^

Abware̱se̱ŋ Wo̱re̱-ɔ

New Testament in Chumburung (GH:ncu:Chumburung)

copyright © 2010 Wycliffe Bible Translators, Inc.
Language: Chumburung
Translation by: Wycliffe Bible Translators, Inc.

Copyright Information

© 2010, Wycliffe Bible Translators, Inc. All rights reserved.

This translation text is made available to you under the terms of the Creative Commons License: Attribution-Noncommercial-No Derivative Works. (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/) In addition, you have permission to port the text to different file formats, as long as you do not change any of the text or punctuation of the Bible.

You may share, copy, distribute, transmit, and extract portions or quotations from this work, provided that you include the above copyright information:

You must give Attribution to the work.

You do not sell this work for a profit.

You do not make any derivative works that change any of the actual words or punctuation of the Scriptures.

Permissions beyond the scope of this license may be available if you contact us with your request.

The New Testament
in Chumburung

© 2010, Wycliffe Bible Translators, Inc. All rights reserved.

This translation is made available to you under the terms of the Creative Commons Attribution-Noncommercial-No Derivatives license 4.0.

You may share and redistribute this Bible translation or extracts from it in any format, provided that:

You include the above copyright and source information.

You do not sell this work for a profit.

You do not change any of the words or punctuation of the Scriptures.

Pictures included with Scriptures and other documents on this site are licensed just for use with those Scriptures and documents. For other uses, please contact the respective copyright owners.

2014-04-22

ePub generated by Haiola 21 Feb 2024 from source files dated 30 Dec 2021

24326c91-bd91-5fb9-a5f1-7f3e726a9745

Matiyo

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Matiyo

Ke̱tɔ ne̱ Matiyo a kyo̱rɛɛ bo̱ le̱e̱ ase̱ŋ timaa‑o si‑o

1

Yeesuu Kristoo mò̱ nana‑ana anyare̱

(Lukas 3.23–38)

1 Ke̱e̱ Yeesuu Kristoo mò̱ nana‑ana anyare̱, na ane̱ŋ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Deefid a ke̱nana‑ɔ‑rɔ‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ Deefid mɔ a le̱e̱ Abraham a ke̱nana‑ɔ‑rɔ‑ɔ. Abraham mɔ gye̱ Isireelii awuye bamo̱ nana.

2 To, Abraham mò̱ gyi e̱ gye̱ Isak,

ne̱ Isak mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Yakubu,

ne̱ Yakubu mɔ mò̱ gyi‑ana e̱ gye̱ Yudaa na mò̱ daa‑ana na mò̱ tire‑ana.

3 Ne̱ Yudaa na ɔkye̱e̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Tamaa‑ɔ a ko̱we̱ Pɛrɛs na Sɛra,

ne̱ Pɛrɛs mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Hisirɔŋ,

ne̱ Hisirɔŋ mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Aram.

4 Ne̱ Aram mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Aminadabi,

ne̱ Aminadabi mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Naasɔŋ,

ne̱ Naasɔŋ mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Salamɔŋ.

5 Ne̱ Salamɔŋ mɔ na mò̱ ka Rahab a ko̱we̱ Bowas,

ne̱ Bowas mɔ na mò̱ ka Rut a ko̱we̱ Obid,

ne̱ Obid mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Yɛse̱e̱.

6 Ne̱ Yɛse̱e̱ mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Owure Deefid.

Ne̱ Owure Deefid na ɔkye̱e̱ ko̱ ne̱ ɔ dɛɛ ɔ gye̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Oriya mò̱ ka‑ɔ a ko̱we̱ Solomɔŋ.*

7 Ne̱ Solomɔŋ mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Rɛkabo̱wam,

ne̱ Rɛkabo̱wam mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Abiya,

ne̱ Abiya mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Asa.

8 Ne̱ Asa mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Yɛhɔsafat,

ne̱ Yɛhɔsafat mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Yɛhɔram,

ne̱ Yɛhɔram mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Osiya.

9 Ne̱ Osiya mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Yotam,

ne̱ Yotam mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Ahas,

ne̱ Ahas mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Hisikiya.

10 Ne̱ Hisikiya mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Manasee,

ne̱ Manasee mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Amɔŋ

ne̱ Amɔŋ mɔ mò̱ gyi e̱ gye̱ Yosiya.

11 Ne̱ Yosiya mɔ mò̱ gyi‑ana e̱ gye̱ Yikoniya na mò̱ tire‑ana.

Saŋ amo̱‑rɔ ne̱ Isireelii awuye ado̱ŋ a yaa bamo̱ anya kusuŋ‑no Babilɔŋ swe̱e̱re̱ se̱.

12 Bamo̱ ado̱ŋ a yaa bamo̱ Babilɔŋ‑ɔ,

amo̱ kamɛɛ ne̱ Yikoniya a ko̱we̱ Salatiyɛl,

ne̱ Salatiyɛl mɔ a ko̱we̱ Sirubabɛl.

13 Ne̱ Sirubabɛl mɔ a ko̱we̱ Abiyud,

ne̱ Abiyud mɔ a ko̱we̱ Iliyakim,

ne̱ Iliyakim mɔ a ko̱we̱ Asɔɔ.

14 Ne̱ Asɔɔ mɔ a ko̱we̱ Sadukii,

ne̱ Sadukii mɔ a ko̱we̱ Akim,

ne̱ Akim mɔ a ko̱we̱ Iliyud.

15 Ne̱ Iliyud mɔ a ko̱we̱ Iliyasa,

ne̱ Iliyasa mɔ a ko̱we̱ Mataŋ,

ne̱ Mataŋ mɔ a ko̱we̱ Yakubu.

16 Ne̱ Yakubu mɔ a ko̱we̱ Yo̱sɛf,

ne̱ Yo̱sɛf mɔ a waare̱e̱ Mariya.

Mariya ya ko̱we̱ Yeesuu ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kristoo

ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ.

17 Ŋko̱we̱kyase̱ ne̱ ŋ ya le̱e̱ Abraham se̱ ya bo̱ fo̱ Deefid si‑o gye̱ kudu nna, ne̱ le̱e̱ Deefid si ya bo̱ fo̱ saŋ ne̱ bamo̱ ado̱ŋ a yaa bamo̱ anya kusuŋ‑no Babilɔŋ swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ mɔ gye̱ kudu nna. Bo̱ le̱e̱ saŋ amo̱ ya bo̱ fo̱ Kristoo‑o kako̱we̱ se̱ mɔ gye̱ ŋko̱we̱kyase̱ ane̱ŋ kudu nna.

Ane̱ŋ ne̱ baa ko̱we̱ Yeesuu‑o

(Lukas 2.1–7)

18 Mfaanɛɛ ne̱ baa ko̱we̱ Yeesuu Kristoo. Kabregyii ko̱ ya kye̱na ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Mariya. Ne̱ baa ke̱re̱ mò̱ sa Yo̱sɛf. Yo̱sɛf na Mariya mo̱ŋ tɛɛ di, amaa Mariya a ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa ne̱ ɔɔ nya kame. 19 ɔ Yo̱sɛf fe̱raa, ɔɔ fa fe̱yɛ mò̱ ke̱re̱kye̱e̱ Mariya mo̱ŋ de kase̱ŋtiŋ. Ne̱ ɔɔ kpa a o kine mò̱. Amaa mò̱ a gye̱ se̱sɛ timaa‑o si‑o, ɔ mo̱ŋ kpa fe̱yɛ ɔ nye̱ra Mariya ke̱nyare̱, ne̱ ɔɔ waa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ o kine mò̱ na ɔko̱ mo̱ŋ nu.

20 Ane̱ŋ a ase̱ŋ‑ɔ a saŋ a bo̱ mò̱ mfɛɛre̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ kanye ko̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a le̱e̱ mò̱ se̱ dee‑ro, ne̱ ɔ yɛ, “Yo̱sɛf, Deefid mò̱ ke̱nanagyi, fo̱ ma sa a Mariya ke̱taa baa fo̱ aye̱ waa fo̱ kufu, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ya sa mò̱ kame‑o. 21 Ɔ ko̱we̱ ɔnyare̱, na fo̱ sa mò̱ ke̱nyare̱ fe̱yɛ Yeesuu, kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱-e̱‑mo̱rɔwe̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o lee mò̱ ase̱sɛ na ɔ bo̱ le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ.”

22 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ a waa ne̱e̱ na ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ mò̱ akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

23 “Kabregyii ne̱ ɔ mo̱ŋ nyi anyare̱‑ɔ e̱ nya kame,

na ɔ ko̱we̱ ɔnyare̱, na bo̱ te̱e̱ mò̱ ɛ Imanuwɛl,

kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱-bo̱-ane̱‑ase̱.”*

24 Amo̱se̱ se̱‑ɔ Yo̱sɛf a ko̱so̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ gya Wuribware̱ kabɔɔ a kanɔ‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ waare̱e̱ Mariya taa mò̱ yaa mò̱ aye̱. 25 Amaa mò̱ aa mò̱ mo̱ŋ di ne̱ ɔɔ bo̱ ko̱we̱. Ne̱ ɔɔ ko̱we̱ ɔnyare̱, ne̱ Yo̱sɛf a sa kayaagyi‑o ke̱nyare̱ ɛ Yeesuu.

2

Anyiase̱ŋpo̱‑ɔ ke̱ba

1 Maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Bɛte̱lahɛm ne̱ ɔ bo̱ Yude̱ya† swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ ne̱ Mariya a ko̱we̱ Yeesuu. Saŋ amo̱‑ɔ Hɛrɔd e̱ gye̱ owure.† A mo̱ŋ kyee ne̱ afɔ ko̱ a le̱e̱ kyɔwe̱ le̱e̱kpa a ke̱be̱gya‑ɔ ba Yɛro̱salɛm. Afɔ mɔ gye̱ anyiase̱ŋpo̱ ko̱ ne̱ ba de̱e̱re̱ akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi ba pini amo̱ ase̱ŋ‑ɔ. 2 Ne̱ baa bise Owure Hɛrɔd fe̱yɛ, “Ŋke̱e̱ kayaagyi ne̱ baa ko̱we̱ mò̱ na ɔ bo̱ gyi Yudaa awuye kuwure‑o. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a ŋu ke̱kye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi ko̱ a le̱e̱ kyɔwe̱ le̱e̱kpa, ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ ane̱ fe̱yɛ baa ko̱we̱ owure. Ne̱ ane̱ a ba a ane̱ bo̱ suŋ mò̱.”

3 Owure Hɛrɔd a nu amo̱‑ɔ, ne̱ mò̱ aa Yɛro̱salɛm awuye pɛɛɛ iduŋ a te̱ŋ bamo̱. 4 Ne̱ ɔɔ te̱e̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ pɛɛɛ bo̱ gyaŋŋe̱. Bamo̱ a gyaŋŋe̱‑ɔ, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ mfe̱ne̱ ne̱ ba ba a bo̱ bo̱ ko̱we̱ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kristoo ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Yudaa awuye‑o. 5-6 Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Bɛte̱lahɛm ne̱ ɔ bo̱ Yudaa swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ‑rɔ ne̱ ba ko̱we̱ mò̱. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ kyaamɛɛ ko̱ a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Wuribware̱ yɛ, Bɛte̱lahɛm maŋ,

hare̱e̱ fo̱ a gye̱ Yudaa swe̱e̱re̱ se̱

a e̱maŋ‑ɔ‑rɔ kagyingyii‑o gbaa ooo,

Wuribware̱ i lee mo̱ne̱ ase̱sɛ‑ɔ‑rɔ ɔko̱

na o kii mò̱ ase̱sɛ Isireelii awuye pɛɛɛ

ɔyaale̱ŋpo̱ na ɔde̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ.’ ”*

7 Owure‑o a nu amo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ te̱e̱ anyiase̱ŋpo̱‑ɔ lee keri si, ne̱ oo bise bamo̱ saŋ ko̱ŋko̱ ne̱ ke̱kye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi amo̱ a le̱e̱‑ɔ. 8 Ne̱ baa tɔwe̱ saŋ‑ɔ gywii mò̱. Mò̱ a nu bo̱ le̱e̱ bamo̱ ase̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ya buwi kpa kayaagyi‑o Bɛte̱lahɛm maŋ‑nɔ. Mo̱ne̱ ya de̱ŋ ŋu mò̱, na mo̱nꞌ sa a n nu, na mo̱‑ɔ mɔ ŋ nya ya suŋ mò̱.” Ne̱ ɔɔ sa bamo̱ kpa a bo̱ yɔ.

9-10 Bamo̱ a me̱raa se̱ ba yɔ‑ɔ, puri‑ro ne̱ baa be̱e̱ ŋu ke̱kye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi ne̱ baa dɛɛ ŋu kyɔwe̱ le̱e̱kpa a ke̱be̱gya‑ɔ, ne̱ bamo̱ akatɔ a gyi bwe̱e̱tɔ. Ne̱ ke̱kye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi‑o a gye̱ bamo̱ ŋkpɛɛ ane̱ŋ‑aaa ya fo̱ lɔŋ ne̱ kayaagyi‑o bo̱ mò̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ kaa sii ye̱re̱ awo̱re̱‑rɔ lɔŋ amo̱ so̱so̱ kyɛɛkyɛɛ. 11 Bamo̱ a lwee lɔŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa ŋu kayaagyi‑o na mò̱ nyi Mariya. Ne̱ baa kpuni aŋurii suŋ kayaagyi‑o, ne̱ baa buŋŋi bamo̱ adakaa se̱, ne̱ baa lee atɔ dame̱naŋsɛ ne̱ amo̱ yawo̱ bo̱ le̱ŋ‑ɔ bo̱ ke mò̱. Amo̱ e̱ gye̱ atanne̱ pipee, na nyoŋku, na kakyanne̱‑ɔ.

12 Ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii bamo̱ dee‑ro fe̱yɛ bo̱ ma lɛɛ kiŋŋi yɔ Owure Hɛrɔd ase̱ ya tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ baa ŋu‑o gywii mò̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ne̱ baa kiŋŋi bo̱rɔ kpa baŋbaŋ se̱ yɔ bamo̱ aye̱.

Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱ ko̱yɔ‑ɔ

13 Anyiase̱ŋpo̱‑ɔ a yii‑o, kamɛɛ‑rɔ ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a le̱e̱ Yo̱sɛf se̱ dee‑ro, ne̱ ɔ yɛ, “Ko̱so̱, taa kayaagyi‑o na mò̱ nyi na fo̱ se̱re̱ yɔ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱. Mo̱nꞌ kye̱na mfe̱ŋ ane̱ŋ‑aaa bo̱ fo̱ saŋ ne̱ m be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Owure Hɛrɔd e̱ ba a ɔ bo̱ buwi kpa kayaagyi‑o na ɔ mɔɔ mò̱.”

14 Amo̱se̱‑ɔ, Yo̱sɛf a ko̱so̱ kanye amo̱, ne̱ mò̱ aa kayaagyi‑o na mò̱ nyi a yɔ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱ ya kye̱na. 15 Ne̱ baa kye̱na mfe̱ŋ ne̱ Hɛrɔd a bo̱ wu, na ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ mò̱ akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ se̱ tɔwe̱‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

“Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱ ne̱ mo̱ a te̱e̱ mo̱ gyi‑o le̱e̱.”*

Ane̱ŋ ne̱ baa mɔɔ ŋnyaŋsɛɛ Bɛte̱lahɛm maŋ‑nɔ‑ɔ

16 Amɔ Yo̱sɛf na kayaagyi‑o na mò̱ nyi a yɔ Igyipiti pwɛɛ ne̱ Owure Hɛrɔd a dɛɛ ŋu fe̱yɛ anyiase̱ŋpo̱‑ɔ a pe̱nna mò̱. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ mò̱ duŋ a fwii bwe̱e̱tɔ, ne̱ ɔɔ sa kanɔ fe̱yɛ mò̱ asoogyaa awuye mɔɔ ŋnyaŋsɛɛ pɛɛɛ ne̱ bo̱ bo̱ Bɛte̱lahɛm maŋ‑nɔ na e̱maŋ ne̱ e̱ maa mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ kyo̱ŋ nsu ŋnyɔ‑ɔ, nsu ne̱ ɔ fa fe̱yɛ kayaagyi‑o a gyi‑o, le̱e̱ saŋ ne̱ anyiase̱ŋpo̱ amo̱ a bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ baa ŋu ke̱kye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi‑o a le̱e̱‑ɔ. 17 Ne̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Yɛrɛme̱ya a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ a waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

18 “Baa nu bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ Rama maŋ‑nɔ,

bo̱re̱‑ɔ de e̱lawo̱ bwe̱e̱tɔ.

Rakyɛl i su ɔ sa mò̱ gyi‑ana.

O kine ke̱po̱pɔre̱,

a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ bo̱‑rɔ.”*

Ane̱ŋ ne̱ baa kiŋŋi le̱e̱ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ

19 Ne̱ Owure Hɛrɔd a wu. Mò̱ a wu‑o, ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a be̱e̱ le̱e̱ Yo̱sɛf se̱ dee‑ro Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱. 20 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ko̱so̱, taa kayaagyi‑o na mò̱ nyi, na mo̱nꞌ kiŋŋi yɔ mo̱ne̱ aye̱ Isireelii swe̱e̱re̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ne̱ ɔɔ kpa kayaagyi‑o ke̱mɔɔ‑ɔ a wu.”

21 Ne̱ Yo̱sɛf a ko̱so̱ taa kayaagyi‑o na mò̱ nyi, ne̱ baa kiŋŋi yɔ Isireelii swe̱e̱re̱ se̱. 22 Bamo̱ a fo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ Yo̱sɛf a ŋu fe̱yɛ Aakilayus a gyi mò̱ se̱ Hɛrɔd a kuwure‑o mfe̱ŋ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ kufu a nya mò̱ mfe̱ŋ ke̱kye̱na. Ne̱ Wuribware̱ a yii mò̱ se̱ dee‑ro fe̱yɛ bo̱ ma kye̱na Yude̱ya mfe̱ŋ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa kiŋŋi ya bo̱rɔ to̱ŋ ko̱ ya fo̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱. 23 Ne̱ baa ya kye̱na maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Nasarɛt‑ɔ‑rɔ, na ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ ko̱ a tɔwe̱‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

“Ba ba a bo̱ te̱e̱ mò̱ ɛ Nasarɛte̱nyi.”

3

Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱

(Maak 1.1–8; Lukas 3.1–18; Yohanee 1.19–28)

1 Ne̱ ɔnyare̱ ko̱ bo̱‑rɔ. Ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yohanee, ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Osuubɔpo̱‑ɔ. Ne̱ ɔɔ yɔ Yude̱ya kimukee‑ro, ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ tɔwe̱ Wuribware̱ ase̱ŋ o gywii ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱rɔ mfe̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, 2 “Mo̱nꞌ nu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ na mo̱nꞌ kiŋŋi le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o a tɔ‑rɔ.” 3 Yohanee e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya a tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ,

“Ɔko̱ e̱ fɛɛ‑rɔ kimukee‑ro fe̱yɛ,

‘Mo̱nꞌ lɔŋŋɔ kpa nɛɛnɛɛ bo̱ be̱ya Wuribware̱.

Mo̱nꞌ waa kpa kye̱rarasɛ sa mò̱ a ɔ bo̱rɔ se̱.’ ”*

4 Nyɔma ifwii ne̱ baa bo̱ waa Yohanee atɔ buŋsɛ, ne̱ kabo̱ wo̱re̱ ke̱re̱se̱sɛ da mò̱ laare̱‑rɔ. Mò̱ ateese e̱ gye̱ akyaŋkyaŋka na gyabwe̱e̱kyu. 5 Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a ba mò̱ ase̱. Bo̱ko̱ a le̱e̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, bo̱ko̱ mɔ a le̱e̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ abe̱gya ke̱maa se̱, ne̱ bo̱ko̱ mɔ a le̱e̱ e̱maŋ pɛɛɛ ne̱ e̱ maa Yo̱o̱daŋ bo̱ŋ‑ɔ se̱. 6 Ne̱ baa tɔwe̱ bamo̱ e̱bɔye̱ gywii mò̱, ne̱ ɔɔ bɔ bamo̱ asuu Yo̱o̱daŋ bo̱ŋ‑nɔ.

7 Ne̱ oo ŋu ase̱sɛ ne̱ ba te̱e̱ bamo̱ ɛ Farisii awuye na Sadukii awuye‑o e̱ ba a bo̱ bo̱ de̱e̱re̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ bɔ asuu‑o. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ awɔ mɔ, e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ a ba mfe̱e̱? Ɔko̱ a kaapo̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ mo̱ne̱ gbaa mo̱ŋ lee mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ bo̱ le̱e̱ e̱bɔye̱ a kakɔka ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa a ɔ ba bo̱ sa abɔye̱waapo̱‑ɔ‑rɔ aaa? 8 Ma kɔɔre̱ a n gyi. Amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ, mo̱ne̱ akatɔ ya pee amo̱ se̱ fe̱raa, amɔ mo̱nꞌ waa atɔ ke̱maa ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a nu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱, ne̱ mo̱ne̱ a kiŋŋi le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ‑ɔ. 9 Mo̱ne̱ ma fa fe̱yɛ mo̱ne̱ a gye̱ ne̱ nana Abraham mò̱ ananagyi‑o si‑o, mo̱ne̱ mo̱ŋ tii kakɔka ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa a ɔ ba bo̱ sa abɔye̱waapo̱‑ɔ se̱. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ taare̱ a ɔ ba mfe̱e̱ a afo̱re̱ mɔ bo̱ buruwi ase̱sɛ na bo̱ kii Abraham mò̱ ananagyi. 10 Mo̱nꞌ sa se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a waa kakwii‑atɔ siraa, na ɔ ba bo̱ ŋe kiyii ke̱maa ne̱ ke̱ maa swɛɛ agyi timaa‑o ileŋ kaase̱, na ɔ bo̱ da na ɔ twe̱e̱ waa de̱e̱kpa‑rɔ.”

11 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ ba nu mò̱ ase̱‑ɔ fe̱yɛ, “Nkyu ne̱ n de mo̱ e̱ bɔ mo̱ne̱ asuu, na a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a nu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ kiŋŋi le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ. Amaa ɔko̱ saŋ ɔ ba mo̱ kamɛɛ na ɔ kyɔ mo̱, ne̱ mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ n so̱rɔ mò̱ ase̱be̱ta gbaa. Mò̱ fe̱raa, ɔ sa a Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ywe̱e̱ mo̱ne̱ se̱ ne̱e̱, na mo̱nꞌ nya ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ de̱e̱kpa‑ɔ. Na ɔ ba Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o bo̱ gyee mo̱ne̱. 12 O de mò̱ kawo̱raa ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ kyaare̱ ayu na o swii waa mò̱ ke̱po̱re̱kye̱e̱‑rɔ. Na ŋkee ɔ kpane̱ afeŋfeŋtee‑o pɛɛɛ na ɔ kywɛɛ amo̱ de̱e̱kpa ne̱ ɔ maa duŋ‑o‑ro. Ane̱ŋ ne̱ o gyi ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ ne̱e̱.”

Yohanee a bɔ Yeesuu asuu

(Maak 1.9–11; Lukas 3.21–22; Yohanee 1.32–34)

13 Saŋ amo̱‑ɔ, Yeesuu a le̱e̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ ba Yo̱o̱daŋ bo̱ŋ‑nɔ na Yohanee bɔ mò̱ asuu. 14 Amaa Yohanee a le̱ŋ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ o kyurowi Yeesuu mfɛɛre̱. Ɔ yɛ, “Weetee a bware fe̱yɛ fo̱ e̱ gye̱ ne̱ fo̱ bɔ mo̱ asuu, amaa fo̱ ya ko̱ŋ ba mo̱ ase̱ fe̱yɛ m bɔ fo̱ asuu.”

15 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mbe̱yɔmɔ fe̱raa, sa a a waa ane̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ a bware fe̱yɛ ane̱ waa ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa‑ɔ.”

Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ Yohanee a sure si, ne̱ ɔɔ bɔ Yeesuu asuu. 16 Yohanee a de̱ŋ bɔ mò̱ asuu, ne̱ Yeesuu a le̱e̱ nkyu‑ro‑o, puri amo̱‑rɔ ne̱ awo̱re̱‑rɔ a buŋŋi‑ro, ne̱ oo ŋu Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a bo̱ ywe̱e̱ mò̱ se̱ fe̱yɛ kuwurele̱pɔ‑ɔ. 17 Ne̱ bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ke̱e̱ mo̱ gyi timaa ne̱ mo̱ e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, ne̱ mo̱ akatɔ a gyi mò̱ se̱‑ɔ.”

4

Yeesuu ko̱kyɔrɔke̱e̱

(Maak 1.12–13; Lukas 4.1–13)

1 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa ne̱ Yeesuu a yɔ ɔ naa o muruwi kimukee‑ro, na Ɔbɔnsam kyɔ mò̱‑rɔ ke̱e̱ fe̱yɛ ɔ nya mò̱ a ɔ bo̱ waa e̱bɔye̱‑rɔ aaa. 2 Ne̱ Yeesuu a gyi ŋke aduna mpase̱ na kanye kimukee‑ro mfe̱ŋ, na ɔ maa gyi ateese. Amo̱se̱‑ɔ saŋ ne̱ ŋke amo̱ a kyo̱ŋ‑ɔ, ako̱ŋ de mò̱. 3 Ne̱ Ɔbɔnsam ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Ɔkyɔrɔpo̱‑ɔ a ba mò̱ ase̱. Ne̱ ɔ yɛ, “Fo̱ i nyi fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o e̱ gye̱ fo̱ kase̱ŋtiŋ, amo̱ fe̱raa sa a abu mɔ buruwi bodobodoo sa fo̱ a fo̱ gyi.”

4 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Ateese wo̱re̱ maa sa se̱sɛ ŋkpa, amaa Wuribware̱ ase̱ŋ

tɔwe̱sɛ ke̱maa mɔ mɔ be̱e̱ a tiri sa mò̱ ŋkpa.’ ”*

5 Ne̱ Ɔbɔnsam a be̱e̱ yaa Yeesuu Yɛro̱salɛm ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ mfe̱ŋ ɛ maŋ kpe̱yaa‑ɔ, ne̱ ɔɔ taa mò̱ yaa bo̱ ye̱ra Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ katwe̱e̱‑rɔ. 6 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Fo̱ i nyi fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ gyi e̱ gye̱ fo̱ kase̱ŋtiŋ, amo̱ fe̱raa fuwi ywe̱e̱‑rɔ a ŋ ke̱e̱. A le̱e̱ fe̱yɛ baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Wuribware̱ e̱ sa a mò̱ mbɔɔ‑ɔ bo̱ kuŋ fo̱,

na bo̱ so̱rɔ fo̱ bamo̱ asare̱e̱ se̱,

na fo̱ ma nya da ke̱yaa kibu si.’ ”*

7 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Ne̱e̱ amo̱ mɔ a be̱e̱ a bo̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Mo̱ne̱ ma kaŋ kyɔ mo̱ne̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱‑rɔ ke̱e̱’ ɛ?”*

8 Ne̱ ŋkee Ɔbɔnsam a taa Yeesuu yaa ke̱be̱e̱ so̱swe̱e̱ ko̱ se̱, ne̱ ɔɔ ba kaye̱‑rɔ e̱maŋ pɛɛɛ na e̱mo̱ ke̱dabe̱ bo̱ kaapo̱ mò̱. 9 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ya kpuni aŋurii suŋ mo̱, n de e̱mo̱ pɛɛɛ mo̱ e̱ sa fo̱.”

10 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ɔbɔnsam, nare̱ le̱e̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Mo̱nꞌ suŋ mo̱ne̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ wo̱re̱ kpeŋ.’ ”*

11 Ne̱ Ɔbɔnsam a le̱e̱ Yeesuu ase̱. Mò̱ a de̱ŋ o yii‑o, puri amo̱‑rɔ ne̱ Wuribware̱ mbɔɔ ko̱ a bo̱ kya Yeesuu‑ro.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a le̱e̱ mò̱ kusuŋ kaase̱ Galile̱ya‑ɔ

(Maak 1.14–15; Lukas 4.14–15)

12-13 Saŋ ne̱ Yeesuu bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, Hɛrɔd† ne̱ ɔ gye̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ owure‑o a tii Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ. Yeesuu a nu amo̱‑ɔ, ne̱ oo kiŋŋi yɔ mò̱ aye̱ Nasarɛt ne̱ ɔ bo̱ Galile̱ya‑ɔ, ne̱ oo tu ya kye̱na Kapaaniyum ne̱ ɔ maa Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱ kɛɛ‑ɔ, ne̱ a gye̱ Saburɔŋ na Nafatalii ifuri si‑o. 14 Ɔɔ waa ane̱ŋ ne̱e̱ na Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

15 “Saburɔŋ ifuri si na Nafatalii ifuri si,

mfe̱ŋ ne̱ kpa dabe̱ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Ɔpo̱o̱ a kpa‑ɔ,

ne̱ ɔɔ le̱e̱ Yo̱o̱daŋ bo̱ŋ kyɔwe̱ le̱e̱kpa a ke̱be̱gya‑ɔ se̱,

bo̱rɔ mfe̱ŋ taa yɔ kaase̱‑rɔ a ke̱bare̱‑ɔ,

na Galile̱ya ifuri

ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o te si‑o,

16 mfe̱ŋ a ase̱sɛ mɔ ne̱ baa dɛɛ nare̱ kibugyii‑ro‑o

a ŋu ke̱laŋŋe̱rɔ dabe̱.

Bamo̱ ne̱ bo̱ se̱re̱ lowi‑o,

ke̱laŋŋe̱rɔ a we̱e̱ bamo̱ se̱ mbe̱yɔmɔ.”*

17 Le̱e̱ saŋ amo̱‑ɔ Yeesuu a le̱e̱ ɔ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ nu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ na mo̱nꞌ kiŋŋi le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o e̱ kpa a ke̱ ba.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a te̱e̱ ŋkiŋgyi akrapo̱ ana‑ɔ

(Maak 1.16–20; Lukas 5.1–11)

18 Ne̱ Yeesuu a bo̱rɔ Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱ a ke̱be̱gya‑ɔ. Mò̱ a naa nkyu‑o e̱kɛɛkɛɛ se̱‑ɔ, ne̱ oo ŋu ŋkiŋgyi akrapo̱ anyɔ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ bamo̱ ɛ Simɔŋ ne̱ mò̱ ke̱ŋasɛnyare̱ e̱ gye̱ Peetroo‑o na mò̱ tire Andruu, na ba twe̱e̱ kisawu ba kra ŋkiŋgyi. 19 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ba a ane̱ yɔ. Mo̱ne̱ ma lɛɛ kra ŋkiŋgyi. Amaa mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ i buwi ase̱sɛ na mo̱nꞌ baa bamo̱ mo̱ ase̱‑ɔ.” 20 Ne̱ baa yɔwe̱ bamo̱ asawu bo̱ be̱ya puri amo̱‑rɔ, ne̱ baa gya Yeesuu si bo̱ yii.

21 Ne̱ ɔɔ me̱raa se̱ yɔ ya to̱ anyare̱ anyɔ ko̱ be̱e̱, Yakubu na mò̱ tire Yohanee. Bamo̱ aa bamo̱ se̱ Sibidii e̱ bo̱ ko̱re̱e̱‑rɔ ba waa bamo̱ asawu siraa. Ne̱ Yeesuu a te̱e̱ bamo̱. 22 Puri amo̱‑rɔ ne̱ baa yɔwe̱ bamo̱ se̱ na ko̱re̱e̱‑ɔ, ne̱ baa gya Yeesuu si bo̱ yii.

Yeesuu atɔ ke̱kaapo̱ na abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱ na alɔpo̱ ke̱kya

23 Amo̱ pɛɛɛ kamɛɛ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a muruwi Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ to̱ŋ ke̱maa ɔ kaapo̱ ase̱sɛ atɔ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ, na ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o si, na ɔ kya alɔpo̱. Ne̱ ɔɔ taare̱ kya ase̱sɛ ne̱ baa baa mò̱ ase̱‑ɔ alɔgyi ke̱maa. 24 Mò̱ ase̱ŋ a saŋŋe̱‑rɔ bo̱rɔ Siriya e̱maŋ pɛɛɛ‑rɔ, ane̱ŋ se̱‑ɔ ase̱sɛ amo̱ a taa alɔpo̱ ne̱ ba lɔ alɔgyi ke̱maa‑ɔ baa mò̱ ase̱, ne̱ ɔɔ kya bamo̱ pɛɛɛ. Ase̱sɛ‑ɔ bo̱ko̱, ibrisi te bamo̱ se̱, ne̱ bo̱ko̱ gye̱ kigbuŋgbuŋ alɔpo̱, ne̱ bo̱ko̱ mɔ gye̱ agyabɔɔ. 25 Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ ne̱ baa le̱e̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ na Dekapolis (kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ E̱maŋ-Kudu) ifuri si na Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ na Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ na Yo̱o̱daŋ nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ a gya mò̱ se̱.

5

Ke̱be̱e̱ se̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱

(Lukas 6.20–23)

1 Yeesuu a ŋu ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ ne̱ baa ba mò̱ ase̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ de̱e̱ ke̱be̱e̱ ko̱ se̱ kafwe̱e̱ ya kye̱na na ɔ kaapo̱ atɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a kyaa muruwaa mò̱. 2 Ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ,

3 “Bamo̱ ne̱ bo̱ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ ase̱

bo̱ mo̱ŋ de sɛye̱ a bo̱ sa mò̱‑ɔ de ŋyure,

a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ tii Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o si.

4 Bamo̱ ne̱ bamo̱ e̱bo̱re̱‑rɔ i duŋwi bamo̱‑ɔ de ŋyure,

a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i yuri bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ.

5 Bamo̱ ne̱ ba yuri bamo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ de ŋyure,

a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ e̱ fo̱ fe̱yɛ kaye̱ pɛɛɛ i kii bamo̱ lee.

6 Bamo̱ ne̱ wɔre̱ de bamo̱ itimaa ko̱waa‑ɔ de ŋyure,

a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ sa a itimaa ko̱waa‑ɔ waa bamo̱ kɔne̱.

7 Bamo̱ ne̱ ba ŋu bo̱ko̱ e̱wɛɛ‑ɔ de ŋyure,

a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i ŋu bamo̱ e̱wɛɛ ane̱ŋ dɛɛ.

8 Bamo̱ ne̱ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ a fwiiri‑o de ŋyure,

a le̱e̱ fe̱yɛ ba ŋu Wuribware̱.

9 Bamo̱ ne̱ ba suŋ ba kpa kaye̱e̱yuri

ba sa bamo̱ abɛɛko̱‑ɔ de ŋyure,

a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ mò̱ gyi‑ana.

10 Bamo̱ ne̱ bo̱ko̱ e̱ sa ne̱ ba gyi awo̱re̱fɔɔ

bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ba waa ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa‑ɔ de ŋyure,

a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ tii Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o si.

11 Mo̱ne̱ ne̱ ase̱sɛ e̱ saare̱ mo̱ne̱ bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ba sa ne̱ mo̱ne̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ‑ɔ, ne̱ ba ba aye̱ba ke̱maa ba dɔŋŋɔ mo̱ne̱ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ de ŋyure, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ko̱waa mo̱ne̱ ane̱ŋ‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ. 12 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi bwe̱e̱tɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ kakɔka dabe̱ timaa ko̱ gywii mo̱ne̱ Wuribware̱ se̱. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ba waa mo̱ne̱‑ɔ dɛɛ ne̱ baa waa Wuribware̱ a akyaamɛɛ ne̱ baa gye̱ mo̱ne̱ ŋkpɛɛ ba‑ɔ.”

Mfɔre̱ na ke̱laŋŋe̱rɔ

(Maak 9.50; Lukas 14.34–35)

13 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ mfɔre̱‑ɔ bo̱ sa se̱sɛ dimaadi. Amaa mfɔre̱ kɔne̱ ya le̱e̱ fe̱raa, ɔko̱ maa lɛɛ taare̱ a ɔ bo̱rɔ kpa ke̱maa se̱ bo̱ sa a m be̱e̱ kii mfɔre̱ daa. M mo̱ŋ lɛɛ n de ke̱tɔ waasɛ, amo̱se̱‑ɔ ba taa a bo̱ bo̱ twe̱e̱ ne̱e̱ a ase̱sɛ kyikye mmo̱ se̱.

14 Mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱laŋŋe̱rɔ bo̱ sa kaye̱ pɛɛɛ. Maŋ ne̱ ɔ ye̱re̱ ke̱be̱e̱ se̱‑ɔ maa kwe̱e̱rɔ. 15 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔko̱ maa kyaŋŋe̱ mò̱ fetiri si na ɔ ko̱ŋ be̱ra kike bo̱ buŋ si. N gye̱ kabuno ne̱ ɔ taa a ɔ bo̱ ye̱ra aaa, na ɔ laŋŋe̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ pɛɛɛ? 16 Mfaanɛɛ dɛɛ ne̱ mo̱nꞌ laŋŋe̱‑rɔ ase̱sɛ akatɔ‑rɔ, na bo̱ nya ŋu atɔ timaa ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa‑ɔ, na bo̱ kyo̱rɔ Wuribware̱, mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ.”

Mbraa‑ɔ ke̱kaapo̱

17 Ne̱ Yeesuu a kya mò̱ atɔ ke̱kaapo̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ mo̱ a ba a m bo̱ gya ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a mbraa‑ɔ na Wuribware̱ a akyaamɛɛ a abware̱se̱ŋ ke̱kaapo̱‑ɔ bo̱ twe̱e̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Daabii. Mo̱ŋ ba a m bo̱ gya mmo̱ bo̱ twe̱e̱ ne̱e̱, amaa mo̱ a ba a m bo̱ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ baa kaapo̱‑ɔ kyɛɛkyɛɛ lo̱we̱. 18 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ so̱so̱ na swe̱e̱re̱ e̱ kyo̱ŋ‑ɔ, mbraa‑ɔ kabe̱gyɛɛ bɛɛɛ mmo̱ ase̱ŋ kagyingyii maa le̱e̱ se̱ daa, amɔ ke̱tɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ ane̱ mbraa‑ɔ a ba‑rɔ. 19 Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ mò̱ ya fo̱ mbraa‑ɔ pɛɛɛ katɔgyingyii ke̱maa, ne̱ ɔɔ kaapo̱ bo̱ko̱ na bo̱ fo̱ mbraa‑ɔ ane̱ŋ dɛɛ‑ɔ, amo̱ fe̱raa, o kii kagyingyii Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o‑ro. Amaa ɔke̱maa ne̱ mò̱ ya gya mbraa‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ kaapo̱ bo̱ko̱ a bo̱ gya mmo̱ se̱‑ɔ fe̱raa, ba te̱e̱ mò̱ ɛ se̱sɛ dabe̱ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o‑ro. 20 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ itimaa na ke̱dame̱naŋsɛ e̱ mo̱ŋ kyɔ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ na Farisii awuye lee‑o, amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ maa tii Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o si pɛɛɛ.”

Atɔ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ bo̱ le̱e̱ kaduŋfwii si‑o

(Lukas 12.57–59)

21 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a nu fe̱yɛ de̱daa‑ɔ baa tɔwe̱ gywii ane̱ nana‑ana fe̱yɛ ɔko̱ ma kaŋ mɔɔ se̱sɛ.* Ɔke̱maa ne̱ ɔɔ mɔɔ se̱sɛ‑ɔ, ba bu mò̱ ke̱pɔ na bo̱ mɔɔ mò̱. 22 Amaa mbe̱yɔmɔ, mo̱‑ɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ mò̱ duŋ ya fwii mò̱ bɛɛko̱ se̱‑ɔ, bo̱ bu mò̱ ke̱pɔ na bo̱ mɔɔ mò̱, ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ te̱e̱ mò̱ bɛɛko̱ fe̱yɛ mfɛɛre̱ ke̱‑mo̱ŋ‑de wuye‑o, bo̱ bu mò̱ ke̱pɔ abre̱sɛ akatɔ‑rɔ na bo̱ mɔɔ mò̱, ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ te̱e̱ mò̱ bɛɛko̱ fe̱yɛ ɔmaŋbweepo̱‑ɔ, a bware fe̱yɛ ɔ yɔ awo̱re̱fɔɔ de̱e̱kpa‑rɔ. 23-24 Amo̱se̱‑ɔ fo̱ ko̱ ya yɔ lɔŋŋɔkpa a fo̱ ya lɔŋŋɔ Wuribware̱, ne̱ fo̱ ya nyiŋŋi si fe̱yɛ ase̱ŋ ko̱ bo̱ fo̱ aa fo̱ bɛɛko̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ, yɔwe̱ atɔ ne̱ fo̱ e̱ yaa bo̱ lɔŋŋɔ mò̱‑ɔ bo̱ be̱ya lɔŋŋɔkpa akatɔ‑rɔ, na fo̱ kiŋŋi yɔ fo̱ bɛɛko̱‑ɔ ase̱ a mo̱nꞌ lɔŋŋɔ mo̱ne̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ, pwɛɛ na fo̱ dɛɛ kiŋŋi ba bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱.”

25 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ fo̱ aa ɔko̱ i de ase̱ŋ, ne̱ mò̱ e̱ kpa a ɔ yaa fo̱ se̱ŋgyikpa, fo̱ ne̱ fo̱ a waa ase̱ŋ‑ɔ na ase̱ŋ wuye‑o lɔŋŋɔ amo̱ pwɛɛ na mo̱nꞌ dɛɛ fo̱ se̱ŋgyikpa‑ɔ mfe̱ŋ. N gye̱ ane̱ŋ, o gyiiri fo̱ a ɔ yaa ɔse̱ŋgyipo̱‑ɔ ase̱, na mò̱ mɔ baa fo̱ bo̱ waa apurisii ke̱sare̱e̱‑rɔ na bo̱ tii fo̱. 26 Kase̱ŋtiŋ si mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱ fe̱yɛ fo̱ i di tiikpa mfe̱ŋ ane̱ŋ‑aaa bo̱ fo̱ saŋ ne̱ fo̱ e̱ ka fo̱ ko̱kɔ a fo̱ lo̱we̱ na paso̱wa gbaa mo̱ŋ saŋ‑ɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa ase̱ŋ‑ɔ

27 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a nu fe̱yɛ de̱daa‑ɔ baa tɔwe̱ fe̱yɛ ɔko̱ ma waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa.* 28 Amaa mbe̱yɔmɔ mo̱‑ɔ mɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ de̱e̱re̱ ɔkye̱e̱, ne̱ ɔ yo̱rɔwe̱ fe̱yɛ o kii mò̱ lee‑o a kyɔ kpa mò̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ kyee. 29 Amo̱se̱ se̱‑ɔ fo̱ kigyisekatɔ e̱ sa ne̱ fo̱ e̱ waa e̱bɔye̱, lee ke̱mo̱ bo̱ twe̱e̱. Fo̱ ya te̱ŋ fo̱ kayo̱wɔre̱ to̱ŋ ko̱ bo̱ twe̱e̱, ne̱ fo̱ ya nya ŋkpa, a bɔ fe̱yɛ bamo̱ a twe̱e̱ fo̱ kayo̱wɔre̱ pɛɛɛ bo̱ waa awo̱re̱fɔɔ de̱e̱kpa‑rɔ. 30 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ fo̱ kigyisesare̱e̱ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ sa ne̱ fo̱ e̱ waa e̱bɔye̱, te̱ŋ ke̱mo̱ bo̱ twe̱e̱. Fo̱ ya te̱ŋ fo̱ kayo̱wɔre̱ ke̱be̱gya, a bɔ fe̱yɛ fo̱ kayo̱wɔre̱ pɛɛɛ a lwee awo̱re̱fɔɔ de̱e̱kpa‑rɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ ɔnyare̱ kikine mò̱ ka ase̱ŋ‑ɔ

(Matiyo 19.9; Maak 10.11–12; Lukas 16.18)

31 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ne̱ a be̱e̱ nu fe̱yɛ de̱daa‑ɔ baa tɔwe̱ fe̱yɛ ɔnyare̱ ya kine mò̱ ka, ɔ kyo̱rɛɛ kikine wo̱re̱ sa mò̱ fe̱yɛ oo kine mò̱.* 32 Amaa mbe̱yɔmɔ, mo̱‑ɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔnyare̱ ya kine mò̱ ka, ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ ya waare̱e̱ ɔnyare̱ baŋbaŋ, mò̱ ne̱ oo kine mò̱ ka‑ɔ a sa ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ a waa kanyare̱kpa, amɔ ɔkye̱e̱‑ɔ a kyɔ le̱e̱ mò̱ kuri‑o kamɛɛ fe̱raa. Ne̱ ɔnyare̱ ne̱ mò̱‑ɔ mɔ a be̱e̱ waare̱e̱ ane̱ŋ a ɔkye̱e̱‑ɔ mɔ a waa kakye̱e̱kpa.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ e̱taŋ ko̱waa ase̱ŋ‑ɔ

(Yakubu 5.12)

33 Ne̱ Yeesuu a kya mò̱ atɔ ke̱kaapo̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a be̱e̱ nu fe̱yɛ de̱daa‑ɔ baa tɔwe̱ fe̱yɛ ɔko̱ ma waa e̱taŋ na ɔ laŋŋe̱ mò̱ kanɔ. Ke̱tɔ ne̱ ɔko̱ e̱ waa e̱taŋ fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ, ɔ waa. 34 Amaa mbe̱yɔmɔ, mo̱‑ɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ waa ko̱tɔko̱, mo̱ne̱ ma waa e̱taŋ bo̱ tɔwe̱. Mo̱ne̱ ma kaŋ ba Wuribware̱ se̱ bo̱ waa e̱taŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kuwuregya‑ɔ bo̱. 35 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ ma ba swe̱e̱re̱ bo̱ waa e̱taŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ swe̱e̱re̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ ayaapapaa ye̱re̱ a kyure. Mo̱ne̱ ma ba Yɛro̱salɛm bo̱ waa e̱taŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ mfe̱ŋ gye̱ Owure‑bo̱‑e̱le̱ŋ-Bware̱ maŋ ne̱e̱. 36 Mo̱ne̱ ma kaŋ ba mo̱ne̱ aŋu gbaa bo̱ waa e̱taŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ waa kipwiigyi ko̱ŋko̱ kufufuri bɛɛɛ kigyigyii. 37 Amaa ke̱tɔ ne̱ mo̱nꞌ bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ bo̱ be̱ya bɛɛɛ mo̱nꞌ bo̱ be̱ŋŋaa ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, ‘Ɔɔŋ, ane̱ e̱ waa’, bɛɛɛ ‘Daabii, ane̱ maa waa.’ Ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ŋkee mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ a mo̱nꞌ bo̱ tii ɔɔŋ bɛɛɛ daabii si‑o a le̱e̱ Ɔbɔnsam ase̱ ne̱e̱.”

Ane̱ŋ ne̱ ane̱ kpa ane̱ ado̱ŋ ase̱ŋ‑ɔ

(Lukas 6.27–36)

38 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a be̱e̱ nu fe̱yɛ baa tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Ɔko̱ ya bwee mò̱ bɛɛko̱ ke̱katɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ bo̱ bwee mò̱ lee bo̱ teere. Ne̱ ɔko̱ ya kyuwi mò̱ bɛɛko̱ ke̱bwanɔ, bo̱ kyuwi mò̱ lee.’* 39 Amaa mbe̱yɔmɔ mo̱‑ɔ mɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔko̱ ya waa mo̱ne̱ bɔye̱, mo̱ne̱ ma ba bɔye̱ bo̱ ka mò̱ ko̱kɔ. Ɔko̱ ya da fo̱ kigyisese̱bɔ‑rɔ ke̱baa, be̱e̱ buruwaa ke̱be̱nase̱bɔ‑rɔ sa mò̱ a ɔ da. 40 Ne̱ ɔko̱ ya yaa fo̱ iwurekpa a ɔ ya gyi ase̱ŋ bo̱ da fo̱ na ɔ bɔ fo̱ ko̱kɔ, ne̱ mò̱ e̱ kpa fo̱ kaare̱ a ɔ kɔɔre̱, taa fo̱ waagya bo̱ tii mò̱ se̱ na ɔ taa nare̱. 41 Ne̱ ɔko̱ ya ye̱re̱ fo̱ fe̱yɛ fo̱ so̱rɔ mò̱ atɔ maye̱re̱ ko̱ŋko̱, so̱rɔ yaa mò̱ e̱maye̱re̱ e̱nyɔ. 42 Ɔke̱maa ne̱ ɔ ko̱re̱ fo̱ ko̱tɔko̱‑ɔ, fo̱ i de, sa mò̱ ke̱tɔ‑ɔ. Ɔko̱ e̱ kpa a ɔ para ko̱tɔko̱, bo̱ para mò̱.

43 Mo̱ne̱ a be̱e̱ nu fe̱yɛ baa tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Ɔke̱maa kpa mò̱ bɛɛko̱ ase̱ŋ,* na o kisi mò̱ do̱ŋ.’ 44 Amaa mbe̱yɔmɔ, mo̱‑ɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kpa mo̱ne̱ ado̱ŋ ase̱ŋ, na mo̱nꞌ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa bamo̱ ne̱ ba waa mo̱ne̱ bo̱rɔkraa‑ɔ, 45 na bo̱ ŋu fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ si mo̱ne̱ gye̱ Wuribware̱, mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, mò̱ gyi‑ana. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔ sa ne̱ mò̱ kyɔwe̱ e̱ we̱e̱ ase̱sɛ bɔye̱ na atimaa si kyɛɛkyɛɛ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ bware̱ e̱ ba ɔ we̱e̱ bamo̱ ne̱ ba waa itimaa‑o na bamo̱ ne̱ ba waa e̱bɔye̱‑ɔ atɔ se̱. 46 Mo̱ne̱ e̱ kpa bamo̱ ne̱ ba kpa mo̱ne̱‑ɔ wo̱re̱ ase̱ŋ, Wuribware̱ maa sa mo̱ne̱ amo̱ kakɔka. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ leŋpoo akɔɔre̱po̱ gbaa e̱ kpa bamo̱ bɛɛko̱‑ana leŋpoo akɔɔre̱po̱ ase̱ŋ. 47 Ne̱ mo̱ne̱ e̱ ka mo̱ne̱ anyare̱ kanɔ, nte̱tɔ itimaa ne̱ mo̱ne̱ a waa kyo̱ŋ ɔko̱? Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ maa suŋ Wuribware̱‑ɔ gbaa e̱ waa. 48 Amo̱se̱ se̱‑ɔ bɔye̱ ko̱ ma kye̱na mo̱ne̱ se̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bɔye̱ ko̱ mo̱ŋ te Wuribware̱, mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, se̱‑ɔ.”

6

Ane̱ ma waa itimaa lamaŋ‑nɔ na ɔke̱maa nya ŋu

1 Ne̱ Yeesuu a kya mò̱ atɔ ke̱kaapo̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa se̱, mfe̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa itimaa‑o. Mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ ke atiripo̱ atanne̱, bɛɛɛ mo̱nꞌ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, bɛɛɛ mo̱nꞌ kra ako̱ŋ, mo̱ne̱ ma waa amo̱ lamaŋ akatɔ‑rɔ a bo̱ nya ŋu mo̱ne̱. Mo̱ne̱ ya waa amo̱ lamaŋ‑nɔ, mo̱ne̱ maa nya kakɔka a mo̱nꞌ le̱e̱ Wuribware̱, mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, ase̱. 2 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ɔke̱maa ya ke atiripo̱ atɔ, fo̱ ma sa a ɔke̱maa nu amo̱ se̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye e̱ waa ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ na mbo̱re̱ se̱‑ɔ. Saŋ ke̱maa ne̱ ba waa itimaa‑o ba fo̱re̱ mbe̱re̱ lamaŋ‑nɔ. Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ dimaadi nkyo̱rɔ e̱ gye̱ bamo̱ kakɔka. Bo̱ maa lɛɛ nya nkyo̱rɔ ko̱ a bo̱ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱. 3-4 Mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ ko̱ ya ke otiripo̱ atɔ, ɔ waa bo̱ kwe̱e̱rɔ, na mò̱ ke̱be̱nasare̱e̱ gbaa ma nya pini ke̱tɔ ne̱ mò̱ kigyisesare̱e̱ e̱ waa‑ɔ. Fo̱ ko̱ ya ke otiripo̱‑ɔ ke̱tɔ na ɔko̱ mo̱ŋ ŋu, amo̱ fe̱raa fo̱ se̱ Wuribware̱ ne̱ o ŋu ke̱tɔ ke̱maa ne̱ se̱sɛ e̱ waa ɔ kwe̱e̱rɔ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ɔ ka fo̱ ko̱kɔ.

5 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, mo̱ne̱ ma waa fe̱yɛ nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye‑o. Ba kpa ke̱ye̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ na e̱kpa gyaŋŋe̱kpa ba ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ na ɔke̱maa nya ŋu bamo̱. M be̱e̱ mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ dimaadi nkyo̱rɔ dooo e̱ gye̱ bamo̱ kakɔka. 6 Amaa fo̱ ko̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, fo̱ yɔ fo̱ ke̱kyaŋ‑nɔ na fo̱ tii po̱ne̱, na fo̱ ko̱re̱ Wuribware̱ fo̱ se̱ ne̱ fo̱ mo̱ŋ ke̱e̱‑ɔ. Na mò̱‑ɔ mò̱ ne̱ o ŋu ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔke̱maa e̱ waa ɔ bo̱ kwe̱e̱rɔ‑ɔ sa fo̱ amo̱ kakɔka. 7 Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ ne̱ ki tii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱, mo̱ne̱ ma ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ so̱swe̱e̱ so̱swe̱e̱ so̱swe̱e̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ ne̱ ba suŋ ikisi‑o e̱ da laa‑ɔ, ne̱ ba fa fe̱yɛ bamo̱ nlaada so̱swe̱e̱ se̱‑ɔ, bamo̱ ikisi i nu a e̱ sa bamo̱‑ɔ. 8 Mo̱ne̱ ma waa fe̱yɛ bamo̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ se̱ Wuribware̱ kyɔ o nyi ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ pwɛɛ ne̱ mo̱ne̱ a dɛɛ ko̱re̱ mò̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ ane̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ

(Lukas 11.2–4)

9 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mfaanɛɛ ne̱ mo̱nꞌ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱.

Ane̱ se̱ Wuribware̱ ne̱ fo̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ,

sa a bo̱ kyo̱rɔ fo̱ ke̱nyare̱ timaa.

10 Na fo̱ baa fo̱ kuwure‑o bo̱ gyi mfe̱e̱.

Na fo̱ sa a fo̱ ke̱pre̱ waa swe̱e̱re̱ se̱ mfe̱e̱,

fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ke̱ e̱ waa so̱so̱‑ɔ.

11 Sa ane̱ ateese ne̱ a tiri ane̱

ndɔɔ na kake ke̱maa‑ɔ.

12 Na fo̱ taa ane̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke ane̱,

fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bo̱ko̱ a waa e̱bɔye̱ bo̱ kye ane̱,

ne̱ ane̱ a taa bo̱ ke bamo̱‑ɔ.

13 Na fo̱ ma sa kpa a Ɔbɔnsam kyɔ ane̱‑rɔ ke̱e̱

fe̱yɛ ane̱ e̱ waa e̱bɔye̱ aaa.

Na fo̱ lee ane̱ le̱e̱ ɔkyɔrɔpo̱ a ke̱sare̱e̱‑ɔ‑rɔ.

14 Mo̱ne̱ ya ba bo̱ko̱ a e̱bɔye̱ ne̱ baa waa mo̱ne̱‑ɔ bo̱ ke bamo̱, Wuribware̱, mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, mɔ e̱ ba mo̱ne̱ lee a ɔ bo̱ ke mo̱ne̱. 15 Amaa mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ taa mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱, amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ gbaa maa taa mo̱ne̱ lee a ɔ bo̱ ke mo̱ne̱.”

Ako̱ŋ ke̱kra ase̱ŋ

16 Ne̱ Yeesuu a kya mò̱ atɔ ke̱kaapo̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ, “To, mo̱ne̱ ya kra ako̱ŋ, mo̱ne̱ ma kaŋ ba nsɔ bo̱ bure mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye e̱ waa‑ɔ. Ba waa ane̱ŋ ne̱e̱ a ase̱sɛ nya ŋu fe̱yɛ ba kra ako̱ŋ. Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ dimaadi nkyo̱rɔ e̱ gye̱ bamo̱ kakɔka. 17-18 Mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ ko̱ e̱ kra ako̱ŋ, ɔ fwe̱e̱ mò̱ akatɔ‑rɔ na ɔ sɛɛ mò̱ kuŋu‑ro, na ɔko̱ ma nya ŋu fe̱yɛ ɔ kra ako̱ŋ ne̱e̱. Amɔ Wuribware̱, fo̱ se̱ ne̱ fo̱ mo̱ŋ ke̱e̱ mò̱‑ɔ, wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ o ŋu. Na fo̱ se̱ ne̱ o ŋu ke̱tɔ ne̱ ɔke̱maa e̱ waa ɔ bo̱ kwe̱e̱rɔ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ɔ ka fo̱ ko̱kɔ.”

Kapo̱tɛɛ ase̱ŋ

(Lukas 12.33–34; 11.34–36; 16.13)

19 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ne̱ ma kpa kapo̱tɛɛ bo̱ ye̱ra swe̱e̱re̱ se̱ mfe̱e̱ sa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱. A le̱e̱ fe̱yɛ mfe̱e̱ a kapo̱tɛɛ‑ɔ fe̱raa igyeeri na nsekreeke na ŋkaŋte̱ne̱ e̱ nye̱ra kamo̱, ne̱ ayu e̱ gyaa fo̱ lɔŋ a bo̱ lweero ya ywii kamo̱. 20 Gya e̱kpa ne̱ e̱e̱ sa a Wuribware̱ kpa kapo̱tɛɛ bo̱ ye̱ra so̱so̱ sa fo̱‑ɔ se̱. A le̱e̱ fe̱yɛ so̱so̱ mfe̱ŋ fe̱raa igyeeri na nsekreeke na ŋkaŋte̱ne̱ maa nye̱ra kamo̱, ne̱ ayu maa taare̱ a bo̱ gyaa fo̱ lɔŋ lweero ya ywii kamo̱. 21 A le̱e̱ fe̱yɛ to̱ŋ ke̱maa ne̱ fo̱ kapo̱tɛɛ da‑ɔ, fo̱ mfɛɛre̱ e̱ ya dɔŋŋɔ kamo̱ se̱ mfe̱ŋ.

22-23 N taa fe̱yɛ fo̱ fetiri e̱ bo̱ daŋ. Ɔ laŋŋe̱‑rɔ lɔŋ‑nɔ pɛɛɛ. Ne̱ mò̱ ya nye̱ra fe̱raa, kibugyii e̱ da fo̱ lɔŋ‑nɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ fo̱ akatɔ e̱ bo̱ daŋ, fo̱ ke̱e̱ nɛɛnɛɛ. Amaa amo̱ e̱ mo̱ŋ ke̱e̱ fe̱raa, a du ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ a te kibugyii‑ro‑o. Ke̱laŋŋe̱rɔ maa taare̱ a ki yii fo̱ akatɔ‑rɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ fo̱ ayo̱rɔwe̱tɔ e̱ mo̱ŋ bo̱ daŋ, fo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ maa fwiiri. Ne̱ kibugyii ne̱ fo̱ te‑ro‑o kyɔ bwe̱e̱tɔ.

24 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ se̱sɛ maa taare̱ a o suŋ anyaŋpe̱ anyɔ. Amo̱ ya ba ane̱ŋ, o kisi ɔko̱ na ɔ kpa ɔko̱ ase̱ŋ, na o suŋ ɔko̱ kyo̱ŋ ɔko̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ kpa Wuribware̱ na mo̱nꞌ be̱e̱ kpa atanne̱.”

Kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi

(Lukas 12.22–31)

25 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ fe̱yɛ, “Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ma sa a ateese ne̱ mo̱ne̱ i gyi‑o bɛɛɛ atɔ ne̱ mo̱ne̱ i buŋ‑o ase̱ŋ tɔɔraa mo̱ne̱. Ŋkpa ase̱ŋ tiri a kyɔ ateese bɛɛɛ? Ne̱ kayo̱wɔre̱ mɔ tiri ka kyɔ atɔ buŋsɛ. 26 Mo̱nꞌ ke̱e̱ mbo̱gyii. Bo̱ maa taare̱ a bo̱ dɔɔ nya ateese, hare̱e̱ ba swii amo̱ ako̱ a bo̱ bo̱ waa akyeŋkyeŋku‑ro. Amaa Wuribware̱, mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, e̱ gye̱ ne̱ ɔ be̱ra bamo̱ saŋ ke̱maa. Mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ kyɔ mbo̱gyii bɛɛɛ? 27 Kanɔ ŋke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ fa mo̱ne̱ ŋkpa ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, mo̱ne̱ ɔko̱ maa taare̱ a ɔ sa kake ko̱ŋko̱ kpeŋ gbaa bo̱ tii mò̱ ŋke ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ gyi kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ se̱.

28 Nte̱tɔ se̱ ne̱ atɔ buŋsɛ ase̱ŋ e̱ tɔɔraa mo̱ne̱? Mo̱nꞌ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ afe̱raagyi e̱ daŋ‑ɔ. A maa suŋ, ne̱ a maa lo̱ atɔ buŋsɛ a sa amo̱ e̱ye̱e̱. 29 Amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ Owure Solomɔŋ gbaa a dɛɛ kye̱na‑ɔ, na mò̱ aa mò̱ atɔ buŋsɛ dame̱naŋsɛ gbaa ooo, ɔ mo̱ŋ nya waagya timaa na ɔ bo̱ daŋ fe̱yɛ afe̱raagyi amo̱. 30 Mo̱ne̱ Wuribware̱ ko̱kɔɔre̱gyi mo̱ŋ kyɔ. Mo̱nꞌ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ e̱fa gbaa ne̱ e̱ ye̱re̱ ndɔɔ, ne̱ bo̱ fo̱ nyaŋe̱‑ɔ na ase̱sɛ te̱ŋŋe̱ e̱mo̱ bo̱ kure de̱e̱kpa, ne̱ e̱mo̱ ase̱ŋ tiri‑o. Amɔ mo̱ne̱ fe̱raa ne̱ mo̱ne̱ gye̱ ase̱sɛ‑ɔ, Wuribware̱ ne̱ ɔ sa e̱mo̱ atɔ buŋsɛ‑ɔ maa pee akatɔ a ɔ sa mo̱ne̱ atɔ buŋsɛ aaa? 31 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma sa a ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ i gyi‑o na ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ i nuu‑o na ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ i buŋ‑o ase̱ŋ tɔɔraa mo̱ne̱. 32 A le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ maa suŋ Wuribware̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ba tɔɔraa bamo̱ e̱ye̱e̱ mfaanɛɛ a atɔ‑ɔ se̱. Wuribware̱, mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, nyi fe̱yɛ atɔ mɔ pɛɛɛ tiri mo̱ne̱. 33 Amaa mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ mfɛɛre̱ yɔ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro atɔ se̱, na ke̱tɔ ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ mo̱ne̱ waa‑ɔ se̱. Mo̱ne̱ i buwi mo̱ne̱ e̱ kpa Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro atɔ fe̱raa, Wuribware̱ e̱ taa amo̱ a ɔ bo̱ sa mo̱ne̱, na ɔ be̱e̱ sa mo̱ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ki tiri mo̱ne̱‑ɔ bo̱ tii si. 34 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma sa a nyaŋe̱ ase̱ŋ tɔɔraa mo̱ne̱. Nyaŋe̱ ase̱ŋ gye̱ nyaŋe̱ lee ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ a mo̱ŋ lɛɛ a tiri fe̱yɛ mo̱nꞌ tɔɔraa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ bo̱ le̱e̱ kake ke̱maa a ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ ba‑ɔ se̱.”

7

Mo̱ne̱ ma po̱rɔ mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana

(Lukas 6.37–38, 41–42)

1 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ya po̱rɔ mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana, Wuribware̱ mɔ e̱ po̱rɔ mo̱ne̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma po̱rɔ mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana. 2 A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana‑ɔ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ mɔ e̱ ba a ɔ bo̱ waa mo̱ne̱. Ɔ ba mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ase̱ŋ tɔwe̱sɛ a ɔ bo̱ po̱rɔ mo̱ne̱ bu mo̱ne̱ ke̱pɔ.”

3 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ ke̱kpare̱ mɔ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ kakpafɛɛ ne̱ ka dɔŋ fo̱ bɛɛko̱ ke̱katɔ se̱‑ɔ ne̱ fo̱ ke̱e̱, ne̱ fo̱ mo̱ŋ ke̱e̱ ke̱be̱ŋtiŋ dabe̱ ne̱ ke̱ dɔŋ fo̱ lee si‑o? 4 Bɛɛɛ e̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ e̱ waa na fo̱ tɔwe̱ gywii fo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ɔ fe̱yɛ, ‘Mo̱ ko̱so̱bɛɛ, sa a n lee kakpafɛɛ ne̱ ka dɔŋ fo̱ ke̱katɔ se̱‑ɔ’, na fo̱ fe̱raa fo̱ de ke̱be̱ŋtiŋ dabe̱ na ke̱ dɔŋ fo̱ fɔŋfɔŋ ke̱katɔ se̱? 5 Fo̱ nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ wuye mɔ, lee ke̱be̱ŋtiŋ dabe̱ ne̱ ke̱ dɔŋ fo̱ fɔŋfɔŋ ke̱katɔ se̱‑ɔ pwɛɛ na fo̱ dɛɛ taare̱ ŋu dame̱naŋsɛ lee kakpafɛɛ ne̱ ka dɔŋ fo̱ bɛɛko̱ lee si‑o.

6 Amo̱se̱‑ɔ fo̱ ma taa fo̱ kabo̱ ne̱ fo̱ a bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ kiyee bo̱ sa igyono, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ya nya fo̱, ba duŋwi. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ fo̱ ma taa fo̱ atɔ timaa bo̱ sa prako na o gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ o kyikye amo̱ se̱ a ɔ bo̱ waa e̱se̱‑rɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ ane̱ ko̱re̱ Wuribware̱‑ɔ

(Lukas 11.9–13)

7 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ne̱ ya ko̱re̱ Wuribware̱ atɔ, mo̱ne̱ e̱ nya ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ. Mo̱ne̱ ya buwi kpa Wuribware̱ a e̱kpa‑ɔ, mo̱ne̱ i ŋu ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ. Mo̱ne̱ ya ye̱re̱ kawu te̱e̱ mò̱, ɔ taye̱ po̱ne̱‑ɔ, na mo̱nꞌ nya lweero. 8 A le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ ko̱re̱ atɔ‑ɔ e̱ nya, ne̱ ɔke̱maa ne̱ o buwi a ɔ kpa Wuribware̱ a e̱kpa‑ɔ i ŋu, na po̱ne̱ buŋŋi bo̱ sa ɔke̱maa ne̱ ɔ ye̱re̱ kawu ɔ te̱e̱‑ɔ.

9 M be̱e̱ taa fe̱yɛ mo̱ne̱ nsɛ ne̱ mò̱ gyi e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ kpa bodobodoo a ɔ wo̱, ne̱ ɔ taa kibu a ɔ bo̱ sa mò̱? 10 Bɛɛɛ mò̱ ya ko̱re̱ kakiŋgyi a ɔ wo̱, fo̱ e̱ taa ko̱wɔ a fo̱ bo̱ sa mò̱ aaa? 11 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ ase̱sɛ bɔye̱‑ɔ gbaa nyi e̱sa mo̱ne̱ gyi‑ana atɔ timaa, saŋbo̱to̱ Wuribware̱, mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, e̱ gye̱ ne̱ mo̱ne̱ ya ko̱re̱ mò̱ atɔ timaa, ne̱ ɔ maa taare̱ a ɔ sa mo̱ne̱ aaa?

12 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, katiŋ‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱ne̱ abɛɛko̱ waa mo̱ne̱‑ɔ, mo̱ne̱ mɔ mo̱nꞌ waa ane̱ŋ dɛɛ sa bamo̱. A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mbraa ne̱ Mosis a sa ane̱‑ɔ na ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ a kaapo̱‑ɔ kaase̱ ne̱e̱.”

Kabunogyii bɔŋbɔŋsɛ‑ɔ

(Lukas 13.24)

13 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱nꞌ bo̱rɔ kabunogyii bɔŋbɔŋsɛ‑ɔ‑rɔ lweero, a le̱e̱ fe̱yɛ mfe̱ŋ ne̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ bo̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱ bo̱rɔ mfe̱ŋ lweero. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ya bo̱rɔ kabunogyii kpaŋŋe̱sɛ‑ɔ‑rɔ lweero, mo̱ne̱ i ŋu awo̱re̱fɔɔ ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Kpa ne̱ ɔ da bo̱ yɔ awo̱re̱fɔɔ ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ‑rɔ‑ɔ a kpaŋŋe̱, ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ bɔ mò̱ se̱ ba yɔ ba lwee kabunogyii kpaŋŋe̱sɛ‑ɔ‑rɔ. 14 Amaa mfe̱ŋ ne̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ bo̱‑ɔ kabunogyii‑o du bɔŋbɔŋ. Ne̱ kpa ne̱ ɔ da bo̱ yɔ mfe̱ŋ‑ɔ bo̱rɔ se̱ bo̱ le̱ŋ. Amo̱se̱‑ɔ ase̱sɛ kafwe̱e̱ e̱ gye̱ ne̱ ba ŋu kpa amo̱ bo̱ bɔ se̱ ba yɔ ba lwee kabunogyii bɔŋbɔŋsɛ‑ɔ‑rɔ ba yɔ mfe̱ŋ ne̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ bo̱‑ɔ.”

Kiyii na ke̱mo̱ agyi

(Lukas 6.43–44)

15 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱nꞌ sa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ se̱ bo̱ le̱e̱ aye̱bapo̱ ne̱ bo̱ yɛ bo̱ gye̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ‑ɔ se̱. Ba lwee mo̱ne̱‑rɔ, na akatɔ se̱ bo̱ du fe̱yɛ e̱sanne̱ ne̱ bo̱ maa waa ɔko̱ bɔye̱‑ɔ. Amaa bamo̱ mme‑ro bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ŋgboogboo‑o. 16 Bamo̱ awaasɛ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ba a mo̱nꞌ bo̱ pini bamo̱. Mo̱ne̱ a tɛɛ ŋu fe̱yɛ le̱ŋkre̱ŋ a swɛɛ kimaŋgoo agyi aaa, ne̱ kuruŋbree mɔ a swɛɛ kukuti agyi aaa? Daabii. 17 Amo̱se̱‑ɔ kiyii timaa ke̱maa e̱ swɛɛ agyi timaa ne̱e̱. Ne̱ kiyii ne̱ ke̱ mo̱ŋ de alaŋfiya‑o mɔ e̱ swɛɛ agyi bɔye̱. 18 Kiyii timaa‑o maa swɛɛ agyi bɔye̱. Ne̱ kiyii ne̱ ke̱ mo̱ŋ de alaŋfiya‑o mɔ maa swɛɛ agyi timaa. 19 Kiyii ke̱maa ne̱ ke̱ maa swɛɛ agyi timaa‑o, ba ŋe ke̱mo̱ a bo̱ bo̱ da, na bo̱ twe̱e̱ ke̱mo̱ waa de̱e̱kpa‑rɔ. 20 Amo̱se̱‑ɔ, bamo̱ ne̱ ba ba aye̱ba fe̱yɛ bo̱ gye̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ‑ɔ awaasɛ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ba a mo̱nꞌ bo̱ pini bamo̱.”

E̱bɔye̱ awaapo̱ ne̱ baa ba Yeesuu ke̱nyare̱ bo̱ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ‑ɔ

(Lukas 13.25–26)

21 Ne̱ Yeesuu a kya mò̱ ke̱kaapo̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ, “N gye̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ te̱e̱ mo̱ ɛ mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ o tii Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o si, amɔ bamo̱ ne̱ ba waa ke̱tɔ ne̱ n se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ e̱ kpa fe̱yɛ bo̱ waa‑ɔ. 22 Kake nsi ne̱ mo̱ e̱ ba a m bo̱ gyi kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ, ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱ ye̱re̱ mo̱ akatɔ‑rɔ, na bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘O ane̱ nyaŋpe̱, n gye̱ fo̱ ke̱nyare̱‑rɔ ne̱ ane̱ a tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ fo̱ a lee bo̱ kaapo̱‑ɔ gywii ase̱sɛ aaa? N gye̱ fo̱ ke̱nyare̱ ne̱ ane̱ a ba bo̱ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ bo̱ko̱ se̱ aaa? Bɛɛɛ n gye̱ fo̱ ke̱nyare̱ ne̱ ane̱ a bo̱ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ aaa?’ 23 Na mo̱‑ɔ m be̱e̱ be̱ŋŋaa bamo̱ lamaŋ‑nɔ mfe̱ŋ fe̱yɛ, ‘M fe̱raa n kyɔ mo̱ŋ nyi mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱ ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ le̱e̱ mo̱ ase̱.’ ”

E̱lɔŋ apwɛɛpo̱ anyɔ‑ɔ

(Lukas 6.47–49)

24 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ ɔke̱maa ne̱ o nu mo̱ ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔ gya amo̱ se̱‑ɔ du‑o. O du fe̱yɛ onyiase̱ŋpo̱ ko̱ ne̱ ɔɔ kye̱na‑ɔ. Ne̱ ɔ kpa a ɔ pwɛɛ mò̱ lɔŋ. Ne̱ ɔɔ ba afo̱re̱ bo̱ da talii pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ pwɛɛ mò̱ lɔŋ‑ɔ bo̱ ye̱ra se̱. 25 Mò̱ a pwɛɛ mò̱ lɔŋ‑ɔ bo̱ ye̱ra lo̱we̱‑ɔ, bware̱ a ba bwe̱e̱tɔ. Ne̱ bo̱ŋ ko̱ a twe̱e̱ kufwiiri, ne̱ mò̱ nkyu a gyaa bo̱ to̱waa lɔŋ‑ɔ. Ne̱ afwii de̱maŋte̱ ko̱ a da bo̱ we̱e̱ lɔŋ‑ɔ se̱. Amo̱ pɛɛɛ gbaa ooo lɔŋ‑ɔ mo̱ŋ bwee, a le̱e̱ fe̱yɛ onyiase̱ŋpo̱ amo̱ a pwɛɛ mò̱ lɔŋ‑ɔ bo̱ ye̱ra afo̱re̱ se̱ ne̱e̱.

26 Amaa ɔke̱maa ne̱ o nu mo̱ ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ ne̱ mò̱‑ɔ mo̱ŋ gya amo̱ se̱‑ɔ mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ mfɛɛre̱ ke̱‑mo̱ŋ‑de wuye ko̱ ne̱ ɔ dɛɛ ɔ bo̱‑rɔ‑ɔ. Ne̱ ɔ kpa a ɔ pwɛɛ mò̱ lɔŋ. Ne̱ mò̱ fe̱raa ɔɔ pwɛɛ mò̱ lɔŋ‑ɔ bo̱ ye̱ra ke̱se̱pu si. 27 Ne̱ bware̱ a ba bwe̱e̱tɔ. Ne̱ bo̱ŋ ko̱ a twe̱e̱ kufwiiri, ne̱ mò̱ nkyu a gyaa bo̱ to̱waa lɔŋ‑ɔ. Ne̱ afwii de̱maŋte̱ a da bo̱ we̱e̱ lɔŋ‑ɔ se̱. Ne̱ lɔŋ amo̱ a bwee le̱e̱ da wuuruum. Amo̱ e̱ gye̱ saase̱bɛɛ.”

28 Yeesuu a sa se̱ŋsa lo̱we̱‑ɔ, ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ lamaŋ ne̱ baa nu mò̱ ase̱ŋ‑ɔ. 29 Ne̱ bo̱ yɛ, “Ɔ maa kaapo̱ abware̱se̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ e̱ kaapo̱‑ɔ. Ɔ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ mbraa‑ɔ ɔsapo̱‑ɔ.”

8

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya bwatɔpo̱ ko̱‑ɔ

(Maak 1.40–45; Lukas 5.12–16)

1 Ne̱ Yeesuu a kpo̱ro̱we̱ le̱e̱ ke̱be̱e̱‑ɔ se̱ mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ de̱ŋ kaapo̱ abware̱se̱ŋ lo̱we̱‑ɔ. Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ gya mò̱ se̱. 2 Ne̱ bwatɔpo̱ ko̱ a bo̱ kpuni aŋurii Yeesuu ayaa‑rɔ. Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, fo̱ e̱ kpa, fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ kya mo̱ ko̱lɔ mɔ na ŋ nya lwee ase̱sɛ‑rɔ.”

3 Ne̱ Yeesuu a teyi ke̱sare̱e̱ bo̱ dabo̱rɔ mò̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ kpa. Mbe̱yɔmɔ fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ lwee ase̱sɛ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ a kpaare̱.” Mfe̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a ke̱bwatɔ‑ɔ a lo̱we̱. 4 Kamɛɛ‑rɔ ne̱ Yeesuu a yii mò̱ se̱ fe̱yɛ, “De̱ŋ bo̱rɔ kpa kyɛye̱ se̱ yɔ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱‑ɔ ɔko̱ ase̱ na ɔ de̱e̱re̱ fo̱, na a bo̱ kaapo̱ ɔke̱maa fe̱yɛ fo̱ a kpaare̱. Na fo̱ bɔ alɔŋŋɔtɔ ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a tɔwe̱ ɛ mò̱ ne̱ ɔɔ lɔ ko̱lɔ mɔ, ne̱ ɔɔ kpaare̱‑ɔ bɔ, na ɔke̱maa ŋu fe̱yɛ ane̱ŋ a ko̱lɔ‑ɔ mo̱ŋ lɛɛ ki te mò̱ se̱‑ɔ. Fo̱ a maa se̱ fo̱ e̱ yɔ fo̱ bo̱ kpa‑rɔ‑ɔ, fo̱ ma kaŋ ye̱re̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a waa sa fo̱‑ɔ gywii ɔko̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya Roma soogyaa ko̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ

(Lukas 7.1–10)

5 Ne̱ Yeesuu a yɔ Kapaaniyum maŋ‑nɔ. Mfe̱ŋ ne̱ asoogyaa abre̱sɛ‑ɔ ɔko̱ a ba mò̱ ase̱ bo̱ ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ kya mò̱‑rɔ. Ɔ mo̱ŋ gye̱ Isireeliinyi fe̱yɛ Yeesuu‑o. Ɔ gye̱ Romanyi ne̱e̱. 6 Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ ke̱yaafɔre̱ e̱ lɔ ɔ da lɔŋ‑nɔ, e̱ye̱e̱ bo̱ mò̱ gya bwe̱e̱tɔ, hare̱e̱ ɔ maa lɛɛ taare̱ a ɔ dabo̱rɔ e̱ye̱e̱ gbaa.”

7 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Yooo, mo̱ a nu. Mo̱ e̱ ba a m bo̱ kya mò̱.”

8 Ne̱ soogyaa‑o a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ŋ bware fe̱yɛ fo̱ ba mo̱ lɔŋ‑nɔ‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ fo̱ ya de̱ŋ sa kanɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ gbaa, mo̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ e̱ kpaare̱. 9 Ŋ gbaa mo̱ ne̱ n gye̱ se̱sɛ laŋgyaŋ‑ɔ. N de abre̱sɛ ne̱ bo̱ kyɔ mo̱‑ɔ. N de asoogyaa awuye mo̱ kaase̱, ne̱ mo̱ ya tɔwe̱ gywii bamo̱‑rɔ ɔko̱‑ɔ fe̱yɛ ‘Nare̱,’ ɔ yɔ ne̱e̱. Ne̱ mo̱ ya tɔwe̱ gywii bamo̱‑rɔ ɔko̱ mɔ fe̱yɛ ‘Ba,’ puri amo̱‑rɔ amɔ ɔ ba. Ne̱ mo̱ ya tɔwe̱ gywii mo̱ ke̱yaafɔre̱ fe̱yɛ, ‘Waa ke̱mo̱‑ɔ,’ amɔ ɔ waa.”

10 Yeesuu a nu ase̱ŋ ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a tɔwe̱‑ɔ, ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ mò̱. Ne̱ oo buruwaa tɔwe̱ gywii ase̱sɛ ne̱ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ŋ tɛɛ ŋu se̱sɛ ne̱ ɔ kɔɔre̱ mo̱ a o gyi mfaanɛɛ‑ɔ. Ane̱ Isireelii awuye‑ro gbaa, mo̱ŋ tɛɛ ŋu ɔko̱ ane̱ŋ. Ne̱ ɔnyare̱ mɔ mo̱ŋ gye̱ Isireeliinyi. 11 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱ le̱e̱ swe̱e̱re̱ ke̱be̱gya ke̱maa se̱, na bamo̱ aa ane̱ nana‑ana Abraham na Isak na Yakubu kye̱na a bo̱ gyi ateese mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ i gyi kuwure‑o. 12 Amaa bamo̱ ne̱ weetee Wuribware̱ a kyɔ nyiŋŋi bamo̱ fe̱yɛ bo̱ ba a bo̱ gyi ateese‑o fe̱raa (ane̱ Isireelii awuye ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ), ɔ gya bamo̱ a ɔ le̱e̱ mò̱ ase̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kibugyii‑ro. Mfe̱ŋ‑ɔ ba su, na ba duŋ nnɔ.”

13 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii soogyaa amo̱ fe̱yɛ, “Nare̱ pe̱, na ke̱tɔ ne̱ fo̱ a kɔɔre̱ gyi‑o e̱ waa a ke̱ sa fo̱.”

Saŋ ko̱ŋko̱ amo̱‑rɔ dɛɛ ne̱ soogyaa amo̱ a ke̱yaafɔre̱‑ɔ a kpaare̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya alɔpo̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ

(Maak 1.29–34; Lukas 4.38–41)

14 Ne̱ Yeesuu a lwee Peetroo a lɔŋ‑ɔ‑rɔ ya to̱ fe̱yɛ Peetroo mò̱ saa kye̱e̱sɛ e̱ lɔ fekyu ɔ da. 15 Ne̱ Yeesuu a dabo̱rɔ ɔkye̱e̱‑ɔ ke̱sare̱e̱. Mfe̱ŋ ne̱ fekyu‑o a yɔwe̱ mò̱, ne̱ ɔɔ ko̱so̱ puri amo̱‑rɔ waa ateese sa Yeesuu.

16 Saŋ ne̱ kyɔwe̱ a twɛɛ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ a baa bamo̱ anyipo̱ ne̱ ibrisi te bamo̱ se̱‑ɔ Yeesuu ase̱. Ne̱ ɔɔ sa ibrisi‑o kanɔ, ne̱ e̱ ya ko̱so̱ bamo̱ se̱. Ne̱ ɔɔ kya alɔpo̱ pɛɛɛ ne̱ baa baa bamo̱ mò̱ ase̱‑ɔ.

17 Amo̱se̱‑ɔ ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a waa‑ɔ a sa ne̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

“Kase̱ŋtiŋ si, mò̱ ya kɔɔre̱ ane̱ kaye̱e̱gya bo̱ waa mò̱ lee,

ne̱ ɔɔ kya ane̱ alɔgyi.”*

Bamo̱ ne̱ ba kpa a bo̱ gya Yeesuu si‑o

(Lukas 9.57–62)

18 Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱ ba bo̱ kpɔwe̱ buŋ Yeesuu si saŋ ke̱maa. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ bo̱ waa ko̱re̱e̱ siraa na mò̱ aa bamo̱ nya te̱ŋ ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ‑rɔ yɔ nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱, na bo̱ nya kyure kafwe̱e̱.

19 Saŋ ne̱ ba yɔ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ mbraa ɔkaapo̱po̱ ko̱ a te̱ŋ bamo̱ kpa ya tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, to̱ŋ ke̱maa ne̱ fo̱ e̱ yɔ‑ɔ, mo̱ e̱ gya fo̱ se̱.”

20 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Sabraŋ‑nɔ igyono de idikpa, ne̱ mbo̱gyii de asaa bo̱ da‑rɔ. Amaa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, fe̱raa mo̱ŋ de mfe̱ŋ ne̱ mo̱ i di a n kyure‑o.”

21 Ne̱ ɔko̱ ne̱ o tii bamo̱ ne̱ bo̱ gya Yeesuu si bo̱ naa to̱ŋ ke̱maa ne̱ ɔ yɔ‑ɔ a bo̱ ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, sa a ŋ kiŋŋi yɔ pe̱ na ŋ ya pure n se̱ pwɛɛ na n dɛɛ be̱e̱ bo̱ gya fo̱ se̱.”

22 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ te kakye̱na po̱pwɛɛ‑rɔ‑ɔ, bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ pure bamo̱ ako̱we̱bɛɛ ne̱ ba ba a bo̱ bo̱ wu‑o. Na fo̱ fe̱raa fo̱ gya mo̱ se̱.”

Ane̱ŋ ne̱ afwii na alaŋkpare̱ a bu Yeesuu‑o

(Maak 4.35–41; Lukas 8.22–25)

23 Ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a lwee ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ. 24 Bamo̱ a me̱raa se̱ ba yɔ‑ɔ, bo̱ bo̱ sa se̱‑ɔ, afwii dabe̱ ko̱ a kya nkyu si mfe̱ŋ, ne̱ alaŋkpare̱ a da nkyu bo̱ waa bamo̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ. Ade̱maŋte̱ mɔ ne̱ a su‑o pɛɛɛ na Yeesuu da ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ o di idi. 25 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a yɔ mò̱ ase̱ ya kyiŋŋi mò̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, ane̱ e̱ kpa a ane̱ wu. Mo̱rɔwe̱ ane̱.”

26 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ mo̱ mo̱ne̱ i gyi‑o ne̱e̱? Ntɔ se̱ ne̱ kufu de mo̱ne̱?”

Ne̱ Yeesuu a ko̱so̱ sa kanɔ fe̱yɛ afwii‑o na alaŋkpare̱‑ɔ yɔwe̱, ne̱ ke̱tɔ a waa surumm.

27 Ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ, ne̱ ŋkee ba ŋwiini ba gywii abɛɛ ɛ, “Nte̱tɔ se̱sɛ e̱ gye̱ ɔnyare̱ mɔ? Ne̱ mò̱ ya sa kanɔ, ne̱ afwii na alaŋkpare̱ gya kamo̱ se̱‑ɔ ne̱e̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya anyare̱ anyɔ ko̱ ne̱ ibrisi bwe̱e̱tɔ te bamo̱ se̱‑ɔ

(Maak 5.1–20; Lukas 8.26–39)

28 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a kya se̱ pare̱ bamo̱ ko̱re̱e̱‑ɔ bo̱ te̱ŋ‑nɔ ya bo̱ daŋ Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱ a nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ. Gadara ifuri si ne̱ baa fo̱‑ɔ. Bamo̱ a fo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ anyare̱ anyɔ ko̱ a le̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ ba pure ase̱sɛ‑ɔ bo̱ gyaŋŋaa bamo̱. Bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ mbo̱ kpe̱ŋsɛ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ibrisi te bamo̱ se̱. Amo̱se̱‑ɔ ɔko̱ maa taare̱ a ɔ bo̱rɔ kpa amo̱ se̱. 29 Ne̱ baa faa Yeesuu si fe̱yɛ, “Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, nte̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kpa ane̱ ase̱? Fo̱ a ba ne̱e̱ a fo̱ bo̱ gyiiri ane̱ ke̱se̱bɔ, na ke̱se̱bɔgyiiri saŋ mo̱ŋ tɛɛ fo̱ aaa?”

30 Amɔ aprako biribiri ko̱ mɔ ye̱re̱ kabe̱e̱gyi ko̱ se̱ me̱raa mfe̱ŋ ba gyi. 31 Ne̱ ibrisi amo̱ a ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ, “To, amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ kaa a fo̱ gya ane̱ le̱e̱ ase̱sɛ mɔ se̱, amo̱ fe̱raa sa a ane̱ ya kye̱na aprako mɔ se̱.”

32 Ne̱ ɔ yɛ, “Kpa da fe̱yɛ mo̱nꞌ ya kye̱na bamo̱ se̱.” Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa ko̱so̱ le̱e̱ anyare̱‑ɔ se̱ ya kye̱na aprako amo̱ se̱. Ne̱ aprako amo̱ pɛɛɛ a ŋwɛɛnaŋ kpo̱ro̱we̱ kabe̱e̱gyi‑o‑ro ya le̱e̱ da nkyu‑ro wu wu.

33 Mfe̱ŋ ne̱ bamo̱ ne̱ ba de̱e̱re̱ aprako amo̱ se̱‑ɔ a ŋwɛɛnaŋ yɔ maŋ‑nɔ ya da ke̱tɔ ne̱ kaa waa anyare̱ amo̱‑ɔ kiboŋboŋ. 34 Mfe̱ŋ ne̱ ɔke̱maa ne̱ o te maŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ a le̱e̱ ya gyaŋŋaa Yeesuu. Bamo̱ a ŋu mò̱‑ɔ, ne̱ baa ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ le̱e̱ bamo̱ ifuri si kiŋŋi yɔ mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ le̱e̱ ba‑ɔ.

9

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya ke̱gyabɔɔ ko̱‑ɔ

(Maak 2.1–12; Lukas 5.17–26)

1 Ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a lwee ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ kiŋŋi te̱ŋ ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ‑rɔ yɔ nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱ yɔ mò̱ fɔŋfɔŋ aye̱.

2 Ne̱ ase̱sɛ ko̱ a baa ke̱gyabɔɔ ko̱ na ɔ da kraŋ se̱ ɔ maa taare̱ a ɔ dabo̱rɔ e̱ye̱e̱ Yeesuu ase̱. Ane̱ŋ ne̱ baa pee akatɔ baa ke̱gyabɔɔ‑ɔ se̱‑ɔ, Yeesuu a ŋu fe̱yɛ baa kɔɔre̱ mò̱ gyi bwe̱e̱tɔ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ke̱gyabɔɔ‑ɔ fe̱yɛ, “Sa a fo̱ akatɔ gyi, mo̱ nyare̱. Mo̱ a taa fo̱ e̱bɔye̱‑ɔ bo̱ ke fo̱.”

3 Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ ne̱ ba nu Yeesuu ase̱ŋ‑ɔ a nu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ ne̱ ba ŋwiini ba gywii abɛɛ fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ a tɔwe̱ abuse̱ŋse̱ŋ. E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ sa se̱ŋsa ane̱ŋ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ Wuribware̱‑ɔ?”

4 Amo̱ fe̱raa, Yeesuu a kyɔ ŋu mbraa akaapo̱po̱ amo̱ mfɛɛre̱, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ fa mfɛɛre̱ bɔye̱ mɔ? 5 Ke̱mo̱‑ɔ ke̱mo̱ e̱ bo̱ tɔwe̱ lɔ, fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ a taa fo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke fo̱’, bɛɛɛ ‘Ko̱so̱ nare̱’? 6 To, mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, de ke̱yaale̱ŋ kaye̱ mɔ‑rɔ, na n taare̱ taa ɔke̱maa e̱bɔye̱ bo̱ ke mò̱.” Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ke̱gyabɔɔ‑ɔ fe̱yɛ, “Ke̱e̱ ɛ, ko̱so̱, taa fo̱ kraŋ a fo̱ nare̱ pe̱.”

7 Mfe̱ŋ ne̱ ke̱gyabɔɔ‑ɔ a ko̱so̱ taa mò̱ kraŋ nare̱ mò̱ ayaa se̱ o yii pe̱. 8 Lamaŋ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ a ŋu amo̱‑ɔ, ne̱ kufu a nya bamo̱, ne̱ baa kyo̱rɔ Wuribware̱ fe̱yɛ mò̱ a sa se̱sɛ dimaadi ane̱ŋ a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a te̱e̱ Matiyo, ne̱ ɔɔ ba bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ

(Maak 2.13–17; Lukas 5.27–32)

9 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Yeesuu a le̱e̱ ya ŋu leŋpoo ɔkɔɔre̱po̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Matiyo‑o (ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Lewii‑o) na o te mò̱ leŋpoo kɔɔre̱kpa. Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ko̱so̱, gya mo̱ se̱.” Mfe̱ŋ ne̱ Matiyo a ko̱so̱ gya Yeesuu si.

10 Ne̱ Matiyo a ya waa ateese mò̱ aye̱ sa Yeesuu a o gyi. Leŋpoo akɔɔre̱po̱ bwe̱e̱tɔ na ase̱sɛ ne̱ Farisii awuye e̱ te̱e̱ bamo̱ ɛ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ a bo̱ gyi mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ase̱. 11 Farisii awuye ko̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a ŋu ane̱ŋ a ase̱sɛ amo̱ na ba gyi mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa bise Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ ɔkaapo̱po̱ na leŋpoo akɔɔre̱po̱ na e̱bɔye̱ awaapo̱ i gyi abɛɛ ase̱?”

12 Yeesuu a nu ase̱ŋ ne̱ baa bise‑o, ne̱ ɔ yɛ, “Ɔko̱ ne̱ ɔ lɔ‑ɔ ne̱ ba sa kadwii. N gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔ bo̱ alaŋfiya‑o. 13 Mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱nꞌ be̱e̱ yɔ ya kare̱ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, na mo̱nꞌ nu amo̱ kaase̱. Baa kyo̱rɛɛ mfe̱ŋ ne̱e̱ fe̱yɛ,

‘Wuribware̱ yɛ, N gye̱ mbo̱ ne̱ mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ mɔɔ sa mo̱.

Amaa ke̱dame̱naŋsɛ ne̱ mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ waa mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana.’*

M fe̱raa n gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ se̱ ne̱ mo̱ a ba, amaa bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ se̱ ne̱ mo̱ a ba, na m bo̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ nu bamo̱ e̱ye̱e̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ.”

Ako̱ŋ ke̱kra ase̱ŋ

(Maak 2.18–22; Lukas 5.33–39)

14 Ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱ a agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ a ba Yeesuu ase̱ bo̱ bise mò̱ fe̱yɛ, “Ntɔ se̱ ne̱ ane̱ aa Farisii awuye e̱ kra ako̱ŋ, ne̱ fo̱ fe̱raa fo̱ agyase̱po̱‑ɔ mɔ maa kra ako̱ŋ?”

15 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ saŋ ne̱ ɔko̱ e̱ kpa a ɔ waare̱e̱‑ɔ, ɔko̱fɔ mò̱ kuri mò̱ nyare̱‑ana e̱ kye̱na ako̱ŋ na ɔ bo̱‑rɔ aaa? Mo̱ŋ kɔɔre̱ gyi. N du fe̱yɛ ɔko̱fɔ mò̱ kuri‑o ne̱ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱fɔ mò̱ kuri mò̱ nyare̱‑ana‑ɔ. Ŋke ŋko̱ e̱ ba ne̱ ba lee mo̱ a bo̱ le̱e̱ bamo̱ ase̱, na ŋkee bo̱ kra ako̱ŋ.”

16 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ ke̱kpare̱ mɔ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔko̱ maa kyaŋ waagya po̱pwɛɛ na ɔ bo̱ taa waagya de̱daa‑rɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ maa kyee, na o ŋu fe̱yɛ mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ taa‑rɔ‑ɔ e̱kɛɛkɛɛ‑ɔ se̱ i wu, na a tuwi‑ro lee waagya po̱pwɛɛ‑ɔ, na a be̱e̱ waa bɔ dabe̱ na ɔ kyɔ ɔgye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ. 17 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ bo̱ de nta ba waa praŋto̱wa ne̱ baa ba kabo̱ wo̱re̱ bo̱ waa‑ɔ‑rɔ. Nta po̱pwɛɛ ya lwee praŋto̱wa de̱daa‑rɔ, nta‑ɔ i fwii na praŋto̱wa‑ɔ bwee nye̱ra, na nta‑ɔ twiiri we̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ bo̱ de nta po̱pwɛɛ ba waa praŋto̱wa po̱pwɛɛ‑rɔ, na nta‑ɔ na praŋto̱wa‑ɔ mpe̱pe̱yɔ nya waa dame̱naŋsɛ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ maa kra ako̱ŋ na mo̱ aa bamo̱ naa.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kyiŋŋi kakye̱e̱sɛɛ ko̱ le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ ɔɔ be̱e̱ kya ɔkye̱e̱ ko̱‑ɔ

(Maak 5.21–43; Lukas 8.40–56)

18 Saŋ ne̱ Yeesuu maa se̱ ɔ tɔwe̱ amo̱‑ɔ o gywii bamo̱‑ɔ, ne̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ abre̱sɛ‑ɔ ɔko̱ a ba Yeesuu ase̱ mfe̱ŋ bo̱ kpuni aŋurii mò̱ ayaa‑rɔ. Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ gyi kye̱e̱sɛ e̱ lɔ, hare̱e̱ ɔ kpa a ɔ wu. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ bo̱ ba fo̱ asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ se̱ a ɔ nya ŋkpa.” 19 Ne̱ Yeesuu a ko̱so̱, ne̱ mò̱ aa ɔnyare̱‑ɔ na Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a le̱e̱ ba yɔ.

20-21 Bamo̱ a maa se̱ ba yɔ‑ɔ, ne̱ ɔkye̱e̱ ko̱ a gya Yeesuu si. Ɔkye̱e̱ mɔ e̱ lɔ ke̱kye̱e̱tɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ kiferi ke̱maa‑rɔ ɔ taare̱ bwiino waa iluwi kanɔ ŋko̱. Waa nsu kudu ŋnyɔ ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a lɔ ane̱ŋ a ko̱lɔ‑ɔ. Ne̱ ŋkee ɔ fa fe̱yɛ, “Mo̱ ya dabo̱rɔ mò̱ atɔ buŋsɛ gbaa, mo̱ e̱ kpaare̱.” Ne̱ ɔɔ yɔ Yeesuu kamɛɛ ya dabo̱rɔ mò̱ waagya kanɔ.

22 Mò̱ a de̱ŋ dabo̱rɔ Yeesuu a waagya‑ɔ, ne̱ ɔɔ kpaare̱. Ne̱ Yeesuu a buruwaa ŋu mò̱ mfe̱ŋ. Ne̱ ɔ yɛ, “Ɔpe̱kye̱e̱, sa a fo̱ akatɔ gyi. Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ fo̱ a kɔɔre̱ mo̱ gyi‑o si‑o, fo̱ a kpaare̱.”

23 Ne̱ ŋkee Yeesuu a lwee ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ ɔbre̱sɛ amo̱ a lɔŋ‑ɔ‑rɔ. Ne̱ oo ŋu ba waa kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ kale. Bo̱ko̱ e̱ fo̱re̱ mbe̱re̱, na bamo̱ bwe̱e̱tɔ mɔ i su keŋkeŋ. 24 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ le̱e̱ mfe̱ŋ. Kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ mo̱ŋ wu, o di idi ne̱e̱.” Mò̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa mɔse̱ mò̱. 25 Mò̱ a sa ne̱ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ a le̱e̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ oo lweero. Ne̱ ɔɔ ya kra kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ ke̱sare̱e̱‑rɔ, ne̱ kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ a ko̱so̱. 26 Ne̱ ase̱ŋ amo̱ pɛɛɛ a saŋŋe̱‑rɔ lwee ifuri amo̱ se̱ a e̱maŋ‑ɔ pɛɛɛ‑rɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya ate̱napo̱ anyɔ ko̱‑ɔ

27 Yeesuu a le̱e̱ mfe̱ŋ ɔ naa ɔ yɔ‑ɔ, ne̱ ate̱napo̱ anyɔ ko̱ a le̱e̱ bo̱ gya mò̱ se̱, na ba te̱e̱ ba kyo̱ŋwe̱ mò̱ fe̱yɛ, “Deefid mò̱ nana, ŋu ane̱ e̱wɛɛ, na fo̱ kya ane̱.”

28 Ne̱ Yeesuu a lwee lɔŋ ko̱‑rɔ. Ne̱ ate̱napo̱ amo̱ a yɔ ya ŋu mò̱ mfe̱ŋ. Ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ i gyi fe̱yɛ mo̱ e̱ taare̱ a n kya mo̱ne̱ aaa?”

Ne̱ baa be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Ɔɔŋ, ane̱ nyaŋpe̱, fo̱ e̱ taare̱.”

29 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ dabo̱rɔ bamo̱ akatɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ gyi‑o e̱ waa a ke̱ sa mo̱ne̱.” 30 Mfe̱ŋ ne̱ bamo̱ akatɔ a buŋŋi. Ne̱ Yeesuu a yii bamo̱ se̱ fe̱yɛ bo̱ ma kaŋ boŋboŋ mò̱ ke̱nyare̱ to̱ŋ ko̱. 31 Amaa bamo̱ a le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa yaa Yeesuu ke̱nyare̱ timaa ifuri amo̱ a ke̱be̱gya‑ɔ pɛɛɛ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya kamunyare̱ ko̱‑ɔ

32 Ate̱napo̱ ne̱ Yeesuu a kya‑ɔ a le̱e̱ mfe̱ŋ ba yɔ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ ko̱ a taa ɔnyare̱ ko̱ baa mò̱ ase̱. Ibrisi a te ɔnyare̱‑ɔ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, ɔ maa taare̱ a ɔ sa se̱ŋsa. 33 Yeesuu a de̱ŋ gya ibrisi‑o ko̱so̱ kamunyare̱ amo̱ se̱‑ɔ, ne̱ kamu‑o a le̱e̱ ɔ sa se̱ŋsa. Ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ lamaŋ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ mo̱ŋ tɛɛ ŋu ane̱ŋ a akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ mɔ ane̱ Isireelii swe̱e̱re̱ mɔ se̱ mfe̱e̱, amɔ ndɔɔ.”

34 Amaa Farisii awuye ko̱ yɛ, “Ɔbɔnsam ne̱ o de ibrisi ke̱yaale̱ŋ‑ɔ ya sa Yeesuu e̱le̱ŋ mɔ ne̱ o de ɔ gya ibrisi ɔ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱‑ɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu kusuŋ a waa ko̱kyɔ‑ɔ

35 Ne̱ ŋkee Yeesuu a muruwi ifuri amo̱ mfe̱ŋ a e̱maŋ na mmaŋgyii‑o‑ro pɛɛɛ se̱, ɔ naa ɔ kaapo̱ abware̱se̱ŋ mfe̱ŋ a ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑ɔ‑rɔ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o si, na ɔ kya ase̱sɛ ko̱lɔgyi ke̱maa. 36 Mò̱ a ŋu ase̱sɛ de̱maŋte̱ ne̱ ba ba mò̱ ase̱ saŋ ke̱maa‑ɔ, ne̱ bamo̱ ase̱ŋ a waa mò̱ e̱wɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ e̱sanne̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ de ɔde̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ. Bo̱ naa ba laye̱ ba lɔ ne̱e̱, ne̱ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ de ke̱yaale̱ŋ‑ɔ. 37 Ne̱ Yeesuu a da ke̱kpare̱ mɔ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a ŋu ase̱sɛ de̱maŋte̱ mɔ aaa? Bo̱ du fe̱yɛ yaabraa‑ɔ. Yaabraa‑ɔ kyɔ bwe̱e̱tɔ, amaa mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ ate̱ŋŋe̱po̱‑ɔ mɔ mo̱ŋ kyɔ. 38 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ ko̱re̱ ko̱dɔɔ wuye ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ na ɔ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ate̱ŋŋe̱po̱ bwe̱e̱tɔ, na mo̱ne̱ aa bamo̱ te̱ŋŋe̱ yaabraa mɔ kpɔwe̱ baa mò̱ lɔŋ‑nɔ.”

10

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ

(Maak 3.13–19; Lukas 6.12–16)

1 Ne̱ Yeesuu a te̱e̱ mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ bo̱ gyaŋŋe̱, ne̱ ɔɔ sa bamo̱ ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ bo̱ bo̱ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱, na bo̱ kya ase̱sɛ ko̱lɔgyi ke̱maa ne̱ ba lɔ‑ɔ.

2 Ne̱ ɔɔ te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱. Bamo̱‑rɔ, mò̱ ne̱ ɔ gye̱ ŋkpɛɛ‑ɔ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Simɔŋ. (Ɔɔ be̱e̱ sa mò̱ ke̱ŋasɛnyare̱ fe̱yɛ Peetroo.) Bamo̱ ne̱ bo̱ gya se̱‑ɔ anyare̱ e̱ gye̱ Simɔŋ mò̱ tire Andruu, na Sibidii mò̱ gyi‑ana Yakubu na Yohanee, 3 na Filipo na Bar‑Tolomiyu na Tomas na Matiyo leŋpoo ɔkɔɔre̱po̱‑ɔ, na Alafiyus mò̱ gyi Yakubu, na Tadiyus, 4 na Simɔŋ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kanane̱e̱‑ɔ, na ŋkee Yudas Kariyotinyi ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ gyi Yeesuu kidiburo‑o.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a suŋ mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ e̱maŋ se̱‑ɔ

(Maak 6.7–13; Lukas 9.1–6)

5 Ne̱ Yeesuu a suŋ mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ ne̱ oo lee bamo̱‑ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ e̱maŋ se̱ fe̱yɛ bo̱ nare̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ma kaŋ bo̱rɔ kpa ke̱maa ne̱ ɔ yɔ bamo̱ ne̱ bo̱ maa suŋ Wuribware̱‑ɔ swe̱e̱re̱‑ɔ se̱. Mo̱ne̱ ma kaŋ be̱e̱ lwee Samariya awuye maŋ ke̱maa‑rɔ. 6 Amaa mo̱nꞌ yɔ ane̱ Isireelii awuye‑o ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ e̱sanne̱ ne̱ baa fo̱ e̱fa‑rɔ‑ɔ. Bamo̱ aa Wuribware̱ ase̱ bo̱ e̱fɔ. 7 Mo̱ne̱ a yɔ‑ɔ, na mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o a tɔ‑rɔ e̱ba. 8 Mo̱nꞌ kya alɔpo̱, na mo̱nꞌ kyiŋŋi alowipo̱ bo̱ le̱e̱ lowi‑ro, na mo̱nꞌ kya abwatɔpo̱ na bo̱ nya be̱e̱ lwee ase̱sɛ‑rɔ, na mo̱nꞌ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱. Mo̱ne̱ a nya ke̱yaale̱ŋ mɔ pɛɛɛ, na mo̱ne̱ mo̱ŋ ka sɛye̱, amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ kya ase̱sɛ‑rɔ, na mo̱ne̱ ma kɔɔre̱ atanne̱ bamo̱ ase̱. 9 Mo̱ne̱ ma kaŋ taa atanne̱ pipee bɛɛɛ afufuri bɛɛɛ kɔɔbɔɔ gbaa bo̱ waa mo̱ne̱ igyife‑ro. 10 Mo̱ne̱ a yɔ‑ɔ, mo̱ne̱ ɔko̱ ma taa ko̱re̱e̱ na atɔ bo̱ tii mò̱ kaare̱ ne̱ oo buŋ‑o na ase̱be̱ta ne̱ ɔɔ naa se̱‑ɔ na kayii nare̱se̱sɛ ne̱ o de‑o si. A le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ ba suŋ kusuŋ ba sa Wuribware̱‑ɔ e̱ nya bamo̱ ateese gyisɛ a bo̱ le̱e̱ kusuŋ amo̱‑rɔ.

11 Mo̱ne̱ ya yɔ maŋ ko̱ se̱ bɛɛɛ kamaŋgyii ko̱ se̱, mo̱nꞌ lweero na mo̱nꞌ buwi kpa ɔko̱ ne̱ o sure a mo̱nꞌ so̱we̱ mò̱ lɔŋ‑nɔ‑ɔ. Na mo̱nꞌ kye̱na mfe̱ŋ bo̱ fo̱ ŋke nsi ne̱ mo̱ne̱ e̱ le̱e̱ maŋ amo̱‑rɔ‑ɔ. 12 Pwɛɛ ne̱ mo̱ne̱ i lwee lɔŋ ke̱maa‑rɔ, mo̱nꞌ gye̱ ŋkpɛɛ ka kanɔ, na mo̱nꞌ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Wuribware̱ yure lɔŋ mɔ‑rɔ ase̱sɛ!’ 13 Ne̱ ase̱sɛ timaa e̱ bo̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ bamo̱ ya kɔɔre̱ mo̱ne̱ kanɔka fe̱raa, Wuribware̱ i yure lɔŋ amo̱ ase̱sɛ. Mfe̱ŋ ne̱ bamo̱ e̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ mo̱ne̱ kanɔka‑ɔ fe̱raa, Wuribware̱ maa yure lɔŋ amo̱‑rɔ ase̱sɛ. 14 Lɔŋ‑nɔ awuye bɛɛɛ maŋ awuye e̱ mo̱ŋ kra mo̱ne̱ nɛɛnɛɛ, ne̱ bamo̱ e̱ mo̱ŋ nu mo̱ne̱ ase̱ŋ, amo̱ fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ le̱e̱ mfe̱ŋ, bamo̱ maŋ‑nɔ e̱se̱ ne̱ e̱ ya sii mo̱ne̱ ase̱be̱ta kaase̱‑ɔ gbaa, mo̱nꞌ kpo̱ŋkpaŋ e̱mo̱ bo̱ sii bamo̱ aye̱ bo̱ yii bamo̱ se̱. 15 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ kake nsi ne̱ Wuribware̱ e̱ ba a ɔ bo̱ gyi kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ, o gyiiri maŋ amo̱ ase̱sɛ ke̱se̱bɔ a ɔ kyo̱ŋ ane̱ŋ ne̱ o gyiiri Sɔdɔm na Gomora awuye ke̱se̱bɔ‑ɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Kristoo agyase̱po̱ i kperi mò̱ se̱ na bo̱ ŋu ase̱ŋ‑ɔ

(Maak 13.9–13; Lukas 12.11–12; 21.12–17)

16 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ laatɔ a mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱! Mo̱ i suŋ mo̱ne̱ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ nsanne̱gyii ne̱ ba ya lwee ngyaŋkɔre̱sɛ‑rɔ‑ɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ buŋŋi mo̱ne̱ akatɔ fe̱yɛ awɔ, na mo̱nꞌ yuri mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ awurele̱pɔ. 17 Mo̱nꞌ sa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ se̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ba kra mo̱ne̱ a bo̱ yaa Yudaa awuye maŋ abre̱sɛ akatɔ‑rɔ, na bo̱ be̱e̱ daye̱ mo̱ne̱ ane̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ abre̱sɛ akatɔ‑rɔ. 18 Na bo̱ be̱e̱ kperi ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ se̱, na bo̱ kra mo̱ne̱ yaa agominaa na awure akatɔ‑rɔ. Na mo̱nꞌ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii bamo̱ aa bamo̱ ne̱ baa saŋ ne̱ bo̱ maa suŋ Wuribware̱‑ɔ. 19-20 Saŋ ne̱ ba kra mo̱ne̱ a bo̱ yaa ane̱ŋ a e̱se̱ŋgyikpa‑ɔ, mo̱ne̱ ma kaŋ sa a ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ya tɔwe̱ mfe̱ŋ‑ɔ na ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kya kanɔ‑ɔ mfɛɛre̱ tɔɔraa mo̱ne̱. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ saŋ‑ɔ ya fo̱, mo̱nꞌ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ mo̱ne̱ mfɛɛre̱‑rɔ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ mfe̱ŋ‑ɔ maa le̱e̱ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ase̱, ke̱ e̱ le̱e̱ mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ a kufwiiŋe‑o ase̱ ne̱e̱.

21 Saŋ amo̱ dɛɛ na se̱sɛ yaa mò̱ daa bɛɛɛ mò̱ tire maŋ ayaale̱ŋpo̱ akatɔ‑rɔ a bo̱ mɔɔ mò̱. Na se̱ mɔ yaa mò̱ gyi maŋ ayaale̱ŋpo̱ akatɔ‑rɔ na bo̱ mɔɔ mò̱. Na ŋyaagyi mɔ ye̱re̱ bo̱ kye bamo̱ ase̱ na anyi yaa bamo̱ maŋ ayaale̱ŋpo̱ akatɔ‑rɔ a bo̱ mɔɔ. 22 Ɔke̱maa i kperi mo̱ se̱, na o kisi mo̱ne̱. Amaa mo̱ e̱ mo̱rɔwe̱ ɔke̱maa ne̱ ɔɔ taare̱ ye̱re̱ keŋkeŋ bo̱ fo̱ ase̱ŋ amo̱ kɛɛ‑ɔ. 23 Bamo̱ ya waa mo̱ne̱ awo̱re̱fɔɔ maŋ ko̱ se̱, na mo̱nꞌ be̱e̱ se̱re̱ yɔ ɔko̱ se̱. Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ne̱ maa lwee ane̱ Isireelii swe̱e̱re̱ se̱ e̱maŋ pɛɛɛ‑rɔ pwɛɛ na mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, dɛɛ ba.

24 N gye̱ mo̱ e̱ gye̱ mo̱ne̱ ɔkaapo̱po̱ aaa? Sukuu kigyi ko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ na ɔ kyɔ mò̱ ɔkaapo̱po̱, ne̱ ke̱nya ko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ na ɔ kyɔ mò̱ nyaŋpe̱. 25 Amo̱se̱‑ɔ sukuu kigyi ma tɛɛ fe̱yɛ o ŋu ase̱ŋ ane̱ŋ ne̱ mò̱ ɔkaapo̱po̱ i ŋu‑o dɛɛ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ke̱nya i ŋu mò̱ nyaŋpe̱ lee‑o.

M be̱e̱ taa fe̱yɛ mo̱ a gye̱ lɔŋ wuye‑o. Ba te̱e̱ lɔŋ wuye‑o ɛ Ɔbɔnsam, saŋbo̱to̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ mo̱ lɔŋ‑nɔ awuye‑o ne̱ bo̱ maa te̱e̱ ane̱ŋ aaa?”

Mo̱ne̱ ma se̱re̱ ɔko̱ amɔ Wuribware̱

(Lukas 12.4–7)

26 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma se̱re̱ ase̱sɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ baa buŋ si‑o i buŋŋi si, na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ baa taa bo̱ kwe̱e̱rɔ‑ɔ le̱e̱ ifuri. 27 Mo̱ne̱ fe̱raa, ase̱ŋ ke̱maa ne̱ mo̱ a tɔwe̱ keri si gywii mo̱ne̱‑ɔ, mo̱nꞌ ya tɔwe̱ lamaŋ‑nɔ. Ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ a kuri waa mo̱ne̱ e̱se̱bɔ‑rɔ‑ɔ, na mo̱nꞌ ya tɔwe̱ alɔŋde̱ se̱.

28 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ma kaŋ se̱re̱ bamo̱ ne̱ ba kpa a bo̱ mɔɔ mo̱ne̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ya mɔɔ mo̱ne̱, bo̱ maa lɛɛ taare̱ a bo̱ waa mo̱ne̱ sɛye̱. Amaa mo̱nꞌ se̱re̱ Wuribware̱ ne̱ mò̱ ya mɔɔ mo̱ne̱, ne̱ ke̱mo̱ kamɛɛ‑rɔ o de e̱le̱ŋ fe̱yɛ ɔ be̱e̱ kywɛɛ mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱ na mo̱ne̱ e̱kra de̱e̱kpa ne̱ oo kure bo̱ be̱ya sa e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ‑rɔ. 29 N gye̱ e̱paso̱wa adunyɔ ne̱ bo̱ de ba sɔɔ nte̱ye̱te̱ye̱ ŋnyɔ‑ɔ ɔɔɔ? Amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ kako̱ŋko̱ gbaa maa wu na mo̱ne̱ se̱ Wuribware̱ mo̱ŋ sure. 30 Mo̱nꞌ nu fe̱yɛ mo̱ne̱ se̱ Wuribware̱ a kare̱ ipwii ne̱ i te mo̱ne̱ aŋu si‑o, ne̱ oo ŋu e̱mo̱ kanɔ. 31 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma sa a kufu nya mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ nte̱ye̱te̱ye̱ ŋkpe̱ŋ ŋkpe̱ŋ mo̱ŋ fo̱ mo̱ne̱ ɔko̱.”

Yeesuu kipini na Yeesuu kikine

(Lukas 12.8–9)

32 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa ne̱ ɔ nya kakpo̱nɔ na ɔ tɔwe̱ lamaŋ‑nɔ fe̱yɛ o tii mo̱ se̱‑ɔ, ŋ gbaa mo̱ e̱ waa mò̱ ane̱ŋ dɛɛ Wuribware̱, n se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, akatɔ‑rɔ. 33 Ne̱ ɔko̱ ne̱ mò̱ ya kine mo̱ lamaŋ‑nɔ‑ɔ, ŋ gbaa mo̱ i kine mò̱ n se̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu ke̱gyase̱ se̱, ase̱sɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ e̱ nye̱ra‑ɔ

(Lukas 12.51–53; 14.26–27)

34 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ mo̱ a ba a m bo̱ baa kaye̱e̱yuri kaye̱ mɔ‑rɔ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Daabii! Mo̱ a baa kaye̱ be̱be̱re̱ ne̱e̱. 35-36 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, mo̱ a ba a m bo̱ brawe̱ ase̱sɛ‑rɔ na

‘Ɔnyare̱ na mò̱ se̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ e̱ te̱ŋ‑nɔ.

Ɔkye̱e̱ na mò̱ nyi e̱ kɔ.

Ɔkye̱e̱ na mò̱ saa kye̱e̱sɛ e̱ kɔ.

Na se̱sɛ ako̱we̱bɛɛ fɔŋfɔŋ kii mò̱ ado̱ŋ.’*

37 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa mò̱ se̱ bɛɛɛ mò̱ nyi ase̱ŋ a ɔ kyo̱ŋ mo̱‑ɔ mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ o kii mo̱ agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱. Ɔke̱maa ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ kpa mò̱ gyi‑ana ase̱ŋ a ɔ kyo̱ŋ mo̱‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱e̱. 38 Ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ maa taare̱ a ɔ so̱rɔ mò̱ fɔŋfɔŋ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ gya mo̱ se̱‑ɔ mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ o kii mo̱ agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱. Ɔke̱maa ne̱ ɔ gya mo̱ se̱‑ɔ i gyi awo̱re̱fɔɔ. 39 A le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ maa kpa a ɔ yɔwe̱ mò̱ kakye̱na de̱daa‑ɔ maa nya ŋkpa. Amaa ɔko̱ ne̱ o kperi mo̱ se̱ na ɔ yɔwe̱ mò̱ kakye̱na de̱daa‑ɔ e̱ nya ŋkpa.”

Ase̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ

(Maak 9.41)

40 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa ne̱ ɔ kra mo̱ne̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ a kra mo̱‑ɔ mo̱ nɛɛnɛɛ ne̱e̱. Ne̱ mò̱ ne̱ ɔɔ kra mo̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ mɔ a kra mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ dɛɛ ne̱e̱. 41 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kra Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ Wuribware̱ a kyaamɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ, kakɔka ne̱ ɔ nya‑ɔ na Wuribware̱ a kyaamɛɛ‑ɔ lee‑o ta. Ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ kra se̱sɛ timaa nɛɛnɛɛ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ se̱sɛ timaa‑o si‑o, Wuribware̱ e̱ ka mò̱ ko̱kɔ ko̱ŋko̱ dɛɛ ne̱ ɔ ka se̱sɛ timaa‑o. 42 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ sa mo̱ agyase̱po̱ mɔ‑rɔ kagyingyii gbaa akyuyuri na o nuu, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔ gye̱ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ se̱‑ɔ, a da fe̱yɛ se̱sɛ amo̱ e̱ nya mò̱ kakɔka.”

11

Ane̱ŋ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a suŋ mbɔɔ Yeesuu ase̱‑ɔ

(Lukas 7.18–35)

1 Yeesuu a sa se̱ŋsa gywii mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ mfe̱ŋ yɔ e̱maŋ ne̱ e̱ maa mfe̱ŋ‑ɔ‑rɔ na ɔ ya kaapo̱ bamo̱ atɔ, na ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii bamo̱. 2-3 Saŋ amo̱ Yohanee Osuubɔpo̱ da tiikpa. Owure Hɛrɔd ya tii mò̱. Ne̱ baa tɔwe̱ atɔ ne̱ Yeesuu Kristoo a waa‑ɔ pɛɛɛ gywii Yohanee. Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ te̱e̱ mò̱ fɔŋfɔŋ agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ suŋ bamo̱ Yeesuu ase̱ bise mò̱ fe̱yɛ, “Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ yɛ, fo̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Yohanee yɛ ɔ ba a ɔ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱‑ɔ ɔɔɔ, bɛɛɛ se̱sɛ baŋbaŋ ko̱ be̱e̱ ɔ bo̱‑rɔ ne̱ ane̱ ke̱e̱ mò̱ kpa?”

4-5 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ kiŋŋi nare̱ ya tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ i nu mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ, na ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ i ŋu mo̱ e̱ waa‑ɔ gywii Yohanee. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ ko̱ a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ bo̱ le̱e̱ mò̱ ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ ba‑ɔ kuŋu si ase̱ŋ‑ɔ, amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ mbe̱yɔmɔ ate̱napo̱ ke̱e̱, ne̱ agyabɔɔ naa, ne̱ abwatɔpo̱ ke̱bwatɔ a lo̱we̱, ne̱ akpawu i nu ase̱ŋ, ne̱ bamo̱ ne̱ baa wu‑o a kyiŋŋi, ne̱ atiripo̱ i nu ase̱ŋ timaa‑o. 6 Ɔko̱ ne̱ ɔ maa yɔwe̱ ko̱kɔɔre̱ mo̱ gyi‑o e̱ nya ŋyure.”

7 Saŋ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱ a mbɔɔ‑ɔ a kiŋŋi bo̱ yii‑o, ne̱ Yeesuu a le̱e̱ ɔ tɔwe̱ Yohanee ase̱ŋ o gywii lamaŋ‑ɔ. Ɔ yɛ, “Saŋ ne̱ mo̱ne̱ a yɔ Yohanee ase̱ kimukee‑ro‑o, nte̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a yɔ a mo̱nꞌ ya de̱e̱re̱? Ɔko̱ ne̱ o kyurowi mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ e̱fa i kpeere e̱e̱ yɔ mfe̱e̱ na mfe̱e̱ saŋ ne̱ afwii e̱ da e̱mo̱‑ɔ ne̱ mo̱ne̱ a ya de̱e̱re̱ aaa? 8 Nte̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a le̱e̱ ya de̱e̱re̱? Se̱sɛ ne̱ o buŋ waagya timaa‑o ne̱ mo̱ne̱ a yɔ ya de̱e̱re̱ aaa? Ase̱sɛ ne̱ bo̱ buŋ ane̱ŋ a atɔ‑ɔ, ne̱ bamo̱ kakye̱na‑rɔ bo̱ kɔne̱ ane̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ atɔ awuye ne̱ bo̱ te e̱lɔŋ dame̱naŋsɛ dabe̱ dabe̱‑rɔ‑ɔ. 9 Mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii mo̱, nsɛ ne̱ mo̱ne̱ a yɔ a mo̱nꞌ ya de̱e̱re̱? Wuribware̱ kyaamɛɛ aaa? Kase̱ŋtiŋ ne̱e̱, amaa n gye̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ‑ɔ wo̱re̱ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu. Mo̱ne̱ a ŋu ɔko̱ na ɔ kyɔ bo̱ tii si. 10 A le̱e̱ fe̱yɛ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ ase̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ tɔwe̱ o gywii Kristoo fe̱yɛ,

‘Mo̱ i suŋ mo̱ kabɔɔ a m bo̱ gye̱ fo̱ ŋkpɛɛ,

na ɔ ya lɔŋŋɔ kpa bo̱ ye̱ra fo̱.’ ”*

11 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ tii si fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ se̱sɛ ko̱ mo̱ŋ kye̱na swe̱e̱re̱ mɔ se̱ na ɔ kyɔ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ, amaa mò̱ ne̱ ɔ gye̱ kagyingyii Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o‑ro‑o kyɔ Yohanee. 12 Le̱e̱ saŋ ne̱ Yohanee a tɔwe̱ abware̱se̱ŋ lo̱we̱‑ɔ bo̱ fo̱ ndɔɔ, Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o‑ro a ba ne̱ kaa daŋ waa ko̱kyɔ, ne̱ ɔke̱maa i neŋ mò̱ bɛɛko̱ ɔ le̱e̱‑rɔ, na ɔ nya nya kpa a ɔ bo̱ tii si. 13 Mbraa ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ Mosis si bo̱ sa ase̱sɛ‑ɔ na ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ pɛɛɛ a tɔwe̱ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o‑ro ase̱ŋ na ke̱mo̱ ke̱bo̱ ba. Yohanee mɔ bo̱ ba‑ɔ, ne̱ mò̱ gbaa a tɔwe̱ ke̱mo̱ ase̱ŋ. 14 Ne̱ mo̱ne̱ ya kɔɔre̱ ase̱ŋ ne̱ Mosis na akyaamɛɛ amo̱ a kyo̱rɛɛ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ gyi, mo̱ e̱ kpa a m be̱e̱ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ase̱ŋ ko̱ ne̱ a kyɔ‑ɔ. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ kyaamɛɛ ko̱ a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Wuribware̱ kyaamɛɛ Iliya be̱e̱ ɔ ba. Ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ Yohanee e̱ gye̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ amo̱ ne̱ ɔɔ be̱e̱ ba‑ɔ. 15 Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o de e̱se̱bɔ‑ɔ, o nu.

16 Mbe̱yɔmɔ, nte̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ nya a m bo̱ biri ndɔɔ a ase̱sɛ‑ɔ ne̱e̱? E̱me̱ne̱ ne̱ bo̱ du? Bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ŋyaagyi a te ba soori alɔŋde̱ se̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ katuŋ ko̱ e̱ fɛɛ‑rɔ ba kyo̱ŋwe̱ katuŋ ko̱ fe̱yɛ,

17 ‘Ane̱ a da ko̱ko̱fɔ‑rɔ akɔye̱ sa mo̱ne̱,

amaa mo̱ne̱ mo̱ŋ kyaa ooo.

Ne̱ ane̱ a be̱e̱ waa kale,

amaa mo̱ne̱ mo̱ŋ su ooo.’

18 Bo̱ maa kɔɔre̱ ɔko̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱ ba gyi. Yohanee a ke̱mo̱‑ɔ ooo, mo̱ lee ooo ne̱ bo̱ maa kpa. A le̱e̱ fe̱yɛ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a ba‑ɔ, ne̱ ɔɔ kra ako̱ŋ, ne̱ oo kisi nta kunuu, ne̱ bo̱ yɛ, ‘Ɔbɔnsam te mò̱ se̱.’ 19 Amaa saŋ ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a ba‑ɔ, mo̱ a gyi, ne̱ mo̱ a nuu, ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ yɛ, ‘Mo̱nꞌ ke̱e̱ ɔnyare̱ amo̱, ɔ gye̱ oteesekpapo̱, na ɔtanuupo̱, na leŋpoo akɔɔre̱po̱ bamo̱ nyare̱, na e̱bɔye̱ awaapo̱ bamo̱ nyare̱ ne̱e̱.’ Amaa fo̱ ya ŋu ɔko̱ ne̱ mò̱ e̱ gya Wuribware̱ a kanyiase̱ŋ a e̱kpa‑ɔ se̱, fo̱ i ŋu fe̱yɛ mò̱ kanyiase̱ŋ‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ.”

Ke̱se̱bɔgyiiri ne̱ e̱maŋ awuye ne̱ baa kine Yeesuu‑o ye̱re̱ bo̱ sa‑ɔ

(Lukas 10.13–15)

20 Ne̱ Yeesuu akatɔ mo̱ŋ gyi mò̱ fɔŋfɔŋ Isireelii awuye bo̱ko̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ bamo̱ e̱maŋ‑nɔ, ne̱ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ nu bamo̱ e̱ye̱e̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ. 21 Ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ te Korasiŋ na Bɛtɛsaye̱da e̱maŋ‑nɔ i ŋu ase̱ŋ ne̱e̱ fɛɛ. Atɔ dabe̱ ne̱ mo̱ a waa mo̱ne̱ aye̱‑ɔ ne̱ mo̱ a dɛɛ waa amo̱ Tiro na Sidɔŋ e̱maŋ ne̱ e̱ mo̱ŋ bo̱ Isireelii‑ro‑o ne̱e̱, weetee mfe̱ŋ a awuye‑o a kyɔ waa ke̱mo̱ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ baa nu bamo̱ e̱ye̱e̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ‑ɔ kyee. 22 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ kake ne̱ Wuribware̱ i gyi ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ, o gyiiri mo̱ne̱ ke̱se̱bɔ a ɔ kyo̱ŋ Tiro na Sidɔŋ awuye. 23 Mo̱ne̱ Isireelii awuye ne̱ mo̱ne̱ te Kapaaniyum maŋ‑nɔ‑ɔ mɔ, mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ yase̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ yaa Wuribware̱ se̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Wuribware̱ e̱ twe̱e̱ mo̱ne̱ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mfe̱ŋ ne̱ o gyiiri e̱bɔye̱ awaapo̱ ke̱se̱bɔ‑ɔ. Mo̱ne̱ a kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ane̱ŋ ne̱ Sɔdɔm† maŋ awuye ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Isireelii awuye‑o a waa e̱bɔye̱ bwe̱e̱tɔ, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ Wuribware̱ a sa ne̱ bamo̱ maŋ a kpuri‑o ooo? Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ atɔ dabe̱ ne̱ mo̱ a waa mo̱ne̱ aye̱‑ɔ ne̱ mo̱ a dɛɛ waa amo̱ Sɔdɔm ne̱e̱, weetee mfe̱ŋ a awuye‑o a kyɔ nu bamo̱ e̱ye̱e̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ bamo̱ maŋ amo̱ mo̱ŋ kpuri. 24 Mo̱ i yii mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ kake ne̱ Wuribware̱ i gyi ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ, o gyiiri mo̱ne̱ Kapaaniyum awuye ke̱se̱bɔ a ɔ kyo̱ŋ Sɔdɔm awuye‑o.”

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ i yure awo̱rɔba na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ

(Lukas 10.21–22)

25 Saŋ amo̱‑ɔ, Yeesuu yɛ, “N se̱, Wuribware̱, so̱so̱ na swe̱e̱re̱ Owure, mo̱ e̱ sa fo̱ aŋsɛ fe̱yɛ fo̱ a taa fo̱ kase̱ŋtiŋ‑o bo̱ kwe̱e̱rɔ anyiase̱ŋpo̱ se̱, ne̱ fo̱ a taa bo̱ kaapo̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ. 26 N se̱, mo̱ a ŋu kase̱ŋtiŋ si ane̱ŋ ne̱ fo̱ a kpa fe̱yɛ fo̱ waa‑ɔ ne̱e̱.”

27 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “N se̱ a taa ke̱tɔ ke̱maa bo̱ waa mo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. Ɔke̱maa mɔ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ n du‑o, amɔ n se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ wo̱re̱, ne̱ ɔke̱maa mɔ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ n se̱ du‑o, amɔ mo̱ aa bamo̱ ne̱ bo̱ du fe̱yɛ mo̱ne̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a lee fe̱yɛ bo̱ gyii mò̱‑ɔ wo̱re̱ kpeŋ.”

28 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “E̱kpa ne̱ mo̱ne̱ gya se̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ bo̱ le̱ŋ aaa? E̱kpa ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ fe̱raa mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ŋ yɛ mo̱ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔɔ kpo̱ne̱ ɔ so̱ tɔso̱rɔ dwiidwiisɛ‑ɔ ba mo̱ ase̱, na ɔ nya bo̱ so̱we̱ kyure. 29-30 Na ŋkee ŋ kaapo̱ mò̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ so̱rɔ tɔso̱rɔ ne̱ mo̱ e̱ so̱rɔ mò̱‑ɔ. Ɔ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱kɛɛ ne̱ mo̱ e̱ sa mò̱‑ɔ bo̱ daŋ, ne̱ tɔso̱rɔ‑ɔ mɔ maa waa dwii. Na o ŋu fe̱yɛ nyaŋpe̱ wo̱rɔba na nyaŋpe̱ timaa e̱ gye̱ mo̱, na n sa a mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ yuri mò̱.”

12

Kukyure ŋke ase̱ŋ

(Maak 2.23–28; Lukas 6.1–5)

1 Kukyure kake ko̱, ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ naa ba kyo̱ŋ abwaye adɔɔ ko̱‑rɔ. Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a le̱e̱ ba gyɛɛ abwaye ne̱ ba kyo̱ŋ amo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa fee ba wo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ako̱ŋ de bamo̱. 2 Farisii awuye ko̱ a ŋu amo̱‑ɔ, ne̱ baa tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Ke̱e̱ ɛ, fo̱ agyase̱po̱ a ke̱gyɛɛ abwaye fee‑o gye̱ kusuŋ. Ne̱ a kye ane̱ mbraa fe̱yɛ ɔko̱ a waa kusuŋ ko̱ kukyure kake.”

3 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ ŋu ke̱tɔ ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Deefid a waa saŋ ne̱ ako̱ŋ de mò̱ aa mò̱ anare̱bɛɛpo̱‑ɔ ɔɔɔ?* 4 Ke̱tɔ bo̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ oo lwee Wuribware̱ suŋkpa, ne̱ baa sa mò̱ aa mò̱ anare̱bɛɛpo̱‑ɔ bodobodoo akuri ne̱ baa bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ. Na a mo̱ŋ gye̱ mbraa kikye aaa? A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ mbraa‑ɔ yɛ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ de kpa fe̱yɛ bo̱ gyi ane̱ŋ a bodobodoo‑o. 5 Bɛɛɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ kare̱ ane̱ mbraa a wo̱re̱‑ɔ fe̱yɛ kukyure kake ke̱maa Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ fɔŋfɔŋ i suŋ bamo̱ ke̱bware̱suŋ Wuribware̱ suŋkpa aaa? Ane̱ŋ se̱‑ɔ ba kye mbraa ne̱ ŋ yɛ ane̱ kyure kukyure kake‑o, bɛɛɛ? Na ɔko̱ ma taare̱ taa ke̱mo̱ fe̱yɛ ba waa bɔye̱, bɛɛɛ? 6 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔko̱ bo̱ mfe̱e̱ ne̱ mò̱ ke̱dabe̱ kyɔ Wuribware̱ suŋkpa lee‑o. 7 Mo̱nꞌ nyiŋŋi si ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Wuribware̱ yɛ, N gye̱ mbo̱ ne̱ mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ mɔɔ sa mo̱.

Amaa ke̱dame̱naŋsɛ ne̱ mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ waa mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana.’*

Mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ i nu amo̱‑ɔ kaase̱ kyɛɛkyɛɛ ne̱e̱‑ɔ, weetee mo̱ne̱ maa po̱rɔ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ waa e̱bɔye̱‑ɔ. 8 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, de kukyure kake‑o gbaa e̱le̱ŋ.”

Ke̱sare̱e̱ wusɛ wuye ko̱ ase̱ŋ

(Maak 3.1–6; Lukas 6.6–11)

9 Ne̱ Yeesuu a le̱e̱ mfe̱ŋ ya lwee ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ ko̱ ne̱ ke̱ maa mfe̱ŋ‑ɔ. 10 Ne̱ ɔɔ ya to̱ ke̱sare̱e̱ wusɛ wuye ko̱. Na Farisii awuye‑o be̱e̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ. Bamo̱ a kpa a bo̱ po̱rɔ Yeesuu fe̱yɛ ɔ waa e̱bɔye̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ baa pee ke̱katɔ a bo̱ de̱e̱re̱ ke̱e̱ fe̱yɛ ɔ kya ke̱sare̱e̱ wusɛ wuye amo̱ kukyure kake amo̱ aaa, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ maa waa kusuŋ ke̱maa kake amo̱. Amo̱se̱ ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “A mo̱ŋ kye ane̱ Wuribware̱ mbraa fe̱yɛ ɔko̱ kya ɔlɔpo̱ kukyure kake aaa?”

11 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “N taa fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔko̱ de mò̱ sanne̱. Ne̱ sanne̱‑ɔ a le̱e̱ da ke̱maŋtaŋ keŋkeŋsɛ‑rɔ ɔ da, ne̱ ɔ maa taare̱ a ɔ le̱e̱. Ne̱ amo̱ e̱ gye̱ kukyure kake gbaa ooo, fo̱ e̱ ya a fo̱ ya lee mò̱, na fo̱ mo̱rɔwe̱ mò̱ bɛɛɛ fo̱ maa yɔ aaa? 12 Amaa sanne̱ mo̱ŋ fo̱ se̱sɛ. Dimaadi kyɔ kabo̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ane̱ mbraa‑ɔ a sa kpa fe̱yɛ ane̱ waa ke̱dame̱naŋsɛ kukyure kake.”

13 Ne̱ ŋkee ɔɔ tɔwe̱ gywii ke̱sare̱e̱ wusɛ wuye‑o fe̱yɛ, “Teyi fo̱ ke̱sare̱e̱‑ɔ‑rɔ.” Mò̱ a teyi‑ro‑o, ne̱ kaa kpaare̱ nya ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ko̱ko̱‑ɔ du‑o. 14 Mfe̱ŋ ne̱ Farisii awuye amo̱ a le̱e̱ kawu ya da Yeesuu kuŋu si kikpuni a bo̱ nya mɔɔ mò̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ gye̱ Wuribware̱ ke̱yaafɔre̱ timaa‑o

15 Yeesuu a nu kikpuni ne̱ baa kpa a bo̱ da mò̱ kuŋu si‑o ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ mfe̱ŋ, ne̱ ɔɔ yɔ ɔ naa ifuri baŋbaŋ se̱. Ne̱ ase̱sɛ biribiri a gya mò̱ se̱, ne̱ ɔɔ kya bamo̱ alɔpo̱ pɛɛɛ. 16 Mò̱ a kya bamo̱‑ɔ, ne̱ oo yii bamo̱ se̱ fe̱yɛ bo̱ ma tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa sa bamo̱‑ɔ gywii ɔko̱. 17 Ɔɔ waa amo̱‑ɔ ne̱e̱ na ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ bo̱‑rɔ mò̱ kyaamɛɛ Isaya si‑o nya ba kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

18 “Wuribware̱ yɛ, Mo̱nꞌ ke̱e̱ mo̱ ke̱yaafɔre̱ ne̱ mo̱ a lee‑o,

mò̱ ne̱ mo̱ e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ ne̱ mo̱ akatɔ a gyi mò̱ se̱‑ɔ.

N de mo̱ kufwiiŋe‑o mo̱ e̱ waa mò̱‑rɔ.

Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ baa kase̱ŋtiŋ kigyi nde̱ se̱ awuye pɛɛɛ se̱.

19 Mò̱ aa bo̱ko̱ maa gyiiri ikii bɛɛɛ bo̱ fɛɛ abɛɛ se̱,

ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔ maa ye̱re̱ mbo̱re̱ se̱ na ɔ fɛɛ sa mò̱ e̱se̱ŋsa.

20 O yuri mò̱ e̱ye̱e̱ a ɔ sa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ,

na ɔ ma duŋ bamo̱ ne̱ bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi mo̱ŋ kyɔ‑ɔ nnɔ,

amɔ saŋ ne̱ mò̱ kase̱ŋtiŋ kigyi a gyi si to̱ŋ ke̱maa‑ɔ.

21 Mò̱ ne̱ nde̱ se̱ awuye pɛɛɛ e̱ kɔɔre̱ a bo̱ gyi.”*

Yeesuu na Biil-sibul

(Maak 3.20–30; Lukas 11.14–23)

22 Ne̱ ase̱sɛ ko̱ a baa ɔnyare̱ ko̱ Yeesuu ase̱. Ɔnyare̱ amo̱ mɔ mo̱ŋ ke̱e̱, na ɔ be̱e̱ ɔ maa taare̱ a ɔ sa se̱ŋsa, a le̱e̱ fe̱yɛ ibrisi ko̱ te mò̱ se̱. Ne̱ Yeesuu a kya ɔnyare̱‑ɔ, ne̱ mò̱ akatɔ a buŋŋi, ne̱ mò̱ kanɔ a buŋŋi, ne̱ ɔ taare̱ a ɔ sa se̱ŋsa. 23 Lamaŋ‑ɔ a ŋu Yeesuu a waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ, ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱, ne̱ baa bise abɛɛ fe̱yɛ, “N gye̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Deefid mò̱ ke̱nanagyi ne̱ baa tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ane̱‑ɔ ne̱e̱ e̱e̱e̱?”

24 Amaa Farisii awuye ko̱ a nu ane̱ŋ ne̱ ba tɔwe̱‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ, “Daabii, ɔnyare̱ mɔ gye̱ se̱sɛ bɔye̱ ne̱e̱. Ɔbɔnsam, ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Biil-sibul‑o e̱ gye̱ ne̱ o de ibrisi si ke̱yaale̱ŋ, ne̱ ɔ sa ɔnyare̱ mɔ e̱le̱ŋ fe̱yɛ ɔ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱‑ɔ.”

25 Amɔ Yeesuu a kyɔ ŋu ke̱tɔ ne̱ ba fa‑ɔ. Ne̱ ɔɔ da bamo̱ ke̱kpare̱ mɔ fe̱yɛ, “E̱kɔ ya lwee maŋ‑nɔ, ne̱ maŋ‑ɔ ya ke‑ro, amɔ maŋ amo̱ i bwee ne̱e̱, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ kasuro bɛɛɛ kabuno ya ke‑ro, ne̱ ka bwee. 26 Amo̱se̱‑ɔ amo̱ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ Ɔbɔnsam e̱ gya ibrisi a ɔ bo̱ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Ɔbɔnsam na mò̱ kamɛɛ‑rɔ awuye a ke‑ro. Na ke̱tɔ ma kyee, na mò̱ kuwure gye̱ kɛɛ. 27 Mo̱ne̱ yɛ n de Biil-sibul ne̱ ɔ gye̱ Ɔbɔnsam‑ɔ e̱le̱ŋ mo̱ e̱ gya ibrisi. Amaa ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ e̱ gya ibrisi ba ko̱so̱ ase̱sɛ se̱. Nte̱tɔ e̱le̱ŋ ne̱ bo̱ de? Ɔbɔnsam a e̱le̱ŋ‑ɔ bɛɛɛ Wuribware̱ lee‑o? A gye̱ Wuribware̱ a e̱le̱ŋ‑ɔ ne̱ bo̱ de, bɛɛɛ? To, mo̱ne̱ agyase̱po̱ amo̱ fɔŋfɔŋ gbaa a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a fo̱ kpa. 28 Amaa amo̱ a gye̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o ke̱yaale̱ŋ ne̱ n de mo̱ e̱ gya ibrisi‑o si‑o, a kaapo̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kuwure‑o a kyɔ ba mo̱ne̱ ase̱.

29 M be̱e̱ taa fe̱yɛ Ɔbɔnsam du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔyaale̱ŋpo̱ ne̱ o de mò̱ lɔŋ‑ɔ. Ɔke̱maa maa lwee ɔyaale̱ŋpo̱ amo̱ lɔŋ‑nɔ, na ɔ ya be̱ra mò̱ kapo̱tɛɛ taa, amɔ o ŋure ɔyaale̱ŋpo̱‑ɔ pwɛɛ na ɔ dɛɛ taare̱ lweero ya be̱ra mò̱ kapo̱tɛɛ‑ɔ bo̱ yɔ. 30 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ i yii mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ mo̱ŋ ye̱re̱ mo̱ kamɛɛ‑ɔ gye̱ mo̱ do̱ŋ ne̱e̱. Ne̱ ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ maa kya mo̱‑rɔ na ŋ kpɔwe̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ bo̱ tii mo̱ e̱ye̱e̱ se̱‑ɔ mɔ e̱ brawe̱ bamo̱‑rɔ ne̱e̱. 31 Mo̱ne̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ e̱le̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa mo̱‑ɔ a le̱e̱ Ɔbɔnsam ase̱ aaa? To, mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ taare̱ a ɔ taa se̱sɛ e̱bɔye̱ ke̱maa ne̱ ɔɔ waa‑ɔ na ase̱ŋ bɔye̱ ke̱maa ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ na ɔ bo̱ ke mò̱, amɔ ase̱ŋ bɔye̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ kye Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o fe̱raa, Wuribware̱ maa taa bɔye̱ amo̱ a ɔ bo̱ ke mò̱ pɛɛɛ. 32 Ɔke̱maa ne̱ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ ke̱maa a ɔ bo̱ kye mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, Wuribware̱ e̱ taare̱ a ɔ taa se̱sɛ‑ɔ bɔye̱ amo̱ bo̱ ke mò̱. Amaa ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ ke̱maa a ɔ bo̱ kye Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o, Wuribware̱ maa taa se̱sɛ‑ɔ bɔye̱ amo̱ a ɔ bo̱ ke mò̱, mbe̱yɔmɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ bɛɛɛ kaye̱ ne̱ ka ba a ka bo̱ ba‑ɔ‑rɔ.

33 Ŋ yɛ, fo̱ ya ŋu kiyii ko̱ a swɛɛ agyi timaa, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ kiyii‑o bo̱ daŋ. Ne̱ fo̱ ya ŋu kiyii suyo ko̱ mɔ a swɛɛ agyi preepreesɛ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ kiyii amo̱ mo̱ŋ bo̱ daŋ. Kiyii agyi ne̱ bo̱ de ba pini kiyii suyo ne̱ ke̱ gye̱‑ɔ. 34 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ kpe̱yaa e̱tɔwe̱. Mo̱ne̱ awɔ mɔ, e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa a mo̱nꞌ tɔwe̱ ase̱ŋ kpe̱yaa na ke̱bwɛɛ bo̱ mo̱ne̱ nnɔ‑rɔ? A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ ne̱ kanɔ e̱ tɔwe̱. 35 Atɔ timaa a le̱e̱ kakpo̱nɔ timaa‑ro, ne̱ ase̱ŋ bɔye̱ a le̱e̱ kakpo̱nɔ bɔye̱‑rɔ. 36 Mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ kake nsi ne̱ Wuribware̱ i gyi ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ, o bise ɔke̱maa ke̱se̱ŋkpare̱gyi ke̱maa ne̱ ɔɔ tɔwe̱, ne̱ ke̱ mo̱ŋ bo̱ daŋ‑ɔ ase̱ŋ, na ɔke̱maa lee mò̱ e̱ye̱e̱ kanɔ gywii Wuribware̱. 37 A le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ Wuribware̱ e̱ de̱e̱re̱‑rɔ a ɔ bo̱ gyi fo̱ ase̱ŋ na o bu fo̱ ke̱be̱ŋ bɛɛɛ ke̱pɔ.”

Atɔ dabe̱ ko̱waa ase̱ŋ

(Lukas 11.29–32)

38 Mfe̱ŋ ne̱ Farisii awuye ko̱ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ ko̱ a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ko̱ na fo̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ bo̱ fo̱ ase̱.”

39 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ‑ɔ gye̱ ase̱sɛ bɔye̱ ne̱ mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ Wuribware̱ mo̱ne̱ i gyi‑o. Mo̱ne̱ yɛ ŋ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱. Amaa ma waa, amɔ Wuribware̱ kyaamɛɛ Yonaa a akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ‑ɔ wo̱re̱. 40 A bo̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ baa taa mò̱ bo̱ twe̱e̱ ɔpo̱o̱‑rɔ, ne̱ kakiŋgyi dabe̱ ko̱ a kra mò̱ mee, ne̱ oo sii kamo̱ kame‑ro ŋke nsa pwɛɛ ne̱ kakiŋgyi‑o a dɛɛ kpuu mò̱ bo̱ be̱ya nkyu kɛɛ na ɔ ke̱e̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, i gyi ŋke nsa e̱se̱‑rɔ. 41 Ke̱tɔ ne̱ ki tii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ kake nsi ne̱ Wuribware̱ i gyi ɔke̱maa ase̱ŋ‑ɔ, Niniwee awuye e̱ ko̱so̱ a bo̱ ye̱re̱ po̱rɔ mo̱ne̱ ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ‑ɔ, na bo̱ bu mo̱ne̱ ke̱pɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Yonaa a yɔ bamo̱ ase̱ ya tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa nu bamo̱ e̱ye̱e̱, ne̱ baa kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ. Ne̱ mbe̱yɔmɔ, n gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔ kyɔ Yonaa‑o ya ba ɔ ye̱re̱ mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ‑ɔ ɔɔɔ? Ne̱ mo̱ne̱ a kine mò̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱‑ɔ. 42 Ŋke nsi amo̱ dɛɛ ne̱ owurekye̱e̱ ko̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ kyɔwe̱ le̱e̱kpa kigyise si a swe̱e̱re̱ ko̱ se̱‑ɔ e̱ ko̱so̱ a ɔ ye̱re̱ na ɔ po̱rɔ mo̱ne̱ ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ‑ɔ, na o bu mo̱ne̱ ke̱pɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ oo tu kpa le̱e̱ hare̱e̱ mò̱ aye̱ ba ane̱ ɔde̱daapo̱ Owure Solomɔŋ ase̱ mfe̱e̱ bo̱ nu owure amo̱ a kanyiase̱ŋ ase̱ŋ‑ɔ. Ne̱ mbe̱yɔmɔ, mo̱ne̱ a ŋu ɔko̱ ne̱ ɔ kyɔ Owure Solomɔŋ‑ɔ a ba ɔ ye̱re̱ mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ. Ne̱ mo̱ne̱ a kine kunu mò̱ kanyiase̱ŋse̱ŋ.”

Ibrisi‑o ya kiŋŋi ba, ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ ba‑ɔ

(Lukas 11.24–26)

43-44 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Ibrisi ya ko̱so̱ se̱sɛ se̱, amɔ e̱ naa e̱ kaa e̱fa‑rɔ e̱e̱ kpa to̱ŋ ko̱ a e̱ kye̱na kyure. E̱mo̱ e̱ mo̱ŋ nya to̱ŋ ko̱, amɔ e̱e̱ ya fa e̱mo̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ii kiŋŋi a e̱ yɔ lɔŋ ne̱ baa gya e̱mo̱ le̱e̱ mò̱‑rɔ‑ɔ‑rɔ. Na i kiŋŋi ya to̱ fe̱yɛ lɔŋ amo̱‑rɔ bo̱ daŋ ɔ mo̱ŋ de iyisi, ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ te mò̱‑rɔ. 45 Na e̱ le̱e̱ ya kpa ibrisi isunoo ne̱ e̱ bo̱ le̱ŋ e̱ kyɔ e̱mo̱ fɔŋfɔŋ‑ɔ, na e̱ bo̱ kye̱na mfe̱ŋ. Ibrisi lɔŋ e̱ gye̱ se̱sɛ. To, amɔ e̱mo̱ a waa isunoo i te se̱sɛ amo̱ se̱ se̱‑ɔ, amɔ se̱sɛ a ko̱lɔ‑ɔ a waa ko̱kyɔ ko̱ kyo̱ŋ saŋ ne̱ ibrisi ko̱ŋko̱ e̱ gye̱ ne̱ ki te mò̱ se̱‑ɔ. Mfaanɛɛ a ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ a ba ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ se̱ bo̱ le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱ se̱.”

Yeesuu mò̱ nyi na mò̱ tire‑ana ase̱ŋ

(Maak 3.31–35; Lukas 8.19–21)

46 Yeesuu saŋ ɔ sa se̱ŋsa o gywii lamaŋ amo̱, ne̱ mò̱ nyi na mò̱ tire‑ana a ba. Ne̱ baa ye̱re̱ kawu suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱ fe̱yɛ ba kpa fe̱yɛ ɔ ba a mò̱ aa bamo̱ a sa se̱ŋsa. 47 Ne̱ ɔko̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ke̱e̱ fo̱ nyi na fo̱ tire‑ana ye̱re̱ kawu ba te̱e̱ fo̱‑ɔ.”

48 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Nsɛ e̱ gye̱ n na? Ne̱ nsɛ‑ana mɔ e̱ gye̱ mo̱ tire‑ana?” 49 Ne̱ oo teyi mò̱ ke̱sare̱e̱ bo̱ kyɔ mò̱ agyase̱po̱, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ ke̱e̱, n na na mo̱ tire‑ana i te mo̱ ase̱ mfe̱e̱‑ɔ. 50 Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ ɔ waa ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱, n se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ e̱ kpa‑ɔ, ne̱ mo̱ e̱ te̱e̱ mò̱ ɛ mo̱ tire na mo̱ pe̱kye̱e̱ na n na.”

13

Ɔdɔɔpo̱ kitee

(Maak 4.1–9; Lukas 8.4–8)

1 Kake amo̱ dɛɛ ne̱ Yeesuu a le̱e̱ lɔŋ‑nɔ yɔ ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ kɛɛ, mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ kye̱na kaapo̱ lamaŋ atɔ. 2 Amaa ase̱sɛ ne̱ baa bo̱ gyaŋŋe̱ muruwaa mò̱ mfe̱ŋ‑ɔ a kyɔ bwe̱e̱tɔ se̱‑ɔ, ne̱ oo buwi kpa ko̱re̱e̱. Mò̱ a nya‑ɔ, ne̱ oo neŋ ko̱re̱e̱‑ɔ bo̱ dɔŋŋɔ nkyu‑o si kafwe̱e̱. Ne̱ ɔɔ kye̱na‑rɔ ɔ kaapo̱ ase̱sɛ‑ɔ, na bamo̱ mɔ bo̱ ye̱re̱ nkyu kɛɛ ba nu mò̱ ase̱. 3 Ne̱ ɔɔ ba itee na akpare̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ.

Ane̱ŋ a itee mɔ ko̱ko̱ŋko̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ, “N gye̱ ɔdɔɔpo̱ ko̱ e̱ bo̱‑rɔ aaa? Ne̱ ɔɔ yɔ a ɔ ya ŋo̱nyaŋ mò̱ yaabraa. 4 Mò̱ a yɔ ɔ ŋo̱nyaŋ‑ɔ, ne̱ ayaabraagyi amo̱ ako̱ a le̱e̱ da kpa‑rɔ, ne̱ mbo̱gyii a bo̱ tesi gyi. 5 Ne̱ amo̱ ako̱ a le̱e̱ da kagyaase̱ mfe̱ŋ ne̱ swe̱e̱re̱‑ɔ mo̱ŋ bo̱ daŋ kyɛɛkyɛɛ‑ɔ. Swe̱e̱re̱‑ɔ a mo̱ŋ bo̱ keŋ‑o si‑o, ne̱ aa kwɛɛ me̱naŋ. 6 Amaa amo̱ a kwɛɛ‑ɔ, ne̱ kyɔwe̱ a bo̱ da yaabraa‑ɔ mɔɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ swe̱e̱re̱‑ɔ mo̱ŋ bo̱ keŋ a amo̱ ileŋ yɔ kaase̱. 7 Ayaabraagyi‑o ako̱ ne̱ aa le̱e̱ da e̱fa‑rɔ‑ɔ mɔ a ko̱so̱ daŋ. Amaa e̱fa a daŋ mwiire amo̱ se̱. 8 Ne̱ ŋkee ayaabraagyi amo̱ ako̱ a le̱e̱ da swe̱e̱re̱ timaa si. Ne̱ aa kwɛɛ nɛɛnɛɛ, ne̱ aa daŋ bo̱ ko̱we̱. Hare̱e̱ amo̱ ako̱ a waa aŋu adabe̱ adabe̱, ne̱ amo̱ ako̱ a waa aŋu nyiiresɛ, ne̱ amo̱ ako̱ mɔ a waa aŋu ngyingyii. Amo̱ e̱ gye̱ saase̱bɛɛ. 9 Amo̱se̱‑ɔ, ɔke̱maa ne̱ o de e̱se̱bɔ‑ɔ, o nu.”

Ke̱tɔ se̱ ne̱ Yeesuu a ba itee na akpare̱ bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ ase̱ŋ‑ɔ

(Maak 4.10–12; Lukas 8.9–10)

10 Ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a bo̱ bise mò̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ de itee na akpare̱ fo̱ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ fo̱ i gywii lamaŋ‑ɔ?”

11 Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ wo̱re̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o du‑o mo̱ i gywii, amaa ma kaapo̱ lamaŋ‑ɔ ane̱ŋ a atɔ‑ɔ. 12 A le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ o nu mo̱ ase̱ŋ timaa‑o, ne̱ ɔ kɔɔre̱ a o gyi‑o, Wuribware̱ e̱ sa mò̱ kanyiase̱ŋ bwe̱e̱tɔ na ɔ bo̱ tii kamo̱ ne̱ o de‑o si. Ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ ne̱ o kine amo̱‑ɔ e̱ paŋ mò̱ kanyiase̱ŋ kafwe̱e̱ ne̱ ɔ kyɔ o de‑o. 13 Ke̱tɔ se̱ ne̱ n de itee na akpare̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ mo̱ i gywii lamaŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ de akatɔ, amaa bo̱ mo̱ŋ ke̱e̱, ne̱ bo̱ de e̱se̱bɔ, amaa bo̱ maa nu ase̱ŋ. 14 Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ, ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya a tɔwe̱‑ɔ a waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

‘Mo̱ne̱ ya nu mo̱ ase̱ŋ kpo̱ra‑rɔ iluwi bwe̱e̱tɔ gbaa,

mo̱ne̱ maa nu amo̱ kaase̱.

Mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ e̱ de̱e̱re̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ

na mo̱nꞌ fa amo̱ mfɛɛre̱ kpo̱ne̱,

mo̱ne̱ maa nu kaase̱.’

15 Ne̱ Isaya a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ amo̱ a waa ane̱ŋ,

‘A le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ aŋu‑ro a waa le̱ŋ,

ne̱ baa tii bamo̱ e̱se̱bɔ,

ne̱ baa buŋ bamo̱ akatɔ se̱.

N gye̱ ane̱ŋ, bamo̱ akatɔ i buŋŋi a bo̱ ŋu atɔ,

na bamo̱ e̱se̱bɔ mɔ taye̱ a bo̱ nu ase̱ŋ,

na bo̱ nu ase̱ŋ kaase̱

na bo̱ nu bamo̱ e̱ye̱e̱,

na ŋkee mo̱, Wuribware̱,

ŋ nya taa bamo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱.’*

16 Mo̱ agyase̱po̱‑ɔ, mo̱ne̱ fe̱raa, de ŋyure. Wuribware̱ akatɔ a gyi mo̱ne̱ se̱, amo̱se̱‑ɔ ɔɔ sa ne̱ mo̱ne̱ e̱ de̱e̱re̱ ase̱ŋ mɔ‑rɔ, ne̱ mo̱ne̱ i nu ase̱ŋ amo̱ kaase̱. 17 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ Wuribware̱ akyaamɛɛ na mò̱ ase̱sɛ ne̱ baa saŋ‑ɔ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ bwe̱e̱tɔ a yo̱rɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ ŋu atɔ ne̱ mo̱ne̱ i ŋu ndɔɔ a kake mɔ‑ɔ, na bo̱ nu ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ i nu mbe̱yɔmɔ‑ɔ. Amaa ɔ mo̱ŋ sa bamo̱ kpa.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ ɔdɔɔpo̱ kitee a kaase̱‑ɔ

(Maak 4.13–20; Lukas 8.11–15)

18 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “To, mbe̱yɔmɔ mo̱nꞌ sa a ŋ kaapo̱ mo̱ne̱ a mo̱nꞌ nu ɔdɔɔpo̱ a kitee‑o kaase̱. 19 Ayaabraagyi ne̱ aa le̱e̱ da kpa‑rɔ‑ɔ ye̱re̱ bo̱ sa se̱sɛ ne̱ o nu Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ mò̱‑ɔ mɔ maa nu amo̱ kaase̱‑ɔ. Mfe̱ŋ ne̱ Ɔbɔnsam e̱ ba a ɔ bo̱ lee amo̱ le̱e̱ mò̱ mfɛɛre̱‑rɔ. 20 Ayaabraagyi ne̱ aa le̱e̱ da kagyaase̱‑ɔ mɔ ye̱re̱ bo̱ sa se̱sɛ ne̱ o nu abware̱se̱ŋ‑ɔ, ne̱ mò̱ fe̱raa, mò̱ ya nu amo̱, amo̱‑ɔ a waa mò̱ kɔne̱, na ɔ kɔɔre̱ waa mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ. 21 Amaa mò̱ akatɔ a mo̱ŋ pee si‑o si‑o, mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi maa kyee. Ase̱ŋ kuŋu bɛɛɛ awo̱re̱fɔɔ ya to̱ mò̱ bo̱ le̱e̱ abware̱se̱ŋ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ gyi‑o si, amɔ ɔ yɔwe̱ amo̱ se̱ ke̱gya. 22 Ayaabraagyi amo̱ ne̱ aa le̱e̱ da e̱fa‑rɔ‑ɔ mɔ ye̱re̱ bo̱ sa se̱sɛ ne̱ o nu abware̱se̱ŋ‑ɔ, ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ atɔ tɔɔraasɛ, na katanne̱kpa ne̱ ka taare̱ a ka pe̱nna se̱sɛ‑ɔ, ya lwee mò̱ mfɛɛre̱‑rɔ, amɔ aa waa ko̱kyɔ kyo̱ŋ abware̱se̱ŋ ne̱ a bo̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. Amɔ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o maa waa mò̱ sɛye̱. 23 Lalalo̱we̱‑ɔ e̱ gye̱ ayaabraagyi ne̱ aa le̱e̱ da swe̱e̱re̱ timaa‑o si‑o. Amo̱ mɔ e̱ ye̱re̱ bo̱ sa ase̱sɛ ne̱ baa nu amo̱ kaase̱, ne̱ aa waa ko̱kyɔ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑ɔ‑rɔ. Ne̱ ŋkee ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ bo̱ko̱ a waa itimaa na ke̱dame̱naŋsɛ bwe̱e̱tɔ, ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ mɔ a waa na a kyɔ, ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ mɔ a waa nyiire.”

E̱fa kitee

24 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ kitee ko̱ gywii bamo̱. Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ nu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o du‑o. N gye̱ ɔdɔɔpo̱ ko̱ e̱ bo̱‑rɔ aaa? Ne̱ ɔɔ ŋo̱nyaŋ ayaabraagyi timaa ko̱ mò̱ ko̱dɔɔ‑rɔ. 25 Kanye ko̱ saŋ ne̱ ɔke̱maa a di idi‑o, ne̱ mò̱ do̱ŋ a ywii ya ŋo̱nyaŋ afagyi bɔye̱ ko̱ bo̱ waa mò̱ yaabraa ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ. 26 Ne̱ ayaabraagyi amo̱ a kwɛɛ, ne̱ aa bo̱ daŋ ko̱we̱, ne̱ ŋkee afagyi bɔye̱ amo̱ mɔ a bo̱ kwɛɛ lee amo̱ e̱ye̱e̱ ifuri.

27 Mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ ɔdɔɔpo̱‑ɔ ayaafɔre̱ a bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Ane̱ nyaŋpe̱, ne̱e̱ fo̱ a ŋo̱nyaŋ ayaabraagyi timaa ne̱e̱ ɛ? Ne̱ mfe̱ne̱ ne̱ e̱fa bɔye̱ mɔ a le̱e̱?’

28 Ne̱ oo lee kanɔ fe̱yɛ, ‘Ɔdo̱ŋ ko̱ ya waa amo̱‑ɔ.’

Ne̱ baa be̱e̱ bise mò̱ fe̱yɛ, ‘Amɔ fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ ya kyuwi e̱fa‑ɔ le̱e̱ yaabraa amo̱‑rɔ aaa?’

29 Ne̱ oo lee kanɔ fe̱yɛ, ‘Mo̱nꞌ yɔwe̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ i kyuwi e̱fa‑ɔ, mo̱ne̱ i kyuwi yaabraa‑ɔ a mo̱nꞌ bo̱ tii si. 30 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa a yaabraa‑ɔ na e̱fa‑ɔ pɛɛɛ daŋ bo̱ fo̱ ke̱te̱ŋŋe̱be̱e̱. Saŋ amo̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ a n gywii bamo̱ ne̱ ba te̱ŋŋe̱‑ɔ a bo̱ kyuwi e̱fa‑ɔ pwɛɛ. Na bo̱ ŋure e̱mo̱ bo̱ be̱ya apireŋ si apireŋ si na bo̱ kywɛɛ. Na bo̱ dɛɛ te̱ŋŋe̱ yaabraa‑ɔ bo̱ waa mo̱ akyeŋkyeŋku‑ro.’ ”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ba kupurutugyi bo̱ da ke̱kpare̱‑ɔ

(Maak 4.30–32; Lukas 13.18–19)

31-32 Ne̱ Yeesuu a da bamo̱ ke̱kpare̱ ko̱. Ɔ yɛ, “Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o du ne̱e̱ fe̱yɛ kupurutugyi‑o. Kigyi mɔ du kagyingyii, amaa se̱sɛ ya dwii ke̱mo̱, amɔ ke̱ e̱ kwɛɛ a ke̱ daŋ kii kikiree, ne̱ ke̱ bo̱ e̱swe̱e̱ ko̱ kyo̱ŋ ayii pɛɛɛ. Na mbo̱gyii bo̱ kye̱na ke̱mo̱ se̱ waa bamo̱ asaa.”

Yiisi a ke̱kpare̱‑ɔ

(Lukas 13.20–21)

33 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ da bamo̱ ke̱kpare̱ mɔ fe̱yɛ, “Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔkye̱e̱ a kpa a ɔ waa bodobodoo, ne̱ ɔɔ ba yiisi bo̱ waa e̱sam kyaŋse̱ bo̱rɔ‑rɔ, ne̱ oo nwiini, ne̱ e̱sam‑ɔ a tiŋ waa bwe̱e̱tɔ‑ɔ.”

Ke̱tɔ ko̱ be̱e̱ se̱ ne̱ Yeesuu a ba itee na akpare̱ bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ ase̱ŋ‑ɔ

(Maak 4.33–34)

34 Akpare̱ na itee ne̱ Yeesuu a bo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii lamaŋ‑ɔ. Ɔ mo̱ŋ tɔwe̱ ke̱se̱ŋ ko̱ gywii bamo̱ na a mo̱ŋ gye̱ ke̱kpare̱ bɛɛɛ kitee. 35 Ɔɔ waa ane̱ŋ ne̱e̱ na ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ ko̱ a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

“Akpare̱ ne̱ mo̱ e̱ da a m bo̱ sa se̱ŋsa gywii bamo̱,

na m bo̱ kaapo̱ bamo̱ ase̱ŋ ne̱ aa kwe̱e̱rɔ

pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ twe̱e̱ kaye̱‑ɔ.”*

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ e̱fa kitee‑o kaase̱‑ɔ

36 Ne̱ ŋkee Yeesuu a le̱e̱ lamaŋ‑ɔ‑rɔ lwee lɔŋ‑nɔ. Mfe̱ŋ ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a ba mò̱ ase̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Kaapo̱ ane̱ e̱fa kitee‑o kaase̱.”

37 Ne̱ ɔ yɛ, “Yooo. Ɔdɔɔpo̱ ne̱ ɔɔ ŋo̱nyaŋ ayaabraagyi timaa amo̱‑ɔ e̱ gye̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o. 38 Mò̱ ko̱dɔɔ‑ɔ mɔ e̱ gye̱ kaye̱ mɔ. Ne̱ ayaabraagyi‑o mɔ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ tii Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o si‑o. E̱fa‑ɔ mɔ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ gya Ɔbɔnsam a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ. 39 Ne̱ ɔdo̱ŋ ne̱ ɔɔ ŋo̱nyaŋ afagyi amo̱‑ɔ e̱ gye̱ Ɔbɔnsam fɔŋfɔŋ. Yaabraa ke̱te̱ŋŋe̱be̱e̱‑ɔ mɔ e̱ gye̱ saŋ ne̱ kaye̱ mɔ e̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ, ne̱ bamo̱ ne̱ ba te̱ŋŋe̱ yaabraa‑ɔ mɔ e̱ gye̱ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ.

40 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔdɔɔpo̱‑ɔ a sa ne̱ baa kyuwi e̱fa‑ɔ swii bo̱ be̱ya kywɛɛ‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, e̱ waa abɔye̱waapo̱ saŋ ne̱ kaye̱ mɔ e̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ. 41 Mo̱ i suŋ mo̱ mbɔɔ a m bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ na bo̱ ba bo̱ kpɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ gye̱ bɔye̱‑ɔ na abɔye̱waapo̱ pɛɛɛ. 42 Na mo̱ mbɔɔ‑ɔ lee bamo̱ le̱e̱ mo̱ kuwure‑o‑ro, na bo̱ twe̱e̱ bamo̱ waa ke̱de̱e̱kpɛɛtekii‑ro. Mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ ba su, na ba duŋ nnɔ. 43 Na ŋkee a saŋ ase̱sɛ timaa‑o, na bamo̱ itimaa‑o sa a bo̱ laŋŋe̱‑rɔ fe̱yɛ kyɔwe̱‑ɔ bamo̱ se̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro. Amo̱ e̱ gye̱ saase̱bɛɛ. Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o de e̱se̱bɔ‑ɔ, o nu ase̱ŋ mɔ.”

Kalɔgyii na atanne̱ kitee

44 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ kitee mɔ fe̱yɛ, “Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o be̱e̱ ku du ne̱e̱ fe̱yɛ kalɔgyii na atanne̱ ne̱ baa kwii bo̱ kwe̱e̱rɔ ko̱dɔɔ ko̱‑rɔ‑ɔ. Ne̱ ke̱paafo̱wɔ ko̱ a dɔɔ ya puruwi si. Ne̱ ɔɔ be̱e̱ lɔŋŋɔ e̱se̱ bo̱ buŋ si nɛɛnɛɛ. Ne̱ mò̱ akatɔ a gyi fɛɛ. Mò̱ a kpa atanne̱ amo̱ kyo̱ŋ ke̱tɔ ke̱maa‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ oo kiŋŋi yɔ pe̱ ya fe mò̱ kapo̱tɛɛ pɛɛɛ, ne̱ ɔɔ yɔ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye ase̱ ya sɔɔ ko̱dɔɔ amo̱ ne̱ atanne̱‑ɔ pure‑ro‑o.”

Akukye‑ro a ke̱taŋgyi‑o kitee

45 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ ba kitee ko̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱ ase̱ŋ. Ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ be̱e̱ nu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o du‑o. N gye̱ yawo̱gyipo̱ ko̱ e̱ bo̱‑rɔ aaa? Mò̱ kusuŋ e̱ gye̱ ataŋgyi dame̱naŋsɛ ko̱ ne̱ a bo̱ akukye‑ro‑o ko̱sɔɔ. 46 Ne̱ kake ŋko̱ ɔɔ ya ŋu ɔko̱ de ane̱ŋ a ataŋgyi‑o ke̱dame̱naŋsɛ ko̱. Amaa ke̱mo̱ yawo̱ bo̱ le̱ŋ fɛɛ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ oo kperi ke̱mo̱ se̱ yɔ pe̱ ya fe mò̱ kapo̱tɛɛ pɛɛɛ ya sɔɔ ke̱taŋgyi amo̱.”

Kisawu kitee

47 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ ba kitee ko̱ bo̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o du‑o. Ne̱ ɔ yɛ, “Ŋ gye̱ ŋkiŋgyi akrapo̱ ko̱ e̱ bo̱‑rɔ aaa? Ne̱ baa yɔ kisawu‑ro, ne̱ baa ya twe̱e̱ kra ŋkiŋgyi bwe̱e̱tɔ. 48 Bamo̱ a nya ŋkiŋgyi bwe̱e̱tɔ‑ɔ, ne̱ baa de̱e̱ kideŋbe ya kye̱na tesi ŋkiŋgyi‑o‑ro. Ne̱ baa swii ntimaa‑o waa bamo̱ atwe̱e̱twe̱e̱‑rɔ. Ne̱ baa swii mmo̱ ne̱ ba kisi kigyi‑o bo̱ twe̱e̱. 49 Amo̱se̱‑ɔ kaye̱ bo̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ke̱tɔ e̱ ba. Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ e̱ ba a bo̱ bo̱ lee ase̱sɛ bɔye̱‑ɔ le̱e̱ atimaa‑o‑ro. 50 Na bo̱ taa abɔye̱‑ɔ twe̱e̱ waa ke̱de̱e̱kpɛɛtekii‑o‑ro. Mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ ba di‑ro, na ba su, na ba duŋwi nnɔ.”

51 Yeesuu a tɔwe̱ itee na akpare̱ amo̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ oo bise mò̱ agyase̱po̱ fe̱yɛ, “Ne̱e̱ mo̱ne̱ a nu itee mɔ kaase̱ ɛ?”

Ne̱ bo̱ yɛ, “Ɔɔŋ, ane̱ a nu kaase̱.”

52 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ kyɔ bo̱ nyi Wuribware̱ a atɔ‑ɔ ke̱kaapo̱. Amo̱se̱‑ɔ bamo̱ ɔko̱ ya be̱e̱ kii fe̱yɛ sukuu kigyi ne̱ oo suye Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o e̱kpa‑ɔ ke̱gya se̱‑ɔ le̱e̱ mo̱ ase̱, ɔ waa ne̱e̱ fe̱yɛ atɔ wuye ko̱ ne̱ o de atɔ dame̱naŋsɛ po̱pwɛɛ na ade̱daa mò̱ ke̱kyaŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ oo lee amo̱ pɛɛɛ bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ‑ɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Nasarɛt awuye a kine Yeesuu‑o

(Maak 6.1–6; Lukas 4.16–30)

53 Yeesuu a tɔwe̱ itee na akpare̱ amo̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ mfe̱ŋ. 54 Ne̱ ɔɔ yɔ mò̱ aye̱ Nasarɛt. Mò̱ a bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ kaapo̱ ase̱sɛ abware̱se̱ŋ maŋ amo̱ a ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ. Bamo̱ a nu mò̱ ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ aa kpe̱ŋ bamo̱ e̱ye̱e̱. Ne̱ baa tɔwe̱ bamo̱ wo̱re̱ wo̱re̱ fe̱yɛ, “Mfe̱ne̱ ne̱ ɔnyare̱ mɔ a nya mfɛɛre̱ mɔ le̱e̱? Ne̱ nsɛ ya sa mò̱ kpa fe̱yɛ ɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ mɔ ne̱ ane̱ a nu amo̱ ase̱ŋ‑ɔ? 55 Ane̱ aye̱po̱ fɔŋfɔŋ e̱ gye̱ mò̱. N gye̱ kaape̱ŋtaa‑ɔ mò̱ gyi‑o ne̱e̱ e̱e̱e̱? N gye̱ mò̱ nyi e̱ gye̱ Mariya aaa? N gye̱ mò̱ tire‑ana e̱ gye̱ Yakubu na Yo̱sɛf na Simɔŋ na Yudas aaa? 56 Mò̱ pe̱kye̱e̱‑ana mo̱ŋ te mfe̱e̱ aaa? Ne̱ ŋkee mfe̱ne̱ ne̱ ɔɔ nya amo̱‑ɔ pɛɛɛ le̱e̱?” 57 Ne̱ baa kine mò̱.

Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ba bu Wuribware̱ kyaamɛɛ to̱ŋ ke̱maa, amaa mò̱ fɔŋfɔŋ aye̱ awuye na mò̱ lɔŋ‑nɔ awuye fe̱raa mɔ mo̱ŋ de mò̱ bo̱ te̱e̱ sɛye̱.”

58 Bamo̱ a mo̱ŋ kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o si‑o, ɔ mo̱ŋ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ mfe̱ŋ.

14

Ane̱ŋ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a wu‑o

(Maak 6.14–29; Lukas 3.19–20; 9.7–9)

1 Saŋ amo̱‑ɔ, ne̱ Hɛrɔd ne̱ ɔ gye̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ owure‑o a nu Yeesuu ase̱ŋ na ane̱ŋ ne̱ ɔɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ‑ɔ. 2 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ ayaafɔre̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ ɔnyare̱ mɔ e̱ gye̱ Yohanee Osuubɔpo̱ ne̱ mo̱ a mɔɔ mò̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro. Amo̱ e̱ mo̱ŋ gye̱ ane̱ŋ fe̱raa, ɔ maa taare̱ a ɔ waa ane̱ŋ a akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ mɔ.”

3-4 Mfaanɛɛ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a wu. Saŋ ko̱, ne̱ Owure Hɛrɔd a kɔɔre̱ mò̱ tire Filipo mò̱ ka Hɛrɔde̱ya waare̱e̱. Ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ mɔ a yii owure‑o si iluwi bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ, “A mo̱ŋ bware fe̱yɛ fo̱ a kɔɔre̱ fo̱ tire mò̱ ka waare̱e̱.” 5 Mfaanɛɛ se̱‑ɔ, ne̱ Hɛrɔd a yo̱rɔwe̱ fe̱yɛ ɔ mɔɔ Yohanee. Amaa ɔ se̱re̱ lamaŋ ne̱ bo̱ yɛ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ e̱ gye̱ Yohanee‑o. Amo̱ fe̱raa ke̱tɔ ne̱ owure‑o a waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔɔ sa ne̱ baa kra Yohanee, ne̱ baa ba agbarabi bo̱ ŋure mò̱, ne̱ baa tii mò̱.

6 Owure‑o ko̱ko̱we̱ kasu kanɔ kigyi a fo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ te̱e̱ ase̱sɛ dabe̱ ko̱ bo̱ gyaŋŋe̱ fe̱yɛ bo̱ bo̱ gyi ateese mò̱ aye̱, na bo̱ gyi akatɔ. Ngyaŋŋe̱ amo̱‑rɔ, ne̱ owure‑o mò̱ ka Hɛrɔde̱ya mò̱ gyi kabregyii a lwee bo̱ŋ‑nɔ ɔ kyaa. Mò̱ a kyaa‑ɔ, ne̱ aa gyi owure‑o akatɔ bwe̱e̱tɔ. 7 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ waa e̱taŋ fe̱yɛ ɔ sa kabregyii‑o ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔ tɔwe̱ a o gywii mò̱ ɛ ɔ kpa‑ɔ. 8 Ne̱ kabregyii‑o a ya bise mò̱ nyi Hɛrɔde̱ya ke̱tɔ ne̱ ɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ kpa‑ɔ. Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa ɛ, “Tɔwe̱ gywii mò̱ ɛ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ kuŋu ne̱ fo̱ e̱ kpa kyaŋse̱‑rɔ mbe̱yɔmɔ.” Ne̱ kabregyii‑o a ya tɔwe̱ ane̱ŋ dɛɛ gywii owure‑o. 9-11 Owure‑o a nu ke̱tɔ ne̱ ɔ yɛ ɔ kpa‑ɔ, a mo̱ŋ waa mò̱ kɔne̱ pɛɛɛ. Amaa ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kyɔ waa e̱taŋ lamaŋ‑nɔ se̱‑ɔ, ɔɔ sa kanɔ fe̱yɛ soogyaa ko̱ yɔ mfe̱ŋ ne̱ baa tii Yohanee‑o ya tuwi mò̱ kuŋu baa. Ne̱ ɔɔ ya tuwi Yohanee kuŋu‑o bo̱ waa kyaŋse̱‑rɔ taa yaa bo̱ sa kabregyii‑o, ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ a taa yaa bo̱ sa mò̱ nyi.

12 Ne̱ Yohanee a agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ a bo̱ so̱rɔ mò̱ kifuniŋ‑o yaa pure. Mfe̱ŋ ne̱ baa ya tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa Yohanee‑o gywii Yeesuu.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a sa ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ nnuu ateese‑o

(Maak 6.30–44; Lukas 9.10–17; Yohanee 6.1–14)

13 Yeesuu a nu ane̱ŋ ne̱ baa mɔɔ Yohanee‑o, ne̱ ɔɔ fa mfɛɛre̱ fe̱yɛ mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ yɔ mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ mo̱ŋ bo̱‑rɔ‑ɔ ya kyure kafwe̱e̱. Ne̱ mò̱ aa bamo̱ a lwee ko̱re̱e̱‑rɔ ba kpa a bo̱ pare̱ yɔ mfe̱ŋ ne̱ a du diŋŋ‑o. Amaa bo̱ko̱ a kyɔ ŋu mfe̱ŋ ne̱ ɔ kpa a ɔ yɔ‑ɔ, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ ase̱sɛ biribiri a le̱e̱ mfe̱ŋ a e̱maŋ‑ɔ‑rɔ me̱raa se̱ bo̱ bo̱rɔ nkyu e̱kɛɛkɛɛ se̱ bo̱ gya mò̱ se̱. Ne̱ baa se̱re̱ gye̱ mò̱ ŋkpɛɛ ya fo̱ mfe̱ŋ ne̱ ɔ kpa a ɔ yɔ‑ɔ. 14 Ko̱re̱e̱‑ɔ a bo̱ daŋ, ne̱ Yeesuu a le̱e̱‑ɔ, ne̱ oo ŋu ase̱sɛ biribiri amo̱, na bo̱ gywii mò̱. Ɔ mo̱ŋ lɛɛ kpa a ɔ kwaye̱ bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ oo ŋu ane̱ŋ ne̱ baa pee akatɔ ba kpa a bo̱ ŋu mò̱‑ɔ. Ne̱ bamo̱ ase̱ŋ a waa mò̱ e̱wɛɛ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, alɔpo̱ ke̱maa ne̱ baa baa mò̱ ase̱‑ɔ, ɔɔ kya bamo̱.

15 Amɔ kyɔwe̱ a kpa a ɔ twɛɛ‑ɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Kyɔwe̱ a lo̱we̱. Amo̱ a gye̱ e̱fa‑rɔ se̱‑ɔ, sa a ase̱sɛ‑ɔ yɔ e̱maŋ ne̱ e̱ maa mfe̱e̱‑ɔ‑rɔ, na bo̱ nya ya sɔɔ ko̱tɔko̱ gyi.”

16 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “A mo̱ŋ bware fe̱yɛ bo̱ yɔ. Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ, mo̱nꞌ sa bamo̱ ko̱tɔko̱ a bo̱ gyi.”

17 Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Bodobodoo akuri anuu na ŋkiŋgyi ŋnyɔ wo̱re̱ kpeŋ ne̱ ane̱ de mfe̱e̱.”

18 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ taa baa mò̱ a ɔ ke̱e̱. 19 Ne̱ ɔ yɛ ase̱sɛ‑ɔ kye̱na e̱fa se̱ swe̱e̱re̱ mfe̱ŋ. Ne̱ ɔɔ taa bodobodoo akuri anuu‑o na ŋkiŋgyi ŋnyɔ‑ɔ waa mò̱ asare̱e̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ de̱e̱re̱ so̱so̱, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ. Ne̱ ŋkee ɔɔ te̱ŋŋe̱‑rɔ bo̱ sa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ, ne̱ baa ke‑ro sa ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ. 20 Bamo̱ pɛɛɛ a gyi bodobodoo‑o kpo̱ne̱, ne̱ baa wo̱ ŋkiŋgyi‑o kpo̱ne̱. Ne̱ ŋkee mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a taa ake kudu anyɔ swii bodobodoo na ŋkiŋgyi mpupuriase̱e̱ ne̱ ŋ ya saŋ‑ɔ bo̱ bo̱rɔ. 21 Akye̱e̱ na ŋyaagyi ne̱ baa gyi ateese‑o e̱ mo̱ŋ tii si, anyare̱‑ɔ wo̱re̱ bo̱ ŋkpe̱ŋ nnuu.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a nare̱ nkyu si‑o

(Maak 6.45–52; Yohanee 6.16–21)

22 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Yeesuu a sa ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a lwee ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ gye̱ mò̱ ŋkpɛɛ yɔ nkyu‑o nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱, ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ a sii a ɔ sa lamaŋ‑ɔ kpa a bo̱ yɔ pe̱. 23 Mò̱ a brawe̱ bamo̱‑rɔ pɛɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ bamo̱ e̱pe̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ ke̱be̱e̱ ko̱ se̱ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mò̱ wo̱re̱ kpeŋ.

Bo̱ fo̱ kanye‑o, Yeesuu wo̱re̱ bo̱ ke̱be̱e̱‑ɔ se̱ mfe̱ŋ. 24 Na mò̱ agyase̱po̱ a ko̱re̱e̱‑ɔ a fo̱ ke̱fɔ. Amɔ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ ba taare̱ bo̱ pare̱ yɔ akatɔ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a pare̱ ba gyaŋŋaa afwii‑o si‑o, alaŋkpare̱ e̱ da bamo̱ a kiŋŋi.

25 Bo̱ fo̱ gye̱gyaye̱ kese‑ro, ne̱ Yeesuu a nare̱ nkyu‑o si fe̱yɛ mò̱ a naa swe̱e̱re̱‑ɔ ya to̱ bamo̱. 26 Mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a ŋu mò̱ a naa nkyu‑o si‑o, bo̱ mo̱ŋ pini mò̱, amo̱se̱‑ɔ kufu a nya bamo̱ pɛɛɛ, ne̱ baa fɛɛ‑rɔ fe̱yɛ, “Kye̱ŋaŋpo̱ ne̱e̱!”

27 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ ne̱e̱. Mo̱nꞌ nya kakpo̱nɔ. Mo̱ne̱ ma sa a kufu nya mo̱ne̱.”

28 Ne̱ Peetroo yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, amo̱ e̱ gye̱ fo̱ kase̱ŋtiŋ si, amo̱ fe̱raa sa kanɔ na n nare̱ nkyu‑o si ba fo̱ ase̱.”

29 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Ba!”

Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Peetroo a le̱e̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ le̱e̱ ɔ naa nkyu‑o si ɔ yɔ Yeesuu ase̱. 30 Amaa afwii‑o a da mò̱ nkyu si mfe̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, kufu a nya mò̱, ne̱ ɔɔ le̱e̱ o kirewi. Ne̱ ɔɔ faa‑rɔ tɔwe̱ ɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱rɔwe̱ mo̱!”

31 Puri amo̱‑rɔ, ne̱ Yeesuu a fo̱ mò̱ ase̱, ne̱ ɔɔ twe̱e̱ kra mò̱‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ko̱kɔɔre̱gyi ne̱ fo̱ de‑o mo̱ŋ kyɔ pɛɛɛ! E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ gyi?”

32 Saŋ ne̱ Yeesuu na Peetroo a lwee ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ afwii‑o a yɔwe̱. 33 Ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a gyɔŋŋɔ suŋ mò̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ. Ne̱ bo̱ yɛ, “Kase̱ŋtiŋ si, Wuribware̱ mò̱ gyi‑o e̱ gye̱ fo̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya alɔpo̱ Ginɛsarɛt ifuri si‑o

(Maak 6.53–56)

34 Ne̱ baa me̱raa se̱ ba yɔ nkyu‑o si. Ne̱ ŋkee bamo̱ ko̱re̱e̱‑ɔ a bo̱ daŋ Ginɛsarɛt ifuri si. 35 Mfe̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ a de̱ŋ ŋu Yeesuu‑o, ne̱ baa da kiboŋboŋ mmaŋgyii na e̱maŋ ne̱ e̱ maa mfe̱ŋ‑ɔ‑rɔ. Ne̱ ifuri‑o si a ase̱sɛ‑ɔ a taa bamo̱ alɔpo̱ pɛɛɛ baa Yeesuu ase̱. 36 Ne̱ baa ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ dabo̱rɔ bamo̱ na bo̱ kpaare̱, bɛɛɛ ɔ sa alɔpo̱‑ɔ kpa na bo̱ dabo̱rɔ mò̱ waagya kanɔ gbaa. Bamo̱ ne̱ baa dabo̱rɔ mò̱ waagya‑ɔ pɛɛɛ a kpaare̱.

15

Ane̱ŋ ne̱ ade̱daapo̱ a kaapo̱‑ɔ

(Maak 7.1–13)

1 Saŋ ko̱ ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ na Farisii awuye ko̱ ne̱ baa le̱e̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ a ba Yeesuu ase̱ bo̱ bise mò̱ fe̱yɛ, 2 “Nte̱tɔ se̱ ne̱ fo̱ agyase̱po̱‑ɔ maa gya e̱kpa ne̱ ane̱ ade̱daapo̱ a kaapo̱ ane̱‑ɔ se̱? Ke̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ a bise amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ maa fwe̱e̱ asare̱e̱, pwɛɛ dɛɛ gyi ateese.”

3 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “To, nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ maa gya Wuribware̱ fɔŋfɔŋ a mbraa‑ɔ se̱, ne̱ mo̱ne̱ gya mo̱ne̱ ase̱sɛ a e̱kpa‑ɔ se̱? 4 Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ,

‘Bu fo̱ se̱ na fo̱ nyi’,*

na ‘Ɔke̱maa ne̱ ɔɔ lo̱ŋ mò̱ se̱ bɛɛɛ mò̱ nyi‑o, bo̱ mɔɔ mò̱.’*

5-6 Amaa mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ atanne̱ bɛɛɛ ke̱tɔ timaa ko̱ ne̱ ɔko̱ de a ɔ bo̱ kya mò̱ se̱ na mò̱ nyi‑ro‑o, mò̱ ya taa yaa bo̱ sa Wuribware̱ na mò̱ kusuŋ, amo̱ fe̱raa Wuribware̱ e̱ bo̱, a kaapo̱ fe̱yɛ se̱sɛ‑ɔ a nya mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ yɛ mò̱ se̱ na mò̱ nyi kitiri ne̱ ba wu‑o mo̱ŋ lɛɛ a gye̱ mò̱ ase̱ŋ ne̱e̱. Mò̱ ako̱we̱po̱ atanne̱ ke̱sa maa kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ o bu bamo̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ a e̱kpa mɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kaapo̱. A mo̱ŋ lɛɛ a gye̱ Wuribware̱ ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gya se̱. Ne̱ ŋkee mɔ Wuribware̱ ase̱ŋ mo̱ŋ lɛɛ a gye̱ ko̱tɔko̱ mo̱ne̱ ase̱. 7 Mo̱ne̱ nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye mɔ, saŋ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya a kyo̱rɛɛ ase̱ŋ ko̱ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, mo̱ne̱ ase̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱, ɔ mo̱ŋ ba aye̱ba. Ɔɔ kyo̱rɛɛ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ,

8 ‘Ase̱sɛ mɔ de bamo̱ nnɔ kpaŋkpaŋ ne̱e̱ ba bo̱nyaa mo̱,

amaa bamo̱ ŋkpo̱nɔ mo̱ŋ bo̱ mo̱ se̱.

9 Bamo̱ kusuŋ mɔ ne̱ ba suŋ mo̱‑ɔ gye̱ kwaa,

ke̱ e̱ gye̱ ke̱gya mbraa na amaŋbe̱re̱

ne̱ dimaadi a kaapo̱‑ɔ se̱ dooo.’ ”*

Atɔ ne̱ a waa se̱sɛ iyisi‑o

(Maak 7.14–23)

10-11 Yeesuu a tɔwe̱ ase̱ŋ gywii Farisii awuye‑o na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ te̱e̱ lamaŋ‑ɔ bo̱ gyaŋŋe̱ mò̱ ase̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ lɔŋ e̱se̱bɔ, na mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱, na mo̱nꞌ nu kaase̱ fe̱yɛ n gye̱ ke̱tɔ ne̱ se̱sɛ i gyi ɔ waa kame‑ro‑o e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ sa a ɔ waa iyisi. Amaa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ le̱e̱ mò̱ kanɔ‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ sa a ɔ waa iyisi.”

12 Ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a ba mò̱ ase̱ bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ ase̱ŋ ne̱ fo̱ a tɔwe̱‑ɔ se̱‑ɔ, Farisii awuye‑o iduŋ a fwii fo̱ se̱ aaa?”

13 Ne̱ Yeesuu a da ke̱kpare̱ mɔ bo̱ lee kanɔ fe̱yɛ, “Ke̱tɔdwii ke̱maa ne̱ Wuribware̱, n se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, mo̱ŋ dwii‑o o kyuwi. 14 Farisii awuye‑o fe̱raa, mo̱ne̱ ma kaŋ be̱ŋŋaa bamo̱. Bo̱ yɛ bo̱ gye̱ te̱napo̱ kayii‑ro akrapo̱ ne̱e̱. Amaa bamo̱ fɔŋfɔŋ mo̱ŋ ke̱e̱. Te̱napo̱ ya kra te̱napo̱ kiyii‑ro a ɔ gye̱ mò̱ ŋkpɛɛ, bamo̱ pɛɛɛ e̱ le̱e̱ a bo̱ le̱e̱ da ke̱maŋtaŋ‑nɔ.”

15 Ne̱ Peetroo yɛ, “Fo̱ yɛ n gye̱ ke̱tɔ ne̱ se̱sɛ i gyi ɔ waa kame‑ro‑o e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ sa a ɔ waa iyisi, kaapo̱ ane̱ ke̱mo̱ kaase̱.”

16 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Ntɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ du fe̱yɛ ase̱sɛ amo̱‑ɔ ne̱e̱? 17 Ntɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ nu ase̱ŋ amo̱ kaase̱‑ɔ ne̱e̱? Mo̱nꞌ nu fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ se̱sɛ i gyi‑o i lwee mò̱ kanɔ‑rɔ ne̱e̱ na ko̱ yɔ mò̱ kame‑ro na ŋkee ɔ kɔɔ bo̱ twe̱e̱. 18 Amaa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ le̱e̱ mò̱ kanɔ‑rɔ‑ɔ fe̱raa a le̱e̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ ne̱e̱. Ke̱mo̱ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ sa ne̱ ɔ waa iyisi. 19 A le̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ kakpo̱nɔ‑rɔ ne̱ mfɛɛre̱ bɔye̱ e̱ le̱e̱, ne̱ ka sa ne̱ ɔ mɔɔ mò̱ bɛɛko̱, ne̱ ɔ waa kakye̱e̱kpa bɛɛɛ kanyare̱kpa, ne̱ o ywii, ne̱ ɔ te̱ŋ mò̱ bɛɛko̱ kanɔ, ne̱ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ o kye mò̱ bɛɛko̱. 20 Ane̱ŋ a atɔ mɔ e̱ gye̱ ne̱ a sa ne̱ se̱sɛ e̱ waa iyisi. Amaa mò̱ ya gyi ateese na ɔ mo̱ŋ fwe̱e̱ asare̱e̱, a maa taare̱ a a sa a ɔ waa iyisi.”

Ɔkye̱e̱ ko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ Yudaanyi‑o a ko̱kɔɔre̱gyi‑o

(Maak 7.24–30)

21 Yeesuu a le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ oo ywii le̱e̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ Isireelii awuye swe̱e̱re̱ se̱ yɔ ifuri ko̱ ne̱ ɔ da ɔ maa Tiro na Sidɔŋ e̱maŋ‑ɔ se̱, na ɔ ya kyure kafwe̱e̱. 22 Amaa ɔkye̱e̱ ko̱ a ŋu mò̱ a ba‑ɔ, ne̱ ɔɔ ba mò̱ ase̱. Ɔkye̱e̱ mɔ mo̱ŋ gye̱ Yudaanyi, ɔ gye̱ Kanaŋnyi, ne̱ o te ifuri amo̱ se̱‑ɔ. Ne̱ ɔɔ ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, Deefid mò̱ nana, ŋu mo̱ e̱wɛɛ na fo̱ kya mo̱‑rɔ. Ibrisi ko̱ te mo̱ kayaagyi kye̱e̱sɛ se̱, ne̱ e̱e̱ tɔɔraa mò̱ bwe̱e̱tɔ.”

23 Amaa Yeesuu mo̱ŋ be̱ŋŋaa mò̱. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ oo su ɔ ko̱re̱ mò̱ ane̱ŋ‑aaa. Ne̱ ŋkee Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a bo̱ ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, gya ɔkye̱e̱ amo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ gya ane̱ se̱ ane̱ŋ‑aaa, na ɔ maa yɔwe̱ e̱lawo̱ mɔ ko̱waa.”

24 Ne̱ ŋkee Yeesuu a tɔwe̱ gywii ɔkye̱e̱‑ɔ fe̱yɛ, “Fo̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ kusuŋ ne̱ Wuribware̱ a suŋ mo̱ a m bo̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ŋ yɔ mo̱ fɔŋfɔŋ Isireelii awuye ne̱ baa fo̱‑ɔ ase̱, na m bo̱ buwi bamo̱ kiŋŋaa baa Wuribware̱ ase̱ aaa?”

25 Mfe̱ŋ ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ a bo̱ kpuni aŋurii Yeesuu ayaa‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ bo̱ kya mo̱‑rɔ.”

26 Ne̱ Yeesuu yɛ, “N de ateese mo̱ e̱ sa Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana. Ne̱ mo̱ ya taa ako̱ sa bamo̱ ne̱ ane̱ ase̱sɛ e̱ te̱e̱ fe̱yɛ igyono‑o, a bware aaa?”

27 Ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ yɛ, “To, mo̱ a nu, mo̱ nyaŋpe̱, amaa igyono maa kisi bamo̱ anyaŋpe̱ a anɔwo̱re̱ ne̱ a le̱e̱ a da swe̱e̱re̱‑ɔ kigyi.”

28 Mò̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ Yeesuu mɔ a be̱e̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔpe̱kye̱e̱, fo̱ a kɔɔre̱ mo̱ gyi bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ke̱tɔ ne̱ fo̱ a ko̱re̱ mo̱‑ɔ, fo̱ e̱ nya.” Puri amo̱‑rɔ ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ mò̱ gyi kye̱e̱sɛ‑ɔ a kpaare̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱e̱ kya alɔpo̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ

29 Ne̱ Yeesuu a le̱e̱ mfe̱ŋ kiŋŋi yɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ ɔ naa mfe̱ŋ a ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ e̱kɛɛkɛɛ se̱. Ne̱ ɔɔ de̱e̱ ke̱be̱e̱ ko̱ kafwe̱e̱ ya kye̱na. 30 Mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ ase̱sɛ biribiri a ba mò̱ ase̱. Bamo̱ bo̱ko̱ a baa agyabɔɔ na ate̱napo̱ na asare̱e̱ wusɛ awuye na mmu na bamo̱ ne̱ ba lɔ alɔgyi e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱‑ɔ mò̱ akatɔ‑rɔ. Ne̱ ɔɔ kya bamo̱. 31 Lamaŋ ne̱ baa ba Yeesuu ase̱‑ɔ a ŋu ane̱ŋ ne̱ puri amo̱‑rɔ mmu a sa se̱ŋsa, ne̱ asare̱e̱ wusɛ awuye a asare̱e̱‑ɔ a kpaare̱, ne̱ agyabɔɔ a ko̱so̱ nare̱ bamo̱ ayaa se̱, ne̱ ate̱napo̱ akatɔ a buŋŋi‑o, ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱, ne̱ baa kyo̱rɔ Wuribware̱, ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ Isireelii awuye a nyaŋpe̱‑ɔ ke̱yaale̱ŋ kyɔ bwe̱e̱tɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a sa ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ nna ateese‑o

(Maak 8.1–10)

32 Ne̱ ŋkee Yeesuu a te̱e̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ baa mò̱ ase̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ase̱sɛ mɔ ase̱ŋ bo̱ mo̱ e̱wɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a ba mo̱ ase̱ mfe̱e̱‑ɔ ŋke nsa ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ bamo̱ ateese pɛɛɛ a lo̱we̱. Ne̱ mo̱‑ɔ mo̱ ya sa ne̱ baa yɔ e̱pe̱ na mo̱ŋ sa bamo̱ ateese, ako̱ŋ e̱ mɔɔ bo̱ko̱ kpa‑rɔ.”

33 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Kimukee mɔ‑rɔ mfe̱ne̱ ne̱ ɔko̱ e̱ nya ase̱sɛ de̱maŋte̱ mɔ kanɔ se̱ ateese?”

34 To, ne̱ Yeesuu a bise bamo̱ fe̱yɛ, “Bodobodoo akuri afe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ de?”

Ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ de bodobodoo akuri asunoo na ŋkiŋgyi ngyingyii kafwe̱e̱.”

35 Ne̱ Yeesuu a sa ne̱ lamaŋ‑ɔ a kye̱na swe̱e̱re̱. 36 Ne̱ ɔɔ taa bodobodoo akuri asunoo amo̱ na ŋkiŋgyi amo̱, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ se̱. Ne̱ ɔɔ te̱ŋŋe̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ taa sa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ bo̱ ke‑ro sa bamo̱. Ne̱ baa ke‑ro sa ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ. 37 Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a gyi ateese amo̱ kpo̱ne̱. Ne̱ ŋkee mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a ya swii ateese mpupuriase̱e̱‑ɔ bo̱ bo̱rɔ ake adabe̱ asunoo. 38 Akye̱e̱ na ŋyaagyi e̱ mo̱ŋ tii si, anyare̱ ne̱ baa gyi ateese amo̱‑ɔ wo̱re̱ bo̱ ŋkpe̱ŋ nna.

39 Yeesuu a sa ne̱ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ mɔ a brawe̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ oo lwee ko̱re̱e̱‑rɔ ya daŋ nkyu‑o nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱ me̱raa maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Magadaŋ‑ɔ.

16

Ane̱ŋ ne̱ Farisii awuye yɛ Yeesuu kaapo̱ e̱le̱ŋ‑ɔ

(Maak 8.11–13; Lukas 12.54–56)

1 Ne̱ Farisii awuye‑o na Sadukii awuye‑o bo̱ko̱ a ba Yeesuu ase̱ na bo̱ bo̱ ŋu fe̱yɛ mò̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ o de ɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ‑ɔ a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ e̱e̱e̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, baa tɔwe̱ gywii mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Sa a ko̱tɔko̱ le̱e̱ Wuribware̱ se̱ na ane̱ nya ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ bo̱ fo̱ ase̱ ne̱e̱.”

2 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Kyɔwe̱ e̱ twɛɛ‑rɔ, ne̱ ke̱tɔ ya pee‑ro‑o, mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ nyaŋe̱ ane̱ e̱ nya kaye̱‑rɔ kaye̱e̱yuri. 3 Gye̱gyaye̱ tututu mɔ awo̱re̱ ya biri, mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bware̱ e̱ kpa a ɔ ba. Mo̱ne̱ a taare̱ mo̱ne̱ e̱ de̱e̱re̱ so̱so̱ mo̱ne̱ i pini ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ ba kaye̱‑rɔ‑ɔ, e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ kaapo̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ waa kaye̱ mɔ‑rɔ mbe̱yɔmɔ‑ɔ kaase̱ fe̱raa? 4 Ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ gye̱ ase̱sɛ bɔye̱ ne̱ bo̱ maa kɔɔre̱ Wuribware̱ ba gyi‑o. Mo̱ne̱ yɛ ŋ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱. Amaa ma waa amo̱ a n sa mo̱ne̱, amɔ akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ko̱ ne̱ aa waa Yonaa de̱daa‑ɔ se̱ wo̱re̱ ne̱ mo̱ e̱ waa a m bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱.”

Ne̱ ɔɔ le̱e̱ bamo̱ ase̱ o yii.

5 Ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a be̱e̱ pare̱ nkyu si yɔ nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱. Amaa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a taŋ se̱ fe̱yɛ bo̱ sɔɔ bodobodoo pwɛɛ ne̱ baa dɛɛ ba. 6 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa Farisii awuye na Sadukii awuye amo̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ de yiisi ko̱ ba waa bodobodoo ne̱ o tiŋ‑o na ɔ mo̱ŋ bo̱ kɔne̱.”

7 To, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a le̱e̱ ba tɔwe̱ ba gywii abɛɛ fe̱yɛ, “Ane̱ŋ ne̱ ane̱ mo̱ŋ de bodobodoo‑o si ne̱ ɔɔ tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, bɛɛɛ?”

8 Yeesuu mɔ a nyi ke̱tɔ ne̱ ba tɔwe̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ne̱ ke̱‑mo̱ŋ‑de bodobodoo ase̱ŋ? E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi mo̱ŋ tɛɛ waa ko̱kyɔ? 9 Mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ nu mo̱ ke̱kaapo̱‑ɔ kaase̱ ne̱e̱ bɛɛɛ? Mo̱ne̱ a taŋ se̱ fe̱yɛ mo̱ a te̱ŋŋe̱ bodobodoo akuri anuu‑o‑ro sa ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ nnuu‑o, ne̱ baa gyi kpo̱ne̱ aaa? Mo̱ne̱ a taŋ ake ne̱ mo̱ne̱ a swii mpupuriase̱e̱‑ɔ waa‑rɔ‑ɔ kanɔ se̱ aaa? 10 Mo̱ a be̱e̱ te̱ŋŋe̱ bodobodoo akuri asunoo‑o‑ro sa ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ nna‑ɔ, ne̱ baa gyi kpo̱ne̱‑ɔ, mo̱ne̱ mo̱ŋ nyiŋŋi ake ne̱ mo̱ne̱ a be̱e̱ swii mpupuriase̱e̱‑ɔ waa‑rɔ‑ɔ kanɔ ne̱e̱ bɛɛɛ? 11 Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ sa Farisii awuye na Sadukii awuye a yiisi‑o si, ne̱ mo̱ne̱ maa nu kaase̱ fe̱yɛ n gye̱ bodobodoo ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱?”

12 Ne̱ ŋkee mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a nu kaase̱ fe̱yɛ n gye̱ yiisi ne̱ bo̱ de ba waa bodobodoo‑ro‑o ase̱ŋ ne̱ ɔ tɔwe̱. Amaa oo yii bamo̱ se̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Farisii awuye‑o na Sadukii awuye‑o maa kaapo̱ ke̱bware̱suŋ kpa se̱‑ɔ se̱ ne̱e̱.

Mò̱ ne̱ Peetroo yɛ Yeesuu gye̱‑ɔ

(Maak 8.27–30; Lukas 9.18–21)

13 Saŋ ko̱ ne̱ Yeesuu a yɔ ifuri ko̱ ne̱ e̱ maa Kaye̱sare̱ya Filipii maŋ‑ɔ se̱‑ɔ. Bamo̱ a naa ba yɔ‑ɔ, ne̱ oo bise mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ ase̱sɛ e̱ te̱e̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o?”

14 Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Bo̱ko̱ yɛ fo̱ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ ɔko̱ ne̱ oo kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, fe̱yɛ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ, bɛɛɛ Iliya, bɛɛɛ Yɛrɛme̱ya, bɛɛɛ bamo̱‑rɔ ɔko̱‑ɔ.”

15 Ne̱ oo bise mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ yɛ nsɛ e̱ gye̱ mo̱‑ɔ ne̱e̱?”

16 Ne̱ Simɔŋ Peetroo a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ gye̱ Kristoo, Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ dooo i de ŋkpa‑ɔ mò̱ gyi ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ ane̱ ase̱‑ɔ.”

17 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Yohanee mò̱ gyi Simɔŋ mɔ, fo̱ de ŋyure, a le̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ nyiŋkpasɛ ya tɔwe̱ kase̱ŋtiŋ mɔ gywii fo̱, amaa n se̱ Wuribware̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ ya tɔwe̱ gywii fo̱. 18 Fo̱ ke̱ŋasɛnyare̱ e̱ gye̱ Peetroo, ne̱ ke̱mo̱ kaase̱ e̱ gye̱ ke̱fo̱re̱‑ɔ bɛɛɛ? Fo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱fo̱re̱‑ɔ. Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱ fe̱yɛ ke̱fo̱re̱ mɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ pwɛɛ mo̱ asɔre̱e̱ ke̱kyaŋ a m bo̱ ye̱ra, na Ɔbɔnsam na mò̱ kamɛɛ‑rɔ awuye ma taare̱ a bo̱ nye̱ra ke̱mo̱. 19 Fo̱ ne̱ mo̱ e̱ taa Wuribware̱ se̱ a e̱safo̱wa‑ɔ a n sa. Po̱ne̱ ke̱maa ne̱ fo̱ e̱ taye̱ swe̱e̱re̱ se̱ mfe̱e̱‑ɔ, Wuribware̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ a taye̱. Ne̱ po̱ne̱ ke̱maa ne̱ fo̱ e̱ twe̱e̱‑rɔ swe̱e̱re̱ se̱ mfe̱e̱‑ɔ, Wuribware̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ a twe̱e̱‑rɔ‑ɔ.”

20 Mfe̱ŋ ne̱ oo yii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ bo̱ ma kaŋ tɔwe̱ gywii ɔko̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ kuŋu na mò̱ lowi ase̱ŋ‑ɔ

(Maak 8.31 – 9.1; Lukas 9.22–27)

21 Le̱e̱ kake amo̱ bo̱ yɔ, ne̱ Yeesuu a le̱e̱ ɔ kaapo̱‑rɔ ɔ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “A tiri fe̱yɛ ŋ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. Na mfe̱ŋ a maŋ abre̱sɛ na Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ sa a n gyi awo̱re̱fɔɔ bwe̱e̱tɔ. Na bo̱ mɔɔ mo̱. Amaa ke̱mo̱ ŋke nsa, Wuribware̱ i kyiŋŋi mo̱ a ɔ le̱e̱ lowi‑ro.”

22 Ne̱ Peetroo a lee mò̱ keri si, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ sa a a ma ba ane̱ŋ. Amo̱‑ɔ ma ba fo̱ se̱ daa.”

23 Ne̱ Yeesuu a buruwaa tɔwe̱ gywii Peetroo fe̱yɛ, “Ɔbɔnsam, nare̱ le̱e̱ mo̱ ase̱. Peetroo, fo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱fo̱re̱ ne̱ ki i tii mo̱ e̱kpa‑ɔ. Fo̱ mfɛɛre̱ mo̱ŋ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱, Se̱sɛ mfɛɛre̱ ne̱ fo̱ de.”

24 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ɔko̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ gya mo̱ se̱‑ɔ yɔwe̱ ko̱waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ pre̱ mò̱‑ɔ, na ɔ so̱rɔ mò̱ fɔŋfɔŋ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ gya mo̱ se̱. 25 A le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ nya mò̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ lowi ase̱‑ɔ, lowi e̱ nya mò̱ nsu pɛɛɛ. Ɔko̱ mɔ ne̱ o kperi mo̱ se̱ na o wu‑o e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 26 To̱nɔ mo̱ ne̱ se̱sɛ e̱ nya fe̱yɛ mò̱ a nya kaye̱‑rɔ atɔ pɛɛɛ, na bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱ na ɔ paŋ kye̱nakpa Wuribware̱ ase̱? A mo̱ŋ de to̱nɔ. Sɛye̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ bo̱ sɔɔ kye̱nakpa amo̱. 27 Mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱. Saŋ ko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba ne̱ n se̱ Wuribware̱ a ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ e̱ le̱e̱ so̱so̱ a ko̱ we̱e̱ swe̱e̱re̱ se̱, na mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, na n se̱ a mbɔɔ‑ɔ le̱e̱ ba. Na mo̱‑ɔ n gyi ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ Wuribware̱ ayaa‑rɔ, na ŋ ka ɔke̱maa e̱bɔye̱ bɛɛɛ itimaa ne̱ ɔɔ waa‑ɔ ko̱kɔ. 28 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ bo̱ko̱ bo̱ mfe̱e̱ na bo̱ ma wu, amɔ baa ŋu mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a ba fe̱yɛ owure‑o pwɛɛ.”

17

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ a ŋu mò̱ ke̱dabe̱‑ɔ

(Maak 9.2–13; Lukas 9.28–36)

1 Ŋke nsiye a kyo̱ŋ fe̱yɛ Yeesuu a tɔwe̱ ase̱ŋ mɔ‑ɔ, ne̱ oo lee Peetroo na Yakubu na Yakubu mò̱ tire Yohanee, ne̱ mò̱ aa bamo̱ wo̱re̱ a yɔ ke̱be̱e̱ so̱swe̱e̱ ko̱ so̱so̱. 2 Bamo̱ a bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa ŋu fe̱yɛ Yeesuu a kyurowi. Mò̱ akatɔ‑rɔ a to̱re̱ se̱ fe̱yɛ kyɔwe̱, ne̱ mò̱ atɔ buŋsɛ a fwiiri pare̱pare̱pare̱. 3 Puri amo̱‑rɔ ne̱ baa ŋu fe̱yɛ anyare̱ anyɔ ko̱ na Yeesuu ye̱re̱, na ba sa se̱ŋsa. Ne̱ baa pini fe̱yɛ Wuribware̱ mbraa ɔsapo̱ Mosis na Wuribware̱ akyaamɛɛ Iliya ne̱e̱.

4 Ne̱ Peetroo a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, a bware fɛɛ fe̱yɛ ane̱ a bo̱ mfe̱e̱. Fo̱ e̱ kpa fe̱raa, mo̱ e̱ waa abwii asa, fo̱ ko̱ŋko̱, na Mosis ko̱ŋko̱, na Iliya ko̱ŋko̱.”

5 Peetroo a saŋ ɔ sa se̱ŋsa‑ɔ, ne̱ ko̱wo̱re̱ to̱re̱se̱sɛ kuyayu a le̱e̱ so̱so̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ se̱. Ne̱ bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ ko̱wo̱re̱‑ɔ‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ke̱e̱ mo̱ gyi timaa ne̱ mo̱ e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ, ne̱ mo̱ akatɔ a gyi mò̱ se̱‑ɔ. Mo̱nꞌ nu mò̱ ase̱ŋ.”

6 Agyase̱po̱ asa amo̱ a nu bo̱re̱ amo̱‑ɔ, kufu a nya bamo̱ fɛɛ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa le̱e̱ da bamo̱ mme si, ne̱ baa be̱ra akatɔ bo̱ buŋ swe̱e̱re̱.

7 Ne̱ Yeesuu a bo̱ dabo̱rɔ bamo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ko̱so̱, mo̱ne̱ ma sa a kufu nya mo̱ne̱.” 8 Bamo̱ a yase̱ akatɔ de̱e̱re̱‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ lɛɛ ŋu ɔko̱ bo̱ mfe̱ŋ, amɔ Yeesuu wo̱re̱ kpeŋ.

9 Bamo̱ a kpo̱ro̱we̱ ke̱be̱e̱‑ɔ se̱ ba ba kaase̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a da bamo̱ nnɔ se̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ma kaŋ tɔwe̱ atɔ mɔ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu‑o gywii ɔko̱, amɔ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ i kyiŋŋi mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a ɔ le̱e̱ lowi‑ro‑o.”

10 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱ asa‑ɔ a bise mò̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ Iliya amo̱ ne̱ ane̱ a ŋu‑o e̱ gye̱ ne̱ ɔ gye̱ Kristoo ŋkpɛɛ a ɔ ba‑ɔ ne̱e̱?”

11 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Kase̱ŋtiŋ si Iliya e̱ gye̱ ne̱ ɔ gye̱ ŋkpɛɛ a ɔ ba na ɔ nya bo̱ lɔŋŋɔ e̱kpa‑rɔ. 12 Amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ Iliya a kyɔ ba, ne̱ ase̱sɛ mo̱ŋ pini mò̱. Ne̱ baa waa mò̱ ane̱ŋ ne̱ ba kpa‑ɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ba waa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, bo̱rɔkraa.” 13 Ne̱ ŋkee mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a pini fe̱yɛ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ ase̱ŋ ne̱ ɔ tɔwe̱ o gywii bamo̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ kyaamɛɛ kusuŋ ne̱ Yohanee a waa‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ kyaamɛɛ kusuŋ ne̱ saŋ‑ɔ Iliya a waa‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya kanyaŋsɛɛ ko̱ ne̱ ibrisi te mò̱ se̱‑ɔ

(Maak 9.14–29; Lukas 9.37–42)

14 Ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱ asa‑ɔ a be̱e̱ kiŋŋi bo̱ to̱ mò̱ agyase̱po̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ na lamaŋ‑ɔ. Mfe̱ŋ ne̱ ɔnyare̱ ko̱ a bo̱ kpuni aŋurii Yeesuu ayaa‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, 15 “Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ŋu mo̱ gyi nyaŋsɛ mɔ e̱wɛɛ na fo̱ kya mò̱. Ɔ lɔ kigbuŋgbuŋ ne̱e̱, ne̱ ke̱ e̱ tɔɔraa mò̱ bwe̱e̱tɔ. Saŋ ke̱maa, ke̱ e̱ twe̱e̱ mò̱ ke̱ e̱ da de̱e̱kpa‑rɔ bɛɛɛ nkyu‑ro. 16 Mbe̱yɔmɔ ne̱ mo̱ a taa mò̱ baa fo̱ agyase̱po̱‑ɔ ase̱ mfe̱e̱, amaa bo̱ mo̱ŋ taare̱ kya mò̱.”

17 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ awuye, mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ mo̱ mo̱ne̱ i gyi. Nsu mfe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱ aa mo̱ne̱ a kye̱na? Bɛɛɛ nsu mfe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ nyite mo̱ne̱ pwɛɛ na mo̱nꞌ dɛɛ kɔɔre̱ mo̱ gyi‑o ne̱e̱? Mo̱nꞌ taa kayaagyi‑o baa mo̱ ase̱ mfe̱e̱.”

18 Bamo̱ a taa mò̱ baa‑ɔ, ne̱ Yeesuu a sa ibrisi ne̱ i te kayaagyi‑o si‑o kanɔ, ne̱ e̱ ya ko̱so̱ le̱e̱ mò̱ se̱. Puri amo̱‑rɔ ne̱ kanyaŋsɛɛ‑ɔ a kpaare̱.

19 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ, ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a ba mò̱ ase̱ keri si to̱ŋ ko̱ bo̱ bise mò̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ mo̱ŋ taare̱ gya ibrisi amo̱‑ɔ ne̱e̱?”

20 Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ taare̱ gya ibrisi amo̱ bo̱ ko̱so̱ kayaagyi amo̱ se̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi mo̱ŋ kyɔ. Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ de ko̱kɔɔre̱gyi na ke̱ ta fe̱yɛ kiyii kigyi kagyingyingyii gbaa ne̱e̱‑ɔ, weetee mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii ke̱be̱e̱ so̱swe̱e̱ mɔ mfe̱e̱ fe̱yɛ ‘Le̱e̱ mfe̱e̱ yɔ mfe̱ŋ,’ na ki bu mo̱ne̱. Na weetee mo̱nꞌ taare̱ waa ke̱tɔ ke̱maa. [ 21 Amaa ane̱ŋ a ibrisi amo̱, mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ gya bo̱ ko̱so̱ se̱sɛ se̱, amɔ mo̱ne̱ a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ na mo̱ne̱ a kra ako̱ŋ pwɛɛ.]”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ mò̱ lowi ase̱ŋ‑ɔ

(Maak 9.30–32; Lukas 9.43–45)

22 Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ pɛɛɛ a naa ba muruwi Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ ba yɔ‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ lɔŋ e̱se̱bɔ na mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱. Ba taa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a bo̱ waa swe̱e̱re̱ mɔ se̱ ayaale̱ŋpo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. 23 Ba mɔɔ mo̱, amaa ke̱mo̱ ŋke nsa, Wuribware̱ i kyiŋŋi mo̱ a ɔ le̱e̱ lowi‑ro.” Mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a nu amo̱‑ɔ, ne̱ bo̱re̱‑rɔ a duŋwi bamo̱.

Wuribware̱ suŋkpa a twe̱e̱twe̱e̱‑ɔ ase̱ŋ

24 Ne̱ saŋ ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a fo̱ Kapaaniyum maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ twe̱e̱twe̱e̱ akɔɔre̱po̱ ko̱ a ba Peetroo ase̱ bo̱ bise mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ a ba a ane̱ bo̱ kɔɔre̱ atanne̱ le̱e̱ ane̱ Isireelii awuye ase̱ ne̱e̱, na bo̱ bo̱ taare̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱ suŋkpa akyaŋ‑ɔ. Fo̱ nyaŋpe̱ e̱ ka ane̱ŋ a twe̱e̱twe̱e̱ amo̱ aaa bɛɛɛ o kine?”

25 Ne̱ Peetroo yɛ, “Ɔ ka.”

Peetroo a lwee lɔŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a gye̱ ŋkpɛɛ bise mò̱ fe̱yɛ, “Simɔŋ, e̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ e̱ fa amo̱‑ɔ mfɛɛre̱? Kaye̱ mɔ‑rɔ awure ya sa kanɔ fe̱yɛ bo̱ ka twe̱e̱twe̱e̱ sa bamo̱, bamo̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ ase̱ ne̱ ba kɔɔre̱ pwɛɛ, bɛɛɛ bamo̱ ado̱ŋ ne̱ baa kɔ ke̱naa gyi si‑o ase̱ ne̱ ba kɔɔre̱ a bo̱ le̱e̱ pwɛɛ?”

26 Ne̱ Peetroo a lee kanɔ fe̱yɛ, “Bamo̱ ado̱ŋ ase̱ ne̱ ba kɔɔre̱ a bo̱ le̱e̱ pwɛɛ.”

Ne̱ Yeesuu yɛ, “Kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ ane̱ a gye̱ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o‑ro agyi‑o si‑o, ane̱ maa ka Wuribware̱ suŋkpa ko̱lɔŋŋɔ a twe̱e̱twe̱e̱ amo̱. 27 Amaa ma kpa fe̱yɛ twe̱e̱twe̱e̱ akɔɔre̱po̱ mɔ se̱, ase̱sɛ iduŋ fwii ane̱ se̱. Amo̱se̱‑ɔ, yɔ nkyu‑ro, ya twe̱e̱ drɔwa waa‑rɔ. Fo̱ ya yɔ, kakiŋgyi ne̱ fo̱ e̱ gye̱ ŋkpɛɛ a fo̱ kra‑ɔ kanɔ‑rɔ fo̱ i ŋu atanne̱ kigyi ne̱ kaa fo̱ siidii aduna‑ɔ, ne̱ ke̱ e̱ taare̱ a ke̱ ka mo̱ aa fo̱ kuŋu si twe̱e̱twe̱e̱ ne̱ ba kpa‑ɔ. Na fo̱ taa yaa bo̱ ka mo̱ aa fo̱ a Wuribware̱ suŋkpa a twe̱e̱twe̱e̱‑ɔ.”

18

Nsɛ e̱ gye̱ bre̱sɛ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o‑ro?

(Maak 9.33–37; Lukas 9.46–48)

1 Saŋ amo̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a ba mò̱ ase̱. Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Nsɛ e̱ gye̱ bre̱sɛ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o‑ro?”

2 Ne̱ Yeesuu a te̱e̱ kayaagyi ko̱ baa bo̱ ye̱ra bamo̱ akatɔ‑rɔ. 3 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔke̱maa kakpo̱nɔ‑rɔ e̱ mo̱ŋ waa fe̱yɛ kayaagyi lee‑o, mo̱ne̱ maa nya kpa a mo̱nꞌ tii Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o si. 4 Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o yuri mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ɔ waa fe̱yɛ kayaagyi mɔ ne̱ ɔ ye̱re̱ mfe̱e̱‑ɔ i kii bre̱sɛ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o‑ro. 5 Amo̱se̱‑ɔ, ɔko̱ ne̱ mò̱ ya kra ane̱ŋ a kayaagyi mɔ nɛɛnɛɛ mo̱ ke̱nyare̱‑rɔ‑ɔ, ɔɔ kra mo̱ nɛɛnɛɛ ne̱e̱.”

Mo̱ne̱ ma kaapo̱ bo̱ko̱ e̱kpa bɔye̱

(Maak 9.42–48; Lukas 17.1–2)

6 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ɔko̱ ne̱ mò̱ ya sa ne̱ ŋyaagyi ngyingyii mɔ ne̱ ba kɔɔre̱ mo̱ ba gyi‑o ɔko̱ ya waa e̱bɔye̱, amo̱ fe̱raa bamo̱ ya ba kibu dabe̱ bo̱ da se̱sɛ‑ɔ ke̱bɔ‑rɔ, ne̱ baa twe̱e̱ mò̱ waa ɔpo̱o̱‑rɔ, a bɔ fe̱yɛ mò̱ a nya ke̱se̱bɔgyiiri ne̱ Wuribware̱ i gyiiri ane̱ŋ a e̱bɔye̱ awaapo̱ ke̱se̱bɔ‑ɔ.

7 A gye̱ afutɔ sa kaye̱‑rɔ ase̱sɛ fe̱yɛ bo̱ko̱ a bo̱‑rɔ ne̱ ba sa ne̱ bamo̱ bɛɛko̱‑ana e̱ waa e̱bɔye̱. Ane̱ŋ a ase̱ŋ‑ɔ e̱ de̱e̱ ba fe̱raa. Amaa bamo̱ ne̱ baa sa ne̱ bo̱ko̱ e̱ waa e̱bɔye̱ amo̱‑ɔ a ke̱se̱bɔgyiiri‑o e̱ waa ko̱kyɔ fɛɛ.

8 Amo̱se̱‑ɔ fo̱ ko̱ ne̱ fo̱ ke̱sare̱e̱ bɛɛɛ fo̱ ke̱yaa e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ sa ne̱ fo̱ e̱ waa e̱bɔye̱, te̱ŋ ke̱mo̱ bo̱ twe̱e̱. A le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ya kii ke̱sare̱e̱ ko̱ŋko̱ wuye bɛɛɛ ke̱yaa ko̱ŋko̱ wuye, ne̱ fo̱ a nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, a bɔ fe̱yɛ fo̱ kumumwii a lwee awo̱re̱fɔɔ de̱e̱kpa ne̱ ɔ maa duŋ, ne̱ Wuribware̱ a kure bo̱ be̱ya na ɔ bo̱ gyiiri e̱bɔye̱ awaapo̱ ke̱se̱bɔ‑rɔ‑ɔ‑rɔ. 9 Ne̱ fo̱ ne̱ fo̱ ke̱katɔ ko̱ e̱ sa ne̱ fo̱ e̱ waa e̱bɔye̱‑ɔ, fo̱ lee ke̱mo̱ bo̱ twe̱e̱. A le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ya lee ke̱mo̱ bo̱ twe̱e̱, ne̱ fo̱ ya kii ke̱katɔ ko̱ŋko̱ wuye, ne̱ fo̱ a nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, a bɔ fe̱yɛ fo̱ akatɔ anyɔ a te fo̱ se̱, ne̱ fo̱ a bo̱ lwee awo̱re̱fɔɔ de̱e̱kpa‑ɔ‑rɔ.”

Sanne̱ ne̱ ɔɔ fo̱‑ɔ kitee

(Lukas 15.3–7)

10 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ma kaŋ fa fe̱yɛ ŋyaagyi ngyingyii mɔ mo̱ŋ gye̱ sɛye̱. A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ Wuribware̱ a mbɔɔ ne̱ ba de̱e̱re̱ bamo̱ ɔke̱maa se̱‑ɔ ye̱re̱ Wuribware̱ ase̱ saŋ ke̱maa. [ 11 Mo̱nꞌ lɔŋ e̱se̱bɔ. Mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a ba a m bo̱ de̱e̱re̱ kpa e̱bɔye̱ awaapo̱ ne̱e̱ na m mo̱rɔwe̱ bamo̱.]

12 N taa fe̱yɛ ɔko̱ de e̱sanne̱ ke̱lafa, ne̱ ɔ de̱e̱re̱ bamo̱ se̱ e̱fa‑rɔ, ne̱ bamo̱ ɔko̱ ya fo̱, e̱me̱ne̱ ne̱ se̱sɛ‑ɔ e̱ waa? Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ ɔ yɔwe̱ e̱sanne̱ adukpanɔɔ na e̱kpanɔɔ ne̱ baa saŋ‑ɔ a bo̱ bo̱ sii bamo̱ gyirokpa ne̱e̱, na ɔ ya buwi kpa ɔko̱ŋko̱‑ɔ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ o ŋu mò̱‑ɔ. 13 Kase̱ŋtiŋ si mò̱ ya ŋu mò̱, mò̱ akatɔ i gyi sanne̱ ko̱ŋko̱ amo̱ se̱, a kyo̱ŋ adukpanɔɔ na e̱kpanɔɔ ne̱ bo̱ mo̱ŋ fo̱‑ɔ. Bɛɛɛ mo̱ e̱ ba aye̱ba ne̱e̱ e̱e̱e̱?

14 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱, mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, maa kpa fe̱yɛ ŋyaagyi ngyingyii mɔ ɔko̱ fo̱.”

Fo̱ ko̱so̱bɛɛ ya waa fo̱ bɔye̱, ke̱tɔ ne̱ fo̱ waa‑ɔ

15 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ ɔ kaapo̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ yɛ ane̱ waa e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ. Ɔ yɛ, “Fo̱ ko̱so̱bɛɛ ɔkɔɔre̱gyipo̱ ya waa fo̱ bɔye̱, e̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ waa? Ke̱tɔ ne̱ fo̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ yɔ mò̱ ase̱, na fo̱ te̱e̱ mò̱ keri si. Na fo̱ aa mò̱ abɛɛ anyɔ wo̱re̱, fo̱ tɔwe̱ bɔye̱ ne̱ ɔɔ waa fo̱‑ɔ gywii mò̱. Ne̱ mò̱ ya nu fo̱ kaase̱, ne̱ mò̱ ya ye̱re̱ gywii fo̱, amo̱ fe̱raa fo̱ a lɔŋŋɔ fo̱ aa mò̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ. 16 Amaa mò̱ e̱ mo̱ŋ nu fo̱ ase̱ŋ fe̱raa, te̱e̱ se̱sɛ ko̱ŋko̱ bɛɛɛ abɛɛ anyɔ bo̱ tii fo̱ e̱ye̱e̱ se̱ yaa mò̱ ase̱. A le̱e̱ fe̱yɛ baa kyo̱rɛɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Abɛɛ anyɔ bɛɛɛ ŋkɔ asa ya ye̱re̱‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ baa ŋu kase̱ŋtiŋ si fe̱yɛ se̱sɛ amo̱ a waa bɔye̱ ko̱ fe̱raa, abre̱sɛ e̱ taare̱ a bo̱ bu mò̱ ke̱pɔ.’*

17 Ne̱ mò̱ ya saŋ kine kunu bamo̱ kaase̱ fe̱raa, mo̱nꞌ taa ase̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ yaa asɔre̱e̱ agyi akatɔ‑rɔ. Ne̱ mò̱ e̱ ma nu asɔre̱e̱ agyi gbaa a nnɔ‑ɔ, amo̱ fe̱raa taa mò̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ tii asɔre̱e̱‑ɔ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ o du ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ maa suŋ Wuribware̱‑ɔ ɔko̱ bɛɛɛ fe̱yɛ apoo leŋpoo ɔkɔɔre̱po̱‑ɔ.

18 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ɔko̱ bɔye̱ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ taa a mo̱nꞌ bo̱ ke mò̱ swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ a taa bo̱ ke mò̱. Ne̱ mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ taa e̱mo̱ bo̱ ke mò̱ fe̱raa, Wuribware̱ mo̱ŋ taa bo̱ ke mò̱.

19 M be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ abɛɛ anyɔ ya waa kanɔ swe̱e̱re̱ mɔ se̱ mfe̱e̱ ko̱re̱ Wuribware̱, n se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, ko̱tɔko̱, ɔ sa mo̱ne̱. 20 A le̱e̱ fe̱yɛ mfe̱ŋ ne̱ abɛɛ anyɔ bɛɛɛ asa e̱ gyaŋŋe̱ mo̱ ke̱nyare̱‑rɔ‑ɔ, m bo̱ bamo̱ ase̱ mfe̱ŋ.”

Ke̱yaafɔre̱ kuŋurole̱ŋ wuye‑o kitee

21 Ne̱ Peetroo a bo̱ bise Yeesuu fe̱yɛ, “To, mo̱ nyaŋpe̱. N taa fe̱yɛ mo̱ ko̱so̱bɛɛ e̱ waa mo̱ bɔye̱ saŋ ke̱maa, waa iluwi e̱fe̱ne̱ ne̱ n taa mò̱ e̱bɔye̱‑ɔ bo̱ ke mò̱ na ŋ yɔwe̱? Iluwi isunoo bɛɛɛ e̱fe̱ne̱?”

22 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Daabii. N gye̱ iluwi isunoo. Amaa ŋ yɛ iluwi adusunoo ane̱ŋ a ntuŋkare̱ nsunoo‑o.

23 Mo̱nꞌ nu ane̱ŋ ne̱ a du Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o‑ro‑o. N gye̱ owure ko̱ ya dɛɛ kye̱na aaa? Ne̱ mò̱ ayaafɔre̱‑ɔ bo̱ko̱ de mò̱ ko̱kɔ. Ne̱ ɔɔ waa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ɔ te̱e̱ bamo̱ pɛɛɛ a ɔ bo̱ gyaŋŋe̱ na ɔ nya ŋu mò̱ aa bamo̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ atanne̱ ne̱ a bo̱‑rɔ‑ɔ na ɔ kɔɔre̱ le̱e̱ bamo̱ ase̱. 24 Mò̱ a le̱e̱ kaase̱ ɔ waa amo̱‑ɔ, ne̱ baa baa mò̱ ayaafɔre̱‑ɔ ɔko̱ ne̱ o de mò̱ ko̱kɔ siidii ŋkpe̱ŋkɛɛ kakpe̱ŋ (GHC 1,000,000,000). 25 Owure a kpa a ɔ kɔɔre̱ atanne̱‑ɔ le̱e̱ mò̱ ase̱‑ɔ, ne̱ ɔ yɛ ɔ maa taare̱ a ɔ ka. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ owure‑o yɛ bo̱ taa mò̱ kapo̱tɛɛ pɛɛɛ na mò̱ ka na bamo̱ ŋyaagyi fe sa ɔko̱ na bo̱ kii se̱sɛ‑ɔ anya. Na bo̱ taa atanne̱ ne̱ baa nya‑ɔ baa bo̱ ka ko̱kɔ‑ɔ.

26 Mfe̱ŋ ne̱ ke̱yaafɔre̱ amo̱ a kpuni aŋurii owure‑o ayaa‑rɔ‑ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ nyite mo̱, na mo̱ e̱ ka fo̱ ko̱kɔ‑ɔ pɛɛɛ.’ 27 Ne̱ ŋkee owure‑o a ŋu fe̱yɛ mò̱ ke̱yaafɔre̱ amo̱ ase̱ŋ a waa e̱wɛɛ, ne̱ ɔɔ taa ko̱kɔ‑ɔ pɛɛɛ bo̱ ke mò̱, ne̱ ɔɔ sa mò̱ kpa fe̱yɛ ɔ nare̱.

28 Ke̱yaafɔre̱‑ɔ a le̱e̱ kawu ɔ yɔ‑ɔ, ne̱ ɔɔ ya gyaŋŋaa mò̱ ko̱so̱bɛɛ ke̱yaafɔre̱ ko̱ ne̱ o de mò̱ ko̱kɔ siidii kakpe̱ŋ. Ne̱ ɔɔ ya kra mò̱ bo̱re̱‑rɔ, ne̱ ɔ yɛ, ‘Ka mo̱ atanne̱ ne̱ mo̱ a bo̱ para fo̱‑ɔ sa mo̱ mbe̱mbe̱yɔmɔ.’

29 Ne̱ mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ɔ a kpuni aŋurii mò̱ ayaa‑rɔ, ne̱ ɔ yɛ, ‘Mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ nyite mo̱, na mo̱ e̱ ka fo̱ ko̱kɔ‑ɔ pɛɛɛ.’

30 Amaa ne̱ ɔ mo̱ŋ nu ko̱ko̱re̱ ne̱ mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ɔ a ko̱re̱ mò̱‑ɔ. Ne̱ ɔ yɛ bo̱ kra mò̱ tii tiikpa bo̱ fo̱ saŋ ne̱ ɔ ka atanne̱‑ɔ pɛɛɛ a ɔ bo̱ sa mò̱‑ɔ. 31 Mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ayaafɔre̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ a ŋu ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ, ne̱ bamo̱ iduŋ a fwii bwe̱e̱tɔ, ne̱ baa ya tɔwe̱ gywii owure‑o.

32 Amo̱se̱ ne̱ owure‑o a te̱e̱ ane̱ŋ a ke̱yaafɔre̱ amo̱. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Kuŋurole̱ŋ wuye ke̱yaafɔre̱ e̱ gye̱ fo̱. Ko̱kɔ ne̱ fo̱ de mo̱‑ɔ kyɔ bwe̱e̱tɔ bɛɛɛ? Amaa fo̱ a ko̱re̱ mo̱ fe̱yɛ ŋ nyite fo̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ a taa fo̱ ko̱kɔ amo̱ bo̱ ke fo̱. 33 Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ ko̱so̱bɛɛ ke̱yaafɔre̱‑ɔ a ko̱re̱ fo̱ fe̱yɛ fo̱ nyite mò̱‑ɔ, ne̱ fo̱ mo̱ŋ ŋu mò̱ e̱wɛɛ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱‑ɔ mo̱ a ŋu fo̱ e̱wɛɛ‑ɔ dɛɛ? Amo̱‑ɔ bware aaa?’ 34 Ne̱ owure‑o duŋ a fwii mò̱ ke̱yaafɔre̱ amo̱ se̱ bwe̱e̱tɔ, ne̱ ɔɔ sa kanɔ fe̱yɛ bo̱ ya tii mò̱ tiikpa waa mò̱ bo̱rɔkraa bo̱ fo̱ saŋ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ ka atanne̱‑ɔ pɛɛɛ‑ɔ. Amo̱ e̱ gye̱ saase̱bɛɛ.

35 Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱, n se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, e̱ waa mo̱ne̱ ɔke̱maa‑ɔ ne̱e̱, amɔ fo̱ a lee fo̱ kame‑ro taa fo̱ bɛɛko̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke mò̱ fe̱raa.”

19

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ awaare̱yɛ ke̱te̱ŋ‑nɔ ase̱ŋ‑ɔ

(Maak 10.1–12)

1 Saŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ amo̱‑ɔ pɛɛɛ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ yɔ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ a ke̱be̱gya ne̱ ke̱ bo̱ Yo̱o̱daŋ bo̱ŋ nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱‑ɔ. 2 Ne̱ ase̱sɛ biribiri a gya mò̱ se̱. Ne̱ ɔɔ kya bamo̱ alɔpo̱‑ɔ mfe̱ŋ.

3 Mfe̱ŋ‑ɔ, Farisii awuye ko̱ a ba mò̱ ase̱ a bo̱ lɔɔre̱ mò̱ kanɔ‑rɔ. Ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ mbraa‑ɔ e̱ sa kpa fe̱yɛ ɔko̱ kine mò̱ ka bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔnyare̱‑ɔ e̱ fa fe̱yɛ ɔkye̱e̱‑ɔ a waa‑ɔ se̱ aaa?”

4 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ saŋ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ kaye̱‑rɔ atɔ pɛɛɛ‑ɔ, ɔɔ twe̱e̱ ɔnyare̱ na ɔkye̱e̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱?* 5 Ne̱ a be̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

‘Amo̱se̱ ne̱ ɔnyare̱ e̱ le̱e̱ mò̱ se̱ na mò̱ nyi lɔŋ‑nɔ na ɔ waare̱e̱,

na mò̱ aa mò̱ ka a waa kanɔ kye̱na kii ko̱ko̱ŋko̱.’*

6 Amo̱ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ gye̱ abɛɛ anyɔ. Amaa Wuribware̱ a sa ne̱ baa kii se̱sɛ ko̱ŋko̱ ne̱e̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ se̱sɛ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ mò̱ a brawe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a bo̱ waa abɛɛ‑rɔ‑ɔ‑rɔ.”

7 Ne̱ Farisii awuye‑o yɛ, “Ne̱ nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a sa mbraa fe̱yɛ ɔnyare̱ e̱ kpa a o kine mò̱ ka, ɔ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ na ɔke̱maa nya ŋu fe̱yɛ oo yure mò̱ se̱, pwɛɛ na ɔ dɛɛ gya mò̱ le̱e̱ mò̱ aye̱?”

8 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mosis a sa mo̱ne̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ kine mo̱ne̱ aka, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ aŋu‑ro bo̱ le̱ŋ ne̱e̱ fɛɛ. Amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ hare̱e̱ le̱e̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa‑ɔ, a mo̱ŋ waa mò̱ kɔne̱ fe̱yɛ ɔnyare̱ a kine mò̱ ka. 9 Amo̱se̱‑ɔ, ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔnyare̱ ma kine mò̱ ka ke̱tɔ ke̱maa se̱, amɔ ɔkye̱e̱‑ɔ a kyɔ le̱e̱ mò̱ kamɛɛ fe̱raa. Ne̱ n gye̱ ane̱ŋ, ɔnyare̱‑ɔ ya waare̱e̱ ɔkye̱e̱ baŋbaŋ, ɔ waa bɔye̱. Mò̱ ke̱be̱e̱ waare̱e̱ ɔkye̱e̱ baŋbaŋ‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a waa kakye̱e̱kpa‑ɔ.”

10 Ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ na mò̱ ka mbo̱ŋtɔ‑rɔ e̱ gye̱ ane̱ŋ, amo̱ fe̱raa, a bware fe̱yɛ ɔko̱ ma waare̱e̱ daa aaa?”

11 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “N gye̱ ase̱sɛ pɛɛɛ e̱ gye̱ ne̱ ba taare̱ a bo̱ sure ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a tɔwe̱‑ɔ se̱, amɔ bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a sa bamo̱ ane̱ŋ a e̱ye̱e̱ ke̱kra‑ɔ. 12 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ anyare̱ bo̱ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ baa ko̱we̱ bamo̱ na bo̱ maa taare̱ a bo̱ ko̱we̱ ŋyaagyi sa bamo̱ e̱ye̱e̱. Bo̱ko̱ mɔ bo̱‑rɔ ne̱ baa lee bamo̱ awɛɛ. Ne̱ bo̱ko̱ mɔ be̱e̱ bo̱ bo̱‑rɔ ne̱ bamo̱ a pee akatɔ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o e̱kpa se̱ ke̱gya‑ɔ se̱‑ɔ, bo̱ yɛ bo̱ maa waare̱e̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ɔko̱ e̱ bo̱‑rɔ ne̱ mò̱ e̱ taare̱ a ɔ waa ane̱ŋ, mo̱nꞌ sa a ɔ waa.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a yure ŋyaagyi‑o

(Maak 10.13–16; Lukas 18.15–17)

13 Ne̱ ase̱sɛ ko̱ a baa bamo̱ ŋyaagyi Yeesuu ase̱, na ɔ ba mò̱ asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ se̱, na ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa bamo̱. Amaa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ yɛ bo̱ nare̱, na bo̱ ma lɛɛ tɔɔraa mò̱.

14 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Yeesuu fe̱raa yɛ, “Mo̱ne̱ ma kaŋ gya ŋyaagyi mɔ le̱e̱ mo̱ ase̱. Mo̱nꞌ sa a bo̱ ba mo̱ ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a ŋyaagyi mɔ na bamo̱ ne̱ bo̱ du fe̱yɛ ŋyaagyi mɔ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ tii Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o si.”

15 Mò̱ a ba mò̱ asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ mfe̱ŋ me̱raa mò̱ kpa se̱.

A waa le̱ŋ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ atɔ wuye i sure si fe̱yɛ Wuribware̱ gye̱ mò̱ owure

(Maak 10.17–31; Lukas 18.18–30)

16 Ne̱ ɔnyare̱ ko̱ a ba Yeesuu ase̱, ne̱ ɔ yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, nte̱tɔ ke̱tɔ timaa ne̱ ŋ waa na ŋ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ?”

17 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ fo̱ i bise mo̱ atɔ timaa si? Ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ gye̱ otimaa be̱e̱ bo̱ tii Wuribware̱ se̱. To, fo̱ e̱ kpa a fo̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱.”

18 Ne̱ ɔnyare̱‑ɔ a bise mò̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ mbraa?”

Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mbraa ne̱ ŋ yɛ,

‘Ɔko̱ ma mɔɔ mò̱ bɛɛko̱, ɔko̱ ma waa kakye̱e̱kpa,

ɔko̱ ma kaŋ ywii, ɔko̱ ma kaŋ te̱ŋ mò̱ bɛɛko̱ kanɔ,

19 na ɔke̱maa bu mò̱ se̱ na mò̱ nyi,’*

na ‘Ɔke̱maa kpa mò̱ bɛɛko̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ.’ ”*

20 Ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ a gya mbraa mɔ pɛɛɛ se̱. Nte̱tɔ ya saŋ ne̱ a bware fe̱yɛ m be̱e̱ waa?”

21 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ kii se̱sɛ timaa lo̱we̱, amo̱ fe̱raa, nare̱ ya fe ke̱tɔ ke̱maa ne̱ fo̱ de‑o, na fo̱ taa atanne̱‑ɔ pɛɛɛ bo̱ sa atiripo̱. Fo̱ ya waa ane̱ŋ fe̱raa, Wuribware̱ e̱ kpa kapo̱tɛɛ a ɔ bo̱ ye̱ra so̱so̱ sa fo̱. Na fo̱ bo̱ gya mo̱ se̱ mbe̱yɔmɔ.”

22 Ɔnyare̱ amo̱ a nu mfaanɛɛ‑ɔ, a mo̱ŋ waa mò̱ kɔne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ o de kapo̱tɛɛ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ ɔɔ bo̱re̱ le̱e̱ mfe̱ŋ yɔ mò̱ lɔŋ‑nɔ.

23 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “A waa le̱ŋ fe̱yɛ atɔ wuye a sure si fe̱yɛ Wuribware̱ gye̱ mò̱ owure. 24 Nyɔma e̱ taare̱ a o lwee basa bɔ‑rɔ dare̱e̱ aaa? Amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ atɔ wuye kusure si fe̱yɛ Wuribware̱ gye̱ mò̱ owure bo̱ le̱ŋ a kyɔ nyɔma kulwee basa bɔ‑rɔ dare̱e̱.”

25 Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a nu amo̱‑ɔ, ne̱ aa waa bamo̱ ase̱ŋ dabe̱. Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Ne̱ ŋkee nsɛ gbaa e̱ gye̱ ne̱ o de kpa fe̱yɛ ɔ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ ne̱e̱?”

26 Ne̱ Yeesuu a de̱e̱re̱ bamo̱ diŋŋ, ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Se̱sɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ maa taare̱ a ɔ nya ane̱ŋ a ŋkpa‑ɔ, amɔ Wuribware̱ a sa mò̱ kpa fe̱raa. Ko̱tɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ Wuribware̱ maa taare̱ a ɔ waa ke̱mo̱.”

27 Ne̱ Peetroo yɛ, “Ke̱e̱ ɛ, ane̱ a yɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ane̱ gya fo̱ se̱‑ɔ, nte̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ nya?”

28 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ saŋ ko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba, na kaye̱ mɔ gye̱ kɛɛ, na kaye̱ po̱pwɛɛ ba. Na saŋ amo̱‑ɔ, mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, nya ke̱dabe̱ na wuraa na n kye̱na mo̱ kuwuregya se̱ gyi mo̱ kuwure. Na mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ne̱ mo̱ne̱ a gya mo̱ se̱‑ɔ kye̱na ŋwuregya kudu ŋnyɔ se̱, na mo̱nꞌ gyi ane̱ Isireelii awuye a nsuro kudu ŋnyɔ‑ɔ kuwure. 29 Na ɔke̱maa ne̱ oo kperi mo̱ se̱, ne̱ ɔɔ yɔwe̱ mò̱ lɔŋ bɛɛɛ mò̱ daa‑ana bɛɛɛ mò̱ tire‑ana bɛɛɛ mò̱ pe̱kye̱e̱‑ana bɛɛɛ mò̱ se̱ bɛɛɛ mò̱ nyi bɛɛɛ mò̱ gyi‑ana bɛɛɛ mò̱ adɔɔ gya mo̱ se̱‑ɔ nya atɔ ke̱maa na ako̱we̱bɛɛ ke̱maa ne̱ ɔɔ yɔwe̱‑ɔ iluwi ke̱lafa a ɔ bo̱ teere swe̱e̱re̱ mɔ se̱ mfe̱e̱, na ŋkee ɔ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 30 Amaa ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ ne̱ bo̱ gye̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ i kii nsii-amɛɛ, na bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ nsii-amɛɛ mbe̱yɔmɔ‑ɔ mɔ kii agye̱ŋkpɛɛpo̱.”

20

Ko̱dɔɔ ko̱ apafo̱wɔ kitee

1 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ be̱e̱ nu kitee mɔ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o du‑o. N gye̱ ko̱dɔɔ wuye ko̱ ya kye̱na aaa? Ne̱ adɔɔteese ke̱kpabe̱e̱ a fo̱, ne̱ ɔ kpa apafo̱wɔ na bo̱ yɔ mò̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ ya kya mò̱‑rɔ. To, ne̱ gye̱gyaye̱ tututu ɔɔ yɔ kawu ya to̱ anyare̱ ko̱ ye̱re̱. 2 Ne̱ ɔ yɛ ɔ sa bamo̱ siidii kudu na bo̱ yɔ ya suŋ sa mò̱ kake amo̱ pɛɛɛ. Ne̱ baa sure si, ne̱ baa yɔ mò̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ ya suŋ.

3 Kyɔwe̱ a daŋ kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ yɔ kawu be̱e̱ ya to̱ anyare̱ ko̱ na bo̱ ye̱re̱ ko̱lɔŋde̱ se̱ bo̱ maa waa sɛye̱. 4 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ ya suŋ mo̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ, mo̱ e̱ ka mo̱ne̱ ko̱kɔ ane̱ŋ ne̱ a bware‑o.’ Ne̱ baa sure si, ne̱ baa yɔ mò̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ ya suŋ.

5 Mpase̱ a fo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ yɔ kawu ya ŋu bo̱ko̱, ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ dɛɛ gywii bamo̱, ne̱ baa sure si. Kyɔwe̱ kikpeerebe̱e̱ a fo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ ya ŋu bo̱ko̱, ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ dɛɛ gywii bamo̱, ne̱ baa sure si.

6 Ke̱de̱e̱pwɛta a fo̱ ne̱ kyɔwe̱ e̱ kpa a ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ yɔ kawu be̱e̱ ya to̱ anyare̱ ko̱ ye̱re̱ na bo̱ maa waa sɛye̱. Ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, ‘E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ a ye̱re̱ mfe̱e̱ le̱e̱ gye̱gyaye̱ bo̱ fo̱ ke̱de̱e̱pwɛta na mo̱ne̱ mo̱ŋ waa sɛye̱?’

7 Ne̱ baa be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, ‘Ɔko̱ mo̱ŋ taa ane̱ a ane̱ suŋ sa mò̱.’

Ne̱ ɔ yɛ, ‘To, mo̱ne̱ gbaa, mo̱nꞌ nare̱ mo̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ ya suŋ sa mo̱.’ Ne̱ baa yɔ.

8 Kyɔwe̱ a lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o a tɔwe̱ gywii mò̱ ke̱paafo̱wɔ bre̱sɛ fe̱yɛ, ‘Te̱e̱ mo̱ apafo̱wɔ‑ɔ pɛɛɛ bo̱ gyaŋŋe̱ na fo̱ ka bamo̱ ko̱kɔ. Na fo̱ ka bamo̱ ne̱ baa sii kamɛɛ yɔ mo̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ ko̱kɔ pwɛɛ na fo̱ dɛɛ ka bamo̱ ne̱ baa gye̱ ŋkpɛɛ yɔ‑ɔ.’

9 Ne̱ apafo̱wɔ ne̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o a taa bamo̱ lalalo̱we̱ bo̱ suŋ mò̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ‑ɔ a ba akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ ka bamo̱ ɔke̱maa siidii kudu. 10 Ne̱ ɔɔ kya se̱ ka mò̱ apafo̱wɔ‑ɔ ke̱gyase̱ ke̱gyase̱ le̱e̱ nsii-amɛɛ‑ɔ ase̱ bo̱ yɔ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ ase̱. Bamo̱ ne̱ baa suŋ le̱e̱ gye̱gyaye̱ tututu‑o bo̱ fo̱ ke̱de̱e̱pwɛta‑ɔ a ba akatɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ ba fa bamo̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ba nya atanne̱ bwe̱e̱tɔ a bo̱ kyo̱ŋ nsii-amɛɛ‑ɔ. Amaa ɔɔ ka bamo̱ ɔke̱maa siidii kudu dɛɛ ne̱e̱. 11 Bamo̱ a ŋu atanne̱ ne̱ baa nya‑ɔ, ne̱ baa tɛɛ. 12 Ne̱ bo̱ yɛ, ‘Anyare̱ mɔ ne̱ baa ba fo̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ mfe̱e̱ saŋ ne̱ kyɔwe̱ e̱ kpa a ɔ lo̱we̱‑ɔ a suŋ kusuŋ dɔŋhwe̱re̱e̱ ko̱ŋko̱ ne̱e̱. Ne̱ ane̱ mɔ ane̱ a kpo̱ne̱ suŋ kusuŋ ibiri mɔ pɛɛɛ na kyɔwe̱ a da ane̱. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa fo̱ a ka ane̱ aa bamo̱ atanne̱ ko̱ŋko̱ dɛɛ ne̱e̱.’

13 Ne̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o a be̱ŋŋaa bamo̱ ɔko̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyare̱, nu mo̱ ase̱. Mo̱ŋ gyi fo̱ ne̱e̱. Fo̱ a kyɔ sure si fe̱yɛ fo̱ i suŋ kusuŋ kake mumwii‑o ne̱e̱ a fo̱ sa mo̱, na ŋ ka fo̱ siidii kudu. Mo̱ e̱ ba aye̱ba ne̱e̱ e̱e̱e̱? 14 To, taa fo̱ kakɔka a fo̱ nare̱ pe̱. Mo̱ ya ka fo̱ aa ɔnyare̱ mɔ ne̱ oo sii kamɛɛ bo̱ dɔɔ mo̱‑ɔ atanne̱ ko̱ŋko̱ gbaa ooo, a mo̱ŋ gye̱ fo̱ ase̱ŋ. 15 Mo̱ fɔŋfɔŋ atanne̱ ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ n de kpa fe̱yɛ m ba amo̱ bo̱ waa ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ kpa‑ɔ. Bɛɛɛ a bo̱ fo̱ gya fe̱yɛ mo̱ a waa ke̱dame̱naŋsɛ ne̱e̱ e̱e̱e̱?’ ”

16 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Amo̱ e̱ gye̱ saase̱bɛɛ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ nsii-amɛɛ i kii agye̱ŋkpɛɛpo̱, na agye̱ŋkpɛɛpo̱ mɔ kii nsii-amɛɛ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ mò̱ lowi ase̱ŋ sase̱po̱‑ɔ

(Maak 10.32–34; Lukas 18.31–34)

17 Yeesuu a me̱raa se̱ ɔ yɔ Yɛro̱salɛm‑ɔ, ne̱ oo lee mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ keri si, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, 18 “Mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱. Yɛro̱salɛm ne̱ ane̱ e̱ yɔ mɔ‑ɔ, ne̱ ba ba mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a bo̱ bo̱ waa Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. Bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ ba gyi mo̱ ase̱ŋ na bo̱ bu mo̱ ke̱pɔ. 19 Na ŋkee bo̱ taa mo̱ sa Roma awuye ne̱ baa kɔɔre̱ ane̱ maŋ‑ɔ na bo̱ mɔɔ mo̱. Roma awuye mɔ e̱ waa mo̱ ŋwaagyise̱ŋŋe̱, na bo̱ da mo̱ paara, na bo̱ da mo̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱. Amaa ke̱mo̱ ŋke nsa Wuribware̱ i kyiŋŋi mo̱ a ɔ le̱e̱ lowi‑ro.”

Ane̱ŋ ne̱ Yakubu na Yohanee‑ana bamo̱ nyi e̱ kpa ko̱tɔko̱ Yeesuu ase̱ a ɔ sa bamo̱‑ɔ

(Maak 10.35–45)

20 To, ne̱ Yeesuu a agyase̱po̱‑ɔ anyɔ ko̱ a lee mò̱ keri si na bo̱ ko̱re̱ mò̱ ko̱tɔko̱. Bamo̱ e̱ gye̱ Sibidii mò̱ agyi nyaŋsɛ anyɔ‑ɔ Yakubu na Yohanee. Ne̱ baa yaa bamo̱ nyi Yeesuu ase̱ na ɔ tɔwe̱ bamo̱ kanɔ se̱ ase̱ŋ. Ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ a kpuni aŋurii Yeesuu ayaa‑rɔ, ne̱ ɔɔ ko̱re̱ mò̱ ko̱tɔko̱.

21 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kpa‑ɔ gywii mo̱.”

Ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ yɛ, “Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ ya kye̱na fo̱ kuwure‑o si, na fo̱ sa a mo̱ agyi nyaŋsɛ anyɔ mɔ kye̱na fo̱ ase̱, ɔko̱ŋko̱ kye̱na fo̱ kigyise si, na ɔko̱ŋko̱‑ɔ mɔ kye̱na fo̱ ke̱be̱na se̱.”

22 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ i bise mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ du‑o. Mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ gyi awo̱re̱fɔɔ ko̱ŋko̱ ne̱ mo̱ e̱ ba a m bo̱ gyi‑o ooo? Ne̱ mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ nyite ase̱ŋ dɛɛ ne̱ ase̱sɛ e̱ taa a bo̱ bo̱ laye̱ mo̱‑ɔ ɔɔɔ?”

Ne̱ baa be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Ane̱ e̱ taare̱.”

23 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ i gyi. Amaa n gye̱ mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ i lee mò̱ ne̱ ɔ kye̱na mo̱ kigyise si‑o na mò̱‑ɔ mò̱ ne̱ ɔ kye̱na mo̱ ke̱be̱na se̱‑ɔ. N se̱ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ o lee e̱kye̱nakpa amo̱ a ɔ bo̱ sa bamo̱ ne̱ ɔɔ lɔŋŋɔ mfe̱ŋ bo̱ ye̱ra bamo̱‑ɔ.”

24 Saŋ ne̱ Yeesuu agyase̱po̱ kudu ne̱ baa saŋ‑ɔ a nu ane̱ŋ ne̱ Yakubu na Yohanee e̱ kpa fe̱yɛ Yeesuu sa bamo̱ ke̱dabe̱ kyo̱ŋ bamo̱ pɛɛɛ‑ɔ, ne̱ bamo̱ iduŋ a fwii Yakubu na Yohanee si. 25 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a te̱e̱ bamo̱ pɛɛɛ bo̱ gyaŋŋe̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ne̱e̱ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ‑rɔ fe̱raa, bamo̱ ne̱ bo̱ de maŋ‑ɔ na agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ de ke̱yaale̱ŋ ba gyi ɔke̱maa se̱ ɛ? 26 Amaa mo̱ne̱‑rɔ fe̱raa n gye̱ ane̱ŋ ne̱ a du‑o ne̱e̱. Ɔko̱ ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ ɔ waa mo̱ne̱‑rɔ ɔbre̱sɛ bɛɛɛ se̱sɛ dabe̱‑ɔ suŋ sa mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ a saŋ‑ɔ. 27 Ne̱ ɔko̱ ne̱ mò̱ e̱ kpa fe̱yɛ o kii mo̱ne̱‑rɔ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ, amo̱ fe̱raa se̱sɛ‑ɔ taa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ waa mo̱ne̱ ke̱nya, 28 fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, mo̱ŋ ba fe̱yɛ ɔko̱ suŋ sa mo̱‑ɔ. Mo̱ a ba ne̱e̱ fe̱yɛ m bo̱ waa asuŋ bo̱ sa ase̱sɛ ne̱e̱, na ŋ wu bo̱ sa ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ, na ŋ ka ko̱kɔ sa bamo̱ a bo̱ be̱e̱ nya nya bamo̱ e̱ye̱e̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a buŋŋi ate̱napo̱ anyɔ ko̱ akatɔ‑ɔ

(Maak 10.46–52; Lukas 18.35–43)

29 Ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a bo̱rɔ Yɛrikoo maŋ‑nɔ. Bamo̱ a le̱e̱ mfe̱ŋ ba yɔ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ biribiri a gya bamo̱ se̱. 30 Amɔ ate̱napo̱ anyɔ ko̱ i te kpa‑ɔ kɛɛ. Bamo̱ a nu fe̱yɛ Yeesuu e̱ gye̱ ne̱ ɔ kyo̱ŋ kpa amo̱ se̱‑ɔ, ne̱ baa le̱e̱ ba fɛɛ‑rɔ ba te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, Deefid mò̱ nana, ŋu ane̱ e̱wɛɛ.”

31 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a fɛɛ bamo̱ se̱ fe̱yɛ bo̱ laatɔ. Amaa ŋkee gbaa ne̱ baa me̱raa se̱ ba fɛɛ‑rɔ keŋkeŋ‑o ne̱e̱ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, Deefid mò̱ nana, ŋu ane̱ e̱wɛɛ.”

32 Ne̱ Yeesuu a ye̱re̱. Ne̱ ɔɔ te̱e̱ bamo̱ baa mò̱ ase̱. Bamo̱ a ba‑ɔ, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ waa sa mo̱ne̱?”

33 Ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ sa a ane̱ akatɔ buŋŋi ne̱e̱.”

34 Ne̱ Yeesuu a ŋu bamo̱ e̱wɛɛ, ne̱ ɔɔ dabo̱rɔ bamo̱ akatɔ. Puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ bamo̱ akatɔ a buŋŋi. Ne̱ baa gya mò̱ se̱.

21

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a de̱e̱ kye̱na kuruma si lwee Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ

(Maak 11.1–11; Lukas 19.28–40; Yohanee 12.12–19)

1-2 Bamo̱ a kpa a bo̱ fo̱ Yɛro̱salɛm‑ɔ, ne̱ baa lwee kamaŋgyii ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Bɛtɛfage̱, ne̱ ka maa Mfɔ-Ayii ke̱be̱e̱‑ɔ‑rɔ. Mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ Yeesuu a suŋ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ anyɔ bo̱ gye̱ ŋkpɛɛ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ yɔ kamaŋgyii ne̱ ka bo̱ akatɔ‑rɔ‑ɔ‑rɔ. Mo̱ne̱ ya de̱ŋ fo̱ mfe̱ŋ, mo̱ne̱ i ŋu bamo̱ a ŋure kukurumanyi ko̱ bo̱ ye̱ra na mò̱ gyi ye̱re̱ mò̱ ase̱. Na mo̱nꞌ saŋŋe̱ bamo̱ baa mo̱ ase̱. 3 Ɔko̱ ya bise mo̱ne̱ ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ saŋŋe̱ bamo̱‑ɔ, na mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii se̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ mo̱ne̱ nyaŋpe̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kpa. Mo̱ne̱ ya tɔwe̱ ane̱ŋ, na ɔ sa mo̱ne̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ taa bamo̱ baa.”

4 Amo̱‑ɔ a ba ne̱e̱ a ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ ko̱ a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

5 “Mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii Yɛro̱salɛm maŋ awuye, fe̱yɛ,

‘Mo̱nꞌ ke̱e̱, mo̱ne̱ owure e̱ ba mo̱ne̱ ase̱‑ɔ.

Ɔ gye̱ ɔwo̱rɔba, ne̱ ɔɔ de̱e̱ kakurumagyii ɔ ba.’ ”*

6 Ne̱ agyase̱po̱ anyɔ amo̱ a ya waa ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ waa‑ɔ. 7 Ne̱ baa baa kukurumanyi‑o na mò̱ gyi‑o. Ne̱ baa ba bamo̱ awaagya bo̱ dɔŋŋɔ mbo̱‑ɔ mmɛɛ. Ne̱ Yeesuu a de̱e̱ kye̱na kakurumagyii‑o si. 8 Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a brawe̱ bamo̱ awaagya‑rɔ bo̱ be̱ya kpa‑ɔ se̱ sa mò̱, ne̱ ɔɔ nare̱ se̱ kyo̱ŋ. Bo̱ko̱ mɔ a ŋeri afe̱raa le̱e̱ ayii ne̱ a maa kpa kɛɛ‑ɔ bo̱ dɔŋŋɔ kpa‑ɔ se̱ sa mò̱, ne̱ ɔɔ nare̱ se̱ kyo̱ŋ. 9 Ŋkee bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ mò̱ ŋkpɛɛ na bamo̱ ne̱ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ a le̱e̱ ba fɛɛ‑rɔ ne̱e̱ fe̱yɛ,

“Mo̱nꞌ sa a ane̱ da Deefid mò̱ nana kakyirele.

Wuribware̱ yure mò̱ ne̱ ɔ ba mò̱ ke̱nyare̱‑rɔ‑ɔ.*

Mo̱nꞌ sa a ane̱ da Wuribware̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ kakyirele.”

10 Yeesuu a lwee Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ e̱lawo̱ a de̱e̱ maŋ‑ɔ‑rɔ to̱ŋ ke̱maa, ne̱ bo̱ yɛ, “Ne̱ nsɛ ne̱e̱?”

11 Ne̱ ase̱sɛ ne̱ bamo̱ aa Yeesuu a yɔ‑ɔ a lee kanɔ fe̱yɛ, “Wuribware̱ kyaamɛɛ Yeesuu‑o ne̱e̱. Ɔɔ le̱e̱ Nasarɛt maŋ ne̱ ɔ bo̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ ne̱e̱.”

Ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a waa na ɔ bo̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ

(Maak 11.15–19; Lukas 19.45–48)

12 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a ya lwee Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ kabuno. Ne̱ oo ŋu ayawo̱gyipo̱ te mfe̱ŋ ba fe atɔ na bo̱ko̱ e̱ sɔɔ. Bo̱ko̱ mɔ te bamo̱ iteeburi ase̱ mfe̱ŋ ba kyeeri Roma swe̱e̱re̱ se̱ atanne̱ ba yaa Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ atanne̱‑rɔ. Ase̱sɛ mɔ‑rɔ bo̱ko̱ mɔ te bamo̱ ngya se̱ ba fe awurele̱pɔ ne̱e̱. To, Yeesuu a ya to̱ bamo̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ gye̱ra gye̱ra bamo̱ iteeburi‑o na bamo̱ ngya‑ɔ bo̱ da, ne̱ ɔɔ gya bamo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱. 13 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ne̱e̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ,

‘Mo̱ lɔŋ‑ɔ i kii ke̱kyaŋ ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ

e̱ ba a bo̱ bo̱ nya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ.’*

Amaa mo̱ne̱ a taa mfe̱ŋ bo̱ kii ‘ayu lɔŋ ne̱e̱’* bɛɛɛ?”

14 Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o mfe̱ŋ ne̱ ate̱napo̱ na agyabɔɔ a ba mò̱ ase̱, ne̱ ɔɔ kya bamo̱. 15 Ne̱ ŋyaagyi a fɛɛ‑rɔ ane̱ŋ‑aaa fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa a ane̱ da Deefid mò̱ nana kakyirele.”

Ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ a ŋu akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ Yeesuu a waa‑ɔ, ne̱ baa nu ane̱ŋ ne̱ ŋyaagyi‑o e̱ fɛɛ‑rɔ‑ɔ, ne̱ bamo̱ iduŋ a fwii Yeesuu si. 16 Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ a nu ane̱ŋ ne̱ ŋyaagyi mɔ e̱ tɔwe̱‑ɔ ɔɔɔ? Ke̱tɔ bware aaa?”

Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “A bware. Ne̱e̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ kare̱ ke̱tɔ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ fe̱yɛ,

‘Ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱,

fo̱ a sa ne̱ e̱lawo̱ ne̱ ŋyaagyi ngyingyii e̱ waa mfe̱e̱‑ɔ

a sa ne̱ fo̱ a nya ke̱dabe̱.’* ɛ?”

17 Ne̱ Yeesuu a le̱e̱ bamo̱ ase̱ maŋ‑ɔ‑rɔ yɔ kamaŋgyii ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Bɛtaniya, ne̱ oo di mfe̱ŋ kraye̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a daa figi kiyii ko̱ yii‑o

(Maak 11.12–14, 20–24)

18 Kaye̱ ŋke gye̱gyaye̱ tututu‑o, ne̱ Yeesuu a kiŋŋi ɔ yɔ maŋ‑ɔ‑rɔ. Ne̱ ako̱ŋ de mò̱. 19 Mfe̱ŋ ne̱ oo ŋu figi kiyii ko̱ ye̱re̱ kpa kɛɛ. Ne̱ ɔɔ yɔ a ɔ ya de̱e̱re̱ ke̱mo̱ se̱ fe̱yɛ ɔ nya ke̱mo̱ agyi a o gyi aaa. Amaa mò̱ a yɔ ke̱mo̱ kaase̱‑ɔ, sɛye̱ mo̱ŋ te ke̱mo̱ se̱, amɔ afe̱raa wo̱re̱. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii kiyii‑o fe̱yɛ, “Fo̱ mo̱ŋ lɛɛ fo̱ bo̱‑rɔ a fo̱ swɛɛ agyi daa.” Puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ kiyii amo̱ a wu.

20 Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a ŋu fe̱yɛ kiyii amo̱ a wu‑o, ne̱ aa kpe̱ŋ bamo̱ e̱ye̱e̱. Ne̱ bo̱ yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ figi kiyii mɔ a waa wu puri mɔ‑rɔ ane̱ŋ?”

21 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ, mo̱ne̱ ya kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi, ne̱ mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ lwii kamɛɛ, amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ waa ane̱ŋ ne̱ mo̱ a waa kiyii mɔ mfe̱e̱‑ɔ. N gye̱ amo̱ wo̱re̱ gbaa, amaa mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii ke̱be̱e̱ mɔ fe̱yɛ, ‘Ko̱so̱ nare̱ ya twe̱e̱ fo̱ e̱ye̱e̱ waa ɔpo̱o̱‑rɔ.’ Na Wuribware̱ sa a ke̱tɔ waa ane̱ŋ sa mo̱ne̱. 22 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ne̱ ya ko̱re̱ Wuribware̱ ko̱tɔko̱, ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ ɔ sa mo̱ne̱ ke̱tɔ amo̱, mo̱ne̱ e̱ nya.”

Yudaa awuye agye̱ŋkpɛɛpo̱ a se̱ŋbise ko̱ ne̱ Yeesuu a kine kanɔlee‑o

(Maak 11.27–33; Lukas 20.1–8)

23 Ne̱ Yeesuu a kiŋŋi ba Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o. Ne̱ ɔɔ kaapo̱ lamaŋ abware̱se̱ŋ mfe̱ŋ. Mò̱ a maa se̱ ɔ kaapo̱‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ na maŋ‑ɔ abre̱sɛ a ba mò̱ ase̱. Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Nsɛ ya sa fo̱ kpa fe̱yɛ fo̱ bo̱ gya ase̱sɛ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o mfe̱e̱? Ne̱ nsɛ ya sa fo̱ kpa fe̱yɛ fo̱ kaapo̱ atɔ mfe̱e̱?”

24 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “To, mo̱‑ɔ mo̱ i bise mo̱ne̱ ase̱ŋ ko̱ŋko̱ kpeŋ, ne̱ mo̱ne̱ ya taare̱ be̱ŋŋaa mo̱ nɛɛnɛɛ fe̱raa, mo̱‑ɔ mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ kpa ne̱ n de fe̱yɛ m bo̱ waa ane̱ŋ a atɔ mɔ. 25 Mo̱nꞌ kaapo̱ mo̱ mò̱ ne̱ ɔɔ sa Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ kpa fe̱yɛ ɔ bɔ asuu‑o? Wuribware̱ ya sa mò̱ bɛɛɛ dimaadi aaa?”

Mfe̱ŋ ne̱ bamo̱ wo̱re̱ wo̱re̱ a le̱e̱ ba gyiiri ikii fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ ane̱ tɔwe̱‑ɔ ne̱e̱? Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya sa Yohanee kpa fe̱yɛ ɔ bɔ asuu, o bise ane̱ fe̱yɛ, ‘Nte̱tɔ se̱ ne̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ Yohanee gyi?’ 26 Ne̱ ane̱ mɔ ane̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ dimaadi ya sa mò̱ kpa, e̱me̱ne̱ ne̱ lamaŋ mɔ e̱ waa ane̱? Ane̱ se̱re̱ bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ɔke̱maa a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Yohanee gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱.”

27 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ baa be̱ŋŋaa Yeesuu fe̱yɛ, “Ane̱ mo̱ŋ nyi ɔko̱ ne̱ ɔɔ sa Yohanee kpa fe̱yɛ ɔ bɔ asuu‑o.”

Ne̱ Yeesuu mɔ a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ane̱ŋ fe̱raa, ŋ gbaa ma tɔwe̱ ɔko̱ ne̱ ɔɔ sa mo̱ kpa fe̱yɛ ŋ waa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ a n gywii mo̱ne̱.”

Ɔnyare̱ ko̱ na mò̱ agyi nyaŋsɛ anyɔ kitee

28 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ kitee mɔ e̱ kaapo̱? N gye̱ ɔnyare̱ ko̱ e̱ bo̱‑rɔ aaa? Ne̱ o de mò̱ agyi nyaŋsɛ anyɔ. Kake ŋko̱ ne̱ ɔɔ ya ko̱re̱ mò̱ gyi bre̱sɛ‑ɔ to̱rɔɔ. 29 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ se̱ fe̱yɛ, ‘Ma yɔ.’ Amaa ke̱tɔ a waa kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ oo nu mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ɔɔ yɔ mò̱ se̱ a ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ ya dɔɔ.

30 Saŋ amo̱ mò̱ se̱ kyɔ o yii mò̱ gyi nyɔse̱po̱‑ɔ ase̱ a ɔ ya ko̱re̱ mò̱ to̱rɔɔ ane̱ŋ dɛɛ. Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa mò̱ se̱ fe̱yɛ, ‘Yooo, n se̱, mo̱ a nu. Mo̱ e̱ yɔ.’ Amaa mò̱‑ɔ mɔ mo̱ŋ yɔ.”

Ne̱ Yeesuu a bise bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, 31 “Ŋnyaŋsɛɛ ŋnyɔ mɔ‑rɔ‑ɔ, bamo̱ mmo̱ ya waa mò̱ se̱ ke̱pre̱? Mo̱nꞌ lee kanɔ a n nu.”

Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Gyi bre̱sɛ‑ɔ.”

Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ apoo leŋpoo akɔɔre̱po̱ na apurimakye̱e̱ e̱ gye̱ ne̱ ba gye̱ ŋkpɛɛ a bo̱ tii Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o si na mo̱ne̱ te. 32 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a ba mo̱ne̱ ase̱ ne̱e̱ a ɔ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ e̱kpa timaa na mo̱nꞌ bo̱rɔ se̱. Ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ mò̱ gyi. Amaa leŋpoo akɔɔre̱po̱‑ɔ na apurimakye̱e̱‑ɔ fe̱raa a kɔɔre̱ mò̱ gyi. Mo̱ne̱ a ŋu amo̱‑ɔ gbaa ooo, mo̱ne̱ mo̱ŋ kyurowi mo̱ne̱ mfɛɛre̱ na mo̱nꞌ kɔɔre̱ mò̱ gyi.”

Apafo̱wɔ bɔye̱ ko̱ kitee

(Maak 12.1–12; Lukas 20.9–19)

33 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱, na m be̱e̱ tɔwe̱ kitee ko̱. N gye̱ ko̱dɔɔ wuye ko̱ ya dɛɛ kye̱na aaa? Ne̱ oo dwii bobe ayii ko̱, ne̱ amo̱ ya swɛɛ agyi ne̱ bo̱ de ba waa nta‑ɔ. Ne̱ oo gyi bane̱ dabe̱ bo̱ muruwaa, ne̱ oo kwii ke̱maŋtaŋ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ, na ɔ taa ayii‑o agyi bo̱ waa‑rɔ a bo̱ kyikye si lee amo̱ nkyu‑o. Ne̱ ɔɔ be̱e̱ waa ko̱tɔko̱ ne̱ ba de̱e̱ ye̱re̱ ke̱mo̱ se̱ a bo̱ de̱e̱re̱ ko̱dɔɔ‑ɔ se̱‑ɔ bo̱ ye̱ra ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ. Ne̱ ɔɔ taa sa apafo̱wɔ ko̱ fe̱yɛ bo̱ de̱e̱re̱ se̱ sa mò̱, ne̱ ɔɔ le̱e̱ pe̱ tu kpa yɔ ke̱fɔ.

34 Saŋ ne̱ ayii a agyi‑o a be̱re̱, ne̱ amo̱ kiteebe̱e̱ a fo̱‑ɔ, ne̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o a suŋ mò̱ ayaafɔre̱ ko̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ apafo̱wɔ amo̱ ase̱ fe̱yɛ bo̱ yɔ na apafo̱wɔ‑ɔ ke ke̱tɔ ne̱ baa nya le̱e̱ mò̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ‑ɔ‑rɔ, na bo̱ taa mò̱ lee bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱. 35 Ayaafɔre̱ amo̱ a yɔ apafo̱wɔ‑ɔ ase̱‑ɔ, ne̱ apafo̱wɔ‑ɔ a kra bamo̱ ɔko̱ ne̱ baa da mò̱, ɔko̱ mɔ ne̱ baa mɔɔ, ne̱ ɔko̱ mɔ be̱e̱ baa twe̱e̱ abu bo̱ da mò̱ mɔɔ. 36 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o a be̱e̱ suŋ ayaafɔre̱ ko̱ na bo̱ kyɔ ke̱gye̱ŋkpɛɛ a bo̱mo̱‑ɔ. Amaa ane̱ŋ dɛɛ ne̱ apafo̱wɔ amo̱ a be̱e̱ waa bamo̱.

37 Lalalo̱we̱‑ɔ ne̱ oo suŋ mò̱ gyi bo̱ kyo̱ŋwe̱ apafo̱wɔ amo̱ ase̱. Ne̱ ɔɔ fa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ ba bu mo̱ gyi‑o.’ 38 Saŋ ne̱ apafo̱wɔ amo̱ a ŋu kayaagyi‑o e̱ ba‑ɔ, ne̱ ŋkee ba tɔwe̱ ba gywii abɛɛ fe̱yɛ, ‘Ke̱e̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o mò̱ gyi‑o ne̱ mò̱ se̱ ya wu o gyi mò̱ kapo̱tɛɛ‑ɔ e̱ ba‑ɔ. Mo̱nꞌ sa a ane̱ mɔɔ mò̱, na mò̱ se̱ a ko̱dɔɔ mɔ kii ane̱ lee.’ 39 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa kra mò̱ kayaagyi amo̱, ne̱ baa gyiiri mò̱ le̱e̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ, ne̱ baa mɔɔ mò̱.

40 To, mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ i gyi fe̱yɛ bobe ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o fɔŋfɔŋ ya ba apafo̱wɔ amo̱ ase̱, e̱me̱ne̱ ne̱ ɔ waa bamo̱‑ɔ ne̱e̱?”

41 Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “A waa kanɔ ŋke̱maa ɔ mɔɔ ase̱sɛ bɔye̱ amo̱. Na ɔ bo̱ taa ko̱dɔɔ‑ɔ sa ase̱sɛ baŋbaŋ na bo̱ de̱e̱re̱ se̱ sa mò̱. Na kiteebe̱e̱ ya fo̱, bo̱ ke ayii‑o agyi‑ro na bo̱ taa mò̱ lee bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱.”

42 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. Mo̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ a kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Ke̱fo̱re̱ serisɛ ko̱ ne̱ apwɛɛpo̱ de bo̱ pwɛɛ

ne̱ baa kine ke̱mo̱ bo̱ twe̱e̱‑ɔ,

ya ko̱ŋ bo̱ kii ke̱mo̱ ne̱ kaa le̱ŋ lɔŋ‑ɔ pɛɛɛ bo̱ ye̱ra‑ɔ.

Wuribware̱ ya sa ne̱ aa ba ane̱ŋ,

ne̱ aa kpe̱ŋ ane̱ e̱ye̱e̱ ke̱baŋse̱.’ ”*

43 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i lee mo̱ne̱ Isireelii awuye a ɔ bo̱ le̱e̱ mò̱ kuwure‑o‑ro, na ɔ be̱e̱ te̱e̱ ase̱sɛ baŋbaŋ baa bo̱ tii ke̱mo̱ se̱. Ane̱ŋ a ase̱sɛ mɔ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ bamo̱ awaasɛ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ baa fo̱ fe̱yɛ bo̱ tii kuwure‑o si‑o. [ 44 Ɔke̱maa ne̱ mò̱ ya le̱e̱ da ke̱fo̱re̱ amo̱ se̱, ke̱ e̱ te̱ŋŋe̱ se̱sɛ‑ɔ‑rɔ kyikpuri kyikpuri. Ne̱ ke̱mo̱ ya le̱e̱ da ɔko̱ se̱, na ko̱ kwɛɛ mò̱ waa fe̱yɛ e̱se̱‑ɔ.]”

45 Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Farisii awuye‑o a nu itee amo̱ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ, ne̱ baa pini fe̱yɛ ɔ kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ du fe̱yɛ apafo̱wɔ bɔye̱ amo̱ na apwɛɛpo̱ ne̱ baa kine ke̱fo̱re̱ serisɛ‑ɔ ke̱bo̱ pwɛɛ‑ɔ. 46 Amo̱se̱‑ɔ ba kpa mò̱ a bo̱ kra. Amaa bamo̱ a se̱re̱ lamaŋ‑ɔ se̱‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ taare̱, a le̱e̱ fe̱yɛ lamaŋ‑ɔ fe̱raa yɛ ɔ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱.

22

Gyikpa dabe̱ ko̱ kitee

(Lukas 14.15–24)

1 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ ba kitee ko̱ bo̱ sa se̱ŋsa gywii ase̱sɛ ne̱ ba nu mò̱ ase̱‑ɔ. 2 Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ nu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o du‑o. N gye̱ owure ko̱ e̱ dɛɛ ɔ bo̱‑rɔ aaa? Ne̱ mò̱ gyi nyaŋsɛ‑ɔ e̱ kpa a ɔ waare̱e̱ ɔkye̱e̱. Ne̱ owure‑o a waa ko̱ko̱fɔ‑rɔ ateese siraa sa mò̱ gyi‑o. 3 Ne̱ oo suŋ mò̱ ayaafɔre̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ase̱sɛ ne̱ oo nyiŋŋi bamo̱‑ɔ ase̱, fe̱yɛ saŋ a fo̱ fe̱yɛ bo̱ ba na bo̱ gyi ateese bo̱ gyi akatɔ. Amaa bamo̱ ɔke̱maa a kine ke̱ba.

4 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ suŋ ayaafɔre̱ ko̱ bamo̱ ase̱ bo̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ a waa ko̱ko̱fɔ‑rɔ a ateese‑o lo̱we̱. Mo̱ a mɔɔ mo̱ e̱naate̱‑rɔ e̱dabe̱dabe̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a waa ke̱tɔ ke̱maa siraa lo̱we̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ bo̱ gyi.’

5 Amaa afɔ‑ɔ ɔke̱maa mo̱ŋ be̱ŋŋaa owure a ayaafɔre̱‑ɔ. Bamo̱‑rɔ ɔko̱ŋko̱ a yɔ mò̱ ndɔɔ‑rɔ, ne̱ ɔko̱ŋko̱ mɔ a yɔ mò̱ yawo̱gyikpa. 6 Bamo̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ mɔ a kra owure a ayaafɔre̱‑ɔ ne̱ baa da bamo̱ mɔɔ.

7 Ke̱mo̱ ne̱ owure‑o de? Mò̱ duŋ a fwii bwe̱e̱tɔ, ne̱ oo suŋ mò̱ asoogyaa awuye, ne̱ baa ya mɔɔ ane̱ŋ a ase̱sɛ bɔye̱‑ɔ kywɛɛ bamo̱ maŋ.

8 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ te̱e̱ mò̱ ayaafɔre̱‑ɔ bo̱ gyaŋŋe̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ a waa ko̱ko̱fɔ‑rɔ a ateese‑o siraa lo̱we̱, amaa bamo̱ ne̱ mo̱ a nyiŋŋi fe̱yɛ bo̱ ba‑ɔ a kine ke̱ba. Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ bo̱ bo̱ gyi mo̱ ateese‑o ne̱e̱. 9 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ kpa a n te̱e̱ ase̱sɛ baŋbaŋ na bo̱ ba. Mo̱nꞌ nare̱ yɔ maŋ‑nɔ mbo̱re̱ se̱ ya te̱e̱ se̱sɛ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ i ŋu‑o na ɔ ba mfe̱e̱ bo̱ gyi mo̱ ateese‑o.’

10 Ne̱ mò̱ ayaafɔre̱‑ɔ a yɔ maŋ‑nɔ a mbo̱re̱‑ɔ se̱ ya te̱e̱ ase̱sɛ timaa na abɔye̱ pɛɛɛ ne̱ baa ŋu mfe̱ŋ‑ɔ. Ne̱ baa ba ateese‑o gyikpa‑ɔ. Bamo̱ a ba‑ɔ, baa bo̱rɔ owure a gyikpa a ke̱kyaŋ‑ɔ.

11 Ne̱ owure‑o a lwee gyikpa a ke̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ ya sa mò̱ afɔ amo̱ aŋsɛ na ke̱ba. Mò̱ a bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ oo ŋu se̱sɛ ko̱ na ɔ mo̱ŋ buŋ ko̱ko̱fɔ‑rɔ‑ɔ waagya. 12 Ne̱ oo bise mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyare̱, e̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ a waa ba mfe̱e̱ na fo̱ mo̱ŋ buŋ ko̱ko̱fɔ‑rɔ waagya‑ɔ ne̱e̱?’ Amaa se̱sɛ‑ɔ mo̱ŋ taare̱ lee kanɔ.

13 Ne̱ owure‑o a sa mò̱ ayaafɔre̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ kanɔ fe̱yɛ, ‘Mo̱nꞌ ŋure se̱sɛ‑ɔ asare̱e̱ na ayaa, na mo̱nꞌ taa mò̱ twe̱e̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kawu kibugyii‑ro. Mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ da ba su na ba duŋwi nnɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ maa taare̱ a bo̱ lweero ba gyikpa‑ɔ mfe̱e̱.’

Amo̱ e̱ gye̱ saase̱bɛɛ. 14 Amo̱se̱ se̱‑ɔ Wuribware̱ a te̱e̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ bo̱ bo̱ tii mò̱ kuwure‑o si. Amaa ase̱sɛ kafwe̱e̱ ne̱ Wuribware̱ i lee a bo̱ bo̱ kii mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ.”

Leŋpoo ke̱ka se̱ŋbise

(Maak 12.13–17; Lukas 20.20–26)

15 Farisii awuye‑o a nu itee ne̱ Yeesuu a waa‑ɔ, ne̱ baa ya buwi e̱kpa na bo̱ bo̱rɔ se̱ bise mò̱ ase̱ŋ lɔɔre̱ mò̱ kanɔ‑rɔ. Na mò̱ ya tɔwe̱ ke̱bɔye̱ ko̱ a bo̱ nya kra mò̱. 16 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa suŋ bamo̱ fɔŋfɔŋ agyase̱po̱ ko̱ na Owure Hɛrɔd aye̱re̱rɔpo̱ ko̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Yeesuu ase̱, ne̱ baa ba bo̱ tɔwe̱ kɔne̱ kɔne̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, ane̱ nyi fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ wuye e̱ gye̱ fo̱, ne̱ fo̱ maa pe̱nna ɔko̱. Na kufu mo̱ŋ de fo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ tɔwe̱ fo̱ ase̱ŋ. Fo̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ se̱sɛ mɔ gye̱ se̱sɛ dabe̱ bɛɛɛ ɔ gye̱ se̱sɛ kagyingyii. Fo̱ fe̱raa fo̱ e̱ kaapo̱ atɔ kase̱ŋtiŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ se̱sɛ dimaadi ke̱maa waa‑ɔ ne̱e̱. 17 Amo̱se̱‑ɔ ane̱ i bise fo̱ fe̱yɛ, Roma awuye a kɔ ke̱naa gyi ane̱ se̱ kɔɔre̱ ane̱ maŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ ya ka leŋpoo sa bamo̱ owure dabe̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kaye̱saa‑ɔ, a kye ane̱ Wuribware̱ mbraa‑ɔ bɛɛɛ a maa kye? Tɔwe̱ na ane̱ nu.”

18 Amaa Yeesuu a kyɔ pini bamo̱ mfɛɛre̱ bɔye̱‑ɔ. Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye mɔ. Nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kyɔ mo̱‑rɔ mo̱ne̱ e̱ ke̱e̱‑ɔ ne̱e̱? 19-20 Mo̱nꞌ taa atanne̱ fufuri kigyi ne̱ kaa fo̱ siidii kudu‑o, ne̱ mo̱ne̱ de mo̱ne̱ e̱ ka leŋpoo‑o baa mo̱ a ŋ ke̱e̱.” Bamo̱ a taa baa‑ɔ, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nsɛ fotoo na ke̱nyare̱ e̱ dɔŋ atanne̱ mɔ se̱‑ɔ ne̱e̱?”

21 Ne̱ baa be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Owure Kaye̱saa lee ne̱e̱.”

Ne̱ Yeesuu yɛ, “To, amo̱ fe̱raa, mo̱nꞌ ka ke̱tɔ ne̱ ke̱ gye̱ Kaye̱saa lee‑o sa Kaye̱saa, na mo̱nꞌ ka ke̱mo̱ ne̱ ke̱ gye̱ Wuribware̱ lee‑o sa Wuribware̱.”

22 Ne̱ ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa‑ɔ a kpe̱ŋ bamo̱ e̱ye̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa yɔwe̱ mò̱ bo̱ yii.

Kikyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro se̱ŋbise

(Maak 12.18–27; Lukas 20.27–40)

23 Kake amo̱ dɛɛ ne̱ Sadukii awuye ko̱ a ba Yeesuu ase̱ ane̱ŋ dɛɛ na bo̱ bo̱ bise mò̱ ase̱ŋ. Amɔ Sadukii awuye mɔ gye̱ Yudaa awuye ko̱ ne̱ ba kɔɔre̱ ba gyi fe̱yɛ se̱sɛ ya wu, mò̱ kayo̱wɔre̱ na mò̱ kra pɛɛɛ a wu, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ ɔ maa taare̱ a o kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro pɛɛɛ‑ɔ ne̱e̱. 24 To, ne̱ baa bise Yeesuu fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis ya kyo̱rɛɛ mbraa mɔ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ sa ane̱ fe̱yɛ, ɔko̱ ya wu yɔwe̱ mò̱ ka na bo̱ mo̱ŋ ko̱we̱ agyi, se̱sɛ‑ɔ mò̱ tire taa kpenlekye̱e̱‑ɔ waare̱e̱ na bo̱ nya ko̱we̱ kayaagyi. Na bo̱ taa kamo̱ fe̱yɛ mò̱ daa ne̱ oo wu‑o mò̱ gyi ne̱e̱. 25 To, ɔnyare̱ ko̱ agyi nyaŋsɛ asunoo e̱ dɛɛ bo̱ bo̱ ane̱‑rɔ mfe̱e̱. Ne̱ bamo̱‑rɔ ɔbre̱sɛ‑ɔ a waare̱e̱ ɔkye̱e̱, ne̱ ɔnyare̱‑ɔ a bo̱ wu na mò̱ ka mo̱ŋ ko̱we̱ agyi. Ne̱ ɔɔ yɔwe̱ mò̱ ka sa mò̱ tire ne̱ ɔ gya mò̱ se̱‑ɔ na ɔ waare̱e̱ mò̱. 26 Ne̱ mò̱ tire amo̱ a taa kpenlekye̱e̱‑ɔ waare̱e̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mò̱ aa mò̱ mo̱ŋ ko̱we̱, ne̱ ɔnyare̱‑ɔ a bo̱ wu. Ɔnyare̱ amo̱ mò̱ tire ne̱ ɔ gya mò̱ se̱‑ɔ ane̱ŋ dɛɛ. Bamo̱ pɛɛɛ a waare̱e̱ bamo̱ daa a kpenlekye̱e̱ amo̱ gyaŋŋe̱ se̱, ne̱ baa wu yɔwe̱ mò̱ na mò̱ aa bamo̱ ɔko̱ mo̱ŋ ko̱we̱ gyi ko̱ŋko̱ gbaa. 27 A bo̱‑rɔ ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ mɔ a bo̱ wu gya bamo̱ se̱. 28 Ne̱ mbe̱yɔmɔ, bo̱ yɛ ɔke̱maa i kyiŋŋi a ɔ le̱e̱ lowi‑ro. Kake nsi amo̱, bamo̱‑rɔ nsɛ e̱ gye̱ ɔkye̱e̱‑ɔ mò̱ kuri? Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ asunoo‑o pɛɛɛ mɔ a waare̱e̱ mò̱ bo̱ gyaŋŋe̱ se̱.”

29 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a fo̱ kpa, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ase̱ŋ, ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ du‑o, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ maa nu ke̱mo̱ kaase̱. 30 A le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ ya kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, bamo̱ kakye̱na‑rɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a mbɔɔ ne̱ bo̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ lee‑o. Amo̱se̱‑ɔ awaare̱yɛ mo̱ŋ lɛɛ a bo̱‑rɔ. 31 To, mo̱ne̱ fe̱raa mo̱ne̱ yɛ alowipo̱‑ɔ maa lɛɛ kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro. Amaa mo̱ i bise mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ kare̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a kaapo̱ mo̱ne̱, ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ ɔɔɔ? Mfe̱ŋ‑ɔ ɔ yɛ, 32 ‘Mo̱ e̱ gye̱ Wuribware̱, nyaŋpe̱ ne̱ fo̱ nana‑ana Abraham na Isak na Yakubu i suŋ‑o.’* Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ ade̱daapo̱ amo̱ ne̱ baa wu‑o a saŋ ba suŋ Wuribware̱‑ɔ se̱‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a wu gbaa ooo, bamo̱ e̱kra saŋ i te.”

33 Lamaŋ ne̱ ba nu Yeesuu ase̱ mfe̱ŋ‑ɔ a nu mò̱ ke̱kaapo̱ amo̱‑ɔ, ne̱ aa kpe̱ŋ bamo̱ e̱ye̱e̱.

Mbraa‑ɔ pɛɛɛ‑rɔ mmo̱ ne̱ n tiri‑o

(Maak 12.28–34)

34 Ne̱ Farisii awuye ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a nu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a sa ne̱ Sadukii awuye‑o a waa diŋŋ‑o. Ne̱ baa gyaŋŋe̱ a bo̱ kpa ase̱ŋ ko̱ na bo̱ ya bise mò̱ lɔɔre̱ mò̱ kanɔ‑rɔ. 35 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ bamo̱‑rɔ ɔko̱ ne̱ ɔ gye̱ Wuribware̱ mbraa ɔkaapo̱po̱‑ɔ a bo̱ bise mò̱ fe̱yɛ, 36 “Ɔkaapo̱po̱, mbraa‑ɔ pɛɛɛ‑rɔ mmo̱ e̱ gye̱ ne̱ n tiri‑o ne̱e̱? Tɔwe̱ na ane̱ nu.”

37 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Mmo̱ ne̱ n tiri‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ,

‘Lee fo̱ kame‑ro ba fo̱ kakpo̱nɔ na fo̱ mfɛɛre̱ pɛɛɛ

bo̱ kpa fo̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ ase̱ŋ.’*

38 Mmo̱‑ɔ e̱ gye̱ mbraa ne̱ n kyɔ mbraa‑ɔ pɛɛɛ‑ɔ. 39 Mbraa ne̱ n tiri, ne̱ n gya se̱ nyɔse̱po̱, ne̱ ŋ ya le̱e̱ ngye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ,

‘Kpa fo̱ bɛɛko̱ ase̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kpa fo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ.’*

40 Wuribware̱ a mbraa ne̱ Mosis a kyo̱rɛɛ bo̱ be̱ya‑ɔ pɛɛɛ na Wuribware̱ akyaamɛɛ a ke̱kaapo̱‑ɔ pɛɛɛ ye̱re̱ ane̱ŋ a mbraa ŋnyɔ amo̱ se̱ ne̱e̱.”

Ɔko̱ ne̱ Wuribware̱ i suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ ase̱ŋ

(Maak 12.35–37; Lukas 20.41–44)

41 Farisii awuye‑o a saŋ bo̱ ye̱re̱ ba nu Yeesuu ase̱‑ɔ, ne̱ oo bise bamo̱ se̱ŋbise ko̱ bo̱ teere mò̱ ne̱ baa bise mò̱‑ɔ. 42 Ne̱ ɔ yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ fa Kristoo ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ane̱‑ɔ ase̱ŋ? Nsɛ ke̱nana‑rɔ ne̱ ɔ le̱e̱?”

Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Ɔ le̱e̱ Owure Deefid a ke̱nana‑ɔ‑rɔ ne̱e̱.”

43 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o mɔ a sa ne̱ Deefid fɔŋfɔŋ gbaa a te̱e̱ mò̱ mò̱ nyaŋpe̱? Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ Deefid a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

44 ‘Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ nyaŋpe̱ ne̱e̱ ɛ,

Kye̱na mo̱ kigyise si mfe̱e̱

na n sa a fo̱ ado̱ŋ pɛɛɛ mɔ ba fo̱ kaase̱.’*

45 To, Deefid a kyo̱rɛɛ ase̱ŋ amo̱ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii ɔko̱ ne̱ o te mò̱ ase̱‑ɔ, Kristoo ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii. Amo̱ a gye̱ ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ Deefid fɔŋfɔŋ gbaa a te̱e̱ Kristoo fe̱yɛ mò̱ nyaŋpe̱, bamo̱ ya ko̱we̱ Kristoo ne̱ ɔɔ waa se̱sɛ dimaadi, e̱me̱ne̱ ne̱ ɔ waa a ɔ le̱e̱ Deefid a ke̱nana‑ɔ‑rɔ, na Deefid a kyɔ te̱e̱ Kristoo fe̱yɛ mò̱ nyaŋpe̱?”

46 Bamo̱ ɔko̱ mo̱ŋ taare̱ sa Yeesuu kanɔlee ke̱maa. Amo̱se̱‑ɔ le̱e̱ kake amo̱ bo̱ yɔ‑ɔ kufu de bamo̱ pɛɛɛ fe̱yɛ bo̱ be̱e̱ bise mò̱ ase̱ŋ.

23

Yeesuu yɛ ɔke̱maa sa Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ na Farisii awuye‑o si

(Maak 12.38–40; Lukas 20.45–47)

1 Ne̱ Yeesuu a sa se̱ŋsa gywii lamaŋ ne̱ ba nu mò̱ ase̱‑ɔ na mò̱ agyase̱po̱‑ɔ. 2 Ne̱ ɔ yɛ, “Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ na Farisii awuye‑o e̱ gye̱ ne̱ bo̱ de kpa fe̱yɛ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ Wuribware̱ mbraa ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a kyo̱rɛɛ bo̱ be̱ya sa ane̱‑ɔ. 3 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ bu bamo̱, na mo̱nꞌ gya ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ba kaapo̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ waa‑ɔ se̱. Amaa fe̱raa mo̱ne̱ ma kaŋ gya bamo̱ ase̱ŋ waasɛ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ba tɔwe̱ ba gywii mo̱ne̱‑ɔ, bamo̱ fɔŋfɔŋ mo̱ŋ gya se̱. 4 Ne̱ bo̱ de bamo̱ fɔŋfɔŋ ananatɔ ba tii Mosis a mbraa‑ɔ se̱, na bo̱ nya sa a mmo̱ ke̱gyase̱ waa le̱ŋ sa mo̱ne̱. Amaa bamo̱ fɔŋfɔŋ fe̱raa maa kya mo̱ne̱‑rɔ na mo̱nꞌ gya mmo̱ se̱. A du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ a taa tɔso̱rɔ dwiidwiisɛ bo̱ so̱rɔ fo̱, ne̱ mò̱‑ɔ maa so̱rɔ a ɔ kya fo̱‑rɔ‑ɔ.

5 Ba waa ke̱tɔ ke̱maa akatɔ se̱ ne̱e̱ a ase̱sɛ nya ŋu. N taa fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ de ndakaagyii ane̱ da ane̱ nsɛkpe̱e̱nɔ na asare̱e̱‑rɔ‑ɔ. Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ na Farisii awuye‑o fe̱raa e̱ waa amo̱ adabe̱. M be̱e̱ taa fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ be̱e̱ ane̱ de awaagya ane̱ i buŋ aŋu si ane̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, ne̱ ane̱ i ŋure ife apɔɔ ane̱ kya kya amo̱ nnɔ nna‑ɔ se̱. Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ na Farisii awuye‑o fe̱raa e̱ waa amo̱ aso̱swe̱e̱. 6 Ne̱ ɔko̱ ya nyiŋŋi bamo̱ fe̱yɛ bo̱ ya gyi ateese, amɔ ba kpa gyikpa‑rɔ a ngya dabe̱‑ɔ se̱ ne̱e̱ a bo̱ kye̱na. Ne̱ ba kpa ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ ngya dabe̱‑ɔ se̱ ke̱kye̱na. 7 Ne̱ bamo̱ a naa lamaŋ‑nɔ‑ɔ mɔ, ne̱ ba kpa fe̱yɛ ase̱sɛ gyɔŋŋɔ ka bamo̱ kanɔ te̱e̱ bamo̱ ɛ Akaapo̱po̱.

8 Amaa mo̱ne̱ fe̱raa, a mo̱ŋ bware fe̱yɛ bo̱ te̱e̱ mo̱ne̱ ɔko̱ ɛ Ɔkaapo̱po̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ pɛɛɛ gye̱ ko̱ko̱we̱bɛɛ ko̱ŋko̱ ne̱e̱, ne̱ mo̱ wo̱re̱ kpeŋ e̱ gye̱ mo̱ne̱ ɔkaapo̱po̱. 9 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ ma kaŋ te̱e̱ ɔko̱ swe̱e̱re̱ mɔ se̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ se̱ ko̱ŋko̱ wo̱re̱ kpeŋ ne̱ mo̱ne̱ de. Mò̱ e̱ gye̱ Wuribware̱. 10 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ ɔke̱maa ma sa a ɔko̱ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ne̱ ɔ gye̱ mo̱ne̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ ko̱ŋko̱ kpeŋ‑o e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ. 11 Mo̱ne̱‑rɔ ɔbre̱sɛ waa asuŋ bo̱ suŋ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ a saŋ‑ɔ. 12 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ o bu mò̱ e̱ye̱e̱ ke̱dabe̱‑ɔ, mò̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ baa kaase̱. Ne̱ ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ baa mò̱ e̱ye̱e̱ kaase̱‑ɔ, Wuribware̱ e̱ sa mò̱ ke̱dabe̱.”

13 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ na Farisii awuye‑o, mo̱ne̱ i ŋu ase̱ŋ ŋke ŋko̱ fɛɛ. Nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye mɔ. Bamo̱ ne̱ ba kpa a bo̱ tii Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o si‑o ne̱ mo̱ne̱ i tii bamo̱ kpa. Ne̱ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ mɔ maa kpa a mo̱nꞌ tii kuwure‑o si. [ 14 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ na Farisii awuye‑o mɔ, ŋ yɛ ɛɛɛ, mo̱ne̱ i ŋu ase̱ŋ ŋke ŋko̱ fɛɛ. Nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye e̱ gye̱ mo̱ne̱. Mo̱ne̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ne̱ i puni akpenlekye̱e̱ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ bamo̱ e̱lɔŋ, na mo̱ne̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ane̱ŋ‑aaa, na ase̱sɛ nya ŋu saŋ amo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ tɛɛ mo̱ne̱ gya Wuribware̱ se̱ nɛɛnɛɛ. Mfaanɛɛ se̱‑ɔ, Wuribware̱ i gyiiri mo̱ne̱ ke̱se̱bɔ bwe̱e̱tɔ.] 15 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ na Farisii awuye‑o mɔ, ŋ yɛ ɛɛɛ, mo̱ne̱ i ŋu ase̱ŋ ŋke ŋko̱ fɛɛ. Nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye e̱ gye̱ mo̱ne̱. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ nare̱ ke̱fɔ ke̱fɔ a mo̱nꞌ ya fo̱ e̱maŋ se̱, na mo̱nꞌ be̱e̱ kye̱na ko̱re̱e̱‑rɔ te̱ŋ ɔpo̱o̱‑rɔ yɔ ke̱fɔ ke̱fɔ ya fo̱ e̱swe̱e̱re̱ ko̱ gbaa se̱, na mo̱nꞌ nya ɔko̱ ne̱ ɔ kɔɔre̱ mo̱ne̱ ke̱kaapo̱ a o gyi‑o. Na ŋkee mò̱ ya kii mo̱ne̱ ɔgyase̱po̱‑ɔ, na mo̱nꞌ sa a ɔ waa e̱bɔye̱ kyo̱ŋ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ gbaa.

16 Ŋ yɛ ɛɛɛ, mo̱ne̱ e̱ ba a mo̱nꞌ bo̱ ŋu ase̱ŋ fɛɛ. Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ te̱e̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ ate̱napo̱ ŋyii‑ro akrapo̱ mɔ‑ɔ, mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ gbaa mo̱ŋ ke̱e̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ ke̱kaapo̱ mo̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ. Mo̱ne̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ɔko̱ ya waa e̱taŋ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ waa ko̱tɔko̱, ne̱ mò̱ ya ko̱ŋ be̱e̱ ba Wuribware̱ suŋkpa bo̱ waa e̱taŋ, o de kpa fe̱yɛ ɔ laŋŋe̱ mò̱ kanɔ. Ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, mò̱ ya ba atanne̱ pipee ne̱ baa bo̱ waa Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ daŋ‑ɔ bo̱ waa e̱taŋ, amo̱ fe̱raa ɔ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ ɔ laŋŋe̱ mò̱ kanɔ. 17 Abaa! Mo̱ne̱ mfɛɛre̱ ke̱‑mo̱ŋ‑de awuye‑o mɔ, mo̱ne̱ mo̱ŋ ke̱e̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Wuribware̱ suŋkpa bɛɛɛ atanne̱ pipee ne̱ baa bo̱ waa suŋkpa amo̱ daŋ‑ɔ, ke̱mo̱ i tiri? N gye̱ suŋkpa‑ɔ ya sa ne̱ atanne̱ pipee‑o a kii atimaa aaa?

18 Ke̱tɔ ne̱ ki tii amo̱ se̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ yɛ, ɔko̱ ya ba lɔŋŋɔkpa ne̱ ɔ bo̱ suŋkpa‑ɔ mfe̱ŋ‑ɔ bo̱ waa e̱taŋ, ɔ taare̱ a ɔ laŋŋe̱ mò̱ kanɔ. Amaa mò̱ ya ba kabo̱ ne̱ baa taa bo̱ dɔŋŋɔ lɔŋŋɔkpa‑ɔ se̱‑ɔ bo̱ waa e̱taŋ, amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ ɔ laŋŋe̱ mò̱ kanɔ. 19 Mo̱ne̱ mo̱ŋ ke̱e̱ ne̱e̱ bɛɛɛ? Lɔŋŋɔkpa‑ɔ na kabo̱ ne̱ ka dɔŋ mò̱ se̱‑ɔ, amo̱‑rɔ ke̱mo̱ i tiri? N gye̱ lɔŋŋɔkpa‑ɔ ya sa ne̱ kabo̱‑ɔ a kii katimaa aaa? 20 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ŋ yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ ba lɔŋŋɔkpa‑ɔ a ɔ bo̱ waa e̱taŋ‑ɔ a ba lɔŋŋɔkpa‑ɔ na kabo̱ ne̱ baa bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱ mfe̱ŋ‑ɔ ape̱pe̱yɔ bo̱ waa e̱taŋ ne̱e̱. 21 Ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔ ba Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ a bo̱ waa e̱taŋ‑ɔ e̱ ba suŋkpa‑ɔ na Wuribware̱ fɔŋfɔŋ a ɔ bo̱ waa e̱taŋ ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ te suŋkpa‑ɔ mfe̱ŋ. 22 Ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔ ba Wuribware̱ se̱ a ɔ bo̱ waa e̱taŋ‑ɔ e̱ ba Wuribware̱ kuwuregya‑ɔ a ɔ bo̱ waa e̱taŋ ne̱e̱, ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ ɔ be̱e̱ ba Wuribware̱ ne̱ o te ke̱mo̱ se̱‑ɔ a ɔ bo̱ waa e̱taŋ ne̱e̱.

23 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ na Farisii awuye‑o mɔ, m be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ i ŋu ase̱ŋ ooo. Nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye e̱ gye̱ mo̱ne̱. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gya Wuribware̱ mbraa ne̱ ŋ yɛ mo̱nꞌ taa mo̱ne̱ adɔɔteese ke̱maa ntuŋkare̱ kudu ke̱maa‑rɔ katuŋ ko̱ŋko̱ na mo̱nꞌ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱ saŋ ke̱maa‑ɔ se̱. Ne̱ mo̱ne̱ de hare̱e̱ ko̱raa na akare̱ na alɛɛfo̱ ako̱ gbaa mo̱ne̱ e̱ sa Wuribware̱. Amaa mo̱ne̱ mo̱ŋ gya mbraa ne̱ n tiri n kyɔ mbraa amo̱‑ɔ se̱. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ maa waa itimaa, mo̱ne̱ maa waa ke̱dame̱naŋsɛ, ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ de kase̱ŋtiŋ. Ane̱ŋ a atɔ mɔ e̱ gye̱ ne̱ a bware fe̱yɛ mo̱nꞌ waa, na mo̱ne̱ ma yɔwe̱ adɔɔteese a ntuŋkare̱ kudu ke̱maa‑rɔ katuŋ ko̱ŋko̱‑ɔ ke̱taa sa Wuribware̱. 24 Mo̱ne̱ mo̱ŋ ke̱e̱ ne̱e̱ bɛɛɛ? A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ a ŋu kyɔse̱ŋ a le̱e̱ da mò̱ ko̱to̱wa na nkyu si, ne̱ oo lee mò̱ bo̱ twe̱e̱, ne̱ oo mee nyɔma dabe̱ ne̱ ɔ da ko̱to̱wa na nkyu‑o kaase̱ na ɔ mo̱ŋ ŋu‑o.

25 Mo̱ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ na Farisii awuye mɔ, mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye e̱ gye̱ mo̱ne̱. Mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ a fwe̱e̱ mò̱ ato̱re̱nkyu na mò̱ e̱gyare̱ mmɛɛ, na ɔ maa fwe̱e̱ amo̱ mme‑ro‑o. Mo̱ne̱ e̱ lɔŋŋɔ mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱, amaa apoo na gyikɔre̱ na gyimɔre̱ ya bo̱rɔ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 26 Mo̱ne̱ Farisii awuye mɔ, mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ ya lee e̱bɔye̱ le̱e̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, amɔ mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱ mo̱ŋ lɛɛ n de iyisi aaa?

27 Mo̱ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ na Farisii awuye mɔ, m be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye ne̱e̱. Mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱gye̱raŋta‑ɔ. Ke̱mo̱ so̱so̱ ne̱ ba ba siimeetii bo̱ laa, ne̱ kaa waa daŋ. Amaa swe̱e̱re̱‑ɔ kaase̱ kifuniŋ da ki i gyo. 28 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ bware akatɔ se̱, amaa mo̱ne̱ bo̱ aye̱ba na bo̱ro̱kɔɔne̱.

29 Mo̱ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ na Farisii awuye mɔ bo̱ ase̱ŋ dabe̱‑rɔ. Nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye e̱ gye̱ mo̱ne̱. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ de̱e̱re̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ na ase̱sɛ timaa ko̱ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ ne̱ mo̱ne̱ nana‑ana a mɔɔ bamo̱‑ɔ agye̱raŋta se̱, ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ de siimeetii mo̱ne̱ laa amo̱ nɛɛnɛɛ. 30 Ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Ane̱ dɛɛ ane̱ te ane̱ ade̱daapo̱ a mbe̱e̱‑ɔ se̱ ne̱e̱, weetee ane̱ mo̱ŋ sure na bo̱ mɔɔ Wuribware̱ a akyaamɛɛ amo̱.’ 31 Amaa mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ gyiiri ikii fe̱yɛ bamo̱ ne̱ baa mɔɔ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ mo̱ŋ gye̱ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ade̱daapo̱ ne̱e̱ bɛɛɛ? Mo̱ne̱ gye̱ bamo̱ ananagyi kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. 32 To, mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ waa mo̱ne̱ awaagyi bɔye̱‑ɔ lo̱we̱. Ŋ yɛ mo̱nꞌ kya se̱ mɔɔ ase̱sɛ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ ade̱daapo̱ a waa‑ɔ, bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ mɔɔ Wuribware̱ akyaamɛɛ‑ɔ pɛɛɛ‑ɔ na mo̱nꞌ ŋu.

33 Mo̱ne̱ awɔ mɔ, mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ kwaye̱ awo̱re̱fɔɔ de̱e̱kpa ne̱ Wuribware̱ a kure bo̱ be̱ya na ɔ bo̱ gyiiri e̱bɔye̱ awaapo̱ ke̱se̱bɔ‑ɔ‑rɔ aaa? Mo̱ne̱ maa taare̱. 34 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ i suŋ akyaamɛɛ na anyiase̱ŋpo̱ na akaapo̱po̱ a m bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ase̱. Bamo̱ bo̱ko̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ mɔɔ, bo̱ko̱ mɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ da a mo̱nꞌ bo̱ me̱ra ayii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱. Bamo̱ bo̱ko̱ mɔ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ e̱ da bamo̱ akyo̱kywe̱e̱ mo̱ne̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ, na mo̱nꞌ gya bo̱ko̱ mɔ le̱e̱ maŋ‑nɔ yaa maŋ ko̱ se̱. 35 Ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ ba bamo̱ ne̱ baa mɔɔ ase̱sɛ timaa ke̱maa swe̱e̱re̱ mɔ se̱ a ke̱se̱bɔgyiiri ne̱ ɔ kaa a ɔ bo̱ gyiiri bamo̱‑ɔ bo̱ gyiiri mo̱ne̱ ke̱se̱bɔ. Kase̱ŋtiŋ si, le̱e̱ saŋ ne̱ baa mɔɔ se̱sɛ timaa Abɛl‑ɔ* bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mo̱ne̱ a mɔɔ Barakiya mò̱ gyi Sakariya‑o* Wuribware̱ suŋkpa kanɔ na lɔŋŋɔkpa mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ pɛɛɛ ke̱se̱bɔgyiiri dɔŋ mo̱ne̱ se̱. 36 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ Wuribware̱ i kperi bamo̱ ilowi mɔ pɛɛɛ se̱ na o gyiiri ndɔɔ a se̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ ke̱se̱bɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ kpa Yɛro̱salɛm awuye ase̱ŋ‑ɔ

(Lukas 13.31–35)

37 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ Yɛro̱salɛm awuye, saŋ ke̱maa ne̱ Wuribware̱ a suŋ mò̱ akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, mo̱ne̱ a daye̱ mò̱ abu mɔɔ. Saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ a kpa fe̱yɛ ŋ kpɔwe̱ mo̱ne̱ bo̱ gyaŋŋe̱, na ŋ kuŋ mo̱ne̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ kyaase̱ i buŋ mò̱ agyi si‑o, mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ a kine. 38 To, Wuribware̱ e̱ kpa a ɔ yɔwe̱ mo̱ne̱ ase̱ŋ sa mo̱ne̱, na mo̱ne̱ maŋ mɔ kii ke̱taakpaŋ. 39 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ne̱ maa lɛɛ ŋu mo̱ mfaanɛɛ, amɔ saŋ a fo̱ fe̱yɛ m ba, ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

‘Wuribware̱ yure mò̱ ne̱ ɔ ba mò̱ ke̱nyare̱‑rɔ‑ɔ.’* ”

24

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ Wuribware̱ suŋkpa kibwee ase̱ŋ‑ɔ

(Maak 13.1–2; Lukas 21.5–6)

1 Yeesuu a kaapo̱ lamaŋ abware̱se̱ŋ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ mfe̱ŋ. Mò̱ a le̱e̱ mfe̱ŋ ɔ yɔ‑ɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a ba mò̱ ase̱ fe̱yɛ bo̱ kaapo̱ mò̱ ane̱ŋ ne̱ suŋkpa a akyaŋ‑ɔ bo̱ daŋ‑ɔ. 2 Ne̱ ɔ yɛ, “Yooo. Mo̱ne̱ a ŋu ane̱ŋ ne̱ akyaŋ amo̱ du‑o ooo? Saŋ ko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba na afo̱re̱ amo̱ ne̱ baa bo̱ pwɛɛ akyaŋ amo̱‑ɔ ko̱ko̱ŋko̱ gbaa maa sii mfe̱ŋ ne̱ ke̱ ye̱re̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ. Ba gye̱ra amo̱ pɛɛɛ a bo̱ bo̱ da.”

Ase̱ŋ ne̱ a ba pwɛɛ na kaye̱ dɛɛ gye̱ kɛɛ

(Maak 13.3–13; Lukas 21.7–19)

3 Ke̱tɔ a waa kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a yɔ o te Mfɔ-Ayii ke̱be̱e̱‑ɔ se̱. Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a ba mò̱ ase̱ bamo̱ wo̱re̱, na ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ, ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Tɔwe̱ gywii ane̱. Saŋ mo̱ ne̱ ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ ne̱ fo̱ a tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa amo̱ se̱‑ɔ e̱ ba? Ne̱ fo̱ ya yɔ Wuribware̱ ase̱, nte̱tɔ atɔ e̱ gye̱ ne̱ a waa na ane̱ dɛɛ ŋu fe̱yɛ fo̱ kikiŋŋi ba kaye̱ mɔ‑rɔ a tɔ‑rɔ na kaye̱ gye̱ kɛɛ?”

4 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa se̱ na ɔko̱ ma pe̱nna mo̱ne̱. 5 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱ ba na bo̱ bo̱ pe̱nna mo̱ne̱ ɛ, ‘Mo̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ.’ Na bo̱ de mo̱ ke̱nyare̱ ba tɔwe̱ ase̱ŋ na bo̱ pe̱nna ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ. 6 Saŋ amo̱ mo̱ne̱ ya nu e̱kɔ na anaa se̱ me̱raa mo̱ne̱ bɛɛɛ ke̱fɔ ooo, mo̱ne̱ ma sa a amo̱ ase̱ŋ tiri mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ a waa kanɔ ŋke̱maa a ba ane̱ŋ pwɛɛ. Amaa n gye̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ kaye̱ e̱ ba a ka gye̱ kɛɛ ne̱e̱. 7 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ e̱maŋ e̱ kɔ abɛɛ, na swe̱e̱re̱ ko̱ se̱ ase̱sɛ kɔ swe̱e̱re̱ ko̱ mɔ se̱ ase̱sɛ. Na ako̱ŋ ba, na swe̱e̱re̱ le̱e̱ ɔ le̱ŋkpaŋ e̱swe̱e̱re̱ bwe̱e̱tɔ se̱. 8 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔkye̱e̱ a duŋwi pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ bo̱ ko̱we̱.

9 Saŋ amo̱‑ɔ ba kperi ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ se̱ na bo̱ kra mo̱ne̱, na bo̱ sa a bo̱ko̱ waa mo̱ne̱ bo̱rɔkraa mɔɔ. Kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ i kperi mo̱ se̱ na bo̱ kisi mo̱ne̱. 10 Saŋ amo̱‑ɔ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ be̱e̱ ba kiŋŋi kamɛɛ, na bo̱ ma lɛɛ gya mo̱ e̱kpa‑ɔ se̱. Na bo̱ gyi abɛɛ kidiburo, na bo̱ kisi abɛɛ. 11 Na aye̱bapo̱ bwe̱e̱tɔ ba na bo̱ pe̱nna bo̱ko̱ tɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ. 12 Ane̱ŋ a atɔ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ a sa a e̱bɔye̱ saŋŋe̱‑rɔ bo̱rɔ kaye̱, na bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ yɔwe̱ bamo̱ bɛɛko̱‑ana ase̱ŋ ke̱kpa. 13 Amaa mo̱ e̱ mo̱rɔwe̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ taare̱ a o nyite, na ɔ ye̱re̱ keŋkeŋ bo̱ fo̱ ase̱ŋ amo̱ kɛɛ‑ɔ. 14 Amaa pwɛɛ na kaye̱ dɛɛ gye̱ kɛɛɛ, ase̱sɛ pɛɛɛ i nu ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o si. Abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱ mɔ e̱ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ kaye̱ e̱ kpa a ka fo̱ kamo̱ kɛɛ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ Yɛro̱salɛm maŋ i kpuri‑o

(Maak 13.14–23; Lukas 21.20–24)

15 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Atɔ mɔ ne̱ mo̱ a de̱ŋ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ pɛɛɛ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱ nɛɛnɛɛ. Wuribware̱ kyaamɛɛ Daniyɛl a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ, ‘Saŋ ko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba ne̱ mo̱ne̱ ado̱ŋ e̱ ba iyisi atɔ ko̱ a bo̱ bo̱ ye̱ra Wuribware̱ suŋkpa‑rɔ na bo̱ bo̱ sa a suŋkpa‑ɔ nye̱ra.’ ”* (Fo̱ ne̱ fo̱ e̱ kare̱ amo̱‑ɔ, fo̱ a nu kaase̱ aaa?) 16 “Saŋ amo̱‑ɔ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, a tiri fe̱yɛ bo̱ se̱re̱ yɔ abe̱e̱‑rɔ. 17 Na bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ kawu‑o ma kpo̱ne̱ bamo̱ e̱ye̱e̱ kiŋŋi yɔ lɔŋ‑nɔ fe̱yɛ ba ya taa ko̱tɔko̱. 18 Na bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ ndɔɔ‑rɔ‑ɔ ma kiŋŋi ba pe̱ fe̱yɛ ba ba a bo̱ bo̱ taa bamo̱ awaagya. 19 Ŋke nsi amo̱ adaŋpo̱kye̱e̱ na atrapo̱ i ŋu ase̱ŋ ne̱e̱ fɛɛ. 20 Mo̱nꞌ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ saŋ ya fo̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ se̱re̱, amɔ a maa waa kukyure kake, bɛɛɛ saŋ ne̱ kpa kutu bo̱ le̱ŋ‑ɔ. 21 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ saŋ amo̱ a ase̱ŋ‑ɔ e̱ waa le̱ŋ bwe̱e̱tɔ a kyo̱ŋ ase̱ŋ ke̱maa ne̱ aa kyɔ waa le̱e̱ hare̱e̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ kaye̱‑ɔ bo̱ fo̱ ndɔɔ‑ɔ. Ase̱ŋ ko̱ mɔ maa lɛɛ ba na a du fe̱yɛ amo̱ daa. 22 Amaa Wuribware̱ a te̱ŋ ŋke ne̱ weetee ase̱ŋ amo̱ e̱ waa‑ɔ se̱. Ɔ dɛɛ ɔ mo̱ŋ te̱ŋ‑ɔ se̱ fe̱raa ne̱e̱, weetee ɔko̱ maa saŋ kaye̱ mɔ‑rɔ. Bo̱ le̱e̱ bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a lee sa mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ se̱ ne̱ ɔɔ te̱ŋ ŋke‑o si.

23 Saŋ amo̱ ɔko̱ ya tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ, ‘Ke̱e̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ‑o e̱ ye̱re̱ mfe̱e̱‑ɔ,’ bɛɛɛ ‘Mò̱ e̱ ye̱re̱ nno̱ŋ‑ɔ,’ mo̱ne̱ ma kɔɔre̱ mò̱ gyi. 24 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ko̱ e̱ ba a bo̱ bo̱ pe̱nna mo̱ne̱ fe̱yɛ bamo̱ e̱ gye̱ Kristoo‑o, na bo̱ko̱ mɔ pe̱nna fe̱yɛ bamo̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ bo̱ko̱. Ba ba a bo̱ bo̱ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ dabe̱ dabe̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ bamo̱ e̱le̱ŋ‑ɔ a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱‑ɔ, na bo̱ nya pe̱nna bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a lee sa mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ gbaa. Bamo̱ e̱ taare̱ fe̱raa de. 25 To, mo̱ a tɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa gywii mo̱ne̱ pwɛɛ a saŋ amo̱ dɛɛ fo̱. Ne̱e̱ mo̱ne̱ a nu ɛ?

26 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ɔko̱ ya tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ, ‘Ke̱e̱, Kristoo bo̱ kimukee‑ro nno̱ŋ,’ mo̱ne̱ ma kaŋ yɔ mfe̱ŋ ya de̱e̱re̱. Bɛɛɛ ɔko̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Ɔɔ kwe̱e̱rɔ ke̱kyaŋ mɔ‑rɔ mfe̱e̱,’ mo̱ne̱ ma kaŋ kɔɔre̱ mò̱ gyi. 27 Mo̱ e̱ tɔwe̱ a n gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ, ane̱ŋ ne̱ e̱lɛɛlɛɛ i gyi awo̱re̱‑rɔ le̱e̱ kyɔwe̱ le̱e̱kpa ya bo̱ fo̱ kyɔwe̱ twɛɛkpa‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, e̱ ba na ɔke̱maa ŋu mo̱. 28 Ŋ yɛ, mfe̱ŋ ne̱ fo̱ ya ŋu apate̱yɛ i fuwi ba muruwi‑ro, a kaapo̱ fe̱yɛ kifuniŋ da mfe̱ŋ.”

Yeesuu, dimaadi mò̱ gyi‑o, a ke̱ba nyɔse̱po̱‑ɔ

(Maak 13.24–31; Lukas 21.25–33)

29 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ŋke amo̱‑rɔ saŋ ne̱ ase̱ŋ dabe̱ amo̱ a kyo̱ŋ‑ɔ,

‘Kyɔwe̱ ya le̱e̱, ke̱tɔ e̱ gyase̱,

na oferi mɔ ma lɛɛ laŋŋe̱‑rɔ.’

‘Na akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi kyuwi

le̱e̱ daye̱ bwee‑ro pupuri,

na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ awo̱re̱‑rɔ‑ɔ pɛɛɛ

ma lɛɛ waa kyɛɛkyɛɛ.’*

30 Saŋ‑ɔ ba ŋu so̱so̱ afutɔ ko̱ ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, e̱ kpa a m ba swe̱e̱re̱ se̱. Na kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ yo̱ŋ, na bo̱ su keŋkeŋ. Ŋkee ba ŋu mo̱ a le̱e̱ so̱so̱ m bo̱ awo̱re̱‑rɔ mo̱ e̱ ba ke̱yaale̱ŋ‑nɔ na ke̱laŋŋe̱rɔ dabe̱‑rɔ. 31 Na kabe̱re̱ dabe̱ su keŋkeŋ so̱so̱, na n suŋ mo̱ mbɔɔ le̱e̱ so̱so̱ ba swe̱e̱re̱ mɔ se̱ mfe̱e̱, na bo̱ yɔ ke̱bare̱ ke̱maa ya kpɔwe̱ ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ a lee sa mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ pɛɛɛ le̱e̱ swe̱e̱re̱ ke̱maa se̱ bo̱ gyaŋŋe̱ to̱ŋ ko̱.”

32 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa a figi kiyii kaapo̱ mo̱ne̱ kanyiase̱ŋ. Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ ke̱mo̱ ya ba ke̱ e̱ kpa a ke̱ pɔwe̱, amɔ ke̱kyaare̱ e̱ kpa a ke̱ fo̱. 33 To, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ ya ŋu fe̱yɛ ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ e̱ waa, amɔ mo̱nꞌ pini fe̱yɛ saŋ e̱ kpa a ɔ fo̱ fe̱yɛ m be̱e̱ kiŋŋi ba. 34 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ bo̱ko̱ i ŋu saŋ ne̱ atɔ mɔ e̱ ba‑ɔ. 35 So̱so̱ na swe̱e̱re̱ pɛɛɛ ase̱ŋ e̱ kyo̱ŋ, amaa mo̱ ase̱ŋ fe̱raa maa kyo̱ŋ daa.”

Ɔko̱ mo̱ŋ nyi kake nsi ne̱ Yeesuu i kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ

(Maak 13.32–37; Lukas 17.26–27)

36 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ kaapo̱ mò̱ kikiŋŋi ba‑ɔ ase̱ŋ. Ne̱ ɔ yɛ, “Amaa ɔko̱ mo̱ŋ nyi kake nsi ne̱ mo̱ i kiŋŋi a m ba‑ɔ. Wuribware̱ mbɔɔ‑ɔ, bɛɛɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, gbaa mo̱ŋ nyi kake suyo‑o. Amɔ ane̱ se̱ Wuribware̱ wo̱re̱ kpeŋ i nyi. 37 Ane̱ŋ ne̱ aa dɛɛ waa ane̱ ɔde̱daapo̱ Nowaa mbe̱e̱ se̱‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, kikiŋŋi ba‑ɔ e̱ waa. 38-39 Nowaa mbe̱e̱ amo̱ se̱‑ɔ, ɔke̱maa maa se̱ o gyi ateese na o nuu nta, na anyare̱ na akye̱e̱ e̱ waare̱e̱ ane̱ŋ‑aaa, na bo̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ ase̱ŋ e̱ to̱ bamo̱ ya bo̱ fo̱ kake ne̱ Nowaa a lwee mò̱ ko̱re̱e̱ dabe̱ dabe̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ kufwiiri a bo̱ twe̱e̱ mɔɔ bamo̱ pɛɛɛ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, i fu‑ro a m ba.

40 Kake nsi ne̱ mo̱ i kiŋŋi a m ba‑ɔ, mo̱ e̱ ba a m bo̱ to̱ anyare̱ anyɔ na ba dɔɔ ko̱dɔɔ‑rɔ. Na n lee ɔko̱ŋko̱ yaa mo̱ ase̱ yɔwe̱ ɔko̱ŋko̱ mɔ bo̱ sii. 41 Na akye̱e̱ anyɔ ko̱ mɔ bo̱ to̱ŋ ko̱ŋko̱ ba kwɛɛ abwaye, na m bo̱ lee ɔko̱ŋko̱ yɔwe̱ mò̱ bɛɛko̱‑ɔ bo̱ sii.

42 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ɔke̱maa sa mò̱ e̱ye̱e̱ se̱. Mo̱nꞌ waa siraa, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi saŋ ne̱ mo̱ne̱ nyaŋpe̱ e̱ ba‑ɔ. 43 Mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ lɔŋ wuye dɛɛ o nyi saŋ ne̱ oyu de ɔ ba‑ɔ ne̱e̱, weetee ɔ maa di idi na ɔ yɔwe̱ mò̱ lɔŋ‑ɔ sa oyu‑o na ɔ bo̱ lweero ya ywii mò̱. 44 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ gbaa, mo̱nꞌ waa siraa, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, bo̱ ba‑ɔ, mo̱ i fu‑ro a m ba ne̱e̱.”

Ke̱yaafɔre̱ timaa na ke̱yaafɔre̱ bɔye̱

(Lukas 12.41–48)

45 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ a fu‑ro a m ba se̱‑ɔ, mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ke̱yaafɔre̱ ne̱ mo̱ ase̱ o nyi ase̱ŋ, ne̱ o bware‑o. Mo̱nꞌ sa a ane̱ taa fe̱yɛ nyaŋpe̱ ko̱ e̱ kpa a o tu kpa, ne̱ ɔɔ taa ke̱yaafɔre̱ ko̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ de̱e̱re̱ mò̱ lɔŋ na mò̱ ayaafɔre̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ se̱, na bo̱ nya nya ateese gyi saŋ ne̱ a bware fe̱yɛ bo̱ gyi‑o. 46 Mò̱ nyaŋpe̱ ya kiŋŋi ba pe̱ bo̱ to̱ fe̱yɛ ke̱yaafɔre̱ amo̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ, ane̱ŋ a ke̱yaafɔre̱‑ɔ akatɔ i gyi. 47 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ a waa kanɔ ŋke̱maa mò̱ nyaŋpe̱ e̱ taa mò̱ kapo̱tɛɛ pɛɛɛ na ɔ bo̱ sa mò̱ ke̱yaafɔre̱ amo̱ a ɔ de̱e̱re̱ se̱ sa mò̱. 48-49 Amaa n taa fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ke̱yaafɔre̱ bɔye̱, amo̱ fe̱raa ɔ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ a kyee na kikiŋŋi ba‑ɔ se̱‑ɔ, ɔ le̱e̱ kaase̱ a ɔ daye̱ mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ayaafɔre̱ ne̱ bo̱ bo̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, na o gyi ateese ne̱ ɔ kpa‑ɔ, na mò̱ aa atabwe̱e̱po̱ kye̱na nuu nta ba bwe̱e̱. 50 Nte̱tɔ ne̱ mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ e̱ waa? Mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ i kiŋŋi a ɔ ba kake ne̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ maa de̱e̱re̱ mò̱ kpa‑ɔ na saŋ ne̱ ɔ mo̱ŋ nyi‑o. 51 Na mò̱ nyaŋpe̱ bo̱ da mò̱ bwe̱e̱tɔ gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ, na ɔ gya mò̱ yaa mfe̱ŋ ne̱ nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye i ŋu ase̱ŋ‑ɔ. Mfe̱ŋ‑ɔ o su bwe̱e̱tɔ, na o duŋwi mò̱ kanɔ.”

25

Mbregyii kudu kitee

1 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ kitee ko̱ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o du saŋ ne̱ ɔ be̱e̱ o kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ. Ɔ yɛ, “N gye̱ ɔnyare̱ ko̱ ya dɛɛ kye̱na aaa? Ne̱ ɔ kpa a ɔ waare̱e̱ ɔkye̱e̱. Ne̱ baa waa ko̱ko̱fɔ‑rɔ ateese siraa na bo̱ gyi. Ne̱ ɔko̱fɔ mò̱ kuri a kyee ateese‑o ke̱bo̱ gyi. Amɔ kibugyii a da na ɔ mo̱ŋ tɛɛ ba. Ne̱ mbregyii kudu ko̱ mɔ bo̱‑rɔ. Ne̱ bo̱ te kawu bo̱ gywii mò̱ ke̱ba. 2-4 Bamo̱‑rɔ anuu ko̱ mo̱ŋ bo̱ mfɛɛre̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ de ifetiri, ne̱ bo̱ mo̱ŋ sɔɔ mfɔ bo̱ tii mmo̱ ne̱ m bo̱ ifetiri‑o‑ro si baa. Bamo̱ anuu ne̱ baa saŋ‑ɔ mɔ gye̱ anyiase̱ŋpo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ baa kyɔ taa mfɔ bo̱ tii mmo̱ ne̱ m bo̱ bamo̱ ifetiri‑o‑ro si baa. 5 Ɔko̱fɔ mò̱ kuri a kyee na ke̱ba‑ɔ se̱‑ɔ, mbregyii‑o pɛɛɛ mo̱ŋ taare̱ kra idi. Ne̱ baa di idi.

6 Ye̱nse̱na a fo̱‑ɔ, ne̱ ɔko̱ a faa‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Ɔko̱fɔ mò̱ kuri e̱ ba ooo. Mo̱nꞌ sa a ane̱ ya gyaŋŋaa mò̱.’ 7 Ne̱ mbregyii‑o pɛɛɛ a te̱ŋ‑nɔ kyiŋŋi ko̱so̱ kye̱na. Ne̱ baa yo̱ŋyo̱ŋ bamo̱ ifetiri‑o‑ro. 8 Ne̱ mbregyii ne̱ bo̱ mo̱ŋ bo̱ mfɛɛre̱‑ɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Oo! Oo! Oo! Ane̱ ifetiri i duŋ ooo.’ Ne̱ baa ko̱re̱ mbregyii anyiase̱ŋpo̱‑ɔ fe̱yɛ bo̱ sa bamo̱ mfɔ‑ɔ ŋko̱. 9 Ne̱ baa be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, ‘Daabii. Ane̱ ya sa mo̱ne̱ ŋko̱, mfɔ ne̱ ane̱ aa mo̱ne̱ i ke‑ro‑o maa ke ane̱ aa mo̱ne̱ kaye̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ nare̱ mfɔ ofepo̱ a lɔŋ‑ɔ‑rɔ ya sɔɔ mo̱ne̱ lee.’

10 Mbregyii ne̱ bo̱ mo̱ŋ bo̱ mfɛɛre̱‑ɔ a yii a bo̱ ya sɔɔ mfɔ‑ɔ, ne̱ ŋkee ɔko̱fɔ mò̱ kuri‑o a ba. Ne̱ mbregyii anyiase̱ŋpo̱‑ɔ, bamo̱ a kra siraa‑o si‑o, a ya gyaŋŋaa ɔko̱fɔ mò̱ kuri‑o. Ne̱ bamo̱ aa mò̱ a lwee lɔŋ‑nɔ na bo̱ ya gyi ko̱ko̱fɔ‑rɔ a ateese‑o. Bamo̱ a lweero‑o, ne̱ baa tii po̱ne̱‑ɔ twe̱e̱‑rɔ.

11 Ke̱tɔ bo̱ waa kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ mbregyii ne̱ bo̱ mo̱ŋ bo̱ mfɛɛre̱‑ɔ a kiŋŋi ba. Ne̱ baa bo̱ ye̱re̱ kawu po̱ne̱‑ɔ ase̱ te̱e̱ fe̱yɛ, ‘Ane̱ nyaŋpe̱, ane̱ nyaŋpe̱, taye̱ ane̱ a ane̱ lweero.’

12 Ne̱ ɔko̱fɔ mò̱ kuri a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, ‘Daabii. Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ŋ nyi mo̱ne̱.’

Amo̱ e̱ gye̱ saase̱bɛɛ.”

13 Ne̱ Yeesuu a baa amo̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ɔke̱maa sa mò̱ e̱ye̱e̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi kake bɛɛɛ saŋ ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, e̱ ba‑ɔ.”

Ayaafɔre̱ timaa anyɔ na ke̱yaafɔre̱ wo̱rɔgyapo̱ ko̱ kitee

(Lukas 19.11–27)

14 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ ba kitee ko̱ bo̱ kaapo̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ waa mò̱ ke̱ba be̱e̱‑ɔ. Ɔ yɛ, “N gye̱ atɔ wuye ko̱ ya dɛɛ kye̱na aaa? Ne̱ ɔ kpa a o tu kpa yɔ ke̱fɔ ya kye̱na kafwe̱e̱. Ne̱ ɔɔ te̱e̱ mò̱ ayaafɔre̱ bo̱ gyaŋŋe̱. Ne̱ ɔɔ taa mò̱ kapo̱tɛɛ waa bamo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ na bo̱ de̱e̱re̱ se̱ gywii mò̱. 15 Ɔɔ sa bamo̱ ɔke̱maa ane̱ŋ ne̱ ɔ fa fe̱yɛ ɔ taare̱ a ɔ de̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Ɔɔ sa ɔko̱ŋko̱ siidii ŋkpe̱ŋ alafa anuu (GHC 500,000). Ɔko̱ŋko̱ mɔ ne̱ ɔɔ sa siidii ŋkpe̱ŋ alafa anyɔ (GHC 200,000). Ne̱ ɔko̱ŋko̱ mɔ be̱e̱ ɔɔ sa siidii ŋkpe̱ŋ ke̱lafa (GHC 100,000). Ne̱ ŋkee oo tu mò̱ kpa‑ɔ.

16 Mfe̱ŋ ne̱ ke̱yaafɔre̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ a yɔ ya taa mò̱ siidii ŋkpe̱ŋ alafa anuu bo̱ kyurowi‑ro nya siidii ŋkpe̱ŋ alafa anuu bo̱ tii si. 17 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ke̱yaafɔre̱ nyɔse̱po̱‑ɔ a ya taa mò̱ siidii ŋkpe̱ŋ alafa anyɔ bo̱ kyurowi‑ro nya siidii ŋkpe̱ŋ alafa anyɔ bo̱ tii si. 18 Amaa ke̱yaafɔre̱ sase̱po̱‑ɔ a taa mò̱ siidii ŋkpe̱ŋ ke̱lafa‑ɔ yaa kawu ya kwii bɔ, ne̱ ɔɔ taa mò̱ nyaŋpe̱ a atanne̱‑ɔ bo̱ waa‑rɔ pure.

19 Amo̱ a kyee‑o, ne̱ ayaafɔre̱‑ɔ bamo̱ nyaŋpe̱‑ɔ a kiŋŋi ba pe̱. Ne̱ ɔɔ te̱e̱ mò̱ ayaafɔre̱‑ɔ bo̱ gyaŋŋe̱ na ɔ nya ŋu mò̱ aa bamo̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ atanne̱ ne̱ a bo̱‑rɔ‑ɔ na ɔ kɔɔre̱ le̱e̱ bamo̱ ase̱. 20 Ke̱yaafɔre̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ a ba mò̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱, ke̱e̱ siidii ŋkpe̱ŋ alafa anuu ne̱ fo̱ a taa bo̱ sa mo̱‑ɔ. Ŋkee be̱e̱ ke̱e̱ siidii ŋkpe̱ŋ alafa anuu ne̱ mo̱ a nya bo̱ tii si‑o.’

21 Ne̱ mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ yɛ, ‘Fo̱ a waa atɔ. Ke̱yaafɔre̱ timaa na kase̱ŋtiŋ wuye e̱ gye̱ fo̱. Mbe̱yɔmɔ mo̱ a kɔɔre̱ fo̱ gyi atanne̱ ngyingyii‑ro ŋu fo̱ kase̱ŋtiŋ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ taa mo̱ atanne̱ dabe̱ na m bo̱ sa fo̱ a fo̱ de̱e̱re̱ se̱. Lweero ba mfe̱e̱ na mo̱ aa fo̱ gyi akatɔ.’

22 Ne̱ ke̱yaafɔre̱ nyɔse̱po̱‑ɔ a ba mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱, ke̱e̱ siidii ŋkpe̱ŋ alafa anyɔ ne̱ fo̱ a taa bo̱ sa mo̱‑ɔ. Ŋkee be̱e̱ ke̱e̱ siidii ŋkpe̱ŋ alafa anyɔ ne̱ mo̱ a nya bo̱ tii si‑o.’

23 Ne̱ mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ yɛ, ‘Fo̱ gbaa, fo̱ a waa atɔ fe̱yɛ fo̱ bɛɛko̱ ke̱yaafɔre̱ ko̱‑ɔ. Mo̱ a kɔɔre̱ fo̱ gyi atanne̱ ngyingyii‑ro ŋu fo̱ kase̱ŋtiŋ‑o si‑o, mo̱ e̱ taa atanne̱ dabe̱ na n sa fo̱ a fo̱ de̱e̱re̱ se̱. Lweero ba mfe̱e̱ na mo̱ aa fo̱ gyi akatɔ.’

24-25 Ne̱ ŋkee ke̱yaafɔre̱ sase̱po̱‑ɔ a bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱, n se̱re̱ fo̱, ne̱ ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ ase̱ŋ bo̱ le̱ŋ, ne̱ fo̱ e̱ taa ke̱tɔ ne̱ ke̱ mo̱ŋ gye̱ fo̱ lee‑o, ne̱ fo̱ e̱ kɔɔre̱ adɔɔteese ne̱ fo̱ mo̱ŋ dwii‑o fo̱ i kii fo̱ lee‑o, amo̱ se̱‑ɔ ne̱ mo̱ a taa fo̱ siidii ŋkpe̱ŋ ke̱lafa‑ɔ yaa kawu. Ne̱ mo̱ a ya kwii bɔ taa bo̱ waa‑rɔ pure. Amo̱se̱‑ɔ mbe̱yɔmɔ ke̱e̱ fo̱ atanne̱‑ɔ pɛɛɛ. Fo̱ lee ne̱e̱, amo̱se̱‑ɔ kɔɔre̱ fo̱ atɔ.’

26 Ne̱ mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ yɛ, ‘Ke̱yaafɔre̱ bɔye̱ na wo̱rɔgyapo̱ kase̱ŋtiŋ e̱ gye̱ fo̱. Fo̱ yɛ fo̱ nyi fe̱yɛ mo̱ e̱ taa ke̱tɔ ne̱ ke̱ mo̱ŋ gye̱ mo̱ lee‑o, ne̱ mo̱ e̱ kɔɔre̱ adɔɔteese ne̱ mo̱ŋ dwii‑o mo̱ i kii mo̱ lee. 27 Ne̱ e̱me̱ne̱ ya waa se̱ ne̱ fo̱ mo̱ŋ taa mo̱ atanne̱‑ɔ yaa bo̱ be̱ya baŋke̱‑rɔ, na mo̱ a kiŋŋi ba‑ɔ na ŋ nya atanne̱ be̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ se̱?’

28 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, ‘Mo̱nꞌ kɔɔre̱ siidii ŋkpe̱ŋ ke̱lafa ne̱ e̱ bo̱ ɔnyare̱ mɔ ase̱‑ɔ taa sa mò̱ ne̱ o de siidii kakpe̱ŋkɛɛ‑ɔ. 29 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ o de ke̱tɔ‑ɔ, ba taa bwe̱e̱tɔ na bo̱ bo̱ tii mò̱ se̱. Na mò̱ lee nya waa ko̱kyɔ. Amaa ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ de‑o fe̱raa, ba kɔɔre̱ kafwe̱e̱ ne̱ o de‑o a bo̱ le̱e̱ mò̱ ase̱. 30 Na mo̱nꞌ taa ke̱yaafɔre̱ mɔ ne̱ ɔ maa lɔŋŋɔ sɛye̱‑ɔ twe̱e̱ mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kawu kibugyii‑ro. Mfe̱ŋ ne̱ ba su, ne̱ ba duŋwi nnɔ‑ɔ.’ ”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu i gyi kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ

31 Ne̱ Yeesuu a kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ atɔ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “Kake nsi ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, e̱ le̱e̱ so̱so̱ na m bo̱ gyi kuwure‑o, mo̱ aa Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ e̱ ba na n kye̱na mo̱ kuwuregya‑ɔ se̱. 32 Na kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ gyaŋŋe̱ mo̱ akatɔ‑rɔ. Mfe̱ŋ ne̱ mo̱ i ke bamo̱‑rɔ ntuŋ ŋnyɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mbo̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ i lee e̱sanne̱ ko̱kwe̱e̱, ne̱ o lee e̱te̱e̱re̱ mɔ ko̱kwe̱e̱‑ɔ. 33 Bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ ase̱sɛ timaa‑o du ne̱e̱ fe̱yɛ e̱sanne̱‑ɔ. Bamo̱ ne̱ mo̱ e̱ sa a bo̱ ye̱re̱ mo̱ kigyisesare̱e̱ se̱. Bamo̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ e̱te̱e̱re̱‑ɔ. Bamo̱ mɔ ne̱ mo̱ e̱ sa a bo̱ ye̱re̱ mo̱ ke̱be̱nasare̱e̱ se̱.

34 Na n kye̱na mo̱ kuwure si. Na n tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mo̱ kigyise si‑o fe̱yɛ, ‘Mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ n se̱ Wuribware̱ a yure mo̱ne̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ bo̱ gyi kuwure ne̱ ɔɔ bo̱ be̱ya sa mo̱ne̱ le̱e̱ hare̱e̱ saŋ ne̱ ɔɔ twe̱e̱ kaye̱‑ɔ. 35 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ ako̱ŋ a nya mo̱‑ɔ, ne̱ mo̱ne̱ a sa mo̱ ateese, ne̱ mo̱ a gyi. Saŋ ne̱ burufo a nya mo̱‑ɔ, ne̱ mo̱ne̱ a sa mo̱ nkyu, ne̱ mo̱ a nuu. Saŋ ne̱ mo̱ a kii ɔfɔ‑ɔ, ne̱ mo̱ne̱ a kra mo̱ nɛɛnɛɛ mo̱ne̱ aye̱. 36 Saŋ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu fe̱yɛ m buŋ aprakɛɛ‑ɔ, ne̱ mo̱ne̱ a sa mo̱ atɔ, ne̱ mo̱ a buŋ. Saŋ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu mo̱ na mo̱ e̱ lɔ‑ɔ, ne̱ mo̱ne̱ a kya mo̱‑rɔ. Saŋ ne̱ baa tii mo̱ tiikpa‑ɔ ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ laa mo̱.’

37 Na ase̱sɛ timaa amo̱ bise mo̱ fe̱yɛ, ‘Ane̱ nyaŋpe̱, nsaŋ mo̱ ne̱ ako̱ŋ a nya fo̱, ne̱ ane̱ a sa fo̱ ateese, ne̱ fo̱ a gyi? Tɔwe̱ gywii ane̱. Bɛɛɛ nsaŋ mo̱ ne̱ burufo a nya fo̱, ne̱ ane̱ a sa fo̱ nkyu, ne̱ fo̱ a nuu? 38 Nsaŋ mo̱ ne̱ ane̱ a be̱e̱ ŋu fo̱ na fo̱ gye̱ ɔfɔ, ne̱ ane̱ a kra fo̱ nɛɛnɛɛ ane̱ aye̱? Ne̱ nsaŋ mo̱ ne̱ ane̱ a ŋu fo̱, na fo̱ buŋ aprakɛɛ, ne̱ ane̱ a sa fo̱ atɔ, ne̱ fo̱ a buŋ? 39 Nsaŋ mo̱ ne̱ ane̱ a ŋu fe̱yɛ fo̱ e̱ lɔ, bɛɛɛ baa tii fo̱ tiikpa ne̱ ane̱ a bo̱ laa fo̱ kya fo̱‑rɔ?’

40 Na m be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ, saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ a waa mo̱ ko̱we̱bɛɛ‑ana ngyingyii mɔ ɔko̱ ke̱dame̱naŋsɛ‑ɔ, mo̱ne̱ a waa mo̱, Yeesuu, ke̱dame̱naŋsɛ ne̱e̱.’

41 Na n tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mo̱ ke̱be̱na se̱‑ɔ fe̱yɛ, ‘Mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱nꞌ le̱e̱ mo̱ ase̱. Wuribware̱ a lo̱ŋ mo̱ne̱. Mo̱nꞌ nare̱ ya lwee de̱e̱kpa ne̱ Wuribware̱ a kure bo̱ be̱ya Ɔbɔnsam na mò̱ kamɛɛ‑rɔ awuye‑o‑ro. Ane̱ŋ a de̱e̱kpa‑ɔ maa duŋ pɛɛɛ. 42 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ ako̱ŋ a nya mo̱‑ɔ, mo̱ne̱ mo̱ŋ sa mo̱ ateese a n gyi. Saŋ ne̱ burufo a nya mo̱‑ɔ, mo̱ne̱ mo̱ŋ sa mo̱ nkyu a n nuu. 43 Saŋ ne̱ mo̱ a kii ɔfɔ‑ɔ, mo̱ne̱ mo̱ŋ kra mo̱ nɛɛnɛɛ. Saŋ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu fe̱yɛ m buŋ aprakɛɛ‑ɔ, mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ sa mo̱ atɔ buŋsɛ. Saŋ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu fe̱yɛ mo̱ e̱ lɔ, ne̱ n da tiikpa‑ɔ‑rɔ‑ɔ, mo̱ne̱ mo̱ŋ bo̱ laa mo̱ na mo̱nꞌ kya mo̱‑rɔ!’

44 Na ase̱sɛ bɔye̱ amo̱ be̱ŋŋaa mo̱ fe̱yɛ, ‘Ane̱ nyaŋpe̱, nsaŋ mo̱ ne̱ ane̱ a ŋu fo̱ na ako̱ŋ de fo̱, ne̱ ane̱ a kine ke̱sa fo̱ ateese? Tɔwe̱ gywii ane̱. Ne̱ nsaŋ mo̱ ne̱ ane̱ a ŋu fo̱ na burufo de fo̱, ne̱ ane̱ a kine ke̱sa fo̱ nkyu? Nsaŋ mo̱ ne̱ ane̱ a ŋu fo̱ fe̱yɛ ɔfɔ, ne̱ ane̱ a kine ke̱kra fo̱ nɛɛnɛɛ, bɛɛɛ ane̱ a ŋu fo̱ na fo̱ buŋ aprakɛɛ, ne̱ ane̱ a kine ke̱sa fo̱ atɔ buŋsɛ? Bɛɛɛ nsaŋ mo̱ ne̱ ane̱ a ŋu fo̱ na fo̱ e̱ lɔ bɛɛɛ fo̱ da tiikpa, ne̱ ane̱ a kine ke̱bo̱ kya fo̱‑rɔ?’

45 Na m be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ a ŋu mo̱ ko̱we̱bɛɛ‑ana ngyingyii‑o mɔ ɔko̱ na o gyi awo̱re̱fɔɔ, ne̱ mo̱ne̱ a kine ko̱waa mò̱ ke̱dame̱naŋsɛ, saŋ amo̱‑ɔ mo̱, Yeesuu, ne̱ mo̱ne̱ a kine ko̱waa ke̱dame̱naŋsɛ.’

46 Ane̱ŋ a ase̱sɛ bɔye̱‑ɔ ne̱ mo̱ e̱ gya a m bo̱ kyo̱ŋwe̱ mfe̱ŋ ne̱ bamo̱ ke̱se̱bɔgyiiri maa lo̱we̱ pɛɛɛ‑ɔ. Ase̱sɛ timaa‑o fe̱raa e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.”

26

Ane̱ŋ ne̱ baa da Yeesuu kuŋu si kikpuni‑o

(Maak 14.1–2; Lukas 22.1–2; Yohanee 11.45–53)

1 Yeesuu a kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ amo̱‑ɔ pɛɛɛ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, 2 “Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ ŋke ŋnyɔ bo̱ fo̱‑ɔ, Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o kigyibe̱e̱ e̱ fo̱. Saŋ‑ɔ na bo̱ taa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, waa bo̱ko̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ na bo̱ da mo̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱ mɔɔ.”

3 Ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ na maŋ abre̱sɛ a gyaŋŋe̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kayafas‑ɔ lɔŋ‑nɔ. 4 Ne̱ baa le̱e̱ ba kpa e̱kpa ne̱ ba bo̱rɔ se̱ a bo̱ kra Yeesuu, na ɔko̱ mo̱ŋ ŋu‑o, na bo̱ mɔɔ. 5 Amaa bo̱ yɛ, “Ane̱ ma kra mò̱ Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese kigyi a ŋke‑o‑ro, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ ya kra mò̱ ŋke amo̱‑rɔ, lamaŋ maa sure, na bamo̱ iduŋ fwii, na bo̱ baa e̱kɔ maŋ‑nɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ ɔkye̱e̱ ko̱ a twiiri laŋpe̱ŋtaa we̱e̱ Yeesuu kuŋu si Bɛtaniya‑o

(Maak 14.3–9; Yohanee 12.1–8)

6 Saŋ amo̱ ŋke ŋko̱ Yeesuu bo̱ Bɛtaniya kamaŋgyii‑ro. Ne̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Simɔŋ, ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ dɛɛ ɔ gye̱ bwatɔpo̱‑ɔ a nyiŋŋi mò̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ gyi ateese mò̱ lɔŋ‑nɔ. 7 Yeesuu a te o gyi ateese‑o, ne̱ ɔkye̱e̱ ko̱ a lweero ba mò̱ ase̱. Na o de mò̱ laŋpe̱ŋtaa yawo̱ le̱ŋsɛ ko̱. Laŋpe̱ŋtaa amo̱ bo̱ kalɔgyii dame̱naŋsɛ ko̱ ne̱ baa taa kibu ne̱ ba te̱e̱ ke̱mo̱ ɛ alabase̱taa‑ɔ bo̱ waa‑ɔ‑rɔ ne̱e̱. Ne̱ oo twiiri laŋpe̱ŋtaa‑ɔ we̱e̱ Yeesuu kuŋu si.

8 Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a ŋu amo̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ iduŋ a fwii. Ne̱ bo̱ yɛ, “Nte̱tɔ e̱ gye̱ laŋpe̱ŋtaa amo̱ ke̱nye̱ra ane̱ŋ? 9 Ɔkye̱e̱ mɔ a fe laŋpe̱ŋtaa mɔ ne̱e̱, weetee ɔ nya atanne̱ bwe̱e̱tɔ, na ɔ nya taa atanne̱‑ɔ bo̱ sa atiripo̱.”

10 Yeesuu a nyi ke̱tɔ ne̱ ba tɔwe̱ ke̱mo̱ a ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa mò̱ ane̱ŋ? M fe̱raa mo̱ ase̱, atɔ timaa na ke̱dame̱naŋsɛ ne̱ ɔɔ waa. 11 Mo̱ne̱ de atiripo̱ mo̱ne̱ ase̱ saŋ ke̱maa, amaa m fe̱raa mo̱ aa mo̱ne̱ maa kye̱na a ane̱ bo̱ yɔ. 12 Ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mò̱ a twiiri laŋpe̱ŋtaa‑ɔ we̱e̱ mo̱ se̱‑ɔ, ɔɔ ba a ɔ bo̱ lɔŋŋɔ mo̱ kayo̱wɔre̱ bo̱ sa mo̱ kipure‑o ne̱e̱. 13 Mbe̱yɔmɔ mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ kaye̱ mɔ pɛɛɛ‑rɔ to̱ŋ ke̱maa ne̱ ba tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ, bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ ɔkye̱e̱ mɔ a waa‑ɔ se̱‑ɔ, mò̱ ke̱nyare̱ maa muri amo̱‑rɔ daa.”

Ane̱ŋ ne̱ Yudas a sure si fe̱yɛ o gyi Yeesuu kidiburo‑o

(Maak 14.10–11; Lukas 22.3–6)

14 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yudas Kariyotinyi‑o a yɔ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ ase̱. 15 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ ya taa Yeesuu bo̱ waa mo̱ne̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ, atanne̱ afe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ sa mo̱?” Ne̱ baa kare̱ atanne̱gyi fufuri adusa ne̱ ke̱ke̱maa a fo̱ siidii aduna‑ɔ sa mò̱ (GHC 1,200). 16 Le̱e̱ kake amo̱ bo̱ yɔ ne̱ Yudas a le̱e̱ ɔ kpa kpa ne̱ ɔ bo̱ lee Yeesuu bo̱ sa bamo̱‑ɔ.

Siraa ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a waa na bo̱ gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o

(Maak 14.12–16; Lukas 22.7–13, 21–23)

17 Kadawɔkywe̱e̱ a kake ne̱ ka gye̱ ŋkpɛɛ ne̱ ba gyi bodobodoo ne̱ yiisi mo̱ŋ te‑ro‑o, ne̱ Yeesuu a agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ a ba mò̱ ase̱ bo̱ bise mò̱ fe̱yɛ, “Mfe̱ne̱ ne̱ fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ ya lɔŋŋɔ sa fo̱ a fo̱ ya gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o?”

18 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ bo̱ yɔ ɔnyare̱ ko̱ ase̱ maŋ‑nɔ na bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱‑ɔ yɛ mò̱ saŋ‑ɔ a ba. Amo̱se̱‑ɔ ɔ kpa fe̱yɛ mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o fo̱ lɔŋ‑nɔ ne̱e̱.”

19 Ne̱ agyase̱po̱ amo̱ a waa ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱‑ɔ, ne̱ baa waa Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o siraa mfe̱ŋ.

Ane̱ nyaŋpe̱ a ateese‑o

(Maak 14.17–26; Lukas 22.14–23; Yohanee 13.1–2, 21–30; 1 Korintoo awuye 11.23–25)

20 Kyɔwe̱ a lo̱we̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ a kye̱na a bo̱ gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o. 21 Bamo̱ a te ba gyi‑o, ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ i gyi mo̱ kidiburo.”

22 Mò̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ aa waa bamo̱ mfɛɛre̱ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ baa le̱e̱ ba bise mò̱ ke̱gyase̱ ke̱gyase̱ fe̱yɛ, “Kase̱ŋtiŋ ne̱e̱, mo̱ ne̱ fo̱ de, bɛɛɛ?”

23 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Ɔko̱ ne̱ mo̱ aa mò̱ ke̱sare̱e̱ i di gyare̱ ko̱ŋko̱‑rɔ ane̱ i gyi‑o e̱ gye̱ ne̱ o gyi mo̱ kidiburo. 24 Mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, i wu fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ mo̱ ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ. Amaa ɔko̱ ne̱ o gyi mo̱ kidiburo‑o i ŋu ase̱ŋ ne̱e̱ fɛɛ. Bo̱ dɛɛ bo̱ mo̱ŋ ko̱we̱ ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ ne̱e̱, weetee a bɔ.”

25 Ne̱ Yudas odiburopo̱‑ɔ yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, mo̱ ne̱ fo̱ de, bɛɛɛ?”

Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ nyi gbaa.”

26 Saŋ ne̱ bo̱ maa se̱ ba gyi‑o, ne̱ Yeesuu a taa bodobodoo, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ se̱, ne̱ ɔɔ te̱ŋŋe̱‑rɔ sa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ. Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ kɔɔre̱, na mo̱nꞌ gyi. Mo̱ ko̱yo̱wɔre̱gyi ne̱e̱.”

27 Ne̱ ɔɔ taa nta ko̱to̱re̱nkyu bo̱rɔ, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ se̱, ne̱ ɔɔ taa sa bamo̱. Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ pɛɛɛ, mo̱nꞌ kɔɔre̱ nuu. 28 Mo̱ mbo̱gya ne̱ n twiiri a ŋ we̱e̱, na Wuribware̱ nya taa ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱‑ɔ ne̱e̱. Mo̱ mbo̱gya ne̱ n tii Wuribware̱ na ase̱sɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ a e̱taŋ po̱pwɛɛ‑ɔ kanɔ‑ɔ ne̱e̱. 29 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ le̱e̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ yɔ, ma lɛɛ nuu nta mɔ pɛɛɛ, amɔ ŋke nsi ne̱ mo̱ aa mo̱ne̱ i nuu nta po̱pwɛɛ saŋ ne̱ n se̱ Wuribware̱ e̱ ba a ɔ bo̱ gyi mò̱ kuwure‑o.”

30 Ne̱ baa waa kiliŋ bo̱ kyo̱rɔ Wuribware̱ mfe̱ŋ, ne̱ baa le̱e̱ kawu yɔ Mfɔ-Ayii ke̱be̱e̱‑ɔ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ Peetroo e̱ tɔwe̱ ɛ ɔ mo̱ŋ nyi mò̱‑ɔ

(Maak 14.27–31; Lukas 22.31–34; Yohanee 13.36–38)

31 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ kya se̱ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ pɛɛɛ mɔ e̱ se̱re̱ a mo̱nꞌ yɔwe̱ mo̱ kanye mɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a tɔwe̱ ɛ,

‘Wuribware̱ e̱ mɔɔ e̱sanne̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ,

na e̱sanne̱‑ɔ pɛɛɛ mɔ brawe̱‑rɔ’‑ɔ.*

32 Amaa mo̱ ya bo̱ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, mo̱ e̱ gye̱ mo̱ne̱ ŋkpɛɛ a ŋ yɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱.”

33 Mfe̱ŋ ne̱ Peetroo a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Hare̱e̱ mo̱ bɛɛko̱‑ana mɔ ya se̱re̱, m fe̱raa ma se̱re̱ a ŋ yɔwe̱ fo̱.”

34 Ne̱ Yeesuu mɔ a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱ fe̱yɛ, fo̱ e̱ swe̱e̱ iluwi e̱sa kanye mɔ fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ nyi mo̱ pwɛɛ na kyaŋare̱ dɛɛ fo̱re̱.”

35 Ne̱ Peetroo a be̱e̱ be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Hare̱e̱ amo̱ e̱ gye̱ mo̱ aa fo̱ lowi gbaa, ma tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ŋ nyi fo̱.” Ne̱ agyase̱po̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ pɛɛɛ mɔ a tɔwe̱ ane̱ŋ dɛɛ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ Gɛte̱sɛmane̱e̱‑ɔ

(Maak 14.32–42; Lukas 22.39–46)

36 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a ba bane̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Gɛte̱sɛmane̱e̱‑ɔ‑rɔ. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ kye̱na mfe̱e̱, na ŋ yɔ nno̱ŋ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱.” 37 Ne̱ ɔɔ te̱e̱ Peetroo na Sibidii mò̱ gyi‑ana anyɔ‑ɔ, bamo̱ e̱ gye̱ Yakubu na Yohanee, bo̱ tii mò̱ e̱ye̱e̱ se̱, ne̱ baa yɔ. Mfe̱ŋ ne̱ mò̱ abaa‑rɔ a yɔre̱, ne̱ mò̱ kayo̱wɔre̱‑rɔ a waa mò̱ yɔre̱yɔre̱. 38 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ bo̱re̱‑rɔ i duŋwi mo̱ bwe̱e̱tɔ, hare̱e̱ mo̱ e̱ kpa a ŋ wu. To, mo̱nꞌ kyiŋŋi kye̱na mo̱ ase̱ mfe̱e̱.”

39 Ne̱ ɔɔ nare̱ yɔ akatɔ‑rɔ kafwe̱e̱, ne̱ ɔɔ ya kyo̱ŋ di kame si swe̱e̱re̱. Ne̱ ɔɔ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ, “N se̱ Wuribware̱, mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, amo̱ e̱ kaa a baare, fo̱ sa a mo̱ awo̱re̱fɔɔ ne̱ mo̱ i gyi‑o mɔ gye̱ kɛɛ, na m ma wu. Amaa kanɔ ŋke̱maa ne̱ fo̱ e̱ kpa‑ɔ bware sa mo̱.”

40 Ne̱ oo kiŋŋi ya to̱ fe̱yɛ mò̱ agyase̱po̱ asa amo̱ pɛɛɛ a di idi. Ne̱ oo bise Peetroo fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ abɛɛ asa mo̱ŋ taare̱ kye̱na mo̱ ase̱ dɔŋhwe̱re̱e̱ ko̱ŋko̱, na mo̱ne̱ mo̱ŋ di idi? 41 To, mo̱nꞌ kyiŋŋi kye̱na, na mo̱nꞌ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ Ɔbɔnsam ma kaŋ kyɔ mo̱ne̱‑rɔ ke̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ i kiŋŋi kamɛɛ aaa. Mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ e̱ kpa kikyiŋŋi kye̱na, amaa mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱‑rɔ mɔ a waa yɔre̱yɔre̱.”

42 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ yɔ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. Ne̱ ɔ yɛ, “N se̱, mo̱ awo̱re̱fɔɔ ne̱ mo̱ i gyi‑o e̱ ma gye̱ kɛɛ, na mo̱ŋ gyi amo̱ lo̱we̱ wu fe̱raa, ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kpa‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ a waa.”

43 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ kiŋŋi ya to̱ fe̱yɛ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a be̱e̱ di idi. Bo̱ mo̱ŋ taare̱ kra idi. 44 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ yɔwe̱ bamo̱ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sase̱po̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ ko̱re̱ nyɔse̱po̱‑ɔ.

45 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ kiŋŋi yɔ agyase̱po̱ amo̱ ase̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ i di idi mo̱ne̱ i kyure ne̱e̱ e̱e̱e̱? To, saŋ a fo̱ mbe̱yɔmɔ. Mo̱nꞌ de̱e̱re̱, ba lee mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, ba sa e̱bɔye̱ awaapo̱, na bo̱ nya mo̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ. 46 Mo̱nꞌ ke̱e̱, ɔko̱ ne̱ o gyi mò̱ kidiburo‑o e̱ ba‑ɔ. Mo̱nꞌ ko̱so̱ a ane̱ yɔ na ane̱ ya gyaŋŋaa mò̱.”

Ane̱ŋ ne̱ baa kra Yeesuu‑o

(Maak 14.43–52; Lukas 22.47–53; Yohanee 18.2–12)

47 Yeesuu saŋ ɔ sa se̱ŋsa o gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ, ne̱ Yudas ne̱ ɔ gye̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ ɔko̱‑ɔ a fo̱. Mò̱ aa ase̱sɛ kukwii dabe̱ ko̱ na bamo̱ apaŋ na akyokuŋ ya ba. Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na maŋ abre̱sɛ‑ɔ ya suŋ bamo̱. 48 Amɔ odiburopo̱‑ɔ a kyɔ kaapo̱ ase̱sɛ amo̱ ne̱ bo̱ gya mò̱ se̱ ba ba‑ɔ kpa ne̱ ba bo̱rɔ se̱ a bo̱ kra Yeesuu‑o. Ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Ɔko̱ ne̱ mo̱ e̱ yɔ a ŋ ya ka mò̱ kanɔ‑ɔ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ. Mo̱nꞌ kra mò̱, na mo̱nꞌ taa mò̱ nare̱!” 49 Amo̱se̱‑ɔ Yudas a de̱ŋ fo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ Yeesuu ase̱ ya te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱.” Ne̱ ɔɔ kyo̱kywe̱e̱ mò̱ ke̱daabɔŋ dame̱naŋsɛ ka mò̱ kanɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Yudaa awuye e̱ ka abɛɛ kanɔ saŋ ke̱maa‑ɔ.

50 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ nyare̱, waa ke̱tɔ ne̱ fo̱ a ba a fo̱ bo̱ waa‑ɔ lo̱we̱.” Ne̱ baa ba bo̱ kra Yeesuu. Ne̱ baa kra mò̱‑rɔ keŋkeŋ. 51 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱ a gyiiri mò̱ ke̱paŋ le̱e̱ ke̱mo̱ ke̱gyafo̱‑rɔ bo̱ ŋe Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ a anya‑ɔ ɔko̱ ke̱se̱bɔ te̱ŋ.

52 Amaa ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Yɔwe̱, na fo̱ taa fo̱ ke̱paŋ‑ɔ bo̱ waa ke̱mo̱ ke̱gyafo̱‑rɔ. Ɔke̱maa ne̱ ɔ taa ke̱paŋ a ɔ bo̱ kɔ‑ɔ, ba ba ke̱paŋ a bo̱ bo̱ mɔɔ mò̱. 53 Fo̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ e̱ taare̱ a n te̱e̱ n se̱ Wuribware̱ a ɔ bo̱ kya mo̱‑rɔ aaa? Na puri‑ro ɔ ba mò̱ mbɔɔ anaapo̱‑ɔ ŋkpe̱ŋ ŋkpe̱ŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ aaa? 54 Mò̱ ya sa ne̱ baa mo̱rɔwe̱ mo̱ le̱e̱ anyare̱ mɔ ke̱sare̱e̱‑rɔ fe̱raa, e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ i wu mo̱ lowi ne̱ baa kyo̱rɛɛ mo̱ ase̱ŋ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ ne̱e̱?”

55 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱ baa kra mò̱ bo̱ de‑ro‑o fe̱yɛ, “Amɔ mo̱ne̱ a ba apaŋ na akyokuŋ ne̱e̱ a mo̱nꞌ ba bo̱ kra mo̱ fe̱yɛ oyu‑o ooo? Ŋke mfe̱ne̱ mɔ‑rɔ mo̱ aa mo̱ne̱ ne̱e̱ na n te Wuribware̱ suŋkpa kabuno‑o mo̱ e̱ kaapo̱ abware̱se̱ŋ, na mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ mo̱ŋ kra mo̱? 56 Amaa amo̱‑ɔ a ba ane̱ŋ ne̱e̱ na ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ bo̱ko̱ a kyo̱rɛɛ mo̱ ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ.”

Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a agyase̱po̱‑ɔ pɛɛɛ a se̱re̱ yɔwe̱ mò̱.

Ane̱ŋ ne̱ baa yaa Yeesuu Yudaa awuye a iwurekpa‑ɔ

(Maak 14.53–65; Lukas 22.54–55, 63–71; Yohanee 18.13–14, 19–24)

57 To, ne̱ bamo̱ ne̱ baa kra Yeesuu‑o a taa mò̱ yaa Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ Kayafas a lɔŋ‑ɔ‑rɔ, mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ na maŋ abre̱sɛ e̱ gyaŋŋe̱‑ɔ.

58 Ne̱ Peetroo a sii kamɛɛ ɔ gya bamo̱ se̱. Ɔɔ gya bamo̱ se̱ ane̱ŋ‑aaa ya bo̱ fo̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ a lɔŋ amo̱ kanɔ, ne̱ oo lwee lɔŋ‑ɔ kabuno‑o‑ro. Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ kye̱na ade̱e̱re̱se̱po̱ ko̱ ase̱ na ɔ nya ŋu ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ yɔ se̱‑ɔ.

59 Ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na agyaŋŋe̱po̱‑ɔ pɛɛɛ a buwi kpa kanɔte̱ŋ ne̱ ba ye̱re̱ se̱ na Yeesuu gyi ke̱pɔ a bo̱ nya mɔɔ mò̱‑ɔ. 60 Ne̱ baa buwi kpa kpo̱ne̱. Ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a bo̱ ba bamo̱ aye̱ba bo̱ kye mò̱ gbaa ooo, ɔ mo̱ŋ gyi ke̱pɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ aye̱ba‑ɔ mo̱ŋ ye̱re̱ abɛɛ se̱.

Ne̱ ŋkee abɛɛ anyɔ a ko̱so̱ ba aye̱ba bo̱ po̱rɔ Yeesuu fe̱yɛ, 61 “Ɔnyare̱ mɔ yɛ, ‘Mo̱ e̱ taare̱ a m bwee Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ, na ŋke nsa kamɛɛ‑rɔ na m pwɛɛ mò̱ bo̱ ye̱ra.’ ”

62 Ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ a kyuwi‑ro. Ne̱ oo bise Yeesuu fe̱yɛ, “Amɔ fo̱ mo̱ŋ de ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ ne̱ ba tɔwe̱ ba kye fo̱‑ɔ kanɔlee aaa?” 63 Ne̱ Yeesuu a laatɔ.

Ne̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ka Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ dooo i de ŋkpa‑ɔ ke̱yaa, tɔwe̱ gywii ane̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ gye̱ Kristoo, Wuribware̱ mò̱ gyi ne̱ oo suŋ mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ, bɛɛɛ n gye̱ fo̱ e̱ gye̱.”

64 Ŋkee fe̱raa ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Ane̱ŋ ne̱ a du‑o dɛɛ ne̱ fo̱ a tɔwe̱‑ɔ. Ke̱tɔ ne̱ ki tii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ i ŋu mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a te Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱ kigyise si, na mo̱ aa mò̱ a gyi mò̱ kuwure dabe̱‑ɔ, na mo̱ a le̱e̱ awo̱re̱‑rɔ mo̱ e̱ ba.”*

65 Amo̱ fe̱raa ne̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ a ba kaduŋfwii bo̱ kyaŋ mò̱ fɔŋfɔŋ waagya‑rɔ. Ne̱ ɔ yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ a tɔwe̱ abuse̱ŋse̱ŋ. Ane̱ maa lɛɛ kpa a ɔko̱ tɔwe̱ ko̱tɔko̱ pwɛɛ a ane̱ dɛɛ ŋu fe̱yɛ o gyi ke̱pɔ. Mo̱ne̱ a nu ase̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ kye Wuribware̱‑ɔ, ɔ yɛ mò̱ aa Wuribware̱ ta. 66 Amo̱se̱‑ɔ e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ ane̱ waa mò̱?”

Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a sure si fe̱yɛ o gyi ke̱pɔ, amo̱se̱‑ɔ bo̱ mɔɔ mò̱.

67 Mfe̱ŋ dɛɛ ne̱ bo̱ko̱ a le̱e̱ ba twe̱e̱ akyɔne̱ ba waa Yeesuu akatɔ‑rɔ, na ba da mò̱ akuŋtiŋ. Ne̱ bo̱ko̱ mɔ a da mò̱ abaa. 68 Ne̱ bo̱ yɛ, “Fo̱ i nyi fe̱yɛ fo̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ‑o, tɔwe̱ mò̱ ne̱ ɔɔ da fo̱‑ɔ gywii ane̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Peetroo a swe̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ nyi Yeesuu‑o

(Maak 14.66–72; Lukas 22.56–62; Yohanee 18.15–18, 25–27)

69 Bamo̱ a gyi Yeesuu ase̱ŋ ke̱kyaŋ‑nɔ‑ɔ na Peetroo saŋ o te kabuno mfe̱ŋ. Ne̱ kabre ko̱ a ba mò̱ ase̱ bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Fo̱ gbaa fo̱ aa Yeesuu Galile̱yanyi mɔ e̱ dɛɛ mo̱ne̱ naa.”

70 Ne̱ Peetroo a swe̱e̱ bamo̱ pɛɛɛ akatɔ‑rɔ fe̱yɛ, “Mo̱ŋ nu ase̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ kaase̱.” Ne̱ ɔɔ nare̱ ya ye̱re̱ lɔŋ‑ɔ kibunogyi‑ro. 71 Mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ kabre ko̱ mɔ a be̱e̱ ŋu mò̱. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ na Yeesuu Nasarɛte̱nyi‑o e̱ gye̱ ne̱ bo̱ naa.”

72 Amaa Peetroo a be̱e̱ swe̱e̱ fe̱yɛ, “Kase̱ŋtiŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱, ma ba aye̱ba ne̱e̱. Mo̱ e̱ ka Wuribware̱ se̱ ke̱yaa fe̱yɛ mo̱ŋ nyi ɔnyare̱ amo̱.”

73 Ke̱tɔ a be̱e̱ waa kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ a tɔwe̱ gywii Peetroo fe̱yɛ, “Fo̱ maa taare̱ a fo̱ gyiiri ikii fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ gye̱ Yeesuu a ase̱sɛ‑ɔ ɔko̱, a le̱e̱ fe̱yɛ kpa ke̱maa se̱ fo̱ se̱ŋsa i lee fo̱ kawu.”

74 Ne̱ Peetroo a be̱e̱ be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ ka ke̱yaa fe̱yɛ n kyɔ mo̱ŋ nyi ɔnyare̱ mɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ. Ne̱ ase̱ŋ mɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ mo̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ, amo̱ fe̱raa Wuribware̱ lo̱ŋ mo̱.” Ne̱ ɔɔ be̱e̱ ka ane̱ŋ a ke̱yaa‑ɔ iluwi bwe̱e̱tɔ.

Mò̱ ke̱de̱ŋ tɔwe̱ ane̱ŋ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ kyaŋare̱ a fo̱re̱. 75 Ne̱ oo nyiŋŋi ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ swe̱e̱ iluwi e̱sa fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ nyi mo̱ pwɛɛ na kyaŋare̱ dɛɛ fo̱re̱”‑ɔ. Ne̱ ɔɔ yɔ kawu ya su bwe̱e̱tɔ.

27

Ane̱ŋ ne̱ baa yaa Yeesuu Romanyi gominaa akatɔ‑rɔ‑ɔ

(Maak 15.1; Lukas 23.1–2; Yohanee 18.28–32)

1 Kaye̱ ŋke gye̱gyaye̱ tututu‑o, ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ na maŋ abre̱sɛ pɛɛɛ a gyaŋŋe̱ da kikpuni fe̱yɛ bo̱ mɔɔ Yeesuu. 2 Ne̱ baa ba agbarabi bo̱ da mò̱ asare̱e̱‑rɔ, ne̱ baa yaa mò̱ Romanyi gominaa ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Pilat‑o akatɔ‑rɔ, na ɔ sa bamo̱ kpa fe̱yɛ bo̱ mɔɔ mò̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yudas odiburopo̱‑ɔ a nu mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ oo wu‑o

(Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ asuŋ 1.18–19)

3 Amɔ Yudas odiburopo̱‑ɔ a ŋu fe̱yɛ baa bu Yeesuu ke̱pɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ba mɔɔ mò̱‑ɔ, ne̱ oo nu mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ɔɔ yɔ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na maŋ abre̱sɛ‑ɔ ase̱ ya kiŋŋaa atanne̱ fufuri agyi adusa ne̱ baa sa mò̱‑ɔ sa bamo̱. 4 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ a waa bɔye̱ fe̱yɛ mo̱ a gyi ɔnyare̱ timaa amo̱ kidiburo.”

Ne̱ baa be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Amo̱‑ɔ tiri ane̱ aaa? Fo̱ wo̱re̱ fo̱ ase̱ŋ ne̱e̱.”

5 Ne̱ Yudas a ya twe̱e̱ atanne̱‑ɔ bo̱ be̱ya swe̱e̱re̱ Wuribware̱ suŋkpa. Ne̱ ɔɔ le̱e̱ mfe̱ŋ ya kya mò̱ e̱ye̱e̱ fe, ne̱ oo wu.

6 Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ a ŋu atanne̱‑ɔ da swe̱e̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ, “Atanne̱ ne̱ ane̱ a bo̱ ka ɔnyare̱ ko̱ lowi ko̱kɔ‑ɔ ne̱e̱. Mbo̱gya atanne̱ ne̱e̱, ane̱ŋ se̱‑ɔ a de iyisi. Amo̱se̱‑ɔ a kye ane̱ mbraa fe̱yɛ ane̱ taa waa Wuribware̱ suŋkpa a atanne̱ ne̱ a da‑ɔ‑rɔ.” 7 Bamo̱ a fa atanne̱ amo̱ ase̱ŋ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ baa waa kanɔ ba atanne̱‑ɔ bo̱ sɔɔ swe̱e̱re̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Ɔpwɛɛpo̱ a swe̱e̱re̱‑ɔ, na bo̱ nya pure afɔ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ, ne̱ ba wu‑o swe̱e̱re̱ amo̱ se̱. 8 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ ba te̱e̱ swe̱e̱re̱ amo̱ fe̱yɛ, “Mbo̱gya a swe̱e̱re̱‑ɔ” bo̱ fo̱ ndɔɔ. 9-10 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Yɛrɛme̱ya a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ a ba kase̱ŋtiŋ. Ɔɔ kyo̱rɛɛ fe̱yɛ,

“Ne̱ Isireelii awuye a sure si fe̱yɛ ba ka atanne̱ fufuri agyi‑ro adusa a bo̱ sa mò̱. Ne̱ baa ba atanne̱ mɔ bo̱ sɔɔ swe̱e̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Ɔpwɛɛpo̱ a swe̱e̱re̱‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ ŋ waa‑ɔ.”*

Ane̱ŋ ne̱ Romanyi gominaa a sure si fe̱yɛ bo̱ mɔɔ Yeesuu‑o

(Maak 15.2–15; Lukas 23.3–5, 13–25; Yohanee 18.33–38)

11 Bamo̱ a yaa Yeesuu Romanyi gominaa‑o akatɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ gominaa‑o a bise mò̱ fe̱yɛ, “Baa po̱rɔ fo̱ fe̱yɛ fo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ gye̱ Yudaa awuye owure‑o. E̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ i lee kanɔ?”

Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Se̱ŋbise mɔ a le̱e̱ fo̱ ase̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱?”

12 Amaa Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na maŋ abre̱sɛ a mpo̱rɔ‑ɔ, Yeesuu mo̱ŋ lee mmo̱ kanɔ. 13 Mfe̱ŋ ne̱ gominaa‑o a bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ maa nu ase̱ŋ mɔ ne̱ baa po̱rɔ fo̱ amo̱ se̱‑ɔ ɔɔɔ?” 14 Amaa Yeesuu mo̱ŋ be̱ŋŋaa mò̱. Ɔ mo̱ŋ lee mpo̱rɔ ne̱ baa po̱rɔ mò̱‑ɔ ŋko̱ŋko̱ gbaa kanɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ gominaa‑o e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ mò̱.

15 Amɔ saŋ ke̱maa mɔ, Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese kigyi‑o‑ro, Romanyi gominaa i lee bamo̱ ne̱ oo tii bamo̱ tiikpa‑ɔ ɔko̱ ne̱ lamaŋ e̱ kpa‑ɔ na ɔ nare̱ ya kyure. 16 Saŋ amo̱‑ɔ ne̱ oo tii ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Bar‑Abas‑ɔ ne̱ ɔke̱maa nyi mò̱ asuŋ bɔye̱ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ. 17 Amo̱se̱‑ɔ lamaŋ‑ɔ a gyaŋŋe̱ gominaa‑o akatɔ‑rɔ bo̱ ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ o lee bamo̱ ne̱ oo tii‑o ɔko̱ sa bamo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “To, mmo̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ n lee mò̱ le̱e̱ tiikpa sa mo̱ne̱, Bar‑Abas bɛɛɛ Yeesuu ne̱ bo̱ko̱ e̱ te̱e̱ mò̱ ɛ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ‑o ooo?” 18 Amɔ gominaa‑o nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ ko̱kwe̱e̱ se̱ ne̱ baa kra Yeesuu baa mò̱ ase̱.

19 Gominaa‑o a te mò̱ se̱ŋgyikpa a kagya‑ɔ se̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ mò̱ ka a kra bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ma waa ɔnyare̱ timaa amo̱ sɛye̱. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ndee kanye mo̱ a ku mò̱ dee, ne̱ aa waa mo̱ gya bwe̱e̱tɔ.”

20 Ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na maŋ abre̱sɛ‑ɔ a da lamaŋ‑ɔ kanɔ se̱ fe̱yɛ bo̱ tɔwe̱ gywii gominaa‑o fe̱yɛ ɔ yɔwe̱ Bar‑Abas bo̱ sa bamo̱, na ɔ mɔɔ Yeesuu. 21 Amo̱se̱‑ɔ gominaa‑o a be̱e̱ bise bamo̱ fe̱yɛ, “Abɛɛ anyɔ mɔ‑rɔ, mmo̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ yɔwe̱ mò̱ a m bo̱ sa mo̱ne̱?” Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Bar‑Abas.”

22 Ne̱ gominaa‑o yɛ, “Ne̱ nte̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ yɛ ŋ waa Yeesuu ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kristoo‑o?”

Amo̱ fe̱raa ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a fɛɛ‑rɔ be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱!”

23 Ne̱ gominaa‑o yɛ, “Nte̱tɔ bɔye̱ gbaa ne̱ ɔɔ waa?”

Ne̱ baa be̱e̱ fɛɛ‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ, “Da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱!”

24 Ne̱ lamaŋ‑ɔ a le̱e̱ ba fɛɛ‑rɔ, ne̱ baa fɛɛ‑rɔ ane̱ŋ‑aaa. Gominaa‑o a ŋu fe̱yɛ ɔ maa lɛɛ taare̱ a ɔ waa sɛye̱ bo̱ kɔɔre̱ Yeesuu‑o, ne̱ ŋkee ase̱ŋ e̱ kpa a a be̱e̱ ba maŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ ɔɔ sa kanɔ, ne̱ baa baa mò̱ kyaŋse̱ na nkyu. Ne̱ ɔɔ fwe̱e̱ mò̱ asare̱e̱ lamaŋ‑ɔ akatɔ‑rɔ. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ŋ gye̱ mo̱ne̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ ɔnyare̱ mɔ lowi‑ro. Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ awaasɛ ne̱e̱.”

25 Ne̱ lamaŋ‑ɔ pɛɛɛ yɛ, “Sa a ɔnyare̱ mɔ ke̱se̱bɔgyiiri ne̱ ane̱ e̱ sa mò̱‑ɔ kiŋŋi gya ane̱ aa ane̱ agyi si.”

26 Mfe̱ŋ ne̱ gominaa‑o a yɔwe̱ Bar‑Abas bo̱ sa bamo̱. Ne̱ ɔɔ sa ne̱ mò̱ asoogyaa awuye‑o ɔko̱ a da Yeesuu paara, ne̱ ɔɔ taa mò̱ sa bamo̱ fe̱yɛ asoogyaa awuye‑o ya da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ asoogyaa awuye‑o a waa Yeesuu ŋwaagyise̱ŋŋe̱‑ɔ

(Maak 15.16–20; Yohanee 19.2–3)

27 Ne̱ gominaa a asoogyaa awuye‑o a taa Yeesuu yaa gominaa a lɔŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ baa te̱e̱ bamo̱ bɛɛko̱‑ana bo̱ gyaŋŋe̱ ye̱re̱ muruwaa mò̱. 28 Ne̱ baa buŋŋi mò̱ atɔ buŋsɛ, ne̱ baa taa waagya pipee bo̱ buŋ mò̱ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ owure‑o. 29 Ne̱ baa ba iwu bo̱ lo̱ kuwurepa bo̱ buŋ mò̱. Ne̱ baa taa kayii nare̱se̱sɛ bo̱ waa mò̱ kigyisesare̱e̱‑rɔ. Ne̱ baa le̱e̱ ba gyɔŋŋɔ mò̱ ayaa‑rɔ ba waa mò̱ ŋwaagyise̱ŋŋe̱ fe̱yɛ, “Aŋsuma, nana, Yudaa awuye owure.”

30 Ne̱ baa twe̱e̱ akyɔne̱ we̱e̱ mò̱ se̱, ne̱ baa ba kayii‑o bo̱ daye̱ mò̱ kuŋu‑ro ane̱ŋ‑aaa. 31 Saŋ ne̱ baa waa mò̱ ŋwaagyise̱ŋŋe̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ baa lee waagya‑ɔ, ne̱ baa ba mò̱ fɔŋfɔŋ atɔ bo̱ buŋ mò̱. Ne̱ baa taa mò̱ ba yɔ a bo̱ ya da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ baa da Yeesuu bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ

(Maak 15.21–32; Lukas 23.26–43; Yohanee 19.17–27)

32 Saŋ ne̱ asoogyaa awuye‑o de Yeesuu ba yɔ‑ɔ, ne̱ baa gyaŋŋaa ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Kireenee maŋ‑nɔ, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Simɔŋ‑ɔ. Ne̱ asoogyaa awuye‑o a ye̱re̱ mò̱ waa‑rɔ fe̱yɛ ɔ so̱rɔ Yeesuu a kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ. 33 Ne̱ baa yaa Yeesuu mfe̱ŋ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Gologotaa‑o (kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Ko̱lɔŋko̱rɔŋgyi-Swe̱e̱re̱). 34 Ne̱ baa bo̱ sa Yeesuu nta ne̱ baa ba kadwii bo̱ waa‑rɔ‑ɔ na mò̱ kayo̱wɔre̱‑rɔ ma lɛɛ duŋwi mò̱. Mò̱ a da ke̱e̱‑ɔ, ne̱ oo kine kunuu. 35 Ne̱ asoogyaa awuye‑o a ba ndangyii bo̱ da mò̱ bo̱ me̱ra mò̱ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱. Mfe̱ŋ ne̱ baa waa mpini mpini bo̱ ke mò̱ atɔ buŋsɛ‑rɔ taa‑ɔ.* 36 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ ne̱ baa kye̱na mfe̱ŋ de̱e̱re̱ mò̱ se̱.

37 Ne̱ baa taa kawo̱re̱taa ko̱ bo̱ me̱ra Yeesuu aŋu si. Gominaa‑o a kyo̱rɛɛ kamo̱ se̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ke̱e̱ Yeesuu, Yudaa awuye owure‑o.”

38 Ne̱ baa be̱e̱ da ayu ko̱, ɔko̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ ko̱ se̱ Yeesuu kigyise si, ne̱ baa be̱e̱ da ɔko̱‑ɔ bo̱ me̱ra ko̱ko̱ se̱ mò̱ ke̱be̱na se̱.

39 Ase̱sɛ ne̱ ba kyo̱ŋ mfe̱ŋ‑ɔ e̱ da abaa‑rɔ ne̱e̱, 40 na ba saare̱ Yeesuu fe̱yɛ, “Mboo. Ne̱e̱ fo̱ yɛ fo̱ i bwee Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ na ŋke nsa kamɛɛ fo̱ be̱e̱ pwɛɛ mo̱ bo̱ ye̱ra ɛ? Mbe̱yɔmɔ, fo̱ i nyi fe̱yɛ fo̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, kpo̱ro̱we̱ le̱e̱ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ mɔ se̱ ba swe̱e̱re̱ bo̱ mo̱rɔwe̱ fo̱ e̱ye̱e̱.”

41 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ na maŋ abre̱sɛ‑ɔ a mii nnɔ kyɔ mò̱, na ba mɔse̱ mò̱. 42 Na ba tɔwe̱ ba gywii abɛɛ fe̱yɛ, “Ɔɔ mo̱rɔwe̱ bo̱ko̱, amaa ɔ maa taare̱ a ɔ mo̱rɔwe̱ mò̱ e̱ye̱e̱. Mo̱nꞌ sa a ane̱ ke̱e̱ fe̱yɛ, mò̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ ane̱ Isireelii awuye a owure‑o ne̱e̱‑ɔ, ɔ taare̱ a ɔ le̱e̱ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ mɔ se̱ ba swe̱e̱re̱ aaa. Ne̱ mò̱ ya taare̱ fe̱raa, ane̱ e̱ kɔɔre̱ mò̱ a ane̱ gyi. 43 Ɔ yɛ ɔɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi, ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ yɛ ɔ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa a ane̱ ke̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ kpa a ɔ mo̱rɔwe̱ mò̱ mbe̱yɔmɔ ne̱e̱ e̱e̱e̱.”

44 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ayu ne̱ baa da bamo̱ ayii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱ mò̱ ase̱ mfe̱ŋ‑ɔ a saare̱ mò̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ

(Maak 15.33–41; Lukas 23.44–49; Yohanee 19.28–30)

45 Saŋ ne̱ mpase̱ a fo̱‑ɔ, ne̱ kyɔwe̱ a yɔwe̱ ke̱da, ne̱ kibugyii a da swe̱e̱re̱ amo̱ se̱ pɛɛɛ. Ne̱ kaa gyi e̱dɔŋhwe̱re̱e̱ e̱sa. 46 Saŋ amo̱ a kpa a ɔ gye̱ kɛɛ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a faa‑rɔ keŋkeŋ mò̱ aye̱‑rɔ Heebrii fe̱yɛ, “Ili, Ili, lama sabakatani,” kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ, “O Wuribware̱, O Wuribware̱, nte̱tɔ se̱ ne̱ fo̱ a kine mo̱?”

47 Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ nu mò̱ ase̱ŋ‑ɔ kaase̱, ne̱ bo̱ko̱ yɛ, “Mo̱nꞌ nu, Wuribware̱ kyaamɛɛ Iliya, ne̱ ɔ te̱e̱.” 48 Ne̱ bamo̱‑rɔ ɔko̱ a ŋwɛɛnaŋ ya ba ikyikyee bo̱ da nta‑rɔ, ne̱ ɔɔ taa bo̱ kye̱na kayii si. Ne̱ oo teyi bo̱ waa Yeesuu kanɔ‑rɔ na ɔ nya kyo̱kywe̱e̱. 49 Bamo̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ yɛ, “Yɔwe̱. Mo̱nꞌ sa a ane̱ ye̱re̱ na ane̱ ke̱e̱ fe̱yɛ Iliya e̱ ba a ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ mò̱ aaa.”

50 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a faa‑rɔ keŋkeŋ, ne̱ oo kii E̱bware̱ lee.

51 Puri amo̱‑rɔ ne̱ waagya ne̱ baa bo̱ kuŋ Wuribware̱ suŋkpa a do̱dɔ‑rɔ a ke̱kyaŋ‑ɔ a kyaŋ‑nɔ le̱e̱ so̱so̱ ya bo̱ da kaase̱. Ne̱ swe̱e̱re̱ a le̱ŋkpaŋ, ne̱ afo̱re̱ a bweebwee‑ro. 52 Ne̱ agye̱raŋta ko̱ a gyɛɛ buŋŋi si, ne̱ Wuribware̱ ase̱sɛ timaa ne̱ baa wu‑o bwe̱e̱tɔ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro. 53 Yeesuu a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o amo̱ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ amo̱ a le̱e̱ bamo̱ agye̱raŋta‑ɔ‑rɔ lwee Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a ŋu bamo̱.

54 Saŋ ne̱ soogyaa ɔbre̱sɛ na mò̱ asoogyaa awuye ne̱ ba de̱e̱re̱ Yeesuu si‑o a ŋu swe̱e̱re̱ ke̱le̱ŋkpaŋ‑ɔ na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ kaa ba‑ɔ, ne̱ kufu a nya bamo̱ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ bo̱ yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi ne̱e̱ kase̱ŋtiŋ.”

55 Amɔ saŋ amo̱ akye̱e̱ bwe̱e̱tɔ mɔ ye̱re̱ ke̱fɔ ba de̱e̱re̱ ba kyo̱ŋwe̱. Bamo̱ ne̱ baa gya Yeesuu si le̱e̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ yɔ Yɛro̱salɛm mfe̱ŋ‑ɔ gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ dɛɛ ba de̱e̱re̱ mò̱ se̱‑ɔ. 56 Akye̱e̱ amo̱ bo̱ko̱ e̱ gye̱ Mariya Magadalanyi, na Mariya ne̱ ɔ gye̱ Yakubu na Yo̱sɛf bamo̱ nyi‑o, na Sibidii agyi nyaŋsɛ anyɔ‑ɔ bamo̱ nyi.

Ane̱ŋ ne̱ baa pure Yeesuu‑o

(Maak 15.42–47; Lukas 23.50–56; Yohanee 19.38–42)

57-58 Amɔ atɔ wuye ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yo̱sɛf, ne̱ ɔɔ le̱e̱ Arimate̱ya maŋ‑nɔ‑ɔ. Mò̱‑ɔ mò̱ a bo̱ kii Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱ saŋ ko̱. Ke̱de̱e̱pwɛta a fo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ Gominaa Pilat ase̱ ya ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ taa Yeesuu kifuniŋ sa mò̱ a ɔ yaa pure. Ne̱ gominaa‑o a sa mò̱ kpa.

59 Ne̱ Yo̱sɛf a ya maye̱ Yeesuu kifuniŋ‑o le̱e̱ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱. Ne̱ ɔɔ ba kyefuri po̱pwɛɛ bo̱ miri mò̱. 60 Ne̱ ɔɔ taa mò̱ waa ke̱gye̱raŋta‑rɔ. Ke̱gye̱raŋta amo̱ ɔɔ kyɔ ŋeri ke̱fo̱re̱ ko̱ lee bɔ fe̱yɛ ke̱kyaŋ‑ɔ sa mò̱ e̱ye̱e̱, na mò̱ ya wu na bo̱ pure mò̱ mfe̱ŋ. Mò̱ a taa kifuniŋ‑o bo̱ waa‑rɔ‑ɔ, ne̱ oo kuroŋ ke̱fo̱re̱ dabe̱ ko̱ bo̱ kpuse tii ke̱gye̱raŋta‑ɔ kanɔ fe̱yɛ po̱ne̱‑ɔ. Ne̱ ɔɔ nare̱ o yii. 61 Mò̱ a waa amo̱‑ɔ pɛɛɛ‑ɔ, na Mariya Magadalanyi na Mariya ko̱‑ɔ te na bamo̱ akatɔ ko̱re̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ se̱ ba de̱e̱re̱ mò̱.

Ane̱ŋ ne̱ asoogyaa awuye ko̱ a de̱e̱re̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ se̱‑ɔ

62 Amo̱ pɛɛɛ a waa Ifiyara, kake ne̱ baa waa Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o siraa‑o. Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Farisii awuye‑o bo̱ko̱ a yɔ gominaa‑o ase̱. 63 Ne̱ bo̱ yɛ, “Ɔbre̱sɛ, ane̱ a nyiŋŋi si fe̱yɛ, saŋ ne̱ ɔpe̱nnapo̱ Yeesuu te‑o, ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, mò̱ lowi kamɛɛ, amo̱ ya fo̱ ŋke nsa‑ɔ, o kyiŋŋi a ɔ ba ŋkpa‑rɔ. 64 Amo̱se̱‑ɔ ane̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ sa kanɔ na bo̱ de̱e̱re̱ mò̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ se̱ bo̱ fo̱ ŋke nsa. N gye̱ ane̱ŋ, ane̱ se̱re̱ kufu, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ e̱ yɔ a bo̱ ya ywii mò̱ kifuniŋ‑o taa yaa bo̱ kwe̱e̱rɔ, na ŋkee bo̱ tɔwe̱ gywii lamaŋ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro. Amo̱ ya ba ane̱ŋ, kaye̱ba lalalo̱we̱ mɔ e̱ kyo̱ŋ ke̱gye̱ŋkpɛɛ lee‑o.”

65 Ne̱ gominaa‑o a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ de kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ lee asoogyaa awuye na mo̱nꞌ sa a bo̱ ya de̱e̱re̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ se̱ nɛɛnɛɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ taare̱‑ɔ.”

66 Ne̱ baa taa asoogyaa awuye ko̱ yaa ke̱gye̱raŋta‑ɔ ase̱. Ne̱ baa kye̱ra ke̱fo̱re̱ dabe̱ ne̱ ki i tii ke̱gye̱raŋta‑ɔ kanɔ e̱kɛɛkɛɛ se̱, na ɔko̱ ma nya kuroŋ ke̱fo̱re̱‑ɔ le̱e̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ kanɔ se̱. Ne̱ baa yɔwe̱ asoogyaa awuye‑o wo̱re̱ fe̱yɛ bo̱ de̱e̱re̱ se̱.

28

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o

(Maak 16.1–11; Lukas 24.1–12; Yohanee 20.1–18)

1 Me̱me̱ne̱da, kake ne̱ Yudaa awuye‑o i kyure, ne̱ bo̱ maa waa kusuŋ ke̱maa‑ɔ a kyo̱ŋ‑ɔ, ne̱ Kosiyara gye̱gyaye̱ kese‑ro Mariya Magadalanyi na Mariya ko̱‑ɔ a yɔ a bo̱ ya de̱e̱re̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ. 2 Bamo̱ a yɔ ba tɔ‑rɔ‑ɔ, kaluwa ko̱ŋko̱ ne̱ swe̱e̱re̱ a le̱ŋkpaŋ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ ba swe̱e̱re̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ ase̱. Ne̱ oo kuroŋ ke̱fo̱re̱ dabe̱‑ɔ le̱e̱ ke̱mo̱ kanɔ se̱, ne̱ ɔɔ kye̱na se̱. 3 Ɔ to̱re̱ se̱ ne̱e̱ fe̱yɛ e̱lɛɛlɛɛ‑ɔ, ne̱ mò̱ atɔ buŋsɛ a fwiiri pare̱pare̱pare̱. 4 Ne̱ asoogyaa awuye ne̱ ba de̱e̱re̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ se̱‑ɔ, kufu a nya bamo̱ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ baa yo̱ŋ, ne̱ baa le̱e̱ le̱e̱ daye̱ bo̱ da fe̱yɛ bamo̱ a wu‑o.

5 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a sa se̱ŋsa gywii akye̱e̱‑ɔ. Ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ ma sa a kufu nya mo̱ne̱. Ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ i buwi mo̱ne̱ e̱ kpa Yeesuu ne̱ baa da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ ne̱e̱. 6 Ɔ mo̱ŋ bo̱ mfe̱e̱, ɔɔ dare̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kyɔ tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ waa‑ɔ. Mo̱nꞌ bo̱ ke̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ oo di‑o. 7 Amo̱se̱‑ɔ, mbe̱yɔmɔ, mo̱nꞌ nare̱ me̱naŋ me̱naŋ ya tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ mbe̱yɔmɔ ɔ gye̱ bamo̱ ŋkpɛɛ o yii Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱. Mfe̱ŋ‑ɔ ba ŋu mò̱. Mo̱ ase̱ŋ a lo̱we̱.”

8 Bamo̱ a nu mò̱ ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ aa waa bamo̱ kɔne̱ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ baa le̱e̱ mfe̱ŋ na kufu saŋ ki de bamo̱, ne̱ baa le̱e̱ ba ŋwɛɛnaŋ na bo̱ ya tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ gywii Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ.

9 Bo̱ bo̱ sa se̱‑ɔ Yeesuu fɔŋfɔŋ a te̱ŋ bamo̱ kpa, ne̱ ɔɔ ka bamo̱ kanɔ. Bamo̱ a de̱ŋ pini mò̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa yɔ ya kpuni aŋurii kra mò̱ ayaapapaa‑rɔ, ne̱ baa suŋ mò̱. 10 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ma sa a kufu nya mo̱ne̱. Mo̱nꞌ kya mo̱ne̱ kpa se̱ yɔ mo̱ ko̱we̱bɛɛ‑ana amo̱ ase̱ ya tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ yɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱. Mfe̱ŋ ne̱ ba ŋu mo̱.”

Amo̱ kamɛɛ‑rɔ, ke̱tɔ ne̱ asoogyaa awuye‑o a waa‑ɔ

11 Akye̱e̱ amo̱ a kiŋŋi ba yɔ maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ asoogyaa awuye ne̱ ba de̱e̱re̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ se̱‑ɔ bo̱ko̱ a yɔ maŋ‑nɔ ya tɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ kaa ba‑ɔ gywii Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ. 12 Alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ amo̱ a nu bamo̱ ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ bamo̱ aa maŋ abre̱sɛ‑ɔ a gyaŋŋe̱, ne̱ baa fa amo̱ mfɛɛre̱. Aŋurose̱ŋ ne̱ ŋkee baa kra‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ba ba atanne̱ bwe̱e̱tɔ a bo̱ bo̱ sa asoogyaa awuye amo̱. 13 Ne̱ baa tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ke̱tɔ ne̱ mo̱nꞌ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ ya bo̱ ywii mò̱ kifuniŋ taa nare̱ kanye na mo̱ne̱ a di idi. 14 Ne̱ gominaa‑o ya nu amo̱‑ɔ se̱, ane̱ fɔŋfɔŋ ane̱ e̱ po̱pɔre̱ mò̱ na ɔ ma taa mo̱ne̱ ke̱bɔye̱.”

15 Ne̱ asoogyaa awuye‑o a kɔɔre̱ atanne̱‑ɔ, ne̱ baa waa ane̱ŋ ne̱ baa tɔwe̱ gywii bamo̱‑ɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ane̱ŋ a kaye̱ba mɔ a saŋŋe̱‑rɔ Yudaa awuye‑ro ya bo̱ fo̱ ndɔɔ a kake mɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱ kudu kako̱‑ɔ Galile̱ya‑ɔ

16 Ke̱tɔ a waa kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu agyase̱po̱ kudu kako̱‑ɔ a yɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱. Ne̱ baa yɔ ke̱be̱e̱ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ yɔ‑ɔ se̱. 17 Ne̱ baa ŋu mò̱ mfe̱ŋ, ne̱ baa kpuni aŋurii suŋ mò̱. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa bamo̱‑rɔ bo̱ko̱ mo̱ŋ taare̱ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ mò̱ ne̱e̱.

18 Ne̱ Yeesuu a sɔŋ tɔ bamo̱‑rɔ, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ lɔŋ e̱se̱bɔ na mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱.

Ke̱yaale̱ŋ ne̱ ke̱ bo̱ so̱so̱ na swe̱e̱re̱‑ɔ pɛɛɛ

ne̱ Wuribware̱ a taa waa mo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ.

19 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ,

mo̱nꞌ yɔ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ to̱ŋ ke̱maa,

na mo̱nꞌ sa a bo̱ waa mo̱ agyase̱po̱,

na mo̱nꞌ bɔ bamo̱ asuu,

Wuribware̱, n se̱, na mo̱, Wuribware̱ mò̱ gyi‑o,

na Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ke̱nyare̱‑rɔ.

20 Na mo̱nꞌ kaapo̱ bamo̱ a bo̱ gya ase̱ŋ ke̱maa

ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ gya se̱‑ɔ se̱.

Na mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ mo̱ e̱ kye̱na mo̱ne̱ ase̱

saŋ ke̱maa bo̱ fo̱ kaye̱ kɛɛ.”

* 1:6 Ɔkye̱e̱‑ɔ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Batesiiba. 2 Samuwɛl 12.24.

* 1:23 Isaya 7.14 (LXX).

* 2:5-6 Miika 5.2.

* 2:15 Hoseya 11.1.

* 2:18 Yɛrɛme̱ya 31.15.

* 3:3 Isaya 40.3 (LXX).

* 4:4 Mbraa ke̱be̱e̱sa 8.3.

* 4:6 Kiliŋ 91.11, 12.

* 4:7 Mbraa ke̱be̱e̱sa 6.16.

* 4:10 Mbraa ke̱be̱e̱sa 6.13.

* 4:16 Isaya 9.1-2.

* 5:21 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 20.13.

* 5:27 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 20.14.

* 5:31 Mbraa ke̱be̱e̱sa 24.1.

* 5:38 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 21.24; Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 24.20; Mbraa ke̱be̱e̱sa 19.21.

* 5:43 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 19.18.

* 8:17 Isaya 53.4.

* 9:13 Hoseya 6.6.

* 10:35-36 Miika 7.6.

* 11:10 Malakii 3.1.

* 12:3 1 Samuwɛl 21.1-6.

* 12:7 Hoseya 6.6.

* 12:21 Isaya 42.1-4 (LXX).

* 13:15 Isaya 6.9-10 (LXX).

* 13:35 Kiliŋ 78.2.

* 15:4 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 20.12; Mbraa ke̱be̱e̱sa 5.16.

* 15:4 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 21.17; Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 20.9.

* 15:9 Isaya 29.13 (LXX).

* 18:16 Mbraa ke̱be̱e̱sa 19.15.

* 19:4 Ke̱le̱e̱kaase̱ 1.27.

* 19:5 Ke̱le̱e̱kaase̱ 2.24.

* 19:19 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 20.12-16; Mbraa ke̱be̱e̱sa 5.16-20.

* 19:19 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 19.18.

* 21:5 Sakariya 9.9.

* 21:9 Kiliŋ 118.26.

* 21:13 Isaya 56.7.

* 21:13 Yɛrɛme̱ya 7.11.

* 21:16 Kiliŋ 8.2 (LXX).

* 21:42 Kiliŋ 118.22-23.

* 22:32 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 3.6.

* 22:37 Mbraa ke̱be̱e̱sa 6.5.

* 22:39 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 19.18.

* 22:44 Kiliŋ 110.1.

* 23:35 Ke̱le̱e̱kaase̱ 4.1-12.

* 23:35 2 Ŋko̱we̱kyase̱ 24.20-22.

* 23:39 Kiliŋ 118.26.

* 24:15 Daniyɛl 9.27; 11.31; 12.11.

* 24:29 Isaya 13.10; 34.4.

* 26:31 Sakariya 13.7.

* 26:64 Daniyɛl 7.13-14.

* 27:9-10 Sakariya 11.12-13; Yɛrɛme̱ya 19.1-13; 32.6-9.

* 27:35 Kiliŋ 22.18.

Maak

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Maak

Ke̱tɔ ne̱ Maak a kyo̱rɛɛ bo̱ le̱e̱ ase̱ŋ timaa‑o si‑o

1

Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱

(Matiyo 3.1–12; Lukas 3.1–18; Yohanee 1.19–28)

1 Mfaanɛɛ ne̱ ase̱ŋ timaa ne̱ a le̱e̱ Yeesuu Kristoo, Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, kuŋu si‑o du. 2 De̱daa‑ɔ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ne̱e̱ fe̱yɛ,

“Wuribware̱ yɛ, ‘Mo̱ i suŋ mo̱ kabɔɔ ko̱ a ɔ gye̱ fo̱ ŋkpɛɛ

ya lɔŋŋɔ kpa bo̱ ye̱ra fo̱.’ ”*

Ne̱ Isaya a be̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

3 “Ɔko̱ e̱ fɛɛ‑rɔ kimukee‑ro fe̱yɛ,

‘Mo̱nꞌ lɔŋŋɔ kpa nɛɛnɛɛ bo̱ be̱ya Wuribware̱.

Mo̱nꞌ waa kpa kye̱rarasɛ sa mò̱ a ɔ bo̱rɔ se̱.’ ”*

4 To, ane̱ŋ a ɔnyare̱‑ɔ dɛɛ ɔ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yohanee ne̱ ɔɔ yɔ kimukee‑ro ɔ tɔwe̱ Wuribware̱ ase̱ŋ o gywii ase̱sɛ ne̱ ba bo̱rɔ mfe̱ŋ‑ɔ, na ɔ bɔ bamo̱ asuu. Ase̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ nu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱, na mo̱nꞌ kiŋŋi le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na Wuribware̱ nya taa mo̱ne̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke mo̱ne̱.”

5 Ne̱ ase̱sɛ biribiri a le̱e̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ pɛɛɛ se̱ na Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ pɛɛɛ bo̱ nu Yohanee ase̱ŋ. Bamo̱ a nu mò̱ ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa nu bamo̱ e̱ye̱e̱, ne̱ baa tɔwe̱ bamo̱ e̱bɔye̱ gywii mò̱, ne̱ ɔɔ bɔ bamo̱ asuu Yo̱o̱daŋ bo̱ŋ‑nɔ. 6 Nyɔma ifwii ne̱ baa bo̱ waa Yohanee atɔ buŋsɛ, ne̱ kabo̱ wo̱re̱ ke̱re̱se̱sɛ da mò̱ laare̱‑rɔ. Mò̱ ateese e̱ gye̱ akyaŋkyaŋka na gyabwe̱e̱kyu. 7 Yohanee ase̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ase̱sɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, “Ɔko̱ saŋ ɔ ba na ɔ kyɔ mo̱, ne̱ mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ m buŋŋe lee mò̱ ase̱be̱ta gbaa na m fwe̱e̱ mò̱ ayaapapaa se̱. 8 Nkyu ne̱ n de mo̱ e̱ bɔ mo̱ne̱ asuu, amaa mò̱ fe̱raa, ɔ sa a Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ywe̱e̱ mo̱ne̱ se̱. Na mo̱nꞌ nya ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ de̱e̱kpa‑ɔ. Na ɔ ba Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o bo̱ gyee mo̱ne̱.”

Yeesuu asuu ke̱bɔ na ko̱kyɔrɔke̱e̱

(Matiyo 3.13 – 4.11; Lukas 3.21–22; 4.1–13; Yohanee 1.32–34)

9 Ke̱tɔ mo̱ŋ kyee, ne̱ Yeesuu a le̱e̱ Nasarɛt maŋ ko̱ ne̱ ɔ bo̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ ba Yohanee ase̱. Ne̱ Yohanee a bɔ mò̱ asuu Yo̱o̱daŋ bo̱ŋ‑nɔ. 10 Yeesuu a de̱ŋ le̱e̱ nkyu‑o‑ro‑o, ne̱ oo ŋu awo̱re̱‑rɔ a buŋŋi‑ro. Ne̱ oo ŋu Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a le̱e̱ so̱so̱ mfe̱ŋ bo̱ ywe̱e̱ mò̱ se̱ fe̱yɛ kuwurele̱pɔ‑ɔ. 11 Ne̱ bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ Wuribware̱ se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ gye̱ mo̱ gyi timaa ne̱ mo̱ e̱ kpa fo̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, ne̱ mo̱ akatɔ a gyi fo̱ se̱.”

12 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a yaa Yeesuu kimukee‑ro. 13 Ne̱ Yeesuu a gyi ŋke aduna kimukee‑o‑ro. Amɔ e̱fa‑rɔ mbo̱ bo̱ kimukee‑o‑ro mfe̱ŋ. Ɔ bo̱ mfe̱ŋ, ne̱ Ɔbɔnsam a bo̱ kyɔ mò̱‑rɔ ke̱e̱ fe̱yɛ ɔ nya mò̱ bo̱ waa e̱bɔye̱‑rɔ aaa. Ne̱ Wuribware̱ a suŋ mò̱ mbɔɔ ko̱, ne̱ baa bo̱ kya Yeesuu‑ro.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a te̱e̱ ŋkiŋgyi akrapo̱ ana‑ɔ

(Matiyo 4.12–22; Lukas 4.14–15; 5.1–11)

14 A mo̱ŋ kyee, ne̱ Hɛrɔd ne̱ ɔ gye̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ a owure‑o a tii Yohanee. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ Yeesuu a yɔ Galile̱ya ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa fe̱yɛ, 15 “Saŋ a fo̱. Wuribware̱ a kuwure‑o e̱ kpa a ke̱ ba. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ɔke̱maa nu mò̱ e̱ye̱e̱, na o kiŋŋi le̱e̱ mò̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na ɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ ase̱ŋ timaa‑o gyi.”

16 Ne̱ Yeesuu a bo̱rɔ Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱ a ke̱be̱gya‑ɔ. Mò̱ a naa nkyu‑o e̱kɛɛkɛɛ se̱‑ɔ, ne̱ oo ŋu ŋkiŋgyi akrapo̱ anyɔ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ bamo̱ ɛ Simɔŋ na mò̱ tire Andruu‑o, na ba twe̱e̱ kisawu ba kra ŋkiŋgyi. 17 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ba a ane̱ yɔ. Mo̱ne̱ maa lɛɛ kra ŋkiŋgyi. Amaa mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ase̱sɛ kibuwi kpa, na mo̱nꞌ baa bamo̱ mo̱ ase̱.” 18 Mò̱ a de̱ŋ tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa yɔwe̱ bamo̱ asawu‑o bo̱ be̱ya, ne̱ baa gya Yeesuu si bo̱ yii.

19 Yeesuu a yɔ akatɔ se̱ kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ ŋu Sibidii mò̱ gyi‑ana ne̱ ba te̱e̱ bamo̱ ɛ Yakubu na Yohanee‑o, na bo̱ te bamo̱ ko̱re̱e̱‑rɔ ba waa bamo̱ asawu siraa. 20 Yeesuu a de̱ŋ ŋu bamo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ te̱e̱ bamo̱. Ne̱ baa yɔwe̱ bamo̱ se̱ na bamo̱ ne̱ baa suŋ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa gya Yeesuu si bo̱ yii.

Ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ibrisi ko̱ te mò̱ se̱‑ɔ

(Lukas 4.31–37)

21 Ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a ba Kapaaniyum maŋ‑nɔ. Kukyure kake a fo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑nɔ mfe̱ŋ ya kaapo̱ abware̱se̱ŋ.

22 Ne̱ ase̱sɛ ne̱ baa nu ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kaapo̱‑ɔ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ke̱kaapo̱‑ɔ kwe̱e̱ Wuribware̱ mbraa a akaapo̱po̱‑ɔ lee‑ro. Ɔɔ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ mbraa ɔsapo̱‑ɔ. 23 Yeesuu a maa se̱ ɔ kaapo̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ibrisi ko̱ te mò̱ se̱‑ɔ a ba bo̱ faa‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ, 24 “Aa! Yeesuu Nasarɛte̱nyi, nte̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kpa ane̱ ase̱ mfe̱e̱? Fo̱ a ba a fo̱ bo̱ mɔɔ ane̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ e̱ gye̱ ke̱yaafɔre̱ timaa ne̱ Wuribware̱ a lee suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ.” 25 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a faa ibrisi amo̱ se̱ ɛ, “Laatɔ, na fo̱ ko̱so̱ ɔnyare̱ amo̱ se̱.” 26 Yeesuu a faa ibrisi amo̱ se̱‑ɔ, ne̱ ibrisi‑o a le̱ŋkpaŋ ɔnyare̱‑ɔ‑rɔ keŋkeŋ, ne̱ ɔɔ faa‑rɔ. Ne̱ ibrisi amo̱ a ko̱so̱ mò̱ se̱.

27 Ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ, ne̱ baa bise abɛɛ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ase̱ŋ ne̱e̱? N gye̱ se̱ŋpwɛɛ ne̱ ɔ kaapo̱‑ɔ ɔɔɔ? O de ibrisi pɛɛɛ mɔ se̱ ke̱yaale̱ŋ, hare̱e̱ mò̱ ya tɔwe̱ ase̱ŋ, ii bu mò̱ ne̱e̱.”

28 Mfaanɛɛ se̱‑ɔ Yeesuu ase̱ŋ a saŋŋe̱‑rɔ me̱naŋ Galile̱ya swe̱e̱re̱ pɛɛɛ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya alɔpo̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ

(Matiyo 8.14–17; Lukas 4.38–41)

29 Ne̱ Yeesuu na Yakubu na Yohanee na mò̱ agyase̱po̱ ne̱ bo̱ tii si‑o pɛɛɛ a le̱e̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ baa lwee Simɔŋ na Andruu lɔŋ‑nɔ. 30 Saŋ amo̱‑ɔ, Simɔŋ mò̱ saa kye̱e̱sɛ mɔ e̱ lɔ fekyu ɔ da lɔŋ‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ Yeesuu a fo̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa tɔwe̱ ɔkye̱e̱ amo̱ a ko̱lɔ‑ɔ ase̱ŋ gywii mò̱. 31 Ne̱ ɔɔ yɔ ɔkye̱e̱ amo̱ ase̱ ya kra mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ bo̱ kyuwi‑ro, ne̱ puri amo̱‑rɔ ɔkye̱e̱‑ɔ a kpaare̱. Ne̱ ɔɔ ko̱so̱ waa ateese sa bamo̱.

32 Saŋ ne̱ kyɔwe̱ a twɛɛ‑ɔ, ne̱ baa taa maŋ‑ɔ‑rɔ alɔpo̱ pɛɛɛ na bamo̱ ne̱ ibrisi te bamo̱ se̱‑ɔ baa Yeesuu ase̱. 33 Ne̱ maŋ‑ɔ‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ mɔ a bo̱ gyaŋŋe̱ Simɔŋ na Andruu a lɔŋ‑ɔ akatɔ‑rɔ. 34 Ne̱ Yeesuu a kya alɔpo̱ ne̱ ba lɔ alɔgyi bwe̱e̱tɔ‑ɔ. Ne̱ ɔɔ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ bamo̱ ne̱ i te te bamo̱ se̱‑ɔ se̱. Amaa ɔ mo̱ŋ sa a ibrisi‑o sa se̱ŋsa, a le̱e̱ fe̱yɛ i nyi se̱sɛ ne̱ Yeesuu gye̱‑ɔ.

Yeesuu abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱

(Lukas 4.42–44)

35 Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke gye̱gyaye̱ kese‑ro‑o, ne̱ Yeesuu a ko̱so̱ le̱e̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ le̱e̱ maŋ‑ɔ‑rɔ yɔ mfe̱ŋ ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ a du diŋŋ‑o, ne̱ ɔɔ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 36 Yeesuu bo̱ mfe̱ŋ na Simɔŋ mò̱ aa mò̱ anare̱bɛɛpo̱ naa ba buwi ba kpa mò̱. 37 Saŋ ne̱ baa buwi ŋu mò̱‑ɔ, ne̱ baa tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa gye̱ ne̱ o buwi ɔ kpa fo̱ ne̱e̱.”

38 Amaa Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ ne̱e̱ ɛ, “A tiri fe̱yɛ ane̱ yɔ e̱maŋ ne̱ e̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ pɛɛɛ‑rɔ, na ŋ ya tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii bamo̱ gbaa bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ amo̱ se̱ ne̱ mo̱ a ba.” 39 Amo̱se̱ se̱‑ɔ Yeesuu a nare̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱‑ɔ pɛɛɛ se̱ ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ, na ɔ gya ibrisi ɔ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya bwatɔpo̱ ko̱‑ɔ

(Matiyo 8.1–4; Lukas 5.12–16)

40 Saŋ ko̱, ne̱ bwatɔpo̱ ko̱ a bo̱ kpuni aŋurii ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ ɔ kya mò̱‑rɔ. Ke̱tɔ ne̱ bwatɔpo̱ amo̱ a tɔwe̱ gywii Yeesuu‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ kpa, fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ kya mo̱ ko̱lɔ mɔ na ŋ nya lwee ase̱sɛ‑rɔ.”

41 Ne̱ Yeesuu a ŋu mò̱ e̱wɛɛ, ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ kpa.” Ne̱ ɔɔ ba ke̱sare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ ɔlɔpo̱‑ɔ se̱, ne̱ ɔ yɛ, “Mbe̱yɔmɔ fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ lwee ase̱sɛ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ a kpaare̱.” 42 Mfe̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a ke̱bwatɔ‑ɔ a lo̱we̱.

43-44 Kamɛɛ‑rɔ ne̱ Yeesuu a yii ɔnyare̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ, “De̱ŋ bo̱rɔ kpa kyɛye̱ se̱ yɔ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱‑ɔ ɔko̱ ase̱, na ɔ de̱e̱re̱ fo̱ na a kaapo̱ ɔke̱maa fe̱yɛ fo̱ a kpaare̱, na fo̱ bɔ alɔŋŋɔtɔ ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a tɔwe̱ ɛ mò̱ ne̱ ɔɔ lɔ ko̱lɔ mɔ ne̱ ɔɔ kpaare̱‑ɔ bɔ, na ɔke̱maa ŋu fe̱yɛ ane̱ŋ a ko̱lɔ‑ɔ mo̱ŋ lɛɛ ki te mò̱ se̱‑ɔ. Fo̱ a maa se̱ fo̱ e̱ yɔ fo̱ bo̱ kpa‑rɔ‑ɔ, fo̱ ma kaŋ ye̱re̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a waa sa fo̱‑ɔ gywii ɔko̱.”

45 Amaa ɔnyare̱ amo̱ a le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ɔ naa ɔ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya mò̱‑ɔ ɔ kaa ne̱e̱. Ɔɔ tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ, hare̱e̱ gbaa Yeesuu mo̱ŋ lɛɛ taare̱ le̱e̱ gye̱maŋ‑nɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ ɔ naa o te mfe̱ŋ ne̱ a du diŋŋ‑o, ne̱ ŋkee ase̱sɛ e̱ le̱e̱ to̱ŋ ke̱maa bo̱ naa ba de̱e̱re̱ mò̱.

2

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya ke̱gyabɔɔ ko̱‑ɔ

(Matiyo 9.1–8; Lukas 5.17–26)

1 Amo̱ a waa ŋke ŋnyɔ ko̱‑ɔ, Yeesuu a kiŋŋi yɔ Kapaaniyum maŋ‑nɔ mfe̱ŋ ne̱ o te‑o, ne̱ ɔke̱maa a kyɔ nu mò̱ se̱. 2 Amo̱se̱‑ɔ ase̱sɛ a bo̱ bo̱rɔ mò̱ lɔŋ‑ɔ gya, hare̱e̱ kpa mo̱ŋ lɛɛ ɔ bo̱ kibunogyi‑ro gbaa pɛɛɛ. Ase̱sɛ‑ɔ bwe̱e̱tɔ a ba na bo̱ bo̱ nu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ ne̱e̱. 3 Saŋ amo̱ abɛɛ ana ko̱ mɔ a so̱rɔ ke̱gyabɔɔ ko̱ baa Yeesuu ase̱ a ɔ kya mò̱. 4 Ase̱sɛ a bo̱rɔ lɔŋ‑ɔ se̱‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ nya kpa baa ke̱gyabɔɔ‑ɔ bo̱ bo̱rɔ kibunogyi‑o‑ro yɔ mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu bo̱‑ɔ. Bamo̱ a tɛɛ ke̱kyaŋ ne̱ Yeesuu bo̱ ke̱mo̱‑rɔ so̱so̱‑ɔ se̱‑ɔ, ke̱tɔ ne̱ baa waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ baa de̱e̱ ne̱e̱, tuwi bɔ ke̱mo̱ so̱so̱. Ne̱ baa taa ke̱gyabɔɔ‑ɔ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ kraŋ se̱ ba ife bo̱ da‑rɔ, ne̱ baa kra ife‑o‑ro yɔwe̱ mò̱‑rɔ kafwe̱e̱ kafwe̱e̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ke̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ yaa bo̱ be̱ya Yeesuu akatɔ‑rɔ. 5 Ane̱ŋ ne̱ baa pee akatɔ baa ke̱gyabɔɔ‑ɔ se̱‑ɔ, Yeesuu a ŋu fe̱yɛ baa kɔɔre̱ mò̱ gyi bwe̱e̱tɔ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ke̱gyabɔɔ‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ nyare̱, mo̱ a taa fo̱ e̱bɔye̱‑ɔ bo̱ ke fo̱.”

6 Yeesuu a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ ne̱ bo̱ te mfe̱ŋ‑ɔ i ŋwiini ba gywii abɛɛ fe̱yɛ, 7 “Ne̱e̱ Wuribware̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ taa e̱bɔye̱ bo̱ ke ase̱sɛ ɛ? Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ sa se̱ŋsa ane̱ŋ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ Wuribware̱‑ɔ ne̱e̱? Ɔnyare̱ mɔ a tɔwe̱ abuse̱ŋse̱ŋ.”

8-9 Amo̱ fe̱raa, Yeesuu a kyɔ pini ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ amo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ i de mo̱ne̱? Ke̱mo̱‑ɔ ke̱mo̱ e̱ bo̱ tɔwe̱ lɔ, fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ gywii ke̱gyabɔɔ mɔ fe̱yɛ, ‘Mo̱ a taa fo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke fo̱,’ bɛɛɛ fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ ɛ, ‘Ko̱so̱, taa fo̱ kraŋ a fo̱ nare̱’? 10 To, mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, de ke̱yaale̱ŋ swe̱e̱re̱ mɔ se̱ a n taare̱ taa ɔke̱maa e̱bɔye̱ bo̱ ke mò̱.” Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ke̱gyabɔɔ‑ɔ fe̱yɛ, 11 “Ke̱e̱ ɛ, ko̱so̱, taa fo̱ kraŋ a fo̱ nare̱ yɔ pe̱.” 12 Mfe̱ŋ, na ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ ye̱re̱ ba de̱e̱re̱, ne̱ ke̱gyabɔɔ‑ɔ a ko̱so̱ taa mò̱ kraŋ nare̱ mò̱ ayaa anyɔ se̱ o yii pe̱. Ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ mò̱, ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ mo̱ŋ tɛɛ ŋu faanɛɛ a atɔ‑ɔ ako̱ daa.” Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a kyo̱rɔ Wuribware̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a te̱e̱ Lewii, ne̱ ɔɔ ba bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ

(Matiyo 9.9–13; Lukas 5.27–32)

13 Ne̱ Yeesuu a kiŋŋi yɔ Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ kɛɛ. Ɔ bo̱ mfe̱ŋ, ne̱ ase̱sɛ biribiri a ba mò̱ ase̱, ne̱ ɔɔ kaapo̱ bamo̱ abware̱se̱ŋ. 14 Mò̱ a kyo̱ŋ ɔ yɔ‑ɔ, ne̱ oo ŋu Alafiyus mò̱ gyi leŋpoo ɔkɔɔre̱po̱ ne̱ ba tee mò̱ ɛ Lewii‑o (ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Matiyo‑o), na o te mò̱ leŋpoo kɔɔre̱kpa. Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ko̱so̱ gya mo̱ se̱.” Mfe̱ŋ ne̱ Lewii a ko̱so̱ me̱raa se̱ gya Yeesuu si.

15 Kamɛɛ‑rɔ ne̱ Yeesuu a yɔ Lewii aye̱ a ɔ ya gyi ateese, ne̱ leŋpoo akɔɔre̱po̱ bwe̱e̱tɔ na ase̱sɛ ne̱ Farisii awuye e̱ te̱e̱ bamo̱ ɛ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ naa bo̱ gya Yeesuu si. Ne̱ bamo̱ bwe̱e̱tɔ a ba bo̱ gyi mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ase̱. 16 Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ ne̱ bo̱ gye̱ Farisii awuye‑o a ŋu fe̱yɛ Yeesuu na leŋpoo akɔɔre̱po̱ na bamo̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ i gyi‑o, ne̱ baa bise Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ Yeesuu a sa ne̱ mò̱ aa ane̱ŋ a ase̱sɛ amo̱ i gyi abɛɛ ase̱?”

17 Yeesuu a nu ase̱ŋ ne̱ baa bise‑o, ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Ɔko̱ ne̱ ɔ lɔ‑ɔ ne̱ ba sa kadwii. N gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔ bo̱ alaŋfiya‑o. Amo̱se̱‑ɔ, n gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ se̱ ne̱ mo̱ a ba, amaa bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ se̱ ne̱ mo̱ a ba, na m bo̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ nu bamo̱ e̱ye̱e̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ.”

Ako̱ŋ ke̱kra ase̱ŋ

(Matiyo 9.14–17; Lukas 5.33–39)

18 Saŋ ko̱ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱ a agyase̱po̱‑ɔ na Farisii awuye ko̱ e̱ kra ako̱ŋ, ne̱ ase̱sɛ ko̱ a bo̱ bise Yeesuu fe̱yɛ, “Ntɔ se̱ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱ a agyase̱po̱‑ɔ na Farisii awuye a agyase̱po̱‑ɔ e̱ kra ako̱ŋ, ne̱ fo̱ fe̱raa fo̱ bo̱mo̱‑ɔ maa kra ako̱ŋ?”

19 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ saŋ ne̱ ɔko̱ e̱ waare̱e̱‑ɔ, ɔko̱fɔ mò̱ kuri mò̱ nyare̱‑ana e̱ kye̱na ako̱ŋ na ɔ bo̱‑rɔ aaa? Mo̱ŋ kɔɔre̱ gyi. 20 N du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱fɔ mò̱ kuri‑o, ne̱ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱fɔ mò̱ kuri mò̱ nyare̱‑ana‑ɔ. Ŋke ŋko̱ e̱ ba ne̱ ba lee mo̱ a bo̱ le̱e̱ bamo̱ ase̱, na ŋkee bo̱ kra ako̱ŋ.

21 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔko̱ maa kyaŋ waagya po̱pwɛɛ na ɔ bo̱ taa waagya de̱daa‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ maa kyee, na o ŋu fe̱yɛ mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ taa‑rɔ‑ɔ e̱kɛɛkɛɛ‑ɔ se̱ i wu, na a tuwi‑ro lee waagya po̱pwɛɛ‑ɔ be̱e̱ waa bɔ dabe̱ na ɔ kyɔ ɔgye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ. 22 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ bo̱ de nta ne̱e̱ ba waa praŋto̱wa ne̱ ba ba kabo̱ wo̱re̱ bo̱ waa‑ɔ‑rɔ. Bo̱ de nta po̱pwɛɛ ba waa praŋto̱wa po̱pwɛɛ‑rɔ. Nta po̱pwɛɛ ya lwee praŋto̱wa de̱daa‑rɔ, nta‑ɔ i fwii, na praŋto̱wa‑ɔ bwee nye̱ra, na nta‑ɔ twiiri we̱e̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ bo̱ de nta po̱pwɛɛ ba waa praŋto̱wa po̱pwɛɛ‑rɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ maa kra ako̱ŋ.”

Kukyure ŋke ase̱ŋ

(Matiyo 12.1–8; Lukas 6.1–5)

23 Kukyure kake ko̱, ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ naa ba kyo̱ŋ abwaye adɔɔ ko̱‑rɔ. Bamo̱ a kyo̱ŋ‑ɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a le̱e̱ kaase̱ ba gyɛɛ abwaye ako̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ako̱ŋ de bamo̱. 24 Ne̱ Farisii awuye ko̱ a bise Yeesuu fe̱yɛ, “Ke̱e̱ ɛ, nte̱tɔ se̱ ne̱ ba gyɛɛ abwaye‑o? Bo̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ba waa‑ɔ gye̱ kusuŋ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Ne̱ a kye ane̱ Wuribware̱ mbraa fe̱yɛ ɔko̱ a waa kusuŋ ko̱ kukyure kake.”

25 Ne̱ Yeesuu mɔ a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ ŋu ke̱tɔ ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Deefid a waa saŋ ne̱ Abiyatare̱ gye̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ ɔɔɔ? 26 Mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ kare̱ fe̱yɛ ako̱ŋ a de Deefid mò̱ aa mò̱ anare̱bɛɛpo̱‑ɔ, oo lwee Wuribware̱ suŋkpa, ne̱ baa sa mò̱ bodobodoo akuri ne̱ baa bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ, hare̱e̱ ɔɔ saŋ e̱ko̱ sa mò̱ anare̱bɛɛpo̱‑ɔ, na a mo̱ŋ gye̱ mbraa kikye aaa? A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ mbraa yɛ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ de kpa fe̱yɛ bo̱ gyi ane̱ŋ a bodobodoo‑o.”

27 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “Nyiŋkpasɛ se̱ ne̱ Wuribware̱ a waa kukyure kake‑o, amaa n gye̱ kukyure kake‑o si ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ nyiŋkpasɛ. 28 Amo̱se̱‑ɔ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, de kukyure kake‑o gbaa e̱le̱ŋ.”

3

Ke̱sare̱e̱ wusɛ wuye ko̱ ase̱ŋ

(Matiyo 12.9–14; Lukas 6.6–11)

1 Saŋ ko̱ Yeesuu a be̱e̱ yɔ ya lwee ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ ko̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ ya to̱ ke̱sare̱e̱ wusɛ wuye ko̱, na Farisii awuye ko̱ bo̱ mfe̱ŋ. 2 Farisii awuye‑o a kpa a bo̱ po̱rɔ Yeesuu si‑o, baa pee akatɔ a bo̱ de̱e̱re̱ ke̱e̱ fe̱yɛ ɔ kya ke̱sare̱e̱ wusɛ wuye‑o kukyure kake amo̱ aaa, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ maa waa kusuŋ ke̱maa kake amo̱. 3 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii ke̱sare̱e̱ wusɛ wuye‑o fe̱yɛ, “Ko̱so̱, ba akatɔ‑rɔ mfe̱e̱.”

4 Ne̱ Yeesuu a bise ase̱sɛ ne̱ baa gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ ane̱ mbraa ne̱ Wuribware̱ a sa ane̱‑ɔ a sa kpa fe̱yɛ ane̱ waa kukyure kake‑o ne̱e̱? Mbraa‑ɔ yɛ ane̱ waa itimaa ne̱e̱ bɛɛɛ e̱bɔye̱ aaa? Ŋ yɛ ane̱ mo̱rɔwe̱ se̱sɛ ne̱e̱ e̱e̱e̱, bɛɛɛ ane̱ mɔɔ se̱sɛ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii mo̱.” Amaa ɔko̱ mo̱ŋ be̱ŋŋaa mò̱.

5 Amo̱se̱‑ɔ, Yeesuu a de̱e̱re̱ bamo̱ pɛɛɛ‑ɔ, ne̱ mò̱ duŋ a fwii, ne̱ bamo̱ ase̱ŋ a ko̱ŋ be̱e̱ waa mò̱ e̱wɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ kpa kunu ane̱ŋ ne̱ ɔ tɔwe̱‑ɔ kaase̱. Ne̱ ŋkee Yeesuu a tɔwe̱ gywii ke̱sare̱e̱ wusɛ wuye‑o fe̱yɛ, “Teyi fo̱ ke̱sare̱e̱‑ɔ‑rɔ.” Mò̱ a teyi‑ro‑o, ne̱ kaa kpaare̱. 6 Mfaanɛɛ se̱‑ɔ, ne̱ Farisii awuye‑o a le̱e̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑nɔ mfe̱ŋ. Ne̱ bamo̱ aa Owure Hɛrɔd aye̱re̱rɔpo̱ ko̱ a gyaŋŋe̱ da Yeesuu kuŋu si kikpuni a bo̱ nya mɔɔ mò̱.

Ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ biribiri a ba Yeesuu ase̱‑ɔ

7 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a yɔ Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ kɛɛ, ne̱ ase̱sɛ biribiri a gya mò̱ se̱ yɔ mfe̱ŋ. Bo̱ko̱ a le̱e̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ na Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱. 8 Bo̱ko̱ mɔ a le̱e̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ na Idume̱ya swe̱e̱re̱ se̱ na Yo̱o̱daŋ bo̱ŋ kyɔwe̱ le̱e̱kpa a keri‑o si na Tiro na Sidɔŋ ifuri si. Bamo̱ pɛɛɛ a nu ke̱tɔ ne̱ Yeesuu e̱ waa‑ɔ se̱ ne̱e̱, ne̱ baa ba mò̱ ase̱. 9 Ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ‑ɔ kyɔ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ bo̱ kpa ko̱re̱e̱ waa siraa sa mò̱ a ɔ nya bo̱ kye̱na‑rɔ nkyu kɛɛ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii ase̱sɛ‑ɔ. N gye̱ ane̱ŋ, ane̱ŋ ne̱ bo̱ kyɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ba buŋ mò̱ se̱ bwe̱e̱tɔ. 10 Ke̱tɔ se̱ ne̱ Yeesuu a waa ane̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔɔ kya alɔpo̱ bwe̱e̱tɔ mfe̱ŋ saŋ ko̱. Ŋkee bamo̱ ne̱ ba lɔ‑ɔ pɛɛɛ i neŋŋi ba yɔ akatɔ‑rɔ a bo̱ nya dabo̱rɔ Yeesuu. 11 Saŋ ke̱maa ne̱ ase̱sɛ ne̱ ibrisi te bamo̱ se̱‑ɔ i ŋu mò̱‑ɔ, amɔ ba kpuni aŋurii mò̱ ayaa‑rɔ na bo̱ faa‑rɔ fe̱yɛ, “Wuribware̱ mò̱ gyi‑o e̱ gye̱ fo̱.” 12 Ne̱ Yeesuu a yii ibrisi ne̱ i te bamo̱ se̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ bo̱ ma kaŋ tɔwe̱ gywii ɔko̱ se̱sɛ ne̱ ɔ gye̱‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ

(Matiyo 10.1–4; Lukas 6.12–16)

13 Saŋ ko̱, ne̱ Yeesuu a yɔ ke̱be̱e̱ ko̱ se̱, ne̱ ɔɔ te̱e̱ anyare̱ ko̱. Mò̱ a te̱e̱ bamo̱‑ɔ, ne̱ baa ba. 14 Mò̱ a de̱e̱re̱ bamo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ oo lee bamo̱ ne̱ baa pre̱ mò̱‑ɔ kudu anyɔ fe̱yɛ bo̱ waa mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱. Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ a lee mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ ba a ane̱ kye̱na. Amaa m be̱e̱ mo̱ i suŋ mo̱ne̱ a m bo̱ kyo̱ŋwe̱ a mo̱nꞌ nare̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ, 15 na mo̱nꞌ nya e̱le̱ŋ bo̱ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱.” 16 Anyare̱ kudu anyɔ ko̱ ne̱ Yeesuu a lee‑o e̱ gye̱ Simɔŋ (ne̱ Yeesuu a be̱e̱ sa mò̱ ke̱ŋasɛnyare̱ fe̱yɛ Peetroo‑o), 17 na Sibidii mò̱ gyi‑ana ne̱ ba te̱e̱ bamo̱ ɛ Yakubu na Yohanee (ne̱ Yeesuu a sa bamo̱ ke̱ŋasɛnyare̱ ɛ Bineregis, kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Ikii‑awuye‑o), 18 na Andruu na Filipo na Bar‑Tolomiyu na Matiyo na Tomas na Alafiyus mò̱ gyi Yakubu, na Tadiyus na Simɔŋ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Sɛlɔt (kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Ɔmaŋkpapo̱) 19 na Yudas ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kariyotinyi ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ gyi Yeesuu kidiburo‑o.

Yeesuu na Biil-sibul

(Matiyo 12.22–32; Lukas 11.14–23; 12.10)

20 Ne̱ Yeesuu a le̱e̱ ke̱be̱e̱‑ɔ se̱ lwee lɔŋ ko̱‑rɔ. Mò̱ a lweero‑o, ase̱sɛ biribiri a be̱e̱ bo̱ gyaŋŋe̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ mo̱ŋ nya bamo̱ e̱ye̱e̱, hare̱e̱ gbaa ba gyi ateese. 21 Yeesuu mò̱ ko̱we̱bɛɛ‑ana a nu ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa yɔ a bo̱ ya kra mò̱ yaa ɔpe̱, a le̱e̱ fe̱yɛ baa nu bo̱ko̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ɔ lɔ e̱bo̱ŋ ne̱e̱.”

22 Ŋkee Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ ko̱ ne̱ baa le̱e̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ba‑ɔ e̱ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ gye̱ se̱sɛ bɔye̱ ne̱e̱. Ɔbɔnsam ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Biil-sibul‑o i te mò̱ se̱, ne̱ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o de ibrisi si ke̱yaale̱ŋ, ne̱ ɔ sa ɔnyare̱ mɔ e̱le̱ŋ fe̱yɛ ɔ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱.”

23 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a te̱e̱ bamo̱, ne̱ ɔɔ da ke̱kpare̱ ko̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ Ɔbɔnsam e̱ waa a o kine mò̱ e̱ye̱e̱? 24 E̱kɔ ya lwee maŋ‑nɔ, ne̱ maŋ‑ɔ ya ke‑ro, amɔ maŋ amo̱ i bwee. 25 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ kabuno ya ke‑ro, ka bwee‑o ne̱e̱. 26 Amo̱se̱‑ɔ, Ɔbɔnsam na mò̱ kamɛɛ‑rɔ awuye ya kɔ abɛɛ, mò̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ o de‑o maa kyee na ke̱ lo̱we̱.

27 M be̱e̱ taa fe̱yɛ Ɔbɔnsam du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔyaale̱ŋpo̱‑ɔ. Ɔke̱maa maa lwee ɔyaale̱ŋpo̱ amo̱ lɔŋ‑nɔ a ɔ ya be̱ra mò̱ kapo̱tɛɛ nare̱, amɔ o ŋure ɔyaale̱ŋpo̱‑ɔ pwɛɛ, na ɔ dɛɛ taare̱ lweero ya be̱ra mò̱ kapo̱tɛɛ‑ɔ bo̱ yɔ. 28 Mo̱ne̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ e̱le̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa mo̱‑ɔ a le̱e̱ Ɔbɔnsam ase̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? To, mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ taare̱ a ɔ ba ase̱ŋ bɔye̱ ke̱maa ne̱ se̱sɛ e̱ tɔwe̱‑ɔ na atɔ bɔye̱ ne̱ ɔ waa‑ɔ a ɔ bo̱ ke mò̱. 29 Amaa ɔke̱maa ne̱ mò̱ ya tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ bo̱ kye Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o fe̱raa, Wuribware̱ maa taa bɔye̱ amo̱ a ɔ bo̱ ke mò̱ pɛɛɛ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ a bɔye̱ amo̱ a sii mò̱ se̱ ne̱e̱.” 30 Ke̱tɔ se̱ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ faanɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ko̱ yɛ, “Ɔbɔnsam e̱ gye̱ ne̱ o te mò̱ se̱.”

Yeesuu mò̱ nyi na mò̱ tire‑ana ase̱ŋ

(Matiyo 12.46–50; Lukas 8.19–21)

31 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu mò̱ nyi na mò̱ tire‑ana a ba bo̱ ye̱re̱ lɔŋ ne̱ Yeesuu bo̱‑rɔ‑ɔ kawu si. Ne̱ baa suŋ ɔko̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ ba kpa a bo̱ ŋu mò̱. 32 Saŋ‑ɔ ase̱sɛ mɔ a de̱ŋ kye̱na muruwaa Yeesuu, ne̱ baa tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ke̱e̱ ɛ, fo̱ nyi na fo̱ tire‑ana e̱ ye̱re̱ kawu ba te̱e̱ fo̱‑ɔ.” 33 Ne̱ Yeesuu a ko̱ŋ be̱ŋŋaa ase̱sɛ‑ɔ ɛ, “Nsɛ e̱ gye̱ n na? Ne̱ nsɛ‑ana mɔ e̱ gye̱ mo̱ tire‑ana?” 34 Ne̱ ɔɔ de̱e̱re̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ te muruwaa mò̱‑ɔ, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ ke̱e̱, n na na mo̱ tire‑ana i te mo̱ ase̱ mfe̱e̱‑ɔ. 35 Amo̱se̱‑ɔ, ɔke̱maa ne̱ ɔ waa ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa‑ɔ ne̱ mo̱ e̱ te̱e̱ mò̱ ɛ mo̱ tire na mo̱ pe̱kye̱e̱ na n na.”

4

Ɔdɔɔpo̱ kitee

(Matiyo 13.1–9; Lukas 8.4–8)

1 Saŋ ko̱ ne̱ Yeesuu a be̱e̱ le̱e̱ ɔ kaapo̱ abware̱se̱ŋ Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ kɛɛ. Amaa ase̱sɛ ne̱ baa bo̱ gyaŋŋe̱ muruwaa mò̱ mfe̱ŋ‑ɔ a kyɔ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ oo buwi kpa ko̱re̱e̱, ne̱ oo neŋ ko̱re̱e̱‑ɔ bo̱ dɔŋŋɔ nkyu‑o si kafwe̱e̱. Ne̱ ɔɔ kye̱na‑rɔ kaapo̱ ase̱sɛ‑ɔ abware̱se̱ŋ. Na ase̱sɛ‑ɔ mɔ ye̱re̱ kyukɛɛ. 2 Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ ba itee na akpare̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ. Ane̱ŋ a itee mɔ ko̱ko̱ŋko̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ, 3 “N gye̱ ɔdɔɔpo̱ ko̱ e̱ bo̱‑rɔ aaa? Ne̱ ɔɔ yɔ a ɔ ya ŋo̱nyaŋ mò̱ yaabraa. 4 Mò̱ a yɔ ɔ ŋo̱nyaŋ‑ɔ, ne̱ ayaabraagyi amo̱ ako̱ a le̱e̱ da kpa kɛɛ, ne̱ mbo̱gyii a bo̱ tesi gyi. 5 Ne̱ amo̱ ako̱ a le̱e̱ da kagyaase̱, mfe̱ŋ ne̱ swe̱e̱re̱‑ɔ mo̱ŋ bo̱ daŋ kyɛɛkyɛɛ‑ɔ. Swe̱e̱re̱‑ɔ a mo̱ŋ bo̱ keŋ‑o si‑o, aa kwɛɛ me̱naŋ. 6 Amo̱ a kwɛɛ‑ɔ, ne̱ kyɔwe̱ a bo̱ da amo̱‑ɔ, ne̱ amo̱ pɛɛɛ a wu, a le̱e̱ fe̱yɛ swe̱e̱re̱‑ɔ mo̱ŋ bo̱ keŋ a amo̱ ileŋ yɔ kaase̱. 7 Ayaabraagyi‑o ako̱ ne̱ aa le̱e̱ da e̱fa‑rɔ‑ɔ mɔ a ko̱so̱ daŋ. Amaa e̱fa a daŋ mwiire amo̱ se̱‑ɔ, a mo̱ŋ taare̱ waa. 8 Ne̱ ŋkee ayaabraagyi‑o ako̱ a le̱e̱ da swe̱e̱re̱ timaa si, ne̱ aa kwɛɛ nɛɛnɛɛ, ne̱ aa daŋ bo̱ ko̱we̱. Hare̱e̱ amo̱ ako̱ a waa aŋu ngyingyii na anyiiresɛ na adabe̱. Amo̱ e̱ gye̱ saase̱bɛɛ. 9 Amo̱se̱‑ɔ, ɔke̱maa ne̱ o de e̱se̱bɔ‑ɔ, o nu.”

Ke̱tɔ se̱ ne̱ Yeesuu a ba itee na akpare̱ bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ ase̱ŋ‑ɔ

(Matiyo 13.10–17; Lukas 8.9–10)

10 Saŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ kitee‑o lo̱we̱, ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a brawe̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ na bamo̱ ne̱ bo̱ gya mò̱ se̱, ne̱ baa saŋ‑ɔ a ba mò̱ ase̱ fe̱yɛ ɔ kaapo̱ bamo̱ kitee‑o kaase̱. 11 Ne̱ ɔɔ kaapo̱ bamo̱‑rɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ wo̱re̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro du‑o mo̱ i gywii, amaa itee‑ro na akpare̱‑rɔ ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tii mo̱ne̱ se̱‑ɔ i nu mo̱ ase̱ŋ. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

12 ‘Na bo̱ de̱e̱re̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ,

na bo̱ fa amo̱ mfɛɛre̱ kpo̱ne̱,

na bo̱ ma nu kaase̱.

Na bo̱ be̱e̱ nu ase̱ŋ kpo̱ra‑rɔ iluwi bwe̱e̱tɔ,

na bamo̱ mɔ bo̱ ma nu kaase̱,

a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ya nu kaase̱,

ba nu bamo̱ e̱ye̱e̱,

na bo̱ kyurowi bamo̱ mfɛɛre̱ bo̱ ba Wuribware̱ ase̱,

na ɔ taa bamo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱.’ ”*

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ ɔdɔɔpo̱ kitee a kaase̱‑ɔ

(Matiyo 13.18–23; Lukas 8.11–15)

13 Ne̱ Yeesuu a bise bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ mo̱ŋ nu kitee‑o kaase̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Ne̱ e̱me̱ne̱ gbaa ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa a mo̱nꞌ nu ke̱ke̱maa kaase̱‑ɔ ne̱e̱? 14 To, mo̱nꞌ nu. Ɔdɔɔpo̱‑ɔ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ o gywii ase̱sɛ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ ne̱ ba nu abware̱se̱ŋ‑ɔ mɔ du fe̱yɛ ayaabraagyi‑o. 15 Ase̱sɛ‑ɔ bo̱ko̱ ase̱ŋ du ne̱e̱ fe̱yɛ ayaabraagyi ne̱ aa le̱e̱ da kpa kɛɛ‑ɔ. Bamo̱ ya nu abware̱se̱ŋ‑ɔ, ne̱ ke̱tɔ ya waa kafwe̱e̱, amɔ Ɔbɔnsam e̱ ba a ɔ bo̱ lee amo̱ le̱e̱ bamo̱ mfɛɛre̱‑rɔ. 16 Bo̱ko̱ mɔ ase̱ŋ du ne̱e̱ fe̱yɛ ayaabraagyi ne̱ aa le̱e̱ da kagyaase̱. Bamo̱ fe̱raa bamo̱ ya nu abware̱se̱ŋ‑ɔ, amo̱‑ɔ a waa bamo̱ kɔne̱ na bo̱ kɔɔre̱ waa bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 17 Amaa bamo̱ akatɔ a mo̱ŋ pee si‑o si‑o, ase̱ŋ kuŋu bɛɛɛ awo̱re̱fɔɔ ya to̱ bamo̱ bo̱ le̱e̱ abware̱se̱ŋ ne̱ baa kɔɔre̱ gyi‑o si, amɔ ba yɔwe̱ amo̱ se̱ ke̱gya. 18 Ase̱sɛ‑ɔ bo̱ko̱ ase̱ŋ du ne̱e̱ fe̱yɛ ayaabraagyi ne̱ aa le̱e̱ da e̱fa‑rɔ, ne̱ aa kwɛɛ, ne̱ e̱fa a daŋ mwiire si‑o. Mfaanɛɛ a ase̱sɛ‑ɔ i nu abware̱se̱ŋ‑ɔ. 19 Amaa kaye̱ mɔ‑rɔ atɔ tɔɔraasɛ, na katanne̱kpa ne̱ ka taare̱ a ka pe̱nna se̱sɛ‑ɔ, na atɔ biribiri ke̱kpa ya lwee bamo̱ mfɛɛre̱‑rɔ, amɔ aa waa ko̱kyɔ kyo̱ŋ abware̱se̱ŋ ne̱ a bo̱ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. Amɔ bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o maa waa bamo̱ sɛye̱. 20 Amaa bo̱ko̱ mɔ ase̱ŋ du ne̱e̱ fe̱yɛ ayaabraagyi ne̱ aa le̱e̱ da swe̱e̱re̱ timaa‑o si‑o. Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ i nu abware̱se̱ŋ nɛɛnɛɛ, na bo̱ kɔɔre̱ amo̱ waa bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ayaabraagyi ne̱ aa le̱e̱ da swe̱e̱re̱ timaa‑o si‑o a waa aŋu ngyingyii na anyiiresɛ na adabe̱‑ɔ, mfaanɛɛ a ase̱sɛ‑ɔ e̱ waa ke̱dame̱naŋsɛ. Bo̱ko̱ e̱ waa ke̱dame̱naŋsɛ bwe̱e̱tɔ, ne̱ bo̱ko̱ mɔ e̱ waa ke̱dame̱naŋsɛ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ, ne̱ bo̱ko̱ mɔ be̱e̱ ba waa ke̱dame̱naŋsɛ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ.”

Mo̱nꞌ nu ase̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ tɔwe̱‑ɔ dame̱naŋsɛ

(Lukas 8.16–18)

21 Kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Yeesuu a bise fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kyaŋŋe̱ mò̱ fetiri si na ɔ ko̱ŋ be̱ra kike bo̱ buŋ si, bɛɛɛ ɔ taa fetiri‑o bo̱ kwe̱e̱rɔ mpaa kaase̱? N gye̱ kabuno ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ ye̱ra a ɔ laŋŋe̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ pɛɛɛ aaa? 22-23 Mo̱ne̱ i de e̱se̱bɔ, mo̱nꞌ nu. Sɛye̱ maa lɛɛ kwe̱e̱rɔ. Ke̱tɔ ke̱maa na ase̱ŋ ke̱maa e̱ le̱e̱ ifuri na ɔke̱maa ŋu.”

24 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa fa ase̱ŋ ne̱ o nu‑o mfɛɛre̱ nɛɛnɛɛ. Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o nu mo̱ ase̱ŋ timaa‑o ne̱ ɔ kɔɔre̱ a o gyi‑o, Wuribware̱ e̱ sa mò̱ kanyiase̱ŋ bwe̱e̱tɔ na ɔ bo̱ tii kamo̱ ne̱ o de‑o si. 25 A le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ o nu mo̱ ase̱ŋ timaa‑o ne̱ ɔ kɔɔre̱ a o gyi‑o e̱ nya kanyiase̱ŋ bwe̱e̱tɔ, ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ ne̱ o kine amo̱‑ɔ e̱ paŋ mò̱ kanyiase̱ŋ kafwe̱e̱ ne̱ ɔ kyɔ o de‑o.”

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kuwure‑o i tii si‑o

26 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “To, ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro du‑o ne̱e̱? Ku du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔdɔɔpo̱ a dwii abwaye‑o. 27 Kake ke̱maa ne̱ o di ɔ ko̱so̱‑ɔ, a daŋ, na mò̱‑ɔ mò̱ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ a waa a daŋ‑ɔ. 28 A kaapo̱ fe̱yɛ swe̱e̱re̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ɔ be̱ra abwaye‑o, na a kwɛɛ, na a bo̱ daŋ, na a powi, na a be̱re̱ waa ateese. 29 Amo̱ ya wo̱re̱ lo̱we̱‑ɔ, na ɔdɔɔpo̱‑ɔ ya gyɛɛ baa pe̱. Mfaanɛɛ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro du.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ba kupurutugyi bo̱ da ke̱kpare̱‑ɔ

(Matiyo 13.31–32; Lukas 13.18–19)

30 Saŋ amo̱ ne̱ Yeesuu a be̱e̱ da ke̱kpare̱ ko̱. Ne̱ oo bise ɛ, “Ntɔ gbaa ne̱ mo̱ e̱ ba a m bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro du‑o ne̱e̱? Ke̱kpare̱ mo̱ ne̱ mo̱ e̱ ba a m bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ Wuribware̱ a kuwure‑o kaase̱‑ɔ ne̱e̱? 31 To, mfaanɛɛ ne̱ ku du. Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro du ne̱e̱ fe̱yɛ kupurutugyi‑o. Kigyi mɔ du kagyingyii. 32 Amaa se̱sɛ ya dwii ke̱mo̱, amɔ ke̱ e̱ kwɛɛ a ke̱ daŋ kii kikiree, ne̱ ke̱ bo̱ e̱swe̱e̱ ko̱ kyo̱ŋ ayii pɛɛɛ. Na mbo̱gyii bo̱ kye̱na ke̱mo̱ se̱ waa bamo̱ asaa.”

Ke̱tɔ se̱ ne̱ Yeesuu a be̱e̱ ba itee na akpare̱ bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ ase̱ŋ‑ɔ

(Matiyo 13.34–35)

33 Mfaanɛɛ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ abware̱se̱ŋ bwe̱e̱tɔ akpare̱‑rɔ na itee‑ro gywii ase̱sɛ. Ɔɔ tɔwe̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ gywii bamo̱ ane̱ŋ ne̱ baa nya a bo̱ nu kaase̱‑ɔ. 34 Ɔ maa tɔwe̱ ase̱ŋ a o gywii ase̱sɛ na a mo̱ŋ gye̱ kitee bɛɛɛ ke̱kpare̱. Amaa amo̱ ya saŋ mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ wo̱re̱, ne̱ ase̱sɛ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ bo̱‑rɔ‑ɔ, amɔ ɔ kaapo̱ bamo̱ itee na akpare̱‑ɔ kaase̱.

Ane̱ŋ ne̱ afwii na alaŋkpare̱ a bu Yeesuu‑o

(Matiyo 8.23–27; Lukas 8.22–25)

35 Ŋke nsi amo̱ ke̱de̱e̱pwɛta, ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa a ane̱ te̱ŋ Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ‑rɔ yɔ nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱.” 36 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a lwee ko̱re̱e̱ ne̱ Yeesuu te mò̱‑rɔ nkyu‑o kɛɛ ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa me̱raa se̱ ba pare̱. Ne̱ baa yɔwe̱ ase̱sɛ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ bamo̱‑ɔ bo̱ sii nkyu‑o kɛɛ. E̱ko̱re̱e̱ ko̱ gbaa tii Yeesuu‑ana mmo̱‑ɔ se̱. 37 Nkyu si mfe̱ŋ ne̱ afwii dabe̱ ko̱ a kya, ne̱ alaŋkpare̱ a da nkyu bo̱ waa Yeesuu‑ana ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ ɔ kpa a ɔ bo̱rɔ. 38 Ade̱maŋte̱ mɔ ne̱ a su‑o pɛɛɛ na Yeesuu kuŋu dɔŋ kaputu si ɔ da ko̱re̱e̱‑ɔ kuŋu o di idi. Amo̱ fe̱raa ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a kyiŋŋi mò̱, ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, amɔ ane̱ ko̱re̱e̱‑ɔ a kpa a o buŋ ane̱‑ɔ, a mo̱ŋ tiri fo̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱?”

39 Mò̱ a ko̱so̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ yɛ, “Afwii, yɔwe̱.” Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Alaŋkpare̱, yɔwe̱.” Mfe̱ŋ ne̱ afwii‑o na alaŋkpare̱‑ɔ pɛɛɛ a waa surumm.

40 Ne̱ Yeesuu a bise mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ntɔ se̱ ne̱ kufu de mo̱ne̱? Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ mo̱ mo̱ne̱ i gyi‑o ne̱e̱?”

41 Kufu a nya mò̱ agyase̱po̱‑ɔ bwe̱e̱tɔ, ne̱ ŋkee ba ŋwiini ba gywii abɛɛ ɛ, “Nte̱tɔ se̱sɛ e̱ gye̱ ɔnyare̱ mɔ? Mò̱ ya sa kanɔ, afwii na alaŋkpare̱ gya kamo̱ se̱‑ɔ ne̱e̱.”

5

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ibrisi bwe̱e̱tɔ te mò̱ se̱‑ɔ

(Matiyo 8.28–34; Lukas 8.26–39)

1 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a kya se̱ pare̱ bamo̱ ko̱re̱e̱‑ɔ bo̱ te̱ŋ‑nɔ ya bo̱ daŋ Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱ a nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ. Gadara ifuri si ne̱ baa fo̱‑ɔ. 2 Yeesuu a de̱ŋ le̱e̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ me̱raa se̱ ɔ yɔ‑ɔ, ne̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ibrisi te mò̱ se̱‑ɔ a le̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ ba pure afuniŋ‑o gyaŋŋaa mò̱. 3 Oo tu le̱e̱ maŋ‑nɔ yɔ o te mfe̱ŋ ne̱ ba pure ase̱sɛ‑ɔ. Ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ taare̱ a o ŋure mò̱ bo̱ kye̱na to̱ŋ ko̱ŋko̱. 4 Saŋ ke̱maa ne̱ ba ba agbarabi a bo̱ bo̱ ŋure mò̱ ayaa‑rɔ na asare̱e̱‑rɔ‑ɔ, ɔ te̱ŋŋe̱ amo̱ pɛɛɛ‑rɔ. Amo̱se̱‑ɔ, ɔke̱maa mo̱ŋ de mò̱ e̱le̱ŋ ɔ kra mò̱. 5 Ɔnyare̱ amo̱ a waa ne̱e̱ fe̱yɛ ɔbo̱ŋlɔpo̱‑ɔ, ne̱ kanye na mpase̱ ɔ naa purekpa na abe̱e̱‑rɔ ɔ kaa, na ɔ fɛɛ‑rɔ, na o de afo̱re̱ ɔ te̱ŋŋe̱ mò̱ e̱ye̱e̱.

6-8 Ɔnyare̱ mɔ a bo̱ ke̱fɔ ne̱ oo ŋu Yeesuu‑o, ne̱ ɔɔ ŋwɛɛnaŋ bo̱ kpuni aŋurii Yeesuu akatɔ‑rɔ. Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ibrisi, ko̱so̱ ɔnyare̱ amo̱ se̱.” Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ faa‑rɔ keŋkeŋ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Yeesuu, Nyiŋkpe̱ŋ-kyo̱ŋ-atɔ‑pɛɛɛ-Bware̱ mò̱ gyi‑o. Nte̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ mfe̱e̱? Mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ na fo̱ de̱e̱re̱ Wuribware̱ se̱ na fo̱ ma tɔɔraa mo̱.”

9 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ e̱me̱ne̱?”

Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ ‘Ane̱-kyɔ-mfe̱e̱,’ a le̱e̱ fe̱yɛ ibrisi bwe̱e̱tɔ te mfe̱e̱.” 10 Ne̱ ɔɔ me̱raa se̱ ɔ ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ ɔ ma gya ibrisi amo̱ le̱e̱ ifuri amo̱ se̱.

11 Amɔ aprako biribiri ko̱ mɔ ye̱re̱ kabe̱e̱gyi ko̱ se̱ mfe̱ŋ ba gyi. 12 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ ibrisi amo̱ a ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ, “Sa a ane̱ ya kye̱na aprako mɔ se̱.” 13 Yeesuu a sa e̱mo̱ kpa‑ɔ, ne̱ e̱ ya ko̱so̱ ɔnyare̱ amo̱ se̱ ya kye̱na aprako‑o si. Aprako‑o e̱ fo̱ ŋkpe̱ŋ ŋnyɔ. Ibrisi amo̱ a de̱ŋ kye̱na bamo̱ se̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a ŋwɛɛnaŋ kpo̱ro̱we̱ kabe̱e̱gyi‑o si ya le̱e̱ da nkyu‑ro wu wu.

14 Mfe̱ŋ ne̱ bamo̱ ne̱ ba de̱e̱re̱ aprako amo̱ se̱‑ɔ a ŋwɛɛnaŋ yɔ maŋ‑nɔ na mmaŋgyii‑ro na adɔɔ‑rɔ ya da ase̱ŋ ne̱ aa ba‑ɔ kiboŋboŋ. Kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ ɔke̱maa a le̱e̱ ba a ɔ bo̱ ke̱e̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa‑ɔ. 15 Bamo̱ a ba Yeesuu ase̱‑ɔ, ne̱ baa ŋu ɔnyare̱ ne̱ ibrisi dɛɛ i te mò̱ se̱, ne̱ Yeesuu a kya mò̱‑ɔ te mfe̱ŋ o buŋ atɔ, ne̱ ŋkee fe̱raa mò̱ mfɛɛre̱ du mò̱ kyɛɛkyɛɛ. Ne̱ kufu a nya bamo̱ pɛɛɛ. 16 Ne̱ bamo̱ ne̱ amo̱‑ɔ pɛɛɛ a waa na bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a kpaare̱‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ aprako amo̱ a wu‑o pɛɛɛ gywii bamo̱ ne̱ baa sii kamɛɛ ba‑ɔ. 17 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ baa ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ ɔ le̱e̱ bamo̱ ifuri si nare̱.

18 Amo̱ fe̱raa Yeesuu a lwee ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ ɔ kpa a ɔ yɔ‑ɔ, ne̱ ɔnyare̱ ne̱ Yeesuu a gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ mò̱ se̱‑ɔ yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, sa a mo̱ aa fo̱ a yɔ.” 19 Amaa Yeesuu mo̱ŋ sure si. Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Kiŋŋi nare̱ pe̱ ya tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱, fo̱ nyaŋpe̱‑ɔ, a ŋu fo̱ e̱wɛɛ‑ɔ, na atɔ dabe̱ ne̱ mo̱ a waa sa fo̱‑ɔ, gywii fo̱ ko̱we̱bɛɛ‑ana.” 20 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a me̱raa se̱ ya tɔwe̱ ase̱ŋ‑ɔ gywii ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱ ifuri ne̱ ba te̱e̱ ɛ Dekapolis‑o (kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ E̱maŋ-Kudu‑o) si. Ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱ pɛɛɛ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kyiŋŋi kakye̱e̱sɛɛ le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ ɔɔ be̱e̱ kya ɔkye̱e̱ ko̱‑ɔ

(Matiyo 9.18–26; Lukas 8.40–56)

21 A mo̱ŋ kyee, ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a be̱e̱ kiŋŋi ba Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱ a bo̱ŋbe̱ ne̱ baa le̱e̱ mò̱ se̱‑ɔ. Mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ biribiri a kyɔ bo̱ muruwaa mò̱ nkyu amo̱ kɛɛ. 22 Ne̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ abre̱sɛ‑ɔ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yayerus‑o a fo̱ nkyu kɛɛ mfe̱ŋ ne̱ oo ŋu Yeesuu‑o, ne̱ oo kpuni aŋurii mò̱ ayaa‑rɔ. 23 Ne̱ ɔɔ ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ, “Mo̱ kayaagyi kye̱e̱sɛ e̱ lɔ, hare̱e̱ ɔ kpa a o wu. Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ bo̱ ba fo̱ asare̱e̱ bo̱ dabo̱rɔ mò̱ a ɔ nya kpaare̱.”

24 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu mò̱ aa ɔnyare̱‑ɔ a me̱raa se̱ ba yɔ. Bamo̱ a yɔ‑ɔ, ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a muruwaa Yeesuu ne̱e̱ bo̱ gya se̱. 25 Amɔ ɔkye̱e̱ ko̱ mɔ bo̱‑rɔ, ne̱ ɔ lɔ ke̱kye̱e̱tɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ kiferi ke̱maa‑rɔ ɔ taare̱ bwiino waa iluwi kanɔ ŋko̱. Waa nsu kudu ŋnyɔ ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a lɔ ane̱ŋ a ko̱lɔ‑ɔ. 26 Ɔkye̱e̱ mɔ a ba mò̱ kapo̱tɛɛ pɛɛɛ ne̱ o de‑o bo̱ sa dɔkɔtaa awuye na bo̱ kya mò̱, bamo̱‑ɔ bo̱ mo̱ŋ taare̱, na ŋkee gbaa ne̱ baa sa ne̱ mò̱ ko̱lɔ amo̱ i tii si. 27 Mbe̱yɔmɔ ɔkye̱e̱ mɔ a nu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya alɔpo̱‑ɔ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ oo lwee ase̱sɛ ne̱ bo̱ gya Yeesuu si‑o‑ro. 28 Ne̱ ɔɔ fa fe̱yɛ, “Mo̱ ya dabo̱rɔ mò̱ atɔ buŋsɛ gbaa, mo̱ e̱ kpaare̱.” 29 Kase̱ŋtiŋ, mò̱ a de̱ŋ dabo̱rɔ Yeesuu a atɔ buŋsɛ‑ɔ, ne̱ ɔɔ kpaare̱, a le̱e̱ fe̱yɛ aa waa mò̱ kayo̱wɔre̱‑rɔ fe̱yɛ ko̱lɔ amo̱ a lo̱we̱‑ɔ.

30 Mfe̱ŋ ne̱ aa kyɔ waa Yeesuu fe̱yɛ e̱le̱ŋ a le̱e̱ mò̱‑rɔ kya ɔko̱. Amo̱se̱‑ɔ, oo buruwaa de̱e̱re̱ ase̱sɛ ne̱ mò̱ aa bamo̱ naa‑ɔ‑rɔ, ne̱ oo bise fe̱yɛ, “Nsɛ ya dabo̱rɔ mo̱ atɔ buŋsɛ‑ɔ ne̱e̱?”

31 Ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱e̱ ne̱ fo̱ i bise ane̱ŋ, na ase̱sɛ de̱maŋte̱ mɔ a muruwaa fo̱?”

32 Na Yeesuu mɔ saŋ ɔ de̱e̱re̱ ɔ kpa mò̱ ne̱ ɔɔ dabo̱rɔ mò̱‑ɔ. 33 Ne̱ kufu a nya ɔkye̱e̱‑ɔ, amaa bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a kpaare̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ ba Yeesuu ase̱, ne̱ oo kpuni aŋurii tɔwe̱ mò̱ ko̱lɔ‑rɔ kase̱ŋtiŋ pɛɛɛ gywii mò̱. 34 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔpe̱kye̱e̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ fo̱ a kɔɔre̱ mo̱ gyi‑o si, fo̱ a kpaare̱. Amo̱se̱‑ɔ, fo̱ ko̱lɔ‑ɔ maa lɛɛ ba pɛɛɛ. To, nare̱ dame̱naŋsɛ.”

35 Saŋ ne̱ Yeesuu e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ, ne̱ mbɔɔ ko̱ a le̱e̱ Yayerus ne̱ mò̱ kayaagyi kye̱e̱sɛ e̱ lɔ‑ɔ aye̱ bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ gyi‑o a wu, amo̱se̱‑ɔ, fo̱ ma lɛɛ sa a ɔkaapo̱po̱‑ɔ kpo̱ne̱ mò̱ e̱ye̱e̱.”

36 Yeesuu a nu bamo̱ a tɔwe̱ ba gywii ɔnyare̱ amo̱ fe̱yɛ mò̱ gyi‑o a wu‑o, ɔ mo̱ŋ be̱ŋŋaa bamo̱. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Yayerus fe̱yɛ, “Fo̱ ma sa a fo̱ duŋ te̱ŋ fo̱, fo̱ fe̱raa, kɔɔre̱ mo̱ gyi.”

37 Amo̱ fe̱raa Yeesuu mo̱ŋ lɛɛ sa a ɔko̱ gya mò̱ se̱, amɔ Peetroo na Yakubu na Yakubu mò̱ tire Yohanee. 38 Bamo̱ a fo̱ Yayerus aye̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a ŋu ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ i su keŋkeŋ‑o. 39 Ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ kusu wo̱re̱ ne̱e̱? Kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ mo̱ŋ wu, o di idi ne̱e̱.” 40 Mò̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa mɔse̱ mò̱. Ne̱ ɔɔ sa ne̱ ɔke̱maa a le̱e̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ. Ne̱ ŋkee mò̱ aa kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ mò̱ se̱ na mò̱ nyi na mò̱ agyase̱po̱ asa‑ɔ a yɔ ke̱kyaŋ ne̱ kifuniŋ‑o da ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ‑rɔ. 41 Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ kra kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ ke̱sare̱e̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Taliita kum.” Bamo̱ Heebrii se̱ŋsa‑rɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱, ke̱mo̱ kaase̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ, “Kakye̱e̱sɛɛ, kyiŋŋi ko̱so̱.” 42 Mfe̱ŋ ne̱ kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ a kyiŋŋi ko̱so̱ ɔ naa. Kakye̱e̱sɛɛ amo̱ a gyi nsu kudu ŋnyɔ. Mò̱ a kyiŋŋi ko̱so̱‑ɔ, aa kpe̱ŋ ɔke̱maa e̱ye̱e̱. 43 Amaa Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ma kaŋ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ gywii ɔko̱. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ sa kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ ateese a o gyi.

6

Ane̱ŋ ne̱ Nasarɛt awuye a kine Yeesuu‑o

(Matiyo 13.53–58; Lukas 4.16–30)

1 Saŋ ne̱ Yeesuu a le̱e̱ Kapaaniyum maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a yɔ mò̱ aye̱ Nasarɛt. 2 Kukyure kake a fo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑nɔ ya kaapo̱ abware̱se̱ŋ. Ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ bo̱ ke̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ. Bamo̱ a nu mò̱ ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ aa kpe̱ŋ bamo̱ e̱ye̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ baa tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mfe̱ne̱ ne̱ ɔnyare̱ mɔ a nya mfɛɛre̱ mɔ le̱e̱? Nsɛ ya sa mò̱ kpa fe̱yɛ ɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ mɔ ne̱ ane̱ a nu amo̱ ase̱ŋ‑ɔ? 3 N gye̱ Mariya mò̱ gyi na Yakubu na Yo̱sɛf na Yudas na Simɔŋ bamo̱ daa kaape̱ŋtaa‑ɔ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Mò̱ pe̱kye̱e̱‑ana mo̱ŋ te mfe̱e̱ aaa?” Ne̱ baa kine mò̱.

4 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Ba bu Wuribware̱ kyaamɛɛ to̱ŋ ke̱maa, amaa mò̱ fɔŋfɔŋ aye̱ awuye na mò̱ ako̱we̱bɛɛ fe̱raa mɔ mo̱ŋ de mò̱ bo̱ te̱e̱ sɛye̱.” 5 Amo̱se̱‑ɔ, ɔ mo̱ŋ nya kya alɔpo̱ mò̱ maŋ‑ɔ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ mò̱ gyi. Amaa oo teyi mò̱ ke̱sare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ alɔpo̱ kafwe̱e̱ ko̱ se̱ mfe̱ŋ, ne̱ baa kpaare̱. 6 Ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ Yeesuu fe̱yɛ mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ a mo̱ŋ kɔɔre̱ mò̱ gyi.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a suŋ mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ e̱maŋ se̱‑ɔ

(Matiyo 10.5–15; 11.1; Lukas 9.1–6)

Ne̱ Yeesuu a le̱e̱ mfe̱ŋ yɔ e̱maŋ ne̱ e̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ‑rɔ ya kaapo̱ abware̱se̱ŋ. 7 Nsaŋ amo̱, ne̱ ɔɔ sa ne̱ mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ a gyaŋŋe̱, ne̱ oo suŋ bamo̱ anyɔ anyɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ e̱maŋ se̱ fe̱yɛ bo̱ nare̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ. Ne̱ ɔɔ sa bamo̱ e̱le̱ŋ a bo̱ taare̱ kya alɔpo̱ ne̱ ibrisi te bamo̱ se̱‑ɔ. 8-9 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a yɔ‑ɔ, ɔko̱ ma kaŋ taa bodobodoo bɛɛɛ ko̱re̱e̱ bɛɛɛ atanne̱ waa mò̱ gyife‑ro, bɛɛɛ e̱kaare̱ ko̱ bo̱ tii ɔko̱ ne̱ mo̱ne̱ ɔke̱maa mɔ buŋ‑o si, amɔ kayii nare̱se̱sɛ na ase̱be̱ta kpeŋ.” 10 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a yɔ‑ɔ, mo̱nꞌ kye̱na lɔŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ so̱we̱ mò̱‑rɔ‑ɔ ne̱ ba kra mo̱ne̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ‑rɔ‑ɔ bo̱ fo̱ ŋke nsi ne̱ mo̱ne̱ e̱ le̱e̱ maŋ‑ɔ‑rɔ. 11 Amaa mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ ya yɔ to̱ŋ ko̱, ne̱ bamo̱ e̱ mo̱ŋ kra mo̱ne̱ dame̱naŋsɛ, bɛɛɛ bamo̱ e̱ ma kpa a bo̱ nu mo̱ne̱ ase̱ŋ timaa‑o fe̱raa, na mo̱nꞌ le̱e̱ maŋ‑ɔ‑rɔ gbaa pɛɛɛ, na mo̱nꞌ kpo̱ŋkpaŋ mo̱ne̱ ase̱be̱ta‑rɔ e̱se̱ bo̱ sii bamo̱ aye̱, bo̱ yii bamo̱ se̱ fe̱yɛ bamo̱ e̱bɔye̱ a sii bamo̱ se̱.”

12 Yeesuu a tɔwe̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ baa me̱raa se̱ anyɔ anyɔ yɔ ba tɔwe̱ abware̱se̱ŋ fe̱yɛ ɔke̱maa nu mò̱ e̱ye̱e̱ na ɔ le̱e̱ mò̱ e̱bɔye̱‑rɔ. 13 Ne̱ baa gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ se̱, ne̱ baa twiiri mfɔ bo̱ we̱e̱ alɔpo̱ bwe̱e̱tɔ aŋu‑ro, ne̱ baa kpaare̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a wu‑o

(Matiyo 14.1–12; Lukas 3.19–20; 9.7–9)

14 Mbe̱yɔmɔ, Yeesuu ke̱nyare̱ a yɔ nde̱ pɛɛɛ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, Hɛrɔd ne̱ ɔ gye̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ a owure‑o* a nu Yeesuu ase̱ŋ. Ŋkee bo̱ko̱ e̱ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Ane̱ e̱ kɔɔre̱ a ane̱ gyi fe̱yɛ ɔnyare̱ amo̱ e̱ gye̱ Yohanee Osuubɔpo̱ ne̱ fo̱ a mɔɔ mò̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o. Amo̱ e̱ mo̱ŋ gye̱ ane̱ŋ fe̱raa, ɔ maa taare̱ a ɔ waa ane̱ŋ a akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ mɔ.” 15 Bo̱ko̱ mɔ yɛ, “Iliya ne̱e̱.” Ne̱ bo̱ko̱ mɔ yɛ, “Ɔ gye̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ baa dɛɛ ba de̱daa‑ɔ.”

16 Owure Hɛrɔd a nu Yeesuu ase̱ŋ‑ɔ, mò̱ fe̱raa yɛ, “Yohanee Osuubɔpo̱ ne̱ mo̱ a sa ne̱ baa tuwi mò̱ kuŋu‑o ya be̱e̱ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro.”

17-20 Mfaanɛɛ mɔ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a wu. Saŋ ko̱ Owure Hɛrɔd a kɔɔre̱ mò̱ tire Filipo mò̱ ka ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Hɛrɔde̱ya‑ɔ waare̱e̱. Ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ mɔ a yii owure‑o si iluwi bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ, “A mo̱ŋ bware fe̱yɛ fo̱ a kɔɔre̱ fo̱ tire mò̱ ka waare̱e̱.” Mfaanɛɛ se̱‑ɔ, ne̱ ɔkye̱e̱ Hɛrɔde̱ya a taa Yohanee kikisi, hare̱e̱ ɔ kpa mò̱ a ɔ mɔɔ, amaa aa waa mò̱ lɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Owure Hɛrɔd i bu Yohanee ne̱ o nyi fe̱yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa, ne̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ mo̱ŋ de iyisi‑o. Amo̱ fe̱raa ke̱tɔ ne̱ Hɛrɔd a waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔɔ sa ne̱ baa kra Yohanee, ne̱ baa ba agbarabi bo̱ ŋure mò̱, ne̱ baa tii mò̱. Mfaanɛɛ ne̱ ɔɔ bo̱ kuŋ Yohanee na mò̱ ka ma nya mɔɔ mò̱. Saŋ ko̱ na o lee Yohanee le̱e̱ mò̱ tiikpa‑ɔ na ɔ bo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ kpa mò̱ se̱ŋsa sasɛ na o nu, amaa saŋ ke̱maa ne̱ oo nu ase̱ŋ amo̱‑ɔ, amɔ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ a nye̱ra. 21 Owure Hɛrɔd ko̱ko̱we̱ kasu kanɔ a fo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ te̱e̱ mò̱ maŋ abre̱sɛ na asoogyaa abre̱sɛ na Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ abre̱sɛ bo̱ gyaŋŋe̱ fe̱yɛ bo̱ bo̱ gyi ateese na bo̱ gyi akatɔ. Saŋ amo̱ ne̱ Hɛrɔde̱ya a nya Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ ke̱mɔɔ. 22 Ngyaŋŋe̱ amo̱‑rɔ, ne̱ Hɛrɔde̱ya mò̱ gyi kabregyii a lwee bo̱ŋ‑nɔ kyaa. Mò̱ a kyaa‑ɔ, ne̱ aa gyi Owure Hɛrɔd na ɔke̱maa ne̱ ɔɔ gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ‑ɔ akatɔ bwe̱e̱tɔ.

Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ owure a bise mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ gyi, nte̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kpa a ŋ ke fo̱‑ɔ ne̱e̱? Ke̱tɔ ke̱maa ne̱ fo̱ e̱ kpa‑ɔ, tɔwe̱ a n sa fo̱.” 23 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ waa e̱taŋ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ waa e̱taŋ fe̱yɛ mo̱ e̱ sa fo̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱ a fo̱ gywii mo̱ ɛ fo̱ e̱ kpa‑ɔ. Amo̱ e̱ gye̱ mo̱ swe̱e̱re̱‑ɔ ke̱be̱gya gbaa, mo̱ e̱ te̱ŋ a n sa fo̱.”

24 To, ne̱ kabregyii amo̱ a le̱e̱ mfe̱ŋ ya bise mò̱ nyi Hɛrɔde̱ya fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱ n tɔwe̱ ɛ mo̱ e̱ kpa‑ɔ ne̱e̱?” Ne̱ mò̱ nyi yɛ ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ kuŋu.” 25 Mfe̱ŋ ne̱ kabregyii‑o a waa me̱naŋ ya tɔwe̱ gywii owure‑o fe̱yɛ, “Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ kuŋu ne̱ mo̱ e̱ kpa kyaŋse̱‑rɔ mbe̱yɔmɔ.”

26 A mo̱ŋ gyi owure‑o akatɔ pɛɛɛ, amaa ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kyɔ waa e̱taŋ gye̱maŋ‑ɔ‑rɔ se̱‑ɔ, ɔ mo̱ŋ taare̱ kine. 27 Mfe̱ŋ ne̱ oo suŋ asoogyaa ne̱ ba kuŋ mò̱‑ɔ ɔko̱ fe̱yɛ ɔ yɔ mfe̱ŋ ne̱ baa tii Yohanee‑o ya tuwi mò̱ kuŋu baa. 28 Ne̱ ɔɔ ya tuwi Yohanee Osuubɔpo̱ kuŋu bo̱ waa kyaŋse̱‑rɔ taa bo̱ sa kabregyii‑o, ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ a taa yaa bo̱ sa mò̱ nyi.

29 Yohanee a agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ a nu mò̱ lowi amo̱‑ɔ, ne̱ baa ya taa mò̱ kifuniŋ yaa pure.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a sa ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ nnuu ateese‑o

(Matiyo 14.13–21; Lukas 9.10–17; Yohanee 6.1–14)

30 A mo̱ŋ kyee, ne̱ Yeesuu agyase̱po̱ ne̱ oo suŋ bamo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ e̱maŋ se̱ fe̱yɛ bo̱ ya tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ a kiŋŋi bo̱ to̱ mò̱, ne̱ baa tɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ baa waa‑ɔ, na atɔ ne̱ baa kaapo̱‑ɔ pɛɛɛ gywii mò̱. 31 Ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱ ba Yeesuu ase̱‑ɔ se̱‑ɔ, mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ maa nya bamo̱ e̱ye̱e̱ a bo̱ gyi ateese. Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa a ane̱ yɔ mfe̱ŋ ne̱ a du diŋŋ‑o na mo̱nꞌ nya kyure kafwe̱e̱.”

32 Ne̱ mò̱ aa bamo̱ wo̱re̱ a lwee ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ ba kpa a bo̱ pare̱ yɔ mfe̱ŋ ne̱ a du diŋŋ‑o. 33 Ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ mɔ a ŋu saŋ ne̱ baa yɔ‑ɔ, ne̱ baa kyɔ pini fe̱yɛ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ne̱e̱. Mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ biribiri a le̱e̱ mfe̱ŋ a e̱maŋ‑ɔ pɛɛɛ‑rɔ me̱raa se̱ bo̱ bɔ nkyu‑o e̱kɛɛkɛɛ se̱ bo̱ gya mò̱ se̱. Ne̱ baa se̱re̱ gye̱ mò̱ ŋkpɛɛ ya fo̱ mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ e̱ kpa a bo̱ yɔ‑ɔ. 34 Ko̱re̱e̱‑ɔ a bo̱ daŋ, ne̱ Yeesuu a le̱e̱‑ɔ, ne̱ oo ŋu ase̱sɛ biribiri kyɔ bo̱ ye̱re̱ nkyu‑o kɛɛ bo̱ gywii mò̱. Ɔ mo̱ŋ lɛɛ kpa a ɔ kwaye̱ bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ oo ŋu ane̱ŋ ne̱ bo̱ ye̱re̱ bo̱ du fe̱yɛ e̱sanne̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ de ɔde̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ, bamo̱ ase̱ŋ a waa mò̱ e̱wɛɛ. Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ kaapo̱ bamo̱ abware̱se̱ŋ bwe̱e̱tɔ.

35-36 Saŋ ne̱ kyɔwe̱ e̱ kpa a ɔ twɛɛ‑ɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Kyɔwe̱ a lo̱we̱. Amo̱ a gye̱ e̱fa‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, sa a ase̱sɛ‑ɔ yɔ mmaŋgyii na e̱maŋ ne̱ e̱ maa mfe̱e̱‑ɔ‑rɔ na bo̱ nya ya sɔɔ ko̱tɔko̱ gyi.”

37 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ sa bamo̱ ko̱tɔko̱ a bo̱ gyi.”

Ne̱ baa be̱e̱ tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ nye̱ra siidii ŋkpe̱ŋ ŋnyɔ (GHC 2,000) bo̱ sɔɔ bodobodoo sa bamo̱ a bo̱ gyi ne̱e̱ e̱e̱e̱?”

38 To, ne̱ Yeesuu a bise mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Bodobodoo akuri afe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ de? Mo̱nꞌ ya ke̱e̱.”

Bamo̱ a ya de̱e̱re̱‑ɔ, ne̱ baa bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ yɛ, “Ane̱ de bodobodoo akuri anuu na ŋkiŋgyi ŋnyɔ.”

39 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ bo̱ ke ase̱sɛ‑ɔ‑rɔ bo̱ kye̱na e̱fa bo̱bwɛɛ ko̱ ne̱ e̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ se̱ ntuŋ si ntuŋ si. 40 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a kye̱na ntuŋ si kya abɛɛ se̱. Ntuŋ‑o ŋko̱‑rɔ ase̱sɛ bo̱ ke̱lafa, ne̱ ŋko̱‑rɔ mɔ ase̱sɛ bo̱ adunuu. 41 Ne̱ Yeesuu a taa bodobodoo akuri anuu‑o na ŋkiŋgyi ŋnyɔ‑ɔ waa mò̱ asare̱e̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ de̱e̱re̱ Wuribware̱ se̱, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ se̱. Ne̱ ŋkee ɔɔ te̱ŋŋe̱‑rɔ pɛɛɛ bo̱ sa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ, ne̱ baa ke‑ro sa ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ. 42 Bamo̱ pɛɛɛ a gyi bodobodoo‑o kpo̱ne̱, ne̱ baa wo̱ ŋkiŋgyi‑o kpo̱ne̱. 43 Ne̱ ŋkee mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a taa ake kudu anyɔ swii bodobodoo na ŋkiŋgyi mpupuriase̱e̱ ne̱ ŋ ya saŋ‑ɔ bo̱ bo̱rɔ. 44 Bamo̱ ne̱ baa gyi ateese‑o, bamo̱ anyare̱‑ɔ wo̱re̱ bo̱ ŋkpe̱ŋ nnuu.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a nare̱ nkyu si‑o

(Matiyo 14.22–33; Yohanee 6.16–21)

45 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a sa ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a lwee ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ gye̱ mò̱ ŋkpɛɛ yɔ Bɛtɛsaye̱da maŋ ko̱ ne̱ ɔ bo̱ Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱ a nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱‑ɔ. Ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ a sii a ɔ sa lamaŋ kpa a bo̱ yɔ pe̱. 46 Mò̱ a brawe̱ ase̱sɛ‑ɔ‑rɔ pɛɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ bamo̱ e̱pe̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ ke̱be̱e̱ ko̱ se̱ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱.

47 Bo̱ fo̱ kanye‑o, Yeesuu agyase̱po̱ a ko̱re̱e̱‑ɔ a fo̱ nkyu nse̱na, na Yeesuu mɔ wo̱re̱ bo̱ bo̱ŋbe̱ ne̱ baa le̱e̱‑ɔ se̱. 48 Ɔ ye̱re̱ mfe̱ŋ na ɔ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a pare̱ ko̱re̱e̱‑ɔ kpo̱ne̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ba pare̱ ba gyaŋŋaa afwii ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ, bo̱ fo̱ gye̱gyaye̱ kese‑ro, ne̱ Yeesuu a nare̱ nkyu‑o si fe̱yɛ mò̱ a naa swe̱e̱re̱‑ɔ ya to̱ bamo̱, ɔ kpa a ɔ kyo̱ŋ bamo̱ se̱. 49 Bamo̱ a ŋu mò̱ a naa nkyu‑o si‑o, bo̱ mo̱ŋ pini mò̱, amo̱se̱‑ɔ kufu a nya bamo̱ pɛɛɛ, ne̱ baa fɛɛ‑rɔ fe̱yɛ, “Kye̱ŋaŋpo̱ ne̱e̱!” 50 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a sa se̱ŋsa fe̱yɛ, “Mo̱ ne̱e̱! Mo̱nꞌ nya kakpo̱nɔ. Mo̱ne̱ ma sa a kufu nya mo̱ne̱.” 51 Ne̱ oo lwee bamo̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ afwii‑o a yɔwe̱.

Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱, 52 a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ nu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a waa sa ne̱ ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ nnuu‑o a gyi ateese‑o kpo̱ne̱‑ɔ kaase̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya alɔpo̱ Ginɛsarɛt ifuri si‑o

(Matiyo 14.34–36)

53 Ne̱ ŋkee baa me̱raa se̱ yɔ nkyu‑o si ya fo̱ Ginɛsarɛt ifuri si. Bamo̱ ko̱re̱e̱‑ɔ a bo̱ daŋ‑ɔ, ne̱ baa ŋure mò̱ mfe̱ŋ. 54 Bamo̱ a le̱e̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ a kyɔ pini Yeesuu. 55 Amo̱se̱‑ɔ, ŋkee ase̱sɛ na bo̱ se̱re̱ ba kaa Ginɛsarɛt ifuri si ba kpa a bo̱ taa bamo̱ alɔpo̱ baa Yeesuu ase̱ ne̱e̱. Mfe̱ŋ ne̱ bamo̱ ya nu fe̱yɛ ɔ bo̱‑ɔ, amɔ baa taa bamo̱ ne̱ ba lɔ bo̱ da bamo̱ e̱kraŋ se̱‑ɔ yaa mò̱ ase̱. 56 Yeesuu a yɔ mmaŋgyii‑ro na e̱maŋ se̱ to̱ŋ ke̱maa‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ a baa alɔpo̱ mò̱ ase̱ ke̱gya‑rɔ na alɔŋde̱ se̱ bo̱ ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ sa alɔpo̱‑ɔ de̱ŋ dabo̱rɔ mò̱ atɔ buŋsɛ. Ɔke̱maa ne̱ ɔɔ dabo̱rɔ amo̱‑ɔ mɔ a kpaare̱.

7

Ane̱ŋ ne̱ ade̱daapo̱ a kaapo̱‑ɔ

(Matiyo 15.1–9)

1 Saŋ ko̱, ne̱ Farisii awuye na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ ko̱ ne̱ baa le̱e̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ a bo̱ ye̱re̱ muruwaa Yeesuu. 2 Ne̱ baa ŋu fe̱yɛ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ de asare̱e̱ ne̱ Yudaa awuye ase̱ a waa iyisi‑o ba gyi, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ fwe̱e̱ asare̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Farisii awuye‑o yɛ ase̱sɛ fwe̱e̱‑ɔ.

3-4 Farisii awuye e̱ gye̱ ne̱ bo̱ gye̱ Yudaa awuye ŋkpɛɛ na bamo̱ ade̱daapo̱ a e̱kpa‑ɔ ke̱gyase̱ se̱. Ne̱ bamo̱ e̱ mo̱ŋ fwe̱e̱ asare̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ ade̱daapo̱‑ɔ a kaapo̱ bamo̱‑ɔ, bo̱ maa gyi. Bo̱ maa gyi ke̱gya‑rɔ atɔ na bo̱ mo̱ŋ fwe̱e̱ se̱ pwɛɛ. Bo̱ be̱e̱ bo̱ gya bamo̱ ade̱daapo̱ a e̱kpa‑ɔ bwe̱e̱tɔ se̱. Mmo̱ ŋko̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ de ane̱ŋ ne̱ ba fwe̱e̱ bamo̱ ato̱re̱nkyu‑ro na e̱gyare̱‑rɔ na nde̱ŋɛɛ‑rɔ na e̱dade̱sɛye̱‑rɔ‑ɔ.

5 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Farisii awuye‑o na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ a bise Yeesuu fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ fo̱ agyase̱po̱‑ɔ maa gya e̱kpa ne̱ ane̱ ade̱daapo̱‑ɔ a kaapo̱ ane̱‑ɔ se̱, ne̱ bo̱ de iyisi asare̱e̱ ba gyi ateese?”

6 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye mɔ, saŋ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya a kyo̱rɛɛ ase̱ŋ ko̱ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, mo̱ne̱ ase̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ, ɔ mo̱ŋ ba aye̱ba. Ɔɔ kyo̱rɛɛ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ,

‘Ase̱sɛ mɔ de bamo̱ nnɔ kpaŋkpaŋ ne̱e̱ ba bo̱nyaa mo̱,

amaa bamo̱ ŋkpo̱nɔ mo̱ŋ bo̱ mo̱ se̱.

7 Bamo̱ kusuŋ mɔ ne̱ ba suŋ mo̱‑ɔ gye̱ kwaa,

ke̱ e̱ gye̱ ke̱gya mbraa na amaŋbe̱re̱

ne̱ dimaadi a kaapo̱‑ɔ se̱ dooo.’ ”*

8 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ e̱kpa ne̱ mo̱ne̱ e̱ kaapo̱. A mo̱ŋ lɛɛ a gye̱ Wuribware̱ ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gya se̱.”

9 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ mo̱ne̱ de kanyiase̱ŋ mo̱ne̱ i kine Wuribware̱ a mbraa‑ɔ na mo̱nꞌ nya gya mo̱ne̱ ase̱sɛ a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ e̱ waa nɛɛnɛɛ ne̱e̱ e̱e̱e̱? 10 Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ ane̱ mbraa‑ɔ ɔsapo̱ Mosis a sa mbraa ne̱e̱ fe̱yɛ,

‘Bu fo̱ se̱ na fo̱ nyi,’*

na ‘Ɔke̱maa ne̱ ɔɔ lo̱ŋ mò̱ se̱ bɛɛɛ mò̱ nyi‑o, bo̱ mɔɔ mò̱.’*

11-12 Amaa mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ i de atanne̱ bɛɛɛ ke̱tɔ timaa ko̱ a ɔ bo̱ kya mò̱ se̱ na mò̱ nyi‑ro, ne̱ mò̱ ya tɛɛ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Ke̱ gye̱ Ko̱re̱baŋ ne̱e̱’ (kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ɔɔ kyɔ taa amo̱ sa Wuribware̱ na mò̱ kusuŋ, mbe̱yɔmɔ fe̱raa Wuribware̱ e̱ bo̱), mo̱ne̱ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ‑ɔ a nya mò̱ e̱ye̱e̱. Ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ yɛ mò̱ se̱ na mò̱ nyi kitiri ne̱ ba wu‑o mo̱ŋ lɛɛ ke̱ gye̱ mò̱ ase̱ŋ ne̱e̱. Mò̱ ako̱we̱po̱‑ɔ atanne̱ ke̱sa maa kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ o bu bamo̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? 13 Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ a e̱kpa mɔ ne̱ mo̱ne̱ a kaapo̱‑ɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ a ase̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ lɛɛ a gye̱ ko̱tɔko̱ mo̱ne̱ ase̱. Mfaanɛɛ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa atɔ bwe̱e̱tɔ ne̱ a mo̱ŋ bo̱ daŋ‑ɔ mo̱ne̱ i tii si.”

Atɔ ne̱ a waa se̱sɛ iyisi‑o

(Matiyo 15.10–20)

14 Yeesuu a tɔwe̱ ase̱ŋ gywii Farisii awuye‑o na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ te̱e̱ lamaŋ‑ɔ bo̱ gyaŋŋe̱ mò̱ ase̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ pɛɛɛ nu mo̱ ase̱ na mo̱nꞌ nu kaase̱ fe̱yɛ 15 n gye̱ ke̱tɔ ne̱ se̱sɛ i gyi ɔ waa kame‑ro‑o e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ sa a ɔ waa iyisi. Amaa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ le̱e̱ mò̱ kanɔ‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ sa a ɔ waa iyisi.” [ 16 Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o de e̱se̱bɔ‑ɔ, o nu.]

17 Mò̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ ase̱sɛ amo̱ ase̱, ne̱ oo lwee lɔŋ‑nɔ. Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ yɛ ɔ kaapo̱ bamo̱ ke̱kpare̱ ne̱ ɔɔ da bamo̱‑ɔ kaase̱. 18 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Ntɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ du fe̱yɛ ase̱sɛ amo̱‑ɔ ne̱e̱? Ntɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ nu ase̱ŋ amo̱ kaase̱‑ɔ ne̱e̱? Mo̱nꞌ nu fe̱yɛ n gye̱ se̱sɛ a ke̱tɔ ne̱ o gyi‑o e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ sa a ɔ waa iyisi, 19 a le̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ kakpo̱nɔ‑rɔ ne̱ atɔ gyisɛ e̱ yɔ. Amaa a yɔ kame‑ro ne̱e̱, na ɔ kɔ bo̱ twe̱e̱.” Yeesuu a tɔwe̱ amo̱‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ sa se̱sɛ kpa ne̱e̱ fe̱yɛ o gyi ke̱tɔ ke̱maa.

20 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya se̱ fe̱yɛ, “Se̱sɛ kakpo̱nɔ‑rɔ e̱ gye̱ ne̱ ka sa ne̱ ɔ waa iyisi. 21 A le̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ kakpo̱nɔ‑rɔ ne̱ mfɛɛre̱ bɔye̱ e̱ le̱e̱, ne̱ ka sa ne̱ ɔ waa kakye̱e̱kpa bɛɛɛ kanyare̱kpa, ne̱ o ywii, ne̱ ɔ mɔɔ mò̱ bɛɛko̱, 22 ne̱ o pee akatɔ ɔ kpa atɔ, ne̱ o kisi mò̱ bɛɛko̱, ne̱ ɔ pe̱nna mò̱ bɛɛko̱, ne̱ ɔ ka ko̱kwe̱e̱, ne̱ ɔ te̱ŋ mò̱ bɛɛko̱ kanɔ, ne̱ ɔ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ɔ waa nsape̱nnase̱ŋ, ne̱ ɔ waa ase̱ŋ bɔye̱ ke̱maa. 23 Asuŋ bɔye̱ na ase̱ŋ bɔye̱ mɔ pɛɛɛ a le̱e̱ nyiŋkpasɛ kakpo̱nɔ‑rɔ ne̱e̱, ne̱ a sa ne̱ ɔ waa iyisi.”

Ɔkye̱e̱ ko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ Yudaanyi‑o a ko̱kɔɔre̱gyi‑o

(Matiyo 15.21–28)

24 Yeesuu a le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ oo ywii le̱e̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ Isireelii swe̱e̱re̱ se̱ yɔ ifuri ko̱ ne̱ ɔ da ɔ maa Tiro maŋ‑ɔ se̱, ya kyure kafwe̱e̱. Mò̱ a fo̱ maŋ ko̱ se̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ oo lwee lɔŋ ko̱‑rɔ na ase̱sɛ ma nya ŋu fe̱yɛ ɔ bo̱ mfe̱ŋ. Amaa ɔ mo̱ŋ taare̱ kwe̱e̱rɔ mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ le̱e̱ ase̱sɛ kuŋu mò̱ se̱. 25-26 Ɔkye̱e̱ ko̱ a de̱ŋ ŋu mò̱ a ba‑ɔ, ne̱ ɔɔ ba mò̱ ase̱. Ɔkye̱e̱ mɔ mo̱ŋ gye̱ Yudaanyi, ɔ gye̱ Siriya-Fonikiyanyi. Ɔ sa Griiki‑ro ne̱e̱. Ibrisi ko̱ te ɔkye̱e̱‑ɔ mò̱ kayaagyi kye̱e̱sɛ se̱. Ne̱ ɔɔ ba Yeesuu ase̱ mfe̱ŋ bo̱ kpuni aŋurii, ne̱ ɔɔ ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ ɔ gya ibrisi ne̱ i te mò̱ gyi‑o si‑o.

27 Amaa Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “N de ateese mo̱ e̱ sa Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana. Ne̱ mo̱ ya taa ako̱ sa bamo̱ ne̱ ane̱ ase̱sɛ e̱ te̱e̱ fe̱yɛ igyono‑o, a bware aaa? Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana i gyi pwɛɛ.”

28 Ne̱ ɔkye̱e̱ amo̱ yɛ, “To, mo̱ a nu, mo̱ nyaŋpe̱, amaa igyono maa kisi ŋyaagyi a nnɔwo̱re̱ ne̱ ŋ ya le̱e̱ da swe̱e̱re̱‑ɔ kigyi.”

29 Mò̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ Yeesuu mɔ a be̱e̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ŋ ne̱ fo̱ a be̱ŋŋaa mo̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ, kiŋŋi nare̱ pe̱. Fo̱ e̱ ya to̱ fe̱yɛ ibrisi‑o a ko̱so̱ fo̱ gyi‑o si.”

30 Kase̱ŋtiŋ, ɔɔ ya to̱ fe̱yɛ mò̱ gyi‑o da mpaa se̱ na ibrisi‑o a ko̱so̱ mò̱ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya ɔko̱ ne̱ ɔ gye̱ kpawu na kamu‑o

31 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a le̱e̱ Tiro a ifuri‑o si bo̱rɔ Sidɔŋ maŋ ya kyo̱ŋ Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ se̱ ya yɔ Dekapolis ifuri si. 32 Mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ ko̱ a baa ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ɔ gye̱ kpawu na kamu‑o bo̱ ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ ɔ ba mò̱ ke̱sare̱e̱ bo̱ dabo̱rɔ mò̱ na ɔ kpaare̱.

33 Ne̱ Yeesuu a taa ɔlɔpo̱‑ɔ le̱e̱ lamaŋ‑ɔ‑rɔ yɔ keri si. Ne̱ ɔɔ ba mò̱ asare̱e̱gyi waa mò̱ e̱se̱bɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ twe̱e̱ ko̱kyɔne̱ we̱e̱ mò̱ fɔŋfɔŋ ke̱sare̱e̱gyi si, ne̱ ɔ bo̱ dabo̱rɔ ɔnyare̱‑ɔ gyeepu si. 34 Ne̱ Yeesuu a de̱e̱re̱ so̱so̱, ne̱ oo keŋŋi‑ro, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ɔnyare̱‑ɔ Heebrii se̱ŋsa‑rɔ fe̱yɛ, “Ifata.” Kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ, “Taye̱.” 35 Mfe̱ŋ ne̱ ɔnyare̱‑ɔ e̱se̱bɔ a taye̱, ne̱ oo nu ase̱ŋ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ le̱e̱ ɔ sa se̱ŋsa nɛɛnɛɛ.

36 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii ase̱sɛ ne̱ baa taa ɔlɔpo̱‑ɔ baa‑ɔ fe̱yɛ bo̱ ma kaŋ tɔwe̱ ase̱ŋ‑ɔ gywii ɔko̱. Amaa mò̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ gbaa, ne̱ baa le̱e̱ ba tɔwe̱ ba gywii ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ. 37 Ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱ ne̱ baa tɔwe̱ ase̱ŋ‑ɔ gywii bamo̱‑ɔ. Ne̱ bo̱ yɛ, “Ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ waa mò̱ ke̱tɔ ke̱maa nɛɛnɛɛ‑ɔ. Ɔ taye̱ akpawu e̱se̱bɔ, ne̱ ɔ kya mmu, ne̱ ba sa se̱ŋsa nɛɛnɛɛ.”

8

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a sa ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ nna ateese‑o

(Matiyo 15.32–39)

1 Ke̱tɔ mo̱ŋ kyee, ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a be̱e̱ bo̱ gyaŋŋe̱ Yeesuu ase̱. Ase̱sɛ amo̱ a mo̱ŋ lɛɛ bo̱ de ateese gyisɛ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a te̱e̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, 2 “Mo̱ne̱ ke̱e̱ ase̱sɛ de̱maŋte̱ mɔ aaa? Bamo̱ ase̱ŋ bo̱ mo̱ e̱wɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a ba mo̱ ase̱ mfe̱e̱ bo̱ nu mo̱ atɔ ke̱kaapo̱‑ɔ, ŋke nsa ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ, bamo̱ ateese pɛɛɛ a lo̱we̱. 3 Ne̱ mo̱‑ɔ mo̱ ya sa ne̱ baa yɔ e̱pe̱ na mo̱ŋ sa bamo̱ ateese, ako̱ŋ e̱ mɔɔ bo̱ko̱ kpa‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ bwe̱e̱tɔ a le̱e̱ ke̱fɔ ke̱fɔ.”

4 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a bise mò̱ fe̱yɛ, “Kimukee mɔ‑rɔ mfe̱ne̱ ne̱ ɔko̱ e̱ waa a ɔ nya ase̱sɛ de̱maŋte̱ mɔ kanɔ se̱ ateese?”

5 To, ne̱ Yeesuu a bise bamo̱ fe̱yɛ, “Bodobodoo akuri afe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ de?” Ne̱ agyase̱po̱‑ɔ a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Bodobodoo akuri asunoo.”

6 Amo̱ fe̱raa ne̱ ɔɔ sa ne̱ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ mɔ a kye̱na swe̱e̱re̱. Ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ bodobodoo akuri asunoo‑o si, ne̱ ɔɔ te̱ŋŋe̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ taa sa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ bo̱ ke‑ro sa bamo̱. Ne̱ baa ke‑ro sa ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ mɔ. 7 Bo̱ de ŋkiŋgyi ngyingyii kafwe̱e̱ ko̱, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ mmo̱ se̱, ne̱ ɔɔ sa ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a be̱e̱ ke‑ro sa ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ. 8-9 Ne̱ ɔke̱maa a gyi kpo̱ne̱. Ase̱sɛ‑ɔ bo̱ ŋkpe̱ŋ nna.

Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a swii ateese mpupuriase̱e̱‑ɔ bo̱ bo̱rɔ ake asunoo. Ne̱ ɔɔ sa ne̱ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ mɔ a brawe̱‑rɔ yɔ e̱pe̱. 10 Ne̱ mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a lwee ko̱re̱e̱‑rɔ yɔ mfe̱ŋ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Dalamanuta‑o.

Ane̱ŋ ne̱ Farisii awuye yɛ Yeesuu kaapo̱ e̱le̱ŋ‑ɔ

(Matiyo 16.1–12)

11 Bamo̱ a fo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ Farisii awuye ko̱ a ba Yeesuu ase̱ na bo̱ ŋu fe̱yɛ mò̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ o de ɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ‑ɔ a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ bɛɛɛ. Ne̱ bo̱ yɛ, “Sa a ko̱tɔko̱ le̱e̱ Wuribware̱ se̱ na ane̱ nya ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ bo̱ fo̱ ase̱ ne̱e̱.” 12 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Abaa! Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ ndɔɔ a kaye̱ a ase̱sɛ‑ɔ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ waa ko̱tɔko̱ pwɛɛ na mo̱nꞌ dɛɛ ŋu fe̱yɛ mo̱ e̱le̱ŋ‑ɔ a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱? Daabii! Mo̱ e̱ tɔwe̱ a n gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ma waa ko̱tɔko̱ a m bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ e̱le̱ŋ‑ɔ a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱.” 13 Ne̱ ɔɔ le̱e̱ bamo̱ ase̱ mfe̱ŋ ya lwee ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ yɔ ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱. 14 Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ mɔ a taŋ se̱ bo̱ mo̱ŋ baa bodobodoo ane̱ŋ ne̱ ɔ fo̱ bamo̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ, bodobodoo kukuri ko̱ŋko̱ wo̱re̱ e̱ bo̱ bamo̱ ase̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ. 15 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a yii bamo̱ se̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa Farisii awuye na Owure Hɛrɔd se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ de yiisi ko̱ ba waa bodobodoo ne̱ o tiŋ‑o na ɔ mo̱ŋ bo̱ kɔne̱.”

16 To, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a le̱e̱ ba tɔwe̱ ba gywii abɛɛ fe̱yɛ, “Ane̱ŋ ne̱ ane̱ mo̱ŋ de bodobodoo‑o si ne̱ ɔɔ tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, bɛɛɛ?”

17 Yeesuu mɔ a nyi ke̱tɔ ne̱ ba tɔwe̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Ntɔ ne̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ne̱ ke̱‑mo̱ŋ‑de bodobodoo ase̱ŋ? Mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ nu mo̱ ke̱kaapo̱‑ɔ kaase̱ ne̱e̱ bɛɛɛ? Mo̱ne̱ mfɛɛre̱ maa waa kusuŋ ne̱e̱ e̱e̱e̱? 18-19 Mo̱ne̱ de akatɔ, bɛɛɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ ke̱e̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Mo̱ne̱ de e̱se̱bɔ, bɛɛɛ mo̱ne̱ maa nu ase̱ŋ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyiŋŋi saŋ ne̱ mo̱ a te̱ŋŋe̱ bodobodoo akuri anuu‑o‑ro sa ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ nnuu‑o si ne̱e̱ e̱e̱e̱? Ake afe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ a swii mpupuriase̱e̱‑ɔ waa‑rɔ?”

Ne̱ bo̱ yɛ, “Kudu anyɔ.”

20 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Ne̱ mo̱ a be̱e̱ te̱ŋŋe̱ bodobodoo akuri asunoo‑o‑ro sa ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ nna‑ɔ, ake afe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ a be̱e̱ swii mpupuriase̱e̱‑ɔ waa‑rɔ?”

Ne̱ bo̱ yɛ, “Asunoo.”

21 Ne̱ Yeesuu a bise bamo̱ fe̱yɛ, “Ne̱ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ maa nu mo̱ kaase̱ aaa?”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya te̱napo̱ nyare̱ ko̱ Bɛtɛsaye̱da‑ɔ

22 Ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a yɔ maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Bɛtɛsaye̱da‑ɔ‑rɔ. Mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ ko̱ a taa te̱napo̱ nyare̱ ko̱ baa Yeesuu ase̱ fe̱yɛ ɔ dabo̱rɔ mò̱ na ɔ kpaare̱. 23 Ne̱ Yeesuu a kra te̱napo̱‑ɔ ke̱sare̱e̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ gye̱ mò̱ ŋkpɛɛ, ne̱ mò̱ aa mò̱ a le̱e̱ maŋ‑ɔ‑rɔ yɔ keri si. Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a twe̱e̱ ko̱kyɔne̱ waa te̱napo̱‑ɔ akatɔgyi‑ro. Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ ba asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ amo̱ se̱, ne̱ oo bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ke̱e̱ ko̱tɔko̱ aaa?”

24 Amɔ te̱napo̱‑ɔ a yase̱ akatɔ, ne̱ ɔ yɛ, “Ɔɔŋ, ŋ ke̱e̱ ase̱sɛ, amaa bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ayii‑o bo̱ naa.”

25 To, ne̱ Yeesuu a be̱e̱ ba asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ akatɔgyi‑o si. Ŋkee fe̱raa ɔnyare̱‑ɔ a nyeyi akatɔ‑ɔ, ɔ ke̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa dame̱naŋsɛ. 26 Ne̱ Yeesuu yɛ ɔ nare̱ pe̱, amaa ɔ ma kaŋ kiŋŋi yɔ maŋ‑ɔ‑rɔ ya tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa mò̱‑ɔ.

Mò̱ ne̱ Peetroo yɛ Yeesuu gye̱‑ɔ

(Matiyo 16.13–20; Lukas 9.18–21)

27 Amo̱‑ɔ a kyo̱ŋ‑ɔ, ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a yɔ mmaŋgyii ko̱ ne̱ m maa maŋ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Kaye̱sare̱ya Filipii‑o‑ro. Bamo̱ a naa ba yɔ‑ɔ, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ e̱ te̱e̱ mo̱‑ɔ gywii mo̱.”

28 Ne̱ baa be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Bo̱ko̱ yɛ fo̱ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ ɔko̱ ne̱ oo kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, fe̱yɛ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ, bɛɛɛ Iliya‑o ne̱e̱.” 29 Ne̱ oo bise mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ yɛ nsɛ e̱ gye̱ mo̱‑ɔ ne̱e̱?”

Ne̱ Peetroo a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ ane̱ ase̱‑ɔ.”

30 Ne̱ Yeesuu a yii bamo̱ se̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ma kaŋ tɔwe̱ amo̱‑ɔ gywii ɔke̱maa.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ kuŋu na mò̱ lowi ase̱ŋ‑ɔ

(Matiyo 16.21–28; Lukas 9.22–27)

31 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Yeesuu a le̱e̱ ɔ kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ. Ɔ yɛ, “A tiri fe̱yɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, ŋu ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ, na maŋ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ pɛɛɛ kine mo̱, na bo̱ mɔɔ mo̱, amaa ke̱mo̱ ŋke nsa na n kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro.” 32 Ɔɔ kaapo̱ bamo̱ amo̱‑ɔ‑rɔ nɛɛnɛɛ. Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ Peetroo a lee mò̱ keri si, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ ma lɛɛ tɔwe̱ ane̱ŋ.

33 Amaa Yeesuu a buruwaa ne̱e̱ de̱e̱re̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Peetroo fe̱yɛ, “Ɔbɔnsam, le̱e̱ mo̱ ase̱. Fo̱ mfɛɛre̱ mo̱ŋ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱, se̱sɛ mfɛɛre̱ ne̱ fo̱ de.”

34 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a te̱e̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ na lamaŋ ne̱ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ baa mò̱ ase̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ ɛ, “Ɔko̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ gya mo̱ se̱‑ɔ, yɔwe̱ ko̱waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ pre̱ mò̱‑ɔ, na ɔ so̱rɔ mò̱ fɔŋfɔŋ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ gya mo̱ se̱. 35 A le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ nya mò̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ lowi ase̱‑ɔ, lowi e̱ nya mò̱ nsu pɛɛɛ. Ɔko̱ mɔ ne̱ o kperi mo̱ aa ase̱ŋ timaa ko̱tɔwe̱ se̱ na o wu‑o e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 36 To̱nɔ mo̱ ne̱ se̱sɛ e̱ nya fe̱yɛ mò̱ a nya kaye̱‑rɔ atɔ pɛɛɛ, na bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ na ɔ paŋ kye̱nakpa Wuribware̱ ase̱? A mo̱ŋ de to̱nɔ. 37 Se̱sɛ ya paŋ kye̱nakpa Wuribware̱ ase̱, sɛye̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ bo̱ sɔɔ kye̱nakpa amo̱. 38 Ɔko̱ ne̱ ɔ maa kpa fe̱yɛ ase̱sɛ pini fe̱yɛ ɔ gye̱ mo̱ ɔgyase̱po̱‑ɔ, ne̱ ɔ maa kpa a ɔ gya mo̱ ke̱kaapo̱ se̱ ndɔɔ a kaye̱ bɔye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ, amo̱ fe̱raa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, gbaa mo̱ i kine mò̱ kipini saŋ ne̱ Wuribware̱ a ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ e̱ le̱e̱ so̱so̱ a ko̱ we̱e̱ swe̱e̱re̱ se̱, na ase̱sɛ pɛɛɛ ŋu n se̱ Wuribware̱ a ke̱dabe̱ na wuraa‑o saŋ ne̱ mo̱ aa Wuribware̱ mbɔɔ‑ɔ e̱ ba‑ɔ.”

9

1 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ a n gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ bo̱ko̱ bo̱ mfe̱e̱ na bo̱ ma wu, amɔ baa ŋu Wuribware̱ a kuwure‑o na ke̱mo̱ e̱le̱ŋ‑ɔ pwɛɛ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ a ŋu Yeesuu ke̱dabe̱ na wuraa‑o

(Matiyo 17.1–13; Lukas 9.28–36)

2 Ŋke nsiye a kyo̱ŋ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a lee Peetroo na Yakubu na Yohanee bo̱ tii mò̱ e̱ye̱e̱ se̱, ne̱ baa yɔ ke̱be̱e̱ ko̱ so̱so̱ bamo̱ wo̱re̱. Bamo̱ akatɔ‑rɔ mfe̱ŋ, ne̱ baa ŋu fe̱yɛ Yeesuu a kyurowi. 3 Ne̱ mò̱ atɔ buŋsɛ a kii afufuri pare̱pare̱pare̱ a to̱re̱ se̱. Ɔko̱ maa taare̱ a ɔ fwe̱e̱ atɔ kaye̱ mɔ‑rɔ na a waa pare̱pare̱ ane̱ŋ. 4 Puri amo̱‑rɔ ne̱ baa ŋu fe̱yɛ anyare̱ anyɔ na Yeesuu ye̱re̱ na ba sa se̱ŋsa. Ne̱ baa pini fe̱yɛ Wuribware̱ mbraa ɔsapo̱ Mosis na Wuribware̱ kyaamɛɛ Iliya ne̱e̱.

5-6 Kufu a nya agyase̱po̱ asa‑ɔ, ne̱ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ nyi ane̱ŋ ne̱ ba tɔwe̱‑ɔ. Ne̱ Peetroo a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, a bware fe̱yɛ ane̱ a bo̱ mfe̱e̱. Ane̱ e̱ waa abwii asa, fo̱ ko̱ŋko̱, na Mosis ko̱ŋko̱, na Iliya ko̱ŋko̱.” 7 Mfe̱ŋ ne̱ ko̱wo̱re̱ a le̱e̱ bo̱ ba ke̱mo̱ kuyayu bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ se̱. Ne̱ bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ ko̱wo̱re̱‑ɔ‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ke̱e̱ mo̱ gyi timaa ne̱ mo̱ e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ. Mo̱nꞌ nu mò̱ ase̱ŋ.”

8 To, ne̱ mò̱ agyase̱po̱ asa‑ɔ a kii de̱e̱re̱ muruwaa bo̱ mo̱ŋ ŋu sɛye̱, amɔ Yeesuu wo̱re̱, ne̱ baa ŋu na ɔ ye̱re̱ bamo̱ ase̱.

9 Bamo̱ a kpo̱ro̱we̱ ke̱be̱e̱‑ɔ se̱ ba ba kaase̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a yii bamo̱ se̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ma kaŋ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu‑o gywii ɔko̱, amɔ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro.” 10 Baa nu mò̱ kanɔ‑ɔ, amaa bamo̱ wo̱re̱ wo̱re̱ a le̱e̱ ba tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱ ‘kikyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro’ mɔ e̱ kaapo̱‑ɔ ne̱e̱?”

11 Ne̱ baa bise Yeesuu fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ Iliya amo̱ ne̱ ane̱ a ŋu‑o e̱ gye̱ ne̱ ɔ gye̱ Kristoo ŋkpɛɛ a ɔ ba‑ɔ ne̱e̱?”

12 Mò̱ kanɔlee e̱ gye̱ fe̱yɛ, “Iliya e̱ gye̱ ne̱ ɔ gye̱ ŋkpɛɛ a ɔ ba na ɔ nya bo̱ lɔŋŋɔ e̱kpa‑ɔ‑rɔ. To, ne̱ ntɔ se̱ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ yɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, i ŋu ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ na bo̱ kine mo̱‑ɔ ne̱e̱? 13 Amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ Iliya a kyɔ ba, ne̱ ase̱sɛ a waa mò̱ ane̱ŋ ne̱ baa kpa‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ mò̱ ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya kanyaŋsɛɛ ko̱ ne̱ ibrisi te mò̱ se̱‑ɔ

(Matiyo 17.14–21; Lukas 9.37–43)

14 Saŋ ne̱ Yeesuu na Peetroo na Yakubu na Yohanee a kiŋŋi ya tii agyase̱po̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ baa ya to̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ ko̱ na bamo̱ i gyiiri ikii, ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ ye̱re̱ muruwaa bamo̱. 15 Aa kpe̱ŋ ase̱sɛ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a ŋu Yeesuu saŋ amo̱, amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa ŋwɛɛnaŋ ya ka mò̱ kanɔ.

16 Ne̱ Yeesuu a bise mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ aa bamo̱ i gyiiri ikii‑o ne̱e̱?”

17 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ‑rɔ ɔko̱ a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, mo̱ a baa mo̱ kagyinyaŋsɛɛ fo̱ ase̱ ne̱e̱. Ibrisi ko̱ te mò̱ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, ɔ maa taare̱ a ɔ sa se̱ŋsa. 18 Saŋ ke̱maa ne̱ ibrisi amo̱ ya ba mò̱ se̱, e̱e̱ twe̱e̱ mò̱ ne̱e̱ a e̱ bo̱ da swe̱e̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a lɔ kigbuŋgbuŋ‑o na ɔ twe̱e̱ mò̱ asare̱e̱ na ayaa, na mò̱ kanɔ‑rɔ e̱ le̱e̱ afwii na o duŋ abwanɔ, amɔ mò̱ kayo̱wɔre̱ a wo̱re̱. Ŋ yɛ fo̱ agyase̱po̱‑ɔ gya ibrisi‑o bo̱ ko̱so̱ mò̱ se̱, bamo̱‑ɔ bo̱ mo̱ŋ taare̱.”

19 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ awuye mɔ, mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ mo̱ mo̱ne̱ i gyi. Nsu mfe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱ aa mo̱ne̱ a kye̱na? Bɛɛɛ nsu mfe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ nyite mo̱ne̱ pwɛɛ na mo̱nꞌ dɛɛ kɔɔre̱ mo̱ gyi‑o ne̱e̱? Mo̱nꞌ taa kanyaŋsɛɛ‑ɔ baa mo̱ ase̱ mfe̱e̱.”

20 Ne̱ baa taa mò̱ baa Yeesuu ase̱. Ibrisi amo̱ a de̱ŋ ŋu Yeesuu‑o, ne̱ e̱ ya twe̱e̱ kanyaŋsɛɛ‑ɔ bo̱ da swe̱e̱re̱ fe̱yɛ mò̱ a lɔ kigbuŋgbuŋ‑o ɔ twe̱e̱ mò̱ asare̱e̱ na ayaa na ɔ da o kuroŋ, na mò̱ kanɔ‑rɔ e̱ le̱e̱ afwii.

21 Ne̱ Yeesuu a bise kanyaŋsɛɛ‑ɔ mò̱ se̱ fe̱yɛ, “Nsu mfe̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a nya ko̱lɔ mɔ?”

Ne̱ mò̱ se̱ yɛ, “Le̱e̱ saŋ ne̱ ɔ gye̱ kagyingyii‑o. 22 Iluwi bwe̱e̱tɔ ibrisi amo̱ a twe̱e̱ mò̱ waa de̱e̱kpa‑rɔ na nkyu‑ro e̱e̱ kpa a e̱ mɔɔ mò̱. Amo̱se̱‑ɔ ŋu ane̱ e̱wɛɛ na fo̱ e̱ taare̱ na fo̱ kya ane̱‑rɔ.”

23 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Nte̱tɔ ne̱ ‘ke̱taare̱ kya ane̱‑rɔ’ mɔ e̱ kaapo̱‑ɔ ne̱e̱? Fo̱ ya kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ mo̱ e̱ taare̱ a n kya mò̱ fe̱raa, mo̱ e̱ kya mò̱. A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa e̱ taare̱ a ko̱ waa sa bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ ba gyi‑o.”

24 Amo̱ fe̱raa ne̱ mò̱ se̱ a faa‑rɔ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ kɔɔre̱ fo̱ mo̱ i gyi kafwe̱e̱. Kya mo̱‑rɔ na ŋ nya kɔɔre̱ fo̱ gyi bwe̱e̱tɔ.”

25 Yeesuu a ŋu fe̱yɛ ase̱sɛ e̱ kpɔwe̱ ba buŋ mò̱ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ibrisi ne̱ i te kanyaŋsɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ibrisi, fo̱ ne̱ fo̱ a waa mò̱ kpawu na kamu‑o, ko̱so̱ kanyaŋsɛɛ amo̱ se̱ na fo̱ ma lɛɛ kye̱na mò̱ se̱ daa.”

26 Mfe̱ŋ ne̱ ibrisi ne̱ i te kanyaŋsɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ a faa‑rɔ, ne̱ e̱ ya be̱e̱ sa ne̱ ɔɔ twe̱e̱ mò̱ asare̱e̱ na ayaa, ne̱ e̱ ya ko̱so̱ mò̱ se̱. Kanyaŋsɛɛ‑ɔ da swe̱e̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ kifuniŋ‑o, ne̱ ŋkee ɔke̱maa yɛ, “Oo wu.” 27 Amaa Yeesuu a kra mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ ne̱e̱ bo̱ ko̱so̱, ne̱ ɔɔ ye̱re̱.

28 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ Yeesuu a yɔ ɔ bo̱ lɔŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a bise mò̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ mo̱ŋ taare̱ gya ibrisi amo̱‑ɔ ne̱e̱?” 29 Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Sɛye̱ maa taare̱ a a gya ane̱ŋ a ibrisi‑o, amɔ mo̱ne̱ a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ [ne̱ mo̱ne̱ a kra ako̱ŋ] pwɛɛ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ mò̱ lowi ase̱ŋ‑ɔ

(Matiyo 17.22–23; Lukas 9.43–45)

30-31 Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa bo̱rɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱. Ɔ mo̱ŋ kpa fe̱yɛ ɔko̱ ŋu mfe̱ŋ ne̱ ɔ yɔ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Ba taa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a bo̱ bo̱ waa swe̱e̱re̱ mɔ se̱ ayaale̱ŋpo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ, na bo̱ mɔɔ mo̱. Amaa amo̱ ya fo̱ ŋke nsa‑ɔ, mo̱ i kyiŋŋi a n le̱e̱ lowi‑ro.” 32 Amaa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ mo̱ŋ nu ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kaapo̱‑ɔ kaase̱, bamo̱ mɔ kufu de bamo̱ a bo̱ bise mò̱.

Agyase̱po̱‑ɔ‑rɔ nsɛ e̱ gye̱ bre̱sɛ?

(Matiyo 18.1–5; Lukas 9.46–48)

33 Ne̱ baa ba Kapaaniyum maŋ‑nɔ. Bamo̱ a lwee Yeesuu lɔŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ oo bise mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ntɔ ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ i gyiiri ikii kpa‑rɔ‑ɔ ne̱e̱?” 34 Amaa bo̱ mo̱ŋ be̱ŋŋaa Yeesuu, a le̱e̱ fe̱yɛ baa gyiiri ikii kpa‑ɔ‑rɔ ne̱e̱, baa kpa bamo̱‑rɔ mò̱ ne̱ ɔ gye̱ bre̱sɛ‑ɔ ne̱e̱.

35 Ne̱ Yeesuu a kye̱na, ne̱ ɔɔ te̱e̱ mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ baa mò̱ ase̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ɔko̱ ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ o kii mo̱ne̱‑rɔ ɔbre̱sɛ‑ɔ waa mò̱ e̱ye̱e̱ mo̱ne̱ pɛɛɛ‑rɔ kayaagyi na o suŋ mo̱ne̱.”

36 Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ baa kayaagyi ko̱ baa bo̱ ye̱ra bamo̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ oo powi mò̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, 37 “Ɔke̱maa ne̱ mo̱ ke̱nyare̱‑rɔ ɔ kra ŋyaagyi mɔ ɔko̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ a kra mo̱ nɛɛnɛɛ ne̱e̱, ne̱ mò̱ ne̱ ɔ kra mo̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ mɔ a kra mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ nɛɛnɛɛ dɛɛ ne̱e̱.”

Ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ ane̱ ɔdo̱ŋ‑ɔ bo̱ ane̱ ke̱be̱gya ne̱e̱

(Lukas 9.49–50)

38 Ne̱ Yohanee ne̱ ɔ gye̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱‑ɔ a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, ane̱ a ŋu ɔko̱ de fo̱ ke̱nyare̱ ɔ gya ibrisi ɔ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱. Ne̱ ane̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ yɔwe̱ ane̱ŋ ko̱waa, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ tii ane̱ se̱.”

39 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ne̱ ma lɛɛ gya mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ne̱ o de mo̱ ke̱nyare̱ ɔ waa atɔ dabe̱‑ɔ maa lɛɛ taare̱ a ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ bo̱ kye mo̱ puri amo̱‑rɔ. 40 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ ane̱ ɔdo̱ŋ‑ɔ bo̱ ane̱ ke̱be̱gya ne̱e̱. 41 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ sa mo̱ne̱ nkyu a mo̱nꞌ nuu bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a gye̱ Kristoo agyase̱po̱‑ɔ se̱‑ɔ e̱ nya ke̱dame̱naŋsɛ kakɔka.”

Ko̱kyɔrɔke̱e̱ ne̱ ke̱ e̱ baa e̱bɔye̱ ko̱waa‑ɔ

(Matiyo 18.6–9; Lukas 17.1–2)

42 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ɔko̱ ne̱ mò̱ ya sa ne̱ ŋyaagyi ngyingyii mɔ ne̱ ba kɔɔre̱ mo̱ ba gyi‑o ɔko̱ ya waa e̱bɔye̱, amo̱ fe̱raa bamo̱ ya ba kibu dabe̱ bo̱ da se̱sɛ‑ɔ ke̱bɔ‑rɔ, ne̱ baa twe̱e̱ mò̱ waa ɔpo̱o̱‑rɔ, a bɔ fe̱yɛ mò̱ a ŋu ke̱se̱bɔgyiiri ne̱ Wuribware̱ e̱ taa a ɔ bo̱ laye̱ ane̱ŋ a e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ. 43 Amo̱se̱‑ɔ, fo̱ ko̱ ne̱ fo̱ ke̱sare̱e̱ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ sa ne̱ fo̱ e̱ waa bɔye̱, te̱ŋ ke̱mo̱ bo̱ twe̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ya kii ke̱sare̱e̱ ko̱ŋko̱ wuye, ne̱ fo̱ a nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, a bɔ fe̱yɛ fo̱ a ba fo̱ asare̱e̱ anyɔ bo̱ waa asuŋ, na lalalo̱we̱‑ɔ fo̱ lwee awo̱re̱fɔɔ de̱e̱kpa ne̱ ɔ maa duŋ, ne̱ Wuribware̱ a kure bo̱ be̱ya na ɔ bo̱ gyiiri e̱bɔye̱ awaapo̱ e̱se̱bɔ‑rɔ‑ɔ‑rɔ‑ɔ. [ 44 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ,

‘Aso̱ŋsɔɔ ne̱ a wo̱ mfe̱ŋ a awuye‑o maa wu daa,

ane̱ŋ dɛɛ mɔ ne̱ de̱e̱kpa ne̱ ɔ kywɛɛ bamo̱‑ɔ maa duŋ.’]*

45 Ne̱ fo̱ ko̱ mɔ ne̱ fo̱ ke̱yaa e̱ sa ne̱ fo̱ e̱ waa bɔye̱‑ɔ, te̱ŋ fo̱ ke̱yaa amo̱ bo̱ twe̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ya kii ke̱yaa ko̱ŋko̱ wuye, ne̱ fo̱ a nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, a bɔ fe̱yɛ fo̱ ke̱yaa a mo̱ŋ te̱ŋ, ne̱ fo̱ a lwee awo̱re̱fɔɔ de̱e̱kpa‑ɔ‑rɔ. [ 46 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ,

‘Aso̱ŋsɔɔ ne̱ a wo̱ mfe̱ŋ a awuye‑o maa wu daa,

ane̱ŋ dɛɛ mɔ ne̱ de̱e̱kpa ne̱ ɔ kywɛɛ bamo̱‑ɔ maa duŋ.’]

47 Ne̱ fo̱ ko̱ mɔ ne̱ fo̱ ke̱katɔ ko̱ e̱ sa ne̱ fo̱ e̱ waa bɔye̱‑ɔ, lee ke̱mo̱ bo̱ twe̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ya kii ke̱katɔ ko̱ŋko̱ wuye, ne̱ fo̱ a nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, a bɔ fe̱yɛ fo̱ akatɔ anyɔ a te fo̱ se̱, ne̱ fo̱ a bo̱ lwee awo̱re̱fɔɔ de̱e̱kpa‑ɔ‑rɔ. 48 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ,

‘Aso̱ŋsɔɔ ne̱ a wo̱ mfe̱ŋ a awuye‑o maa wu daa,

ane̱ŋ dɛɛ mɔ ne̱ de̱e̱kpa ne̱ ɔ kywɛɛ bamo̱‑ɔ maa duŋ.’

49 Wuribware̱ e̱ ba awo̱re̱fɔɔ ne̱ a du fe̱yɛ de̱e̱kpa‑ɔ kaye̱ mɔ‑rɔ ne̱e̱ a ɔ bo̱ lɔŋŋɔ ɔke̱maa kakpo̱nɔ‑rɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ de mfɔre̱ ba waa ayu mpu‑ro na a nya waa kɔne̱ pwɛɛ a bo̱ dɛɛ taa bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ.

50 Mfɔre̱ bo̱ kɔne̱, amaa mmo̱ kɔne̱‑ɔ ya le̱e̱ mmo̱‑rɔ, mmo̱ mo̱ŋ lɛɛ n gye̱ mfɔre̱. Kɔne̱ amo̱ a le̱e̱‑ɔ, ɔko̱ maa taare̱ a ɔ bo̱rɔ kpa ko̱ se̱ be̱e̱ sa a ŋ kii mfɔre̱. Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ kye̱na kaye̱e̱yuri‑ro, a le̱e̱ fe̱yɛ kaye̱e̱yuri du ne̱e̱ fe̱yɛ mfɔre̱, ne̱ ŋ waa ateese kɔne̱‑ɔ.”

10

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ ko̱waare̱e̱te̱ŋ‑nɔ ase̱ŋ‑ɔ

(Matiyo 19.1–12; Lukas 16.18)

1 Saŋ ne̱ Yeesuu a le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱. Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ te̱ŋ Yo̱o̱daŋ bo̱ŋ‑ɔ‑rɔ yɔ nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱. Mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ a le̱e̱ ba ba mò̱ ase̱. Ne̱ ɔɔ kaapo̱ abware̱se̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kyɔ ɔ naa ɔ kaapo̱‑ɔ.

2 Ne̱ Farisii awuye ko̱ a ba mò̱ ase̱ mfe̱ŋ a bo̱ lɔɔre̱ mò̱ kanɔ‑rɔ. Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “To, tɔwe̱ gywii ane̱. Ane̱ mbraa‑ɔ e̱ sa kpa fe̱yɛ ɔko̱ kine mò̱ ka aaa?”

3 Ne̱ Yeesuu a ba se̱ŋbise bo̱ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mbraa mo̱ ne̱ Mosis a sa mo̱ne̱?”

4 Ne̱ bamo̱‑ɔ baa be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Mosis a sa mbraa fe̱yɛ, ɔnyare̱ ya kine mò̱ ka, ɔ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ na ɔke̱maa nya ŋu fe̱yɛ oo yure mò̱ se̱* pwɛɛ a ɔ dɛɛ gya mò̱ le̱e̱ mò̱ lɔŋ‑nɔ.”

5 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ke̱tɔ se̱ ne̱ Mosis a kyo̱rɛɛ mfaanɛɛ a mbraa mɔ sa mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ aŋu‑ro bo̱ le̱ŋ ne̱e̱ fɛɛ. 6 Amaa saŋ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa‑ɔ, ɔɔ twe̱e̱ ɔnyare̱ na ɔkye̱e̱ ne̱e̱,* fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ. 7-8 Ne̱ a be̱e̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ,

‘Amo̱se̱ ne̱ ɔnyare̱ e̱ le̱e̱ mò̱ se̱ na mò̱ nyi lɔŋ‑nɔ na ɔ waare̱e̱,

na mò̱ aa mò̱ ka a waa kanɔ kye̱na kii ko̱ko̱ŋko̱.’*

Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ gye̱ abɛɛ anyɔ, amaa Wuribware̱ a sa ne̱ baa kii se̱sɛ ko̱ŋko̱ ne̱e̱. 9 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, se̱sɛ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ mò̱ a brawe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a bo̱ waa abɛɛ‑rɔ‑ɔ‑rɔ.”

10 Saŋ ne̱ baa kiŋŋi yɔ lɔŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a bise Yeesuu ase̱ŋ bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ se̱. 11 Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ ya kine mò̱ ka, ne̱ ɔɔ ya waare̱e̱ ɔkye̱e̱ baŋbaŋ, ɔɔ waa bɔye̱. Mò̱ ke̱be̱e̱ waare̱e̱ ɔkye̱e̱ baŋbaŋ‑ɔ a sa ne̱ ɔɔ waa kakye̱e̱kpa. 12 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔkye̱e̱ ya kine mò̱ kuri ya waare̱e̱ ɔnyare̱ baŋbaŋ, ne̱ ɔɔ waa kanyare̱kpa.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a yure ŋyaagyi‑o

(Matiyo 19.13–15; Lukas 18.15–17)

13 Ne̱ ase̱sɛ ko̱ a baa bamo̱ ŋyaagyi Yeesuu ase̱ na ɔ ba mò̱ asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ se̱ yure bamo̱. Amɔ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ e̱ kpa a bo̱ gya bamo̱ bo̱ kiŋŋi. 14 Saŋ ne̱ Yeesuu a ŋu na ba waa ane̱ŋ‑ɔ, a mo̱ŋ waa mò̱ kɔne̱. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ma gya ŋyaagyi‑o. Mo̱nꞌ sa a bo̱ ba mo̱ ase̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a ŋyaagyi mɔ na bamo̱ ne̱ bo̱ du fe̱yɛ bamo̱ mɔ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ tii Wuribware̱ a kuwure‑o si. 15 Na mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ maa sure si fe̱yɛ Wuribware̱ gyi kuwure fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ŋyaagyi mɔ a sure si‑o, maa tii Wuribware̱ a kuwure‑o si.” 16 Ne̱ Yeesuu a powi ŋyaagyi amo̱ ako̱ ako̱, ne̱ ɔɔ ba mò̱ asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ ɔke̱maa kuŋu si, ne̱ oo yure bamo̱.

A waa le̱ŋ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ atɔ wuye a sure si fe̱yɛ Wuribware̱ gye̱ mò̱ owure

(Matiyo 19.16–30; Lukas 18.18–30)

17 Yeesuu a me̱raa kpa se̱ ɔ be̱e̱ ɔ yɔ‑ɔ, ne̱ ɔnyare̱ ko̱ a ŋwɛɛnaŋ bo̱ kpuni aŋurii Yeesuu akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔ yɛ, “Ɔkaapo̱po̱ timaa, e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ e̱ waa na ŋ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ ne̱e̱?”

18 Ne̱ Yeesuu a bise ɔnyare̱‑ɔ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ fo̱ e̱ te̱e̱ mo̱ fe̱yɛ otimaa‑o ne̱e̱? Ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ gye̱ otimaa be̱e̱ bo̱ tii Wuribware̱ se̱. 19 To, fo̱ nyi Wuribware̱ a mbraa‑ɔ pɛɛɛ mɔ fe̱yɛ,

‘Ɔko̱ ma mɔɔ mò̱ bɛɛko̱, ɔko̱ ma waa kakye̱e̱kpa,

ɔko̱ ma kaŋ ywii, ɔko̱ ma te̱ŋ mò̱ bɛɛko̱ kanɔ,

ɔko̱ ma gyi mò̱ bɛɛko̱, na ɔke̱maa bu mò̱ se̱ na mò̱ nyi.’ ”*

20 Ne̱ ɔnyare̱‑ɔ yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, de̱ŋ le̱e̱ mo̱ ŋyaagyi‑ro ne̱ mo̱ a le̱e̱ gya Wuribware̱ a mbraa mɔ pɛɛɛ se̱ ba bo̱ fo̱ ndɔɔ.”

21 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a de̱e̱re̱ ɔnyare̱ amo̱, ne̱ mò̱ ase̱ŋ a waa mò̱ kɔne̱, ne̱ ɔ yɛ, “Ke̱tɔ ko̱ŋko̱ ya saŋ fo̱ a fo̱ waa na fo̱ ya wu na fo̱ kii atɔ wuye Wuribware̱ se̱. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ ya fe fo̱ kapo̱tɛɛ pɛɛɛ, na fo̱ taa atanne̱‑ɔ sa atiripo̱, na fo̱ bo̱ gya mo̱ se̱.”

22 Ɔnyare̱ amo̱ a nu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ, a mo̱ŋ waa mò̱ kɔne̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ o de kapo̱tɛɛ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ ɔɔ bo̱re̱ o yii mò̱ lɔŋ‑nɔ.

23 Ne̱ Yeesuu a kii de̱e̱re̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ, ne̱ ɔ yɛ, “A waa le̱ŋ fe̱yɛ atɔ wuye a sure si fe̱yɛ Wuribware̱ gye̱ mò̱ owure.”

24 Yeesuu a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, aa waa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ase̱ŋ dabe̱. Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ kya se̱ fe̱yɛ, “Mo̱ gyi‑ana, a waa le̱ŋ fɛɛ fe̱yɛ ɔko̱ a sure si fe̱yɛ Wuribware̱ gye̱ mò̱ owure. 25 Nyɔma e̱ taare̱ a o lwee basa bɔ‑rɔ dare̱e̱ aaa? Amaa atɔ wuye kusure si fe̱yɛ Wuribware̱ gye̱ mò̱ owure bo̱ le̱ŋ ko̱ kyɔ nyɔma kulwee basa bɔ‑rɔ dare̱e̱.”

26 Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ faanɛɛ‑ɔ, aa be̱e̱ waa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ kanɔ ŋko̱, ne̱ baa bise abɛɛ fe̱yɛ, “Ne̱ ŋkee nsɛ gbaa e̱ gye̱ ne̱ o de kpa fe̱yɛ ɔ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ ne̱e̱?”

27 Ne̱ Yeesuu a de̱e̱re̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Se̱sɛ fe̱raa maa taare̱ a ɔ nya ane̱ŋ a ŋkpa‑ɔ, amɔ Wuribware̱ a sa mò̱ kpa. Ko̱tɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ na Wuribware̱ maa taare̱ a ɔ waa ke̱mo̱.”

28 Ne̱ Peetroo a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ke̱e̱ ɛ, ane̱ a yɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱e̱ gya fo̱ se̱.”

29-30 Ne̱ Yeesuu a kpo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ, “Ɔɔŋ, na mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ oo kperi mo̱ se̱ na ase̱ŋ timaa‑o si, ne̱ ɔɔ yɔwe̱ mò̱ pe̱ bɛɛɛ mò̱ daa‑ana bɛɛɛ mò̱ tire‑ana bɛɛɛ mò̱ pe̱kye̱e̱‑ana bɛɛɛ mò̱ nyi bɛɛɛ mò̱ se̱ bɛɛɛ mò̱ gyi‑ana bɛɛɛ mò̱ adɔɔ gya mo̱ se̱‑ɔ e̱ nya e̱lɔŋ na adaa na atire na ape̱kye̱e̱ na anyi na agyi na adɔɔ ne̱ ɔɔ yɔwe̱‑ɔ iluwi ke̱lafa a ɔ bo̱ teere kaye̱ mɔ‑rɔ, na ase̱sɛ kperi mo̱ se̱ waa mò̱ awo̱re̱fɔɔ na bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ bo̱ kye mò̱, na ŋkee ɔ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ kaye̱ ne̱ ka ba a ka bo̱ ba‑ɔ‑rɔ. 31 Amaa ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ ne̱ bo̱ gye̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ i kii nsii-amɛɛ, na bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ nsii-amɛɛ mbe̱yɔmɔ‑ɔ mɔ kii agye̱ŋkpɛɛpo̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ mò̱ lowi ase̱ŋ sase̱po̱‑ɔ

(Matiyo 20.17–19; Lukas 18.31–34)

32 Kamɛɛ‑rɔ ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a me̱raa se̱ ba yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, na Yeesuu gye̱ ŋkpɛɛ. Bamo̱ a yɔ‑ɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ iduŋ saŋ e̱ te̱ŋŋe̱ bamo̱. Kufu gbaa a nya ase̱sɛ ne̱ bamo̱‑ɔ gbaa bo̱ gya bamo̱ se̱‑ɔ. Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱e̱ lee mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ keri si, ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ a ba a a bo̱ to̱ mò̱‑ɔ o gywii bamo̱. 33 Ɔɔ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱. Ane̱ e̱ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ mfe̱ŋ ne̱ ba ba mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a bo̱ bo̱ waa Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ. Bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ ba gyi mo̱ ase̱ŋ na bo̱ bu mo̱ ke̱pɔ, na ŋkee bo̱ taa mo̱ sa Roma awuye ne̱ baa kɔɔre̱ ane̱ maŋ‑ɔ, a bo̱ mɔɔ mo̱. 34 Roma awuye mɔ e̱ saare̱ mo̱, na bo̱ twe̱e̱ akyɔne̱ we̱e̱ mo̱ se̱, na bo̱ da mo̱ paara, na bo̱ mɔɔ mo̱. Amaa ke̱mo̱ ŋke nsa mo̱ i kyiŋŋi a n le̱e̱ lowi‑ro.”

Ane̱ŋ ne̱ Yakubu na Yohanee a bise ba kpa ko̱tɔko̱ Yeesuu ase̱‑ɔ

(Matiyo 20.20–28)

35 To, ne̱ Yeesuu a agyase̱po̱‑ɔ anyɔ ko̱ a lee mò̱ keri si na bo̱ ko̱re̱ mò̱ ko̱tɔko̱. Bamo̱ e̱ gye̱ Sibidii mò̱ agyi nyaŋsɛ anyɔ‑ɔ, Yakubu na Yohanee. Ne̱ baa tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ waa ko̱tɔko̱ sa ane̱.”

36 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Nte̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa a ŋ waa sa mo̱ne̱?”

37 Ne̱ bo̱ yɛ, “Fo̱ ya kye̱na fo̱ kuwure dabe̱‑ɔ se̱, na fo̱ sa a ane̱ kye̱na fo̱ ase̱, ɔko̱ kye̱na fo̱ kigyise si na ɔko̱ mɔ kye̱na fo̱ ke̱be̱na se̱.”

38 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ i bise mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ du‑o. Mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ gyi awo̱re̱fɔɔ ne̱ mo̱ e̱ ba a m bo̱ gyi‑o ooo, ne̱ mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ nyite ase̱ŋ ne̱ ase̱sɛ e̱ taa a bo̱ bo̱ laye̱ mo̱‑ɔ ɔɔɔ?”

39 Ne̱ baa be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Ane̱ e̱ taare̱.” Ne̱ Yeesuu yɛ, “Ane̱ŋ ne̱ mo̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ na ase̱sɛ taa ase̱ŋ bo̱ laye̱ mo̱‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ a waa mo̱ne̱‑ɔ. 40 Amaa n gye̱ mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ i lee mò̱ ne̱ ɔ kye̱na mo̱ kigyise si‑o na mò̱‑ɔ mò̱ ne̱ ɔ kye̱na mo̱ ke̱be̱na se̱‑ɔ. Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ o lee e̱kye̱nakpa amo̱ a ɔ bo̱ sa bamo̱ ne̱ ɔɔ lɔŋŋɔ mfe̱ŋ bo̱ ye̱ra bamo̱‑ɔ.”

41 Saŋ ne̱ Yeesuu agyase̱po̱ kudu ne̱ baa saŋ‑ɔ a nu ane̱ŋ ne̱ Yakubu na Yohanee e̱ kpa fe̱yɛ Yeesuu sa bamo̱ ke̱dabe̱ kyo̱ŋ bamo̱ pɛɛɛ‑ɔ, ne̱ bamo̱ iduŋ a fwii bamo̱ se̱. 42 Yeesuu a ŋu fe̱yɛ bamo̱ iduŋ a fwii‑o, ne̱ ɔɔ te̱e̱ bamo̱ pɛɛɛ bo̱ gyaŋŋe̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ne̱e̱ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ‑rɔ fe̱raa, bamo̱ ne̱ bo̱ de maŋ‑ɔ na agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ de ke̱yaale̱ŋ ba gyi ɔke̱maa se̱ ɛ? 43 Amaa mo̱ne̱‑rɔ fe̱raa n gye̱ ane̱ŋ ne̱ a du. Mò̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ waa mo̱ne̱‑rɔ ɔbre̱sɛ‑ɔ bɛɛɛ se̱sɛ dabe̱‑ɔ waa asuŋ bo̱ suŋ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ a saŋ‑ɔ. 44 Ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ o kii mo̱ne̱‑rɔ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ waa mò̱ e̱ye̱e̱ mo̱ne̱ pɛɛɛ‑rɔ ke̱nya. 45 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, gbaa mo̱ŋ ba fe̱yɛ ɔko̱ waa asuŋ sa mo̱ ne̱e̱. Mo̱ a ba a m bo̱ waa asuŋ sa ase̱sɛ ne̱e̱, na ŋ wu bo̱ sa ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ, na ŋ ka ko̱kɔ sa bamo̱, na bo̱ nya nya bamo̱ e̱ye̱e̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a buŋŋi te̱napo̱ Bar‑Timiyus akatɔ‑ɔ

(Matiyo 20.29–34; Lukas 18.35–43)

46 Ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a bo̱rɔ Yɛrikoo maŋ‑nɔ. Bamo̱ a le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a gya bamo̱ se̱. Timiyus mò̱ gyi te̱napo̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Bar‑Timiyus‑o mɔ bo̱ maŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ o te kabo̱re̱ kɛɛ saŋ ke̱maa ɔ ko̱re̱ atɔ. 47 Te̱napo̱ amo̱ a te kabo̱re̱ kɛɛ mfe̱ŋ ne̱ oo nu fe̱yɛ Yeesuu Nasarɛte̱nyi e̱ kyo̱ŋ kabo̱re̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ fɛɛ‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ, “Yeesuu, Deefid mò̱ nana, ŋu mo̱ e̱wɛɛ.”

48 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a fɛɛ mò̱ se̱ fe̱yɛ ɔ laatɔ. Amaa ŋkee gbaa ne̱ ɔɔ me̱raa se̱ ɔ fɛɛ‑rɔ keŋkeŋ‑o ne̱e̱ fe̱yɛ, “Deefid mò̱ nana, ŋu mo̱ e̱wɛɛ.”

49 Amo̱ fe̱raa ne̱ Yeesuu a ye̱re̱, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ te̱e̱ mò̱.”

Ne̱ baa te̱e̱ te̱napo̱ amo̱, ne̱ baa tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ko̱so̱ na fo̱ sa a fo̱ akatɔ gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ yɛ fo̱ ba.”

50 Ne̱ oo buŋŋi mò̱ waagya, ne̱ oo fuwi ywe̱e̱, ne̱ ɔɔ yɔ Yeesuu ase̱.

51 Ne̱ Yeesuu a bise mò̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ waa sa fo̱?”

Ne̱ te̱napo̱‑ɔ yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ buŋŋi mo̱ akatɔ ne̱e̱, na n de̱e̱ nya ŋu atɔ.”

52 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Fo̱ a kɔɔre̱ mo̱ gyi‑o si‑o, fo̱ a kpaare̱, amo̱se̱‑ɔ nare̱.” Puri amo̱‑rɔ ne̱ te̱napo̱ amo̱ akatɔ a buŋŋi, ne̱ ɔɔ gya Yeesuu si kabo̱re̱ amo̱ se̱.

11

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kye̱na kuruma si lwee Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ

(Matiyo 21.1–11; Lukas 19.28–40; Yohanee 12.12–19)

1 Bamo̱ a kpa a bo̱ fo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, ne̱ baa kyo̱ŋ kamaŋgyii ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Bɛtaniya‑o, ne̱ ba kpa a bo̱ fo̱ kamaŋgyii ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Bɛtɛfage̱, ne̱ ka maa Mfɔ-Ayii ke̱be̱e̱‑ɔ. Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a suŋ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ anyɔ bo̱ gye̱ ŋkpɛɛ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, 2 “Mo̱nꞌ yɔ kamaŋgyii ne̱ ka bo̱ akatɔ‑rɔ‑ɔ‑rɔ. Mo̱ne̱ ya fo̱ mfe̱ŋ, mo̱ne̱ i ŋu bamo̱ a ŋure kuruma ko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ tɛɛ daŋ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ de̱e̱‑ɔ ye̱re̱, na mo̱nꞌ saŋŋe̱ mò̱ baa mfe̱e̱. 3 Ne̱ ɔko̱ ya bise mo̱ne̱ ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ saŋŋe̱ kuruma‑o, mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii se̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ, ‘Ane̱ nyaŋpe̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kpa. Amaa ke̱tɔ maa kyee na ɔ be̱e̱ kiŋŋaa mò̱ baa.’ ”

4 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ baa yɔ mfe̱ŋ ya ŋu fe̱yɛ ɔko̱ a ŋure mò̱ kuruma kibunogyi ase̱ kabo̱re̱ se̱. Ne̱ baa me̱raa se̱ ba saŋŋe̱. 5 Saŋ ne̱ ba saŋŋe̱ kuruma‑o, ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ a bise Yeesuu agyase̱po̱ anyɔ amo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa‑ɔ ne̱e̱, mo̱ne̱ e̱ saŋŋe̱ kuruma amo̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱?” 6 Ne̱ baa be̱ŋŋaa ane̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ bamo̱ ya bise a bo̱ be̱ŋŋaa‑ɔ. Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ a yɔwe̱ bamo̱ fe̱yɛ bo̱ nare̱.

7 Ne̱ baa taa kuruma‑o baa Yeesuu ase̱. Ne̱ baa buŋŋi bamo̱ awaagya bo̱ buŋ kuruma‑o si, ne̱ Yeesuu a de̱e̱ kye̱na se̱. 8 Ne̱ baa me̱raa se̱ ba lweero Yɛro̱salɛm maŋ. Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a brawe̱ bamo̱ awaagya‑rɔ bo̱ be̱ya kpa‑ɔ se̱ sa mò̱, ne̱ ɔɔ nare̱ se̱ kyo̱ŋ. Bo̱ko̱ mɔ a ŋeri afe̱raa le̱e̱ adɔɔ ne̱ a maa kpa‑ɔ, ne̱ baa bo̱ dɔŋŋɔ kpa‑ɔ se̱ sa mò̱, ne̱ ɔɔ nare̱ se̱ kyo̱ŋ. 9-10 Ŋkee bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ mò̱ ŋkpɛɛ na bamo̱ ne̱ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ a le̱e̱ ba fɛɛ‑rɔ ne̱e̱ fe̱yɛ,

“Mo̱nꞌ sa a ane̱ da Wuribware̱ kakyirele.

Wuribware̱ yure mò̱ ne̱ ɔ ba mò̱ ke̱nyare̱‑rɔ‑ɔ.*

Wuribware̱ yure kuwure ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ gyi

fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ nana Owure Deefid a dɛɛ gyi‑o.

Mo̱nꞌ sa a ane̱ da Wuribware̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ kakyirele.”

11 Yeesuu a kye̱na mò̱ kuruma‑o si ya ye̱re̱ kpo̱ro̱we̱ maŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ oo lwee Wuribware̱ suŋkpa mfe̱ŋ de̱e̱re̱ ane̱ŋ ne̱ baa waa kamo̱‑rɔ‑ɔ. Amaa kyɔwe̱ a kyɔ lo̱we̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ a kiŋŋi yɔ Bɛtaniya.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a daa figi kiyii ko̱ yii‑o

(Matiyo 21.18–19)

12 Kake nyɔse̱po̱‑ɔ, bamo̱ a le̱e̱ Bɛtaniya ba ba‑ɔ, ne̱ ako̱ŋ de Yeesuu. 13 Mfe̱ŋ ne̱ oo ŋu fe̱yɛ figi kiyii ko̱ ne̱ ke̱ ye̱re̱ akatɔ se̱‑ɔ a pɔwe̱, ne̱ ɔɔ yɔ a ɔ ya ke̱e̱ ke̱mo̱ se̱ fe̱yɛ ɔ nya ke̱mo̱ agyi a o gyi aaa. Amaa mò̱ a yɔ ke̱mo̱ kaase̱‑ɔ, sɛye̱ mo̱ŋ te ke̱mo̱ se̱, amɔ afe̱raa wo̱re̱, a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ amo̱ figi ayii maa swɛɛ. 14 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii kiyii‑o fe̱yɛ, “Ɔko̱ ma lɛɛ gyi fo̱ agyi ŋke ŋko̱ se̱ daa.” Ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a nu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ.

Ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a waa na ɔ bo̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ

(Matiyo 21.12–17; Lukas 19.45–48)

15 Bamo̱ a be̱e̱ fo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a ya lwee Wuribware̱ suŋkpa kabuno. Mò̱ a fo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ oo ŋu fe̱yɛ ase̱sɛ te mfe̱ŋ ba fe atɔ, na bo̱ko̱ mɔ e̱ sɔɔ. Bo̱ko̱ mɔ te bamo̱ iteeburi ase̱ mfe̱ŋ ba kyeeri Roma swe̱e̱re̱ se̱ atanne̱ ba yaa Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ atanne̱‑rɔ. Ase̱sɛ‑ɔ mɔ bo̱ko̱ te kabuno‑o mfe̱ŋ ba fe awurele̱pɔ ne̱e̱. To, Yeesuu a ya to̱ bamo̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ gya bamo̱ pɛɛɛ le̱e̱ mfe̱ŋ. Ne̱ ɔɔ gye̱ra gye̱ra bamo̱ ne̱ ba kyeeri atanne̱‑ɔ iteeburi na bamo̱ ne̱ ba fe awurele̱pɔ a ngya‑ɔ bo̱ da. 16 Ne̱ ŋkee ɔ yɛ ɔke̱maa ma lɛɛ so̱rɔ tɔso̱rɔ bo̱ kyo̱ŋ kabuno‑o mfe̱ŋ.

17 Ne̱ ŋkee ɔɔ kaapo̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ suŋkpa a kabuno‑o mfe̱ŋ. Ne̱ ɔ yɛ, “Ne̱e̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ,

‘Mo̱ lɔŋ‑ɔ i kii ke̱kyaŋ ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ

e̱ ba a bo̱ bo̱ nya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ.’*

Amaa mo̱ne̱ a taa mfe̱ŋ bo̱ kii ‘ayu lɔŋ ne̱e̱,’* bɛɛɛ?”

18 Amɔ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ a nu ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ, ne̱ baa le̱e̱ ba buwi ba kpa e̱kpa ne̱ ba ye̱re̱ se̱ a bo̱ bo̱ mɔɔ mò̱‑ɔ. Amaa kufu de bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ke̱kaapo̱‑ɔ a kpe̱ŋ lamaŋ ne̱ baa gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ‑ɔ e̱ye̱e̱. 19 Bo̱ fo̱ ke̱de̱e̱pwɛta‑ɔ, ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a le̱e̱ maŋ‑ɔ‑rɔ.

Figi kiyii‑o kuwu ase̱ŋ

(Matiyo 21.20–22)

20 Kaye̱ ŋke gye̱gyaye̱ saŋ ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ naa kpa se̱‑ɔ, ne̱ baa ŋu figi kiyii ne̱ Yeesuu a daa yii‑o, na ke̱mo̱ pɛɛɛ a wu. 21 Mfe̱ŋ ne̱ Peetroo a nyiŋŋi ke̱tɔ ne̱ kaa waa ke̱mo̱‑ɔ se̱. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, ke̱e̱ kiyii ne̱ fo̱ a daa yii‑o a wu.”

22 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi. 23 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ mò̱ ya kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi kyɛɛkyɛɛ, ne̱ mò̱ ya kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ e̱ waa, ne̱ mò̱ ya tɔwe̱ gywii ke̱be̱e̱ mɔ fe̱yɛ ko̱ ko̱so̱ ya twe̱e̱ ke̱mo̱ e̱ye̱e̱ waa ɔpo̱o̱‑rɔ, Wuribware̱ e̱ waa ane̱ŋ a ɔ sa mò̱. 24 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ mò̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ ɔ kpa ko̱tɔko̱, ne̱ mò̱ ya kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ fe̱yɛ ɔɔ kyɔ nya ke̱tɔ‑ɔ, Wuribware̱ mɔ e̱ sa mò̱ ke̱mo̱. 25 Amaa mò̱ a ko̱re̱ Wuribware̱ ke̱tɔ‑ɔ, a tiri fe̱yɛ ɔ taa mò̱ bɛɛko̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke mò̱ pwɛɛ na Wuribware̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ dɛɛ kɔɔre̱ mò̱ se̱ na ɔ nya taa mò̱ lee bo̱ ke mò̱. [ 26 Amaa fo̱ e̱ mo̱ŋ taa fo̱ bɛɛko̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke mò̱, Wuribware̱ gbaa maa taa fo̱ lee a ɔ bo̱ ke fo̱.]”

Yudaa awuye agye̱ŋkpɛɛpo̱ a se̱ŋbise ko̱ ne̱ Yeesuu a kine kilee kanɔ‑ɔ

(Matiyo 21.23–27; Lukas 20.1–8)

27 Ne̱ baa be̱e̱ kiŋŋi ya lwee Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. Yeesuu a yɔ ɔ naa Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o, ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ na maŋ‑ɔ abre̱sɛ‑ɔ a yɔ mò̱ ase̱. 28 Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Nsɛ ya sa fo̱ kpa fe̱yɛ fo̱ gya ase̱sɛ le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o mfe̱e̱? Nsɛ ya sa fo̱ kpa fe̱yɛ fo̱ kaapo̱ atɔ mfe̱e̱?”

29 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “To, mo̱ i bise mo̱ne̱ ase̱ŋ ko̱ŋko̱ kpe̱ŋ, ne̱ mo̱ne̱ ya taare̱ be̱ŋŋaa mo̱ nɛɛnɛɛ fe̱raa, mo̱‑ɔ mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ kpa ne̱ n de fe̱yɛ m bo̱ waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ. 30 Mo̱nꞌ kaapo̱ mo̱ mò̱ ne̱ ɔɔ sa Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ kpa fe̱yɛ ɔ bɔ asuu‑o. Wuribware̱ ya sa mò̱ bɛɛɛ dimaadi?”

31 Mfe̱ŋ ne̱ bamo̱ wo̱re̱ wo̱re̱ a le̱e̱ ba gyiiri ikii fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ ane̱ tɔwe̱‑ɔ ne̱e̱? Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya sa Yohanee kpa fe̱yɛ ɔ bɔ asuu, o bise ane̱ fe̱yɛ, ‘Nte̱tɔ se̱ ne̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ Yohanee gyi?’ 32 Ne̱ ane̱ mɔ ane̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ dimaadi ya sa mò̱ kpa, e̱me̱ne̱ ne̱ ase̱sɛ mɔ e̱ waa ane̱?” Bo̱ se̱re̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ɔke̱maa a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Yohanee gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱. 33 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, baa be̱ŋŋaa Yeesuu ne̱e̱ fe̱yɛ, “Ane̱ mo̱ŋ nyi ɔko̱ ne̱ ɔɔ sa Yohanee kpa fe̱yɛ ɔ bɔ asuu‑o.”

Ne̱ Yeesuu mɔ a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ane̱ŋ fe̱raa, ŋ gbaa ma tɔwe̱ ɔko̱ ne̱ ɔɔ sa mo̱ kpa fe̱yɛ ŋ waa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ a n gywii mo̱ne̱.”

12

Apafo̱wɔ bɔye̱ ko̱ kitee

(Matiyo 21.33–46; Lukas 20.9–19)

1 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ kitee mɔ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “N gye̱ ɔnyare̱ ko̱ e̱ bo̱‑rɔ aaa? Ne̱ oo dwii mò̱ bobe ayii ko̱, ne̱ amo̱ ya swɛɛ agyi ne̱ bo̱ de ba waa nta‑ɔ. Ne̱ oo gyi bane̱ dabe̱ bo̱ muruwaa, ne̱ oo kwii ke̱maŋtaŋ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ na bo̱ taa ayii‑o agyi bo̱ waa‑rɔ a bo̱ kyikye si lee amo̱ nkyu. Ne̱ ɔɔ be̱e̱ waa ko̱tɔko̱ ne̱ ba ye̱re̱ ke̱mo̱ se̱ a bo̱ bo̱ de̱e̱re̱ ko̱dɔɔ‑ɔ se̱‑ɔ bo̱ ye̱ra ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ. Ne̱ ɔɔ taa sa apafo̱wɔ ko̱ fe̱yɛ bo̱ de̱e̱re̱ se̱ sa mò̱, ne̱ ɔɔ le̱e̱ pe̱ tu kpa yɔ ke̱fɔ.

2 Saŋ ne̱ ayii agyi amo̱ a be̱re̱, ne̱ amo̱ kiteebe̱e̱ a fo̱‑ɔ, ne̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o a suŋ mò̱ ke̱yaafɔre̱ ko̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ apafo̱wɔ amo̱ ase̱ fe̱yɛ ɔ yɔ a bo̱ ke ke̱tɔ ne̱ baa nya le̱e̱ mò̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ, na bo̱ taa mò̱ lee bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱. 3 Ke̱yaafɔre̱ amo̱ a yɔ bamo̱ ase̱‑ɔ, ne̱ apafo̱wɔ amo̱ a kra mò̱ da, ne̱ baa yɔwe̱ mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱ nyaŋpe̱ ase̱ asare̱e̱ kpaŋkpaŋ.

4 Ne̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o a be̱e̱ suŋ mò̱ ke̱yaafɔre̱ nyɔse̱po̱, ne̱ baa daye̱ mò̱ kuŋu‑ro, ne̱ baa saare̱ mò̱. 5 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ suŋ mò̱ ke̱yaafɔre̱ sase̱po̱, ne̱ apafo̱wɔ amo̱ a mɔɔ mò̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ase̱sɛ amo̱ a bii bo̱ko̱, ne̱ baa mɔɔ bo̱ko̱ ne̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye amo̱ a be̱e̱ suŋ bamo̱ ase̱‑ɔ.

6 Ŋkee mò̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ ya saŋ a ko̱dɔɔ‑ɔ wuye amo̱ suŋ‑o e̱ gye̱ mò̱ fɔŋfɔŋ mò̱ gyi ko̱ŋko̱ kpeŋ ne̱ o de, ne̱ ɔ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ. Amo̱ fe̱raa lalalo̱we̱‑ɔ ne̱ oo suŋ mò̱ gyi amo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ apafo̱wɔ amo̱ ase̱. Ne̱ ɔɔ fa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ ba bu mo̱ gyi‑o.’ 7 Saŋ ne̱ apafo̱wɔ amo̱ a ŋu kayaagyi‑o e̱ ba‑ɔ, ne̱ ŋkee ba tɔwe̱ ba gywii abɛɛ ne̱e̱ fe̱yɛ, ‘Ke̱e̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o mò̱ gyi‑o ne̱ mò̱ se̱ ya wu o gyi mò̱ kapo̱tɛɛ‑ɔ e̱ ba‑ɔ. Mo̱nꞌ sa a ane̱ mɔɔ mò̱, na mò̱ se̱ a ko̱dɔɔ mɔ kii ane̱ lee.’ 8 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa kra mò̱ gyi amo̱ mɔɔ, ne̱ baa lee mò̱ kifuniŋ le̱e̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ twe̱e̱ ke̱mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ bobe ko̱dɔɔ amo̱ kamɛɛ.”

9 Ne̱ Yeesuu a bise bamo̱ fe̱yɛ, “To, mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ i gyi fe̱yɛ e̱me̱ne̱ ne̱ bobe ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o e̱ waa apafo̱wɔ amo̱‑ɔ ne̱e̱? Mo̱ e̱ fa fe̱yɛ mò̱ fɔŋfɔŋ e̱ yɔ ne̱e̱ na ɔ ya mɔɔ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ na ɔ be̱e̱ taa ko̱dɔɔ‑ɔ sa ase̱sɛ baŋbaŋ na bo̱ de̱e̱re̱ se̱ sa mò̱. Amo̱ e̱ gye̱ saase̱bɛɛ.”

10 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ a kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Ke̱fo̱re̱ serisɛ ko̱ ne̱ apwɛɛpo̱ de bo̱ pwɛɛ

ne̱ baa kine ke̱mo̱ bo̱ twe̱e̱‑ɔ,

ya ko̱ŋ bo̱ kii ke̱mo̱ ne̱ kaa le̱ŋ lɔŋ‑ɔ pɛɛɛ bo̱ ye̱ra‑ɔ.

11 Wuribware̱ ya sa ne̱ aa ba ane̱ŋ,

ne̱ aa kpe̱ŋ ane̱ e̱ye̱e̱ ke̱baŋse̱.’ ”*

12 Yeesuu a sa se̱ŋsa lo̱we̱‑ɔ, ne̱ Yudaa awuye agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ e̱ kpa a bo̱ kra mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ baa ŋu fe̱yɛ mò̱ apafo̱wɔ bɔye̱ ko̱ kitee‑o a kye bamo̱. Amaa bamo̱ a se̱re̱ lamaŋ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ baa nare̱ yɔwe̱ mò̱.

Leŋpoo ke̱ka se̱ŋbise

(Matiyo 22.15–22; Lukas 20.20–26)

13 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ baa suŋ Farisii awuye na Owure Hɛrɔd aye̱re̱rɔpo̱ fe̱yɛ bo̱ ya bise Yeesuu ase̱ŋ lɔɔre̱ mò̱ kanɔ‑rɔ, na ɔ tɔwe̱ ke̱bɔye̱ ko̱, na bo̱ nya kra mò̱. 14 Bamo̱ a yɔ Yeesuu ase̱‑ɔ, ne̱ baa bo̱ tɔwe̱ kɔne̱ kɔne̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, ane̱ nyi fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ wuye e̱ gye̱ fo̱, na fo̱ maa pe̱nna ɔko̱, na kufu mo̱ŋ de fo̱ ase̱sɛ ko̱tɔwe̱ fo̱ ase̱ŋ se̱. Fo̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ se̱sɛ mɔ gye̱ se̱sɛ dabe̱ bɛɛɛ ɔ gye̱ kagyingyii, fo̱ fe̱raa fo̱ e̱ kaapo̱ atɔ kase̱ŋtiŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ se̱sɛ dimaadi ke̱maa waa‑ɔ. Roma awuye a kɔ ke̱naa gyi ane̱ se̱ kɔɔre̱ ane̱ maŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ ya ka leŋpoo sa bamo̱ owure dabe̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kaye̱saa‑ɔ, a kye ane̱ Wuribware̱ mbraa‑ɔ, bɛɛɛ a maa kye? Tɔwe̱ na ane̱ nu.”

15 Amaa Yeesuu mɔ a kyɔ ŋu fe̱yɛ bo̱ de se̱ŋbise mɔ ba kyɔ mò̱‑rɔ ke̱e̱ ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kyɔ mo̱‑rɔ mo̱ne̱ e̱ ke̱e̱‑ɔ ne̱e̱? Mo̱nꞌ taa atanne̱ fufuri kigyi ne̱ kaa fo̱ siidii kudu‑o, ne̱ mo̱ne̱ de mo̱ne̱ e̱ ka leŋpoo‑o baa mo̱ a ŋ ke̱e̱.” 16 Bamo̱ a taa baa‑ɔ, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nsɛ fotoo na ke̱nyare̱ e̱ dɔŋ atanne̱ mɔ se̱‑ɔ ne̱e̱?”

Ne̱ baa be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Owure Kaye̱saa lee ne̱e̱.”

17 Ne̱ Yeesuu yɛ, “To, amo̱ fe̱raa, mo̱nꞌ ka ke̱tɔ ne̱ ke̱ gye̱ Kaye̱saa lee‑o sa Kaye̱saa, na mo̱nꞌ ka ke̱mo̱ ne̱ ke̱ gye̱ Wuribware̱ lee‑o sa Wuribware̱.” Ne̱ ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa‑ɔ a kpe̱ŋ bamo̱ e̱ye̱e̱.

Kikyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro se̱ŋbise

(Matiyo 22.23–33; Lukas 20.27–40)

18 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Sadukii awuye ko̱ a ba Yeesuu ase̱ ane̱ŋ dɛɛ, na bo̱ bo̱ bise mò̱ ase̱ŋ. Amɔ Sadukii awuye mɔ mɔ gye̱ Yudaa awuye ko̱ ne̱ ba kɔɔre̱ ba gyi fe̱yɛ se̱sɛ ya wu, mò̱ kayo̱wɔre̱ na mò̱ kra pɛɛɛ a wu, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ ɔ maa lɛɛ taare̱ a o kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro pɛɛɛ‑ɔ ne̱e̱. To, ne̱ baa bise Yeesuu fe̱yɛ, 19 “Ɔkaapo̱po̱, ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis ya kyo̱rɛɛ mbraa mɔ sa ane̱ Yudaa awuye fe̱yɛ, ɔko̱ ya wu yɔwe̱ mò̱ ka na bo̱ mo̱ŋ ko̱we̱ agyi, se̱sɛ‑ɔ mò̱ tire taa kpenlekye̱e̱‑ɔ waare̱e̱, na bo̱ nya ko̱we̱ kayaagyi. Na bo̱ taa kamo̱ fe̱yɛ mò̱ daa ne̱ oo wu‑o mò̱ gyi ne̱e̱. 20 To, ɔnyare̱ ko̱ agyi nyaŋsɛ asunoo e̱ dɛɛ bo̱ bo̱‑rɔ. Ne̱ bamo̱‑rɔ ɔbre̱sɛ‑ɔ a waare̱e̱, ne̱ ɔɔ bo̱ wu yɔwe̱ ɔkye̱e̱‑ɔ na mò̱ aa mò̱ ka‑ɔ mo̱ŋ ko̱we̱. 21 Ne̱ ɔnyɔse̱po̱‑ɔ a bo̱ taa mò̱ be̱e̱ waare̱e̱. Amaa mò̱ aa mò̱ be̱e̱ bo̱ mo̱ŋ ko̱we̱, ne̱ ɔnyare̱‑ɔ a wu. Ɔsase̱po̱‑ɔ gbaa ane̱ŋ dɛɛ. 22 Bamo̱ asunoo pɛɛɛ a waare̱e̱ bamo̱ daa a kpenlekye̱e̱ amo̱ gyaŋŋe̱ se̱, ne̱ baa wu yɔwe̱ mò̱, na mò̱ aa bamo̱ ɔko̱ mo̱ŋ ko̱we̱ gyi ko̱ŋko̱ gbaa. A bo̱‑rɔ ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ mɔ a bo̱ wu gya bamo̱ se̱. 23 Ne̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ yɛ ɔke̱maa i kyiŋŋi a ɔ le̱e̱ lowi‑ro‑o. Kake nsi amo̱ bamo̱‑rɔ nsɛ e̱ gye̱ ɔkye̱e̱‑ɔ mò̱ kuri? Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ pɛɛɛ mɔ a waare̱e̱ mò̱ bo̱ gyaŋŋe̱ se̱.”

24 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a fo̱ kpa, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ase̱ŋ, ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ ke̱yaale̱ŋ du‑o, ane̱ŋ dɛɛ mo̱ne̱ maa nu ke̱mo̱ kaase̱. 25 A le̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ ya kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, mò̱ kakye̱na‑rɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a mbɔɔ ne̱ bo̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ lee‑o, amo̱se̱‑ɔ awaare̱yɛ mo̱ŋ lɛɛ a bo̱‑rɔ. 26 To, mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ yɛ alowipo̱‑ɔ maa lɛɛ kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro. Amaa mo̱ i bise mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ kare̱ kiyii ko̱ ne̱ ke̱ e̱ kywɛɛ‑ɔ ase̱ŋ Mosis a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ aaa? Mfe̱ŋ‑ɔ ɔɔ kyo̱rɛɛ ne̱e̱ fe̱yɛ, Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ e̱ gye̱ Wuribware̱, nyaŋpe̱ ne̱ fo̱ nana‑ana Abraham na Isak na Yakubu i suŋ‑o.’*

27 Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ ade̱daapo̱ amo̱ ne̱ baa wu‑o a saŋ ba suŋ Wuribware̱‑ɔ se̱‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a wu gbaa ooo, bamo̱ e̱kra saŋ i te. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ e̱ fo̱ kpa ase̱ŋ mɔ ke̱kaapo̱‑rɔ‑ɔ‑rɔ.”

Mbraa‑ɔ pɛɛɛ‑rɔ mmo̱ ne̱ n tiri‑o

(Matiyo 22.34–40)

28 Amɔ Wuribware̱ mbraa ɔkaapo̱po̱ ko̱ mɔ bo̱ mfe̱ŋ, ne̱ oo nu ke̱tɔ ne̱ Yeesuu na Sadukii awuye e̱ tɔwe̱ ke̱mo̱ ase̱ŋ‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ, mò̱ a ŋu fe̱yɛ Yeesuu a be̱ŋŋaa Sadukii awuye‑o nɛɛnɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ ba Yeesuu ase̱ bo̱ bise mò̱ fe̱yɛ, “Mbraa‑ɔ pɛɛɛ‑rɔ mmo̱ e̱ gye̱ ne̱ n tiri‑o ne̱e̱?”

29 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Mmo̱ ne̱ n tiri‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ,

‘Isireelii awuye, mo̱nꞌ lɔŋ e̱se̱bɔ na mo̱nꞌ nu fe̱yɛ

ane̱ mo̱ŋ de nyaŋpe̱ ko̱ bo̱ tii Wuribware̱ se̱.

30 Lee fo̱ kame‑ro ba fo̱ kakpo̱nɔ na fo̱ mfɛɛre̱ na fo̱ ke̱yaale̱ŋ pɛɛɛ

bo̱ kpa fo̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ ase̱ŋ.’*

31 Mbraa ne̱ n tiri ne̱ n gya se̱ nyɔse̱po̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ,

‘Kpa fo̱ bɛɛko̱ ase̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kpa fo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ.’*

Amo̱se̱‑ɔ, mbraa ko̱ mo̱ŋ lɛɛ m bo̱‑rɔ ne̱ n tiri fe̱yɛ ŋnyɔ mɔ.”

32 Mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ mbraa ɔkaapo̱po̱‑ɔ a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Fo̱ a waa atɔ, ɔkaapo̱po̱. Na a gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ a tɔwe̱ ɛ ane̱ mo̱ŋ de nyaŋpe̱ ko̱ bo̱ tii Wuribware̱ se̱. 33 Na ane̱ lee ane̱ mme‑ro ba ane̱ ŋkpo̱nɔ na ane̱ mfɛɛre̱ na ane̱ ke̱yaale̱ŋ pɛɛɛ bo̱ kpa ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ ase̱ŋ, na ane̱ be̱e̱ kpa ane̱ abɛɛko̱ ase̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ kpa ane̱ e̱ye̱e̱‑ɔ. A tiri fe̱yɛ ane̱ bu mbraa ŋnyɔ mɔ kyo̱ŋ ane̱ baa alɔŋŋɔtɔ bɛɛɛ ane̱ mɔɔ mbo̱ bo̱ kywɛɛ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱.”

34 Amo̱ fe̱raa Yeesuu a ŋu fe̱yɛ ɔɔ be̱ŋŋaa mò̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “A saŋ kafwe̱e̱ ne̱e̱ na fo̱ waa siraa lo̱we̱ na fo̱ tii Wuribware̱ a kuwure‑o si.”

Amo̱ kamɛɛ‑rɔ ɔko̱ mo̱ŋ lɛɛ taare̱ bise Yeesuu ke̱se̱ŋ ko̱ mfe̱ŋ daa.

Ɔko̱ ne̱ Wuribware̱ i suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ ase̱ŋ

(Matiyo 22.41–46; Lukas 20.41–44)

35 Yeesuu a saŋ ɔ bo̱ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o ɔ kaapo̱ lamaŋ‑ɔ, ne̱ oo bise ase̱ŋ ko̱ bo̱ teere ase̱ŋ ne̱ baa bise mò̱‑ɔ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ mò̱ ne̱ Wuribware̱ i suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Kristoo‑o e̱ le̱e̱ Owure Deefid a ke̱nana‑ɔ‑rɔ‑ɔ ne̱e̱? 36 Na Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o mɔ a sa ne̱ Deefid fɔŋfɔŋ gbaa a tɔwe̱ fe̱yɛ,

‘Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ nyaŋpe̱ ne̱e̱ ɛ,

Kye̱na mo̱ kigyise si mfe̱e̱

na n sa a fo̱ ado̱ŋ pɛɛɛ mɔ ba fo̱ kaase̱.’*

37 To, Deefid a kyo̱rɛɛ ase̱ŋ amo̱ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii ɔko̱ ne̱ o te mò̱ ase̱‑ɔ, Kristoo ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii. Amo̱ a gye̱ ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ Deefid fɔŋfɔŋ a kyo̱rɛɛ te̱e̱ Kristoo fe̱yɛ mò̱ nyaŋpe̱, bamo̱ ya ko̱we̱ Kristoo ne̱ ɔɔ waa se̱sɛ dimaadi, e̱me̱ne̱ ne̱ ɔ waa a ɔ le̱e̱ Deefid a ke̱nana‑ɔ‑rɔ, na Deefid a kyɔ te̱e̱ Kristoo fe̱yɛ mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ?”

Yeesuu yɛ ɔke̱maa sa Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ se̱

(Matiyo 23.1–36; Lukas 20.45–47)

Ne̱ lamaŋ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ ba nu ase̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ tɔwe̱‑ɔ akatɔ a gyi amo̱ se̱. 38 Mò̱ a kaapo̱ bamo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ se̱. Bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ naa bo̱ buŋ akaare̱ so̱swe̱e̱ lamaŋ‑nɔ, ba kpa fe̱yɛ ase̱sɛ de̱e̱ nya gyɔŋŋɔ ka bamo̱ nnɔ, 39 ne̱ bo̱ te ngya dabe̱ se̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ na ateese gyikpa‑ɔ. 40 Bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ ba puni akpenlekye̱e̱ ba kɔɔre̱ bamo̱ e̱lɔŋ, na ba ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ane̱ŋ‑aaa, na ase̱sɛ nya ŋu saŋ amo̱ fe̱yɛ bo̱ tɛɛ bo̱ gya Wuribware̱ se̱ nɛɛnɛɛ. Mfaanɛɛ se̱‑ɔ, Wuribware̱ i gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ bwe̱e̱tɔ.”

Kpenlekye̱e̱ ko̱ a afɔre̱yɛ bɔsɛ‑ɔ

(Lukas 21.1–4)

41 Amɔ Yeesuu te Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o me̱ra mfe̱ŋ ne̱ bo̱ de bamo̱ atanne̱ ba waa ke̱dakaa‑rɔ‑ɔ, na ɔ de̱e̱re̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ de bamo̱ atanne̱ ba waa‑rɔ‑ɔ. Atɔ awuye bwe̱e̱tɔ e̱ waa‑rɔ atanne̱ dabe̱. 42 Ne̱ kpenlekye̱e̱ otiripo̱ ko̱ mɔ a bo̱ taa e̱paso̱wa adunyɔ kpeŋ waa‑rɔ. 43 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a te̱e̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ bo̱ gyaŋŋe̱, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ kpenlekye̱e̱ otiripo̱ mɔ a afɔre̱yɛ‑ɔ kyɔ ɔke̱maa lee‑o. 44 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ atɔ awuye‑o a lee bamo̱ atanne̱ ne̱ bo̱ de‑o si‑o kafwe̱e̱ ne̱e̱ baa bo̱ bɔ afɔre̱yɛ, amaa kpenlekye̱e̱ otiripo̱ mɔ fe̱raa, ke̱tɔ ne̱ o de‑o pɛɛɛ ne̱ ɔɔ taa bo̱ bɔ afɔre̱yɛ‑ɔ. Mò̱ kapo̱tɛɛ pɛɛɛ ne̱ o de‑o ne̱ ɔɔ taa baa‑ɔ.”

13

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ Wuribware̱ suŋkpa kibwee ase̱ŋ‑ɔ

(Matiyo 24.1–2; Lukas 21.5–6)

1 Saŋ ne̱ Yeesuu e̱ le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱ a tɔwe̱ ɛ, “Ɔkaapo̱po̱, ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ afo̱re̱ mɔ ne̱ baa bo̱ pwɛɛ Wuribware̱ suŋkpa mɔ‑ɔ a waa suŋkpa‑ɔ daŋ‑ɔ.”

2 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ a ŋu ane̱ŋ ne̱ akyaŋ dabe̱ amo̱ du‑o ooo? Saŋ ko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba na afo̱re̱ amo̱ ne̱ baa bo̱ pwɛɛ akyaŋ amo̱‑ɔ ko̱ko̱ŋko̱ gbaa maa sii mfe̱ŋ ne̱ ke̱ ye̱re̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ. Ba gye̱ra amo̱ pɛɛɛ a bo̱ bo̱ da.”

Ase̱ŋ ne̱ a ba pwɛɛ na kaye̱ dɛɛ gye̱ kɛɛ

(Matiyo 24.3–14; Lukas 21.7–19)

3 Ke̱tɔ a waa kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a yɔ o te Mfɔ-Ayii ke̱be̱e̱‑ɔ se̱, ne̱ mò̱ akatɔ ko̱re̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ se̱. Ne̱ Peetroo na Yakubu na Yohanee na Andruu abɛɛ ana wo̱re̱ a yɔ mò̱ ase̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ, 4 “Tɔwe̱ gywii ane̱, saŋ mo̱ ne̱ ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ ne̱ fo̱ a tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa mɔ se̱‑ɔ e̱ ba? Ne̱ nte̱tɔ atɔ e̱ gye̱ ne̱ a waa pwɛɛ na ane̱ dɛɛ ŋu fe̱yɛ saŋ amo̱ a fo̱?”

5 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa se̱ na ɔko̱ ma pe̱nna mo̱ne̱. 6 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱ ba na bo̱ bo̱ pe̱nna mo̱ne̱ ɛ, ‘Mo̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ’, na bo̱ de mo̱ ke̱nyare̱ ba tɔwe̱ ase̱ŋ na bo̱ pe̱nna ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ. 7 Saŋ amo̱ mo̱ne̱ ya nu e̱kɔ na anaa se̱ me̱ra mo̱ne̱ bɛɛɛ ke̱fɔ ke̱fɔ ooo, mo̱ne̱ ma sa amo̱ ase̱ŋ tiri mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ a waa kanɔ ŋke̱maa a ba ane̱ŋ pwɛɛ. Amaa n gye̱ amo̱ e̱ gye̱ ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ kaye̱ e̱ kpa a ka gye̱ kɛɛ. 8 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ e̱maŋ e̱ kɔ abɛɛ, na swe̱e̱re̱ ko̱ se̱ ase̱sɛ kɔ swe̱e̱re̱ ko̱ mɔ se̱ ase̱sɛ. Na swe̱e̱re̱ le̱e̱ ɔ le̱ŋkpaŋ, na ako̱ŋ ba e̱swe̱e̱re̱ bwe̱e̱tɔ se̱. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔkye̱e̱ a duŋwi pwɛɛ ne̱ ɔ dɛɛ bo̱ ko̱we̱.

9 Mo̱nꞌ sa se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ba kperi ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ se̱ na bo̱ kra mo̱ne̱ yaa ane̱ Yudaa awuye maŋ abre̱sɛ ase̱. Na bo̱ be̱e̱ daye̱ mo̱ne̱ ane̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ abre̱sɛ akatɔ‑rɔ. Na mo̱nꞌ ye̱re̱ agominaa na awure akatɔ‑rɔ, na mo̱nꞌ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii bamo̱. 10 Amaa a tiri fe̱yɛ ase̱sɛ pɛɛɛ nu ase̱ŋ timaa pwɛɛ na kaye̱ dɛɛ gye̱ kɛɛ. 11 Saŋ ne̱ ba kra mo̱ne̱ a bo̱ yaa ane̱ŋ a e̱se̱ŋgyikpa‑ɔ, mo̱ne̱ ma kaŋ sa a ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ya tɔwe̱ mfe̱ŋ‑ɔ mfɛɛre̱ tɔɔraa mo̱ne̱. Saŋ‑ɔ ya fo̱, mo̱nꞌ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ mo̱ne̱ mfɛɛre̱‑rɔ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ mfe̱ŋ‑ɔ maa le̱e̱ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ase̱, ke̱ e̱ le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ase̱ ne̱e̱.

12 Saŋ amo̱ dɛɛ na se̱sɛ yaa mò̱ daa bɛɛɛ mò̱ tire na bo̱ mɔɔ mò̱. Na ase̱ mɔ yaa bamo̱ gyi‑ana a bo̱ mɔɔ bamo̱. Na ŋyaagyi mɔ ye̱re̱ bo̱ kye bamo̱ ase̱ na anyi ba kpa bamo̱ a bo̱ mɔɔ. 13 Ɔke̱maa i kperi mo̱ se̱, na o kisi mo̱ne̱. Amaa mo̱ e̱ mo̱rɔwe̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ taare̱ a ɔ ye̱re̱ keŋkeŋ bo̱ fo̱ ase̱ŋ amo̱ kɛɛ‑ɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ Yɛro̱salɛm maŋ i kpuri‑o

(Matiyo 24.15–28; Lukas 21.20–24)

14 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ kyaamɛɛ Daniyɛl a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ ‘Saŋ ko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba ne̱ mo̱ne̱ ado̱ŋ e̱ ba iyisi atɔ ko̱ a bo̱ bo̱ ye̱ra mfe̱ŋ ne̱ a mo̱ŋ bware fe̱yɛ a ye̱re̱‑ɔ, na bo̱ bo̱ sa a Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ nye̱ra.’ ”* (Fo̱ ne̱ fo̱ e̱ kare̱ amo̱‑ɔ, fo̱ a nu kaase̱ aaa?) “Saŋ amo̱, bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, se̱re̱ yɔ abe̱e̱‑rɔ. 15 Na bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ kawu‑o ma kpo̱ne̱ bamo̱ e̱ye̱e̱ kiŋŋi yɔ lɔŋ‑nɔ fe̱yɛ ba ya taa ko̱tɔko̱. 16 Na bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ ndɔɔ‑rɔ‑ɔ mɔ ma kiŋŋi ba pe̱ fe̱yɛ ba ba a bo̱ bo̱ taa bamo̱ awaagya. 17 Ŋke nsi amo̱ adaŋpo̱kye̱e̱ na atrapo̱ i ŋu ase̱ŋ ne̱e̱ fɛɛ. 18 Mo̱nꞌ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ amo̱‑ɔ ma waa saŋ ne̱ kpa kutu bo̱ le̱ŋ‑ɔ. 19 A le̱e̱ fe̱yɛ saŋ amo̱ a ase̱ŋ‑ɔ e̱ waa le̱ŋ bwe̱e̱tɔ a kyo̱ŋ ase̱ŋ ke̱maa ne̱ a kyɔ waa le̱e̱ hare̱e̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ kaye̱‑ɔ bo̱ fo̱ ndɔɔ‑ɔ. Ase̱ŋ ko̱ mɔ maa lɛɛ ba na a du fe̱yɛ amo̱ daa. 20 Amaa Wuribware̱ a te̱ŋ ŋke ne̱ weetee ase̱ŋ amo̱ e̱ waa‑ɔ se̱. Ɔ dɛɛ ɔ mo̱ŋ te̱ŋ se̱ fe̱raa ne̱e̱, weetee ɔko̱ maa saŋ kaye̱ mɔ‑rɔ. Bo̱ le̱e̱ bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a lee sa mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ se̱ ne̱ ɔɔ te̱ŋ ŋke‑o si.

21 Saŋ amo̱ ɔko̱ ya tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ, ‘Ke̱e̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ‑o e̱ ye̱re̱ mfe̱e̱‑ɔ,’ bɛɛɛ ‘Mò̱ e̱ ye̱re̱ nno̱ŋ‑ɔ,’ mo̱ne̱ ma kɔɔre̱ mò̱ gyi. 22 A le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ko̱ e̱ ba a bo̱ bo̱ pe̱nna mo̱ne̱ fe̱yɛ bamo̱ e̱ gye̱ Kristoo‑o, na bo̱ko̱ mɔ pe̱nna fe̱yɛ bamo̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ bo̱ko̱. Ba ba a bo̱ bo̱ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ dabe̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ bamo̱ e̱le̱ŋ‑ɔ a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱‑ɔ, na bo̱ nya pe̱nna bamo̱ gbaa ne̱ Wuribware̱ a lee sa mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ. Bamo̱ e̱ taare̱ fe̱raa de. 23 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa se̱. Mo̱ a tɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa gywii mo̱ne̱ pwɛɛ a saŋ amo̱ dɛɛ fo̱.”

Yeesuu, dimaadi mò̱ gyi‑o, a ke̱ba nyɔse̱po̱‑ɔ

(Matiyo 24.29–35; Lukas 21.25–33)

24 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ŋke amo̱‑rɔ saŋ ne̱ ase̱ŋ dabe̱ amo̱ a kyo̱ŋ‑ɔ,

‘Kyɔwe̱ ya le̱e̱, ke̱tɔ e̱ gyase̱,

na oferi mɔ ma lɛɛ laŋŋe̱‑rɔ.’

25 ‘Na akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi kyuwi

le̱e̱ daye̱ bwee‑ro pupuri,

na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ awo̱re̱‑rɔ‑ɔ pɛɛɛ

ma lɛɛ waa kyɛɛkyɛɛ.’*

26 Ŋkee na mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, le̱e̱ so̱so̱ n te awo̱re̱‑rɔ mo̱ e̱ ba ke̱yaale̱ŋ dabe̱‑rɔ na ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ. 27 Na n suŋ mo̱ mbɔɔ le̱e̱ so̱so̱ ba swe̱e̱re̱ mɔ se̱ mfe̱e̱, na bo̱ yɔ ke̱bare̱ ke̱maa ya kpɔwe̱ ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ a lee sa mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ pɛɛɛ le̱e̱ swe̱e̱re̱ ke̱maa se̱ bo̱ gyaŋŋe̱ to̱ŋ ko̱ŋko̱.”

28 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa a figi kiyii kaapo̱ mo̱ne̱ kanyiase̱ŋ. Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ ke̱mo̱ ya ba ke̱ e̱ kpa a ke̱ pɔwe̱, amɔ ke̱kyaare̱ e̱ kpa a ke̱ fo̱. 29 To, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ ya ŋu fe̱yɛ ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ e̱ waa, amɔ mo̱nꞌ pini fe̱yɛ saŋ e̱ kpa a ɔ fo̱ fe̱yɛ m be̱e̱ kiŋŋi ba. 30 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ bo̱ko̱ i ŋu saŋ ne̱ atɔ mɔ e̱ ba‑ɔ. 31 So̱so̱ na swe̱e̱re̱ pɛɛɛ ase̱ŋ e̱ kyo̱ŋ, amaa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ fe̱raa maa kyo̱ŋ daa.”

Ɔko̱ mo̱ŋ nyi kake nsi ne̱ Yeesuu i kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ

(Matiyo 24.36–44)

32 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “Amaa ɔko̱ mo̱ŋ nyi kake nsi ne̱ mo̱ e̱ ba a m bo̱ kiŋŋi ba‑ɔ. Wuribware̱ mbɔɔ‑ɔ, bɛɛɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, gbaa, mo̱ŋ nyi kake suyo‑o. Amɔ ane̱ se̱ Wuribware̱ wo̱re̱ kpeŋ i nyi. 33 Amo̱se̱‑ɔ, ɔke̱maa sa se̱ na ɔ waa siraa, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ mo̱ŋ nyi saŋ amo̱. 34 A du ne̱e̱ fe̱yɛ kawurenyare̱ ko̱ a kpa a o tu kpa, ne̱ oo ke kusuŋ‑no sa mò̱ ayaafɔre̱ fe̱yɛ bo̱ waa, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ lɔŋ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ fe̱yɛ ɔ de̱e̱re̱ mò̱ lɔŋ se̱ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ ɔ ba‑ɔ. 35 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ mo̱ŋ nyi saŋ ne̱ lɔŋ wuye‑o de ɔ ba‑ɔ, nsaŋse̱ kade̱e̱pwɛta bɛɛɛ kanye bɛɛɛ kaye̱ nse̱na bɛɛɛ gye̱gyaye̱ kese‑ro ne̱ ɔ ba. 36 Mò̱ ya fu‑ro ba, mo̱ne̱ ma sa a ɔ bo̱ to̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a di idi. 37 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱‑ɔ, ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ a n gywii ase̱sɛ pɛɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ sa se̱ na mo̱nꞌ kyiŋŋi kye̱na.”

14

Ane̱ŋ ne̱ baa da Yeesuu kuŋu si kikpuni‑o

(Matiyo 26.1–5; Lukas 22.1–2; Yohanee 11.45–53)

1 Amo̱ a saŋ ŋke ŋnyɔ a Bodododoo ne̱ yiisi mo̱ŋ te‑ro‑o na Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o agyibe̱e̱ dɛɛ fo̱‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ a le̱e̱ ba kpa e̱kpa ne̱ ba bo̱rɔ se̱ a bo̱ kra Yeesuu na ɔko̱ mo̱ŋ ŋu‑o, na bo̱ mɔɔ mò̱. 2 Amaa bo̱ yɛ, “Ane̱ ma kra mò̱ Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a kigyi a ŋke‑o‑ro, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ ya kra mò̱ ŋke amo̱‑rɔ, lamaŋ maa sure, na bamo̱ iduŋ fwii, na bo̱ baa e̱kɔ maŋ‑nɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ ɔkye̱e̱ ko̱ a twiiri laŋpe̱ŋtaa we̱e̱ Yeesuu kuŋu si Bɛtaniya‑o

(Matiyo 26.6–13; Yohanee 12.1–8)

3 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ Yeesuu a yɔ ɔ bo̱ Bɛtaniya kamaŋgyii‑ro‑o, ne̱ ɔɔ yɔ o te Simɔŋ ne̱ ɔ dɛɛ ɔ gye̱ bwatɔpo̱‑ɔ aye̱ o gyi. Ne̱ ɔkye̱e̱ ko̱ a kra mò̱ laŋpe̱ŋtaa yawo̱ le̱ŋsɛ ko̱ lweero. Laŋpe̱ŋtaa mɔ bo̱ kalɔgyii dame̱naŋsɛ ko̱ ne̱ baa taa kibu ne̱ ba te̱e̱ ke̱mo̱ ɛ alabase̱taa‑ɔ bo̱ waa‑ɔ‑rɔ ne̱e̱. Ne̱ ɔɔ da kalɔgyii ne̱ laŋpe̱ŋtaa‑ɔ bo̱‑rɔ‑ɔ kanɔ bwee taye̱ se̱, ne̱ oo twiiri we̱e̱ Yeesuu kuŋu si.

4 Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ bo̱ko̱ iduŋ a fwii, ne̱ bo̱ yɛ, “Nte̱tɔ e̱ gye̱ laŋpe̱ŋtaa amo̱ ke̱nye̱ra ane̱ŋ? 5 Oo fe laŋpe̱ŋtaa mɔ ne̱e̱, weetee ɔ nya a ɔ kyo̱ŋ siidii ŋkpe̱ŋ nna, na ɔ taa atanne̱‑ɔ bo̱ sa atiripo̱.” Ne̱ baa po̱rɔ ɔkye̱e̱ amo̱ bwe̱e̱tɔ.

6 Amaa Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ yɔwe̱ ɔkye̱e̱‑ɔ. Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa mò̱ ane̱ŋ? M fe̱raa mo̱ ase̱, atɔ timaa na adame̱naŋsɛ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ. 7 Mo̱ne̱ de atiripo̱ mo̱ne̱ ase̱ saŋ ke̱maa, amo̱se̱‑ɔ saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ, mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ kya bamo̱‑rɔ. Amaa m fe̱raa, mo̱ aa mo̱ne̱ maa kye̱na a ane̱ bo̱ yɔ. 8 Ke̱tɔ ne̱ ɔ taare̱‑ɔ ne̱ ɔɔ waa. Mò̱ a twiiri laŋpe̱ŋtaa‑ɔ we̱e̱ mo̱ se̱‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ lɔŋŋɔ mo̱ kayo̱wɔre̱ o gywii saŋ ne̱ mo̱ i wu na bo̱ pure mo̱‑ɔ ne̱e̱. 9 Mbe̱yɔmɔ mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ kaye̱ mɔ pɛɛɛ‑rɔ to̱ŋ ke̱maa ne̱ ba tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ, bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ ɔkye̱e̱ mɔ a waa‑ɔ se̱‑ɔ, mò̱ ke̱nyare̱ maa muri amo̱‑rɔ daa.”

Ane̱ŋ ne̱ Yudas a sure si fe̱yɛ o gyi Yeesuu kidiburo‑o

(Matiyo 26.14–16; Lukas 22.3–6)

10 Ne̱ Yudas Kariyotinyi ne̱ ɔ gye̱ Yeesuu agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ ɔko̱‑ɔ a yɔ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ ase̱ na ɔ ya gyi Yeesuu kidiburo gywii bamo̱. 11 Mò̱ a yɔ‑ɔ, bamo̱ akatɔ a gyi ke̱tɔ ne̱ o de ɔ tɔwe̱‑ɔ se̱, ne̱ bo̱ yɛ ba ba atanne̱ na bo̱ ka mò̱ ko̱kɔ. Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ Yudas a le̱e̱ ɔ kpa e̱kpa ne̱ ɔ bo̱rɔ se̱ a ɔ nya ba Yeesuu bo̱ waa bamo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ.

Siraa ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a waa na bo̱ gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o

(Matiyo 26.17–19; Lukas 22.7–13)

12 Kadawɔkywe̱e̱ a kake ne̱ ka gye̱ ŋkpɛɛ ne̱ ba gyi Bodobodoo-ne̱-yiisi-mo̱ŋ‑te‑ro‑o, na bo̱ mɔɔ nsanne̱gyii bo̱ gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o, ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a bise mò̱ fe̱yɛ, “Mfe̱ne̱ ne̱ fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ ya lɔŋŋɔ sa fo̱ a fo̱ ya gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o ne̱e̱?”

13 Ne̱ Yeesuu a suŋ bamo̱ abɛɛ anyɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ yɔ maŋ‑nɔ. Mo̱ne̱ ya yɔ, mo̱ne̱ e̱ gyaŋŋaa ɔnyare̱ ko̱ na ɔ so̱ kalɔ na nkyu. 14 Na mo̱nꞌ gya mò̱ se̱ ya lwee lɔŋ ne̱ o lweero‑o, na mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii lɔŋ wuye‑o fe̱yɛ, ‘Ɔkaapo̱po̱‑ɔ yɛ, Ŋke̱e̱ ke̱kyaŋ ne̱ mo̱ aa mo̱ agyase̱po̱‑ɔ i gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ?’ 15 Mfe̱ŋ‑ɔ, na ɔ kaapo̱ mo̱ne̱ abaŋso̱ro̱o̱ ke̱kyaŋ dabe̱ ko̱ ne̱ ke̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ‑rɔ na baa kyɔ lɔŋŋɔ ke̱mo̱‑rɔ waa ngya na iteeburi bo̱ ye̱ra‑rɔ. Na mo̱nꞌ waa ke̱tɔ ke̱maa siraa bo̱ ye̱ra ane̱.”

16 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱ anyɔ amo̱ a me̱raa se̱ yɔ maŋ‑ɔ‑rɔ. Bamo̱ a yɔ‑ɔ, ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ dɛɛ ne̱ baa ŋu. Ne̱ baa waa Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o siraa mfe̱ŋ.

Ane̱ nyaŋpe̱ a ateese‑o

(Matiyo 26.20–30; Lukas 22.14–23; Yohanee 13.1–2, 21–30; 1 Korintoo awuye 11.23–25)

17 Kyɔwe̱ a lo̱we̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ a ba lɔŋ‑ɔ‑rɔ. 18 Bamo̱ a te ba gyi‑o, ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ mo̱ aa mò̱ i gyi gyare̱ ko̱ŋko̱‑rɔ‑ɔ i gyi mo̱ kidiburo.”

19 Mò̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ aa waa bamo̱ mfɛɛre̱ bwe̱e̱tɔ, ne̱ baa le̱e̱ ba bise mò̱ ke̱gyase̱ ke̱gyase̱ fe̱yɛ, “Kase̱ŋtiŋ ne̱e̱, mo̱ ne̱ fo̱ de, bɛɛɛ?”

20 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ kudu anyɔ‑ɔ‑rɔ ɔko̱ ne̱e̱, ɔko̱ ne̱ mo̱ aa mò̱ ke̱sare̱e̱ di gyare̱ ko̱ŋko̱‑rɔ ane̱ i gyi‑o. 21 Mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, i wu fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ mo̱ ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ. Amaa ɔko̱ ne̱ o gyi mo̱ kidiburo‑o i ŋu ase̱ŋ ne̱e̱ fɛɛ. Bo̱ dɛɛ bo̱ mo̱ŋ ko̱we̱ ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ ne̱e̱, weetee a bɔ.”

22 Saŋ ne̱ bo̱ maa se̱ ba gyi‑o, ne̱ Yeesuu a taa bodobodoo, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ se̱, ne̱ ɔɔ te̱ŋŋe̱‑rɔ sa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ. Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ kɔɔre̱ na mo̱nꞌ gyi. Mo̱ ko̱yo̱wɔre̱gyi ne̱e̱.”

23 Ne̱ ɔɔ taa nta ko̱to̱re̱nkyu bo̱rɔ, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ se̱, ne̱ ɔɔ taa sa bamo̱, ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a nuu ke̱mo̱‑rɔ. 24 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ mbo̱gya ne̱ n twiiri a ŋ we̱e̱, na Wuribware̱ nya taa ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱‑ɔ ne̱e̱. Mo̱ mbo̱gya ne̱ n tii Wuribware̱ na ase̱sɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ a e̱taŋ po̱pwɛɛ a kanɔ‑ɔ ne̱e̱. 25 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ, le̱e̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ yɔ, ma lɛɛ nuu nta mɔ pɛɛɛ, amɔ ŋke nsi ne̱ mo̱ i nuu nta po̱pwɛɛ saŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ ba a ɔ bo̱ gyi mò̱ kuwure‑o.”

26 Ne̱ baa waa kiliŋ bo̱ kyo̱rɔ Wuribware̱ mfe̱ŋ, ne̱ baa le̱e̱ kawu yɔ Mfɔ-Ayii ke̱be̱e̱‑ɔ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ Peetroo e̱ tɔwe̱ ɛ ɔ mo̱ŋ nyi mò̱‑ɔ

(Matiyo 26.31–35; Lukas 22.31–34; Yohanee 13.36–38)

27 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ kya se̱ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ pɛɛɛ mɔ e̱ se̱re̱ a mo̱nꞌ yɔwe̱ mo̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a tɔwe̱ ɛ,

‘Wuribware̱ e̱ mɔɔ e̱sanne̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ,

na e̱sanne̱‑ɔ pɛɛɛ mɔ brawe̱‑rɔ’‑ɔ.*

28 Amaa mo̱ ya bo̱ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o, mo̱ e̱ gye̱ mo̱ne̱ ŋkpɛɛ a ŋ yɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱.”

29 Mfe̱ŋ ne̱ Peetroo a be̱ŋŋaa Yeesuu fe̱yɛ, “Hare̱e̱ mo̱ bɛɛko̱‑ana ya se̱re̱, m fe̱raa ma se̱re̱ a ŋ yɔwe̱ fo̱.”

30 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa Peetroo fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱ fe̱yɛ ndɔɔ a kanye mɔ fo̱ e̱ swe̱e̱ iluwi e̱sa fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ nyi mo̱ pwɛɛ na kyaŋare̱ dɛɛ fo̱re̱ iluwi e̱nyɔ.” 31 Ne̱ Peetroo a be̱e̱ be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Hare̱e̱ amo̱ e̱ gye̱ mo̱ aa fo̱ kuwu gbaa, ma tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ŋ nyi fo̱.” Ne̱ agyase̱po̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ pɛɛɛ mɔ a tɔwe̱ ane̱ŋ dɛɛ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ Gɛte̱sɛmane̱e̱‑ɔ

(Matiyo 26.36–46; Lukas 22.39–46)

32 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a ba bane̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Gɛte̱sɛmane̱e̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ kye̱na mfe̱e̱ na ŋ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱.” 33 Ne̱ ɔɔ te̱e̱ Peetroo na Yakubu na Yohanee bo̱ tii mò̱ e̱ye̱e̱ se̱, ne̱ baa yɔ. Mfe̱ŋ ne̱ mò̱ abaa‑rɔ a yɔre̱ mò̱, ne̱ mò̱ kayo̱wɔre̱‑rɔ a waa mò̱ yɔre̱yɔre̱. 34 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ bo̱re̱‑rɔ i duŋwi mo̱ bwe̱e̱tɔ, hare̱e̱ mo̱ e̱ kpa a ŋ wu. To, mo̱nꞌ kyiŋŋi kye̱na mfe̱e̱.”

35 Ne̱ ɔɔ nare̱ yɔ akatɔ‑rɔ kafwe̱e̱, ne̱ ɔɔ ya kyo̱ŋ di kame si swe̱e̱re̱, ne̱ ɔɔ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ ɔ ma kaŋ sa a o gyi awo̱re̱fɔɔ. 36 Ne̱ ɔɔ kya se̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ, “N se̱, n se̱, ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ waa ke̱tɔ ke̱maa. Mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ sa a mo̱ awo̱re̱fɔɔ ne̱ mo̱ i gyi mɔ‑ɔ gye̱ kɛɛ na m ma wu. Amaa kanɔ ŋke̱maa ne̱ fo̱ e̱ kpa‑ɔ bware sa mo̱.”

37 Ne̱ oo kiŋŋi ya to̱ fe̱yɛ mò̱ agyase̱po̱ asa‑ɔ pɛɛɛ a di idi. Ne̱ ɔɔ te̱e̱ Peetroo ɛ, “Simɔŋ, fo̱ a di idi ne̱e̱ e̱e̱e̱? Amɔ fo̱ mo̱ŋ taare̱ kye̱na dɔŋhwe̱re̱e̱ ko̱ŋko̱ na fo̱ mo̱ŋ di idi aaa?” 38 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “To, mo̱nꞌ kyiŋŋi kye̱na, na mo̱nꞌ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ Ɔbɔnsam ma kaŋ kyɔ mo̱ne̱‑rɔ ke̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ i kiŋŋi kamɛɛ aaa. Mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ mo̱ne̱ e̱ kpa kikyiŋŋi kye̱na, amaa mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱‑rɔ mɔ a waa yɔre̱yɔre̱.”

39 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ kiŋŋi ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ ko̱re̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑ɔ. 40 Mò̱ a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ kiŋŋi bo̱ to̱ fe̱yɛ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a be̱e̱ di idi. Bo̱ mo̱ŋ taare̱ kra idi. Ŋkee bo̱ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ ba tɔwe̱ a bo̱ gywii Yeesuu‑o.

41 Ne̱ ɔɔ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sase̱po̱. Saŋ ne̱ oo kiŋŋi ba‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ i di idi mo̱ne̱ i kyure ne̱e̱ e̱e̱e̱? To, aa baare ane̱ŋ. Saŋ a fo̱ mbe̱yɔmɔ. Mo̱nꞌ de̱e̱re̱, ba lee mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, ba sa e̱bɔye̱ awaapo̱ na bo̱ nya mo̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ. 42 Mo̱nꞌ ke̱e̱, ɔko̱ ne̱ o gyi mo̱ kidiburo‑o e̱ ba‑ɔ. To, mo̱nꞌ ko̱so̱ na ane̱ yɔ ya gyaŋŋaa mò̱.”

Ane̱ŋ ne̱ baa kra Yeesuu‑o

(Matiyo 26.47–56; Lukas 22.47–53; Yohanee 18.3–11)

43 Yeesuu saŋ ɔ sa se̱ŋsa, ne̱ Yudas ne̱ ɔ gye̱ Yeesuu agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ ɔko̱‑ɔ a fo̱. Mò̱ aa ase̱sɛ kukwii ko̱ na bamo̱ apaŋ na akyokuŋ ya ba. Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ na maŋ abre̱sɛ‑ɔ ya suŋ bamo̱.

44 Amɔ odiburopo̱‑ɔ a kyɔ kaapo̱ bamo̱ ne̱ ba gya mò̱ se̱ ba‑ɔ fe̱yɛ, “Ɔko̱ ne̱ mo̱ e̱ yɔ a ŋ ya ka mò̱ kanɔ‑ɔ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ. Na mo̱nꞌ kra mò̱, na mo̱nꞌ taa mò̱ nare̱!” 45 Amo̱se̱‑ɔ, Yudas a de̱ŋ fo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ Yeesuu ase̱. Ne̱ ɔɔ te̱e̱ Yeesuu fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱,” ne̱ ɔɔ kyo̱kywe̱e̱ mò̱ ke̱daabɔŋ dame̱naŋsɛ ka mò̱ kanɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Yudaa awuye e̱ ka abɛɛ kanɔ saŋ ke̱maa‑ɔ. 46 Ne̱ baa kra Yeesuu, ne̱ baa kra mò̱‑rɔ keŋkeŋ. 47 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱ a gyiiri ke̱paŋ lee, ne̱ oo ŋe Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ a anya‑ɔ ɔko̱ ke̱se̱bɔ te̱ŋ.

48 Ne̱ Yeesuu a bise ase̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ, “Amɔ mo̱ne̱ a ba apaŋ na akyokuŋ a mo̱nꞌ bo̱ kra mo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ oyu‑o ooo? 49 Ŋke mfe̱ne̱ mɔ‑rɔ mo̱ aa mo̱ne̱ ne̱e̱ na mo̱ e̱ kaapo̱ abware̱se̱ŋ Wuribware̱ suŋkpa kabuno, na mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ mo̱ŋ kra mo̱? Amaa amo̱‑ɔ a ba ane̱ŋ ne̱e̱ na mo̱ awo̱re̱fɔɔ na lowi ne̱ mo̱ i wu‑o, ne̱ baa kyo̱rɛɛ amo̱ ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, nya waa kase̱ŋtiŋ.”

50 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a agyase̱po̱‑ɔ pɛɛɛ a se̱re̱ yɔwe̱ mò̱. 51 Amaa ke̱yaafɔre̱ ko̱ mɔ a kpuriti waagya laare̱‑rɔ ɔ gya bamo̱ se̱. Ne̱ ba kpa a bo̱ kra mò̱ gbaa mò̱. 52 Ne̱ ɔɔ ŋwɛɛnaŋ, ne̱ mò̱ waagya‑ɔ a saŋŋe̱ le̱e̱ da, ne̱ ɔɔ se̱re̱ ke̱te̱bɔŋburoŋ yɔwe̱ mò̱ waagya‑ɔ bo̱ sii.

Ane̱ŋ ne̱ baa yaa Yeesuu Yudaa awuye a iwurekpa‑ɔ

(Matiyo 26.57–68; Lukas 22.54–55, 63–71; Yohanee 18.12–15, 24)

53 To, ne̱ baa taa Yeesuu yaa Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ lɔŋ‑nɔ, mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na maŋ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ e̱ gyaŋŋe̱‑ɔ. 54 Ne̱ Peetroo a sii kamɛɛ ɔ gya bamo̱ se̱. Ɔɔ gya bamo̱ se̱ ane̱ŋ‑aaa ya bo̱ fo̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ a lɔŋ amo̱‑rɔ. Ne̱ mò̱ aa ade̱e̱re̱se̱po̱ ko̱ te lɔŋ‑ɔ kabuno ase̱ ba wo̱re̱ de̱e̱kpa.

55 Ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na agyaŋŋe̱po̱‑ɔ pɛɛɛ a buwi kpa kanɔte̱ŋ ne̱ ba ba a bo̱ bo̱ ye̱re̱ se̱ a Yeesuu gyi ke̱pɔ a bo̱ nya mɔɔ mò̱‑ɔ kpo̱ne̱. 56 Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a bo̱ ba bamo̱ aye̱ba bo̱ kye mò̱ a ɔ nya gyi ke̱pɔ. Amaa bamo̱ aye̱ba‑ɔ mo̱ŋ ye̱re̱ abɛɛ se̱.

57 Ne̱ ŋkee bo̱ko̱ a ko̱so̱ ba aye̱ba bo̱ po̱rɔ Yeesuu fe̱yɛ, 58 “Ane̱ a nu fe̱yɛ mò̱ a tɔwe̱ ɛ, ‘Mo̱ i bwee Wuribware̱ suŋkpa ne̱ ase̱sɛ a ba asare̱e̱ bo̱ pwɛɛ‑ɔ, na ŋke nsa kamɛɛ‑rɔ na m pwɛɛ ke̱mo̱ ne̱ se̱sɛ mo̱ŋ ba asare̱e̱ bo̱ pwɛɛ‑ɔ.’ ” 59 Amaa bamo̱ gbaa bamo̱ aye̱ba‑ɔ mo̱ŋ taare̱ ye̱re̱ abɛɛ se̱ ane̱ŋ ne̱ Yeesuu i gyi ke̱pɔ‑ɔ.

60 Ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ a ko̱so̱ ye̱re̱ bamo̱ pɛɛɛ akatɔ‑rɔ, ne̱ oo bise Yeesuu fe̱yɛ, “Amɔ fo̱ mo̱ŋ de ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ ne̱ ba tɔwe̱ ba kye fo̱‑ɔ kanɔlee aaa?” 61 Ne̱ Yeesuu a laatɔ, kanɔ ɔ mo̱ŋ buŋŋi.

Ne̱ ɔɔ be̱e̱ bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ mò̱ gyi Kristoo ne̱ oo suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ, bɛɛɛ fo̱ mo̱ŋ gye̱?”

62 Ŋkee fe̱raa ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Ɔɔŋ, mo̱ ne̱e̱, na mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ i ŋu mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a te Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱ kigyise si, na mo̱ aa mò̱ gyi mò̱ kuwure dabe̱‑ɔ, na mo̱ a le̱e̱ awo̱re̱‑rɔ mo̱ e̱ ba.”*

63 Amo̱ fe̱raa ne̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ a ba kaduŋfwii bo̱ kyaŋ mò̱ fɔŋfɔŋ waagya‑rɔ, ne̱ ɔ yɛ, “Ane̱ maa lɛɛ kpa a ɔko̱ tɔwe̱ ko̱tɔko̱ pwɛɛ na ane̱ dɛɛ ŋu fe̱yɛ oo gyi ke̱pɔ. 64 Mo̱ne̱ a nu ase̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ kye Wuribware̱‑ɔ, ɔ yɛ mò̱ aa Wuribware̱ ta. Amo̱se̱‑ɔ, e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ ane̱ waa mò̱?”

Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a sure si fe̱yɛ oo gyi ke̱pɔ, amo̱se̱‑ɔ bo̱ mɔɔ mò̱. 65 Mfe̱ŋ dɛɛ ne̱ bo̱ko̱ a le̱e̱ ba twe̱e̱ akyɔne̱ ba we̱e̱ Yeesuu si. Ne̱ baa ba kaprakɛɛ bo̱ buŋ mò̱ akatɔ se̱, na ba da mò̱ akuŋtiŋ. Ŋkee bamo̱ ya da mò̱, na bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Nsɛ ya da fo̱‑ɔ ne̱e̱?” Ne̱ ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ a taa mò̱ yaa daye̱ mò̱ e̱se̱bɔ‑rɔ abaa.

Ane̱ŋ ne̱ Peetroo a swe̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ nyi Yeesuu‑o

(Matiyo 26.69–75; Lukas 22.55–62; Yohanee 18.15–18, 25–27)

66 Bamo̱ a gyi Yeesuu ase̱ŋ ke̱kyaŋ‑nɔ‑ɔ, na Peetroo saŋ o te kabuno mfe̱ŋ. Ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ mò̱ kabre ko̱ a ba ɔ kyo̱ŋ. 67 Saŋ ne̱ oo ŋu Peetroo na ɔ wo̱re̱ de̱e̱kpa‑ɔ, ne̱ ɔɔ de̱e̱re̱ Peetroo akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔ yɛ, “Fo̱ gbaa fo̱ aa Yeesuu Nasarɛte̱nyi mɔ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ne̱ naa.” 68 Ne̱ Peetroo a swe̱e̱ fe̱yɛ, “Mo̱ŋ nyi ase̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ kaase̱.” Ne̱ ɔɔ nare̱ ya ye̱re̱ lɔŋ‑ɔ kibunogyi‑ro. Puri amo̱‑rɔ ne̱ kyaŋare̱ a fo̱re̱.

69 Kibunogyi amo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ kabre amo̱ a be̱e̱ ŋu Peetroo, ne̱ ɔɔ be̱e̱ le̱e̱ ɔ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ dɛɛ tɔwe̱‑ɔ o gywii ase̱sɛ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ. Kabre‑o a tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Mò̱ gbaa gye̱ Yeesuu a ase̱sɛ‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱.” 70 Amaa Peetroo a be̱e̱ swe̱e̱.

Ke̱tɔ a be̱e̱ waa kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ a be̱e̱ tɔwe̱ gywii Peetroo fe̱yɛ, “Fo̱ maa taare̱ a fo̱ gyiiri ikii fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ gye̱ Yeesuu a ase̱sɛ‑ɔ ɔko̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a ŋu fe̱yɛ fo̱ gbaa fo̱ gye̱ Galile̱yanyi ne̱e̱.” 71 Ne̱ Peetroo a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ ka ke̱yaa fe̱yɛ mo̱ŋ nyi ɔnyare̱ mɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ. Ne̱ ase̱ŋ mɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ mo̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ, amo̱ fe̱raa Wuribware̱ lo̱ŋ mo̱.” Ne̱ ɔɔ be̱e̱ ka ane̱ŋ a ke̱yaa‑ɔ iluwi bwe̱e̱tɔ.

72 Mò̱ ke̱de̱ŋ tɔwe̱ ane̱ŋ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ kyaŋare̱ a fo̱re̱ nyɔse̱po̱. Ne̱ oo nyiŋŋi ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ swe̱e̱ iluwi e̱sa fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ nyi mo̱ pwɛɛ na kyaŋare̱ dɛɛ fo̱re̱ iluwi e̱nyɔ.” Ne̱ ɔɔ ya su bwe̱e̱tɔ.

15

Ane̱ŋ ne̱ baa yaa Yeesuu Romanyi gominaa akatɔ‑rɔ‑ɔ

(Matiyo 27.1–2, 11–14; Lukas 23.1–5; Yohanee 18.28–38)

1 Kaye̱ ŋke gye̱gyaye̱ tututu‑o, ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na maŋ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ pɛɛɛ a gyaŋŋe̱ kra ane̱ŋ ne̱ ba waa Yeesuu‑o. Ne̱ baa ba agbarabi bo̱ da mò̱ asare̱e̱‑rɔ, ne̱ baa yaa mò̱ Romanyi gominaa ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Pilat‑o akatɔ‑rɔ, na ɔ sa bamo̱ kpa fe̱yɛ bo̱ mɔɔ mò̱.

2 Ne̱ gominaa‑o a bise Yeesuu fe̱yɛ, “Baa po̱rɔ fo̱ fe̱yɛ fo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ gye̱ Yudaa awuye owure‑o. E̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ i lee kanɔ?”

Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Se̱ŋbise mɔ a le̱e̱ fo̱ ase̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱?”

3-4 Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ a po̱rɔ Yeesuu bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ gominaa‑o a bise Yeesuu fe̱yɛ, “Fo̱ maa be̱ŋŋaa ne̱e̱ e̱e̱e̱? Nu ane̱ŋ ne̱ ba po̱rɔ fo̱‑ɔ wo̱re̱.” 5 Amaa kanɔ Yeesuu be̱e̱ ɔ mo̱ŋ buŋŋi. Ne̱ gominaa‑o e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ mò̱.

Ane̱ŋ ne̱ Romanyi gominaa‑o a sure si fe̱yɛ bo̱ mɔɔ Yeesuu‑o

(Matiyo 27.15–26; Lukas 23.13–25; Yohanee 18.39–40; 19.4–16)

6 Amɔ saŋ ke̱maa mɔ, Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese kigyi‑o‑ro, Romanyi gominaa i lee bamo̱ ne̱ oo tii bamo̱ tiikpa‑ɔ ɔko̱ ne̱ lamaŋ e̱ kpa‑ɔ na ɔ nare̱ ya kyure. 7 Saŋ amo̱ oo tii ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Bar‑Abas‑ɔ na ase̱sɛ ko̱ tiikpa, a le̱e̱ fe̱yɛ baa ko̱so̱ kɔ bo̱ kye Roma abane̱ maŋ mɔ‑rɔ, ne̱ baa mɔɔ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱kɔ‑ɔ‑rɔ. 8 Ne̱ lamaŋ a gyaŋŋe̱ gominaa‑o akatɔ‑rɔ, ne̱ baa le̱e̱ ba bise mò̱ fe̱yɛ o lee ase̱sɛ ne̱ oo tii‑o ɔko̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kyɔ waa nsu ne̱ ŋ ya kyo̱ŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ.

9 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ gominaa‑o a bise bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ n lee ɔnyare̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ te̱e̱ mò̱ ɛ mo̱ne̱ Yudaa awuye owure‑o ne̱e̱ bɛɛɛ?” 10 Gominaa‑o de̱ŋ o nyi fe̱yɛ ko̱kwe̱e̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ a kra Yeesuu ba bo̱ sa mò̱. 11 Amo̱ fe̱raa ne̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ a da lamaŋ‑ɔ kanɔ se̱ fe̱yɛ bo̱ tɔwe̱ ɛ o lee Bar‑Abas. Ne̱ bo̱ yɛ, “Lee Bar‑Abas.”

12 Ne̱ gominaa‑o a be̱e̱ bise fe̱yɛ, “To, ne̱ nte̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ waa mò̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ te̱e̱ ɛ Yudaa awuye owure‑o ne̱e̱?”

13 Amo̱ fe̱raa ne̱ baa fɛɛ‑rɔ fe̱yɛ, “Da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱!”

14 Ne̱ gominaa‑o yɛ, “Nte̱tɔ bɔye̱ gbaa ne̱ ɔɔ waa?”

Ne̱ baa be̱e̱ fɛɛ‑rɔ fe̱yɛ, “Da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱!”

15 Gominaa‑o a kpa a ɔ waa bamo̱ ke̱pre̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ oo lee Bar‑Abas bo̱ sa bamo̱. Ne̱ ɔɔ sa ne̱ mò̱ asoogyaa awuye‑o ɔko̱ a da Yeesuu paara, ne̱ ɔɔ taa mò̱ sa bamo̱ fe̱yɛ asoogyaa awuye ya da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ asoogyaa awuye a waa Yeesuu ŋwaagyise̱ŋŋe̱‑ɔ

(Matiyo 27.27–31; Yohanee 19.2–3)

16 Ne̱ asoogyaa awuye‑o a taa Yeesuu yaa Gominaa Pilat a lɔŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ baa te̱e̱ bamo̱ bɛɛko̱‑ana bo̱ gyaŋŋe̱. 17 Ne̱ baa ba waagya pipee bo̱ buŋ mò̱ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ owure‑o, ne̱ baa ba iwu bo̱ lo̱ kuwurepa bo̱ buŋ mò̱. 18 Ne̱ baa le̱e̱ ba waa mò̱ ŋwaagyise̱ŋŋe̱ fe̱yɛ, “Aŋsuma, nana, Yudaa awuye owure.” 19 Ne̱ baa ba kayii bo̱ daye̱ Yeesuu kuŋu‑ro ane̱ŋ‑aaa, ne̱ baa twe̱e̱ akyɔne̱ we̱e̱ mò̱ se̱, ne̱ baa tɛɛ gyɔŋŋɔ mò̱ ayaa‑rɔ fe̱yɛ bamo̱ a bu mò̱‑ɔ. 20 Saŋ ne̱ baa waa mò̱ ŋwaagyise̱ŋŋe̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ baa lee waagya pipee‑o, ne̱ baa ba mò̱ fɔŋfɔŋ atɔ bo̱ buŋ mò̱. Ne̱ baa taa mò̱ ba yɔ a bo̱ ya da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ baa da Yeesuu bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ

(Matiyo 27.32–44; Lukas 23.26–43; Yohanee 19.17–27)

21 Saŋ ne̱ asoogyaa awuye‑o de Yeesuu ba yɔ‑ɔ, ne̱ baa gyaŋŋaa ɔnyare̱ ko̱ na ɔ kyo̱ŋ o lwee maŋ‑ɔ‑rɔ. Ɔɔ le̱e̱ Kireenee maŋ‑nɔ, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Simɔŋ, ne̱ ɔ gye̱ Alɛsanda na Rufus bamo̱ se̱‑ɔ. Simɔŋ mɔ ne̱ asoogyaa awuye‑o a ye̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ so̱rɔ Yeesuu a kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ. 22 Ne̱ baa yaa Yeesuu mfe̱ŋ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Gologotaa‑o (kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Ko̱lɔŋko̱rɔŋgyi-Swe̱e̱re̱.) 23 Ne̱ baa bo̱ sa Yeesuu nta ne̱ baa ba kadwii bo̱ waa‑rɔ‑ɔ, na mò̱ kayo̱wɔre̱‑rɔ ma lɛɛ duŋwi mò̱. Amaa Yeesuu a kine kunuu.

24 Ne̱ baa da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱. Mfe̱ŋ ne̱ baa waa mpini mpini bo̱ ke mò̱ atɔ buŋsɛ‑rɔ taa. 25 Saŋ ne̱ baa da Yeesuu bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, saŋ‑ɔ na kyɔwe̱ a yase̱. 26 Ne̱ baa taa kawo̱re̱taa ko̱ bo̱ me̱ra Yeesuu aŋu si. Ne̱ gominaa‑o a kyo̱rɛɛ kamo̱ se̱ fe̱yɛ, “Yudaa awuye owure‑o.” 27 Ne̱ baa be̱e̱ da ayu anyɔ ko̱ bo̱ me̱ra ayii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱. Baa da ɔko̱ŋko̱ bo̱ me̱ra ko̱ko̱ se̱ Yeesuu kigyise si, ɔko̱ŋko̱ mɔ bo̱ me̱ra ko̱ko̱ se̱ mò̱ ke̱be̱na se̱. [ 28 Mfaanɛɛ‑ɔ, ke̱tɔ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ a waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

“Baa waa mò̱ ke̱tɔ ne̱ ba waa abɔye̱waapo̱‑ɔ.”]*

29 Ase̱sɛ ne̱ ba kyo̱ŋ mfe̱ŋ‑ɔ e̱ da abaa‑rɔ ne̱e̱, na ba saare̱ Yeesuu fe̱yɛ, “Mboo. Ne̱e̱ fo̱ yɛ fo̱ i bwee Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ, na ŋke nsa kamɛɛ fo̱ be̱e̱ pwɛɛ ke̱mo̱ bo̱ ye̱ra ɛ? 30 Mbe̱yɔmɔ kpo̱ro̱we̱ le̱e̱ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ mɔ se̱ ba swe̱e̱re̱, na fo̱ mo̱rɔwe̱ fo̱ e̱ye̱e̱.”

31 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ a mii nnɔ kyɔ mo̱, na ba mɔse̱ mò̱, na ba tɔwe̱ ba gywii abɛɛ fe̱yɛ, “Ɔɔ mo̱rɔwe̱ bo̱ko̱, amaa ɔ maa taare̱ a ɔ mo̱rɔwe̱ mò̱ e̱ye̱e̱. 32 Mo̱nꞌ sa a ane̱ ke̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a tɔwe̱ ɛ ɔ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ane̱‑ɔ, na ɔ gye̱ ane̱ Isireelii awuye owure‑o ne̱e̱‑ɔ, ɔ taare̱ a ɔ le̱e̱ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ mɔ se̱ ba swe̱e̱re̱ aaa. Ne̱ mò̱ ya taare̱ fe̱raa, ane̱ e̱ kɔɔre̱ mò̱ a ane̱ gyi.” Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ayu anyɔ ne̱ baa da bamo̱ gbaa bamo̱ bo̱ me̱ra ayii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱ Yeesuu ase̱‑ɔ a saare̱ mò̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ

(Matiyo 27.45–56; Lukas 23.44–49; Yohanee 19.28–30)

33 Saŋ ne̱ mpase̱ a fo̱‑ɔ, ne̱ kyɔwe̱ a yɔwe̱ ke̱da, ne̱ kibugyii a da swe̱e̱re̱ amo̱ se̱ pɛɛɛ. Ne̱ kaa gyi e̱dɔŋhwe̱re̱e̱ e̱sa. 34 Saŋ amo̱ a kpa a ɔ gye̱ kɛɛ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a faa‑rɔ keŋkeŋ bamo̱ aye̱‑rɔ Heebrii‑ro fe̱yɛ, “Ili, Ili, lama sabakatani.” Kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ, “O Wuribware̱, O Wuribware̱, nte̱tɔ se̱ ne̱ fo̱ a kine mo̱?”*

35 Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ nu mò̱ ase̱ŋ‑ɔ kaase̱, ne̱ bo̱ko̱ yɛ, “Mo̱nꞌ nu, Wuribware̱ kyaamɛɛ Iliya ne̱ ɔ te̱e̱.”

36 Ne̱ bamo̱‑rɔ ɔko̱ a ŋwɛɛnaŋ ya ba ikyikyee bo̱ da nta‑rɔ, ne̱ ɔɔ taa bo̱ kye̱na kayii si. Ne̱ oo teyi bo̱ waa Yeesuu kanɔ‑rɔ na ɔ nya kyo̱kywe̱e̱, ne̱ ɔ yɛ, “To, mo̱nꞌ sa a ane̱ ye̱re̱ na ane̱ ke̱e̱ fe̱yɛ Iliya e̱ ba a ɔ bo̱ maye̱ mò̱ le̱e̱ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱ baa swe̱e̱re̱ aaa.”

37 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a faa‑rɔ keŋkeŋ, ne̱ oo kii E̱bware̱ lee.

38 Ne̱ waagya ne̱ baa bo̱ kuŋ Wuribware̱ suŋkpa a do̱dɔ‑rɔ a ke̱kyaŋ‑ɔ a kyaŋ‑nɔ ntuŋ ŋnyɔ le̱e̱ so̱so̱ ya bo̱ da kaase̱.

39 Soogyaa ɔbre̱sɛ ne̱ ɔ ye̱re̱ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ akatɔ‑rɔ ɔ de̱e̱re̱ Yeesuu si‑o a ŋu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a wu‑o, ne̱ ɔ yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi ne̱e̱ kase̱ŋtiŋ.”

40 Amɔ saŋ amo̱ akye̱e̱ ko̱ mɔ ye̱re̱ ke̱fɔ ba de̱e̱re̱ ba kyo̱ŋwe̱. Akye̱e̱ amo̱ bo̱ko̱ e̱ gye̱ Mariya Magadalanyi, na Mariya ne̱ ɔ gye̱ Yakubu Kagyingyii na Yo̱sɛf bamo̱ nyi‑o, na Salomee. 41 Akye̱e̱ amo̱ a gya Yeesuu si hare̱e̱ le̱e̱ saŋ ne̱ ɔ bo̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ ne̱e̱, bamo̱ ne̱ bo̱ dɛɛ ba de̱e̱re̱ mò̱ se̱‑ɔ. Akye̱e̱ bwe̱e̱tɔ ne̱ baa gya mò̱ se̱ lwee Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ gbaa tii bamo̱ se̱ mfe̱ŋ.

Ane̱ŋ ne̱ baa pure Yeesuu‑o

(Matiyo 27.57–61; Lukas 23.50–56; Yohanee 19.38–42)

42-43 Amɔ maŋ abre̱sɛ‑ɔ ɔko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yo̱sɛf. Ne̱ ɔɔ le̱e̱ maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Arimate̱ya‑ɔ. Ɔ gye̱ se̱sɛ timaa. Ne̱ o gywii saŋ ne̱ Wuribware̱ i gyi mò̱ kuwure swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ. Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ i bu mò̱. Ke̱de̱e̱pwɛta a fo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ waa kakpo̱nɔ, ne̱ ɔɔ yɔ Gominaa Pilat ase̱ ya ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ taa Yeesuu kifuniŋ sa mò̱ a ɔ yaa pure. Ɔɔ yɔ me̱naŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ kake amo̱ gye̱ Ifiyara ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ, kyɔwe̱ ya lo̱we̱, amɔ kukyure kake a fo̱, na ɔke̱maa ma nya waa kusuŋ ke̱maa. 44 Ne̱ gominaa‑o e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ mò̱ fe̱yɛ Yeesuu a kyɔ wu. Ne̱ oo lee mò̱ soogyaa bre̱sɛ‑ɔ bise mò̱ fe̱yɛ Yeesuu a wu kyee aaa. 45 Mò̱ a nu Yeesuu a lowi‑o bo̱ le̱e̱ soogyaa bre̱sɛ amo̱ ase̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ sa Yo̱sɛf kpa fe̱yɛ ɔ ya taa kifuniŋ‑o yaa pure.

46 Ne̱ Yo̱sɛf a ya sɔɔ kyefuri po̱pwɛɛ. Ne̱ ɔɔ maye̱ Yeesuu kifuniŋ‑o le̱e̱ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱, taa kyefuri‑o bo̱ miri kifuniŋ‑o. Ne̱ ɔɔ taa kifuniŋ‑o waa ke̱gye̱raŋta ko̱ bɔ‑rɔ. (A le̱e̱ fe̱yɛ Yudaa awuye fe̱raa ke̱fo̱re̱ ne̱ ba ŋeri ba lee bɔ fe̱yɛ ke̱kyaŋ‑ɔ. Amɔ amo̱‑rɔ e̱ gye̱ bamo̱ agye̱raŋta.) Ne̱ oo kuroŋ ke̱fo̱re̱ ko̱ bo̱ kpuse ke̱gye̱raŋta‑ɔ kanɔ fe̱yɛ po̱ne̱‑ɔ. 47 Saŋ ne̱ Yo̱sɛf e̱ waa amo̱‑ɔ pɛɛɛ‑ɔ, na Mariya Magadalanyi na Yo̱sɛf mò̱ nyi Mariya mɔ ye̱re̱ to̱ŋ ko̱ ba de̱e̱re̱. Ne̱ baa ŋu mfe̱ŋ ne̱ oo pure Yeesuu‑o.

16

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o

(Matiyo 28.1–8; Lukas 24.1–12; Yohanee 20.1–10)

1 Me̱me̱ne̱da, kake ne̱ Yudaa awuye‑o i kyure, ne̱ bo̱ maa waa kusuŋ ke̱maa‑ɔ a kyo̱ŋ‑ɔ, ne̱ Mariya Magadalanyi na Salomee na Yakubu mò̱ nyi Mariya a ya sɔɔ kadwii na kakyanne̱ na bo̱ yaa bo̱ kyiine Yeesuu kifuniŋ‑o. 2 Amo̱se̱‑ɔ, kaye̱ ŋke Kosiyara gye̱gyaye̱ kyɔwe̱ ke̱le̱e̱be̱e̱‑ɔ, ne̱ baa yɔ ke̱gye̱raŋta‑ɔ ase̱. 3-4 Saŋ ne̱ ba yɔ‑ɔ, ne̱ baa bise abɛɛ fe̱yɛ, “Nsɛ e̱ gye̱ ne̱ o kuroŋ ke̱fo̱re̱‑ɔ a ɔ le̱e̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ kanɔ se̱ a ɔ sa ane̱?” A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱fo̱re̱‑ɔ bo̱ dwii. Amaa bamo̱ a de̱ŋ yase̱ akatɔ de̱e̱re̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ, ne̱ baa ŋu fe̱yɛ ke̱fo̱re̱‑ɔ a kyɔ kuroŋ le̱e̱‑rɔ.

5 Ne̱ baa lwee ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ, ne̱ baa ŋu ke̱yaafɔre̱ ko̱ na o te ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ kigyise si o buŋ kaare̱ so̱swe̱e̱ fufuri pare̱pare̱. Ne̱ kufu a nya bamo̱.

6 Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ ma sa a kufu nya mo̱ne̱, na ŋ nyi fe̱yɛ Yeesuu Nasarɛte̱nyi ne̱ baa da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa. Amaa ɔ mo̱ŋ bo̱ mfe̱e̱. Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro. Mo̱nꞌ ke̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ baa baa mò̱ bo̱ be̱ya‑ɔ. 7 To, mbe̱yɔmɔ, mo̱nꞌ ya tɔwe̱ gywii Peetroo na Yeesuu agyase̱po̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ fe̱yɛ, ‘Ɔ gye̱ mo̱ne̱ ŋkpɛɛ o yii Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱. Mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ mo̱ne̱ i ŋu mò̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kyɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ.’ ”

8 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ baa ba kufu na kaye̱e̱yo̱ŋ bo̱ ŋwɛɛnaŋ le̱e̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ ba yɔ. Amaa bo̱ mo̱ŋ sa se̱ŋsa gywii ɔko̱, a le̱e̱ fe̱yɛ kufu de bamo̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ Mariya Magadalanyi‑o

(Matiyo 28.9–10; Yohanee 20.11–18)

[ 9 Saŋ ne̱ Yeesuu a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro Kosiyara gye̱gyaye̱‑ɔ, Mariya Magadalanyi ne̱ Yeesuu a dɛɛ gya ibrisi isunoo bo̱ ko̱so̱ mò̱ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ daa se̱ ilee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱. 10 Ne̱ Mariya a ya tɔwe̱ gywii Yeesuu mò̱ nyare̱‑ana, na bo̱ waa mò̱ kale. 11 Amaa mò̱ a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ Yeesuu a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro hare̱e̱ oo ŋu mò̱‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ mò̱ gyi.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ nyare̱‑ana ko̱‑ɔ

(Lukas 24.13–35)

12 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a be̱e̱ lee mò̱ e̱ye̱e̱ kpa po̱pwɛɛ ko̱‑rɔ bo̱ kaapo̱ mò̱ nyare̱‑ana anyɔ ko̱ na bo̱ naa bamo̱ kpa se̱ ba le̱e̱ maŋ‑nɔ. 13 Ne̱ baa kiŋŋi yɔ ya tɔwe̱ gywii Yeesuu mò̱ nyare̱‑ana ne̱ baa saŋ‑ɔ. Amaa bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ gyi.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱ kudu kako̱‑ɔ

(Lukas 24.36–49; Yohanee 20.19–23; Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ asuŋ 1.6–8)

14 Lalalo̱we̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱ kudu kako̱‑ɔ na bo̱ te ba gyi ateese. Ne̱ ɔɔ po̱rɔ bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ baa kine ko̱kɔɔre̱ bamo̱ ne̱ baa ŋu fe̱yɛ oo kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o, ne̱ baa bo̱ tɔwe̱ gywii bamo̱‑ɔ gyi.

15 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ nare̱ kaye̱‑rɔ pɛɛɛ ya tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii se̱sɛ dimaadi pɛɛɛ. 16 Ɔke̱maa ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ mo̱ne̱ gyi, ne̱ ɔɔ bɔ asuu‑o, Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ mò̱. Amaa mò̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ kɔɔre̱ mo̱ne̱ gyi‑o fe̱raa, Wuribware̱ i bu mò̱ ke̱pɔ. 17 Mo̱ e̱ sa ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ ase̱ŋ timaa‑o a o gyi‑o e̱le̱ŋ na ɔ ba mo̱ ke̱nyare̱ bo̱ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱, na ɔ sa e̱se̱ŋsa ne̱ ɔko̱ maa nu e̱mo̱‑rɔ‑ɔ. 18 Na ɔ kra awɔ‑rɔ bɛɛɛ o nuu kadwii mɔɔsɛ na ke̱tɔ ma waa mò̱ sɛye̱, na ɔ ba ke̱sare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ alɔpo̱ se̱ na bo̱ kpaare̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu yii so̱so̱‑ɔ

(Lukas 24.50–53; Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ asuŋ 1.9–11)

19 Saŋ ne̱ Yeesuu a sa se̱ŋsa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ase̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ a yaa Yeesuu so̱so̱ yaa ba mò̱ bo̱ kye̱na mò̱ Wuribware̱ kigyise si, na mò̱ aa mò̱ gyi kuwure. 20 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ mɔ a yɔ to̱ŋ ke̱maa ya tɔwe̱ abware̱se̱ŋ. Ne̱ Wuribware̱ a gya bamo̱ kamɛɛ, ne̱ ɔɔ sa bamo̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ baa bo̱ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ abware̱se̱ŋ ne̱ baa tɔwe̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ‑o.]

* 1:2 Malakii 3.1.

* 1:3 Isaya 40.3 (LXX).

* 4:12 Isaya 6.9-10 (LXX).

* 6:14 Mò̱ e̱ gye̱ Hɛrɔd Antipas ne̱e̱.

* 7:7 Isaya 29.13 (LXX).

* 7:10 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 20.12; Mbraa ke̱be̱e̱sa 5.16.

* 7:10 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 21.17; Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 20.9.

* 9:44 Isaya 66.24.

* 10:4 Mbraa ke̱be̱e̱sa 24.1.

* 10:6 Ke̱le̱e̱kaase̱ 1.27.

* 10:7-8 Ke̱le̱e̱kaase̱ 2.24.

* 10:19 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 20.12; Mbraa ke̱be̱e̱sa 5.16-20.

* 11:9-10 Kiliŋ 118.25-26.

* 11:17 Isaya 56.7.

* 11:17 Yɛrɛme̱ya 7.11.

* 12:11 Kiliŋ 118.22-23.

* 12:26 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 3.6.

* 12:30 Mbraa ke̱be̱e̱sa 6.4-5.

* 12:31 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 19.18.

* 12:36 Kiliŋ 110.1.

* 13:14 Daniyɛl 9.27; 11.31; 12.11.

* 13:25 Isaya 13.10; 34.4.

* 14:27 Sakariya 13.7.

* 14:62 Daniyɛl 7.13-14

* 15:28 Isaya 53.12.

* 15:34 Kiliŋ 22.1.

Lukas

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Lukas

Ke̱tɔ ne̱ Lukas a kyo̱rɛɛ bo̱ le̱e̱ ase̱ŋ timaa‑o si‑o

1

1-4 Bre̱sɛ Tiyufilus, mo̱ e̱ ka fo̱ kanɔ. Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ sa fo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ kpa a fo̱ nya ŋu fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ baa kaapo̱ fo̱ bo̱ le̱e̱ atɔ biribiri ne̱ aa waa ane̱ ase̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ. Ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a kyo̱rɛɛ amo̱ pɛɛɛ ase̱ŋ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa nu amo̱ pɛɛɛ le̱e̱ bamo̱ ne̱ baa gye̱ ŋkpɛɛ nu ne̱ baa ŋu amo̱‑ɔ ne̱ baa tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ ase̱‑ɔ. M fe̱raa mo̱ a de̱e̱re̱, ne̱ mo̱ a kare̱ ase̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ‑rɔ dame̱naŋsɛ le̱e̱ amo̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑rɔ, ne̱ mo̱ a waa mfɛɛre̱ fe̱yɛ a bware fe̱yɛ ŋ gbaa n kyo̱rɛɛ amo̱ pɛɛɛ mɔ ke̱gyase̱ ke̱gyase̱ bo̱ sa fo̱.

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a suŋ tɔwe̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ ko̱ko̱we̱ ase̱ŋ‑ɔ

5 To, saŋ ne̱ Hɛrɔd gye̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ owure‑o, Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ ko̱ mɔ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Sakariya. Ɔɔ le̱e̱ Isireelii awuye bo̱ko̱ ne̱ bo̱ gye̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ pɛɛɛ a kasuro‑o‑ro. Kasuro mɔ ne̱ baa ke‑ro mbuno si mbuno si‑o. Sakariya mɔ gye̱ mbuno‑o‑ro kako̱ ne̱ ba te̱e̱ kamo̱ ɛ Abiya‑o kigyi. Mò̱ ka ne̱ ba te̱e̱ ɛ Ilisabɛt ne̱ mò̱ gbaa a le̱e̱ kasuro‑o‑ro dɛɛ. 6 Abɛɛ anyɔ mɔ kakye̱na‑rɔ a waa Wuribware̱ daŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ baa gya mò̱ mbraa‑ɔ pɛɛɛ se̱ kyɛɛkyɛɛ. 7 Amaa bo̱ mo̱ŋ de gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ Ilisabɛt maa ko̱we̱. Amɔ bamo̱ anyɔ‑ɔ pɛɛɛ a kyɔ be̱re̱ lo̱we̱.

8-9 Saŋ a fo̱ fe̱yɛ Abiya kabuno‑o suŋ Wuribware̱ mò̱ suŋkpa. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ ade̱daase̱ŋ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ se̱ e̱ kaapo̱‑ɔ, ne̱ baa twe̱e̱ abu bo̱ lee Sakariya fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o lwee Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ ya kywɛɛ nyoŋku sa Wuribware̱. 10 Saŋ a fo̱, ne̱ oo lwee mfe̱ŋ ɔ ye̱re̱ ɔ kywɛɛ nyoŋku ɔ sa Wuribware̱‑ɔ, na lamaŋ‑ɔ mɔ ye̱re̱ kawu ba ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱.

11 Nyoŋku mɔ bo̱ kakyaŋse̱gyii ne̱ ka ye̱re̱ lɔŋŋɔkpa se̱‑ɔ‑rɔ* ɔ kywɛɛ. Ne̱ Sakariya ye̱re̱ lɔŋŋɔkpa‑ɔ akatɔ‑rɔ. Puri amo̱‑rɔ ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a le̱e̱ mò̱ se̱, na ɔ ye̱re̱ mò̱ kigyisesare̱e̱ se̱. 12 Amɔ Sakariya a ŋu Wuribware̱ kabɔɔ amo̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ mò̱ duŋ a te̱ŋ mò̱, ne̱ kufu a nya mò̱. 13 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ yɛ,

“Sakariya, fo̱ ma sa a kufu nya fo̱.

Wuribware̱ a nu fo̱ a ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ sa fo̱ kayaagyi.

Amo̱se̱‑ɔ fo̱ aa fo̱ ka Ilisabɛt e̱ ko̱we̱ ɔnyare̱.

Na fo̱ sa mò̱ ke̱nyare̱ fe̱yɛ Yohanee.

14 Mò̱ ya ko̱we̱ mò̱, a sa a fo̱ akatɔ gyi bwe̱e̱tɔ

na a sa a ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ gbaa akatɔ gyi,

15 a le̱e̱ fe̱yɛ o kii se̱sɛ dabe̱ a ɔ bo̱ sa Wuribware̱.

O kisi nta ke̱maa*.

Na Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o sa mò̱ mò̱ ke̱yaale̱ŋ

pwɛɛ gbaa na mo̱ne̱ dɛɛ ko̱we̱ mò̱.

16 Na ɔ kpɔwe̱ ane̱ Isireelii awuye

ne̱ baa te̱ŋŋe̱ bamo̱ aa ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱

mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ bwe̱e̱tɔ baa Wuribware̱ ase̱.

17 Na ɔ nya ke̱yaale̱ŋ le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ase̱,

fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ Iliya a nya‑ɔ dɛɛ.

Na ɔ gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ ŋkpɛɛ,

na ɔ nya waa Wuribware̱ a ase̱sɛ‑ɔ siraa gywii mò̱.

Na ɔ sa a ŋyaagyi na bamo̱ ase̱ a be̱e̱ kpa abɛɛ,

na bo̱ waa kanɔ ko̱ŋko̱.

Na ɔ sa a katɔmaabu awuye kyurowi bamo̱ mfɛɛre̱

bo̱ gya ase̱sɛ timaa e̱kpa se̱.”

18 Ne̱ Sakariya a bise Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ aa mo̱ ka pɛɛɛ mɔ a be̱re̱. Ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ e̱ waa a m bo̱ ŋu fe̱yɛ amo̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱?”

19 Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ gye̱ Gabriyɛl ne̱ ŋ ye̱re̱ Wuribware̱ fɔŋfɔŋ ase̱‑ɔ, ne̱ oo suŋ mo̱ fe̱yɛ m bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ kɔne̱kɔne̱sɛ mɔ gywii fo̱. 20 Amaa fo̱ a mo̱ŋ kɔɔre̱ mo̱ kase̱ŋtiŋ ase̱ŋ mɔ ne̱ amo̱ ke̱be̱e̱ maa paŋ‑ɔ se̱‑ɔ, fo̱ i kii kpawu na kamu ya bo̱ fo̱ ŋke nsi ne̱ mo̱ne̱ e̱ ko̱we̱ kayaagyi‑o, ne̱ fo̱ i ŋu fe̱yɛ ase̱ŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii fo̱‑ɔ e̱ ba kase̱ŋtiŋ‑o.”

21 Saŋ mɔ pɛɛɛ na ase̱sɛ‑ɔ ye̱re̱ bo̱ gywii Sakariya, na ba fa ke̱tɔ se̱ ne̱ ɔɔ ko̱ŋ kyee Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ bwe̱e̱tɔ ane̱ŋ‑ɔ. 22 Saŋ ne̱ ɔɔ bo̱ le̱e̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ ye̱re̱ ba asare̱e̱ bo̱ sa se̱ŋsa. Ne̱ baa pini fe̱yɛ Wuribware̱ a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ mò̱ suŋkpa‑ɔ mfe̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ lɛɛ taare̱ yaye̱ kanɔ sa se̱ŋsa gywii bamo̱.

23 Ŋke ne̱ Sakariya e̱ waa mò̱ kusuŋ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ a kyo̱ŋ‑ɔ, ne̱ ŋkee ɔɔ yɔ mò̱ aye̱. 24 Bo̱ fo̱ saŋ ko̱‑ɔ ne̱ mò̱ ka a nya kame, ne̱ ŋkee ɔɔ kwe̱e̱rɔ ke̱kyaŋ‑nɔ aferi anuu, na ɔ maa le̱e̱ kawu. 25 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ, “Ŋkee fe̱raa Wuribware̱ a kya mo̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ lee mo̱ le̱e̱ ipeere‑ro ase̱sɛ ase̱!”

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a suŋ tɔwe̱ Yeesuu ko̱ko̱we̱ ase̱ŋ‑ɔ

26 Amɔ Ilisabɛt a kame‑o aferi asiye‑o‑ro‑o, ne̱ Wuribware̱ a be̱e̱ suŋ mò̱ kabɔɔ Gabriyɛl fe̱yɛ ɔ yɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ a maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Nasarɛt‑ɔ‑rɔ, 27 na ɔ yɔ kabregyii ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Mariya‑o ase̱. Kabregyii mɔ ne̱ baa ke̱re̱ mò̱ sa ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yo̱sɛf ne̱ ɔɔ le̱e̱ Yudaa awuye ɔde̱daapo̱ Deefid a kabuno‑o. 28 Amo̱ fe̱raa kabɔɔ‑ɔ a yɔ kabregyii amo̱ ase̱ mfe̱ŋ ne̱ ɔ bo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ ka mò̱ kanɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ a gya fo̱ kamɛɛ, ne̱ oo yure fo̱.”

29 Ne̱ Mariya duŋ a te̱ŋ mò̱ bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a kabɔɔ‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ fa mfɛɛre̱ kpo̱ne̱ fe̱yɛ o nu ke̱mo̱ ne̱ kabɔɔ amo̱ a tɔwe̱‑ɔ kaase̱ aaa. 30 Ne̱ kabɔɔ amo̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ,

“Mariya, fo̱ ma sa a kufu nya fo̱.

Wuribware̱ a waa fo̱ atɔ.

31 Fo̱ e̱ nya kame na fo̱ ko̱we̱ ɔnyare̱,

na fo̱ sa mò̱ ke̱nyare̱ fe̱yɛ Yeesuu.

32 Na o kii se̱sɛ dabe̱, na bo̱ te̱e̱ mò̱ ɛ

Nyiŋkpe̱ŋ-kyo̱ŋ-atɔ‑pɛɛɛ-Bware̱ mò̱ gyi‑o.

Na Nyaŋpe̱ Wuribware̱ sa a ɔ kye̱na

mò̱ nana Deefid a kuwure‑o si.

33 Na o kii mo̱ne̱ ɔde̱daapo̱ Yakubu a ananagyi‑o

owure nsu pɛɛɛ.

Mò̱ kuwure‑o maa gye̱ kɛɛ daa!”

34 Ne̱ Mariya yɛ, “Mo̱ŋ nyi anyare̱, ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ a waa na a ba ane̱ŋ?”

35 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ mɔ yɛ,

“Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ ywe̱e̱ fo̱ se̱,

na Nyiŋkpe̱ŋ-kyo̱ŋ-atɔ‑pɛɛɛ-Bware̱

a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ sii fo̱ se̱.

Amo̱se̱‑ɔ fo̱ kayaagyi‑o, ba te̱e̱ mò̱ ɛ

ke̱yaafɔre̱ timaa, Wuribware̱ mò̱ gyi‑o.

36 Nu, fo̱ ko̱we̱bɛɛ Ilisabɛt ne̱ ɔɔ be̱re̱, ne̱ bo̱ yɛ ɔ maa ko̱we̱‑ɔ, de ɔnyare̱ kame. Kamo̱ aferi asiye ne̱e̱. 37 Na sɛye̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ Wuribware̱ maa taare̱ a ɔ waa!”

38 Ne̱ Mariya yɛ, “Wuribware̱ kabre e̱ gye̱ mo̱, amo̱se̱‑ɔ a waa sa mo̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ fo̱ a tɔwe̱‑ɔ mɔ dɛɛ.” Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ amo̱ a le̱e̱ mò̱ ase̱.

Ane̱ŋ ne̱ Mariya a ya ka Ilisabɛt kanɔ‑ɔ

39 Ke̱tɔ mo̱ŋ kyee ne̱ Mariya a waa siraa, ne̱ ɔɔ da e̱ye̱e̱ se̱ yɔ Yude̱ya maŋ ko̱ ne̱ ɔ bo̱ abe̱e̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, mfe̱ŋ ne̱ Sakariya na mò̱ ka Ilisabɛt te‑o. 40 Ne̱ ɔɔ yɔ Sakariya lɔŋ‑nɔ ya ka Ilisabɛt kanɔ. 41 Ilisabɛt ke̱de̱ŋ nu Mariya kanɔka‑ɔ, ne̱ kayaagyi ne̱ o de mò̱ kame‑o a dabo̱rɔ mò̱ e̱ye̱e̱ mò̱ nyi kame‑ro. Ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o a le̱e̱ so̱so̱ bo̱ kye̱na Ilisabɛt se̱ puri amo̱‑rɔ. 42 Ne̱ Ilisabɛt a tɔwe̱ keŋkeŋ gywii Mariya fe̱yɛ,

“Akye̱e̱‑rɔ pɛɛɛ fo̱ ne̱ Wuribware̱ a yure bwe̱e̱tɔ,

Wuribware̱ a yure kayaagyi

ne̱ fo̱ e̱ ba a fo̱ bo̱ ko̱we̱‑ɔ.

43 Mo̱ a nya kuŋu timaa fe̱yɛ

mo̱ nyaŋpe̱ Kristoo mò̱ nyi a ba

na ɔ bo̱ ka mo̱ kanɔ.

44 Mo̱ a de̱ŋ nu fo̱ kanɔka‑ɔ,

ne̱ kayaagyi ne̱ ɔ bo̱ mo̱ kame‑ro‑o a dabo̱rɔ e̱ye̱e̱

bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ aa waa mò̱ kɔne̱.

45 Fo̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a suŋ

bo̱ tɔwe̱ gywii fo̱‑ɔ e̱ ba‑rɔ kase̱ŋtiŋ‑o si‑o,

o yure fo̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Mariya a kyo̱rɔ Wuribware̱‑ɔ

46-48 Ne̱ Mariya yɛ,

“Mo̱ e̱ kyo̱rɔ Wuribware̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ.

Mo̱ akatɔ a gyi mo̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ Wuribware̱ se̱.

A le̱e̱ fe̱yɛ, hare̱e̱ mo̱ a gye̱ mò̱ kabre wo̱rɔba‑ɔ

gbaa ooo, oo nyiŋŋi mo̱ se̱.

Le̱e̱ ndɔɔ bo̱ yɔ, ase̱sɛ ne̱ bo̱ te mbe̱yɔmɔ‑ɔ

na bamo̱ ne̱ ba ba a bo̱ bo̱ ko̱we̱‑ɔ,

e̱ te̱e̱ mo̱ ɛ N‑de‑ŋyure.

49 Bo̱ le̱e̱ atɔ dabe̱ ne̱ Ɔyaale̱ŋpo̱-Bware̱ a waa sa mo̱‑ɔ se̱,

mo̱ e̱ kyo̱rɔ mò̱ ke̱nyare̱ kpe̱yaa.

50 Le̱e̱ de̱daa‑ɔ bo̱ fo̱ mbe̱yɔmɔ

ɔ kpa ke̱nana ke̱maa‑rɔ ase̱sɛ ne̱ ba bu mò̱‑ɔ ase̱ŋ.

51 Ne̱ o teyi mò̱ ke̱sare̱e̱ dabe̱‑ɔ bo̱ waa atɔ dabe̱,

ne̱ ɔɔ brawe̱ bamo̱ ne̱ ba kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ‑rɔ.

52 Ɔɔ baa awure kaase̱,

ne̱ ɔɔ yase̱ ase̱sɛ laŋgyaŋ so̱so̱.

53 Ɔɔ sa atiripo̱ atɔ timaa,

ne̱ ɔɔ gya atɔ awuye bo̱ kyo̱ŋwe̱ asare̱e̱ kpaŋkpaŋ.

54-55 Oo nyiŋŋi ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii

ane̱ nana Abraham mò̱ aa mò̱ ananagyi‑o si,

fe̱yɛ o yure bamo̱ nsu pɛɛɛ‑ɔ.

Ne̱ ŋkee ɔɔ ba na ɔ bo̱ kya ane̱ Isireelii awuye,

Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ‑rɔ.”

56 Ne̱ Mariya a kye̱na mfe̱ŋ ka Ilisabɛt kanɔ waa aferi asa pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ kiŋŋi yɔ pe̱.

Ane̱ŋ ne̱ baa ko̱we̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ

57 Ilisabɛt ko̱ko̱we̱ saŋ a fo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ ko̱we̱ ɔnyare̱. 58 Mò̱ akye̱nabɛɛpo̱ na mò̱ ako̱we̱bɛɛ a nu fe̱yɛ Wuribware̱ a waa atɔ timaa sa mò̱‑ɔ, ne̱ aa waa bamo̱ aa mò̱ kakatɔgyi.

59 Bamo̱ a ko̱we̱ kayaagyi‑o, ke̱mo̱ kake buruwase̱po̱‑ɔ, ne̱ baa te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu, ne̱ bo̱ yɛ bo̱ ba mò̱ se̱ Sakariya ke̱nyare̱ bo̱ sa mò̱. 60 Ne̱ mò̱ nyi yɛ, “Daabii. Weetee mò̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Yohanee.”

61 Ne̱ baa be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Ne̱e̱ bo̱ maa te̱e̱ mo̱ne̱ ako̱we̱bɛɛ‑ɔ ɔko̱ mɔ ane̱ŋ ɛ?”

62 Mò̱ se̱ a mo̱ŋ tɛɛ taare̱ sa se̱ŋsa‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ baa ba asare̱e̱ bo̱ bise mò̱ ke̱nyare̱ ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ bo̱ bo̱ sa mò̱ gyi amo̱‑ɔ. 63 Ne̱ ɔɔ ba asare̱e̱ bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ sa mò̱ kataabo̱o̱ ne̱ ba kyo̱rɛɛ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ kyo̱rɛɛ fe̱yɛ, “Mò̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Yohanee.” Ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱ pɛɛɛ. 64 Mò̱ a de̱ŋ kyo̱rɛɛ amo̱ puri amo̱‑rɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ mò̱ kanɔ a buŋŋi, ne̱ ɔɔ be̱e̱ le̱e̱ ɔ sa se̱ŋsa, ne̱ ɔɔ me̱raa se̱ ɔ kyo̱rɔ Wuribware̱. 65 Ne̱ aa waa mò̱ akye̱nabɛɛpo̱‑ɔ pɛɛɛ kufu, ne̱ ase̱ŋ amo̱ a lweero fo̱ Yude̱ya abe̱e̱‑ɔ‑rɔ a e̱maŋ‑ɔ ɔke̱maa se̱. 66 Ɔke̱maa ne̱ oo nu ase̱ŋ amo̱‑ɔ a fa amo̱ mfɛɛre̱, ne̱ bo̱ yɛ, “Ntɔ se̱sɛ ne̱ kayaagyi mɔ e̱ ba a ɔ bo̱ kii‑o ne̱e̱?” A le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa a ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ ke̱yaale̱ŋ bo̱ mò̱‑rɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Sakariya a kyo̱rɔ Wuribware̱‑ɔ

67 Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a bo̱ ywe̱e̱ Sakariya si, ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ tɔwe̱ o gywii mò̱‑ɔ. Ne̱ ɔ yɛ,

68 “Mo̱nꞌ sa a ane̱ Isireelii awuye

kyo̱rɔ ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱,

a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ bo̱ lee mò̱ ase̱sɛ le̱e̱ ase̱ŋ‑nɔ,

ne̱ baa nya bamo̱ e̱ye̱e̱.

69 Ɔɔ sa ane̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ dabe̱

bo̱ le̱e̱ mò̱ ke̱yaafɔre̱, ane̱ ɔde̱daapo̱ Deefid, a ke̱nana‑ɔ‑rɔ,

70-71 fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ bo̱rɔ mò̱ akyaamɛɛ timaa si

tɔwe̱ kyee bo̱ be̱ya ane̱‑ɔ,

fe̱yɛ o lee ane̱ a ɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ ado̱ŋ

na bamo̱ ne̱ ba kisi ane̱‑ɔ ke̱sare̱e̱‑rɔ.

72-75 Wuribware̱ yɛ ɔ waa ane̱ ade̱daapo̱ ke̱dame̱naŋsɛ,

na ɔ ma taŋ e̱taŋ dabe̱ ne̱ ɔɔ waa bo̱ be̱ya

mò̱ aa ane̱ nana Abraham mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ se̱,

fe̱yɛ ɔ kɔɔre̱ ane̱ a ɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ ado̱ŋ ase̱,

na ɔ sa a ane̱ suŋ mò̱ bo̱ fo̱ ane̱ ŋkpake kɛɛ,

na kufu mo̱ŋ de ane̱,

na ane̱ nya ŋkpo̱nɔfwiiri mò̱ ase̱

na ane̱ de̱e̱ kii itimaa awaapo̱.”

76 Ne̱ Sakariya a sa se̱ŋsa gywii mò̱ gyi‑o fe̱yɛ,

“Mo̱ gyi, fo̱ fe̱raa ba te̱e̱ fo̱ fe̱yɛ

Nyiŋkpe̱ŋ-kyo̱ŋ-atɔ‑pɛɛɛ-Bware̱ a kyaamɛɛ‑ɔ,

a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ ŋkpɛɛ,

na fo̱ ya lɔŋŋɔ mò̱ kpa bo̱ be̱ya mò̱.

77 Na fo̱ ya tɔwe̱ gywii ane̱ ne̱ ane̱ gye̱ mò̱ ase̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ,

ɔ kpa fe̱yɛ ane̱ nu ane̱ e̱ye̱e̱,

na ɔ nya taa ane̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke ane̱ na ɔ mo̱rɔwe̱ ane̱.

78-79 Mò̱ a ŋu ane̱ e̱wɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ,

ane̱ŋ a ɔmo̱rɔwe̱po̱ ne̱ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ane̱‑ɔ,

ba te̱e̱ mò̱ ɛ Gye̱gyaye̱-kyɔwe̱-a‑ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ,

a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ke̱laŋŋe̱rɔ e̱ we̱e̱ ane̱

ne̱ ane̱ te kibugyii‑ro, ne̱ ane̱ se̱re̱ lowi‑o si,

na ɔ laŋŋe̱ ane̱ e̱kpa‑rɔ

na ane̱ nya kye̱na ŋkpa na alaŋfiya‑ro.”

80 Kayaagyi‑o a daŋ‑ɔ, ɔɔ nya kanyiase̱ŋ na daa timaa. Ne̱ ŋkee ɔɔ yɔ ya kye̱na kimukee‑ro ane̱ŋ‑aaa, bo̱ fo̱ saŋ ne̱ o lee mò̱ e̱ye̱e̱ ifuri bo̱ kaapo̱ Isireelii awuye‑o.

2

Ane̱ŋ ne̱ baa ko̱we̱ Yeesuu‑o

(Matiyo 1.18–25)

1 Ŋke amo̱‑rɔ‑ɔ ne̱ Roma awuye owure dabe̱ Kaye̱saa Agustus a sa mbraa fe̱yɛ bo̱ kyo̱rɛɛ na bo̱ kare̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mò̱ e̱se̱‑ɔ se̱‑ɔ pɛɛɛ. Amo̱ e̱ gye̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ fe̱yɛ bamo̱ a sa ane̱ŋ a mbraa‑ɔ. 2 Swe̱e̱re̱ amo̱ se̱ to̱ŋ ko̱ e̱ gye̱ Siriya. Saŋ amo̱‑ɔ gominaa ne̱ ɔ ye̱re̱ owure dabe̱‑ɔ ayaa‑rɔ mfe̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ Kwiriniyus. Ne̱ gominaa amo̱ de Yudaa awuye e̱swe̱e̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ e̱mo̱ Galile̱ya na Samariya na Yude̱ya‑ɔ se̱ ke̱yaale̱ŋ. 3 Ne̱ baa sa mbraa fe̱yɛ ɔke̱maa yɔ mò̱ aye̱, na ɔ kyo̱rɛɛ mò̱ ke̱nyare̱ mfe̱ŋ.

4-5 Amo̱se̱‑ɔ Yo̱sɛf na mò̱ ke̱re̱kye̱e̱ Mariya gbaa a ko̱so̱ le̱e̱ Nasarɛt maŋ ne̱ bo̱ te mò̱‑rɔ ne̱ ɔ bo̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Ne̱ baa yɔ Bɛte̱lahɛm maŋ ne̱ ɔ bo̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ ne̱ ɔ gye̱ bamo̱ nana Owure Deefid aye̱‑ɔ. Ne̱ baa yɔ ya kyo̱rɛɛ bamo̱ anyare̱. Saŋ amo̱ na Mariya de kame.

6 Bamo̱ a bo̱ Bɛte̱lahɛm mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ Mariya ko̱ko̱we̱ a fo̱. 7 Ne̱ baa buwi kpa afɔ a so̱we̱kpa a lɔŋ‑ɔ na bo̱ so̱we̱ mfe̱ŋ. Amaa bo̱ mo̱ŋ nya so̱we̱kpa lɔŋ amo̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a ba maŋ amo̱‑rɔ kyɔ bo̱ so̱we̱ mfe̱ŋ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ baa so̱we̱ ke̱kyaŋ ne̱ mbo̱ da‑rɔ‑ɔ‑rɔ ne̱e̱. Ne̱ Mariya a ko̱we̱ mò̱ bregyi nyaŋsɛ‑ɔ. Ne̱ ɔɔ ba waagya bo̱ miri mò̱, ne̱ ɔɔ taa mò̱ bo̱ be̱ya ke̱dakaa ko̱ ne̱ bo̱ de mbo̱ ateese ba waa‑rɔ‑ɔ‑rɔ.

E̱sanne̱ ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ na Wuribware̱ mbɔɔ‑ɔ ase̱ŋ

8 Ke̱mo̱ kanye amo̱ e̱sanne̱ ade̱e̱re̱se̱po̱ ko̱ mɔ bo̱ swe̱e̱re̱ amo̱ se̱, ne̱ bo̱ da e̱fa‑rɔ ba de̱e̱re̱ bamo̱ mbo̱ se̱. 9 Mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱. Ne̱ Wuribware̱ se̱ a ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ a we̱e̱ bamo̱ se̱, ne̱ kufu a nya bamo̱ bwe̱e̱tɔ. 10 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ yɛ,

“Mo̱ne̱ ma sa a kufu nya mo̱ne̱,

a le̱e̱ fe̱yɛ ase̱ŋ kɔne̱kɔne̱sɛ ko̱

ne̱ a baa ɔke̱maa mɔ kakatɔgyi‑o

ne̱ mo̱ a baa mo̱ne̱.

11 Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ndɔɔ a kake mɔ

baa ko̱we̱ ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱‑ɔ.

Mò̱ e̱ gye̱ Kristoo, mo̱ne̱ nyaŋpe̱

ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ

o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ.

Baa ko̱we̱ mò̱ mo̱ne̱ ɔde̱daapo̱ Deefid a maŋ‑ɔ‑rɔ.

12 Na ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ,

mo̱ne̱ ya yɔ, mo̱ne̱ i ŋu fe̱yɛ

baa ba waagya bo̱ miri mò̱ bo̱ be̱ya

ke̱dakaa ne̱ bo̱ de mbo̱ ateese ba waa‑rɔ‑ɔ‑rɔ.”

13 Puri amo̱‑rɔ, ne̱ Wuribware̱ mbɔɔ bwe̱e̱tɔ a le̱e̱ so̱so̱ bo̱ tii ɔgye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ se̱ e̱sanne̱ ade̱e̱re̱se̱po̱ amo̱ ase̱ mfe̱ŋ, na ba waa iliŋ ba kyo̱rɔ Wuribware̱ fe̱yɛ,

14 “Wuribware̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ

a nya ke̱dabe̱ na wuraa ooo,

ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ swe̱e̱re̱ se̱

ne̱ ɔ kpa bamo̱ ase̱ŋ‑ɔ

a nya kaye̱e̱yuri ooo.”

15 Amɔ Wuribware̱ mbɔɔ amo̱ a kiŋŋi bo̱ yii so̱so̱‑ɔ, ne̱ ŋkee e̱sanne̱ ade̱e̱re̱se̱po̱ amo̱ yɛ, “Mo̱nꞌ sa a ane̱ yɔ maŋ amo̱‑rɔ ya ke̱e̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ tɔwe̱ gywii ane̱‑ɔ.”

16 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa waa me̱naŋ yɔ Bɛte̱lahɛm ya ŋu Mariya na Yo̱sɛf na kayaagyi‑o, na ɔ da ke̱dakaa ne̱ bo̱ de mbo̱ ateese ba waa‑rɔ‑ɔ‑rɔ. 17 Ne̱ baa tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a tɔwe̱ kayaagyi amo̱ ase̱ŋ‑ɔ gywii bamo̱. 18 Ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ ɔke̱maa ne̱ oo nu ane̱ŋ ne̱ e̱sanne̱ ade̱e̱re̱se̱po̱ amo̱ a tɔwe̱‑ɔ. 19 Mariya mɔ a taa ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ bo̱ be̱ya mò̱ kuŋu‑ro, ne̱ ɔɔ fa amo̱ mfɛɛre̱ bwe̱e̱tɔ. 20 Ne̱ e̱sanne̱ ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ a kiŋŋi ba yɔ, na ba waa iliŋ ba kyo̱rɔ Wuribware̱ bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ baa nu ne̱ baa ŋu‑o si. Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a de̱ŋ tɔwe̱ gywii bamo̱‑ɔ dɛɛ ya waa.

Ane̱ŋ ne̱ baa sa kayaagyi‑o ke̱nyare̱‑ɔ

21 Kayaagyi‑o a gyi ŋke mburuwa‑o, ne̱ saŋ a fo̱ fe̱yɛ bo̱ te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu‑o. Ne̱ baa te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu. Ne̱ baa sa mò̱ ke̱nyare̱ ɛ Yeesuu, ne̱ ke̱ gye̱ ke̱nyare̱ ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a sa mò̱ pwɛɛ ne̱ Mariya a dɛɛ nya mò̱ kame‑o.

Ane̱ŋ ne̱ baa yaa Yeesuu Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ

22-24 Amɔ Yudaa awuye de bamo̱ mbraa ko̱ ne̱ Wuribware̱ a sa bamo̱ ɔde̱daapo̱ Mosis fe̱yɛ ɔkye̱e̱ ya ko̱we̱ kayaagyi po̱pwɛɛ o de iyisi bo̱ fo̱ ŋke aduna. Ŋke amo̱ ya kyo̱ŋ, na bo̱ taa ɔkye̱e̱‑ɔ na mò̱ kayaagyi‑o yaa Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, na bo̱ kperi kayaagyi‑o si mɔɔ kabo̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a tɔwe̱ mò̱ mbraa wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Ɔke̱maa bregyi nyaŋsɛ ne̱ ɔ ko̱we̱ mò̱‑ɔ gye̱ Wuribware̱ lee.”*

Na bo̱ be̱e̱ kpɛɛ ɔkye̱e̱‑ɔ se̱. Ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ e̱ gye̱ otiripo̱ fe̱raa, ke̱tɔ ne̱ ɔ mɔɔ bo̱ sa Wuribware̱‑ɔ e̱ gye̱ awurele̱pɔ anyɔ.* Ne̱ Yo̱sɛf a taa Mariya na mò̱ kayaagyi yaa Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ Yɛro̱salɛm mfe̱ŋ na bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ mbraa‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ.

25 Saŋ amo̱ mɔ ɔnyare̱ ko̱ bo̱ Yɛro̱salɛm mfe̱ŋ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Simeyɔŋ. Ɔnyare̱ amo̱ gye̱ se̱sɛ timaa, ne̱ o suŋ Wuribware̱ nɛɛnɛɛ. Ne̱ ŋkee o te o gywii saŋ ne̱ Wuribware̱ i suŋ ɔmo̱rɔwe̱po̱ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Isireelii awuye‑o. Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o te mò̱ se̱. 26 Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a kyɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ o ŋu Kristoo ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ pwɛɛ na ɔ dɛɛ wu. 27 Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa ne̱ ɔɔ yɔ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ kabuno kake nsi ne̱ Yo̱sɛf na Mariya a baa Yeesuu mfe̱ŋ na bo̱ bo̱ waa ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ. 28 Ne̱ Simeyɔŋ a kɔɔre̱ keegyi‑o o de mò̱ asare̱e̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ fe̱yɛ,

29 “O, Nyaŋpe̱ Wuribware̱, mo̱ mfɛɛre̱ a di mo̱,

ŋkee fe̱raa sa a ŋ wu,

30-31 a le̱e̱ fe̱yɛ ŋkee fe̱raa

mo̱ a ŋu ɔko̱ ne̱ fo̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya

fe̱yɛ mo̱ i ŋu pwɛɛ na n dɛɛ wu‑o.

Mò̱ e̱ gye̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ ne̱ fo̱ a lee bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ pɛɛɛ‑ɔ.

32 O kii fe̱yɛ fetiri a ɔ bo̱ sa nde̱ se̱ awuye,

na bo̱ nya gyii fo̱ e̱kpa‑ɔ.

Na fo̱ ase̱sɛ Isireelii awuye kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱

mò̱ ke̱dabe̱ na mò̱ wuraa‑o si.”

33 Ne̱ ane̱ŋ ne̱ Simeyɔŋ a tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ kayaagyi‑o si‑o a kpe̱ŋ kayaagyi‑o mò̱ se̱ na mò̱ nyi e̱ye̱e̱.

34-35 Ne̱ Simeyɔŋ a yure bamo̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Mariya fe̱yɛ,

“Wuribware̱ a lee kayaagyi mɔ ne̱e̱ fe̱yɛ o kii

ɔko̱ ne̱ ane̱ Isireelii awuye bwe̱e̱tɔ i kine,

na bo̱ kpuri,

ne̱ bamo̱ bwe̱e̱tɔ mɔ e̱ kɔɔre̱ mò̱ a bo̱ gyi,

na bo̱ nya ke̱mo̱rɔwe̱‑ɔ.

Ɔ kaapo̱ Wuribware̱ a e̱kpa‑ɔ,

amaa ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ a bo̱ bo̱ kye mò̱.

Na bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ

bo̱ lee bamo̱ mfɛɛre̱ bɔye̱ ifuri.

Na fo̱, mò̱ nyi‑o mɔ, a waa fo̱ gya bwe̱e̱tɔ,

na fo̱ bo̱re̱‑rɔ duŋwi fo̱.”

36-37 Saŋ amo̱ dɛɛ ke̱kye̱e̱bre̱sɛ ko̱ mɔ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Anaa. Ɔ gye̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ ko̱ ne̱e̱. Ɔɔ le̱e̱ Isireelii awuye kasuro ne̱ ba te̱e̱ kamo̱ ɛ Ase̱re̱‑ɔ‑rɔ. Mò̱ se̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Fanuwɛl. Ɔɔ waare̱e̱ na ɔ gye̱ kabregyii, ne̱ mò̱ aa mò̱ kuri a kye̱na nsu nsunoo, ne̱ mò̱ kuri a wu. Ne̱ oo kii kpenlekye̱e̱ ane̱ŋ‑aaa bo̱ fo̱ mbe̱yɔmɔ, ne̱ oo gyi nsu aduburuwa na nna. Ne̱ ŋkee ɔ bo̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ kabuno saŋ ke̱maa, o suŋ Wuribware̱ mpase̱ na kanye, na ɔ kra ako̱ŋ, na ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 38 Kayaagyi‑o na mò̱ se̱ na mò̱ nyi a bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ Anaa a ya ŋu bamo̱. Mò̱ ke̱ya ŋu bamo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ na ko̱waa fe̱yɛ mò̱ a sa bamo̱ kayaagyi amo̱. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ kayaagyi amo̱ ase̱ŋ gywii Yɛro̱salɛm awuye ne̱ bo̱ gywii fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ ba a ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ bamo̱ maŋ‑ɔ le̱e̱ bamo̱ ado̱ŋ ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ.

Yo̱sɛf na mò̱ ka kikiŋŋi yɔ Nasarɛt

39 Saŋ ne̱ Yo̱sɛf na mò̱ ka Mariya a waa ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ baa kiŋŋi yɔ bamo̱ kye̱nakpa Nasarɛt maŋ ne̱ ɔ bo̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ. 40 Mfe̱ŋ ne̱ bamo̱ gyi amo̱ a ya daŋ nya e̱le̱ŋ. Ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱ kanyiase̱ŋ bwe̱e̱tɔ, ne̱ ɔɔ sa mò̱ ŋyure.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu ŋyaagyi‑ro, ɔɔ yɔ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ

41 To, kasu ke̱maa mɔ Yeesuu mò̱ ako̱we̱po̱ naa Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ba gyi Yudaa awuye a kasu kanɔ a ateese ko̱ ne̱ ba te̱e̱ amo̱ ɛ Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱‑ɔ. 42 Amɔ Yudaa awuye ase̱ kanyaŋsɛɛ ya gyi nsu kudu ŋnyɔ, o de kpa fe̱yɛ ɔ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔɔ daŋ lo̱we̱‑ɔ e̱ waa‑ɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ Yeesuu a gyi nsu kudu ŋnyɔ‑ɔ, ne̱ mò̱ aa mò̱ ako̱we̱po̱ a ya gyi ateese amo̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ nsu ke̱maa mò̱ ako̱we̱po̱‑ɔ e̱ waa‑ɔ. 43 Bamo̱ a lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ŋkee ba kiŋŋi ba yɔ pe̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu wo̱re̱ a sii Yɛro̱salɛm, na mò̱ ako̱we̱po̱ mo̱ŋ nyi. 44 Ba fa fe̱yɛ ɔ bo̱ ase̱sɛ ne̱ bamo̱ aa bamo̱ a yɔ‑ɔ‑rɔ ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ baa nare̱ ane̱ŋ‑aaa kake ko̱ŋko̱ ya fo̱ kpa‑rɔ pwɛɛ ne̱ baa dɛɛ le̱e̱ ba buwi ba kpa mò̱ bamo̱ ako̱we̱bɛɛ ne̱ bamo̱ aa bamo̱ a yɔ‑ɔ na bamo̱ nyare̱‑ana ase̱. 45 Amaa baa de̱e̱re̱ kpo̱ne̱, bo̱ mo̱ŋ ŋu mò̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ne̱ baa kiŋŋi be̱e̱ yɔ Yɛro̱salɛm ba buwi ba kpa mò̱. 46 Bamo̱ a le̱e̱ ba yɔ pe̱‑ɔ ŋke nsa‑rɔ pwɛɛ ne̱ baa dɛɛ ŋu mò̱, na mò̱ aa abware̱se̱ŋ akaapo̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ te Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ kabuno, na o nu ke̱tɔ ne̱ ba kaapo̱‑ɔ, na o bise bamo̱ amo̱ ase̱ŋ. 47 Ne̱ bamo̱ ne̱ baa ŋu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a nu ase̱ŋ‑ɔ kaase̱ na mò̱ gbaa e̱ be̱ŋŋaa bamo̱‑ɔ, e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱. 48 Mò̱ se̱ na mò̱ nyi a ya ŋu mò̱‑ɔ, ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱, ne̱ mò̱ nyi yɛ, “Mo̱ gyi, nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ fo̱ a waa ane̱ mfaanɛɛ‑ɔ ne̱e̱? Fo̱ a sa ne̱ mo̱ aa fo̱ se̱ akatɔ a pee ane̱ i buwi ane̱ e̱ kpa fo̱.”

49 Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa mò̱ nyi na mò̱ se̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ naa mo̱ne̱ i buwi mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ to̱ŋ ko̱‑ɔ ne̱e̱? Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ n kye̱na n se̱ a lɔŋ‑ɔ‑rɔ ne̱e̱ e̱e̱e̱?” 50 Amaa bo̱ mo̱ŋ nu mò̱ ase̱ŋ‑ɔ kaase̱.

51 Ne̱ bamo̱ aa Yeesuu a kiŋŋi yɔ Nasarɛt maŋ‑nɔ, ne̱ oo bu bamo̱ nɛɛnɛɛ. Ne̱ mò̱ nyi a taa ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ bo̱ be̱ya mò̱ kuŋu‑ro. 52 Ne̱ Yeesuu a daŋ, ne̱ mò̱ kanyiase̱ŋ a waa ko̱kyɔ. Ne̱ Wuribware̱ na ase̱sɛ pɛɛɛ a kpa mò̱ ase̱ŋ.

3

Ane̱ŋ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a lɔŋŋɔ kpa sa Yeesuu‑o

(Matiyo 3.1–12; Maak 1.1–8; Yohanee 1.19–28)

1-2 Saŋ ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ Sakariya mò̱ gyi Yohanee a tɔwe̱ abware̱se̱ŋ na ɔ bo̱ kimukee‑ro‑o, na saŋ amo̱ nsu kudu nnuu ne̱e̱ fe̱yɛ Roma awuye owure dabe̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Tibeeriyus‑o a gyi kuwure‑o. Saŋ amo̱ dɛɛ na Romanyi ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Pontiyus Pilat ye̱re̱ owure dabe̱ amo̱ ayaa‑rɔ o gyi Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ kigominaa. Ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Hɛrɔd‑ɔ gye̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ owure. Mò̱ tire Filipo e̱ gye̱ Iture̱ya na Trakoniitis e̱swe̱e̱re̱ se̱ owure. Na ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Lisaniyas‑o gye̱ Abileenee swe̱e̱re̱ se̱ owure. Ne̱ Hanaa na Kayafas mɔ i gyi Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ ke̱bre̱sɛ saŋ amo̱. 3 To, ne̱ Yohanee a yɔ Yo̱o̱daŋ bo̱ŋ a keri‑o pɛɛɛ ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ ne̱ Wuribware̱ yɛ ɔ tɔwe̱‑ɔ gywii ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱rɔ mfe̱ŋ ɔ kyo̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ nu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱, na mo̱nꞌ kiŋŋi le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na mo̱nꞌ bɔ asuu, na Wuribware̱ nya taa mo̱ne̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke mo̱ne̱.”

4 Yohanee mɔ ase̱ŋ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Ɔko̱ e̱ fɛɛ‑rɔ kimukee‑ro fe̱yɛ,

‘Mo̱nꞌ lɔŋŋɔ kpa nɛɛnɛɛ bo̱ be̱ya Wuribware̱,

na mo̱nꞌ waa kpa kye̱rarasɛ sa mò̱ a ɔ bo̱ bo̱rɔ se̱.

5 Ke̱maŋtaŋ ke̱maa mɔ e̱ bo̱rɔ a ki tii,

na ke̱be̱e̱ na ke̱be̱e̱gyi ke̱maa mɔ buburi ba kaase̱.

E̱kpa kɔre̱sɛ e̱ waa kyɛye̱,

na swe̱e̱re̱ ne̱ o du sake̱sake̱‑ɔ pɛɛɛ mɔ gyiiri si.

6 Na kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ ŋu ɔmo̱rɔwe̱po̱

ne̱ Wuribware̱ i suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ.’ ”*

7 Ne̱ ase̱sɛ biribiri a ba Yohanee ase̱ na ɔ bɔ bamo̱ asuu. Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ awɔ mɔ, e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ a ba mfe̱e̱? Ɔko̱ a kaapo̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ mo̱ne̱ gbaa mo̱nꞌ lee mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ bo̱ le̱e̱ e̱bɔye̱ a kakɔka ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa a ɔ ba bo̱ sa abɔye̱waapo̱‑ɔ‑rɔ aaa? Ma kɔɔre̱ a n gyi. 8 Mo̱ne̱ ma fa fe̱yɛ mo̱ne̱ a gye̱ ane̱ nana Abraham mò̱ ananagyi‑o si, mo̱ne̱ mo̱ŋ tii kakɔka ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa a ɔ ba bo̱ sa abɔye̱waapo̱‑ɔ se̱. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ taare̱ a ɔ ba mfe̱e̱ a afo̱re̱ mɔ bo̱ buruwi ase̱sɛ na bo̱ kii Abraham mò̱ ananagyi. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ, mo̱ne̱ akatɔ ya pee amo̱‑ɔ se̱, ke̱tɔ ne̱ ki tiri‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ waa atɔ ke̱maa ne̱ weetee a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a nu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ a kiŋŋi le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ‑ɔ. 9 Mo̱ne̱ pɛɛɛ ne̱ mo̱ne̱ i nu mo̱ ase̱‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ ayii‑o. Mo̱nꞌ sa se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a waa kakwii‑atɔ siraa, na ɔ ba bo̱ ŋe kiyii ke̱maa ne̱ ke̱ maa swɛɛ agyi timaa‑o ileŋ kaase̱ a ɔ bo̱ da na ɔ twe̱e̱ waa de̱e̱kpa‑rɔ.”

10 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a bise Yohanee fe̱yɛ, “Ne̱ nte̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa a ane̱ waa?”

11 Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa ne̱ o de awaagya anyɔ‑ɔ taa ɔko̱ŋko̱ sa mò̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ de‑o, na ɔke̱maa ne̱ o de ateese‑o sa mò̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ de‑o.”

12 Ne̱ leŋpoo akɔɔre̱po̱ ko̱ a ba a bo̱ bo̱ bɔ asuu, ne̱ baa bise Yohanee fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, nte̱tɔ ne̱ ane̱ waa?”

13 Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ ma kɔɔre̱ leŋpoo kyo̱ŋ ane̱ŋ ne̱ bo̱ yɛ mo̱nꞌ kɔɔre̱‑ɔ se̱.”

14 Ne̱ asoogyaa ko̱ mɔ a bise mò̱ fe̱yɛ, “Ne̱ ane̱ mɔ ane̱ ɛɛɛ? Nte̱tɔ ne̱ ane̱ waa?”

Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ ma le̱ŋ ɔko̱ kɔɔre̱ atanne̱, na mo̱ne̱ ma po̱rɔ ɔko̱ na ɔ mo̱ŋ waa bɔye̱ kɔɔre̱ mò̱ atanne̱. Mo̱ne̱ atanne̱ ne̱ mo̱ne̱ i suŋ ne̱ ba ka mo̱ne̱‑ɔ a baare. Mo̱ne̱ ma tɛɛ fe̱yɛ a mo̱ŋ kyɔ.”

15 Mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a ŋu fe̱yɛ ke̱tɔ timaa ko̱ e̱ ba a ke̱ bo̱ ba, ne̱ baa le̱e̱ ba fa fe̱yɛ nsaŋse̱ Yohanee e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ. 16 Ne̱ Yohanee a tɔwe̱ gywii bamo̱ pɛɛɛ fe̱yɛ, “Nkyu ne̱ n de mo̱ e̱ bɔ mo̱ne̱ asuu, amaa ɔko̱ saŋ ɔ ba na ɔ kyɔ mo̱, na mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ n lee mò̱ ase̱be̱ta gbaa na m fwe̱e̱ mò̱ ayaapapaa se̱. Mò̱ fe̱raa ɔ sa a Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ywe̱e̱ mo̱ne̱ se̱ ne̱e̱ na mo̱nꞌ nya ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ de̱e̱kpa‑ɔ. Na ɔ ba kufwiiŋe timaa‑o bo̱ gyee mo̱ne̱. 17 O de mò̱ kawo̱raa ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ kyaare̱ ayu na o swii waa mò̱ ke̱po̱re̱kye̱e̱‑rɔ‑ɔ. Na ŋkee ɔ kpane̱ afeŋfeŋtee‑o pɛɛɛ na ɔ kywɛɛ amo̱ de̱e̱kpa ne̱ ɔ maa duŋ‑o‑ro. Ane̱ŋ ne̱ o gyi ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ ne̱e̱.”

18 Mfaanɛɛ ne̱ Yohanee a bo̱rɔ e̱kpa bwe̱e̱tɔ se̱ bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii ase̱sɛ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔke̱maa nu mò̱ e̱ye̱e̱ na o kyurowi le̱e̱ e̱kpa bɔye̱ ne̱ ɔ gya se̱‑ɔ.

19-20 Ne̱ Yohanee e̱ tɔwe̱ o gywii Owure Hɛrɔd* fe̱yɛ ɔɔ waa bɔye̱ fe̱yɛ mò̱ a kɔɔre̱ mò̱ tire mò̱ ka ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Hɛrɔde̱ya‑ɔ waare̱e̱. Ne̱ ɔɔ po̱rɔ mò̱ e̱bɔye̱ bwe̱e̱tɔ ko̱ ne̱ ɔɔ be̱e̱ waa bo̱ tii si‑o si. Ne̱ owure a be̱e̱ waa bɔye̱ bo̱ tii si fe̱yɛ mò̱ a kra Yohanee tii.

Yeesuu asuu ke̱bɔ

(Matiyo 3.13–17; Maak 1.9–11)

21 Saŋ ne̱ Yohanee a bɔ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ asuu‑o, ne̱ ɔɔ bɔ Yeesuu asuu. Mò̱ a bɔ mò̱ asuu lo̱we̱, ne̱ Yeesuu e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, ne̱ awo̱re̱‑rɔ a buŋŋi‑ro. 22 Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ba bo̱ ywe̱e̱ Yeesuu si fe̱yɛ kuwurele̱pɔ‑ɔ. Ne̱ bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ gye̱ mo̱ gyi timaa, ne̱ mo̱ e̱ kpa fo̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ, ne̱ mo̱ akatɔ a gyi fo̱ se̱.”

Yeesuu ke̱nana‑rɔ

(Matiyo 1.1–17)

23 Saŋ ne̱ Yeesuu a le̱e̱ mò̱ kusuŋ kaase̱‑ɔ na oo gyi nsu waa adusa. Ɔko̱ ne̱ ase̱sɛ e̱ fa fe̱yɛ ɔ gye̱ Yeesuu mò̱ se̱ ne̱e̱‑ɔ e̱ gye̱ Yo̱sɛf.

Ne̱ Yo̱sɛf mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Heelii.

24 Ne̱ Heelii mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Matat,

ne̱ Matat mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Lewii,

ne̱ Lewii mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Marikii,

ne̱ Marikii mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yanayi,

ne̱ Yanayi mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yo̱sɛf,

ne̱ Yo̱sɛf mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Matatiyas.

25 Ne̱ Matatiyas mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Amos,

ne̱ Amos mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Nahum,

ne̱ Nahum mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Isilii,

ne̱ Isilii mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Nagayi.

26 Ne̱ Nagayi mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Maat,

ne̱ Maat mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Matatiyas,

ne̱ Matatiyas mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Simiye,

ne̱ Simiye mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yo̱sɛk,

ne̱ Yo̱sɛk mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yodaa,

ne̱ Yodaa mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yohanaŋ.

27 Ne̱ Yohanaŋ mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Risa,

ne̱ Risa mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Sirubabɛl,

ne̱ Sirubabɛl mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Salatiyɛl,

ne̱ Salatiyɛl mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Nirii.

28 Ne̱ Nirii mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Marikii,

ne̱ Marikii mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Adii,

ne̱ Adii mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Kosam,

ne̱ Kosam mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Ilimadam,

ne̱ Ilimadam mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Iri.

29 Ne̱ Iri mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yosuwa,

ne̱ Yosuwa mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Ileyesa,

ne̱ Ileyesa mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yorim,

ne̱ Yorim mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Matat,

ne̱ Matat mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Lewii.

30 Ne̱ Lewii mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Simeyɔŋ,

ne̱ Simeyɔŋ mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yudaa,

ne̱ Yudaa mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yo̱sɛf,

ne̱ Yo̱sɛf mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yonam,

ne̱ Yonam mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Iliyakim.

31 Ne̱ Iliyakim mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Miliya,

ne̱ Miliya mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Mɛna,

ne̱ Mɛna mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Matata,

ne̱ Matata mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Nataŋ,

ne̱ Nataŋ mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Deefid.

32 Ne̱ Deefid mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yɛse̱e̱,

ne̱ Yɛse̱e̱ mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Obid,

ne̱ Obid mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Bowas,

ne̱ Bowas mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Salamɔŋ,

ne̱ Salamɔŋ mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Naasɔŋ,

ne̱ Naasɔŋ mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Aminadabi.

33 Ne̱ Aminadabi mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Adimiŋ,

ne̱ Adimiŋ mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Aram,

ne̱ Aram mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Hisirɔŋ,

ne̱ Hisirɔŋ mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Pɛrɛs,

ne̱ Pɛrɛs mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yudaa,

ne̱ Yudaa mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yakubu.

34 Ne̱ Yakubu mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Isak,

ne̱ Isak mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Abraham,

ne̱ Abraham mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Teeraa,

ne̱ Teeraa mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Nahɔɔ.

35 Ne̱ Nahɔɔ mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Serug,

ne̱ Serug mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Rewu,

ne̱ Rewu mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Pɛlɛg,

ne̱ Pɛlɛg mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Heebrii,

ne̱ Heebrii mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Salaa,

ne̱ Salaa mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Keenaŋ.

36 Ne̱ Keenaŋ mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Aafake̱sad,

ne̱ Aafake̱sad mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Sɛm,

ne̱ Sɛm mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Nowaa,

ne̱ Nowaa mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Lamɛk,

ne̱ Lamɛk mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Mɛtusala.

37 Ne̱ Mɛtusala mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Inɔk,

ne̱ Inɔk mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Yarid,

ne̱ Yarid mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Mahalalɛl,

ne̱ Mahalalɛl mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Keenaŋ,

ne̱ Keenaŋ mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Inɔs.

38 Ne̱ Inɔs mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Sɛt,

ne̱ Sɛt mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Adam,

ne̱ ŋkee Adam mɔ mò̱ se̱ e̱ gye̱ Wuribware̱.

4

Yeesuu ko̱kyɔrɔke̱e̱

(Matiyo 4.1–11; Maak 1.12–13)

1 Le̱e̱ saŋ ne̱ baa bɔ Yeesuu asuu‑o, Wuribware̱ a sa mò̱ kufwiiŋe timaa‑o bwe̱e̱tɔ. Mò̱ a kiŋŋi le̱e̱ Yo̱o̱daŋ bo̱ŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa ne̱ ɔɔ yɔ ɔ naa o muruwi‑ro kimukee‑ro ŋke aduna. 2 Mfe̱ŋ ne̱ Ɔbɔnsam a kyɔ mò̱‑rɔ ke̱e̱ fe̱yɛ ɔ nya mò̱ bo̱ waa e̱bɔye̱‑rɔ aaa. Ŋke de̱maŋte̱ mɔ pɛɛɛ Yeesuu mo̱ŋ gyi sɛye̱, amo̱se̱‑ɔ saŋ ne̱ ŋke amo̱ a kyo̱ŋ‑ɔ ako̱ŋ de mò̱.

3 Ne̱ Ɔbɔnsam a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Fo̱ i nyi fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o e̱ gye̱ fo̱ kase̱ŋtiŋ, amo̱ fe̱raa sa a kibu mɔ buruwi bodobodoo sa fo̱ a fo̱ gyi.”

4 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Ateese wo̱re̱ maa sa se̱sɛ ŋkpa.’* ”

5 Ne̱ Ɔbɔnsam a yaa mò̱ so̱so̱ to̱ŋ ko̱, puri amo̱‑rɔ ne̱ ɔɔ ba kaye̱‑rɔ e̱maŋ pɛɛɛ bo̱ kaapo̱ Yeesuu. 6 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ taa kaye̱ mɔ‑rɔ e̱maŋ pɛɛɛ ke̱yaale̱ŋ na e̱mo̱ ke̱dabe̱ a n sa fo̱. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ bo̱ mo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ ne̱e̱, amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ taare̱ a n taa e̱mo̱ sa ɔke̱maa ne̱ mo̱ e̱ kpa‑ɔ. 7 Amo̱se̱‑ɔ fo̱ ya kpuni aŋurii suŋ mo̱, e̱mo̱ pɛɛɛ mɔ i kii fo̱ lee.”

8 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa Ɔbɔnsam fe̱yɛ, “Baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Mo̱nꞌ suŋ mo̱ne̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ wo̱re̱ kpeŋ.’* ”

9 Ne̱ Ɔbɔnsam a be̱e̱ yaa mò̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, ne̱ ɔɔ taa mò̱ yaa bo̱ ye̱ra Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ katwe̱e̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Fo̱ i nyi fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o e̱ gye̱ fo̱ kase̱ŋtiŋ, amo̱ fe̱raa fuwi ywe̱e̱‑rɔ a ŋ ke̱e̱. 10-11 A le̱e̱ fe̱yɛ baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Wuribware̱ e̱ sa a mò̱ mbɔɔ‑ɔ bo̱ kuŋ fo̱ nɛɛnɛɛ,

na bo̱ so̱rɔ fo̱ bamo̱ asare̱e̱ se̱,

na fo̱ ma nya da ke̱yaa kibu si.’* ”

12 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Ne̱e̱ a bo̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Mo̱ne̱ ma kyɔ mo̱ne̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱‑rɔ ke̱e̱,’ ɛ?”*

13 Saŋ ne̱ Ɔbɔnsam‑ɔ a kyɔ mò̱‑rɔ ke̱e̱ e̱kpa amo̱ se̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔwe̱ mò̱ o gywii saŋ ko̱ be̱e̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a le̱e̱ mò̱ kusuŋ kaase̱ Galile̱ya‑ɔ

(Matiyo 4.12–17; Maak 1.14–15)

14 Ne̱ Yeesuu a kiŋŋi yɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱, na Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ke̱yaale̱ŋ bo̱ mò̱ ase̱. Ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱ ifuri amo̱ se̱‑ɔ a nu mò̱ se̱. 15 Ne̱ ɔɔ kaapo̱ ase̱sɛ abware̱se̱ŋ mfe̱ŋ a ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ ɔke̱maa a kyo̱rɔ mò̱.

Ane̱ŋ ne̱ Nasarɛt awuye a kine Yeesuu‑o

(Matiyo 13.53–58; Maak 6.1–6)

16 Ne̱ Yeesuu a yɔ Nasarɛt maŋ‑nɔ mfe̱ŋ ne̱ baa be̱ra mò̱‑ɔ. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔ kyɔ ɔ waa‑ɔ, kukyure kake a fo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ mfe̱ŋ a ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ. Ne̱ baa ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ gywii bamo̱. Ne̱ ɔɔ ko̱so̱ a ɔ kare̱. 17 Ne̱ abre̱sɛ‑ɔ ɔko̱ a taa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ ke̱be̱gya ko̱ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya a kyo̱rɛɛ‑ɔ sa Yeesuu. Ne̱ ɔɔ saŋŋe̱ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ. Ne̱ oo ŋu to̱ŋ ko̱ ne̱ kyaamɛɛ‑ɔ a kyo̱rɛɛ fe̱yɛ,

18 “Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o te mo̱ se̱,

a le̱e̱ fe̱yɛ oo lee mo̱ suŋ ne̱e̱ fe̱yɛ

ŋ ya tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ timaa gywii atiripo̱.

Oo suŋ mo̱ fe̱yɛ m bo̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱ baa tii bamo̱‑ɔ

fe̱yɛ ba nya bamo̱ e̱ye̱e̱,

na n tɔwe̱ gywii ate̱napo̱

fe̱yɛ bamo̱ akatɔ i buŋŋi.

Oo suŋ mo̱ fe̱yɛ m bo̱ kya

bamo̱ ne̱ baa waa bamo̱ bo̱rɔkraa‑ɔ‑rɔ.

19 Na n tɔwe̱ gywii ɔke̱maa fe̱yɛ saŋ a fo̱

fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ ba a ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ mò̱ ase̱sɛ.”*

20 Yeesuu a kare̱ gywii bamo̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ bɔɔ wo̱re̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ laŋŋaa sa ɔbre̱sɛ ne̱ ɔɔ taa sa mò̱‑ɔ. Ne̱ ŋkee ɔɔ kye̱na ko̱re̱ bamo̱ se̱, ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ kaapo̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ. Ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ e̱ de̱e̱re̱ mò̱ diŋŋ. 21 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “N gye̱ fe̱yɛ Isaya a tɔwe̱ mò̱ fɔŋfɔŋ kuŋu si ase̱ŋ ne̱e̱. Ɔ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba na ɔ waa atɔ mɔ pɛɛɛ ne̱ mo̱ne̱ a nu mo̱ a kare̱‑ɔ. Ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ndɔɔ a kake mɔ ɔko̱ e̱ waa ane̱ŋ a atɔ mɔ mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ.”

22 Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ akatɔ a gyi mò̱ se̱, ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ o nyi se̱ŋsa e̱sa‑ɔ se̱. Ne̱ baa kuri gywii abɛɛ, “N gye̱ ane̱ aye̱po̱ Yo̱sɛf mò̱ gyi‑o ne̱e̱ e̱e̱e̱?”

23 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ da ke̱kpare̱ mɔ a mo̱nꞌ bo̱ kye mo̱ fe̱yɛ, ‘Ɔkyapo̱, kya fo̱ e̱ye̱e̱,’ na mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ ŋ waa atɔ ne̱ mo̱ne̱ a nu fe̱yɛ mo̱ a waa Kapaaniyum maŋ‑nɔ‑ɔ mo̱ fɔŋfɔŋ aye̱ mfe̱e̱.

24 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ba bu Wuribware̱ kyaamɛɛ to̱ŋ ke̱maa, amɔ mò̱ fɔŋfɔŋ aye̱ wo̱re̱. 25 Bɛɛɛ mo̱ e̱ ba aye̱ba aaa? Mo̱nꞌ nyiŋŋi Wuribware̱ kyaamɛɛ Iliya ke̱be̱e̱‑ɔ se̱, saŋ‑ɔ bware̱ a ye̱re̱ e̱wo̱re̱ nsu nsa na ke̱be̱gya, ne̱ ako̱ŋ a ba bwe̱e̱tɔ swe̱e̱re̱‑ɔ pɛɛɛ se̱‑ɔ.* 26 Saŋ amo̱‑ɔ akpenlekye̱e̱ kyɔ bwe̱e̱tɔ Isireelii swe̱e̱re̱ se̱. Amaa Wuribware̱ mo̱ŋ suŋ Iliya fe̱yɛ ɔ kya bamo̱‑rɔ. Kpenlekye̱e̱ ko̱ŋko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ Isireeliinyi ne̱ o te Sarafat maŋ‑nɔ‑ɔ ase̱ wo̱re̱ ne̱ Wuribware̱ a suŋ mò̱. 27 Ne̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Ilisa be̱e̱ ɔ bo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱ lɔ ke̱bwatɔ ane̱ Isireelii swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, Ilisa mo̱ŋ sa a ɔko̱ kpaare̱, amɔ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Naamaŋ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Siriya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ wo̱re̱ kpeŋ.*”

28 Amo̱ fe̱raa bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ a nu ane̱ŋ ne̱ ɔ tɔwe̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ iduŋ a fwii. 29 Ne̱ baa ko̱so̱ gyiiri mò̱ le̱e̱ bamo̱ maŋ‑ɔ‑rɔ. Maŋ‑ɔ mɔ dɔŋ ke̱be̱e̱ ko̱ se̱. Amɔ bo̱ yɛ ba twe̱e̱ mò̱ a bo̱ bo̱ waa ke̱be̱e̱‑ɔ kaase̱ a ke̱maŋtaŋ‑ɔ‑rɔ ne̱e̱. 30 Amaa Yeesuu a bo̱rɔ bamo̱ pɛɛɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ kyo̱ŋ ne̱e̱, me̱raa mò̱ kpa se̱ o yii yɔwe̱ bamo̱ mfe̱ŋ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ibrisi te mò̱ se̱‑ɔ

(Maak 1.21–28)

31 Ne̱ Yeesuu a yɔ Kapaaniyum maŋ‑nɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱. Kukyure kake‑o, ne̱ ɔɔ ya kaapo̱ abware̱se̱ŋ mfe̱ŋ a ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ. 32 Ne̱ ase̱sɛ ne̱ baa nu ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kaapo̱‑ɔ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ Wuribware̱ mbraa ɔsapo̱‑ɔ.

33 Amɔ saŋ amo̱ ɔnyare̱ ko̱ bo̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ, ne̱ ibrisi te mò̱ se̱. Ne̱ ɔnyare̱‑ɔ a faa‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ, 34 “Aa! Yeesuu Nasarɛte̱nyi, nte̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kpa ane̱ ase̱ mfe̱e̱? Fo̱ a ba a fo̱ bo̱ mɔɔ ane̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Ŋ nyi se̱sɛ ne̱ fo̱ gye̱‑ɔ. Fo̱ e̱ gye̱ ke̱yaafɔre̱ timaa ne̱ Wuribware̱ a lee suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ.”

35 Ne̱ Yeesuu a faa ibrisi‑o si fe̱yɛ, “Laatɔ na fo̱ ko̱so̱ ɔnyare̱ amo̱ se̱.”

Ne̱ ibrisi amo̱ a twe̱e̱ ɔnyare̱‑ɔ bo̱ da bamo̱ akatɔ‑rɔ mfe̱ŋ, ne̱ e̱ ya ko̱so̱ mò̱ se̱, na e̱ mo̱ŋ waa mò̱ sɛye̱.

36 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱, ne̱ bo̱ yɛ, “Nte̱tɔ ase̱ŋ ne̱e̱, ne̱ ɔ sa se̱ŋsa ane̱ŋ‑ɔ ne̱e̱? Ɔnyare̱ amo̱ de ibrisi pɛɛɛ mɔ se̱ ke̱yaale̱ŋ, hare̱e̱ mò̱ ya tɔwe̱ ase̱ŋ, na e̱ ko̱so̱ se̱sɛ se̱.” 37 Ne̱ Yeesuu ke̱nyare̱ a yɔ mfe̱ŋ a ifuri‑o pɛɛɛ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya alɔpo̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ

(Matiyo 8.14–17; Maak 1.29–34)

38 Ne̱ Yeesuu a le̱e̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ yɔ Simɔŋ lɔŋ‑nɔ. Simɔŋ mɔ gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ gya Yeesuu si‑o ɔko̱ ne̱e̱. Saŋ amo̱ na Simɔŋ mò̱ saa kye̱e̱sɛ e̱ lɔ fekyu, ne̱ mò̱ kayo̱wɔre̱ a be̱re̱ gya bwe̱e̱tɔ. Ne̱ baa ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ ɔ kya mò̱‑rɔ. 39 Ne̱ Yeesuu a ya ye̱re̱ mfe̱ŋ ne̱ ɔkye̱e̱ amo̱ da ɔ lɔ‑ɔ. Ne̱ ɔɔ sa kanɔ fe̱yɛ fekyu‑o yɔwe̱ ɔkye̱e̱‑ɔ. Ne̱ ɔɔ kpaare̱, ne̱ ɔɔ ko̱so̱ puri amo̱‑rɔ waa ateese sa bamo̱.

40 Saŋ ne̱ kyɔwe̱ e̱ twɛɛ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ a baa bamo̱ anyipo̱ ne̱ ba lɔ alɔgyi alɔgyi‑o Yeesuu ase̱, ne̱ ɔɔ ba mò̱ asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ se̱ ako̱ ako̱, ne̱ bamo̱ ɔke̱maa a kpaare̱. 41 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ se̱, na ibrisi‑o e̱ fɛɛ‑rɔ e̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ mò̱ gyi‑o e̱ gye̱ fo̱.” Amaa ɔ mo̱ŋ sa a e̱ be̱e̱ sa se̱ŋsa ko̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ i nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ ne̱e̱.

Ke̱tɔ se̱ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ abware̱se̱ŋ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ‑ɔ

(Maak 1.35–39)

42 Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke gye̱gyaye̱ kese‑ro, ne̱ Yeesuu a le̱e̱ maŋ‑ɔ‑rɔ yɔ kɛɛ se̱ mfe̱ŋ ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ bo̱, ne̱ a du diŋŋ‑o. Amo̱ fe̱raa ne̱ ase̱sɛ a le̱e̱ ba buwi ba kpa mò̱. Bamo̱ a ya ŋu mò̱‑ɔ, ŋkee bo̱ ma lɛɛ kpa fe̱yɛ ɔ le̱e̱ bamo̱ ase̱ mfe̱ŋ. 43 Amaa ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “A tiri fe̱yɛ n tɔwe̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro a ase̱ŋ timaa‑o gywii e̱maŋ ko̱ gbaa se̱ awuye, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a suŋ mo̱ a m bo̱ waa‑ɔ ne̱e̱.” 44 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ me̱raa se̱ ɔ naa ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ Yudaa awuye e̱maŋ se̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ.

5

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee mò̱ agyase̱po̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ

(Matiyo 4.18–22; Maak 1.16–20)

1 Ŋke ŋko̱ Yeesuu a ye̱re̱ ke̱pare̱ dabe̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ke̱mo̱ ɛ Ginɛsarɛt (bɛɛɛ Galile̱ya)‑ɔ kɛɛ, ne̱ ŋkee ase̱sɛ i neŋŋi ba yɔ akatɔ‑rɔ na bo̱ nya ya nu mò̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱. 2 Ne̱ Yeesuu a ŋu baa gyiiri e̱ko̱re̱e̱ e̱nyɔ bo̱ daŋ ke̱pare̱‑ɔ kɛɛ. Ne̱ ŋkiŋgyi akrapo̱‑ɔ a yɔ a bo̱ ya fwe̱e̱ bamo̱ asawu si. 3 Ne̱ oo lwee e̱ko̱re̱e̱‑ɔ ɔko̱‑rɔ. Simɔŋ ne̱ Yeesuu a kya mò̱ saa kye̱e̱sɛ fekyu‑o lee ne̱e̱. Ne̱ ɔɔ ko̱re̱ Simɔŋ fe̱yɛ o neŋ ko̱re̱e̱‑ɔ bo̱ dɔŋŋɔ nkyu si kafwe̱e̱, ne̱ Yeesuu a kye̱na ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ kaapo̱ ase̱sɛ abware̱se̱ŋ.

4 Yeesuu a tɔwe̱ abware̱se̱ŋ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Simɔŋ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ neŋ bo̱ dɔŋŋɔ nkyu si yaa ke̱bo̱keŋ‑no, na mo̱nꞌ twe̱e̱ asawu‑o waa‑rɔ kra ŋkiŋgyi.”

5 Ne̱ Simɔŋ yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, ane̱ a waa kusuŋ kanye‑o pɛɛɛ, ane̱ mɔ ane̱ mo̱ŋ kra sɛye̱. Amaa fo̱ e̱ yɛ ane̱ŋ fe̱raa, mo̱ e̱ twe̱e̱ asawu a ŋ waa‑rɔ.”

6 Ne̱ baa twe̱e̱ asawu‑o waa‑rɔ. Ne̱ baa kra ŋkiŋgyi bwe̱e̱tɔ, hare̱e̱ asawu‑o e̱ kpa a a kyaye̱‑rɔ. 7 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa ya bamo̱ ke̱sare̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ne̱ bamo̱ gbaa bo̱ bo̱ bamo̱ ko̱re̱e̱‑rɔ‑ɔ bo̱ kya bamo̱‑rɔ. Ne̱ baa bo̱ kya bamo̱‑rɔ, ne̱ baa lee ŋkiŋgyi‑o bo̱ bo̱rɔ e̱ko̱re̱e̱ e̱nyɔ‑ɔ, hare̱e̱ e̱ko̱re̱e̱‑ɔ a tɔwe̱ se̱ e̱ kpa a e̱ gya nkyu.

8-10 Ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ Simɔŋ na bamo̱ ne̱ mò̱ aa bamo̱ bo̱ mò̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa kra ŋkiŋgyi bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Sibidii mò̱ gyi‑ana, Yakubu na Yohanee ne̱ bo̱ gye̱ Simɔŋ mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana amo̱‑ɔ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱. Simɔŋ (ne̱ Yeesuu e̱ ba a ɔ bo̱ te̱e̱ mò̱ ɛ Peetroo‑o) a ŋu mfaanɛɛ‑ɔ, ne̱ oo kpuni aŋurii Yeesuu akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, nare̱ le̱e̱ mo̱ ase̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ e̱bɔye̱ ɔwaapo̱ ne̱e̱.”

Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii Simɔŋ fe̱yɛ, “Fo̱ ma sa a fo̱ duŋ te̱ŋ fo̱. Le̱e̱ ndɔɔ bo̱ yɔ fo̱ maa lɛɛ kra ŋkiŋgyi. Amaa ase̱sɛ ne̱ fo̱ e̱ de̱e̱ buwi kpa na fo̱ baa bamo̱ mo̱ ase̱.” 11 Mfe̱ŋ ne̱ baa gyiiri bamo̱ e̱ko̱re̱e̱‑ɔ bo̱ be̱ya ke̱pare̱‑ɔ kideŋbe si, ne̱ baa yɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa, ne̱ baa gya Yeesuu si.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya bwatɔpo̱ ko̱‑ɔ

(Matiyo 8.1–4; Maak 1.40–45)

12 Saŋ ko̱ Yeesuu a yɔ ɔ bo̱ maŋ ko̱‑rɔ, na bwatɔpo̱ nyare̱ ko̱ mɔ bo̱ mfe̱ŋ. Mò̱ ke̱de̱ŋ ŋu Yeesuu‑o, ne̱ ɔɔ yɔ mò̱ ase̱, ne̱ oo kpuni aŋurii ko̱re̱ Yeesuu tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, fo̱ e̱ kpa, fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ kya mo̱ ko̱lɔ mɔ na ŋ nya lwee ase̱sɛ‑rɔ.”

13 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ kpa.” Ne̱ Yeesuu a ba ke̱sare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ ɔlɔpo̱‑ɔ se̱, ne̱ ɔ yɛ, “Mbe̱yɔmɔ fe̱raa fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ lwee ase̱sɛ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ a kpaare̱.” Mfe̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a ke̱bwatɔ‑ɔ a lo̱we̱.

14 Ne̱ Yeesuu a yii mò̱ se̱ fe̱yɛ, “De̱ŋ bo̱rɔ kpa kyɛye̱ se̱ yɔ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱‑ɔ ɔko̱ ase̱ na ɔ de̱e̱re̱ fo̱, na fo̱ bɔ alɔŋŋɔtɔ ne̱ Mosis a tɔwe̱ ɛ mò̱ ne̱ ɔɔ lɔ ko̱lɔ mɔ, ne̱ ɔɔ kpaare̱‑ɔ bɔ, na ɔke̱maa ŋu fe̱yɛ ane̱ŋ a ko̱lɔ‑ɔ mo̱ŋ lɛɛ ki te mò̱ se̱‑ɔ. Fo̱ a maa se̱ fo̱ e̱ yɔ, fo̱ ma kaŋ ye̱re̱ kpa‑rɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a waa sa fo̱‑ɔ gywii ɔko̱.”

15 Amo̱ gbaa ne̱ Yeesuu ke̱nyare̱ a yɔ e̱maŋ se̱‑ɔ ne̱e̱. Ne̱ ase̱sɛ biribiri a ba a bo̱ bo̱ nu ase̱ŋ ne̱ ɔ tɔwe̱‑ɔ, na ɔ kya bamo̱ alɔ. 16 Amaa mò̱ ya nya kpa ane̱ŋ ne̱ ɔ taare̱‑ɔ, ɔ yɔ ɔ naa mò̱ wo̱re̱ mfe̱ŋ ne̱ a du diŋŋ‑o na ɔ nya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya ke̱gyabɔɔ ko̱‑ɔ

(Matiyo 9.1–8; Maak 2.1–12)

17 Kake ŋko̱, ne̱ Yeesuu e̱ kaapo̱ abware̱se̱ŋ lɔŋ ko̱‑rɔ, ne̱ Farisii awuye ko̱ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ ko̱ a ba bo̱ te Yeesuu ase̱ mfe̱ŋ. Bamo̱ bo̱ko̱ a le̱e̱ maŋ ke̱maa ne̱ ɔ bo̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Ne̱ bo̱ko̱ mɔ a le̱e̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ na Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. Saŋ amo̱‑ɔ na ɔ be̱e̱ o de Wuribware̱ a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ ɔ kya alɔpo̱.

18 Ne̱ anyare̱ ko̱ a so̱rɔ ke̱gyabɔɔ ko̱ kraŋ se̱ baa, ne̱ baa le̱ŋ bamo̱ e̱ye̱e̱ na bo̱ taa mò̱ lwee lɔŋ‑ɔ‑rɔ yaa bo̱ be̱ya Yeesuu akatɔ‑rɔ. 19 Amaa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ kyɔ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ taare̱ nya kpa na bo̱ taa mò̱ lweero. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa so̱rɔ mò̱ bo̱ de̱e̱ yɔ ke̱kyaŋ ne̱ Yeesuu bo̱ ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ so̱so̱. Bamo̱ a tɛɛ ke̱mo̱ so̱so̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ baa tuwi bɔ so̱so̱. Mfe̱ŋ ne̱ baa taa mò̱ bo̱ dɔŋŋɔ kraŋ se̱, ba ife bo̱ da‑rɔ, ne̱ baa kra ife‑o‑ro yɔwe̱ mò̱‑rɔ kafwe̱e̱ kafwe̱e̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ke̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ yaa bo̱ be̱ya Yeesuu akatɔ‑rɔ.

20 Ane̱ŋ ne̱ baa pee akatɔ baa ke̱gyabɔɔ amo̱‑ɔ se̱‑ɔ, Yeesuu a ŋu fe̱yɛ baa kɔɔre̱ mò̱ gyi bwe̱e̱tɔ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ke̱gyabɔɔ‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ nyare̱, mo̱ a taa fo̱ e̱bɔye̱‑ɔ bo̱ ke fo̱.”

21 Amo̱ fe̱raa, ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ na Farisii awuye‑o a le̱e̱ ba ŋwiini ba gywii abɛɛ fe̱yɛ, “Nsɛ e̱ gye̱ ɔnyare̱ mɔ ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ e̱ sa se̱ŋsa ane̱ŋ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ Wuribware̱‑ɔ? Ɔnyare̱ mɔ a tɔwe̱ abuse̱ŋse̱ŋ. Ne̱e̱ Wuribware̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ taa e̱bɔye̱ bo̱ ke ase̱sɛ ɛ?”

22 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a kyɔ ŋu bamo̱ mfɛɛre̱, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ i de mo̱ne̱? 23 Ke̱mo̱‑ɔ ke̱mo̱ e̱ bo̱ tɔwe̱ lɔ, ‘Mo̱ a taa fo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke fo̱’ bɛɛɛ ‘Ko̱so̱ nare̱’? 24 To, mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, de ke̱yaale̱ŋ swe̱e̱re̱ mɔ se̱ na n taare̱ taa ɔke̱maa e̱bɔye̱ bo̱ ke mò̱.” Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ke̱gyabɔɔ‑ɔ fe̱yɛ, “Ke̱e̱ ɛ, ko̱so̱ taa fo̱ kraŋ a fo̱ nare̱ yɔ pe̱.”

25 Puri amo̱‑rɔ ne̱ ke̱gyabɔɔ amo̱ a ko̱so̱ lamaŋ amo̱ akatɔ‑rɔ mfe̱ŋ bɔɔ mò̱ kraŋ, ne̱ ɔɔ nare̱ mò̱ ayaa anyɔ se̱ o yii pe̱, na ɔ kyo̱rɔ Wuribware̱. 26 Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ mɔ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱. Ne̱ kufu a nya bamo̱, ne̱ baa kyo̱rɔ Wuribware̱ na ba tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ase̱ŋ dabe̱ ko̱ ne̱ ane̱ a ŋu ndɔɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a te̱e̱ Lewii, ne̱ ɔɔ ba bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ

(Matiyo 9.9–13; Maak 2.13–17)

27 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Yeesuu a le̱e̱ ya ŋu leŋpoo ɔkɔɔre̱po̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Lewii‑o (ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Matiyo‑o) na o te mò̱ leŋpoo kɔɔre̱kpa. Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ko̱so̱ gya mo̱ se̱.” 28 Mfe̱ŋ ne̱ Lewii a ko̱so̱ yɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa, ne̱ ɔɔ gya Yeesuu si.

29 Ne̱ Lewii a ya waa ateese mò̱ aye̱ sa Yeesuu a o gyi. Ne̱ ɔɔ be̱e̱ nyiŋŋi leŋpoo akɔɔre̱po̱ bwe̱e̱tɔ na ase̱sɛ ko̱ fe̱yɛ bo̱ ba na bo̱ gyi ateese amo̱. 30 Amo̱ fe̱raa ne̱ Farisii awuye‑o na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ ko̱ ne̱ bo̱ tii bamo̱ se̱ bo̱ gya bamo̱ ananatɔ se̱‑ɔ a le̱e̱ ba tɛɛ ba gywii Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ aa leŋpoo akɔɔre̱po̱ na e̱bɔye̱ awaapo̱ i gyi abɛɛ ase̱?”

31 Ne̱ Yeesuu a nya me̱naŋ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Ɔko̱ ne̱ ɔ lɔ‑ɔ ne̱ ba sa kadwii. N gye̱ ɔko̱ ne̱ o de alaŋfiya‑o. 32 Amo̱se̱‑ɔ n gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ se̱ ne̱ mo̱ a ba, amaa bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ se̱ ne̱ mo̱ a ba, na m bo̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ nu bamo̱ e̱ye̱e̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ.”

Ako̱ŋ ke̱kra ase̱ŋ

(Matiyo 9.14–17; Maak 2.18–22)

33 Ne̱ ase̱sɛ ko̱ a bo̱ tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Yohanee a agyase̱po̱‑ɔ na Farisii awuye a bo̱mo̱‑ɔ e̱ kra ako̱ŋ iluwi bwe̱e̱tɔ na ba ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, amaa fo̱ fe̱raa fo̱ bo̱mo̱‑ɔ i gyi ba nuu saŋ ke̱maa.”

34 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ saŋ ne̱ ɔko̱ e̱ kpa a ɔ waare̱e̱‑ɔ, ɔko̱fɔ mò̱ kuri mò̱ nyare̱‑ana e̱ kye̱na ako̱ŋ na ɔ bo̱‑rɔ aaa? Mo̱ŋ kɔɔre̱ gyi. 35 N du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱fɔ mò̱ kuri‑o, ne̱ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱fɔ mò̱ kuri mò̱ nyare̱‑ana‑ɔ. Ŋke ŋko̱ e̱ ba ne̱ ba kra ɔko̱fɔ mò̱ kuri a bo̱ le̱e̱ bamo̱ ase̱, na ŋkee bo̱ kra ako̱ŋ.”

36 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ ke̱kpare̱ mɔ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ɔko̱ maa kyaŋ waagya po̱pwɛɛ na ɔ bo̱ taa waagya de̱daa‑rɔ. Ɔko̱ ne̱ mò̱ ya waa ane̱ŋ, ɔ nye̱ra waagya po̱pwɛɛ‑ɔ, na mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ ba waagya‑ɔ bo̱ taa‑rɔ‑ɔ na waagya de̱daa‑ɔ maa waa ko̱ŋko̱. 37 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ bo̱ de nta ba waa praŋto̱wa ne̱ ba ba kabo̱ wo̱re̱ bo̱ waa‑ɔ‑rɔ. Bo̱ de nta po̱pwɛɛ ba waa praŋto̱wa po̱pwɛɛ‑rɔ. Nta po̱pwɛɛ ya lwee praŋto̱wa de̱daa‑rɔ, nta‑ɔ i fwii na praŋto̱wa‑ɔ bwee nye̱ra na nta‑ɔ twiiri we̱e̱. 38 Amo̱se̱‑ɔ, bo̱ de nta po̱pwɛɛ ba waa praŋto̱wa po̱pwɛɛ‑rɔ. 39 Ne̱ ɔko̱ mɔ ya nuu nta de̱daa, ɔ maa lɛɛ kpa mpo̱pwɛɛ kunuu. Ɔ yɛ nde̱daa‑ɔ bɔ mpo̱pwɛɛ‑ɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ maa kra ako̱ŋ.”

6

Kukyure ŋke ase̱ŋ

(Matiyo 12.1–8; Maak 2.23–28)

1 Kukyure kake ko̱, Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱ a naa ba kyo̱ŋ abwaye adɔɔ ko̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a le̱e̱ ba gyɛɛ abwaye ne̱ ba kyo̱ŋ amo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa fee ba wo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ako̱ŋ de bamo̱. 2 Ne̱ Farisii awuye ko̱ a ŋu ane̱ŋ ne̱ ba waa‑ɔ, ne̱ baa bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ gyɛɛ abwaye‑o? Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa‑ɔ gye̱ kusuŋ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Ne̱ a kye Wuribware̱ mbraa fe̱yɛ ɔko̱ a waa kusuŋ ko̱ kukyure kake.”

3 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ ŋu ke̱tɔ ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Deefid a waa saŋ ne̱ ako̱ŋ de mò̱ aa mò̱ anare̱bɛɛpo̱‑ɔ ɔɔɔ? 4 Ke̱tɔ bo̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Deefid a lwee Wuribware̱ suŋkpa, ne̱ baa sa mò̱ bodobodoo akuri ne̱ baa bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ saŋ e̱ko̱ sa mò̱ anare̱bɛɛpo̱‑ɔ. Na a mo̱ŋ gye̱ mbraa kikye aaa? Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ mbraa‑ɔ yɛ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ de kpa fe̱yɛ bo̱ gyi ane̱ŋ a bodobodoo‑o.” 5 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “Amo̱se̱‑ɔ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, de kukyure kake‑o gbaa e̱le̱ŋ.”

Ke̱sare̱e̱ wusɛ wuye ko̱ ase̱ŋ

(Matiyo 12.9–14; Maak 3.1–6)

6 Kukyure kake ko̱ be̱e̱ ne̱ Yeesuu a be̱e̱ yɔ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑nɔ ya kaapo̱ abware̱se̱ŋ. Saŋ amo̱‑ɔ ɔnyare̱ ko̱ mɔ bo̱ mfe̱ŋ na mò̱ kigyisesare̱e̱ a wu. 7 Amɔ Farisii awuye na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ ko̱ mɔ bo̱ mfe̱ŋ, ne̱ ba kpa a bo̱ nya po̱rɔ Yeesuu fe̱yɛ ɔ waa bɔye̱. Amo̱se̱‑ɔ bamo̱ akatɔ a pee ba de̱e̱re̱ a bo̱ ke̱e̱ fe̱yɛ Yeesuu e̱ kya ke̱sare̱e̱ wusɛ wuye amo̱ kukyure kake amo̱ aaa, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ maa waa kusuŋ ke̱maa kake amo̱.

8 Amaa Yeesuu a kyɔ ŋu bamo̱ mfɛɛre̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ke̱sare̱e̱ wusɛ wuye amo̱ ɛ, “Ko̱so̱ ba akatɔ‑rɔ mfe̱e̱.” Ne̱ ɔnyare̱‑ɔ a ko̱so̱ ye̱re̱ ba akatɔ‑rɔ mfe̱ŋ.

9 Ne̱ Yeesuu a bise bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ Wuribware̱ mbraa‑ɔ a sa kpa fe̱yɛ ane̱ waa kukyure kake? Mbraa‑ɔ yɛ ane̱ waa kitimaa ne̱e̱ e̱e̱e̱, bɛɛɛ ke̱bɔye̱ aaa? Ŋ yɛ, ane̱ mo̱rɔwe̱ se̱sɛ ne̱e̱, bɛɛɛ ane̱ mɔɔ se̱sɛ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii mo̱.”

10 Ne̱ ɔɔ de̱e̱re̱ bamo̱ pɛɛɛ kpo̱ne̱. Ne̱ ŋkee ɔɔ tɔwe̱ gywii ɔnyare̱‑ɔ fe̱yɛ, “Teyi fo̱ ke̱sare̱e̱‑ɔ‑rɔ.” Ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a teyi‑ro, ne̱ mò̱ ke̱sare̱e̱ amo̱ a kpaare̱. 11 Bo̱ le̱e̱ mfaanɛɛ se̱‑ɔ ne̱ Farisii awuye‑o na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ iduŋ a fwii bwe̱e̱tɔ Yeesuu si, ne̱ baa le̱e̱ ba fa ke̱tɔ ne̱ ba waa mò̱‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ

(Matiyo 10.1–4; Maak 3.13–19)

12 Ke̱tɔ mo̱ŋ kyee ne̱ Yeesuu a yɔ ke̱be̱e̱ ko̱ se̱ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. Ne̱ oo sii mfe̱ŋ kanye amo̱ pɛɛɛ ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 13 Kaye̱ a ke‑o, ne̱ ɔɔ te̱e̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ baa mò̱ ase̱, ne̱ oo lee bamo̱‑rɔ kudu anyɔ fe̱yɛ bo̱ waa mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱. 14 Bamo̱ e̱ gye̱ Simɔŋ (Ɔɔ be̱e̱ sa mò̱ ke̱ŋasɛnyare̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Peetroo) na mò̱ tire Andruu, na Yakubu na Yohanee na Filipo na Bar‑Tolomiyu, 15 na ŋkee Matiyo na Tomas na Alafiyus mò̱ gyi Yakubu, na Simɔŋ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Sɛlɔt (kaase̱ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔmaŋkpapo̱‑ɔ), 16 na Yakubu mò̱ gyi Yudas, na Yudas ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kariyotinyi, ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ gyi Yeesuu kidiburo‑o.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ atɔ, ne̱ ɔɔ kya alɔpo̱‑ɔ

(Matiyo 4.23–25)

17 Ne̱ Yeesuu na mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a kpo̱ro̱we̱ ke̱be̱e̱‑ɔ si. Bamo̱ a kpo̱ro̱we̱‑ɔ, ne̱ mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱ bwe̱e̱tɔ a bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ ne̱ swe̱e̱re̱‑ɔ du kyɛɛkyɛɛ‑ɔ. Ase̱sɛ biribiri mɔ a gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ. Bamo̱ bo̱ko̱ a le̱e̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱, na Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, ne̱ bo̱ko̱ mɔ a le̱e̱ e̱maŋ ko̱ se̱ ne̱ ba te̱e̱ e̱mo̱ ɛ Tiro na Sidɔŋ, ne̱ e̱ bo̱ ɔpo̱o̱ kɛɛ‑ɔ.

18 Baa ba ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ bo̱ nu abware̱se̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ tɔwe̱‑ɔ na ɔ be̱e̱ kya bamo̱ alɔ. Bamo̱ ne̱ ibrisi te bamo̱ se̱ e̱e̱ tɔɔraa bamo̱‑ɔ pɛɛɛ mɔ a ba mfe̱ŋ. Ne̱ ɔɔ gya e̱mo̱ bo̱ ko̱so̱ bamo̱ se̱. 19 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ a le̱ŋ e̱ye̱e̱ ba kpa fe̱yɛ bo̱ dabo̱rɔ mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱yaale̱ŋ ne̱ o de‑o ɔ taare̱ a ɔ bo̱ kya bamo̱ pɛɛɛ.

Ke̱be̱e̱ se̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱

(Matiyo 5.1–12)

20 Ne̱ Yeesuu a le̱e̱ ɔ sa se̱ŋsa o gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ,

“Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ i wu kitiri‑o, mo̱ne̱ de ŋyure,

a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ne̱ tii Wuribware̱ a kuwure‑o si.

21 Mo̱ne̱ ne̱ ako̱ŋ e̱ mɔɔ mo̱ne̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ, mo̱ne̱ de ŋyure,

a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ e̱ ke̱e̱paa.

Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱bo̱re̱‑rɔ i duŋwi mo̱ne̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ, mo̱ne̱ de ŋyure,

a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ e̱ mɔse̱.

22-23 Ase̱sɛ ya kisi mo̱ne̱,

ne̱ baa gya mo̱ne̱ le̱e̱ bamo̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ,

ne̱ baa saare̱ mo̱ne̱, ne̱ baa nye̱ra mo̱ne̱ ke̱nyare̱

bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gya mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, si‑o si,

mo̱ne̱ de ŋyure,

Ase̱ŋ ya to̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ,

mo̱nꞌ sa a a waa mo̱ne̱ kɔne̱ na mo̱nꞌ ba kɔne̱ bo̱ kyaa,

a le̱e̱ fe̱yɛ kakɔka dabe̱ timaa ko̱ da

ka gywii mo̱ne̱ Wuribware̱ se̱.

Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ba waa mo̱ne̱‑ɔ dɛɛ

ne̱ bamo̱ ade̱daapo̱‑ɔ a bo̱ waa Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ.

24 Amaa ase̱ŋ dabe̱ e̱ to̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ atɔ awuye mbe̱yɔmɔ‑ɔ,

a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a kyɔ gyi mo̱ne̱ kɔne̱ swe̱e̱re̱ se̱ mfe̱e̱.

25 Ase̱ŋ dabe̱ e̱ to̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ a gyi ke̱e̱paa mbe̱yɔmɔ‑ɔ,

a le̱e̱ fe̱yɛ ako̱ŋ saŋ a ba a bo̱ nya mo̱ne̱.

Ase̱ŋ dabe̱ e̱ to̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ mɔse̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ,

a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱re̱‑rɔ saŋ ɔ ba a ɔ bo̱ duŋwi mo̱ne̱ na mo̱nꞌ su.

26 Ase̱ŋ dabe̱ e̱ to̱ mo̱ne̱ ne̱ ase̱sɛ e̱ sa mo̱ne̱ ke̱nyare̱ timaa mbe̱yɔmɔ‑ɔ.

Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ bamo̱ ade̱daapo̱ a sa bamo̱ ne̱ baa bo̱ pe̱nna

fe̱yɛ bo̱ gye̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ‑ɔ ke̱nyare̱ timaa.”

Ane̱ŋ ne̱ ane̱ kpa ane̱ ado̱ŋ ase̱ŋ‑ɔ

(Matiyo 5.38–48; 7.12)

27 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ i nu mo̱ ase̱ŋ‑ɔ, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ, mo̱nꞌ kpa mo̱ne̱ ado̱ŋ ase̱ŋ, na mo̱nꞌ waa bamo̱ ne̱ ba kisi mo̱ne̱‑ɔ ke̱dame̱naŋsɛ. 28 Na mo̱nꞌ yure bamo̱ ne̱ bamo̱ fe̱raa ba da mo̱ne̱ yii‑o, na mo̱nꞌ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa bamo̱ ne̱ ba waa mo̱ne̱ bo̱rɔkraa‑ɔ. 29 Fe̱yɛ ɔko̱ ya da fo̱ ko̱ ke̱se̱bɔ‑rɔ ke̱baa, na fo̱ be̱e̱ buruwaa ke̱nyɔse̱po̱‑ɔ sa mò̱ a ɔ da. Ɔko̱ ya taa fo̱ waagya, na fo̱ taa fo̱ kaare̱ bo̱ tii mò̱ si na ɔ taa nare̱. 30 Ɔke̱maa ne̱ ɔ ko̱re̱ fo̱ ko̱tɔko̱‑ɔ, fo̱ i de, sa mò̱ ke̱tɔ‑ɔ, ne̱ ɔko̱ ya taa fo̱ ke̱tɔ, fo̱ ma tɔɔraa mò̱ fe̱yɛ o kiŋŋaa ke̱mo̱ baa fo̱. 31 Amo̱ katiŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱ne̱ abɛɛko̱ waa mo̱ne̱‑ɔ, mo̱ne̱ mɔ mo̱nꞌ waa ane̱ŋ dɛɛ sa bamo̱.

32 Mo̱ne̱ e̱ kpa bamo̱ ne̱ ba kpa mo̱ne̱‑ɔ wo̱re̱ ase̱ŋ, e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa a mo̱nꞌ nya ŋyure le̱e̱ Wuribware̱ ase̱? A le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ gbaa, bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ, e̱ kpa bamo̱ ne̱ ba kpa bamo̱‑ɔ ase̱ŋ. 33 Mo̱ne̱ e̱ waa bamo̱ ne̱ ba waa mo̱ne̱ ke̱dame̱naŋsɛ‑ɔ ke̱dame̱naŋsɛ, ntɔ se̱ ne̱ mo̱nꞌ nya ŋyure? A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ e̱bɔye̱ awaapo̱ gbaa e̱ waa. 34 Ne̱ mo̱ne̱ ya ba mo̱ne̱ atɔ bo̱ para bamo̱ ne̱ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ ba ka mo̱ne̱ ko̱kɔ‑ɔ wo̱re̱, e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa a mo̱nꞌ nya ŋyure le̱e̱ Wuribware̱ ase̱? A le̱e̱ fe̱yɛ e̱bɔye̱ awaapo̱ gbaa de ba para abɛɛ ane̱ŋ dɛɛ. 35 Amaa amo̱ katiŋ‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kpa mo̱ne̱ ado̱ŋ ase̱ŋ, na mo̱nꞌ waa bamo̱ ke̱dame̱naŋsɛ. Mo̱nꞌ ba mo̱ne̱ atɔ bo̱ para, na mo̱ne̱ ma fa fe̱yɛ bo̱ ka mo̱ne̱ amo̱ ko̱kɔ. Mo̱ne̱ ya waa ane̱ŋ sa bamo̱, mo̱ne̱ e̱ nya amo̱ kakɔka dabe̱ saŋ ko̱, na bo̱ ŋu fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ Nyiŋkpe̱ŋ-kyo̱ŋ-atɔ‑pɛɛɛ-Bware̱ mò̱ gyi‑ana. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ bware bo̱ sa bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ abo̱ro̱kɔɔne̱po̱ gbaa na bamo̱ ne̱ bo̱ maa sa mò̱ aŋsɛ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ‑ɔ.

36 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ ŋu ase̱sɛ e̱wɛɛ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ se̱ Wuribware̱ i ŋu ase̱sɛ e̱wɛɛ‑ɔ.”

Mo̱ne̱ ma po̱rɔ mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana

(Matiyo 7.1–5)

37 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ya po̱rɔ mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana, Wuribware̱ mɔ e̱ po̱rɔ mo̱ne̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma po̱rɔ mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana. Mo̱ne̱ ya bu mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana ke̱pɔ, Wuribware̱ mɔ i bu mo̱ne̱ ke̱pɔ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma bu mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana ke̱pɔ. Amaa mo̱ne̱ ya taa mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱, Wuribware̱ mɔ e̱ taa mo̱ne̱ lee a ɔ bo̱ ke mo̱ne̱. 38 Mo̱ne̱ ya sa mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana atɔ, Wuribware̱ mɔ e̱ sa mo̱ne̱ mo̱ne̱ lee. Kase̱ŋtiŋ Wuribware̱ e̱ ba atɔ a ɔ bo̱ bo̱rɔ mò̱ kyuŋputiŋ‑o, na o yee si, na ɔ be̱e̱ nya bo̱ bo̱rɔ se̱, na a bo̱rɔwe̱, na ɔ taa sa mo̱ne̱. Ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ sa mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana‑ɔ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ mɔ i kiŋŋaa a ɔ bo̱ sa mo̱ne̱.”

39 Ne̱ Yeesuu a da ke̱kpare̱ mɔ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ gye̱ te̱napo̱, fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ kaapo̱ fo̱ ko̱so̱bɛɛ te̱napo̱ kpa aaa? Mo̱ŋ kɔɔre̱ gyi. Fo̱ ya waa ane̱ŋ, mo̱ne̱ anyɔ‑ɔ e̱ le̱e̱ a mo̱nꞌ le̱e̱ da ke̱maŋtaŋ‑nɔ.

40 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ sukuu kigyi mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ ɔ kaapo̱ atɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ ta fe̱yɛ mò̱ ɔkaapo̱po̱, amɔ ɔɔ lo̱we̱ mò̱ sukuu.

41 Bɛɛɛ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ e̱ de̱e̱re̱ kakpafɛɛ ne̱ ka dɔŋ fo̱ bɛɛko̱ ke̱katɔ se̱‑ɔ, ne̱ fo̱ mo̱ŋ ke̱e̱ ke̱be̱ŋtiŋ ne̱ ke̱ dɔŋ fo̱ lee si‑o? 42 Bɛɛɛ e̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ e̱ waa na fo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ ko̱so̱bɛɛ, sa a n lee kakpafɛɛ ne̱ ka dɔŋ fo̱ ke̱katɔ se̱‑ɔ,’ na fo̱ fe̱raa fo̱ mo̱ŋ ke̱e̱ ke̱be̱ŋtiŋ ne̱ ke̱ dɔŋ fo̱ lee si‑o? Nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ wuye, lee ke̱be̱ŋtiŋ ne̱ ke̱ dɔŋ fo̱ fɔŋfɔŋ ke̱katɔ se̱‑ɔ pwɛɛ na fo̱ dɛɛ taare̱ ŋu dame̱naŋsɛ lee kakpafɛɛ ne̱ ka dɔŋ fo̱ bɛɛko̱ lee si‑o. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma po̱rɔ mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana. Amaa mo̱nꞌ lee e̱bɔye̱ le̱e̱ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ŋkpo̱nɔ‑rɔ pwɛɛ na mo̱nꞌ dɛɛ taare̱ kya mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana‑rɔ na bo̱ lee bamo̱ lee.”

Kiyii na ke̱mo̱ agyi

(Matiyo 7.16–20; 12.33–35)

43 Ne̱ Yeesuu be̱e̱ ɔ yɛ, “Kiyii timaa maa swɛɛ agyi bɔye̱, ne̱ kiyii ne̱ ke̱ mo̱ŋ de alaŋfiya‑o mɔ maa swɛɛ agyi timaa. 44 Kiyii agyi ne̱ bo̱ de ba pini kiyii suyo ne̱ ke̱ gye̱‑ɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ le̱ŋkre̱ŋ maa swɛɛ kimaŋgoo agyi, ne̱ kuruŋbree mɔ maa swɛɛ kukuti agyi. 45 Se̱sɛ timaa kakpo̱nɔ‑rɔ ne̱ atɔ timaa e̱ le̱e̱, ne̱ atɔ bɔye̱ e̱ le̱e̱ se̱sɛ bɔye̱ kakpo̱nɔ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ se̱sɛ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ a le̱e̱ mò̱ kanɔ‑rɔ.”

Lɔŋ apwɛɛpo̱ anyɔ‑ɔ

(Matiyo 7.24–27)

46 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ bise fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ te̱e̱ mo̱ ɛ ‘Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ nyaŋpe̱,’ na mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ maa waa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱‑ɔ ne̱e̱? 47 Mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔ ba mo̱ ase̱ a o nu mo̱ ase̱ŋ, ne̱ o bu amo̱‑ɔ du‑o. 48 Se̱sɛ‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ pwɛɛ lɔŋ, ne̱ ɔɔ da talii, ne̱ oo kwii talii‑o‑ro waa keŋ ya to̱ afo̱re̱ pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ pwɛɛ mò̱ lɔŋ bo̱ ye̱ra se̱. Mò̱ a pwɛɛ mò̱ lɔŋ‑ɔ bo̱ ye̱ra lo̱we̱‑ɔ, ne̱ bo̱ŋ ko̱ a twe̱e̱ kufwiiri, ne̱ mò̱ nkyu a gyaa bo̱ to̱waa lɔŋ‑ɔ, na ɔ mo̱ŋ le̱ŋkpaŋ gbaa, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa pwɛɛ mò̱ dame̱naŋsɛ‑ɔ se̱. 49 Amaa ɔko̱ ne̱ o nu mo̱ ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ, ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ maa gya amo̱ se̱‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ɔɔ pwɛɛ mò̱ lɔŋ ne̱ ɔ mo̱ŋ kwii talii‑o na ɔ waa keŋ‑o. Ne̱ nkyu a twe̱e̱ kufwiiri gyaa bo̱ to̱waa lɔŋ amo̱. Ne̱ lɔŋ amo̱ a bwee le̱e̱ da wuuruum. Amo̱ e̱ gye̱ saase̱bɛɛ.”

7

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya Roma soogyaa ko̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ

(Matiyo 8.5–13)

1 Saŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ o de o gywii ase̱sɛ‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ Kapaaniyum maŋ‑nɔ. 2 Amɔ saŋ amo̱‑ɔ asoogyaa abre̱sɛ‑ɔ ɔko̱ bo̱ mfe̱ŋ. Ɔ mo̱ŋ gye̱ Isireeliinyi fe̱yɛ Yeesuu‑o. Ɔ gye̱ Romanyi ne̱e̱. Ne̱ o de mò̱ ke̱yaafɔre̱ timaa ko̱ ne̱ ɔ lɔ ɔ da ɔ kpa a o wu. 3 Soogyaa amo̱ a nu Yeesuu si maŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ oo suŋ Yudaa awuye abre̱sɛ ko̱ fe̱yɛ bo̱ ya ko̱re̱ Yeesuu na ɔ bo̱ kya mò̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ sa mò̱. 4 Ne̱ baa ba Yeesuu ase̱ bo̱ ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ ba. Ne̱ bo̱ yɛ, “Hare̱e̱ ɔnyare̱ amo̱ a mo̱ŋ gye̱ Isireeliinyi‑o gbaa ooo, a bware fe̱yɛ fo̱ bo̱ kya mò̱‑rɔ. 5 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔ kpa ane̱ ase̱sɛ ase̱ŋ, ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ a be̱e̱ pwɛɛ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ sa ane̱.”

6 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ bamo̱ aa Yeesuu a taa bo̱ yɔ. Bamo̱ a kpa a bo̱ fo̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ soogyaa‑o a suŋ mò̱ nyare̱‑ana fe̱yɛ bo̱ ya gyaŋŋaa Yeesuu. Ne̱ baa ya tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, fo̱ ma kpo̱ne̱ fo̱ e̱ye̱e̱ ba mo̱ ase̱. A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ŋ gye̱ se̱sɛ timaa ne̱ m bware fe̱yɛ fo̱ ba mo̱ lɔŋ‑nɔ‑ɔ. 7 Ne̱ mo̱‑ɔ m be̱e̱ mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ m ba fo̱ ase̱ mo̱ fɔŋfɔŋ. Amo̱se̱‑ɔ fo̱ ya de̱ŋ sa kanɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ gbaa, mo̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ e̱ kpaare̱. 8 Ŋ gbaa mo̱ ne̱ n gye̱ se̱sɛ laŋgyaŋ, ne̱ n de abre̱sɛ ne̱ bo̱ kyɔ mo̱‑ɔ, de asoogyaa awuye mo̱ kaase̱, ne̱ mo̱ ya tɔwe̱ gywii bamo̱ ɔko̱ fe̱yɛ, ‘Nare̱,’ ɔ yɔ ne̱e̱, ne̱ mo̱ ya tɔwe̱ gywii ɔko̱ mɔ fe̱yɛ, ‘Ba,’ puri amo̱‑rɔ amɔ ɔ ba. Ne̱ mo̱ ya tɔwe̱ gywii mo̱ ke̱yaafɔre̱ fe̱yɛ, ‘Waa ke̱mo̱‑ɔ,’ amɔ ɔ waa.”

9 Yeesuu a nu ane̱ŋ ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a suŋ bo̱ tɔwe̱‑ɔ, ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ mò̱, ne̱ oo buruwaa tɔwe̱ gywii lamaŋ ne̱ ɔ gya mò̱ se̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ŋ tɛɛ ŋu se̱sɛ ne̱ ɔ kɔɔre̱ mo̱ o gyi mfaanɛɛ‑ɔ, ane̱ Isireelii awuye‑ro gbaa mo̱ŋ tɛɛ ŋu ɔko̱ ane̱ŋ. Ne̱ ɔnyare̱ mɔ mo̱ŋ gye̱ Isireeliinyi.”

10 Ne̱ mbɔɔ amo̱ a kiŋŋi yɔ soogyaa amo̱ aye̱ ya to̱ fe̱yɛ mò̱ ke̱yaafɔre̱ amo̱ a kpaare̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kyiŋŋi kpenlekye̱e̱ ko̱ kagyinyaŋsɛɛ le̱e̱ lowi‑ro‑o

11 Ŋke mfe̱ne̱ ko̱ kamɛɛ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a yɔ maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Nayiŋ‑o‑ro. Amɔ saŋ amo̱‑ɔ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ na ase̱sɛ biribiri gya mò̱ se̱. 12 Saŋ ne̱ ba kpa a bo̱ lwee maŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ na ase̱sɛ ko̱ so̱ kifuniŋ, na ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ gya se̱ ba le̱e̱ maŋ‑ɔ‑rɔ ba yɔ purekpa. Asaa kpenlekye̱e̱ ko̱ mɔ kagyinyaŋsɛɛ wo̱re̱ kpeŋ ne̱ o de‑o ya wu, ne̱ bo̱ de mò̱ a bo̱ ya pure, ne̱ maŋ‑ɔ‑rɔ ase̱sɛ gya se̱ ane̱ŋ. 13 Amɔ Yeesuu ke̱de̱ŋ ŋu ɔkye̱e̱ amo̱‑ɔ, ne̱ mò̱ ase̱ŋ a waa mò̱ e̱wɛɛ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ɔkye̱e̱‑ɔ fe̱yɛ, “Fo̱ ma lɛɛ su.”

14 Ne̱ Yeesuu a nare̱ ya dabo̱rɔ kifuniŋ‑o, ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ so̱‑ɔ a sii ye̱re̱. Ne̱ Yeesuu yɛ, “Ke̱yaafɔre̱, ko̱so̱.” 15 Ne̱ ke̱yaafɔre̱ ne̱ oo wu‑o a ko̱so̱ kye̱na, ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ sa se̱ŋsa. Ne̱ Yeesuu a taa mò̱ sa mò̱ nyi.

16 Ne̱ kufu a nya bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ, ne̱ baa kyo̱rɔ Wuribware̱. Ne̱ bo̱ yɛ, “Wuribware̱ kyaamɛɛ dabe̱ ko̱ a ba ane̱ ase̱. Wuribware̱ a ba a ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ mò̱ ase̱sɛ.” 17 Ne̱ Yeesuu ase̱ŋ a yɔ e̱maŋ ne̱ e̱ maa mfe̱ŋ‑ɔ‑rɔ na ifuri amo̱ pɛɛɛ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a suŋ mbɔɔ Yeesuu ase̱‑ɔ

(Matiyo 11.2–19)

18-19 Ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱ a agyase̱po̱‑ɔ a tɔwe̱ atɔ ne̱ Yeesuu a waa‑ɔ pɛɛɛ ase̱ŋ gywii Yohanee. Ne̱ ɔɔ te̱e̱ bamo̱ abɛɛ anyɔ suŋ bamo̱ Yeesuu ase̱ na bo̱ ya bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Yohanee yɛ ɔ ba a ɔ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱‑ɔ ɔɔɔ, bɛɛɛ se̱sɛ baŋbaŋ ko̱ be̱e̱ ɔ bo̱‑rɔ ne̱ ane̱ ke̱e̱ mò̱ kpa aaa?”

20 Amo̱ fe̱raa bamo̱ a yɔ Yeesuu ase̱‑ɔ, ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ ya suŋ ane̱ na ane̱ bo̱ bise fo̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ ɔ yɛ ɔ ba a ɔ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱‑ɔ ɔɔɔ, bɛɛɛ se̱sɛ baŋbaŋ ko̱ be̱e̱ ɔ bo̱‑rɔ ne̱ ane̱ ke̱e̱ mò̱ kpa aaa?”

21 Saŋ amo̱ mɔ‑ɔ, Yeesuu a kyɔ kya alɔpo̱ bwe̱e̱tɔ na bamo̱ ne̱ ibrisi te bamo̱ se̱‑ɔ. Ate̱napo̱ pɛɛɛ, oo buŋŋi bamo̱ akatɔ. 22 To, ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa Yohanee Osuubɔpo̱ a mbɔɔ‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ kiŋŋi nare̱ ya tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a nu mo̱ e̱ tɔwe̱, na ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu mo̱ e̱ waa‑ɔ gywii Yohanee. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ ko̱ a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ bo̱ le̱e̱ mò̱ ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ ba‑ɔ kuŋu si ase̱ŋ‑ɔ, amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ, mbe̱yɔmɔ ate̱napo̱ ke̱e̱, ne̱ agyabɔɔ naa, ne̱ abwatɔpo̱ ke̱bwatɔ a lo̱we̱, ne̱ akpawu i nu ase̱ŋ, ne̱ bamo̱ ne̱ baa wu‑o a kyiŋŋi, ne̱ atiripo̱ i nu ase̱ŋ timaa‑o. 23 Ɔko̱ ne̱ ɔ maa yɔwe̱ ko̱kɔɔre̱ mo̱ gyi‑o e̱ nya ŋyure.”

24 Saŋ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱ a mbɔɔ‑ɔ a kiŋŋi bo̱ yii‑o, ne̱ Yeesuu a le̱e̱ ɔ tɔwe̱ Yohanee ase̱ŋ o gywii ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ ne̱ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ. Ɔ yɛ, “Saŋ ne̱ mo̱ne̱ a yɔ Yohanee ase̱ kimukee‑ro‑o, nte̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a yɔ a mo̱nꞌ ya de̱e̱re̱? Ɔko̱ ne̱ o kyurowi mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ e̱fa i kpeere ŋ yɔ mfe̱e̱ na mfe̱e̱ saŋ ne̱ afwii e̱ da mmo̱‑ɔ ne̱ mo̱ne̱ a ya de̱e̱re̱ aaa? 25 Nte̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a le̱e̱ a mo̱nꞌ ya de̱e̱re̱? Se̱sɛ ne̱ o buŋ waagya timaa‑o ne̱ mo̱ne̱ a yɔ a mo̱nꞌ ya de̱e̱re̱ aaa? Ase̱sɛ ne̱ bo̱ buŋ ane̱ŋ a atɔ ne̱ bamo̱ kakye̱na‑rɔ bo̱ kɔne̱‑ɔ gye̱ atɔ awuye ne̱ bo̱ te e̱lɔŋ dame̱naŋsɛ dabe̱ dabe̱‑rɔ‑ɔ. 26 Mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii mo̱, nsɛ ne̱ mo̱ne̱ a yɔ a mo̱nꞌ ya de̱e̱re̱? Wuribware̱ kyaamɛɛ aaa? Kase̱ŋtiŋ ne̱e̱, amaa n gye̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ‑ɔ wo̱re̱ ne̱ mo̱ne̱ a ya ŋu. Mo̱ne̱ a ŋu ɔko̱ na ɔ kyɔ bo̱ tii si. 27 A le̱e̱ fe̱yɛ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ ase̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ tɔwe̱ o gywii Kristoo fe̱yɛ,

‘Mo̱ i suŋ mo̱ kabɔɔ a m bo̱ gye̱ fo̱ ŋkpɛɛ,

na ɔ ya lɔŋŋɔ kpa bo̱ ye̱ra fo̱.’* ”

28 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ tii si fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ se̱sɛ ko̱ mo̱ŋ kye̱na swe̱e̱re̱ mɔ se̱ ne̱ ɔ kyɔ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ, amaa mò̱ ne̱ ɔ gye̱ kagyingyii Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o‑ro kyɔ Yohanee.”

29 Ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ, fɔŋfɔŋ leŋpoo akɔɔre̱po̱‑ɔ, a nu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ bamo̱ akatɔ a gyi, ne̱ bo̱ yɛ Wuribware̱ bware. Ase̱sɛ mɔ ne̱ baa tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ gye̱ bamo̱ ne̱ Yohanee a bɔ asuu‑o ne̱e̱. 30 Amaa Farisii awuye‑o na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ bamo̱ fe̱raa baa kine kpa ne̱ Wuribware̱ e̱ bo̱rɔ se̱ a ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ ase̱sɛ‑ɔ, ne̱ baa kine fe̱yɛ Yohanee bɔ bamo̱ asuu‑o.

31 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ ɛ, “Mbe̱yɔmɔ, nte̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ nya a m bo̱ biri ndɔɔ a ase̱sɛ‑ɔ ne̱e̱? E̱me̱ne̱ ne̱ bo̱ du? 32 Bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ŋyaagyi a te ba soori ko̱lɔŋde̱ se̱, ne̱ bamo̱ katuŋ ko̱ e̱ fɛɛ‑rɔ ba kyo̱ŋwe̱ katuŋ ko̱ fe̱yɛ,

‘Ane̱ a da ko̱ko̱fɔ‑rɔ akɔye̱ sa mo̱ne̱,

amaa mo̱ne̱ mo̱ŋ kyaa ooo.

Ne̱ ane̱ a be̱e̱ waa kale,

amaa mo̱ne̱ mo̱ŋ su ooo.’

33 To, Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a ba‑ɔ, ɔɔ kra ako̱ŋ, ne̱ oo kisi nta kunuu, ne̱ mo̱ne̱ yɛ, ‘Ɔbɔnsam te mò̱ se̱.’ 34 Amaa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a ba, ne̱ mo̱ a gyi nuu fe̱raa, ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ yɛ, ‘Mo̱nꞌ ke̱e̱ ɔnyare̱ amo̱, ɔ gye̱ oteesekpapo̱, na ɔtanuupo̱, na leŋpoo akɔɔre̱po̱ bamo̱ nyare̱, na e̱bɔye̱ awaapo̱ bamo̱ nyare̱ ne̱e̱.’ 35 Amaa fo̱ ya ŋu ɔko̱ ne̱ mò̱ e̱ gya Wuribware̱ a kanyiase̱ŋ a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ, fo̱ i ŋu fe̱yɛ mò̱ kanyiase̱ŋ‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a yɔ Simɔŋ Farisiinyi‑o aye̱‑ɔ

36 Ne̱ Farisii awuye‑o ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Simɔŋ‑ɔ a nyiŋŋi Yeesuu fe̱yɛ ɔ ba mò̱ aye̱ bo̱ gyi ateese. Ne̱ ɔɔ yɔ mfe̱ŋ ya kye̱na a o gyi. 37 Amɔ saŋ amo̱ ɔkye̱e̱ ko̱ mɔ bo̱ maŋ‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ, ne̱ ɔ gye̱ e̱bɔye̱ ɔwaapo̱. Ne̱ oo nu fe̱yɛ Yeesuu a ba Farisiinyi amo̱ aye̱ o gyi. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ kpa mò̱ laŋpe̱ŋtaa bo̱ bo̱rɔ kalɔgyii ko̱ ne̱ baa baa kibu ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ke̱mo̱ ɛ alabase̱taa‑ɔ bo̱ waa‑ɔ baa mfe̱ŋ. 38 Amo̱ a gye̱ Yudaa awuye mbraa‑ɔ se̱, ne̱ bo̱ da ba gyi. Ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ a bo̱ ye̱re̱ Yeesuu ayaa ase̱. Ne̱ o su o de mò̱ akyukyu ɔ pɔ mò̱ ayaapapaa. Ne̱ ŋkee ɔɔ ba mò̱ ipwii bo̱ kpɛɛ akyukyu‑o Yeesuu ayaapapaa‑ɔ se̱, ne̱ ŋkee ɔɔ kyo̱kywe̱e̱ amo̱ se̱, ne̱ oo twiiri laŋpe̱ŋtaa‑ɔ bo̱ we̱e̱ se̱.

39 Ne̱ Farisiinyi ne̱ Yeesuu te mò̱ lɔŋ‑nɔ‑ɔ a ŋu ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ fa mò̱ mfɛɛre̱‑rɔ fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ dɛɛ ɔ gye̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱, weetee o ŋu ke̱tɔ ne̱ ɔkye̱e̱ mɔ ne̱ ɔ dabo̱rɔ mò̱‑ɔ gye̱‑ɔ. Na o ŋu ane̱ŋ ne̱ ɔkye̱e̱ mɔ te ɔ waa e̱bɔye̱‑ɔ.”

40 Amo̱ fe̱raa ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Simɔŋ, n de ko̱tɔko̱ a n tɔwe̱ gywii fo̱.”

Ne̱ Simɔŋ yɛ, “Yooo, ɔkaapo̱po̱, tɔwe̱ gywii mo̱.”

41 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Anyare̱ anyɔ ko̱ e̱ bo̱‑rɔ. Ne̱ bo̱ de atɔ wuye ko̱, ne̱ o de mò̱ atanne̱ ɔ para ase̱sɛ‑ɔ ko̱kɔ. Bamo̱ ɔko̱ de mò̱ ko̱kɔ siidii ŋkpe̱ŋ nnuu, ne̱ ɔko̱‑ɔ mɔ de siidii alafa anuu. 42 Bamo̱ anyɔ‑ɔ mɔ pɛɛɛ mo̱ŋ taare̱ ko̱kɔ‑ɔ ka, amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ taa bo̱ ke bamo̱. To, bamo̱ abɛɛ anyɔ mɔ‑rɔ, nsɛ e̱ gye̱ ne̱ mò̱ akatɔ i gyi atɔ wuye amo̱ se̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ ne̱e̱?”

43 Ne̱ Simɔŋ Farisiinyi‑o a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ mò̱ ne̱ mò̱ ko̱kɔ kyɔ bwe̱e̱tɔ, ne̱ ɔɔ taa bo̱ ke mò̱‑ɔ.”

Ne̱ Yeesuu yɛ, “A gye̱ kase̱ŋtiŋ.”

44 Amo̱ fe̱raa ne̱ oo buruwaa de̱e̱re̱ ɔkye̱e̱ amo̱ a keri‑o, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Simɔŋ fe̱yɛ, “Fo̱ a ŋu ɔkye̱e̱ mɔ aaa? Mo̱ a ba fo̱ aye̱‑ɔ, fo̱ mo̱ŋ kra mo̱ nɛɛnɛɛ, fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ sa mo̱ nkyu na m bo̱ fwe̱e̱ ayaapapaa se̱, amaa ɔkye̱e̱‑ɔ fe̱raa a ba mo̱ akyukyu bo̱ fwe̱e̱ mo̱ ayaapapaa se̱, ne̱ ɔɔ ba mò̱ ipwii bo̱ kpɛɛ amo̱ se̱. 45 Fo̱ mo̱ŋ kyo̱kywe̱e̱ mo̱ ke̱daabɔŋ bo̱ sa mo̱ aŋsɛ na ke̱ba, amaa ɔkye̱e̱‑ɔ fe̱raa mo̱ŋ yɔwe̱ mo̱ ayaapapaa se̱ ko̱kyo̱kywe̱e̱ le̱e̱ hare̱e̱ saŋ ne̱ mo̱ a ba mfe̱e̱‑ɔ. 46 Fo̱ mo̱ŋ kyiine mo̱ kuŋu‑ro mfɔ, amaa mò̱ fe̱raa a twiiri laŋpe̱ŋtaa we̱e̱ mo̱ ayaapapaa se̱. 47 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱ fe̱yɛ, hare̱e̱ ɔkye̱e̱ mɔ e̱bɔye̱ a kyɔ gbaa ooo, Wuribware̱ a taa e̱mo̱ pɛɛɛ bo̱ ke mò̱. Ke̱kpa de̱maŋte̱ ne̱ ɔ kpa mo̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a taa mò̱ e̱bɔye̱‑ɔ bo̱ ke mò̱. Amaa ɔko̱ ne̱ ɔɔ waa e̱bɔye̱ kafwe̱e̱ ne̱ Wuribware̱ a taa bo̱ ke mò̱‑ɔ e̱ kpa Wuribware̱ kafwe̱e̱ ne̱e̱.”

48 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii ɔkye̱e̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ a taa fo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke fo̱.” 49 Ne̱ bamo̱ ne̱ bamo̱ aa Yeesuu i gyi‑o wo̱re̱ wo̱re̱ e̱ tɔwe̱ ba gywii abɛɛ fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ e̱ fa fe̱yɛ ɔ gye̱ nsɛ, ne̱ hare̱e̱ o de ase̱sɛ e̱bɔye̱ o ke bamo̱?”

50 Amaa Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ gywii ɔkye̱e̱‑ɔ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Fo̱ a kɔɔre̱ mo̱ gyi‑o si‑o, Wuribware̱ a mo̱rɔwe̱ fo̱. To, nare̱ dame̱naŋsɛ.”

8

Akye̱e̱ ne̱ bamo̱ aa Yeesuu a yɔ‑ɔ

1-2 Bo̱ fo̱ saŋ ko̱‑ɔ ne̱ Yeesuu a nare̱ e̱maŋ dabe̱ na ngyingyii si ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ kuwure‑o si o gywii ase̱sɛ. Mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ na akye̱e̱pe̱ ko̱ ne̱ ɔɔ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ bamo̱ se̱, ne̱ ɔɔ kya bamo̱ alɔgyi‑o ya nare̱ kaa e̱maŋ‑ɔ se̱. Akye̱e̱ amo̱ e̱ gye̱ Mariya ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Magadalanyi, ne̱ Yeesuu a gya ibrisi isunoo bo̱ ko̱so̱ mò̱ se̱‑ɔ, 3 na Yohana ne̱ ba te̱e̱ mò̱ kuri ɛ Kusa ne̱ ɔ dɛɛ ɔ gye̱ Owure Hɛrɔd a ayaafɔre̱‑ɔ pɛɛɛ ɔbre̱sɛ‑ɔ, na Susana, na akye̱e̱ bwe̱e̱tɔ bo̱ tii si. Baa ba bamo̱ mpo̱tɛɛ ne̱ bo̱ de‑o ŋko̱ bo̱ kya Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ.

Ɔdɔɔpo̱ kitee

(Matiyo 13.1–9; Maak 4.1–9)

4 Ne̱ ase̱sɛ a le̱e̱ e̱maŋ se̱ e̱maŋ se̱ ba Yeesuu ase̱. Saŋ ne̱ ase̱sɛ biribiri a bo̱ gyaŋŋe̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ kitee mɔ gywii bamo̱ fe̱yɛ, 5 “N gye̱ ɔdɔɔpo̱ ko̱ e̱ bo̱‑rɔ aaa? Ne̱ ɔɔ yɔ a ɔ ya ŋo̱nyaŋ mò̱ yaabraa. Mò̱ a yɔ ɔ ŋo̱nyaŋ‑ɔ, ne̱ ayaabraagyi amo̱ ako̱ a le̱e̱ da kpa kɛɛ, ne̱ ase̱sɛ a kyikye si, ne̱ mbo̱gyii a bo̱ tesi gyi. 6 Ne̱ yaabraa amo̱ ako̱ a le̱e̱ da kagyaase̱. A bo̱ kwɛɛ‑ɔ, ne̱ aa wu, a le̱e̱ fe̱yɛ swe̱e̱re̱ amo̱ mfe̱ŋ mo̱ŋ de yuri. 7 Ne̱ ako̱ mɔ a le̱e̱ da e̱fa‑rɔ, ne̱ amo̱ aa e̱fa‑ɔ a ko̱so̱, ne̱ e̱fa‑ɔ a daŋ mwiire amo̱ se̱, amo̱se̱‑ɔ ɔ mo̱ŋ taare̱ waa. 8 Ne̱ ŋkee ayaabraagyi amo̱ ako̱ a le̱e̱ da swe̱e̱re̱ timaa si, ne̱ yaabraa‑ɔ a ko̱so̱ daŋ bo̱ ko̱we̱ waa aŋu adabe̱ adabe̱. Amo̱ e̱ gye̱ saase̱bɛɛ.

Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o de e̱se̱bɔ‑ɔ, o nu.”

Ke̱tɔ se̱ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ kitee amo̱‑ɔ

(Matiyo 13.10–17; Maak 4.10–12)

9 Ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a bise mò̱ kitee‑o kaase̱. 10 Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ wo̱re̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro du‑o mo̱ i gywii, amaa bamo̱ ne̱ ba saŋ‑ɔ fe̱raa itee‑ro na akpare̱‑rɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ke̱mo̱ ase̱ŋ a m bo̱ gywii bamo̱,

‘na bo̱ de̱e̱re̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ,

na bo̱ fa amo̱ mfɛɛre̱ kpo̱ne̱,

na bo̱ nu ke̱mo̱ ase̱ŋ kpo̱ra‑rɔ,

na bo̱ ma nu kaase̱.’ ”*

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ ɔdɔɔpo̱ kitee kaase̱‑ɔ

(Matiyo 13.18–23; Maak 4.13–20)

11 Ne̱ Yeesuu yɛ, “To, ŋkee mo̱nꞌ nu kitee‑o kaase̱. Ayaabraagyi‑o ko̱ŋo̱nyaŋ ye̱re̱ bo̱ sa abware̱se̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii ase̱sɛ‑ɔ. 12 Ayaabraagyi ne̱ aa le̱e̱ da kpa kɛɛ‑ɔ ye̱re̱ bo̱ sa ase̱sɛ ne̱ ba nu abware̱se̱ŋ, ne̱ amo̱ ya waa kafwe̱e̱‑ɔ, amɔ Ɔbɔnsam e̱ ba a ɔ bo̱ lee amo̱ le̱e̱ bamo̱ mfɛɛre̱‑rɔ, na bo̱ ma nya kɔɔre̱ gyi na Wuribware̱ mo̱rɔwe̱ bamo̱‑ɔ. 13 Ayaabraagyi ne̱ aa le̱e̱ da kagyaase̱‑ɔ mɔ ye̱re̱ bo̱ sa ase̱sɛ ne̱ ba nu abware̱se̱ŋ‑ɔ, ne̱ a waa bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ kɔne̱‑ɔ. Amaa bamo̱ akatɔ mo̱ŋ pee si‑o si‑o, Ɔbɔnsam ya kyɔ bamo̱‑rɔ ke̱e̱ kafwe̱e̱, amɔ baa kyɔ yɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ se̱ ke̱gya. 14 Amo̱ ne̱ aa le̱e̱ da e̱fa‑rɔ‑ɔ mɔ ye̱re̱ bo̱ sa bamo̱ ne̱ ba nu abware̱se̱ŋ‑ɔ, ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ atɔ tɔɔraasɛ na katanne̱kpa na atɔ biribiri ke̱kpa ya lwee bamo̱ mfɛɛre̱‑rɔ, amɔ aa waa ko̱kyɔ kyo̱ŋ abware̱se̱ŋ ne̱ a bo̱ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. Amɔ bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o maa waa bamo̱ sɛye̱. 15 Ŋkee ayaabraagyi ne̱ aa le̱e̱ da swe̱e̱re̱ timaa si, ne̱ aa ko̱so̱ daŋ bo̱ ko̱we̱ waa aŋu adabe̱ adabe̱‑ɔ mɔ ye̱re̱ bo̱ sa ase̱sɛ timaa ne̱ ba nu ase̱ŋ timaa‑o, ne̱ ba kɔɔre̱ ba gyi, ne̱ ba le̱ŋ e̱ye̱e̱ bo̱ gya amo̱ se̱ nɛɛnɛɛ, ne̱ ba waa itimaa saŋ ke̱maa‑ɔ.”

Mo̱nꞌ nu ase̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ tɔwe̱‑ɔ dame̱naŋsɛ

(Maak 4.21–25)

16 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ɔko̱ maa kyaŋŋe̱ mò̱ fetiri si na ɔ ko̱ŋ be̱ra kike bo̱ buŋ si, bɛɛɛ ɔ taa bo̱ kwe̱e̱rɔ mpaa kaase̱. Kabuno ne̱ ɔ taa a ɔ bo̱ ye̱ra, na ɔ laŋŋe̱‑rɔ ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ i lwee lɔŋ‑nɔ ne̱ ba nya bo̱ ŋu‑ro‑o. 17 Amo̱se̱‑ɔ sɛye̱ maa kwe̱e̱rɔ. Ke̱tɔ ke̱maa na ase̱ŋ ke̱maa e̱ le̱e̱ ifuri na ɔke̱maa ŋu. 18 Mo̱nꞌ nu ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ dame̱naŋsɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ o nu mo̱ ase̱ŋ timaa‑o, ne̱ ɔ kɔɔre̱ amo̱ o gyi‑o, Wuribware̱ e̱ sa mò̱ kanyiase̱ŋ bwe̱e̱tɔ na ɔ bo̱ tii kamo̱ ne̱ o de‑o si. Amaa mò̱ ne̱ o kine mo̱ ase̱ŋ amo̱‑ɔ fe̱raa, Wuribware̱ e̱ sa a ɔ paŋ mò̱ kanyiase̱ŋ kafwe̱e̱ ne̱ ɔ fa fe̱yɛ ɔ kyɔ o de‑o.”

Yeesuu mò̱ nyi na mò̱ tire‑ana ase̱ŋ

(Matiyo 12.46–50; Maak 3.31–35)

19 Ne̱ Yeesuu mò̱ nyi na mò̱ tire‑ana a ba mò̱ ase̱ a bo̱ bo̱ ŋu mò̱. Amaa bo̱ le̱e̱ ase̱sɛ ko̱kyɔ‑ɔ se̱‑ɔ bo̱ mo̱ŋ nya kpa yɔ mò̱ ase̱. 20 To, ne̱ ɔko̱ a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Ke̱e̱, fo̱ nyi na fo̱ tire‑ana ye̱re̱ kawu ba te̱e̱ fo̱‑ɔ.”

21 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ fe̱yɛ, “Bamo̱ ne̱ ba nu abware̱se̱ŋ‑ɔ, ne̱ bo̱ gya amo̱ se̱‑ɔ, ne̱ mo̱ e̱ te̱e̱ bamo̱ ɛ n na na mo̱ tire‑ana.”

Ane̱ŋ ne̱ afwii na alaŋkpare̱ a bu Yeesuu‑o

(Matiyo 8.23–27; Maak 4.35–41)

22 Kake ŋko̱ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa a ane̱ te̱ŋ ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ‑rɔ yɔ nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱.” Ne̱ baa lwee ko̱re̱e̱‑rɔ me̱raa se̱ ba yɔ. 23 Bamo̱ a pare̱ ba yɔ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a di idi ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ. Ne̱ afwii dabe̱ ko̱ a ko̱so̱ a kya nkyu‑o si mfe̱ŋ, ne̱ alaŋkpare̱ a le̱e̱ a da nkyu bo̱ waa bamo̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ ɔ kpa a ɔ bo̱rɔ.

24 Amo̱ fe̱raa ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a ya kyiŋŋi mò̱, ne̱ baa tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, ane̱ nyaŋpe̱, ane̱ e̱ kpa a ane̱ wu.”

Ne̱ Yeesuu a ko̱so̱ sa kanɔ fe̱yɛ afwii‑o na alaŋkpare̱‑ɔ yɔwe̱, ne̱ aa yɔwe̱, ne̱ ke̱tɔ a waa surumm. 25 Ŋkee ne̱ oo bise mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ mo̱ mo̱ne̱ i gyi‑o ne̱e̱?”

Ne̱ kufu a nya bamo̱, ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱, ne̱ ba ŋwiini ba gywii abɛɛ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱sɛ e̱ gye̱ ɔnyare̱ mɔ? Mò̱ ya sa kanɔ, afwii na alaŋkpare̱ gya kamo̱ se̱ ne̱e̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ibrisi te mò̱ se̱‑ɔ

(Matiyo 8.28–34; Maak 5.1–20)

26 Ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a kya se̱ te̱ŋ‑nɔ yɔ Gadara ifuri ne̱ e̱ bo̱ Galile̱ya a ke̱pare̱ dabe̱ a nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱‑ɔ se̱. 27-29 Yeesuu ke̱le̱e̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ibrisi bwe̱e̱tɔ te mò̱ se̱‑ɔ a bo̱ gyaŋŋaa mò̱. Ibrisi amo̱ a kye̱na mò̱ se̱, na ɔ naa na ɔ mo̱ŋ de̱re̱ atɔ kyee, ne̱ oo tu le̱e̱ maŋ‑nɔ ba ɔ bo̱ mfe̱ŋ ne̱ ba pure ase̱sɛ‑ɔ. Saŋ ke̱maa ne̱ ibrisi mɔ e̱ ywe̱e̱ mò̱ se̱, ne̱ ba ba agbarabi a bo̱ bo̱ ŋure mò̱ asare̱e̱‑rɔ na ayaa‑rɔ bo̱ kye̱na‑ɔ, na bo̱ ke̱e̱ mò̱ se̱‑ɔ, amɔ ɔ te̱ŋŋe̱ agbarabi‑o, na ibrisi amo̱ yaa mò̱ kimukee‑ro. To, ne̱ Yeesuu a sa kanɔ fe̱yɛ ibrisi‑o ko̱so̱ mò̱ se̱. Ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a faa‑rɔ, ne̱ oo kpuni aŋurii Yeesuu ayaa‑rɔ, ne̱ ɔɔ faa keŋkeŋ fe̱yɛ, “Yeesuu, Nyiŋkpe̱ŋ-kyo̱ŋ-atɔ‑pɛɛɛ-Bware̱ mò̱ gyi‑o, nte̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kpa mo̱ ase̱? Mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱, fo̱ ma tɔɔraa mo̱.”

30 To, ne̱ Yeesuu a bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ e̱me̱ne̱?”

Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ e̱ gye̱ Ane̱-kyɔ-mfe̱e̱”, a kaapo̱ fe̱yɛ ibrisi bwe̱e̱tɔ te mò̱ se̱.

31 Ne̱ ibrisi amo̱ a ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ ɔ ma taa e̱mo̱ bo̱ waa ke̱maŋtaŋ ko̱ ne̱ ke̱ bo̱ keŋ, ne̱ ke̱ mo̱ŋ de kɛɛ, ne̱ Wuribware̱ e̱ ba a ɔ bo̱ twe̱e̱ ibrisi pɛɛɛ mɔ waa‑rɔ‑ɔ‑rɔ.

32 Saŋ amo̱ mɔ aprako bwe̱e̱tɔ ko̱ ye̱re̱ kabe̱e̱gyi ko̱ se̱ mfe̱ŋ ba gyi. Ne̱ ibrisi‑o a ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ ɔ sa a bo̱ le̱e̱ ɔnyare̱ amo̱ se̱ ya kye̱na aprako amo̱ se̱. Ne̱ ɔɔ sa e̱mo̱ kpa. 33 Ne̱ e̱ ya ko̱so̱ ɔnyare̱ amo̱ se̱ ya kye̱na aprako‑o si, ne̱ aprako de̱maŋte̱ amo̱ a ŋwɛɛnaŋ kpo̱ro̱we̱ kabe̱e̱gyi‑o si ya le̱e̱ da nkyu‑ro wu wu.

34 Bamo̱ ne̱ ba de̱e̱re̱ aprako amo̱ se̱‑ɔ a ŋu ke̱tɔ ne̱ kaa waa‑ɔ, ne̱ baa ŋwɛɛnaŋ yɔ maŋ‑nɔ na mmaŋgyii‑ro na adɔɔ‑rɔ ya da ase̱ŋ ne̱ aa ba‑ɔ kiboŋboŋ. 35 Ne̱ ase̱sɛ a le̱e̱ a bo̱ bo̱ ke̱e̱ ke̱tɔ ne̱ kaa ba‑ɔ. Ne̱ baa ba Yeesuu ase̱ bo̱ to̱ fe̱yɛ ɔnyare̱ ne̱ ibrisi dɛɛ i te mò̱ se̱‑ɔ te Yeesuu ayaa‑rɔ o buŋ atɔ, ne̱ ŋkee fe̱raa mò̱ mfɛɛre̱ du mò̱ kyɛɛkyɛɛ. Ne̱ kufu a nya bamo̱ pɛɛɛ. 36 Ne̱ bamo̱ ne̱ baa ŋu ane̱ŋ ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a kpaare̱‑ɔ a tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ gywii bamo̱ ne̱ baa sii kamɛɛ ba‑ɔ. 37 Ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ swe̱e̱re̱ amo̱ se̱‑ɔ pɛɛɛ a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ ɔ le̱e̱ bamo̱ ifuri si, a le̱e̱ fe̱yɛ kufu de bamo̱. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Yeesuu a be̱e̱ lwee ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ ɔ kpa a o kiŋŋi yɔ.

38 Ne̱ ɔnyare̱ ne̱ Yeesuu a gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ mò̱ se̱‑ɔ a ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ ɔ sa a mò̱ aa mò̱ a yɔ. Amaa Yeesuu a kiŋŋaa mò̱ ne̱e̱, tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, 39 “Kiŋŋi nare̱ pe̱ ya tɔwe̱ atɔ dabe̱ dabe̱ ne̱ Wuribware̱ a waa sa fo̱‑ɔ gywii fo̱ aye̱ awuye.” Ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a kiŋŋi yɔ maŋ‑ɔ‑rɔ ya tɔwe̱ atɔ dabe̱ dabe̱ ne̱ Yeesuu a waa sa mò̱‑ɔ ase̱ŋ gywii mfe̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kyiŋŋi kakye̱e̱sɛɛ ko̱ le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ ɔɔ be̱e̱ kya ɔkye̱e̱ ko̱‑ɔ

(Matiyo 9.18–26; Maak 5.21–43)

40 Saŋ ne̱ Yeesuu a kiŋŋi ba bo̱ŋbe̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ mò̱ se̱ yɔ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ ye̱re̱ bo̱ gywii mò̱‑ɔ a sa mò̱ aŋsɛ na ke̱ba.

41 Ne̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ abre̱sɛ‑ɔ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yayerus‑o a ba Yeesuu ase̱ mfe̱ŋ bo̱ kpuni aŋurii Yeesuu ayaa‑rɔ ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ sa a bo̱ yɔ mò̱ aye̱, 42 a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ kagyikye̱e̱sɛɛ ko̱ ne̱ oo gyi nsu kudu ŋnyɔ‑ɔ e̱ lɔ ɔ kpa a o wu. Kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ wo̱re̱ kpeŋ e̱ gye̱ mò̱ gyi. Yeesuu a yɔ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ a kpɔwe̱ miri bo̱ gya mò̱ se̱.

43 Amɔ ɔkye̱e̱ ko̱ mɔ bo̱ bamo̱‑rɔ, ne̱ ɔ lɔ ke̱kye̱e̱tɔ bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ kiferi ke̱maa‑rɔ ɔ taare̱ bwiino waa iluwi kanɔ ŋko̱. Waa nsu kudu ŋnyɔ ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a lɔ ane̱ŋ a ko̱lɔ‑ɔ. Ɔko̱ mɔ mo̱ŋ taare̱ kya mò̱ ke̱mo̱. 44 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ oo lwee ase̱sɛ amo̱‑rɔ yɔ Yeesuu kamɛɛ ya dabo̱rɔ mò̱ waagya kanɔ, ne̱ ɔɔ kpaare̱ puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ.

45 Ne̱ Yeesuu a bise fe̱yɛ, “Nsɛ ya dabo̱rɔ mo̱‑ɔ ne̱e̱?”

Ɔke̱maa a tɔwe̱ fe̱yɛ n gye̱ mò̱ ne̱e̱‑ɔ, ne̱ Peetroo yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, e̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ i bise ane̱ŋ, na ase̱sɛ de̱maŋte̱ mɔ a muruwaa fo̱?”

46 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Amaa mo̱ a pini fe̱yɛ ɔko̱ a dabo̱rɔ mo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a ŋu fe̱yɛ e̱le̱ŋ a le̱e̱ mo̱‑rɔ kya ɔko̱.”

47 Ɔkye̱e̱ amo̱ a ŋu fe̱yɛ ɔ maa taare̱ a ɔ taa ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ a ɔ bo̱ kwe̱e̱rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ ba Yeesuu ase̱ na ɔ yo̱ŋ, ne̱ ɔɔ bo̱ kpuni aŋurii mò̱ ayaa‑rɔ. Ase̱sɛ amo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Yeesuu ke̱tɔ se̱ ne̱ ɔɔ dabo̱rɔ mò̱‑ɔ na ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kpaare̱ puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ‑ɔ. 48 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Ɔpe̱kye̱e̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ fo̱ a kɔɔre̱ mo̱ gyi‑o si‑o, fo̱ a kpaare̱. To, nare̱ dame̱naŋsɛ.”

49 Saŋ ne̱ Yeesuu e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ, ne̱ kabɔɔ ko̱ a le̱e̱ Yayerus a lɔŋ‑ɔ‑rɔ bo̱ tɔwe̱ gywii Yayerus fe̱yɛ, “Fo̱ kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ a wu, amo̱se̱‑ɔ fo̱ ma lɛɛ sa a ɔkaapo̱po̱‑ɔ kpo̱ne̱ mò̱ e̱ye̱e̱.”

50 Amaa Yeesuu a nu ane̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Yayerus fe̱yɛ, “Fo̱ ma sa a fo̱ duŋ te̱ŋ fo̱, fo̱ fe̱raa, fo̱ ya kɔɔre̱ mo̱ gyi, ɔ kpaare̱.”

51 Saŋ ne̱ baa fo̱ Yayerus a lɔŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, Yeesuu mo̱ŋ sa a ɔko̱ lwee mfe̱ŋ ne̱ kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ a wu ɔ da‑ɔ bo̱ tii mò̱ se̱, amɔ Peetroo na Yohanee na Yakubu na kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ mò̱ se̱ na mò̱ nyi. 52 Bamo̱ ne̱ baa saŋ bo̱ bo̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ de̱ŋ ba su kale ba sa kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ ne̱e̱. Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ne̱ ma su, a le̱e̱ fe̱yɛ kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ mo̱ŋ wu, oo di idi ne̱e̱.”

53 Mò̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, baa mɔse̱ mò̱ ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ nyi kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ a wu.

54 To, ne̱ Yeesuu a kra kakye̱e̱sɛɛ ne̱ oo wu ɔ da‑ɔ ke̱sare̱e̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ gyi, kyiŋŋi ko̱so̱.” 55 Puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ oo kyiŋŋi ko̱so̱ ŋkpa na alaŋfiya‑ro. Ne̱ Yeesuu a sa kanɔ fe̱yɛ bo̱ sa kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ ko̱tɔko̱ a o gyi. 56 Ne̱ kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ mò̱ se̱ na mò̱ nyi e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱. Amaa Yeesuu yɛ bo̱ ma kaŋ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ gywii ɔko̱.

9

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a suŋ mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ e̱maŋ se̱‑ɔ

(Matiyo 10.5–15; 11.1; Maak 6.7–13)

1 Ne̱ Yeesuu a te̱e̱ mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ bo̱ gyaŋŋe̱, ne̱ ɔɔ sa bamo̱ e̱le̱ŋ a bo̱ taare̱ bo̱ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱, na bo̱ kya alɔpo̱. 2 Ne̱ ŋkee oo suŋ bamo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ e̱maŋ se̱ fe̱yɛ bo̱ ya tɔwe̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro ase̱ŋ, na bo̱ kya alɔpo̱. 3 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a yɔ‑ɔ, ɔko̱ ma kaŋ taa ko̱tɔko̱. Mo̱ne̱ ma taa kayii nare̱se̱sɛ bɛɛɛ ko̱re̱e̱ bɛɛɛ ateese bɛɛɛ atanne̱ bɛɛɛ e̱kaare̱ ko̱ bo̱ tii e̱ko̱ ne̱ mo̱ne̱ ɔke̱maa mɔ buŋ‑o si. 4 Mo̱ne̱ a yɔ‑ɔ, mo̱nꞌ kye̱na lɔŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ so̱we̱ mò̱‑rɔ ne̱ ba kra mo̱ne̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ‑rɔ‑ɔ bo̱ fo̱ ŋke nsi ne̱ mo̱ne̱ e̱ le̱e̱ maŋ amo̱‑rɔ‑ɔ. 5 Amaa mo̱ne̱ ya yɔ to̱ŋ ko̱, ne̱ bamo̱ e̱ ma kpa mo̱ne̱ mfe̱ŋ, mo̱ne̱ e̱ le̱e̱ mfe̱ŋ, bamo̱ maŋ‑nɔ e̱se̱ ne̱ e̱ ya sii mo̱ne̱ ase̱be̱ta kaase̱‑ɔ gbaa, mo̱nꞌ kpo̱ŋkpaŋ e̱mo̱ bo̱ sii bamo̱ aye̱, bo̱ yii bamo̱ se̱ fe̱yɛ bamo̱ e̱bɔye̱ a sii bamo̱ se̱.” 6 Ne̱ agyase̱po̱‑ɔ a nare̱ e̱maŋ se̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o, na ba kya alɔpo̱ to̱ŋ ke̱maa ne̱ baa nare̱‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Owure Hɛrɔd a turi‑o

(Matiyo 14.1–12; Maak 6.14–29)

7 Saŋ ne̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ Owure Hɛrɔd a nu atɔ mɔ pɛɛɛ ne̱ Yeesuu a waa‑ɔ ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ oo turi, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ko̱ yɛ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ ya be̱e̱ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro ba. 8 Bo̱ko̱ mɔ yɛ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱, fe̱yɛ Iliya bɛɛɛ ɔko̱‑ɔ, a be̱e̱ kyiŋŋi ba ŋkpa‑rɔ. 9 Ne̱ Hɛrɔd yɛ, “Mo̱‑ɔ mo̱ a tuwi Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ kuŋu, ne̱ ŋkee nsɛ gbaa ase̱ŋ ne̱ mo̱ i nu bwe̱e̱tɔ mɔ‑ɔ ne̱e̱?” Ne̱ mò̱ ke̱katɔ a pee o buwi ɔ kpa Yeesuu.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a sa ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ nnuu ateese‑o

(Matiyo 14.13–21; Maak 6.30–44; Yohanee 6.1–14)

10 To, ne̱ Yeesuu a agyase̱po̱ ne̱ oo suŋ bamo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ e̱maŋ se̱ fe̱yɛ bo̱ ya tɔwe̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro ase̱ŋ‑ɔ a kiŋŋi ba bo̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ baa waa‑ɔ gywii Yeesuu. Ne̱ ɔɔ sa ne̱ mò̱ aa bamo̱ wo̱re̱ a yɔ maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Bɛtɛsaye̱da‑ɔ se̱. 11 Ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a nu mò̱ se̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa gya mò̱ se̱. Ne̱ Yeesuu a sa bamo̱ aŋsɛ na ke̱ba, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro ase̱ŋ gywii bamo̱, ne̱ ɔɔ be̱e̱ kya alɔpo̱ ne̱ baa ba mò̱ ase̱‑ɔ.

12 Amɔ kyɔwe̱ a kpa a ɔ twɛɛ‑ɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ a bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Mfe̱e̱ a gye̱ e̱fa‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, sa a ase̱sɛ‑ɔ yɔ mmaŋgyii na e̱maŋ ne̱ e̱ maa mfe̱e̱‑ɔ‑rɔ, na bo̱ ya kpa ateese gyi, na bo̱ buwi kpa bamo̱ e̱so̱we̱kpa.”

13 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ sa bamo̱ ko̱tɔko̱ a bo̱ gyi.”

Ne̱ baa be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Bodobodoo akuri anuu na ŋkiŋgyi ŋnyɔ wo̱re̱ kpeŋ ne̱ ane̱ de mfe̱e̱, bɛɛɛ fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ ya sɔɔ ateese sa ase̱sɛ de̱maŋte̱ mɔ ne̱e̱ e̱e̱e̱?”

14 Bamo̱‑rɔ anyare̱‑ɔ wo̱re̱ e̱ waa ŋkpe̱ŋ nnuu. Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ke ase̱sɛ‑ɔ‑rɔ bo̱ kye̱na ntuŋ si ntuŋ si, katuŋ ke̱maa ase̱sɛ e̱ waa fe̱yɛ ase̱sɛ adunuu.” 15-16 Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a ke bamo̱‑rɔ bo̱ kye̱na lo̱we̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a taa bodobodoo akuri anuu‑o na ŋkiŋgyi ŋnyɔ‑ɔ waa mò̱ asare̱e̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ de̱e̱re̱ so̱so̱. Ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ se̱, ne̱ ŋkee ɔɔ te̱ŋŋe̱‑rɔ bo̱ sa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ, ne̱ baa ke‑ro sa ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ. 17 Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ mɔ a gyi bodobodoo‑o kpo̱ne̱, ne̱ baa wo̱ ŋkiŋgyi‑o kpo̱ne̱. Ne̱ ŋkee mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a swii bodobodoo na ŋkiŋgyi mpupuriase̱e̱ ne̱ ŋ ya saŋ‑ɔ bo̱ bo̱rɔ ake kudu anyɔ.

Mò̱ ne̱ Peetroo yɛ Yeesuu gye̱‑ɔ

(Matiyo 16.13–20; Maak 8.27–30)

18 Kake ŋko̱ saŋ ne̱ Yeesuu a yɔ to̱ŋ ko̱ mò̱ wo̱re̱ ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a ba mò̱ ase̱ mfe̱ŋ. Ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ e̱ te̱e̱ mo̱‑ɔ gywii mo̱.”

19 Ne̱ baa be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ ne̱ oo kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, fe̱yɛ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ, bɛɛɛ Iliya, bɛɛɛ bamo̱‑rɔ ɔko̱.”

20 Ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ yɛ nsɛ ne̱ n gye̱‑ɔ ne̱e̱?” Ne̱ Peetroo a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ ane̱ ase̱‑ɔ.” 21 Ne̱ Yeesuu a yii bamo̱ se̱ fe̱yɛ bo̱ ma kaŋ tɔwe̱ amo̱‑ɔ gywii ɔko̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ kuŋu na mò̱ lowi ase̱ŋ‑ɔ

(Matiyo 16.21–28; Maak 8.31 – 9.1)

22 Ne̱ ɔɔ kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “A tiri fe̱yɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, ŋu ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ, na maŋ abre̱sɛ na Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ pɛɛɛ mɔ kine mo̱. Ba mɔɔ mo̱, amaa ke̱mo̱ ŋke nsa, Wuribware̱ i kyiŋŋi mo̱ a ɔ le̱e̱ lowi‑ro.”

23 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ gywii lamaŋ‑ɔ fe̱yɛ, “Ɔko̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ gya mo̱ se̱‑ɔ yɔwe̱ ko̱waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ pre̱ mò̱‑ɔ, na ɔ so̱rɔ mò̱ fɔŋfɔŋ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ kake ke̱maa gya mo̱ se̱. 24 A le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ nya mò̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ lowi ase̱‑ɔ, lowi e̱ nya mò̱ nsu pɛɛɛ. Ɔko̱ mɔ ne̱ o kperi mo̱ se̱ na o wu‑o e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 25 To̱nɔ mo̱ ne̱ se̱sɛ e̱ nya fe̱yɛ mò̱ a nya kaye̱ mɔ‑rɔ atɔ pɛɛɛ, na bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱ na ɔ paŋ kye̱nakpa Wuribware̱ ase̱? A mo̱ŋ de to̱nɔ. 26 Ɔko̱ ne̱ ɔ maa kpa fe̱yɛ ase̱sɛ pini fe̱yɛ ɔ gye̱ mo̱ ɔgyase̱po̱‑ɔ, na ɔ maa kpa a ɔ gya mo̱ ke̱kaapo̱ se̱‑ɔ, amo̱ fe̱raa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, gbaa mo̱ i kine mò̱ kipini saŋ ne̱ Wuribware̱ a ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ e̱ le̱e̱ so̱so̱ a ko̱ we̱e̱ swe̱e̱re̱ se̱, na ase̱sɛ pɛɛɛ ŋu n se̱ Wuribware̱ na mò̱ mbɔɔ a ke̱dabe̱ na wuraa‑o na mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, lee‑o saŋ ne̱ mo̱ aa Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ e̱ ba‑ɔ. 27 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ bo̱ko̱ bo̱ mfe̱e̱ ne̱ bo̱ maa wu, amɔ ba ŋu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kuwure‑o du‑o pwɛɛ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ a ŋu Yeesuu ke̱dabe̱ na wuraa‑o

(Matiyo 17.1–9; Maak 9.2–9)

28 Waa ŋke mburuwa a kyo̱ŋ fe̱yɛ Yeesuu a tɔwe̱ ase̱ŋ mɔ‑ɔ, ne̱ oo lee Peetroo na Yohanee na Yakubu, ne̱ mò̱ aa bamo̱ a yɔ ke̱be̱e̱ ko̱ se̱ na bo̱ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 29 Saŋ ne̱ Yeesuu e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ mò̱ akatɔ‑rɔ a kyurowi, ne̱ mò̱ atɔ buŋsɛ a buruwi pare̱pare̱pare̱ a to̱re̱ se̱. 30 Puri amo̱‑rɔ ne̱ baa ŋu fe̱yɛ anyare̱ anyɔ ko̱ ye̱re̱ na bamo̱ aa Yeesuu e̱ sa se̱ŋsa. Abɛɛ anyɔ amo̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ mbraa ɔsapo̱ Mosis na Wuribware̱ kyaamɛɛ Iliya. 31 Wuribware̱ so̱so̱ a ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ e̱ laŋŋe̱ bamo̱ se̱, na bamo̱ aa Yeesuu e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ a ya saŋ kafwe̱e̱ fe̱yɛ o wu Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kra fe̱yɛ o wu‑o.

32 Pwɛɛ ne̱ amo̱ pɛɛɛ a ba‑ɔ, Peetroo na mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana anyɔ‑ɔ a di idi. Amaa bamo̱ a kyiŋŋi‑o, ne̱ baa ŋu Yeesuu a ke̱dabe̱ na wuraa‑o na anyare̱ anyɔ amo̱ ne̱ bamo̱ aa mò̱ ye̱re̱‑ɔ. 33 Saŋ ne̱ anyare̱ amo̱ e̱ yɔ ba yɔwe̱ Yeesuu‑o, ne̱ Peetroo yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, a bware fɛɛ fe̱yɛ ane̱ a bo̱ mfe̱e̱. Ane̱ e̱ waa abwii asa, fo̱ ko̱ko̱ŋko̱, Mosis ko̱ko̱ŋko̱ na Iliya mɔ ko̱ko̱ŋko̱.” Ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ mo̱ŋ de kaase̱.

34 Na Peetroo saŋ ɔ sa se̱ŋsa‑ɔ, ne̱ ko̱wo̱re̱ ko̱ kuyayu a le̱e̱ so̱so̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ se̱. Ne̱ kufu a nya Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ saŋ ne̱ ko̱wo̱re̱ amo̱ i buŋ bamo̱ se̱‑ɔ. 35 Ne̱ bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ ko̱wo̱re̱‑ɔ‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ke̱e̱ mo̱ gyi ne̱ mo̱ a lee‑o. Mo̱nꞌ nu mò̱ ase̱ŋ.” 36 Saŋ ne̱ bo̱re̱ amo̱ a laatɔ‑ɔ, ne̱ aa saŋ Yeesuu wo̱re̱. Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a laa amo̱‑ɔ pɛɛɛ tɔ. Ke̱tɔ ne̱ baa ŋu saŋ amo̱‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ tɔwe̱ gywii ɔko̱, amɔ ke̱tɔ a bo̱ kyee‑o.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya kanyaŋsɛɛ ko̱ ne̱ ibrisi te mò̱ se̱‑ɔ

(Matiyo 17.14–18; Maak 9.14–27)

37 Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱ asa‑ɔ a le̱e̱ ke̱be̱e̱‑ɔ se̱, ne̱ ase̱sɛ de̱maŋte̱ ko̱ a ba bo̱ gyaŋŋaa Yeesuu. 38 Ne̱ ɔnyare̱ ko̱ a tɔwe̱ keŋkeŋ le̱e̱ ase̱sɛ‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱, de̱e̱re̱ mo̱ gyi nyaŋsɛ kpeŋ ne̱ n de‑o sa mo̱. 39 Ibrisi ko̱ te mò̱ se̱, ne̱ e̱mo̱ ya ba mò̱ se̱, amɔ ɔ fɛɛ‑rɔ, na e̱ twe̱e̱ mò̱ bo̱ da swe̱e̱re̱ fe̱yɛ mò̱ a lɔ kigbuŋgbuŋ‑o, na ɔ twe̱e̱ mò̱ asare̱e̱ na ayaa, na mò̱ kanɔ‑rɔ e̱ le̱e̱ afwii. Saŋ ke̱maa mò̱ e̱ye̱e̱ se̱ e̱ swaa swaa pwɛɛ na e̱ dɛɛ yuri mò̱. 40 Mo̱ a ko̱re̱ fo̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ bo̱ gya ibrisi amo̱ bo̱ ko̱so̱ mò̱ se̱ pɛɛɛ, bamo̱ mɔ bo̱ mo̱ŋ taare̱.”

41 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ awuye, mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ mo̱ mo̱ne̱ i gyi. Nsu mfe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱ aa mo̱ne̱ a kye̱na? Bɛɛɛ nsu mfe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ nyite mo̱ne̱ pwɛɛ na mo̱nꞌ dɛɛ kɔɔre̱ mo̱ gyi?” Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ɔnyare̱‑ɔ fe̱yɛ, “Taa fo̱ gyi nyaŋsɛ‑ɔ baa mfe̱e̱.”

42 Kanyaŋsɛɛ amo̱ a yɔ Yeesuu ase̱‑ɔ, ne̱ ibrisi amo̱ ne̱ i te mò̱ se̱‑ɔ a twe̱e̱ mò̱ bo̱ da swe̱e̱re̱ fe̱yɛ mò̱ a lɔ kigbuŋgbuŋ‑o, ne̱ ɔɔ twe̱e̱ mò̱ asare̱e̱ na ayaa. Ne̱ Yeesuu a sa kanɔ fe̱yɛ ibrisi‑o ko̱so̱ kanyaŋsɛɛ‑ɔ se̱. Ne̱ Yeesuu a kya mò̱, ne̱ ɔɔ kpaare̱, ne̱ Yeesuu a kiŋŋaa mò̱ sa mò̱ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ mò̱ lowi ase̱ŋ‑ɔ

(Matiyo 17.22–23; Maak 9.30–32)

43 Ne̱ ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a waa‑ɔ a kpe̱ŋ ase̱sɛ‑ɔ e̱ye̱e̱. Ne̱ baa ŋu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ kyɔ‑ɔ. Bamo̱ a saŋ ba fa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔɔ waa‑ɔ mfɛɛre̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, 44 “Mo̱ne̱ ma kaŋ taŋ ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kpa a n tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ se̱. Ba taa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a bo̱ waa swe̱e̱re̱ mɔ se̱ ayaale̱ŋpo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ.” 45 Amaa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ mo̱ŋ nu ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ kaase̱. Ne̱ kufu mɔ de bamo̱ na bo̱ bise mò̱ ase̱ŋ‑ɔ kaase̱.

Agyase̱po̱‑ɔ‑rɔ nsɛ e̱ gye̱ bre̱sɛ?

(Matiyo 18.1–5; Maak 9.33–37)

46 Ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ wo̱re̱ wo̱re̱ i gyiiri bamo̱ ke̱bre̱sɛ se̱ ikii. 47 Yeesuu mɔ nyi bamo̱ mfɛɛre̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ kra kayaagyi ko̱ baa bo̱ ye̱ra mò̱ ase̱. 48 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa ne̱ mo̱ ke̱nyare̱‑rɔ ɔ kra ane̱ŋ a kayaagyi mɔ nɛɛnɛɛ‑ɔ e̱ kra mo̱ nɛɛnɛɛ ne̱e̱, ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ ne̱ ɔ kra mo̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ kra mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ nɛɛnɛɛ dɛɛ ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ, ɔko̱ ne̱ ɔ gye̱ kagyingyii mo̱ne̱ pɛɛɛ‑rɔ e̱ gye̱ ɔbre̱sɛ.”

Ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ mo̱ne̱ ɔdo̱ŋ‑ɔ bo̱ mo̱ne̱ ke̱be̱gya ne̱e̱

(Maak 9.38–40)

49 Ne̱ Yohanee, ne̱ ɔ gye̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱‑ɔ, yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, ane̱ a ŋu ɔko̱ de fo̱ ke̱nyare̱ ɔ gya ibrisi ɔ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱. Ne̱ ane̱ a gya mò̱ fe̱yɛ ɔ yɔwe̱ ane̱ŋ ko̱waa bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ tii ane̱ se̱.”

50 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ aa mò̱ bɛɛko̱‑ana agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ma lɛɛ gya mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ mo̱ne̱ ɔdo̱ŋ‑ɔ bo̱ mo̱ne̱ ke̱be̱gya ne̱e̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Samariya awuye a kine Yeesuu ko̱so̱we̱ bamo̱ aye̱‑ɔ

51 Ne̱ Yeesuu nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ amo̱ ya waa kafwe̱e̱‑ɔ, saŋ e̱ fo̱ fe̱yɛ ɔ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, na o wu, na o kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, na ɔ yɔ Wuribware̱ se̱. Amo̱se̱ ne̱ ɔɔ waa mò̱ mfɛɛre̱ ne̱ ɔɔ de̱e̱ kpa se̱ ɔ yɔ mfe̱ŋ. 52 Ne̱ oo suŋ mbɔɔ bo̱ gye̱ ŋkpɛɛ, ne̱ baa yɔ Samariya kamaŋgyii ko̱‑rɔ na bo̱ ya kpa to̱ŋ ko̱ lɔŋŋɔ bo̱ ye̱ra mò̱. 53 Amaa kamaŋgyii amo̱‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ maa kra mò̱ nɛɛnɛɛ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ baa de̱ŋ ŋu fe̱yɛ ɔ kpa a ɔ bo̱rɔ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ne̱e̱. 54 Amɔ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ Yakubu na Yohanee a ŋu ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ amo̱ a waa‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, ane̱ ya sa ne̱ de̱e̱kpa a le̱e̱ so̱so̱ bo̱ kywɛɛ bamo̱ kpuri, a pre̱ fo̱ aaa?” 55 Ne̱ Yeesuu a buruwaa tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a mfɛɛre̱‑ɔ mo̱ŋ bo̱ daŋ. 56 Ne̱ mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱ amo̱ a kyo̱ŋ be̱e̱ yɔ kamaŋgyii ko̱ se̱.

Bamo̱ ne̱ ba kpa fe̱yɛ bo̱ gya Yeesuu si‑o

(Matiyo 8.19–22)

57 Saŋ ne̱ bo̱ naa ba yɔ‑ɔ, ne̱ ɔnyare̱ ko̱ a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “To̱ŋ ke̱maa ne̱ fo̱ e̱ yɔ‑ɔ, mo̱ e̱ gya fo̱ se̱.”

58 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii ɔnyare̱‑ɔ fe̱yɛ, “Sabraŋ‑nɔ igyono de idikpa, ne̱ mbo̱gyii de asaa bo̱ da‑rɔ, amaa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, fe̱raa mo̱ŋ de mfe̱ŋ ne̱ mo̱ i di a n kyure‑o.”

59 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ gywii ɔnyare̱ ko̱ fe̱yɛ, “Gya mo̱ se̱.”

Ne̱ ɔnyare̱‑ɔ yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, sa a ŋ kiŋŋi yɔ pe̱ na ŋ ya pure n se̱ pwɛɛ na n dɛɛ be̱e̱ bo̱ gya fo̱ se̱.”

60 Ne̱ Yeesuu a ba ke̱kpare̱ bo̱ be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ te kakye̱na po̱pwɛɛ‑ɔ, bamo̱ e̱ de̱ŋ bo̱ pure bamo̱ ako̱we̱bɛɛ ne̱ ba ba a bo̱ bo̱ wu‑o. Na fo̱ fe̱raa fo̱ nare̱ ya tɔwe̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro ase̱ŋ gywii ase̱sɛ pɛɛɛ.”

61 Ne̱ ɔnyare̱ ko̱ mɔ a be̱e̱ tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ e̱ gya fo̱ se̱, amaa sa a ŋ ya kra mo̱ ko̱we̱bɛɛ‑ana pwɛɛ.”

62 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa ne̱ ɔ naa na ɔ de̱e̱re̱ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ maa taare̱ a ɔ waa Wuribware̱ a kuwure‑o kusuŋ.”

10

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a suŋ ase̱sɛ adusunoo na anyɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ e̱maŋ se̱‑ɔ

1 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ ne̱ Yeesuu a be̱e̱ lee ase̱sɛ adusunoo na anyɔ, na o suŋ bamo̱ anyɔ anyɔ fe̱yɛ bo̱ gye̱ ŋkpɛɛ yɔ e̱maŋ se̱ na to̱ŋ ke̱maa ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ e̱ kpa a ɔ bo̱ yɔ‑ɔ. 2 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Yaabraa ke̱te̱ŋŋe̱ kyɔ bwe̱e̱tɔ, ate̱ŋŋe̱po̱ mɔ mo̱ŋ kyɔ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ ko̱re̱ ko̱dɔɔ wuye‑o na o buwi ate̱ŋŋe̱po̱ bwe̱e̱tɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ na bo̱ kya mo̱ne̱‑rɔ. 3 To, mo̱nꞌ nare̱ mfe̱ŋ ne̱ mo̱ a kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ. Amaa mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ mo̱ i suŋ mo̱ne̱ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ nsanne̱gyii ne̱ ba ya lwee akwaare̱‑rɔ‑ɔ. 4 Mo̱ne̱ ma kaŋ taa atanne̱ kabɔɔte̱e̱, na ko̱re̱e̱, na ase̱be̱ta bo̱ gya mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ se̱. Na mo̱ne̱ ma be̱e̱ ye̱re̱ kpa‑rɔ ka ɔko̱ kanɔ.

5 Pwɛɛ ne̱ mo̱ne̱ i lwee lɔŋ ke̱maa‑rɔ‑ɔ, mo̱nꞌ gye̱ ŋkpɛɛ ka kanɔ. Na mo̱nꞌ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Wuribware̱ yure lɔŋ mɔ‑rɔ ase̱sɛ.’ 6 Ne̱ se̱sɛ timaa e̱ bo̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ mò̱ ya kɔɔre̱ mo̱ne̱ kanɔka fe̱raa, na mo̱nꞌ so̱we̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ. Na Wuribware̱ yure lɔŋ wuye amo̱. Ne̱ mfe̱ŋ ne̱ bamo̱ e̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ mo̱ne̱ kanɔka fe̱raa, na mo̱nꞌ kyo̱ŋ lɔŋ amo̱ se̱. Wuribware̱ maa yure lɔŋ wuye amo̱. 7 Mo̱nꞌ so̱we̱ lɔŋ ne̱ ba kɔɔre̱ mo̱ne̱ kanɔka nɛɛnɛɛ‑rɔ‑ɔ, na mo̱nꞌ gyi ateese ke̱maa ne̱ ba nya a bo̱ sa mo̱ne̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ o suŋ kusuŋ‑o de kakɔka. Na mo̱nꞌ so̱we̱ lɔŋ ko̱ŋko̱‑rɔ, mo̱ne̱ ma nare̱ so̱we̱ e̱lɔŋ‑nɔ kaa.

8 Ne̱ maŋ ne̱ mo̱ne̱ ya yɔ mò̱ se̱, ne̱ baa sure si kra mo̱ne̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ, na mo̱nꞌ gyi ateese ke̱maa ne̱ ba nya a bo̱ sa mo̱ne̱ mfe̱ŋ‑ɔ. 9 Na mo̱nꞌ kya alɔpo̱ mfe̱ŋ, na mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii ase̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ, ‘Wuribware̱ a kuwure‑o e̱ kpa a ko̱ tɔ‑rɔ.’ 10 Amaa mo̱ne̱ ya yɔ maŋ ko̱ se̱ ne̱ bamo̱ e̱ mo̱ŋ kra mo̱ne̱ nɛɛnɛɛ fe̱raa, mo̱nꞌ le̱e̱ mfe̱ŋ yɔ kabo̱re̱ se̱, na mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, 11 ‘Mo̱ne̱ maŋ‑nɔ a e̱se̱ ne̱ e̱ ya sii ane̱ ayaapapaa kaase̱‑ɔ gbaa, ane̱ e̱ kpɛɛ e̱mo̱ a ane̱ bo̱ sii mo̱ne̱ aye̱ bo̱ yii mo̱ne̱ se̱, amaa mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ Wuribware̱ a kuwure‑o a tɔ‑rɔ ne̱ ke̱ e̱ kpa a ko̱ kyo̱ŋ gbaa.’ 12 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ saŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ ba a ɔ bo̱ gyi ase̱sɛ ase̱ŋ‑ɔ, o gyiiri maŋ amo̱ ase̱sɛ ke̱se̱bɔ a ɔ kyo̱ŋ ane̱ŋ ne̱ o gyiiri Sɔdɔm awuye ke̱se̱bɔ‑ɔ, ase̱sɛ ne̱ bo̱ le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱ se̱, Wuribware̱ a kpuri bamo̱ maŋ de̱daa‑ɔ.”

Ke̱se̱bɔgyiiri ne̱ e̱maŋ awuye ne̱ baa kine Yeesuu‑o ye̱re̱ bo̱ sa‑ɔ

(Matiyo 11.20–24)

13 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ Isireelii awuye ne̱ mo̱ne̱ te Korasiŋ na Bɛtɛsaye̱da e̱maŋ‑nɔ‑ɔ, mo̱ne̱ a kine kikiŋŋi le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ŋke nsi ne̱ Wuribware̱ i gyi ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ, mo̱ne̱ i ŋu ase̱ŋ ne̱e̱ fɛɛ. A le̱e̱ fe̱yɛ atɔ dabe̱ ne̱ mo̱ a waa mo̱ne̱ aye̱‑ɔ ne̱ mo̱ a dɛɛ waa amo̱ Tiro na Sidɔŋ e̱maŋ ne̱ e̱ mo̱ŋ bo̱ Isireelii swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ ne̱e̱, weetee mfe̱ŋ a awuye‑o a kyɔ waa ke̱mo̱ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ baa nu bamo̱ e̱ye̱e̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ kyee. 14 Kake ne̱ Wuribware̱ i gyi ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ, o gyiiri mo̱ne̱ ke̱se̱bɔ a ɔ kyo̱ŋ Tiro na Sidɔŋ e̱maŋ awuye. 15 Mo̱ne̱ Isireelii awuye ne̱ mo̱ne̱ te Kapaaniyum maŋ‑nɔ‑ɔ mɔ, mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ yase̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ yaa Wuribware̱ se̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Wuribware̱ e̱ twe̱e̱ mo̱ne̱ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mfe̱ŋ ne̱ o gyiiri e̱bɔye̱ awaapo̱ ke̱se̱bɔ‑ɔ.”

16 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ yɔ, mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ oo nu mo̱ne̱ ase̱ŋ ne̱ ɔ kɔɔre̱ a o gyi‑o a kɔɔre̱ mo̱ gyi ne̱e̱, ne̱ ɔke̱maa ne̱ oo kine mo̱ne̱‑ɔ a kine mo̱ ne̱e̱, ne̱ ɔke̱maa ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ a kine mo̱‑ɔ a kine mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ ne̱e̱.”

Mò̱ a sa se̱ŋsa gywii bamo̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ sa bamo̱ kpa a bo̱ nare̱.

Ase̱sɛ adusunoo na anyɔ‑ɔ kikiŋŋi ba

17 Ne̱ ase̱sɛ adusunoo na anyɔ‑ɔ a kiŋŋi ba Yeesuu ase̱, na bamo̱ akatɔ a gyi. Ne̱ baa bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, ane̱ a ya ba fo̱ ke̱nyare̱ bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ‑ɔ, ibrisi gbaa a bu ane̱.”

18 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a ŋu aaa? Mo̱ne̱ a yɔ na mo̱ne̱ e̱ gya ibrisi mo̱ne̱ e̱ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱‑ɔ, mo̱ a ŋu Ɔbɔnsam ne̱ ɔ gye̱ e̱mo̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ a le̱e̱ da kirim, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ e̱lɛɛlɛɛ e̱ le̱e̱ so̱so̱ e̱e̱ ba swe̱e̱re̱‑ɔ. 19 To, mo̱nꞌ nu mfe̱e̱. Mo̱ a sa mo̱ne̱ Ɔbɔnsam se̱ ke̱yaale̱ŋ na mo̱nꞌ kɔ mò̱ gyi si, na mo̱nꞌ ya kyikye awɔ na agyapureepu si saŋ ke̱maa, na sɛye̱ ma waa mo̱ne̱. 20 Mo̱ne̱ ma sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi fe̱yɛ ibrisi a bu mo̱ne̱, amaa mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyo̱rɛɛ mo̱ne̱ anyare̱ bo̱ be̱ya so̱so̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ i yure awo̱rɔba na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ

(Matiyo 11.25–27; 13.16–17)

21 Saŋ amo̱‑ɔ, amɔ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa ne̱ Yeesuu akatɔ a gyi, ne̱ ɔ yɛ, “N se̱, so̱so̱ na swe̱e̱re̱ owure, mo̱ e̱ sa fo̱ aŋsɛ fe̱yɛ fo̱ a taa ke̱tɔ ne̱ fo̱ a bo̱ kwe̱e̱rɔ anyiase̱ŋpo̱ se̱‑ɔ bo̱ kaapo̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ. N se̱, mo̱ a ŋu kase̱ŋtiŋ si, ane̱ŋ ne̱ fo̱ a kpa fe̱yɛ fo̱ waa‑ɔ ne̱e̱.”

22 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “N se̱ a taa ke̱tɔ ke̱maa bo̱ waa mo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. Ɔke̱maa mɔ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ n du‑o, amɔ n se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ wo̱re̱, ne̱ ɔke̱maa mɔ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ n se̱ du‑o, amɔ mo̱ aa bamo̱ ne̱ bo̱ du fe̱yɛ mo̱ne̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a lee fe̱yɛ bo̱ gyii mò̱‑ɔ wo̱re̱ kpeŋ.”

23 Ne̱ Yeesuu a lee mò̱ agyase̱po̱‑ɔ keri si, na ɔko̱ ma nya nu. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ de ŋyure fe̱yɛ mo̱ne̱ a bo̱ mfe̱e̱ mo̱ne̱ i ŋu atɔ mɔ ne̱ mo̱ne̱ i ŋu‑o. 24 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ Wuribware̱ akyaamɛɛ na awure ko̱ gbaa a kpa fe̱yɛ bo̱ ŋu ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ i ŋu‑o, bamo̱‑ɔ bo̱ mo̱ŋ nya ke̱mo̱ ŋu. Ne̱ baa kpa fe̱yɛ bo̱ nu ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ i nu‑o, bamo̱‑ɔ bo̱ mo̱ŋ nya amo̱ mɔ nu.”

Ke̱dame̱naŋsɛ ne̱ Samariyanyi ko̱ a waa‑ɔ kitee

25 Saŋ ko̱ ne̱ Wuribware̱ mbraa ɔkaapo̱po̱ ko̱ a ba Yeesuu ase̱ na ɔ bo̱ kyɔ mò̱‑rɔ ke̱e̱ fe̱yɛ mò̱ abware̱se̱ŋ ke̱kaapo̱ bo̱ daŋ aaa. Ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a bise fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ e̱ waa na ŋ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ ne̱e̱?”

26 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ baa tɔwe̱? Mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii mo̱ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ amo̱ mfe̱ŋ‑ɔ.” 27 Ne̱ Wuribware̱ mbraa ɔkaapo̱po̱‑ɔ yɛ, “Baa kyo̱rɛɛ fe̱yɛ,

‘Lee fo̱ kame‑ro ba fo̱ kakpo̱nɔ na fo̱ ke̱yaale̱ŋ

na fo̱ mfɛɛre̱ pɛɛɛ bo̱ kpa fo̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ ase̱ŋ.’*

‘na fo̱ ke̱maa kpa fo̱ bɛɛko̱ ase̱ŋ,

fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kpa fo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ.’* ”

28 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Kase̱ŋtiŋ ne̱ fo̱ a tɔwe̱‑ɔ. Fo̱ ya waa ane̱ŋ, fo̱ e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.”

29 Wuribware̱ mbraa ɔkaapo̱po̱ amo̱ a kpa a ɔ kaapo̱ fe̱yɛ mò̱ se̱ŋbise‑o a baare‑o si‑o, ne̱ ɔɔ be̱e̱ bise Yeesuu fe̱yɛ, “Ne̱ nsɛ e̱ gye̱ mo̱ bɛɛko̱‑ɔ ne̱e̱?”

30 Ne̱ Yeesuu mɔ a ba kitee mɔ bo̱ be̱ŋŋaa mò̱. Ɔ yɛ, “N gye̱ ɔnyare̱ ko̱ ya dɛɛ kye̱na aaa? Ne̱ kake ko̱ ɔɔ ko̱so̱ le̱e̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ɔ yɔ Yɛrikoo maŋ‑nɔ. Ne̱ ayu ko̱ a kra mò̱ kpa‑rɔ mfe̱ŋ, ne̱ baa gye̱ra mò̱ bo̱ da, ne̱ baa ywii mò̱ atɔ pɛɛɛ, na mò̱ atɔ buŋsɛ gbaa, ne̱ baa da mò̱ waa yɔre̱yɔre̱, ne̱ baa yɔwe̱ mò̱ bo̱ be̱ya mfe̱ŋ.

31 Kafwe̱e̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ ko̱ a ba ɔ kyo̱ŋ kpa amo̱ se̱ mfe̱ŋ dɛɛ. Mò̱ a ŋu ɔnyare̱ amo̱ da kpa‑rɔ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ kwaye̱ mò̱ kyo̱ŋ. 32 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Lewii awuye ne̱ ba kya Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ bamo̱ kusuŋ‑no‑o ɔko̱ a bo̱ to̱ ɔnyare̱ amo̱ mfe̱ŋ, ne̱ ɔɔ ya de̱e̱re̱ mò̱ kwaye̱ kyo̱ŋ.

33 Amaa Samariyanyi ko̱ fe̱raa naa kpa amo̱ se̱, ne̱ ɔɔ bo̱ to̱ ɔnyare̱‑ɔ na ɔ da. Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ Samariya awuye mɔ na ane̱ Isireelii awuye i kisi abɛɛ. Amaa Samariyanyi mɔ fe̱raa, mò̱ a ŋu ɔnyare̱ amo̱ da kpa‑rɔ ɔ kpa a o wu‑o, ne̱ mò̱ ase̱ŋ a waa mò̱ e̱wɛɛ. 34 Ne̱ ɔɔ yɔ mfe̱ŋ ne̱ ɔ da‑ɔ, ne̱ ɔɔ ba nta na mfɔ bo̱ waa kadwii bo̱ me̱ra mò̱ e̱lɔ‑ɔ se̱, ne̱ oo ŋure e̱mo̱ se̱, ne̱ ɔɔ yase̱ ɔnyare̱‑ɔ bo̱ kye̱na mò̱ fɔŋfɔŋ a kuruma ne̱ ɔ de̱e̱‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ taa mò̱ yaa afɔ a so̱we̱kpa‑ɔ ya ke̱e̱ mò̱.

35 Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o ne̱ oo lee siidii adunyɔ bo̱ sa afɔ lɔŋ ɔde̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ de̱e̱re̱ ɔlɔpo̱ amo̱ se̱ sa mò̱. Ne̱ ɔ yɛ, ‘Mo̱ ke̱bo̱ kiŋŋi ba‑rɔ‑ɔ, ne̱ fo̱ ya be̱e̱ nye̱ra atanne̱ kanɔ ŋke̱maa mò̱ kuŋu si bo̱ tii si, mo̱ e̱ ka fo̱.’ ”

36 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “To, abɛɛ asa mɔ‑rɔ, bamo̱ nsɛ ya kaapo̱ fe̱yɛ ɔnyare̱ ne̱ ayu‑o a da mò̱‑ɔ gye̱ mò̱ bɛɛko̱‑ɔ ne̱e̱?”

37 Ne̱ Wuribware̱ mbraa ɔkaapo̱po̱‑ɔ yɛ, “Mò̱ ne̱ ɔɔ waa ɔnyare̱ amo̱ ke̱dame̱naŋsɛ‑ɔ.”

Ne̱ Yeesuu yɛ, “Amo̱ fe̱raa, nare̱ na fo̱ ya waa ane̱ŋ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ya ka Maataa na Mariya kanɔ‑ɔ

38 Saŋ ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a kya bamo̱ kpa‑ɔ se̱ ba yɔ‑ɔ, ne̱ baa ya fo̱ maŋ ko̱ ne̱ ɔkye̱e̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Maataa‑ɔ te mò̱‑rɔ‑ɔ se̱. Ne̱ Yeesuu a so̱we̱ ɔkye̱e̱ amo̱ aye̱, ne̱ ɔɔ kra mò̱ nɛɛnɛɛ.

39 Maataa‑ɔ mɔ de mò̱ tire ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Mariya, ne̱ o te Yeesuu ayaa‑rɔ mfe̱ŋ o nu ase̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ tɔwe̱‑ɔ. 40 Ane̱ŋ ne̱ mò̱ afɔ kyɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ateese ke̱de̱ŋa a tɔɔraa Maataa. Ne̱ ɔɔ yɔ Yeesuu ase̱ ya tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, amɔ fo̱ ase̱ a bware fe̱yɛ mo̱ tire a yɔwe̱ kusuŋ mɔ pɛɛɛ bo̱ dɔŋŋɔ mo̱ se̱ aaa? Tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ ko̱so̱ bo̱ kya mo̱‑rɔ.”

41 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Oo! Oo! Maataa, fo̱ e̱ tɔɔraa fo̱ e̱ye̱e̱ atɔ bwe̱e̱tɔ se̱. 42 Ke̱tɔ ko̱ŋko̱ e̱ bo̱‑rɔ ne̱ ki tiri, ne̱ fo̱ taa fo̱ mfɛɛre̱ bo̱ dɔŋŋɔ se̱. Ke̱mo̱ ne̱ Mariya e̱ waa mbe̱yɔmɔ. Ke̱tɔ ne̱ oo lee a ɔ waa‑ɔ ne̱e̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ ma tɔwe̱ a n gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ yɔwe̱.”

11

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ ane̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ

(Matiyo 6.9–13; 7.7–11)

1 Kake ŋko̱ ne̱ Yeesuu a yɔ to̱ŋ ko̱ ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. Mò̱ a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, kaapo̱ ane̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Yohanee a kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ.”

2 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, mo̱nꞌ tɔwe̱ fe̱yɛ,

‘Ane̱ se̱ Wuribware̱, sa a bo̱ kyo̱rɔ fo̱ ke̱nyare̱ timaa.

Na fo̱ baa fo̱ kuwure‑o bo̱ gyi mfe̱e̱.

3 Sa ane̱ ateese ne̱ a tiri ane̱

ndɔɔ na kake ke̱maa‑ɔ.

4 Na fo̱ taa ane̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke ane̱,

bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ de ɔke̱maa ne̱ ɔ waa

ane̱ e̱bɔye̱‑ɔ lee ane̱ i ke mò̱.

Na fo̱ ma sa kpa a Ɔbɔnsam kyɔ ane̱‑rɔ ke̱e̱

fe̱yɛ ane̱ e̱ waa e̱bɔye̱ aaa.’ ”

5-6 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ taa fe̱yɛ fo̱ ko̱ a yɔ fo̱ nyare̱ ko̱ aye̱ kaye̱ nse̱na ya tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyare̱, mo̱ nyare̱ ko̱ i tu kpa, ne̱ ɔɔ bo̱ so̱we̱ mo̱ aye̱ kanye mɔ, mo̱‑ɔ mo̱ŋ de ateese ko̱ na m bo̱ sa mò̱ a o gyi. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ para mo̱ bodobodoo akuri asa kpeŋ.’ 7 To, mo̱nꞌ be̱e̱ taa ke̱mo̱ fe̱yɛ fo̱ nyare̱ ne̱ fo̱ a ko̱re̱ mò̱‑ɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Fo̱ ma tɔɔraa mo̱. Mo̱ a kyɔ twe̱e̱ mo̱ ke̱kyaŋ‑nɔ, ne̱ mo̱ aa mo̱ gyi‑ana pɛɛɛ a di. Amo̱se̱‑ɔ ma taare̱ a ŋ ko̱so̱ sa fo̱ ko̱tɔko̱.’ 8 Mò̱ a gye̱ fo̱ nyare̱‑ɔ gbaa ooo, oo kine ke̱kya fo̱‑rɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ fo̱ e̱ le̱e̱ mfe̱ŋ a fo̱ yɔwe̱ ko̱tɔɔraa mò̱ aaa? Daabii. Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱ fe̱yɛ, ipeere e̱ mo̱ŋ de fo̱ fe̱yɛ fo̱ me̱raa se̱ ko̱re̱ mò̱, lalalo̱we̱‑ɔ ɔ ko̱so̱ na ɔ sa fo̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ fo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ kpa‑ɔ.

9 Ane̱ŋ se̱‑ɔ mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ, mo̱ne̱ ya ko̱re̱ Wuribware̱ atɔ, mo̱ne̱ e̱ nya ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ. Mo̱ne̱ ya buwi, mo̱ne̱ i ŋu ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ. Mo̱ne̱ ya ye̱re̱ kawu te̱e̱ mò̱, ɔ taye̱ po̱ne̱‑ɔ na mo̱nꞌ lweero. 10 A le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ ko̱re̱‑ɔ e̱ nya, ne̱ ɔke̱maa ne̱ o buwi‑o mɔ i ŋu, na po̱ne̱ taye̱ sa ɔke̱maa ne̱ ɔ ye̱re̱ kawu ɔ te̱e̱‑ɔ.

11 M be̱e̱ taa fe̱yɛ mo̱ne̱ nsɛ mò̱ gyi e̱ gye̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ kpa kakiŋgyi a ɔ wo̱, ne̱ ɔ taa ko̱wɔ a ɔ bo̱ sa mò̱? 12 Bɛɛɛ nsɛ mò̱ gyi e̱ gye̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ a o gywii mò̱ se̱ fe̱yɛ ɔ kpa ko̱kɔɔte̱e̱ a ɔ wo̱, ne̱ ɔ sa mò̱ gyapureepu? 13 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ ase̱sɛ bɔye̱-ɔ gbaa nyi e̱sa mo̱ne̱ gyi-ana atɔ timaa, saŋbo̱to̱ Wuribware̱, mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱-ɔ, e̱ gye̱ ne̱, mo̱ne̱ ya ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ sa mo̱ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa-o, ne̱ ɔ maa taare̱ a ɔ sa mo̱ne̱ aaa?”

Yeesuu na Biil-sibul

(Matiyo 12.22–30; Maak 3.20–27)

14 Saŋ ko̱ Yeesuu a gya ibrisi ko̱ ne̱ e̱ maa taare̱ a e̱ sa se̱ŋsa, ne̱ i te ɔnyare̱ ko̱ se̱‑ɔ le̱e̱ mò̱ se̱. Ibrisi amo̱ a le̱e̱ mò̱ se̱‑ɔ, ne̱ ɔnyare̱‑ɔ a le̱e̱ ɔ sa se̱ŋsa. Ne̱ ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱. 15 Amaa ase̱sɛ‑ɔ bo̱ko̱ yɛ, “Yeesuu mɔ gye̱ se̱sɛ bɔye̱ ne̱e̱. Ɔbɔnsam ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Biil-sibul‑o e̱ gye̱ ne̱ o de ibrisi si ke̱yaale̱ŋ, ne̱ ɔ sa Yeesuu e̱le̱ŋ fe̱yɛ ɔ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱.” 16 Bo̱ko̱ mɔ a kpa a bo̱ kyɔ Yeesuu‑ro ke̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ baa tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ko̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya sa mò̱ ke̱yaale̱ŋ.

17 Amaa Yeesuu a ŋu ke̱tɔ ne̱ ba fa‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “E̱kɔ ya lwee maŋ‑nɔ, ne̱ maŋ‑ɔ ya ke‑ro, amɔ maŋ amo̱ i bwee ne̱e̱, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ kabuno ya ke‑ro, ne̱ ka bwee. 18 Amo̱se̱‑ɔ amo̱ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ Ɔbɔnsam na mò̱ kamɛɛ‑rɔ awuye a ke‑ro, ke̱ maa kyee na mò̱ kuwure‑o kpuri. Mo̱ne̱ yɛ n de Biil-sibul ne̱ ɔ gye̱ Ɔbɔnsam‑ɔ e̱le̱ŋ mo̱ e̱ gya ibrisi. 19 Amaa ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ e̱ gya ibrisi ba ko̱so̱ ase̱sɛ se̱. Nte̱tɔ e̱le̱ŋ ne̱ bo̱ de? Ɔbɔnsam a e̱le̱ŋ‑ɔ bɛɛɛ Wuribware̱ lee‑o? A gye̱ Wuribware̱ a e̱le̱ŋ‑ɔ ne̱ bo̱ de, bɛɛɛ? To, mo̱ne̱ agyase̱po̱ amo̱ fɔŋfɔŋ gbaa a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a fo̱ kpa. 20 Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ n de mo̱ e̱ gya ibrisi‑o si‑o, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kuwure‑o a kyɔ ba mo̱ne̱ ase̱.

21 M be̱e̱ taa fe̱yɛ Ɔbɔnsam du fe̱yɛ ɔyaale̱ŋpo̱ ne̱ o de mò̱ ado̱ŋtɔ ne̱ o de ɔ de̱e̱re̱ mò̱ fɔŋfɔŋ lɔŋ se̱‑ɔ. O nyi fe̱yɛ mò̱ kapo̱tɛɛ a nya ye̱re̱ kpa timaa. 22 Amaa m fe̱raa n du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ kyɔ ɔyaale̱ŋpo̱ amo̱ e̱le̱ŋ, ne̱ ɔɔ da mò̱ kɔɔre̱ mò̱ ado̱ŋtɔ ne̱ mò̱ e̱le̱ŋ dɔŋ se̱‑ɔ nare̱, na mò̱ aa mò̱ nyare̱‑ana a ke atɔ ne̱ oo swii nare̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ.

23 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ i yii mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ mo̱ŋ ye̱re̱ mo̱ kamɛɛ‑ɔ gye̱ mo̱ do̱ŋ ne̱e̱. Ne̱ ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ maa kya mo̱‑rɔ na ŋ kpɔwe̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ bo̱ tii mo̱ e̱ye̱e̱ se̱‑ɔ mɔ e̱ brawe̱ bamo̱‑rɔ ne̱e̱.”

Ibrisi‑o ya kiŋŋi ba, ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ ba‑ɔ

(Matiyo 12.43–45)

24 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Ibrisi ya ko̱so̱ se̱sɛ se̱, amɔ e̱ naa e̱ kaa e̱fa‑rɔ e̱e̱ kpa to̱ŋ ko̱ a e̱ kye̱na kyure. E̱mo̱ e̱ mo̱ŋ nya to̱ŋ ko̱, amɔ e̱e̱ fa e̱mo̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ii kiŋŋi a e̱ yɔ lɔŋ ne̱ baa gya e̱mo̱ le̱e̱ mò̱‑rɔ‑ɔ‑rɔ. 25 Na i kiŋŋi ya to̱ fe̱yɛ lɔŋ amo̱‑rɔ bo̱ daŋ ɔ mo̱ŋ de iyisi. 26 Na e̱ le̱e̱ ya kpa ibrisi isunoo ne̱ e̱ bo̱ le̱ŋ e̱ kyɔ e̱mo̱ fɔŋfɔŋ‑ɔ, na e̱ bo̱ kye̱na mfe̱ŋ. Ibrisi lɔŋ e̱ gye̱ se̱sɛ. To, amɔ e̱mo̱ a waa isunoo i te se̱sɛ amo̱ se̱ se̱‑ɔ, amɔ se̱sɛ a ko̱lɔ‑ɔ a waa ko̱kyɔ kyo̱ŋ saŋ ne̱ ibrisi ko̱ŋko̱ e̱ gye̱ ne̱ ki te mò̱ se̱‑ɔ.”

Ŋyure kase̱ŋtiŋ

27 Saŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ amo̱‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ ye̱re̱ ba nu Yeesuu ase̱‑ɔ amo̱‑rɔ ɔkye̱e̱ ko̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ɔkye̱e̱ ne̱ ɔɔ nya kame ko̱we̱ fo̱, ne̱ ɔɔ nyapo̱ fo̱‑ɔ de ŋyure.”

28 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. Amaa bamo̱ ne̱ ba nu abware̱se̱ŋ ne̱ ba bu amo̱, ne̱ bo̱ gya se̱‑ɔ de Wuribware̱ ŋyure bo̱ kyo̱ŋ ɔkye̱e̱‑ɔ.”

Atɔ dabe̱ ko̱waa ase̱ŋ

(Matiyo 12.38–42)

29 Saŋ amo̱, ase̱sɛ a tii si ne̱ bo̱ ye̱re̱ muruwaa Yeesuu‑o, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ gye̱ ase̱sɛ bɔye̱. Bo̱ yɛ ŋ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ko̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱. Amaa ma waa, amɔ Yonaa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ wo̱re̱. 30 Ane̱ŋ ne̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa Yonaa‑o a lee Wuribware̱ ke̱yaale̱ŋ bo̱ kaapo̱ Niniwee awuye ne̱ baa kye̱na Yonaa mbe̱e̱ se̱‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ waa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, i lee Wuribware̱ ke̱yaale̱ŋ a m bo̱ kaapo̱ ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ. 31 Ŋke nsi ne̱ Wuribware̱ i gyi ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ, owurekye̱e̱ ko̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ kyɔwe̱ le̱e̱kpa kigyise si a swe̱e̱re̱ ko̱ se̱‑ɔ e̱ ko̱so̱ a ɔ ye̱re̱, na ɔ po̱rɔ mo̱ne̱ ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ, na o bu mo̱ne̱ ke̱pɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ oo tu kpa le̱e̱ hare̱e̱ mò̱ aye̱ ba ane̱ ɔde̱daapo̱ Owure Solomɔŋ ase̱ mfe̱e̱ bo̱ nu owure amo̱ a kanyiase̱ŋ ase̱ŋ‑ɔ. Amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔko̱ a ba, ne̱ ɔ ye̱re̱ mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔ kyɔ Solomɔŋ. Ne̱ mo̱ne̱ a kine kunu mò̱ kanyiase̱ŋse̱ŋ. 32 Kake nsi ne̱ Wuribware̱ i gyi ɔke̱maa ase̱ŋ‑ɔ, Niniwee awuye e̱ ko̱so̱ a bo̱ ye̱re̱ po̱rɔ mo̱ne̱ ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ‑ɔ, na bo̱ bu mo̱ne̱ ke̱pɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a nu Yonaa a abware̱se̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ, baa nu bamo̱ e̱ye̱e̱, ne̱ baa kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ. Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ɔko̱ a ba, ne̱ ɔ ye̱re̱ mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔ kyɔ Yonaa. Ne̱ mo̱ne̱ a kine kunu mò̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱‑ɔ.”

Kayo̱wɔre̱ ke̱laŋŋe̱rɔ

(Matiyo 5.15; 6.22–23)

33 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ɔko̱ maa kyaŋŋe̱ mò̱ fetiri si na ɔ taa bo̱ kwe̱e̱rɔ, bɛɛɛ ɔ be̱ra kike bo̱ buŋ si. Kabuno ne̱ ɔ taa a ɔ bo̱ ye̱ra, na ɔ laŋŋe̱‑rɔ ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ i lwee lɔŋ‑nɔ ne̱ ba nya bo̱ ŋu‑ro‑o.

34 Fo̱ fetiri e̱ bo̱ daŋ, ɔ laŋŋe̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ pɛɛɛ. Ne̱ mò̱ ya nye̱ra fe̱raa, kibugyii e̱ da fo̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ fo̱ akatɔ e̱ bo̱ daŋ, fo̱ ke̱e̱ nɛɛnɛɛ. Amaa amo̱ e̱ mo̱ŋ ke̱e̱ fe̱raa, a du ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ a te kibugyii‑ro‑o. Ke̱laŋŋe̱rɔ maa taare̱ a ki yii fo̱ akatɔ‑rɔ. 35 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ yɛ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ a fwiiri‑o, mo̱nꞌ sa se̱. Nsaŋse̱ mo̱ne̱ e̱ pe̱nna mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ ne̱e̱, mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ mo̱ŋ bo̱ daŋ. 36 Amaa mo̱ne̱ i de ŋkpo̱nɔfwiiri lo̱we̱ fe̱raa, a du ne̱e̱ fe̱yɛ fetiri a laŋŋe̱ mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱ pɛɛɛ se̱‑ɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a po̱rɔ Farisii awuye na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ

(Matiyo 23.1–36; Maak 12.38–40)

37 Saŋ ne̱ Yeesuu a sa se̱ŋsa lo̱we̱‑ɔ, ne̱ Farisiinyi ko̱ a te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ ba mò̱ aye̱ na ɔ bo̱ gyi ateese. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ yɔ mfe̱ŋ o te o gyi. 38 Ne̱ Farisiinyi‑o e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ mò̱ fe̱yɛ Yeesuu a mo̱ŋ fwe̱e̱ asare̱e̱ bamo̱ mbraa‑ɔ kpa se̱ pwɛɛ ne̱ ɔ dɛɛ o gyi‑o.

39 Amo̱ fe̱raa ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ Farisii awuye fe̱raa, mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ ba fwe̱e̱ bamo̱ ato̱re̱nkyu na e̱gyare̱ mmɛɛ, amaa mo̱ne̱ maa fwe̱e̱ amo̱ mme‑ro. Mo̱ne̱ e̱ lɔŋŋɔ mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱, amaa apoo na bo̱ro̱kɔɔne̱ ya bo̱rɔ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 40 Mfɛɛre̱ ke̱‑mo̱ŋ‑de awuye. N gye̱ Wuribware̱ ne̱ ɔɔ waa se̱sɛ kayo̱wɔre̱ se̱‑ɔ dɛɛ ya waa mò̱ kayo̱wɔre̱‑rɔ aaa? 41 Mo̱nꞌ ke atiripo̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ de‑o na a mo̱ŋ bo̱ mo̱ne̱ gya. Mo̱ne̱ ya waa ane̱ŋ fe̱raa, mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ mo̱ŋ lɛɛ n de iyisi.

42 Mo̱ne̱ Farisii awuye, mo̱ne̱ i ŋu ase̱ŋ ŋke ŋko̱ fɛɛ. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gya Wuribware̱ mbraa ne̱ ŋ yɛ mo̱nꞌ taa mo̱ne̱ adɔɔteese ke̱maa hare̱e̱ alɛɛfo̱ gbaa ntuŋkare̱ kudu ke̱maa‑rɔ katuŋ ko̱ŋko̱ na mo̱nꞌ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱ saŋ ke̱maa, amaa mo̱ne̱ mo̱ŋ de kase̱ŋtiŋ, ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ maa kpa Wuribware̱ ase̱ŋ pɛɛɛ‑ɔ. Ane̱ŋ a atɔ mɔ e̱ gye̱ ne̱ a bware fe̱yɛ mo̱nꞌ waa, na mo̱ne̱ ma yɔwe̱ adɔɔteese a ntuŋkare̱ kudu‑ro kako̱ŋko̱‑ɔ ke̱taa sa Wuribware̱.

43 Mo̱ne̱ Farisii awuye, mo̱ne̱ i ŋu ase̱ŋ ŋke ŋko̱ fɛɛ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ngya dabe̱ dabe̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa ke̱kye̱na mo̱ne̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ, ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ ase̱sɛ gyɔŋŋɔ ka mo̱ne̱ nnɔ lamaŋ‑nɔ.

44 Mo̱ne̱ i ŋu ase̱ŋ ŋke ŋko̱ fɛɛ. Mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱gye̱raŋta ne̱ ase̱sɛ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ nyi ke̱mo̱ ase̱ŋ‑ɔ. Ɔko̱ ya kyikye ke̱gye̱raŋta se̱, ne̱ mò̱ gbaa mo̱ŋ nyi fe̱yɛ ke̱gye̱raŋta ne̱e̱, ɔ waa mò̱ e̱ye̱e̱ iyisi.”

45 Ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ ɔko̱ yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, fo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱ ane̱ŋ fe̱raa, fo̱ e̱ saare̱ ane̱ fo̱ i tii si ne̱e̱.”

46 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ gbaa i ŋu ase̱ŋ ŋke ŋko̱ fɛɛ. A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ de mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ananatɔ mo̱ne̱ i tii Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱, na mo̱nꞌ nya sa a mmo̱ ke̱gyase̱ waa le̱ŋ sa ase̱sɛ. Amaa mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ fe̱raa maa kya bamo̱‑rɔ na bo̱ gya mmo̱ se̱. A du ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a taa e̱tɔso̱rɔ dwiidwiisɛ bo̱ so̱rɔ bamo̱, ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ maa so̱rɔ a mo̱nꞌ kya bamo̱‑rɔ‑ɔ.

47 Mo̱ne̱ i ŋu ase̱ŋ ŋke ŋko̱ fɛɛ. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ akyaamɛɛ ne̱ mo̱ne̱ ade̱daapo̱ a mɔɔ‑ɔ agye̱raŋta ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ de siimeetii mo̱ne̱ e̱ laa amo̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ. 48 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ a sure ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ ade̱daapo̱ a waa‑ɔ se̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ya mɔɔ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ, ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ a waa bamo̱ agye̱raŋta. 49 Fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ kanyiase̱ŋ se̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ i suŋ mo̱ akyaamɛɛ na mo̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ a m bo̱ kyo̱ŋwe̱ bamo̱ ase̱, amaa ba mɔɔ bamo̱ bo̱ko̱, na bo̱ waa bo̱ko̱ mɔ awo̱re̱fɔɔ.’ 50-51 Ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ ba bamo̱ ne̱ baa mɔɔ mò̱ akyaamɛɛ‑ɔ pɛɛɛ a ke̱se̱bɔgyiiri ne̱ ɔ kaa a ɔ bo̱ gyiiri bamo̱‑ɔ bo̱ gyiiri mo̱ne̱ ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ ke̱se̱bɔ. Kase̱ŋtiŋ si, le̱e̱ saŋ ne̱ baa mɔɔ Abɛl ne̱ ɔ gye̱ se̱sɛ ne̱ baa gye̱ ŋkpɛɛ e̱mɔɔ‑ɔ, bo̱ fo̱ saŋ ne̱ baa mɔɔ Sakariya Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ kanɔ na lɔŋŋɔkpa‑ɔ mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ, Wuribware̱ akyaamɛɛ mɔ pɛɛɛ ke̱mɔɔ‑ɔ ke̱se̱bɔgyiiri dɔŋ mo̱ne̱ se̱ ne̱e̱.

52 Mo̱ne̱, Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ mɔ, mo̱ne̱ i ŋu ase̱ŋ ŋke ŋko̱ fɛɛ. A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a twe̱e̱ ke̱kyaŋ ne̱ kanyiase̱ŋ bo̱ ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ‑rɔ, ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ safo̱wa‑ɔ bo̱ be̱ya. Mo̱ne̱ maa lweero, mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ a waa ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ a tii bamo̱ bwe̱e̱tɔ ne̱ ba kpa a bo̱ taare̱ lweero mfe̱ŋ‑ɔ kpa.”

53-54 Saŋ ne̱ Yeesuu a le̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ ɔ ye̱re̱ ɔ sa se̱ŋsa mɔ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ na Farisii awuye‑o e̱ po̱rɔ mò̱, ne̱ ba bise mò̱ atɔ bwe̱e̱tɔ ase̱ŋ ba kpa ane̱ŋ ne̱ ɔ waa a ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ ko̱ na ɔ nya lwee bamo̱ ase̱ŋ‑nɔ‑ɔ.

12

Yeesuu yɛ ɔko̱ ma waa nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ wuye

(Matiyo 10.26–27)

1 Saŋ ne̱ ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ ŋkpe̱ŋ a bo̱ gyaara abɛɛ se̱ Yeesuu ase̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ gye̱ ŋkpɛɛ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa Farisii awuye si, a le̱e̱ fe̱yɛ yiisi ne̱ bo̱ de ba waa bodobodoo‑ro‑o mo̱ŋ bo̱ kɔne̱. Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ de mfɛɛre̱ bɔye̱ ba kwe̱e̱rɔ. Mo̱ne̱ ma kaŋ kii nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye‑o fe̱yɛ bamo̱‑ɔ. 2 A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ a buŋ si‑o i buŋŋi si, na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ a taa bo̱ kwe̱e̱rɔ‑ɔ le̱e̱ ifuri. 3 Amo̱se̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ a tɔwe̱ bo̱ kwe̱e̱rɔ kanye kibugyii‑ro‑o e̱ le̱e̱ ifuri mpase̱. Na ke̱se̱ŋ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ a ŋwiini mo̱ne̱ akyaŋ‑nɔ‑ɔ le̱e̱ kawu yɔ lamaŋ‑nɔ.”

Ɔko̱ ne̱ a tiri fe̱yɛ ane̱ se̱re̱‑ɔ

(Matiyo 10.28–31)

4 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ nyare̱‑ana, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ma kaŋ se̱re̱ bamo̱ ne̱ ba kpa a bo̱ mɔɔ mo̱ne̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ya mɔɔ mo̱ne̱, bo̱ maa lɛɛ taare̱ a bo̱ waa mo̱ne̱ sɛye̱. To, mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ɔko̱ ne̱ mo̱nꞌ se̱re̱‑ɔ. 5 Mo̱nꞌ se̱re̱ Wuribware̱. Ne̱ mò̱ ya mɔɔ mo̱ne̱, ne̱ ke̱mo̱ kamɛɛ‑rɔ o de e̱le̱ŋ fe̱yɛ ɔ be̱e̱ kywɛɛ mo̱ne̱ de̱e̱kpa ne̱ oo kure bo̱ be̱ya e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ‑rɔ. Kase̱ŋtiŋ, Wuribware̱ wo̱re̱ ne̱ a tiri fe̱yɛ mo̱nꞌ se̱re̱. 6 N gye̱ e̱paso̱wa aduna ne̱ bo̱ de ba sɔɔ nte̱ye̱te̱ye̱ nnuu aaa? Wuribware̱ mɔ maa taŋ mmo̱ kako̱ŋko̱ gbaa se̱. 7 Mo̱nꞌ nu fe̱yɛ Wuribware̱ a kare̱ ipwii ne̱ i te mo̱ne̱ aŋu si‑o, ne̱ oo ŋu e̱mo̱ kanɔ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma sa a kufu nya mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ nte̱ye̱te̱ye̱ ŋkpe̱ŋ ŋkpe̱ŋ mo̱ŋ fo̱ mo̱ne̱ ɔko̱.”

Yeesuu kipini na Yeesuu kikine

(Matiyo 10.32–33; 12.32; 10.18–20)

8 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ, ɔke̱maa ne̱ ɔ nya kakpo̱nɔ na ɔ tɔwe̱ lamaŋ‑nɔ fe̱yɛ o tii mo̱ se̱‑ɔ, mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, gbaa e̱ waa mò̱ ane̱ŋ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ akatɔ‑rɔ.

9 Ne̱ ɔko̱ ne̱ mò̱ ya kine mo̱ lamaŋ‑nɔ‑ɔ, mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, gbaa i kine mò̱ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ akatɔ‑rɔ. 10 Ɔke̱maa ne̱ ɔ tɔwe̱ ke̱se̱ŋ bɔye̱ ko̱ bo̱ kye mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, Wuribware̱ e̱ taare̱ taa bo̱ ke mò̱. Amaa ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ bo̱ kye Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o fe̱raa, Wuribware̱ maa taa bɔye̱ amo̱ a ɔ bo̱ ke se̱sɛ‑ɔ daa.

11 Ne̱ bamo̱ ya yaa mo̱ne̱ se̱ŋgyikpa, hare̱e̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ abre̱sɛ ase̱ bɛɛɛ awure ase̱ bɛɛɛ maŋ agye̱ŋkpɛɛpo̱ ase̱ ooo, mo̱ne̱ ma kaŋ sa a ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ya kya kanɔ‑ɔ na ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ya tɔwe̱ ase̱ŋ mfe̱ŋ‑ɔ tɔɔraa mo̱ne̱. 12 A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ kaapo̱ ke̱tɔ bɛɛɛ ase̱ŋ ne̱ mo̱nꞌ tɔwe̱ mfe̱ŋ‑ɔ.”

Atɔ wuye ko̱ kitee

13 Ne̱ ase̱sɛ ne̱ ba nu Yeesuu ase̱‑ɔ amo̱‑rɔ ɔnyare̱ ko̱ a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, tɔwe̱ gywii mo̱ daa fe̱yɛ ɔ sa a mo̱ aa mò̱ ke kapo̱tɛɛ ne̱ ane̱ se̱ a wu yɔwe̱ sa ane̱‑ɔ‑rɔ.”

14 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Mo̱ nyare̱, nsɛ ya sa mo̱ kpa fe̱yɛ n gyi amo̱‑ɔ ase̱ŋ bɛɛɛ ŋ ke mo̱ne̱ kapo̱tɛɛ‑rɔ sa mo̱ne̱?” 15 Ŋkee ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa se̱ na mo̱ne̱ ma sa a atɔ ke̱kpa kɔɔre̱ mo̱ne̱ aŋu, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ i de atɔ kanɔ ŋke̱maa, n gye̱ atɔ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ a sa fo̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.”

16 Amo̱ fe̱raa ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ kitee mɔ fe̱yɛ, “Atɔ wuye ko̱ ya dɛɛ kye̱na, ne̱ o de swe̱e̱re̱ timaa ko̱, ne̱ ɔ dɔɔ mò̱ o lee adɔɔteese timaa. 17 Kake ŋko̱ ne̱ ɔɔ fa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ akyeŋkyeŋku mo̱ŋ kyɔ a m ba mo̱ adɔɔteese bo̱ waa‑rɔ. E̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ e̱ waa?’

18 Mò̱ fɔŋfɔŋ dɛɛ ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ yɛ, ‘Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ i kyuwi mo̱ akyeŋkyeŋku de̱daa‑ɔ na ŋ yii adabe̱ na n taa mo̱ adɔɔteese pɛɛɛ waa‑rɔ, na m pwɛɛ akyaŋ dabe̱ na n taa mo̱ ate̱tɔmo̱ŋta waa‑rɔ. 19 Na ŋkee n tɔwe̱ gywii mo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ, Kuŋu-daŋ wuye, n de atɔ timaa pɛɛɛ ne̱ mo̱ e̱ kpa‑ɔ na a fo̱ mo̱ nsu bwe̱e̱tɔ. Amo̱se̱‑ɔ sɛye̱ mo̱ŋ tiri mo̱, mo̱ i gyi mo̱ e̱ye̱e̱ ne̱e̱. Na n gyi ateese na n nuu na n gyi mo̱ akatɔ.’

20 Atɔ wuye amo̱ a fa mfaanɛɛ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Mfɛɛre̱ ke̱‑mo̱ŋ‑de wuye. Kanye mɔ dɛɛ mo̱ e̱ kɔɔre̱ fo̱ ŋkpa fo̱ ase̱. Na ŋkee atɔ de̱maŋte̱ timaa mɔ ne̱ fo̱ a kpa bo̱ dɔŋŋɔ abɛɛ se̱ sa fo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ, fo̱ maa lɛɛ gyi. A kii ɔko̱ lee.’ ”

21 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “To, ɔke̱maa ne̱ ɔɔ kpa atɔ timaa bo̱ dɔŋŋɔ abɛɛ se̱‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ ase̱ fe̱raa ɔ gye̱ otiripo̱ ne̱e̱‑ɔ, o du ne̱e̱ fe̱yɛ atɔ wuye amo̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ de mfɛɛre̱‑ɔ.”

Kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi

(Matiyo 6.25–34)

22 To, ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ, mo̱ne̱ ma sa a ateese ne̱ mo̱ne̱ i gyi‑o bɛɛɛ atɔ ne̱ mo̱ne̱ i buŋ‑o ase̱ŋ tɔɔraa mo̱ne̱. 23 Ŋkpa ase̱ŋ tiri a kyɔ ateese, ne̱ kayo̱wɔre̱ mɔ tiri ka kyɔ atɔ buŋsɛ. 24 Mo̱nꞌ ke̱e̱ mbo̱gyii, bo̱ maa taare̱ a bo̱ dɔɔ nya ateese, hare̱e̱ ba swii amo̱ a bo̱ bo̱ waa akyeŋkyeŋku‑ro bo̱ ye̱ra, Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ be̱ra bamo̱ saŋ ke̱maa. Mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ kyɔ mbo̱gyii. 25 Kanɔ ŋke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ fa mo̱ne̱ ŋkpa ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, mo̱ne̱ ɔko̱ maa taare̱ a ɔ sa kake ko̱ŋko̱ kpeŋ gbaa bo̱ tii mò̱ ŋke ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ gyi kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ se̱. 26 Ne̱ mo̱ne̱ e̱ ma taare̱ a mo̱nꞌ waa atɔ kafwe̱e̱ fe̱yɛ amo̱‑ɔ, ne̱ ŋkee e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔɔraa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ atɔ ne̱ a be̱e̱ saŋ‑ɔ se̱?

27 To, mo̱nꞌ be̱e̱ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ afe̱raagyi a daŋ‑ɔ, a maa suŋ, ne̱ a maa lo̱ atɔ buŋsɛ a sa amo̱ e̱ye̱e̱. Amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ Owure Solomɔŋ a dɛɛ kye̱na‑ɔ, mò̱ aa mò̱ atɔ gbaa, ɔ mo̱ŋ nya waagya timaa na ɔ bo̱ daŋ fe̱yɛ afe̱raagyi amo̱. 28 Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ lo̱ waagya o buŋ e̱fa ne̱ e̱ ye̱re̱ ndɔɔ, ne̱ nyaŋe̱ bo̱ fo̱‑ɔ e̱ ya wu‑o, ne̱ bo̱ de e̱mo̱ ba kure de̱e̱kpa na ba tɔ bodobodoo‑o. Amɔ mo̱ne̱ fe̱raa mo̱ne̱ ne̱ Wuribware̱ maa pee ke̱katɔ a ɔ sa mo̱ne̱ atɔ buŋsɛ aaa? Mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o mo̱ŋ kyɔ. 29 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma sa a ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ i gyi‑o, na ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ i nuu‑o, ase̱ŋ tɔɔraa mo̱ne̱. 30 A le̱e̱ fe̱yɛ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ e̱ gye̱ ne̱ ba tɔɔraa bamo̱ e̱ye̱e̱ mfaanɛɛ a atɔ‑ɔ se̱. Mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ nyi fe̱yɛ atɔ pɛɛɛ tiri mo̱ne̱. 31 Mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ mfɛɛre̱ yɔ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro atɔ se̱. Mo̱ne̱ i buwi mo̱ne̱ e̱ kpa atɔ amo̱, Wuribware̱ e̱ taa amo̱ a ɔ bo̱ sa mo̱ne̱, na ɔ be̱e̱ sa mo̱ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ki tiri mo̱ne̱‑ɔ bo̱ tii si.”

Atɔ timaa ne̱ a bo̱ so̱so̱‑ɔ

(Matiyo 6.19–21)

32 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ kyɔ fe̱raa, amaa mo̱ne̱ ma sa a kufu nya mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ kɔne̱ se̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ sa mo̱ne̱ ke̱yaale̱ŋ mò̱ kuwure‑o‑ro. 33 Mo̱nꞌ fe mo̱ne̱ kaye̱‑rɔ mfe̱e̱ a mpo̱tɛɛ ne̱ mo̱ne̱ de‑o, na mo̱nꞌ taa atanne̱‑ɔ sa atiripo̱, na mo̱nꞌ buwi kpa Wuribware̱ se̱ atanne̱ mbɔɔte̱e̱ ne̱ m maa nye̱ra‑ɔ na mo̱nꞌ buwi kpa mpo̱tɛɛ ne̱ m bo̱ so̱so̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mfe̱ŋ fe̱raa sɛye̱ maa lee mmo̱ se̱, ne̱ oyu maa taare̱ a o ywii, ne̱ nsekreeke na igyeeri mɔ maa taare̱ a ŋ nye̱ra mpo̱tɛɛ amo̱ Wuribware̱ se̱ mfe̱ŋ. 34 Amo̱se̱‑ɔ to̱ŋ ke̱maa ne̱ fo̱ kapo̱tɛɛ da‑ɔ, fo̱ mfɛɛre̱ e̱ ya dɔŋŋɔ kamo̱ se̱ mfe̱ŋ.”

Ayaafɔre̱ timaa ase̱ŋ

35 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ waa siraa gywii mo̱ ko̱yɔ na kaye̱ ke̱gye̱kɛɛ na mo̱ kikiŋŋi ba‑ɔ. Mo̱nꞌ buŋ mo̱ne̱ kusuŋ‑no atɔ na mo̱nꞌ kyaŋŋe̱ mo̱ne̱ ifetiri si, 36 fe̱yɛ ayaafɔre̱ ne̱ bo̱ gywii bamo̱ nyaŋpe̱ na o kiŋŋi le̱e̱ ko̱ko̱fɔ taakpa‑rɔ ba, na mò̱ ya ye̱re̱ kawu ɔ te̱e̱ a bo̱ nya taye̱ mò̱ a o lwee lɔŋ‑nɔ‑ɔ. 37 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mò̱ ayaafɔre̱‑ɔ e̱ ke̱e̱, ne̱ bamo̱ nyaŋpe̱ ya ba, bamo̱ akatɔ i gyi bwe̱e̱tɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ o buŋŋi mò̱ atɔ buŋsɛ, na o buŋ amo̱ ne̱ bo̱ buŋ ba waa ateese‑o, na ɔ sa a bo̱ kye̱na kyure, na mò̱ fɔŋfɔŋ de̱ŋa, na mò̱ aa bamo̱ kye̱na gyi. 38 Hare̱e̱ bamo̱ nyaŋpe̱‑ɔ ya ba kaye̱ nse̱na bɛɛɛ kamɛɛ‑rɔ bo̱ to̱ fe̱yɛ baa waa siraa bo̱ gywii mò̱ gbaa, bamo̱ akatɔ i gyi. 39 Mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ lɔŋ wuye dɛɛ o nyi saŋ ne̱ oyu de ɔ ba‑ɔ ne̱e̱, weetee ɔ maa yɔwe̱ mò̱ lɔŋ a ɔ sa oyu‑o na ɔ bo̱ lweero ya ywii mò̱. 40 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ gbaa mo̱nꞌ waa siraa, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, bo̱ kiŋŋi ba‑ɔ, mo̱ i fu‑ro a m ba ne̱e̱.”

Ke̱yaafɔre̱ timaa‑o na ke̱yaafɔre̱ bɔye̱‑ɔ

(Matiyo 24.45–51)

41 Mfe̱ŋ ne̱ Peetroo yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, ane̱ wo̱re̱ ne̱ fo̱ a da ke̱kpare̱ mɔ bo̱ sa bɛɛɛ ɔke̱maa mɔ?” 42 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ a fu‑ro a m be̱e̱ ba‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ke̱yaafɔre̱ ne̱ mo̱ ase̱ o nyi ase̱ŋ ne̱ o bware. Mo̱nꞌ sa a ane̱ taa fe̱yɛ nyaŋpe̱ ko̱ e̱ kpa a ɔ yɔ kpa, ne̱ ɔ taa ke̱yaafɔre̱ ko̱ a ɔ bo̱ de̱e̱re̱ mò̱ lɔŋ na ayaafɔre̱ na mbre ne̱ baa saŋ‑ɔ se̱, na bo̱ nya nya ateese gyi saŋ ne̱ a bware fe̱yɛ bo̱ gyi‑o. 43 Mò̱ nyaŋpe̱ ya kiŋŋi ba pe̱ bo̱ to̱ fe̱yɛ ke̱yaafɔre̱ amo̱ a waa ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ, ane̱ŋ a ke̱yaafɔre̱‑ɔ akatɔ i gyi. 44 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ, a waa kanɔ ŋke̱maa, mò̱ nyaŋpe̱ e̱ taa mò̱ kapo̱tɛɛ pɛɛɛ na ɔ bo̱ sa mò̱ ke̱yaafɔre̱ amo̱ a ɔ de̱e̱ de̱e̱re̱ se̱ sa mò̱.

45-46 Amaa ke̱yaafɔre̱‑ɔ ya tɔwe̱ fe̱yɛ mò̱ nyaŋpe̱ a kyee na kikiŋŋi ba‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ daye̱ mò̱ bɛɛko̱‑ana ayaafɔre̱ na mbre ne̱ bo̱ bo̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, na o gyi ateese ne̱ ɔ kpa‑ɔ, ne̱ o nuu nta ɔ bwe̱e̱ fe̱raa, mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ i kiŋŋi a ɔ ba kake ne̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ maa de̱e̱re̱ mò̱ kpa‑ɔ na saŋ ne̱ ɔ mo̱ŋ nyi‑o. Na mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ bo̱ da mò̱ bwe̱e̱tɔ gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ, na o ŋu ase̱ŋ ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ maa kɔɔre̱ Wuribware̱ ba gyi‑o i ŋu‑o.

47 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ mo̱ i kiŋŋi a m ba‑ɔ, mo̱ i gyi ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ. Ke̱yaafɔre̱ ne̱ o nyi ke̱tɔ ne̱ mò̱ nyaŋpe̱ e̱ kpa‑ɔ, ne̱ ɔ mo̱ŋ waa siraa fe̱yɛ ɔ waa ke̱mo̱‑ɔ, ba ba ko̱kyo̱kywe̱e̱ a bo̱ bo̱ gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ. 48 Amaa ke̱yaafɔre̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ nyi ke̱tɔ ne̱ mò̱ nyaŋpe̱ e̱ kpa‑ɔ, ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ a waa adase̱ŋ‑ɔ, ba ba ko̱kyo̱kywe̱e̱ ke̱da kafwe̱e̱ a bo̱ bo̱ gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ɔko̱ ne̱ mo̱ a sa mò̱ atɔ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ ɔ de̱e̱re̱ se̱‑ɔ, amo̱ ya fo̱, mò̱ ne̱ mo̱ i bise ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ ɔko̱ ne̱ mo̱ e̱ sa mò̱ atɔ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ ɔ de̱e̱re̱ se̱‑ɔ, amo̱ ya fo̱, mò̱ ne̱ mo̱ i bise ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ nye̱ra ase̱sɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ

(Matiyo 10.34–36)

49 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ lɔŋ e̱se̱bɔ. Mo̱ a ba a m bo̱ kywɛɛ de̱e̱kpa kaye̱ mɔ‑rɔ ne̱e̱. Weetee mbe̱yɔmɔ ane̱ŋ ne̱ mo̱ a kpa fe̱yɛ ɔ maa se̱ ɔ kywɛɛ‑ɔ. 50 Awo̱re̱fɔɔ bwe̱e̱tɔ dɔŋ mo̱ se̱ ne̱e̱, amo̱ e̱ mo̱ŋ kyo̱ŋ, mo̱ kakpo̱nɔ maa di mo̱. 51 Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ mo̱ a ba a m bo̱ baa kaye̱e̱yuri kaye̱‑rɔ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Daabii, mo̱ a ba a m bo̱ nye̱ra ase̱sɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ ne̱e̱, n gye̱ kaye̱e̱yuri. 52 Le̱e̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ yɔ mbuno ke̱maa i ke‑ro, na abɛɛ asa na abɛɛ anyɔ kɔ abɛɛ. 53 Na ase̱ na bamo̱ gyi‑ana kɔ na bamo̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ te̱ŋ‑nɔ, na agyi na bamo̱ anyi kɔ na bamo̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ te̱ŋ‑nɔ, na ase̱sɛ anyi na bamo̱ gyi‑ana aka kɔ na bamo̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ te̱ŋ‑nɔ.”

Ndɔɔ a kake mɔ kaase̱ kunu

(Matiyo 16.2–3)

54 Ne̱ Yeesuu a buruwaa tɔwe̱ gywii lamaŋ ne̱ ba nu mò̱ ase̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ya ŋu awo̱re̱ a le̱e̱ kyɔwe̱ twɛɛkpa, amɔ mo̱ne̱ yɛ bware̱ e̱ kpa a ɔ ba, na kase̱ŋtiŋ ɔ ba. 55 Ne̱ mo̱ne̱ ya be̱e̱ ŋu afwii e̱ da kyɔwe̱ le̱e̱kpa kigyise si, amɔ mo̱ne̱ yɛ kipuripuri e̱ kpa a ke̱ ba, na kase̱ŋtiŋ ke̱ ba. 56 Nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye. Mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ de̱e̱re̱ swe̱e̱re̱ na awo̱re̱‑rɔ na mo̱nꞌ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ waa‑ɔ. Ne̱ nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ ya nu mo̱ atɔ ke̱kaapo̱, ne̱ mo̱ne̱ ya ŋu atɔ dabe̱ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ, ne̱ mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ kaapo̱ ke̱se̱bɔgyiiri ne̱ ke̱ e̱ kpa a ke̱ ba kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ ase̱‑ɔ fe̱raa?”

Fo̱ aa fo̱ ko̱so̱bɛɛ lɔŋŋɔ mo̱ne̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ

(Matiyo 5.25–26)

57 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu be̱e̱ ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ ke̱se̱bɔgyiiri saŋ e̱ kpa a ɔ fo̱. Ne̱ nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ ŋu ke̱tɔ ne̱ mo̱nꞌ waa na ki lee mo̱ne̱‑ɔ, na mo̱nꞌ wuree waa? 58 Ane̱ taa fe̱yɛ fo̱ i de ɔko̱ ko̱kɔ bɛɛɛ fo̱ aa fo̱ bɛɛko̱ i de ase̱ŋ ne̱ ɔ yaa fo̱ se̱ŋgyikpa, fo̱ ko̱ ne̱ fo̱ a baa ase̱ŋ‑ɔ wuree de̱e̱re̱ se̱ na fo̱ aa ase̱ŋ wuye‑o lɔŋŋɔ amo̱ pwɛɛ na mo̱nꞌ dɛɛ fo̱ se̱ŋgyikpa‑ɔ mfe̱ŋ. N gye̱ ane̱ŋ, o gyiiri fo̱ a ɔ yaa ɔse̱ŋgyipo̱‑ɔ ase̱ na mò̱ mɔ taa fo̱ sa apurisii awuye na bo̱ tii fo̱. 59 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ fo̱ i di tiikpa mfe̱ŋ ane̱ŋ‑aaa bo̱ fo̱ saŋ ne̱ fo̱ e̱ ka fo̱ ko̱kɔ a fo̱ lo̱we̱‑ɔ, na paso̱wa gbaa mo̱ŋ saŋ‑ɔ.”

13

Mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ yɔwe̱ e̱bɔye̱ ko̱waa, mo̱ne̱ i wu

1 Saŋ amo̱‑ɔ Yeesuu a maa se̱ ɔ kaapo̱ bamo̱ abɔye̱waapo̱ ke̱se̱bɔgyiiri ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ ko̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ ane̱ŋ ne̱ saŋ ko̱ Romanyi gominaa Pilat a ba bo̱ to̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ awuye ko̱ e̱ mɔɔ mbo̱ ba lɔŋŋɔ Wuribware̱, ne̱ ɔɔ mɔɔ bamo̱, ne̱ ɔɔ sa ne̱ bamo̱ mbo̱gya a we̱e̱ mbo̱ ne̱ baa bo̱ lɔŋŋɔ‑ɔ se̱‑ɔ. 2 Ne̱ baa bise Yeesuu fe̱yɛ lowi suyo ne̱ baa wu‑o e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ abɔye̱waapo̱ bo̱ kyɔ bamo̱ bɛɛko̱‑ana Galile̱ya awuye aaa? 3 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Daabii. A mo̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ. Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ i yii mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ nu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱, na mo̱nꞌ kiŋŋi le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ, Wuribware̱ i gyiiri mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ ke̱se̱bɔ, na mo̱nꞌ wu. 4 To, ne̱ mo̱ne̱ a be̱e̱ nu ane̱ŋ ne̱ ke̱kyaŋ so̱swe̱e̱ le̱ŋle̱ŋsɛ ko̱ ne̱ baa te̱e̱ ɛ Silowam ne̱ baa pwɛɛ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ a le̱e̱ da ase̱sɛ kudu aburuwa ko̱ se̱ mɔɔ‑ɔ ase̱ŋ bɛɛɛ? Mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ bamo̱ gbaa, a kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ abɔye̱waapo̱ bo̱ kyɔ ase̱sɛ ne̱ baa saŋ bo̱ bo̱ maŋ amo̱‑rɔ‑ɔ ɔɔɔ? 5 A mo̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ. Na m be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ nu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ na mo̱nꞌ kiŋŋi le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ, mo̱ne̱ i wu fe̱yɛ bamo̱‑ɔ dɛɛ.”

Figi kiyii ne̱ ke̱ maa swɛɛ‑ɔ kitee

6 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ kitee mɔ gywii bamo̱. Ɔ yɛ, “N gye̱ ɔnyare̱ ko̱ e̱ bo̱‑rɔ aaa? Ne̱ oo dwii figi kiyii ko̱ mò̱ ko̱dɔɔ‑rɔ. Ne̱ kake ŋko̱ ɔɔ yɔ a ɔ ya kpa agyi kiyii‑o si, mò̱‑ɔ mò̱ mo̱ŋ nya.

7 Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ ko̱dɔɔ a ɔde̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, ‘Ke̱e̱ ɛ. Nsu nsa ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a nare̱ kpa figi mɔ agyi kpo̱ne̱, ma nya, amo̱se̱‑ɔ ŋe ke̱mo̱ bo̱ twe̱e̱. Ntɔ se̱ ne̱ ke̱ ye̱re̱ ke̱ e̱ nye̱ra swe̱e̱re̱‑ɔ ateese‑o ne̱e̱?’

8 Ne̱ mò̱ ko̱dɔɔ a ɔde̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱, yɔwe̱ ke̱mo̱. Sa ke̱mo̱ kasu ko̱ŋko̱ kpeŋ. Mo̱ i kwii a m bo̱ muruwaa ke̱mo̱ na n swii e̱naate̱ igyini bo̱ waa‑rɔ. 9 Ne̱ mo̱ ya waa ane̱ŋ, ne̱ su-a-ba ke̱mo̱ ya swɛɛ fe̱raa, a bware. Ne̱ ke̱mo̱ e̱ mo̱ŋ swɛɛ, amo̱ fe̱raa na fo̱ ŋe bo̱ twe̱e̱.’ Amo̱ e̱ gye̱ saase̱bɛɛ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya ɔkye̱e̱ ke̱gyabɔɔ ko̱ kukyure kake‑o

10 Kukyure kake ko̱ ne̱ Yeesuu e̱ kaapo̱ abware̱se̱ŋ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ ko̱‑rɔ. 11 Ɔkye̱e̱ ko̱ mɔ bo̱ mfe̱ŋ, ne̱ Ɔbɔnsam a waa mò̱ ko̱lɔ nsu kudu mburuwa. Ko̱lɔ amo̱ se̱, ɔ mo̱ŋ lɛɛ ɔ naa kyɛɛkyɛɛ, oo buŋ‑no ne̱e̱ ɔ naa. 12 Saŋ ne̱ Yeesuu a ŋu mò̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ te̱e̱ mò̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔpe̱kye̱e̱, ŋkee fe̱raa fo̱ a nya fo̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ fo̱ ko̱lɔ‑ɔ se̱.” 13 Ne̱ ŋkee Yeesuu a ba asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ ɔkye̱e̱‑ɔ se̱. Puri amo̱‑rɔ ne̱ ɔkye̱e̱ amo̱ a teyi‑ro ɔ naa. Ne̱ ɔɔ kyo̱rɔ Wuribware̱.

14 Mfe̱ŋ, ne̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ bre̱sɛ duŋ a fwii fe̱yɛ Yeesuu a kya ɔko̱ ko̱lɔ kukyure kake. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔbre̱sɛ amo̱ a tɔwe̱ gywii ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, “Ane̱ de ŋke nsiye ne̱ ane̱ e̱ waa asuŋ, amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma lɛɛ ba kukyure kake bo̱ kya mo̱ne̱ alɔ. Mo̱nꞌ de̱e̱ ba ŋke nsiye amo̱‑rɔ bo̱ kya.”

15 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye mɔ. Mo̱ne̱ ke̱maa e̱ saŋŋe̱ mò̱ e̱naate̱ bɛɛɛ ikuruma ɔ yaa nkyu nuukpa kake ke̱maa, hare̱e̱ kukyure kake gbaa. Amo̱‑ɔ fe̱raa mo̱ŋ gye̱ kusuŋ ko̱waa ne̱e̱ e̱e̱e̱? 16 Mbe̱yɔmɔ, ke̱e̱ se̱sɛ dimaadi mɔ, mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ se̱sɛ ne̱e̱. Ɔ gye̱ ane̱ nana Abraham a ananagyi‑o ɔko̱, bɛɛɛ? Ne̱ Ɔbɔnsam a sa mò̱ ko̱lɔ nsu kudu mburuwa‑o. A du ne̱e̱ fe̱yɛ Ɔbɔnsam a ŋure mò̱ bo̱ kye̱na, ne̱ mbe̱yɔmɔ mo̱ a saŋŋe̱ mò̱‑ɔ. Amɔ mfaanɛɛ a se̱sɛ‑ɔ a mo̱ŋ bware fe̱yɛ n kya mò̱ kukyure kake, na ɔ nya mò̱ e̱ye̱e̱ aaa?”

17 Ne̱ ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa‑ɔ a sa ne̱ ipeere a nya mò̱ ado̱ŋ. Ne̱ bamo̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ akatɔ a gyi bo̱ le̱e̱ akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ Yeesuu a waa‑ɔ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ba kupurutugyi bo̱ da ke̱kpare̱‑ɔ

(Matiyo 13.31–32; Maak 4.30–32)

18 Ne̱ Yeesuu a bise fe̱yɛ, “Nte̱tɔ gbaa ne̱ mo̱ e̱ ba a m bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kuwure‑o du‑o ne̱e̱? Ke̱kpare̱ mo̱ ne̱ mo̱ e̱ ba a m bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ke̱mo̱ kaase̱‑ɔ ne̱e̱? 19 To, mfaanɛɛ ne̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro du. Ku du ne̱e̱ fe̱yɛ kupurutugyi‑o. Kigyi mɔ du kagyingyii, amaa se̱sɛ ya dwii ke̱mo̱, amɔ ke̱ e̱ kwɛɛ a ke̱ daŋ kii kikiree, ne̱ ke̱ bo̱ e̱swe̱e̱ ko̱ kyo̱ŋ ayii pɛɛɛ. Ne̱ mbo̱gyii a bo̱ kye̱na ke̱mo̱ se̱ waa bamo̱ asaa.”

Yiisi a ke̱kpare̱‑ɔ

(Matiyo 13.33)

20 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ bise fe̱yɛ, “Ke̱kpare̱ mo̱ ne̱ mo̱ e̱ ba a m bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kuwure‑o du‑o ne̱e̱? 21 To, ku du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔkye̱e̱ a kpa a ɔ waa bodobodoo, ne̱ ɔɔ ba yiisi na nkyu bo̱ waa e̱sam kyaŋse̱ bo̱rɔ‑rɔ, ne̱ oo nwiini, ne̱ e̱sam‑ɔ a tiŋ waa bwe̱e̱tɔ‑ɔ.”

Kabunogyii bɔŋbɔŋsɛ‑ɔ

(Matiyo 7.13–14, 21–23)

22 Ne̱ ŋkee Yeesuu naa e̱maŋ se̱ na mmaŋgyii‑ro ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ o gywii ase̱sɛ na ɔ yɔ Yɛro̱salɛm a keri‑o. 23 Ne̱ ɔko̱ a bise mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, a gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ na bo̱ tii mò̱ kuwure‑o si‑o mo̱ŋ kyɔ aaa?”

Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, 24 “Wuribware̱ a kuwure‑o du ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱kyaŋ ne̱ ke̱mo̱ kabunogyii du bɔŋbɔŋ‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱, na mo̱nꞌ taare̱ nya lwee ke̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ akatɔ i pee ke̱mo̱ kulweero si, amaa n gye̱ bamo̱ pɛɛɛ e̱ gye̱ ne̱ ba nya kpa a bo̱ lweero. 25 Saŋ ko̱ e̱ ba ne̱ lɔŋ wuye‑o e̱ twe̱e̱ po̱ne̱‑ɔ‑rɔ, na mo̱ne̱ te mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ lweero. Na mo̱nꞌ sii kawu mo̱ne̱ ye̱re̱ mo̱ne̱ e̱ daye̱ po̱ne̱‑ɔ se̱, na mo̱ne̱ e̱ te̱e̱ fe̱yɛ, ‘Ane̱ nyaŋpe̱, taye̱ ane̱,’ na ɔ be̱ŋŋaa mo̱ne̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ŋ nyi mo̱ne̱, ne̱ mo̱ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a le̱e̱‑ɔ.’ 26 Na mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Ane̱ aa fo̱ ya dɛɛ gyi na ane̱ i nuu, ne̱ fo̱ a nare̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ ane̱ aye̱.’ 27 Na mò̱‑ɔ mò̱ be̱e̱ be̱ŋŋaa mo̱ne̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ŋ nyi mo̱ne̱, ne̱ mo̱ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a le̱e̱‑ɔ. Ase̱ŋ bɔye̱ awuye mɔ, mo̱nꞌ le̱e̱ mo̱ ase̱.’

28 Wuribware̱ ya kine mo̱ne̱, ne̱ ɔɔ gya mo̱ne̱ le̱e̱ mò̱ kuwure‑o‑ro, ne̱ mo̱ne̱ ya ŋu mo̱ne̱ nana‑ana Abraham na Isak na Yakubu na Wuribware̱ akyaamɛɛ‑ɔ pɛɛɛ Wuribware̱ ase̱ fe̱raa, n gye̱ e̱wo̱gya ne̱ mo̱ne̱ i su na mo̱nꞌ duŋ nnɔ. 29 Ase̱sɛ e̱ le̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ to̱ŋ ke̱maa, na bamo̱ ɔke̱maa kye̱na Wuribware̱ a lɔŋ‑ɔ‑rɔ, na bamo̱ aa mò̱ gyi ateese, na bamo̱ akatɔ gyi bwe̱e̱tɔ. 30 Na bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ nsii-amɛɛ mbe̱yɔmɔ‑ɔ kii agye̱ŋkpɛɛpo̱ mfe̱ŋ, na bo̱ko̱ ne̱ bo̱ gye̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ mɔ kii nsii-amɛɛ mfe̱ŋ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ kpa Yɛro̱salɛm awuye ase̱ŋ‑ɔ

(Matiyo 23.37–39)

31 Saŋ amo̱ dɛɛ ne̱ Farisii awuye ko̱ a bo̱ tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “A tiri fe̱yɛ fo̱ a le̱e̱ mfe̱e̱ yɔ to̱ŋ ko̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Owure Hɛrɔd e̱ kpa fo̱ a ɔ mɔɔ.”

32 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ nare̱ ya tɔwe̱ gywii naŋsɛ amo̱ fe̱yɛ, ‘Ndɔɔ mo̱ e̱ gya ibrisi mo̱ e̱ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱ ne̱e̱, na mo̱ e̱ kya alɔpo̱, na bo̱ fo̱ nyaŋe̱ na kraye̱‑ana‑ɔ mo̱ e̱ lo̱we̱ mo̱ kusuŋ. 33 A saŋ a tiri fe̱yɛ ŋ yɔ mo̱ kpa‑ɔ ndɔɔ na nyaŋe̱ na kraye̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ e̱ kpa a bo̱ mɔɔ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ, Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ne̱ ba mɔɔ bamo̱. Ne̱ mo̱ saŋ‑ɔ mo̱ŋ tɛɛ fo̱ fe̱yɛ ŋ yɔ mfe̱ŋ.’ ”

34 Ne̱ Yeesuu be̱e̱ ɔ yɛ, “Yɛro̱salɛm awuye, Yɛro̱salɛm awuye. Saŋ ke̱maa ne̱ Wuribware̱ a suŋ mò̱ akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, mo̱ne̱ a daye̱ mò̱ abu mɔɔ. Saŋ ke̱maa mo̱ a kpa fe̱yɛ ŋ kpɔwe̱ mo̱ne̱ bo̱ gyaŋŋe̱, na ŋ kuŋ mo̱ne̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ kyaase̱ i buŋ mò̱ agyi si‑o, ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ a kine. 35 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, Wuribware̱ e̱ yɔwe̱ mo̱ne̱ ase̱ŋ a ɔ sa mo̱ne̱, na mo̱ne̱ maŋ mɔ kii ke̱taakpaŋ. Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ne̱ maa lɛɛ ŋu mo̱, amɔ saŋ a fo̱ fe̱yɛ m ba, ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

‘Wuribware̱ yure mò̱ ne̱ ɔ ba mò̱ ke̱nyare̱‑rɔ‑ɔ.’* ”

14

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya ɔnyare̱ ko̱ ne̱ mò̱ ayaa na asare̱e̱ a puŋŋe‑o ko̱lɔ‑ɔ

1 Kukyure kake ko̱ ne̱ Yeesuu a yɔ a ɔ ya gyi ateese Farisiinyi bre̱sɛ ko̱ aye̱, ne̱ ase̱sɛ e̱ de̱e̱re̱ mò̱ a bo̱ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ waa‑ɔ. 2 Ne̱ Yeesuu a ŋu ɔnyare̱ ko̱ ne̱ mò̱ ayaa na asare̱e̱ a puŋŋe‑o ye̱re̱ mò̱ akatɔ‑rɔ. 3 To, ne̱ Yeesuu a bise Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ na Farisii awuye‑o fe̱yɛ, “Mbraa ne̱ Wuribware̱ a sa ane̱‑ɔ e̱ sa kpa fe̱yɛ ane̱ kya alɔpo̱ kukyure kake aaa?” 4 Amaa bo̱ mo̱ŋ be̱ŋŋaa mò̱. Ne̱ ɔɔ dabo̱rɔ ɔnyare̱ amo̱ kya mò̱ ko̱lɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ nare̱ pe̱.

5 Ne̱ ŋkee Yeesuu a bise bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ɔko̱ i de gyi bɛɛɛ naate̱ gbaa, ne̱ mò̱ ya le̱e̱ da kitiribu‑ro kukyure kake, amɔ mo̱ne̱ maa waa me̱naŋ a mo̱nꞌ ya gyiiri mò̱ le̱e̱ mfe̱ŋ aaa? Bɛɛɛ mo̱ne̱ i gywii a mo̱nꞌ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ kukyure kake amo̱ a kyo̱ŋ‑ɔ ɔɔɔ?” 6 Amaa bo̱ be̱e̱ bo̱ mo̱ŋ taare̱ lee mò̱ ase̱ŋ‑ɔ kanɔ.

Ane̱ŋ ne̱ ane̱ baa ane̱ e̱ye̱e̱ kaase̱‑ɔ na kafɔkra ase̱ŋ

7 Saŋ ne̱ Yeesuu a ŋu ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ ne̱ baa te̱e̱ bamo̱ a bo̱ bo̱ gyi‑o i lee e̱kye̱nakpa timaa‑o, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, 8-9 “Ɔko̱ ya te̱e̱ fo̱ ko̱ko̱fɔ‑rɔ gyikpa, ne̱ fo̱ ya yɔ, fo̱ ma kye̱na kye̱nakpa timaa‑o. N gye̱ ane̱ŋ, mò̱ ya te̱e̱ ɔko̱ mɔ na ɔ kyɔ fo̱, mò̱ ne̱ ɔɔ te̱e̱ mo̱ne̱ anyɔ‑ɔ e̱ ba fo̱ ase̱, na ɔ bo̱ tɔwe̱ gywii fo̱ fe̱yɛ, ‘Ko̱so̱ na fo̱ sa a mmo̱‑ɔ kye̱na mfe̱ŋ.’ Na ipeere nya fo̱, na fo̱ ya kye̱na kye̱nakpa ne̱ ɔ mo̱ŋ bɔ‑ɔ. 10 Amo̱se̱‑ɔ, ɔko̱ ya te̱e̱ fo̱ gyikpa, ne̱ fo̱ ya yɔ, kye̱na kye̱nakpa ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ otimaa‑o, na mò̱ ne̱ ɔɔ te̱e̱ fo̱ gyikpa amo̱‑ɔ ba bo̱ tɔwe̱ gywii fo̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyare̱, ko̱so̱ bo̱ kye̱na kye̱nakpa timaa mɔ.’ Mfe̱ŋ‑ɔ fo̱ i ŋu fe̱yɛ fo̱ e̱ nya ke̱nyare̱ na ke̱dabe̱ fo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ase̱ mfe̱ŋ.

11 A le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ o bu mò̱ e̱ye̱e̱ ke̱dabe̱‑ɔ, Wuribware̱ e̱ baa mò̱ kaase̱, ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ baa mò̱ e̱ye̱e̱ kaase̱‑ɔ mɔ, Wuribware̱ e̱ sa mò̱ ke̱dabe̱.”

12 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii lɔŋ wuye‑o fe̱yɛ, “Amo̱se̱‑ɔ fo̱ ya te̱e̱ ase̱sɛ ateesegyikpa, fo̱ ma te̱e̱ fo̱ nyare̱‑ana bɛɛɛ fo̱ adaa na fo̱ atire bɛɛɛ fo̱ ko̱we̱bɛɛ‑ana bɛɛɛ atɔ awuye ne̱ bo̱ gye̱ fo̱ akye̱nabɛɛpo̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ŋke ŋko̱ ba waa ane̱ŋ dɛɛ a bo̱ bo̱ teere, saŋ‑ɔ a waa ne̱e̱ fe̱yɛ baa waa bo̱ ka ke̱tɔ ne̱ fo̱ a waa sa bamo̱‑ɔ ko̱kɔ ne̱e̱. 13 Fo̱ e̱ te̱e̱ ase̱sɛ ateesegyikpa, te̱e̱ atiripo̱, na agyabɔɔ, na bamo̱ ne̱ bamo̱ asare̱e̱ bɛɛɛ ayaa a wu‑o, na ate̱napo̱. 14 Bamo̱‑ana‑ɔ ne̱ mo̱ne̱ ya te̱e̱, ne̱ mo̱ne̱ e̱ nya ŋyure, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ maa taare̱ a bo̱ waa mo̱ne̱ ane̱ŋ bo̱ teere. Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ kake nsi ne̱ ase̱sɛ timaa i kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro‑o, ɔ ka mo̱ne̱ amo̱ ko̱kɔ.”

Gyikpa dabe̱ ko̱ kitee

(Matiyo 22.1–10)

15 Amo̱ fe̱raa ɔnyare̱ ko̱ ne̱ mò̱ gbaa te gyikpa amo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a nu ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Bamo̱ ne̱ ba kye̱na Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro a gyikpa‑ɔ de ŋyure.”

16 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ kitee mɔ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “N gye̱ ɔnyare̱ ko̱ e̱ dɛɛ ɔ bo̱‑rɔ aaa? Ne̱ kake ŋko̱ ɔɔ te̱e̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ bo̱ ba gyikpa mò̱ aye̱. 17 Saŋ a fo̱ fe̱yɛ bo̱ bo̱ gyi‑o, ne̱ oo suŋ mò̱ ayaafɔre̱‑ɔ ɔko̱ fe̱yɛ ɔ ya tɔwe̱ gywii ɔke̱maa ne̱ ɔɔ te̱e̱ mò̱‑ɔ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱ yɛ mo̱nꞌ ba, na ɔɔ waa siraa.’

18 Amaa bamo̱ ɔke̱maa yɛ ɔ maa taare̱ a ɔ yɔ. Mò̱ ne̱ ke̱yaafɔre̱ amo̱ a gye̱ ŋkpɛɛ yɔ mò̱ ase̱‑ɔ yɛ, ‘Mo̱ a de̱ŋ sɔɔ swe̱e̱re̱ ko̱, ne̱ a tiri fe̱yɛ ŋ ya de̱e̱re̱, amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱, ma taare̱ a m ba.’

19 Ne̱ ɔko̱ mɔ yɛ, ‘Mo̱ a de̱ŋ sɔɔ mo̱ e̱naate̱ kudu ko̱, amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ ya ke̱e̱ bamo̱. Ma taare̱ a m ba.’

20 Ne̱ ɔko̱ mɔ be̱e̱ ɔ yɛ, ‘Kake mfe̱e̱ ne̱ mo̱ a taa ɔko̱fɔ, amo̱se̱‑ɔ ma taare̱ a m ba.’

21 To, ne̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ a kiŋŋi ya tɔwe̱ amo̱ pɛɛɛ gywii mò̱ nyaŋpe̱. Ne̱ mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ duŋ a fwii, ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ gywii ke̱yaafɔre̱‑ɔ fe̱yɛ, ‘Waa me̱naŋ nare̱ yɔ maŋ‑nɔ mbo̱re̱ se̱ na alɔŋde̱ se̱ ya te̱e̱ atiripo̱ na agyabɔɔ na ate̱napo̱ baa.’

22 Ke̱tɔ bo̱ waa kafwe̱e̱‑ɔ, mò̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ a kiŋŋi bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ a waa ane̱ŋ ne̱ fo̱ a tɔwe̱‑ɔ, amaa kye̱nakpa saŋ ɔ bo̱‑rɔ.’

23 Ne̱ mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ be̱e̱ ɔ yɛ, ‘Nare̱ mbo̱re̱ se̱, na maŋ‑nɔ e̱kpa se̱, na e̱fa‑rɔ be̱e̱ ya ko̱re̱ ase̱sɛ ne̱ fo̱ i ŋu‑o baa, na mo̱ lɔŋ‑ɔ nya bo̱rɔ. 24 Amaa agye̱ŋkpɛɛsɛ ne̱ mo̱ a te̱e̱, ne̱ baa kine‑o, ɔko̱ maa lɛɛ nya mo̱ ateese a o gyi daa.’ ”

Yeesuu maa kpa bamo̱ ne̱ ba gya mò̱ se̱ katiŋ, na bo̱ kiŋŋi kamɛɛ‑ɔ

(Matiyo 10.37–38)

25 Saŋ ko̱, ne̱ ase̱sɛ de̱maŋte̱ ko̱ gya Yeesuu si ba yɔ to̱ŋ ke̱maa ne̱ ɔ kpa a ɔ yɔ‑ɔ. Ne̱ oo buruwaa tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, 26 “Ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ ɔ ba mo̱ ase̱‑ɔ e̱ mo̱ŋ kpa mo̱ ase̱ŋ kyo̱ŋ mò̱ se̱ na mò̱ nyi, na mò̱ ka na agyi, na mò̱ daa‑ana na mò̱ tire‑ana na mò̱ pe̱kye̱e̱‑ana na mò̱ e̱ye̱e̱, amo̱ fe̱raa ɔ maa taare̱ a ɔ bo̱ kii mo̱ agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱. 27 Ɔke̱maa ne̱ ɔ maa taare̱ a o kperi mo̱ se̱ so̱rɔ mò̱ fɔŋfɔŋ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ gyi awo̱re̱fɔɔ gya mo̱ se̱‑ɔ maa taare̱ a o kii mo̱ ɔgyase̱po̱.”

28 Ne̱ Yeesuu be̱e̱ ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ gya mo̱ se̱ aaa? Ŋ yɛ, Ɔko̱ e̱ kpa a ɔ le̱e̱ waa ko̱tɔko̱, se̱sɛ‑ɔ kye̱na na ɔ fa mfɛɛre̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ɔ kpa a ɔ waa‑ɔ, ɔ taare̱ a ɔ waa ke̱mo̱ lo̱we̱ bɛɛɛ ɔ maa taare̱. Mo̱nꞌ sa a ane̱ taa fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔko̱ e̱ kpa a ɔ pwɛɛ lɔŋ, ne̱ ɔ kye̱na ne̱e̱, na ɔ fa mfɛɛre̱ ŋu atanne̱ ne̱ lɔŋ‑ɔ i gyi‑o, na ɔ ke̱e̱ fe̱yɛ mò̱ atanne̱ e̱ taare̱ a a pwɛɛ lɔŋ‑ɔ lo̱we̱ aaa. 29 Mò̱ e̱ mo̱ŋ fa lɔŋ‑ɔ mfɛɛre̱ pwɛɛ, ne̱ ɔ mo̱ŋ taare̱ pwɛɛ lo̱we̱, ase̱sɛ ne̱ ba ŋu‑o e̱ mɔse̱ mò̱. 30 Na bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Ke̱e̱, ɔnyare̱ mɔ a le̱e̱ ɔ pwɛɛ lɔŋ, ne̱ ɔ mo̱ŋ taare̱ lo̱we̱.’ ”

31 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Bɛɛɛ n taa fe̱yɛ owure ko̱ e̱ kpa a ɔ ya kɔ mò̱ bɛɛko̱ ko̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ bo̱ kɔ mò̱‑ɔ. Ne̱ mò̱ i de ase̱sɛ ke̱kpe̱ŋdu, ne̱ mò̱ bɛɛko̱‑ɔ mɔ de ase̱sɛ akpe̱ŋdu anyɔ. Amɔ owure ne̱ mò̱ ase̱sɛ mo̱ŋ kyɔ‑ɔ maa kye̱na, na ɔ fa mfɛɛre̱ ke̱e̱ fe̱yɛ ɔ kɔ, na o gyi si bɛɛɛ ɔ maa gyi si aaa? 32 Mò̱ ya ŋu fe̱yɛ ɔ maa taare̱ a ɔ kɔ gyi si, o suŋ mbɔɔ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ owure ko̱‑ɔ ne̱e̱, na ɔ saŋ ɔ bo̱ ke̱fɔ ɔ ba, na bo̱ ya ko̱re̱ mò̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ kpa a bo̱ kii anyare̱.” 33 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “Ase̱ŋ mɔ katiŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ maa yɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ o de‑o na ɔ gya mo̱ se̱‑ɔ maa taare̱ a o kii mo̱ ɔgyase̱po̱.

34 Amaa ɔko̱ ne̱ mò̱ ya gya mo̱ se̱, ne̱ a bo̱ waa kafwe̱e̱‑ɔ ne̱ mo̱ ke̱gya se̱ e̱ ma lɛɛ waa mò̱ kɔne̱‑ɔ, se̱sɛ‑ɔ sa se̱ pwɛɛ na ɔ dɛɛ bo̱ gya mo̱ se̱. Ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ mfɔre̱‑ɔ. Mfɔre̱ bo̱ kɔne̱. Amaa mmo̱ kɔne̱‑ɔ ya le̱e̱ fe̱raa, ɔko̱ maa taare̱ a ɔ bo̱rɔ kpa ke̱maa se̱ bo̱ sa a m be̱e̱ kii mfɔre̱ daa. 35 M mo̱ŋ lɛɛ m bware bo̱ sa swe̱e̱re̱ gbaa. Ba taa a bo̱ bo̱ twe̱e̱ ne̱e̱.

Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ de e̱se̱bɔ‑ɔ mo̱nꞌ nu ase̱ŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ.”

15

Sanne̱ ne̱ ɔɔ fo̱‑ɔ kitee

(Matiyo 18.12–14)

1 Kake ŋko̱ ne̱ leŋpoo akɔɔre̱po̱ bwe̱e̱tɔ na bamo̱ ne̱ bo̱ tii si ne̱ Yudaa awuye e̱ te̱e̱ bamo̱ ɛ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ a ba a bo̱ bo̱ nu Yeesuu ase̱ŋ. 2 Ne̱ Farisii awuye na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ ko̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a ko̱so̱ ba tɛɛ fe̱yɛ, “Ke̱e̱, ɔnyare̱ mɔ e̱ sa ne̱ abɔye̱waapo̱ e̱ ba mò̱ ase̱, hare̱e̱ mò̱ aa bamo̱ i gyi ateese.”

3 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ kitee mɔ gywii bamo̱. 4 “Mo̱nꞌ taa fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔko̱ de e̱sanne̱ ke̱lafa, ne̱ ɔ de̱e̱re̱ bamo̱ se̱ e̱fa‑rɔ, ne̱ bamo̱ ɔko̱ ya fo̱, e̱me̱ne̱ ne̱ se̱sɛ‑ɔ e̱ waa? To, ɔ yɔwe̱ adukpanɔɔ na akpanɔɔ ne̱ baa saŋ‑ɔ a ɔ bo̱ sii bamo̱ gyirokpa ne̱e̱, na ɔ ya buwi kpa ɔko̱ŋko̱‑ɔ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ o ŋu mò̱‑ɔ. 5 Mò̱ ya ŋu mò̱, amɔ mò̱ akatɔ a gyi, na ɔ taa mò̱ bo̱ da abaakpa‑rɔ, 6 na ɔ so̱rɔ yaa pe̱. Na ɔ te̱e̱ mò̱ nyare̱‑ana na mò̱ akye̱nabɛɛpo̱ bo̱ gyaŋŋe̱, na ɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ a ŋu mo̱ sanne̱ ne̱ ɔɔ fo̱‑ɔ, ne̱ mo̱ akatɔ a gyi, amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa a ane̱ gyi akatɔ.’

7 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ na mò̱ mbɔɔ akatɔ i gyi ɔbɔye̱waapo̱ ko̱ŋko̱ ne̱ o nu mò̱ e̱ye̱e̱, na o kiŋŋi le̱e̱ mò̱ e̱bɔye̱‑rɔ‑ɔ se̱, a bo̱ kyo̱ŋ ase̱sɛ adukpanɔɔ na kamɛɛ ne̱ bo̱ yɛ bo̱ kyɔ ba bu Wuribware̱, ne̱ a mo̱ŋ tiri fe̱yɛ bo̱ be̱e̱ nu bamo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ.”

Asare̱e̱‑rɔ kapini ne̱ kaa fo̱‑ɔ kitee

8 Ne̱ Yeesuu yɛ, “To, mo̱nꞌ be̱e̱ taa fe̱yɛ ɔkye̱e̱ ko̱ de asare̱e̱‑rɔ mpini kudu, ne̱ mmo̱‑rɔ kako̱ŋko̱ ya fo̱, e̱me̱ne̱ ne̱ ɔ waa? To, ɔ kyaŋŋe̱ fetiri ne̱e̱, na ɔ kpa pesi na ɔ kpane̱ mò̱ lɔŋ‑nɔ pɛɛɛ ɔ de̱e̱re̱ dame̱naŋsɛ ɔ kpa kamo̱ ane̱ŋ‑aaa, amɔ ɔ bo̱ ŋu. 9 Saŋ ne̱ oo ŋu‑o, na ɔ te̱e̱ mò̱ nyare̱‑ana na mò̱ akye̱nabɛɛpo̱ pɛɛɛ bo̱ gyaŋŋe̱, na ɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ a ŋu mo̱ kapini ne̱ kaa fo̱‑ɔ, ne̱ mo̱ akatɔ a gyi, amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa a ane̱ gyi akatɔ.’

10 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔbɔye̱waapo̱ ko̱ŋko̱ kpeŋ gbaa ya nu mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ɔɔ le̱e̱ mò̱ e̱bɔye̱‑rɔ, ne̱ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ akatɔ i gyi mò̱ se̱‑ɔ ne̱e̱.”

Kanyaŋsɛɛ bɔye̱ ne̱ oo nu mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ kitee

11 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ e̱bɔye̱ awaapo̱ e̱ye̱e̱ kunu ase̱ŋ. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ kitee mɔ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “N gye̱ ɔnyare̱ ko̱ ya dɛɛ kye̱na aaa? Ne̱ ɔɔ ko̱we̱ ŋnyaŋsɛɛ ŋnyɔ. Ne̱ baa bo̱ waa ayaafɔre̱. 12 Kake ŋko̱ ne̱ mò̱ gyi kagyingyii‑o a tɔwe̱ gywii mò̱ se̱ fe̱yɛ, ‘N se̱, ke fo̱ kapo̱tɛɛ‑rɔ, na fo̱ taa mo̱ lee sa mo̱ mbe̱yɔmɔ.’ Ne̱ mò̱ se̱ a ke‑ro sa bamo̱ abɛɛ anyɔ‑ɔ.

13 Ke̱tɔ mo̱ŋ kyee, ne̱ kagyingyii‑o a fe mò̱ kapo̱tɛɛ ne̱ ɔɔ nya‑ɔ pɛɛɛ, ne̱ ɔɔ taa atanne̱‑ɔ. Amo̱ fe̱raa, ɔ mo̱ŋ lɛɛ kye̱na pe̱, ne̱ oo tu kpa yɔ to̱ŋ ko̱ ke̱fɔ ke̱fɔ. Ne̱ ɔɔ ya gyi atanne̱‑ɔ kanɔ‑rɔ lo̱we̱.

14 Saŋ ne̱ oo gyi amo̱ pɛɛɛ lo̱we̱, ne̱ ɔ mo̱ŋ lɛɛ o de sɛye̱‑ɔ, ne̱ ako̱ŋ dabe̱ ko̱ a ba swe̱e̱re̱ amo̱ se̱. 15 Sɛye̱ ke̱‑mo̱ŋ‑lɛɛ kide se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ mfe̱ŋ a maŋ‑ɔ kigyi ko̱ ase̱ ya kpa kusuŋ. Ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a taa mò̱ fe̱yɛ ɔ de̱e̱re̱ mò̱ aprako si. 16 Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ yo̱rɔwe̱ fe̱yɛ ɔ de̱e̱ nya ateese ne̱ aprako‑o i gyi‑o gyi. Amaa aprako ateese amo̱ gbaa, ɔ mo̱ŋ nya ako̱ gyi.

17 Amo̱ fe̱raa bo̱ fo̱ saŋ ko̱‑ɔ, ne̱ mfɛɛre̱ timaa a ba mò̱ kuŋu‑ro, ne̱ ɔ yɛ, ‘N se̱ a ayaafɔre̱ ne̱ ba suŋ mò̱‑ɔ pɛɛɛ e̱ nya ateese ba gyi ba kpo̱ne̱, na m bo̱ mfe̱e̱ mo̱ i wu ako̱ŋ. 18 Mo̱ i kiŋŋi a ŋ yɔ n se̱ ase̱, na ŋ ya tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, N se̱, mo̱ a waa bɔye̱ bo̱ kye fo̱ aa Wuribware̱. 19 Fo̱ ma lɛɛ te̱e̱ mo̱ ɛ fo̱ gyi, taa mo̱ bo̱ waa fo̱ ayaafɔre̱‑ɔ ɔko̱.’ 20 Ne̱ ɔɔ ko̱so̱ me̱raa se̱ kiŋŋi ɔ yɔ mò̱ se̱ ase̱.

Saŋ ne̱ ɔɔ fo̱ pe̱, ne̱ ɔ tɔ lɔŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ mò̱ se̱ a ŋu mò̱ le̱e̱ ke̱fɔ. Ne̱ mò̱ gyi‑o ase̱ŋ a waa mò̱ e̱wɛɛ, ne̱ ɔɔ ŋwɛɛnaŋ ya biri mò̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ kyo̱kywe̱e̱ mò̱ ke̱daabɔŋ se̱ sa mò̱ aŋsɛ na ke̱ba pwɛɛ ne̱ mò̱ gyi‑o a dɛɛ ka mò̱ kanɔ.

21 Ne̱ mò̱ gyi‑o yɛ, ‘N se̱, mo̱ a waa bɔye̱ bo̱ kye fo̱ aa Wuribware̱. Fo̱ ma lɛɛ te̱e̱ mo̱ ɛ fo̱ gyi.’

22 Ne̱ mò̱ se̱ a sa ne̱ ɔɔ yɔwe̱ se̱ŋsa, ne̱ ɔɔ te̱e̱ mò̱ ayaafɔre̱. Ne̱ ɔ yɛ, ‘Mo̱nꞌ waa me̱naŋ taa awaagya timaa ne̱ n de‑o baa bo̱ buŋ mò̱, na mo̱nꞌ ba kapini bo̱ waa mò̱ ke̱sare̱e̱gyi‑ro, na mo̱nꞌ waa mò̱‑rɔ ase̱be̱ta. 23 Na ŋkee mo̱nꞌ kra kakpe̱ŋnyare̱e̱ ne̱ ka de mfɔ‑ɔ bo̱ mɔɔ, na ane̱ gyi ateese bo̱ gyi akatɔ. 24 A le̱e̱ fe̱yɛ a du ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ gyi mɔ a wu, ne̱ ɔɔ be̱e̱ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o. Ɔɔ dɛɛ fo̱, amaa mbe̱yɔmɔ, mo̱ a ŋu mò̱.’ Ne̱ baa le̱e̱ ba gyi akatɔ.

25 Amo̱‑ɔ ne̱ a yɔ se̱‑ɔ pɛɛɛ na mò̱ daa ne̱ mò̱ fe̱raa a sii mò̱ se̱ ase̱ pe̱‑ɔ bo̱ ndɔɔ‑rɔ. Ɔɔ le̱e̱ ndɔɔ‑rɔ mfe̱ŋ ɔ ba ɔ tɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ oo nu iliŋ na isoori si bamo̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ. 26 Ne̱ ɔɔ te̱e̱ ayaafɔre̱‑ɔ ɔko̱, ne̱ oo bise mò̱ fe̱yɛ, ‘Nte̱tɔ ase̱ŋ ya ba lɔŋ‑nɔ?’ 27 Ne̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ yɛ, ‘Fo̱ tire ya kiŋŋi ba pe̱ ŋkpa na alaŋfiya‑ro, ne̱ fo̱ se̱ a mɔɔ kakpe̱ŋnyare̱e̱ ne̱ ka de mfɔ‑ɔ sa mò̱.’

28 Ne̱ mò̱ daa‑ɔ duŋ a fwii, ne̱ oo sii ke̱laŋbɛɛ. Ɔ yɛ ɔ maa lwee lɔŋ‑nɔ. Bamo̱ a tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ gywii mò̱ se̱‑ɔ, ne̱ mò̱ se̱ a le̱e̱ kawu ya ko̱re̱ mò̱ na o lwee lɔŋ‑nɔ. 29 Amaa ɔɔ be̱ŋŋaa mò̱ se̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, ‘Ke̱e̱ nsu de̱maŋte̱ mɔ ne̱ mo̱ a suŋ sa fo̱ fe̱yɛ mo̱ a gye̱ ke̱nya‑ɔ, ne̱ mo̱ a waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ fo̱ a tɔwe̱‑ɔ. Nte̱tɔ gbaa ne̱ fo̱ a sa mo̱? Fo̱ mo̱ŋ mɔɔ kate̱e̱re̱gyii gbaa sa mo̱, na mo̱ aa mo̱ nyare̱‑ana a wo̱ bo̱ gyi akatɔ. 30 Amaa fo̱ gyi mɔ ne̱ ɔɔ ya nye̱ra fo̱ kapo̱tɛɛ akye̱e̱ se̱, ne̱ oo kiŋŋi ba pe̱‑ɔ fe̱raa, fo̱ a mɔɔ kakpe̱ŋnyare̱e̱ ne̱ ka de mfɔ‑ɔ sa mò̱.’

31 Ne̱ mò̱ se̱ a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ gyi, fo̱ fe̱raa, fo̱ bo̱ mfe̱e̱ saŋ ke̱maa, ne̱ mo̱ ke̱tɔ ke̱maa gye̱ fo̱ lee. 32 Amaa a bware fe̱yɛ ane̱ gyi akatɔ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ a du ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ tire mɔ a wu ne̱e̱, ne̱ mbe̱yɔmɔ ɔɔ be̱e̱ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro. Ɔɔ fo̱ ne̱e̱, amaa mbe̱yɔmɔ mo̱ a ŋu mò̱.’ ”

Ne̱ Yeesuu yɛ, “Amo̱ e̱ gye̱ saase̱bɛɛ.”

16

Apoo ke̱yaafɔre̱ kitee

1 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ kitee mɔ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “N gye̱ atɔ wuye ko̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ bo̱‑rɔ aaa? Ne̱ o de mò̱ ke̱yaafɔre̱ ko̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ mò̱ kapo̱tɛɛ pɛɛɛ se̱‑ɔ. Ne̱ kake ŋko̱ baa tɔwe̱ gywii atɔ wuye‑o fe̱yɛ mò̱ ke̱yaafɔre̱ amo̱ e̱ nye̱ra mò̱ atanne̱. 2 Amo̱ fe̱raa, ne̱ ɔɔ te̱e̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ i nu ba tɔwe̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ nye̱ra mo̱ atanne̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ taa mo̱ kapo̱tɛɛ pɛɛɛ bo̱ waa mo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ma lɛɛ sa a fo̱ de̱e̱re̱ mo̱ kapo̱tɛɛ‑ɔ se̱.’

3 Ne̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ a fa mò̱ mfɛɛre̱‑rɔ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱ e̱ kpa a o lee mo̱ kusuŋ‑no. Ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ e̱ waa? Mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ a n taare̱ dɔɔ, ne̱ ipeere de mo̱ ke̱nare̱ ko̱re̱ atɔ. 4 To, ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ waa, na, mo̱ ya paŋ kusuŋ, na ŋ nya anyare̱ ne̱ mo̱ ya yɔ bamo̱ e̱lɔŋ‑nɔ na bo̱ kra mo̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ.’

5 Ne̱ ɔɔ te̱e̱ bamo̱ ne̱ bo̱ de mò̱ nyaŋpe̱ ko̱kɔ‑ɔ pɛɛɛ bo̱ gyaŋŋe̱. Ne̱ oo bise ɔgye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ fe̱yɛ, ‘Afe̱ne̱ ne̱ fo̱ de mo̱ nyaŋpe̱ ko̱kɔ?’

6 Ne̱ ɔ yɛ, ‘Mfɔ aŋko̱re̱ ke̱lafa bo̱rɔ bo̱‑rɔ.’

Ne̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ yɛ, ‘Ke̱e̱, ko̱kɔ a wo̱re̱ ne̱ fo̱ a kyo̱rɛɛ sa mo̱ nyaŋpe̱‑ɔ. Taa na fo̱ kye̱na na fo̱ kyurowi ke̱lafa‑ɔ kyo̱rɛɛ fe̱yɛ amo̱ kanɔ bo̱ adunuu.’

7 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ bise ɔko̱ ɛ, ‘Ne̱ fo̱, afe̱ne̱ ne̱ fo̱ de mo̱ nyaŋpe̱ ko̱kɔ?’

Ne̱ ɔ yɛ, ‘Yaabraa e̱bɔɔte̱ kakpe̱ŋ.’

Ne̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ yɛ, ‘Ke̱e̱ ko̱kɔ a wo̱re̱ ne̱ fo̱ a kyo̱rɛɛ sa mo̱ nyaŋpe̱‑ɔ mɔ. Taa na fo̱ kyurowi kakpe̱ŋ‑ɔ kyo̱rɛɛ fe̱yɛ amo̱ kanɔ gye̱ alafa aburuwa.’

8 Ane̱ŋ se̱‑ɔ saŋ ne̱ apoo wuye mɔ mò̱ nyaŋpe̱ a nu ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ, ne̱ ɔɔ kyo̱rɔ mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ o nyi ase̱ŋ. Ne̱ ɔ yɛ, ‘Kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ de kanyiase̱ŋ bo̱ de bamo̱ bɛɛko̱‑ana bo̱ kyɔ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ ase̱sɛ de bamo̱ bɛɛko̱‑ana Wuribware̱ ase̱sɛ‑ɔ.’ ”

9 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ fe̱yɛ, “Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ, mo̱nꞌ ba mo̱ne̱ kaye̱‑rɔ a kapo̱tɛɛ‑ɔ bo̱ buwi kpa anyare̱ swe̱e̱re̱ mɔ mfe̱e̱, na mo̱ne̱ ya wu, ne̱ mo̱ne̱ kapo̱tɛɛ a kyo̱ŋ, Wuribware̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ kakatɔgyi‑ro, na ɔ sa mo̱ne̱ akyaŋ so̱so̱ mfe̱ŋ, na mo̱nꞌ kye̱na nsu pɛɛɛ.

10 Ɔke̱maa ne̱ o gyi kase̱ŋtiŋ nse̱ŋ ngyingyii‑ro‑o i gyi kase̱ŋtiŋ ase̱ŋ dabe̱‑rɔ, ne̱ ɔko̱ ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ e̱ ba aye̱ba nse̱ŋ ngyingyii‑ro‑o mɔ e̱ ba aye̱ba ase̱ŋ dabe̱‑rɔ. 11 Mo̱ne̱ a mo̱ŋ taare̱ ba kase̱ŋtiŋ bo̱ kra kaye̱‑rɔ atɔ timaa‑o, e̱me̱ne̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ waa na ɔ taa so̱so̱ a atɔ timaa kase̱ŋtiŋ‑o bo̱ sa mo̱ne̱ a mo̱nꞌ kra? 12 Ne̱ mo̱ne̱ a mo̱ŋ taare̱ ba kase̱ŋtiŋ bo̱ kra ɔko̱ atɔ, nte̱tɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ sa mo̱ne̱ atɔ ne̱ ɔɔ taa bo̱ be̱ya so̱so̱ keri si sa mo̱ne̱‑ɔ?

13 Ke̱nya maa taare̱ a o suŋ anyaŋpe̱ anyɔ. Amo̱ ya ba ane̱ŋ, o kisi ɔko̱, na ɔ kpa ɔko̱ ase̱ŋ, na o suŋ ɔko̱ kyo̱ŋ ɔko̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ kpa Wuribware̱ na mo̱nꞌ be̱e̱ kpa atanne̱.”

Ase̱ŋ ko̱ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ

(Matiyo 11.12–13; 5.31–32; Maak 10.11–12)

14 Amɔ Farisii awuye‑o a nu ase̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ, ne̱ baa mɔse̱ mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ba kpa atanne̱ bwe̱e̱tɔ. 15 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ waa atɔ ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ waa nɛɛnɛɛ‑ɔ ase̱sɛ ase̱, amaa Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ o nyi ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ se̱sɛ i bu fe̱yɛ ke̱ gye̱ kitimaa‑o, Wuribware̱ fe̱raa mo̱ŋ de ke̱mo̱ ɔ te̱e̱ sɛye̱.

16 Mbraa ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ Mosis si bo̱ sa mò̱ ase̱sɛ‑ɔ na ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ‑ɔ a kyo̱rɛɛ‑ɔ a fo̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ mbe̱e̱ se̱ ne̱e̱. Le̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ a le̱e̱ ba nu Wuribware̱ a kuwure a ase̱ŋ timaa‑o. Ne̱ ɔke̱maa e̱ le̱ŋ e̱ye̱e̱ ɔ kpa a o tii kuwure‑o si. 17 Hare̱e̱ amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa ooo, so̱so̱ na swe̱e̱re̱ kikpuri mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a mbraa ne̱ ɔɔ bo̱rɔ Mosis si sa ane̱‑ɔ kase̱ŋkpare̱gyii ko̱ŋko̱ ke̱le̱e̱ mmo̱‑rɔ ase̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ.

18 N taa fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ oo kine mò̱ ka ya waare̱e̱ ɔkye̱e̱ baŋbaŋ‑ɔ a waa kakye̱e̱kpa, ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔɔ waare̱e̱ ɔkye̱e̱ ne̱ mò̱ kuri a kine mò̱‑ɔ mɔ a waa kakye̱e̱kpa‑ɔ dɛɛ.”

Atɔ wuye ko̱ na otiripo̱ ko̱ kitee

19 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ kitee mɔ fe̱yɛ, “N gye̱ atɔ wuye ko̱ ya dɛɛ kye̱na aaa? Ne̱ ɔɔ dɛɛ buŋ awaagya dame̱naŋsɛ timaa, ne̱ oo gyi kɔne̱ saŋ ke̱maa. 20-21 Ne̱ otiripo̱ ko̱ mɔ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Lasarus, ne̱ e̱lɔ te mò̱ kayo̱wɔre̱ se̱ to̱ŋ ke̱maa, hare̱e̱ igyono gbaa naa ba nyanne̱ e̱mo̱ se̱. Saŋ ke̱maa ba baa mò̱ atɔ wuye amo̱ lɔŋ kanɔ o de te̱maa fe̱yɛ ɔ nya ateese ne̱ atɔ wuye amo̱ i gyi, ne̱ a le̱e̱ a da swe̱e̱re̱‑ɔ a o gyi.

22 Ne̱ otiripo̱ amo̱ a bo̱ wu, ne̱ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ a bo̱ so̱rɔ mò̱ yaa so̱so̱ yaa bo̱ kye̱na Abraham keri‑ro kakatɔgyi‑ro. Ne̱ atɔ wuye‑o mɔ a bo̱ wu, ne̱ baa pure mò̱, ne̱ baa waa mò̱ kale. 23 Ne̱ ɔɔ yɔ mfe̱ŋ ne̱ abɔye̱waapo̱ ya wu, ne̱ baa yɔ ya gyi awo̱re̱fɔɔ‑ɔ. Ne̱ o gyi awo̱re̱fɔɔ mfe̱ŋ, ne̱ ɔɔ de̱e̱re̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ŋu Abraham te ke̱fɔ, na Lasarus te mò̱ keri‑ro. 24 Ne̱ ɔɔ te̱e̱ keŋkeŋ fe̱yɛ, ‘N nana Abraham, ŋu mo̱ e̱wɛɛ, na fo̱ sa a Lasarus ba ke̱sare̱e̱gyi bo̱ waa nkyu ko̱‑rɔ, na ɔ ba bo̱ dwe̱e̱ mo̱ gyeepu si, na e̱ye̱e̱ yuri mo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ mo̱ gya de̱e̱kpa mɔ‑rɔ.’

25 Ne̱ Abraham a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘N nana, nyiŋŋi si fe̱yɛ fo̱ a kyɔ gyi fo̱ kɔne̱ saŋ ne̱ fo̱ te kaye̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ Lasarus mɔ a gyi preepree. Amaa mbe̱yɔmɔ o gyi kɔne̱ mfe̱e̱ ne̱e̱, na fo̱ gyi awo̱re̱fɔɔ. 26 Amo̱ kamɛɛ ke̱maŋtaŋ loorisɛ ko̱ da ane̱ aa fo̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ, ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱e̱ a keri‑o mɔ maa taare̱ a bo̱ kyo̱ŋ yɔ nno̱ŋ a keri‑o, ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mo̱ne̱ keri‑o mɔ maa taare̱ a bo̱ kyo̱ŋ ba mfe̱e̱ a keri‑o.’

27 Ne̱ atɔ wuye‑o yɛ, ‘Amo̱ fe̱raa, n nana Abraham, mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱, suŋ Lasarus bo̱ kyo̱ŋwe̱ swe̱e̱re̱ se̱ n se̱ a lɔŋ‑ɔ‑rɔ. 28 N de atire na adaa anuu mfe̱ŋ. Sa a ɔ yɔ na ɔ ya yii bamo̱ se̱, na bamo̱ mɔ bo̱ ma be̱e̱ ba kaye̱e̱gya awo̱re̱fɔɔ mɔ‑rɔ.’

29 Ne̱ Abraham yɛ, ‘Bo̱ kyɔ bo̱ de abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ, sa a bo̱ bu ke̱tɔ ne̱ Mosis na Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ a kyo̱rɛɛ bo̱ waa mò̱‑rɔ‑ɔ.’

30 Ne̱ atɔ wuye‑o yɛ, ‘N nana Abraham, a mo̱ŋ kyɔ. Amaa ɔko̱ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro yɔ bamo̱ ase̱ ne̱e̱, weetee ba nu bamo̱ e̱ye̱e̱, na bo̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ.’

31 Ne̱ Abraham be̱e̱ ɔ yɛ, ‘Bamo̱ e̱ mo̱ŋ gya Mosis a kanɔ‑ɔ se̱ na Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ase̱ŋ tɔwe̱sɛ se̱, ɔko̱ ya kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro yɔ gbaa, bo̱ maa kyurowi bamo̱ mfɛɛre̱.’ ”

Ne̱ Yeesuu yɛ, “To, ane̱ŋ ne̱ a du‑o ne̱e̱.”

17

Mo̱ne̱ ma kaapo̱ bo̱ko̱ e̱kpa bɔye̱

(Matiyo 18.6–7, 21–22; Maak 9.42)

1 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “A waa dɛɛ atɔ ne̱ a sa a se̱sɛ waa bɔye̱‑ɔ e̱ ba, amaa ɔko̱ ne̱ ɔ sa ne̱ a ba‑ɔ i ŋu ase̱ŋ fɛɛ. 2 Se̱sɛ amo̱ fe̱raa, bamo̱ ya ba kibu dabe̱ bo̱ da mò̱ ke̱bɔ‑rɔ, ne̱ baa twe̱e̱ mò̱ waa ɔpo̱o̱‑rɔ, a bɔ fe̱yɛ mò̱ a sa ne̱ ŋyaagyi mɔ ɔko̱ a waa bɔye̱. 3 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa‑ɔ se̱.

Fo̱ ko̱so̱bɛɛ ya waa fo̱ bɔye̱, tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔɔ waa bɔye̱, ne̱ mò̱ ya nu mò̱ e̱ye̱e̱, na fo̱ taa bo̱ ke mò̱. 4 Ne̱ ɔko̱ ya waa fo̱ e̱bɔye̱, hare̱e̱ iluwi isunoo kake ko̱ŋko̱‑rɔ gbaa, ne̱ ke̱mo̱ ke̱ke̱maa mɔ ɔɔ ba fo̱ ase̱ bo̱ tɔwe̱ gywii fo̱ fe̱yɛ ɔɔ waa bɔye̱, a tiri fe̱yɛ fo̱ taa bo̱ ke mò̱.”

Ane̱ŋ ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi du‑o

5 Ne̱ bamo̱ ne̱ Yeesuu a te̱e̱ bamo̱ mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ sa a ane̱ ko̱kɔɔre̱gyi waa ko̱kyɔ.”

6 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ de ko̱kɔɔre̱gyi kafwe̱e̱ gbaa fe̱yɛ kiyii kigyi kagyingyii ne̱e̱, weetee mo̱ne̱ ya tɔwe̱ gywii nno̱ŋ a kiyii amo̱ fe̱yɛ, ‘Ko̱so̱ kyuwi fo̱ e̱ye̱e̱ ya bo̱ ye̱ra ɔpo̱o̱‑rɔ,’ ke̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a tɔwe̱‑ɔ.”

Ke̱yaafɔre̱ kusuŋ

7 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱nꞌ sa a ane̱ taa fe̱yɛ fo̱ gye̱ nyaŋpe̱, ne̱ fo̱ de ke̱yaafɔre̱, ne̱ ɔ dɔɔ fo̱, bɛɛɛ ɔ de̱e̱re̱ fo̱ e̱sanne̱ se̱. Mò̱ ya le̱e̱ ndɔɔ‑rɔ ke̱de̱e̱pwɛta ba, fo̱ e̱ tɔwe̱ a fo̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Aŋsɛ na ndɔɔ‑rɔ, bo̱ gyi ateese’ aaa? 8 Daabii, fo̱ e̱ tɔwe̱ a fo̱ gywii mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, ‘Kyo̱ŋ ya de̱ŋa mo̱ ateese, na fo̱ taa baa mo̱ pwɛɛ, ne̱ mo̱ ya gyi lo̱we̱, na ŋkee fo̱ dɛɛ nya kpa ya waa fo̱ fɔŋfɔŋ ateese.’ 9 Ke̱yaafɔre̱ ya waa ke̱tɔ ne̱ mò̱ nyaŋpe̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ, ɔ mo̱ŋ de aŋsɛ na kusuŋ, bɛɛɛ mo̱ e̱ pe̱nna aaa? 10 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ mo̱ŋ de. Ane̱ŋ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ya waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ yɛ mo̱nꞌ waa‑ɔ, mo̱nꞌ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘A mo̱ŋ tiri fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ sa ane̱ aŋsɛ na kusuŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ane̱‑ɔ dooo ne̱ ane̱ a waa.’ ”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya abwatɔpo̱ kudu ko̱‑ɔ

11 To, saŋ ne̱ Yeesuu maa se̱ ɔ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ ɔɔ bo̱rɔ mfe̱ŋ ne̱ Samariya na Galile̱ya e̱swe̱e̱re̱ e̱ gyaŋŋe̱‑ɔ. 12 Saŋ ne̱ ɔ kpa a o lwee kamaŋgyii ko̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ abwatɔpo̱ kudu ko̱ a tɔ mò̱‑rɔ, ne̱ baa ye̱re̱ ke̱fɔ. 13 Ne̱ baa tɔwe̱ keŋkeŋ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu, ŋu ane̱ e̱wɛɛ.”

14 Yeesuu a ŋu bamo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ nare̱ a Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ ko̱lɔ ke̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a kpaare̱ bɛɛɛ.”

Bamo̱ a nare̱ ba yɔ‑ɔ, ne̱ bamo̱ ɔke̱maa ko̱lɔ‑ɔ a lo̱we̱ kpa‑rɔ mfe̱ŋ.

15 Amɔ bamo̱ ɔko̱ a ŋu fe̱yɛ ɔɔ kpaare̱‑ɔ, ne̱ oo kiŋŋi ɔ ba, na ɔ kyo̱rɔ Wuribware̱ keŋkeŋ. 16 Ne̱ ɔɔ bo̱ kpuni aŋurii Yeesuu ayaa‑rɔ sa mò̱ aŋsɛ na ko̱waa. Samariyanyi e̱ gye̱ ɔnyare̱ amo̱.

17 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Ase̱sɛ kudu ko̱lɔ ne̱ mo̱ a kya, ne̱ ŋke̱e̱ akpanɔɔ ne̱ baa saŋ‑ɔ? 18 Nte̱tɔ ne̱e̱, ne̱ mò̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ Isireeliinyi‑o fe̱raa wo̱re̱ ya kiŋŋi bo̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ?” 19 Amo̱ fe̱raa ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ko̱so̱, nare̱ dame̱naŋsɛ. Ane̱ŋ ne̱ fo̱ a kɔɔre̱ mo̱ gyi‑o si ne̱ fo̱ a kpaare̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ ba na ɔ bo̱ gyi mò̱ kuwure‑o

(Matiyo 24.23–28, 37–41)

20 Ne̱ Farisii awuye ko̱ a bise Yeesuu saŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ ba na ɔ bo̱ gyi mò̱ kuwure‑o. Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ maa ba na ɔ bo̱ gyi mò̱ kuwure‑o ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ i ŋu mò̱‑ɔ ne̱e̱. 21 A mo̱ŋ gye̱ atɔ ne̱ ɔko̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Ke̱e̱ mò̱ e̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ ne̱e̱,’ bɛɛɛ ‘Ke̱e̱ mò̱ e̱ bo̱ nno̱ŋ‑ɔ ne̱e̱.’ Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mbe̱yɔmɔ gbaa Wuribware̱ maa se̱ o gyi mò̱ kuwure‑o mo̱ne̱ ase̱.”

22 Ne̱ oo buruwaa tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Saŋ ko̱ e̱ ba ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ ŋu kake ko̱ŋko̱ gbaa ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, i gyi kuwure‑o. Amaa mo̱ne̱ maa ŋu kake amo̱. 23 Bo̱ko̱ e̱ tɔwe̱ a bo̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱nꞌ de̱e̱re̱ nno̱ŋ’ bɛɛɛ ‘Mo̱nꞌ de̱e̱re̱ mfe̱e̱,’ mo̱ne̱ ma se̱re̱ gya bamo̱ se̱ mo̱ne̱ e̱ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ e̱ kpa. 24 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ e̱lɛɛlɛɛ i gyi awo̱re̱‑rɔ le̱e̱ so̱so̱ kuŋu ya bo̱ fo̱ kuŋu mɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, i fu‑ro na m ba me̱naŋ. Na ɔke̱maa ŋu mo̱. 25 Amaa pwɛɛ na saŋ‑ɔ dɛɛ fo̱‑ɔ, mo̱ i ŋu ase̱ŋ, na ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ kine mo̱.

26 Ane̱ŋ ne̱ aa dɛɛ waa ane̱ ɔde̱daapo̱ Nowaa mbe̱e̱ se̱‑ɔ, ne̱ saŋ ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, e̱ ba‑ɔ e̱ waa. 27 Saŋ amo̱‑ɔ ɔke̱maa maa se̱ o gyi ateese na o nuu nta, na anyare̱ na akye̱e̱ e̱ waare̱e̱ abɛɛ ane̱ŋ‑aaa, na ba fa fe̱yɛ sɛye̱ maa waa bamo̱, ya bo̱ fo̱ kake ne̱ Nowaa* a lwee mò̱ ko̱re̱e̱ dabe̱ dabe̱ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ, ne̱ kufwiiri‑o a bo̱ mɔɔ bamo̱ pɛɛɛ‑ɔ.

28 Saŋ amo̱ e̱ ba a ɔ bo̱ waa ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ kaa waa Lɔt* mbe̱e̱ se̱‑ɔ. Saŋ amo̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o te Sɔdɔm maŋ‑nɔ‑ɔ be̱e̱ ɔ maa se̱ o gyi ateese na o nuu nta, na o gyi yawo̱, na ɔ dɔɔ, na ɔ pwɛɛ e̱lɔŋ, na ba fa fe̱yɛ sɛye̱ maa waa bamo̱. 29 Ke̱mo̱ kake ne̱ Lɔt a de̱ŋ le̱e̱ bamo̱ maŋ amo̱‑rɔ‑ɔ ne̱ de̱e̱kpa na kafirewuta a le̱e̱ so̱so̱ fe̱yɛ bware̱‑ɔ bo̱ mɔɔ maŋ amo̱ a ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ.

30 Kake ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, e̱ ba‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ke̱tɔ e̱ waa‑ɔ ne̱e̱. 31 Kake amo̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱ kawu‑o ma kpo̱ne̱ mò̱ e̱ye̱e̱ kiŋŋi ba lɔŋ‑nɔ fe̱yɛ ɔ ba a ɔ bo̱ swii mò̱ atɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔ bo̱ ndɔɔ‑rɔ‑ɔ ma kpo̱ne̱ mò̱ e̱ye̱e̱ kiŋŋi yɔ pe̱. 32 Mo̱nꞌ nyiŋŋi Lɔt mò̱ ka na lowi suyo ne̱ oo wu‑o si. 33 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa a ɔ me̱raa se̱ kye̱na mò̱ kakye̱na ne̱ o te mbe̱yɔmɔ‑ɔ maa nya ŋkpa. Amaa ɔke̱maa ne̱ o kperi mo̱ se̱ na o wu‑o e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 34 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ kake amo̱ ne̱ mo̱ i kiŋŋi a m ba‑ɔ kanye ase̱sɛ anyɔ da ke̱kyaŋ ko̱ŋko̱‑rɔ ba di idi, na m bo̱ lee ɔko̱ŋko̱ yaa mo̱ ase̱ yɔwe̱ ɔko̱ŋko̱ mɔ bo̱ sii. 35 Na akye̱e̱ anyɔ ko̱ mɔ bo̱ to̱ŋ ko̱ŋko̱ ba kwɛɛ abwaye, na m bo̱ lee ɔko̱ŋko̱ yɔwe̱ mò̱ bɛɛko̱‑ɔ bo̱ sii. [ 36 Na anyare̱ anyɔ bo̱ ndɔɔ‑rɔ ba dɔɔ, na m bo̱ lee ɔko̱ŋko̱ yɔwe̱ mò̱ bɛɛko̱‑ɔ bo̱ sii.]”

37 Ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a bise mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, mfe̱ne̱ ne̱ amo̱‑ɔ pɛɛɛ e̱ waa?” Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Ɔko̱ ya buwi kpa bamo̱ ne̱ baa mɔɔ bamo̱‑ɔ afuniŋ, o ŋu apate̱yɛ pwɛɛ.”

18

Kpenlekye̱e̱ ko̱ na ɔse̱ŋgyipo̱ ko̱ kitee

1 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ kitee mɔ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ bo̱ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ bo̱ de̱e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ saŋ ke̱maa, na bo̱ ma yɔwe̱. 2 Ne̱ ɔ yɛ, “N gye̱ ɔse̱ŋgyipo̱ ko̱ ya dɛɛ kye̱na maŋ ko̱ se̱ aaa? Ne̱ ɔ mo̱ŋ se̱re̱ Wuribware̱, ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ maa bu se̱sɛ ke̱maa. 3 Amɔ kpenlekye̱e̱ ko̱ mɔ bo̱ maŋ amo̱‑rɔ dɛɛ, ne̱ ɔ naa ɔse̱ŋgyipo̱ amo̱ ase̱ saŋ ke̱maa ɔ ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ bɛɛko̱ ko̱ a waa mo̱ bɔye̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ te̱e̱ mo̱ aa mò̱ na ane̱ tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ.’

4-5 Ɔkye̱e̱ amo̱ a ye̱re̱ ɔse̱ŋgyipo̱ amo̱ se̱ ko̱ko̱re̱ ane̱ŋ‑aaa kyee, na ɔ maa be̱ŋŋaa mò̱, pwɛɛ ne̱ saŋ ko̱ ɔse̱ŋgyipo̱‑ɔ yɛ, ‘Hare̱e̱ mo̱ a mo̱ŋ se̱re̱ Wuribware̱, ne̱ mo̱‑ɔ mɔ maa bu se̱sɛ ke̱maa‑ɔ gbaa, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔkye̱e̱ mɔ naa ɔ tɔɔraa mo̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ te̱e̱ bamo̱, na ane̱ tɔwe̱ bamo̱ ase̱ŋ. Mo̱ e̱ mo̱ŋ waa ane̱ŋ sa mò̱, ɔ de̱e̱ nare̱ mo̱ se̱ ane̱ŋ‑aaa, na mò̱ ase̱ŋ bo̱ kpe mo̱.’ ”

6 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ nu ase̱ŋ ne̱ apoo ɔse̱ŋgyipo̱ amo̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ. 7 Mbe̱yɔmɔ ne̱ apoo ɔse̱ŋgyipo̱‑ɔ ya kya kpenlekye̱e̱ amo̱‑rɔ fe̱raa, amo̱ fe̱raa a waa dɛɛ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ kya ase̱sɛ ne̱ oo lee sa mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ba su ba te̱e̱ mò̱ kanye na mpase̱‑ɔ‑rɔ. Ɔ mo̱ŋ gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Yɔ a fo̱ ba nyaŋe̱’‑ɔ. 8 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔ ba me̱naŋ, na ɔ bo̱ kya mò̱ ase̱sɛ‑rɔ, na bo̱ nya bamo̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ bamo̱ ado̱ŋ ke̱sare̱e̱‑rɔ. Amaa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, ya ba swe̱e̱re̱ mɔ se̱ nyɔse̱po̱, mo̱ i ŋu fe̱yɛ ase̱sɛ saŋ ba gyi Wuribware̱ ba gyi aaa?”

Farisiinyi na leŋpoo ɔkɔɔre̱po̱ kitee

9 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ kitee mɔ gywii bamo̱ ne̱ ba fa fe̱yɛ bamo̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ase̱sɛ timaa, ne̱ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ de ɔko̱ ba te̱e̱ sɛye̱‑ɔ. 10 Ne̱ ɔ yɛ, “N gye̱ ase̱sɛ anyɔ ko̱ e̱ bo̱‑rɔ aaa? Bamo̱ ɔko̱ gye̱ Farisiinyi. Ne̱ ɔko̱ mɔ gye̱ leŋpoo ɔkɔɔre̱po̱. Ne̱ baa yɔ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ kabuno, na bo̱ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 11 Ne̱ Farisiinyi‑o a ye̱re̱ mò̱ ko̱kwe̱e̱, ne̱ ɔɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ, ‘Wuribware̱, mo̱ e̱ sa fo̱ aŋsɛ na kusuŋ fe̱yɛ mo̱ a mo̱ŋ gye̱ ogyimɔre̱po̱ na apoonyi na ɔkye̱e̱kpapo̱ fe̱yɛ ɔke̱maa‑ɔ. Mo̱ e̱ sa fo̱ aŋsɛ fe̱yɛ mo̱ a mo̱ŋ du fe̱yɛ leŋpoo ɔkɔɔre̱po̱ mɔ ne̱ ɔ ye̱re̱ nno̱ŋ‑ɔ. 12 Ŋke nsunoo ke̱maa‑rɔ mo̱ e̱ kra ako̱ŋ ŋke ŋnyɔ, mo̱ i lee ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ a nya‑ɔ‑rɔ ntuŋkare̱ kudu‑ro katuŋkare̱ ko̱ŋko̱ bo̱ lɔŋŋɔ fo̱, Wuribware̱.’

13 Amaa leŋpoo ɔkɔɔre̱po̱‑ɔ fe̱raa, ɔɔ ye̱re̱ kamɛɛ ne̱e̱. Ɔ mo̱ŋ taare̱ yase̱ mò̱ kuŋu so̱so̱ gbaa, ne̱ ɔɔ ba asare̱e̱ bo̱ yee kakpo̱nɔ‑rɔ, ne̱ ɔ yɛ, ‘Wuribware̱, ɔbɔye̱waapo̱ e̱ gye̱ mo̱, amo̱se̱‑ɔ ŋu mo̱ e̱wɛɛ.’ ”

14 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “Leŋpoo ɔkɔɔre̱po̱‑ɔ ke̱bware̱ko̱re̱ ya gyi Wuribware̱ akatɔ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ o bu mò̱ e̱ye̱e̱ ke̱dabe̱‑ɔ, Wuribware̱ e̱ baa mò̱ kaase̱, ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ baa mò̱ e̱ye̱e̱ kaase̱‑ɔ mɔ, Wuribware̱ e̱ sa mò̱ ke̱dabe̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a yure ŋyaagyi‑o

(Matiyo 19.13–15; Maak 10.13–16)

15 Ne̱ ase̱sɛ ko̱ a baa bamo̱ ŋyaagyi Yeesuu ase̱ fe̱yɛ ɔ ba mò̱ asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ se̱ yure bamo̱. Amɔ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a ŋu ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa kpa fe̱yɛ bo̱ gya bamo̱. 16 Amaa Yeesuu a te̱e̱ ŋyaagyi‑o baa mò̱ ase̱, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ ma gya ŋyaagyi‑o, mo̱nꞌ sa a bo̱ ba mo̱ ase̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a ŋyaagyi mɔ na bamo̱ ne̱ bo̱ du fe̱yɛ bamo̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ tii Wuribware̱ a kuwure‑o si. 17 Na mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ maa sure si fe̱yɛ Wuribware̱ gyi kuwure fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ŋyaagyi mɔ a sure si‑o maa tii Wuribware̱ a kuwure‑o si.”

A waa le̱ŋ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ atɔ wuye a sure si fe̱yɛ Wuribware̱ gye̱ mò̱ owure

(Matiyo 19.16–30; Maak 10.17–31)

18 Ne̱ Yudaa awuye ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ ko̱ a bise Yeesuu fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱ timaa, e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ e̱ waa, na ŋ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ ne̱e̱?”

19 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ fo̱ e̱ te̱e̱ mo̱ ɛ otimaa? Ɔko̱ mo̱ŋ gye̱ otimaa be̱e̱ bo̱ tii Wuribware̱ se̱. 20 To, fo̱ nyi Wuribware̱ a mbraa‑ɔ pɛɛɛ fe̱yɛ,

ɔko̱ ma waa kakye̱e̱kpa, ɔko̱ ma mɔɔ mò̱ bɛɛko̱,

ɔko̱ ma ywii, ɔko̱ ma te̱ŋ mò̱ bɛɛko̱ kanɔ,

na ɔke̱maa bu mò̱ se̱ na mò̱ nyi.”*

21 Ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Le̱e̱ mo̱ ŋyaagyi‑ro ne̱ mo̱ a le̱e̱ gya Wuribware̱ a mbraa mɔ pɛɛɛ se̱ bo̱ fo̱ ndɔɔ.”

22 Yeesuu a nu ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔ yɛ, “Ke̱tɔ ko̱ŋko̱ ya saŋ fo̱ a fo̱ waa, na fo̱ ya wu na fo̱ kii atɔ wuye Wuribware̱ se̱. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ ya fe fo̱ kapo̱tɛɛ pɛɛɛ, na fo̱ taa atanne̱‑ɔ sa atiripo̱, na fo̱ bo̱ gya mo̱ se̱.”

23 Amaa ɔnyare̱ amo̱ a nu mfaanɛɛ‑ɔ, a mo̱ŋ waa mò̱ kɔne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ o de kapo̱tɛɛ bwe̱e̱tɔ. 24 Yeesuu a ŋu fe̱yɛ a mo̱ŋ waa ɔnyare̱ amo̱ kɔne̱, ne̱ ɔ yɛ, “A waa le̱ŋ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ atɔ wuye a sure si fe̱yɛ Wuribware̱ gye̱ mò̱ owure. 25 Nyɔma e̱ taare̱ a o lwee basa bɔ‑rɔ dare̱e̱ aaa? Ma kɔɔre̱ a n gyi. Amaa atɔ wuye kusure si fe̱yɛ Wuribware̱ gye̱ mò̱ owure bo̱ le̱ŋ ko̱ kyɔ nyɔma kulwee basa bɔ‑rɔ dare̱e̱.”

26 Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a bise fe̱yɛ, “Ne̱ ŋkee nsɛ gbaa e̱ gye̱ ne̱ o de kpa fe̱yɛ ɔ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ ne̱e̱?”

27 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Se̱sɛ fe̱raa maa taare̱ a ɔ nya ane̱ŋ a ŋkpa‑ɔ, amɔ Wuribware̱ a sa mò̱ kpa.”

28 Ne̱ Peetroo yɛ, “Ke̱e̱ ɛ, ane̱ a yɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ane̱ gya fo̱ se̱.”

29-30 Ne̱ Yeesuu mɔ yɛ, “Ɔɔŋ, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ oo kperi Wuribware̱ a kuwure‑o si, ne̱ ɔɔ yɔwe̱ mò̱ pe̱, bɛɛɛ mò̱ ka, bɛɛɛ mò̱ daa‑ana, bɛɛɛ mò̱ tire‑ana, bɛɛɛ mò̱ ako̱we̱po̱, bɛɛɛ mò̱ gyi‑ana‑ɔ e̱ nya ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔɔ yɔwe̱‑ɔ bwe̱e̱tɔ a ɔ bo̱ tii si kaye̱ mɔ‑rɔ, na amo̱ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ ɔ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ kaye̱ ne̱ ka ba a ka bo̱ ba‑ɔ‑rɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ mò̱ lowi ase̱ŋ sase̱po̱‑ɔ

(Matiyo 20.17–19; Maak 10.32–34)

31 Ne̱ Yeesuu a lee mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ keri si, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱. Ane̱ e̱ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ne̱e̱, mfe̱ŋ ne̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, ase̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ a kyo̱rɛɛ‑ɔ pɛɛɛ e̱ ba‑rɔ kase̱ŋtiŋ‑o. 32 Ba taa mo̱ a bo̱ bo̱ sa Roma awuye ne̱ baa kɔɔre̱ ane̱ maŋ‑ɔ, na bo̱ mɔse̱ mo̱, na bo̱ saare̱ mo̱, na bo̱ twe̱e̱ akyɔne̱ we̱e̱ mo̱ se̱, 33 na bo̱ da mo̱ paara, na bo̱ mɔɔ mo̱. Amaa ke̱mo̱ ŋke nsa, mo̱ i kyiŋŋi a n le̱e̱ lowi‑ro.”

34 Amaa mò̱ agyase̱po̱ mo̱ŋ pini ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ bo̱ mo̱ŋ nu amo̱‑ɔ pɛɛɛ kaase̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a buŋŋi te̱napo̱ ɔko̱re̱po̱ ko̱ akatɔ‑ɔ

(Matiyo 20.29–34; Maak 10.46–52)

35 Saŋ ne̱ Yeesuu e̱ kpa a ɔ fo̱ Yɛrikoo maŋ, na te̱napo̱ nyare̱ ko̱ te kpa kɛɛ ɔ ko̱re̱ atɔ. 36 Mò̱ a nu ase̱sɛ biribiri ko̱ e̱ kyo̱ŋ‑ɔ, ne̱ oo bise fe̱yɛ, “Ntɔse̱ŋ ne̱e̱?” 37 Ne̱ bo̱ yɛ, “Yeesuu Nasarɛte̱nyi‑o e̱ gye̱ ne̱ ɔ kyo̱ŋ.”

38 Ne̱ ɔɔ faa‑rɔ fe̱yɛ, “Yeesuu, Deefid mò̱ nana, ŋu mo̱ e̱wɛɛ.” 39 Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ ŋkpɛɛ‑ɔ e̱ fɛɛ mò̱ se̱ fe̱yɛ ɔ laatɔ. Ŋkee gbaa ne̱ ɔ maa se̱ ɔ faa‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ, “Deefid mò̱ nana, ŋu mo̱ e̱wɛɛ.”

40 Amo̱ fe̱raa ne̱ Yeesuu a sii ye̱re̱, ne̱ ɔ yɛ bo̱ baa ɔnyare̱‑ɔ mò̱ ase̱. Mò̱ a ba‑ɔ, ne̱ Yeesuu a bise mò̱ fe̱yɛ, 41 “Nte̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ waa sa fo̱?”

Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ buŋŋi mo̱ akatɔ, na n de̱e̱ nya ŋu atɔ.”

42 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ akatɔ a buŋŋi. Fo̱ a kɔɔre̱ mo̱ gyi‑o si‑o, fo̱ a kpaare̱.” 43 Puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ ɔnyare̱ amo̱ akatɔ a buŋŋi nɛɛnɛɛ, ne̱ ɔɔ gya Yeesuu si, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ. Ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ bo̱ gya Yeesuu si‑o a ŋu amo̱‑ɔ, ne̱ baa kyo̱rɔ Wuribware̱.

19

Yeesuu na Sakiiyus ase̱ŋ

1 Ne̱ Yeesuu a lwee Yɛrikoo maŋ‑nɔ ɔ nare̱‑rɔ ɔ kyo̱ŋ. 2 Amɔ leŋpoo ɔkɔɔre̱po̱ bre̱sɛ ko̱ ne̱ o de atanne̱, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Sakiiyus‑o bo̱ maŋ‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ. 3 Ɔnyare̱ mɔ e̱ kpa fe̱yɛ o ŋu Yeesuu, mò̱‑ɔ mò̱ a gye̱ se̱sɛ katiŋtiŋ‑o si‑o, ɔ maa nya a o ŋu mò̱ bo̱ le̱e̱ ase̱sɛ de̱maŋte̱ ne̱ baa muruwaa Yeesuu na ɔ naa‑ɔ se̱. 4 Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ ŋwɛɛnaŋ yɔ ase̱sɛ akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ ya de̱e̱ kuroŋku kiyii ne̱ ke̱ ye̱re̱ kpa kɛɛ mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ ba a ɔ bo̱ kyo̱ŋ‑ɔ, na ɔ nya ŋu Yeesuu.

5 Saŋ ne̱ Yeesuu a bo̱ fo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ de̱e̱re̱ so̱so̱, ne̱ oo ŋu Sakiiyus, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Sakiiyus, waa me̱naŋ kpo̱ro̱we̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ aye̱ ne̱ mo̱ e̱ so̱we̱ ndɔɔ.” 6 Ne̱ Sakiiyus akatɔ a gyi, ne̱ ɔɔ waa me̱naŋ kpo̱ro̱we̱ bo̱ yaa Yeesuu mò̱ lɔŋ‑nɔ ya kra mò̱ dame̱naŋsɛ.

7 Ne̱ ɔke̱maa ne̱ oo ŋu‑o a le̱e̱ ɔ tɛɛ fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ a ya so̱we̱ nyiŋkpasɛ bɔye̱ mɔ aye̱.”

8 Ne̱ Sakiiyus a ko̱so̱ ye̱re̱ bamo̱ pɛɛɛ akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, nu mfe̱e̱. Mo̱ e̱ taa mo̱ kapo̱tɛɛ‑ɔ ke̱be̱gya na m bo̱ ke atiripo̱. Ne̱ mo̱ ya gyi ɔko̱ kɔɔre̱ atanne̱ kyo̱ŋ amo̱ ne̱ a bware‑o, mo̱ i kiŋŋaa ke̱tɔ ne̱ mo̱ a gyi mò̱ ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ iluwi e̱na na m bo̱ sa se̱sɛ amo̱, ne̱ a kyo̱ŋ amo̱ ne̱ ane̱ mbraa yɛ oyu e̱ ka a ɔ bo̱ teere‑o.”

9 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Lɔŋ wuye mɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ oo nu mò̱ e̱ye̱e̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, Wuribware̱ a mo̱rɔwe̱ mò̱ ndɔɔ. Nte̱tɔ se̱ gbaa ne̱ leŋpoo ɔkɔɔre̱po̱ mɔ ma nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ? Mò̱ gbaa gye̱ ane̱ nana Abraham a ananagyi‑o ɔko̱ fe̱yɛ mo̱ne̱‑ɔ, bɛɛɛ? 10 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a ba a m bo̱ de̱e̱re̱ kpa abɔye̱waapo̱ ne̱e̱ na m mo̱rɔwe̱ bamo̱.”

Ayaafɔre̱ timaa anyɔ na ke̱yaafɔre̱ wo̱rɔgyapo̱ ko̱ kitee

(Matiyo 25.14–30)

11 Na ase̱sɛ amo̱ saŋ ba nu Yeesuu ase̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ kitee mɔ gywii bamo̱. Amɔ saŋ amo̱‑ɔ na ɔ kpa a ɔ fo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, ne̱ ba fa fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ kpa a ɔ bo̱ gyi mò̱ kuwure‑o swe̱e̱re̱ se̱ mfe̱e̱ ne̱e̱. 12 Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ Yeesuu yɛ, “N gye̱ se̱sɛ dabe̱ ko̱ ya dɛɛ kye̱na aaa? Ne̱ kake ŋko̱ ɔɔ ko̱so̱ ɔ yɔ maŋ ko̱ se̱ ke̱fɔ ke̱fɔ, na bo̱ ya ba mò̱ bo̱ gyi kuwure, na ke̱mo̱ kamɛɛ na o kiŋŋi ba pe̱. 13 Pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ yɔ‑ɔ, ɔɔ te̱e̱ mò̱ ayaafɔre̱ kudu, ne̱ ɔɔ sa bamo̱ ɔke̱maa siidii kakpe̱ŋ, ne̱ ɔ yɛ, ‘Mo̱nꞌ taa atanne̱‑ɔ bo̱ kyurowi‑ro bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mo̱ e̱ ba‑ɔ.’

14 Amɔ ɔnyare̱ amo̱ aye̱ awuye‑o mɔ i kisi mò̱‑ɔ se̱‑ɔ, saŋ ne̱ ɔɔ yɔ‑ɔ, ne̱ baa suŋ mbɔɔ bo̱ gya mò̱ se̱, na bo̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱ ba ba mò̱ a bo̱ bo̱ gyi kuwure‑o fe̱yɛ, ‘Ane̱ maa kpa a ɔnyare̱ mɔ waa ane̱ owure.’

15 Ɔnyare̱‑ɔ mɔ, baa ba mò̱ bo̱ gyi kuwure‑o, ne̱ oo kiŋŋi ba pe̱. Puri amo̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ sa kanɔ fe̱yɛ mò̱ ayaafɔre̱‑ɔ ba mò̱ akatɔ‑rɔ na o ŋu atanne̱ ne̱ baa nya‑ɔ kanɔ.

16 Ne̱ ɔgye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ a bo̱ ye̱re̱, ne̱ ɔ yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ a ba siidii kakpe̱ŋ ne̱ fo̱ a sa mo̱‑ɔ bo̱ nya siidii ŋkpe̱ŋ kudu bo̱ tii si.’

17 Ne̱ mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ yɛ, ‘Fo̱ a waa atɔ, ke̱yaafɔre̱ timaa e̱ gye̱ fo̱. Mbe̱yɔmɔ mo̱ a kɔɔre̱ fo̱ gyi nse̱ŋ ngyingyii‑ro ŋu fo̱ kase̱ŋtiŋ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ taa mo̱ e̱maŋ‑ɔ kudu na n sa fo̱ a fo̱ de̱e̱re̱ se̱.’

18 Ne̱ ke̱yaafɔre̱ nyɔse̱po̱‑ɔ mɔ a ba bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ a ba siidii kakpe̱ŋ ne̱ fo̱ a sa mo̱‑ɔ bo̱ nya siidii ŋkpe̱ŋ nnuu bo̱ tii si.’

19 Ne̱ ɔnyare̱ mɔ a tɔwe̱ gywii mò̱‑ɔ mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ e̱ taa mo̱ e̱maŋ‑ɔ inuu a n sa fo̱ a fo̱ de̱e̱re̱ se̱.’

20-21 Ne̱ ɔsase̱po̱‑ɔ a bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ nyaŋpe̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ a se̱re̱ fo̱, ne̱ ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ ase̱ŋ bo̱ le̱ŋ, ne̱ fo̱ e̱ taa ke̱tɔ ne̱ ke̱ mo̱ŋ gye̱ fo̱ lee‑o, ne̱ fo̱ e̱ kɔɔre̱ adɔɔteese ne̱ fo̱ mo̱ŋ dwii‑o fo̱ i kii fo̱ lee‑o si‑o, ne̱ kufu a nya mo̱, ne̱ mo̱ a taa bo̱ kwe̱e̱rɔ kaprakɛɛ‑rɔ. Ke̱e̱ fo̱ siidii kakpe̱ŋ‑ɔ. Fo̱ lee ne̱e̱, amo̱se̱‑ɔ kɔɔre̱ fo̱ atɔ.’

22 Ne̱ mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ yɛ, ‘Ke̱yaafɔre̱ bɔye̱ na wo̱rɔgyapo̱ mɔ! Mo̱ e̱ ba ke̱tɔ ne̱ fo̱ fɔŋfɔŋ a tɔwe̱‑ɔ na m bo̱ bu fo̱ ke̱pɔ. Fo̱ nyi fe̱yɛ mo̱ ase̱ŋ bo̱ le̱ŋ, ne̱ mo̱ e̱ taa ke̱tɔ ne̱ ke̱ mo̱ŋ gye̱ mo̱ lee‑o, ne̱ mo̱ e̱ kɔɔre̱ adɔɔteese ne̱ mo̱ŋ dwii‑o mo̱ i kii mo̱ lee. 23 Ne̱ e̱me̱ne̱ ya waa se̱ ne̱ fo̱ mo̱ŋ taa mo̱ atanne̱‑ɔ yaa bo̱ be̱ya baŋke̱‑rɔ, na mo̱ a kiŋŋi ba‑ɔ, na ŋ nya atanne̱ be̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ se̱?’

24 Ne̱ ŋkee ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, ‘Mo̱nꞌ kɔɔre̱ siidii kakpe̱ŋ ne̱ e̱ bo̱ mò̱ ase̱‑ɔ sa mò̱ ne̱ ɔɔ nya siidii ŋkpe̱ŋ kudu‑o.’

[ 25 Amaa baa be̱ŋŋaa ne̱e̱ fe̱yɛ, ‘Ane̱ nyaŋpe̱, ɔ kyɔ o de siidii ŋkpe̱ŋ kudu!’]

26 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, ‘Ɔko̱ ne̱ o de ke̱tɔ‑ɔ, ba taa bwe̱e̱tɔ na bo̱ bo̱ tii mò̱ se̱, amaa ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ de‑o fe̱raa, ba kɔɔre̱ kafwe̱e̱ ne̱ o de‑o na bo̱ bo̱ le̱e̱ mò̱ ase̱. 27 Amaa mo̱ ado̱ŋ‑ɔ fe̱raa ne̱ bo̱ mo̱ŋ kpa fe̱yɛ n gyi kuwure‑o, mo̱nꞌ baa bamo̱ mfe̱e̱, na mo̱nꞌ bo̱ mɔɔ bamo̱ mo̱ akatɔ‑rɔ.’ ”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a de̱e̱ kye̱na kuruma si lwee Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ

(Matiyo 21.1–11; Maak 11.1–11; Yohanee 12.12–19)

28 Saŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ amo̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ kya se̱ ɔ yɔ. Ne̱ ɔɔ gye̱ ase̱sɛ ŋkpɛɛ ɔ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. 29-30 Bamo̱ a kyo̱ŋ kamaŋgyii ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Bɛtaniya‑o, ne̱ ba kpa a bo̱ fo̱ kamaŋgyii ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Bɛtɛfage̱‑ɔ ne̱ ka bo̱ Mfɔ-Ayii ke̱be̱e̱‑ɔ kaase̱‑ɔ, ne̱ oo suŋ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ anyɔ bo̱ gye̱ ŋkpɛɛ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ nare̱ kamaŋgyii ne̱ ka bo̱ akatɔ se̱‑ɔ‑rɔ. Mo̱ne̱ a de̱ŋ mo̱ne̱ i lweero‑o, mo̱ne̱ i ŋu bamo̱ a ŋure kuruma ko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ tɛɛ daŋ lo̱we̱, ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ de̱e̱‑ɔ ye̱re̱, na mo̱nꞌ saŋŋe̱ baa mfe̱e̱. 31 Ɔko̱ ya bise mo̱ne̱ ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ saŋŋe̱ kuruma‑o, na mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Ane̱ nyaŋpe̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kpa.’ ”

32 Bamo̱ a yɔ‑ɔ, ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a de̱ŋ kaapo̱ bamo̱‑ɔ, ne̱ baa ya ŋu. 33 Saŋ ne̱ bo̱ maa se̱ ba saŋŋe̱ kuruma‑o, ne̱ mò̱ wuye‑ana a bise fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ saŋŋe̱ kuruma‑o?”

34 Ne̱ baa be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kpa.”

35 Ne̱ baa taa mò̱ yaa Yeesuu. Ne̱ baa buŋŋi bamo̱ awaagya bo̱ buŋ kuruma‑o si, ne̱ baa kra Yeesuu‑ro, ne̱ ɔɔ de̱e̱ kye̱na se̱.

36 Yeesuu a de̱e̱ kuruma‑o ɔ yɔ‑ɔ, na ase̱sɛ e̱ brawe̱ bamo̱ awaagya‑rɔ ba be̱ya kabo̱re̱‑ɔ se̱ na ɔ nare̱ se̱ kyo̱ŋ.

37 Saŋ ne̱ Yeesuu a fo̱ mfe̱ŋ ne̱ kpa‑ɔ bɔ Mfɔ-Ayii ke̱be̱e̱‑ɔ kaase̱, ne̱ ɔ kpo̱ro̱we̱‑rɔ ɔ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ de̱maŋte̱ ne̱ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ a le̱e̱ ba sa Wuribware̱ aŋsɛ, na ba kyo̱rɔ mò̱ keŋkeŋ bo̱ le̱e̱ akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ ɔɔ sa ne̱ baa ŋu‑o pɛɛɛ se̱. 38 Ba fɛɛ‑rɔ keŋkeŋ ba tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ,

“ ‘Wuribware̱ yure owure ne̱ ɔ ba mò̱ ke̱nyare̱‑rɔ‑ɔ.’*

Ke̱tɔ ke̱maa a yuri Wuribware̱ se̱.

Mò̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ nya ke̱dabe̱ na wuraa ooo!”

39 Ne̱ Farisii awuye ne̱ bo̱ tii ase̱sɛ de̱maŋte̱ ne̱ bo̱ gya Yeesuu si‑o bo̱ko̱ a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, ke̱tɔ ne̱ fo̱ agyase̱po̱‑ɔ e̱ tɔwe̱‑ɔ mo̱ŋ bo̱ daŋ. Tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ laatɔ.”

40 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ bamo̱ ya laatɔ, afo̱re̱ na agyare̱kɔ fɔŋfɔŋ e̱ fɛɛ‑rɔ ane̱ŋ dɛɛ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a su sa Yɛro̱salɛm awuye‑o

41 Saŋ ne̱ Yeesuu a tɔ‑rɔ Yɛro̱salɛm, ne̱ oo ŋu ane̱ŋ ne̱ maŋ‑ɔ du‑o, ne̱ oo su sa maŋ‑ɔ ase̱sɛ. 42 Na ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Yɛro̱salɛm awuye, mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ nyi kpa ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ bo̱rɔ se̱ na mo̱nꞌ nya kaye̱e̱yuri kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ ooo, weetee ase̱ŋ maa to̱ mo̱ne̱. Amaa mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi kpa amo̱ mbe̱yɔmɔ. 43 Saŋ ko̱ e̱ ba ne̱ mo̱ne̱ ado̱ŋ e̱ ba, na bo̱ bo̱ tii mo̱ne̱ e̱kpa, na bo̱ kyaa muruwaa mo̱ne̱ bo̱ sii nse̱na. 44 Na bo̱ bo̱ kpuri mo̱ne̱ pɛɛɛ mɔ. Bo̱ maa yɔwe̱ mo̱ne̱ agyi gbaa. Na bo̱ bwee mo̱ne̱ akyaŋ pɛɛɛ. Ke̱fo̱re̱ serisɛ ko̱ŋko̱ gbaa maa saŋ na ke̱ ye̱re̱ ke̱mo̱ mbe̱yɔmɔ a ye̱re̱kpa‑ɔ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ pini fe̱yɛ ndɔɔ Wuribware̱ a ba, na ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱.”

Ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a waa na ɔ bo̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ

(Matiyo 21.12–17; Maak 11.15–19)

45 Kaye̱ ŋke‑o, ne̱ Yeesuu a be̱e̱ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ya lwee Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ kabuno. Ne̱ oo ŋu ayawo̱gyipo̱ te mfe̱ŋ ba fe atɔ. Mò̱ a ŋu bamo̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ gya bamo̱ ɔ le̱e̱ mfe̱ŋ. 46 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Baa kyo̱rɛɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ,

‘Mo̱ lɔŋ‑ɔ i kii ke̱kyaŋ ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ

e̱ ba a bo̱ bo̱ nya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ.’*

Amaa mo̱ne̱ a taa mfe̱ŋ bo̱ kii ‘ayu lɔŋ ne̱e̱’* bɛɛɛ?”

47 To, kake ke̱maa na Yeesuu naa Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o ɔ kaapo̱ abware̱se̱ŋ. Ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ na maŋ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ e̱ kpa a bo̱ mɔɔ mò̱. 48 Amaa bo̱ mo̱ŋ nya kpa, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ mɔ bo̱ mfe̱ŋ ba nu ase̱ŋ ne̱ ɔ tɔwe̱‑ɔ ne̱e̱, na bo̱ maa kpa fe̱yɛ ase̱ŋ‑ɔ ko̱ko̱ŋko̱ gbaa e̱ kyo̱ŋ bamo̱ se̱ na bo̱ mo̱ŋ nu.

20

Yudaa awuye agye̱ŋkpɛɛpo̱ a se̱ŋbise ko̱ ne̱ Yeesuu a kine kilee kanɔ‑ɔ

(Matiyo 21.23–27; Maak 11.27–33)

1 Kake ŋko̱ saŋ ne̱ Yeesuu bo̱ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o o gywii ase̱sɛ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ na ŋkee maŋ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ a ba Yeesuu ase̱. 2 Ne̱ baa bo̱ bise mò̱ fe̱yɛ, “Nsɛ ya sa fo̱ kpa fe̱yɛ fo̱ gya ase̱sɛ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o mfe̱ŋ? Ne̱ nsɛ ya sa fo̱ kpa fe̱yɛ fo̱ kaapo̱ atɔ mfe̱e̱?”

3-4 Amo̱ fe̱raa ne̱ Yeesuu mɔ yɛ, “To, mo̱ i bise mo̱ne̱ ase̱ŋ ko̱ŋko̱ kpeŋ, ne̱ mo̱ne̱ ya taare̱ be̱ŋŋaa mo̱ nɛɛnɛɛ fe̱raa, mo̱‑ɔ mo̱ i lee mo̱ne̱ kanɔ. Mo̱nꞌ kaapo̱ mo̱ mò̱ ne̱ ɔɔ sa Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ kpa fe̱yɛ ɔ bɔ ase̱sɛ asuu‑o. Wuribware̱ ya sa mò̱ kpa bɛɛɛ dimaadi?”

5 Ne̱ bamo̱ wo̱re̱ wo̱re̱ a le̱e̱ ba gyiiri ikii. Bo̱ yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ ane̱ tɔwe̱‑ɔ ne̱e̱? Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ ya tɔwe̱ ɛ Wuribware̱ ya sa Yohanee kpa a ɔ bɔ asuu, o bise ane̱ fe̱yɛ, ‘Nte̱tɔ se̱ ne̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ Yohanee gyi?’ 6 Ne̱ ane̱ mɔ ane̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ dimaadi ya sa mò̱ kpa, ase̱sɛ mɔ e̱ twe̱e̱ ane̱ abu, a le̱e̱ fe̱yɛ baa kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱.”

7 Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ baa be̱ŋŋaa Yeesuu fe̱yɛ, “Ane̱ mo̱ŋ nyi ɔko̱ ne̱ ɔɔ sa Yohanee kpa fe̱yɛ ɔ bɔ asuu‑o.”

8 Ne̱ Yeesuu mɔ yɛ, “Ane̱ŋ fe̱raa ŋ gbaa ma tɔwe̱ ɔko̱ ne̱ ɔɔ sa mo̱ kpa fe̱yɛ ŋ waa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ a n gywii mo̱ne̱.”

Apafo̱wɔ bɔye̱ ko̱ kitee

(Matiyo 21.33–46; Maak 12.1–12)

9 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ kitee mɔ gywii ase̱sɛ‑ɔ. Ɔ yɛ, “N gye̱ ɔnyare̱ ko̱ ya dɛɛ kye̱na aaa? Ne̱ ɔɔ dɔɔ mò̱ bobe ayii ko̱, ne̱ a swɛɛ agyi ko̱ ne̱ bo̱ de ba waa nta‑ɔ. Ne̱ ɔɔ taa sa apafo̱wɔ ko̱ fe̱yɛ bo̱ de̱e̱re̱ se̱ sa mò̱, ne̱ ɔɔ le̱e̱ pe̱ yɔ to̱ŋ ko̱ ya kyee‑ro. 10 Saŋ ne̱ bobe agyi amo̱ a be̱re̱, ne̱ amo̱ kiteebe̱e̱ a fo̱‑ɔ, ne̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o a suŋ mò̱ ke̱yaafɔre̱ ko̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ apafo̱wɔ amo̱ ase̱, na ɔ yɔ na bo̱ ke ke̱tɔ ne̱ baa nya le̱e̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ, na bo̱ taa mò̱ lee‑o sa ke̱yaafɔre̱‑ɔ, na ɔ taa baa mò̱. Ke̱yaafɔre̱ amo̱ a yɔ‑ɔ, ne̱ apafo̱wɔ amo̱ a kra mò̱ da, ne̱ baa yɔwe̱ mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱ nyaŋpe̱ ase̱ asare̱e̱ kpaŋkpaŋ. 11 Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o a be̱e̱ suŋ mò̱ ayaafɔre̱‑ɔ ɔko̱ bamo̱ ase̱. Ne̱ baa be̱e̱ da mò̱ gbaa mò̱, ne̱ baa saare̱ mò̱ waa mò̱ ipeere, ne̱ oo kiŋŋi yɔ mò̱ nyaŋpe̱ ase̱ asare̱e̱ kpaŋkpaŋ dɛɛ. 12 Ne̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o a be̱e̱ suŋ ke̱yaafɔre̱ sase̱po̱, ne̱ apafo̱wɔ amo̱ a be̱e̱ da mò̱ maye̱ maye̱ se̱, ne̱ baa neŋ mò̱ le̱e̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ.

13 Ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o a kiŋŋi ba‑ɔ, ne̱ ɔ yɛ, ‘Ne̱ ŋkee e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ e̱ waa? To, mo̱ i suŋ mo̱ fɔŋfɔŋ mo̱ gyi ko̱ŋko̱ ne̱ mo̱ e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ‑ɔ ne̱e̱. Ŋ nyi fe̱yɛ a waa kanɔ ŋke̱maa mò̱ fe̱raa ba bu mò̱.’

14 Saŋ ne̱ apafo̱wɔ amo̱ a ŋu kayaagyi‑o e̱ ba‑ɔ, ne̱ ŋkee ba tɔwe̱ ba gywii abɛɛ fe̱yɛ, ‘Ke̱e̱ ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o mò̱ gyi‑o ne̱ mò̱ se̱ ya wu o gyi mò̱ kapo̱tɛɛ‑ɔ e̱ ba‑ɔ. Mo̱nꞌ sa a ane̱ mɔɔ mò̱, na mò̱ se̱ a ko̱dɔɔ mɔ kii ane̱ lee.’ 15 Ne̱ baa gyiiri mò̱ le̱e̱ ko̱dɔɔ‑ɔ‑rɔ, ne̱ baa mɔɔ mò̱.”

Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “To, mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ i gyi fe̱yɛ e̱me̱ne̱ ne̱ bobe ko̱dɔɔ‑ɔ wuye‑o e̱ waa apafo̱wɔ amo̱‑ɔ ne̱e̱? 16 Mo̱ e̱ fa fe̱yɛ mò̱ fɔŋfɔŋ e̱ yɔ ne̱e̱ na ɔ ya mɔɔ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ, na ɔ be̱e̱ taa ko̱dɔɔ‑ɔ sa ase̱sɛ baŋbaŋ, na bo̱ de̱e̱re̱ se̱ sa mò̱.”

Amɔ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a nu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ, “Daabii. A mo̱ŋ bo̱ daŋ.”

17 Amo̱ fe̱raa ne̱ Yeesuu a de̱e̱re̱ bamo̱, ne̱ oo bise fe̱yɛ, “Ne̱ baa kyo̱rɛɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Ke̱fo̱re̱ serisɛ ko̱ ne̱ apwɛɛpo̱ de bo̱ pwɛɛ

ne̱ baa kine ke̱mo̱ bo̱ twe̱e̱‑ɔ,

ya ko̱ŋ bo̱ kii ke̱mo̱ ne̱ kaa le̱ŋ lɔŋ‑ɔ pɛɛɛ bo̱ ye̱ra‑ɔ.’*

Mo̱ne̱ i nyi fe̱yɛ amo̱‑ɔ kaase̱ e̱ gye̱ e̱me̱ne̱?

18 Amaa mo̱ i yii mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ mò̱ ya le̱e̱ da ke̱fo̱re̱ amo̱ se̱, ke̱ e̱ te̱ŋŋe̱ se̱sɛ‑ɔ‑rɔ kyikpuri kyikpuri. Ne̱ ke̱mo̱ ya le̱e̱ da ɔko̱ se̱, na ko̱ kwɛɛ mò̱ waa fe̱yɛ e̱se̱‑ɔ.”

Leŋpoo ke̱ka se̱ŋbise

(Matiyo 22.15–22; Maak 12.13–17)

19 Ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ na Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ e̱ kpa a bo̱ kra Yeesuu mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ kitee‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ baa ŋu fe̱yɛ ɔɔ ba kitee‑o bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ du fe̱yɛ apafo̱wɔ bɔye̱ amo̱‑ɔ. Amaa bamo̱ a se̱re̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ taare̱.

20 Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ ba buwi ba kpa Yeesuu e̱kpa. Ne̱ baa suŋ ase̱sɛ ko̱, na bo̱ waa fe̱yɛ bo̱ gye̱ ase̱sɛ timaa‑o, na bo̱ yɔ Yeesuu ase̱, na bo̱ ya bise mò̱ ase̱ŋ lɔɔre̱ mò̱ kanɔ‑rɔ, na ɔ tɔwe̱ ke̱bɔye̱ ko̱, na bo̱ nya kra mò̱ yaa bo̱ sa gominaa‑o. 21 Ne̱ akyɔŋŋɔpo̱ amo̱ a yɔ Yeesuu ase̱. Ne̱ baa bo̱ tɔwe̱ kɔne̱ kɔne̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, ane̱ nyi fe̱yɛ ase̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱ na fo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ. Fo̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ se̱sɛ mɔ gye̱ se̱sɛ dabe̱ bɛɛɛ ɔ gye̱ se̱sɛ kagyingyii, fo̱ fe̱raa fo̱ e̱ kaapo̱ atɔ kase̱ŋtiŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ se̱sɛ dimaadi ke̱maa waa‑ɔ ne̱e̱. 22 Amo̱se̱‑ɔ ane̱ i bise fo̱ fe̱yɛ, Roma awuye a kɔ ke̱naa gyi ane̱ se̱ kɔɔre̱ ane̱ maŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ ya ka leŋpoo sa bamo̱ owure dabe̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kaye̱saa‑ɔ, ne̱ a kye ane̱ Wuribware̱ mbraa‑ɔ, bɛɛɛ a maa kye? Tɔwe̱ na ane̱ nu.”

23 Amaa Yeesuu a kyɔ pini fe̱yɛ ba kyɔ mò̱‑rɔ ba ke̱e̱ ne̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ, 24 ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ taa atanne̱ fufuri kigyi ne̱ kaa fo̱ siidii kudu‑o, ne̱ mo̱ne̱ de mo̱ne̱ e̱ ka leŋpoo‑o baa a ŋ ke̱e̱.” Bamo̱ a taa baa‑ɔ, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nsɛ fotoo na ke̱nyare̱ e̱ dɔŋ atanne̱‑ɔ se̱‑ɔ ne̱e̱?” Ne̱ bo̱ yɛ, “Owure Kaye̱saa lee ne̱e̱.”

25 Ne̱ Yeesuu yɛ, “To, amo̱ fe̱raa mo̱nꞌ ka ke̱tɔ ne̱ ke̱ gye̱ Kaye̱saa lee‑o sa Kaye̱saa, na mo̱nꞌ ka ke̱mo̱ ne̱ ke̱ gye̱ Wuribware̱ lee‑o sa Wuribware̱.”

26 Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee bamo̱ ase̱ŋ‑ɔ kanɔ bo̱rɔ‑ɔ a sa ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱. Bo̱ mo̱ŋ taare̱ waa mò̱ ko̱tɔko̱ na ɔ nya tɔwe̱ ke̱bɔye̱ ko̱ lamaŋ‑ɔ‑rɔ, na bo̱ nya ye̱re̱ ke̱mo̱ se̱ bo̱ po̱rɔ mò̱. Ne̱ baa laatɔ.

Kikyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro se̱ŋbise

(Matiyo 22.23–33; Maak 12.18–27)

27 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ ne̱ Sadukii awuye ko̱ a ba Yeesuu ase̱ ane̱ŋ dɛɛ na bo̱ bo̱ bise mò̱ ase̱ŋ. Sadukii awuye mɔ mɔ gye̱ Yudaa awuye ko̱ ne̱ ba kɔɔre̱ ba gyi fe̱yɛ se̱sɛ ya wu, mò̱ kayo̱wɔre̱ na mò̱ kra pɛɛɛ a wu, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, ɔ maa taare̱ a o kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro pɛɛɛ‑ɔ ne̱e̱. To, ne̱ baa bise Yeesuu fe̱yɛ, 28 “Ɔkaapo̱po̱, ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis ya kyo̱rɛɛ mbraa mɔ sa ane̱ fe̱yɛ, ɔko̱ ya wu yɔwe̱ mò̱ ka na bo̱ mo̱ŋ ko̱we̱ agyi, se̱sɛ‑ɔ mò̱ tire taa kpenlekye̱e̱‑ɔ waare̱e̱, na bo̱ nya ko̱we̱ kayaagyi, na bo̱ taa kamo̱ fe̱yɛ mò̱ daa ne̱ oo wu‑o mò̱ gyi ne̱e̱. 29 To, ɔnyare̱ ko̱ agyi nyaŋsɛ asunoo e̱ dɛɛ bo̱ bo̱‑rɔ. Ne̱ bamo̱‑rɔ ɔbre̱sɛ‑ɔ a waare̱e̱, ne̱ ɔɔ bo̱ wu yɔwe̱ ɔkye̱e̱‑ɔ, na mò̱ aa mò̱ mo̱ŋ ko̱we̱. 30 Ne̱ ɔnyɔse̱po̱‑ɔ a bo̱ taa mò̱ be̱e̱ waare̱e̱, na mò̱ aa mò̱ be̱e̱ bo̱ mo̱ŋ ko̱we̱, ne̱ ɔnyare̱‑ɔ a bo̱ wu. 31 Ɔsase̱po̱‑ɔ gbaa ane̱ŋ dɛɛ. Bamo̱ asunoo‑o pɛɛɛ a waare̱e̱ bamo̱ daa a kpenlekye̱e̱ amo̱ gyaŋŋe̱ se̱, ne̱ baa wu yɔwe̱ mò̱, na mò̱ aa bamo̱ ɔko̱ mo̱ŋ ko̱we̱ gyi ko̱ŋko̱ gbaa. 32 A bo̱‑rɔ, ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ mɔ a bo̱ wu gya bamo̱ se̱. 33 Ne̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ yɛ ɔke̱maa i kyiŋŋi a ɔ le̱e̱ lowi‑ro‑o. Kake nsi amo̱, bamo̱‑rɔ nsɛ e̱ gye̱ ne̱ o kii ɔkye̱e̱‑ɔ mò̱ kuri? Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ asunoo‑o pɛɛɛ mɔ a waare̱e̱ mò̱ bo̱ gyaŋŋe̱ se̱.”

34 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Ndɔɔ a kaye̱‑ɔ anyare̱ na akye̱e̱ e̱ gye̱ ne̱ ba waare̱e̱. 35 Saŋ ko̱ e̱ ba ne̱ bamo̱ ne̱ baa wu‑o i kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro. Na bamo̱ ne̱ Wuribware̱ ase̱ bo̱ gye̱ ase̱sɛ timaa‑o bo̱ kye̱na mò̱ ase̱, na bo̱ ma lɛɛ wu. Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ bo̱ maa lɛɛ wu‑o si‑o, bo̱ maa waare̱e̱. 36 Bo̱ le̱e̱ mfaanɛɛ se̱‑ɔ, bamo̱ kakye̱na‑rɔ e̱ waa ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ lee‑o. Na ane̱ŋ ne̱ baa kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o si‑o, a kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana. 37 Mo̱ne̱ fe̱raa mo̱ne̱ yɛ alowipo̱‑ɔ maa lɛɛ kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro. Amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis gbaa a kaapo̱ fe̱yɛ alowipo̱‑ɔ saŋ ba kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro ba. Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ kyo̱rɛɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kyo̱ŋ de̱e̱re̱ kiyii ne̱ ke̱ e̱ kywɛɛ‑ɔ ase̱ŋ‑ɔ, ɔ yɛ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ ne̱ fo̱ nana‑ana Abraham na Isak na Yakubu i suŋ‑o.’* 38 Amo̱ a gye̱ fe̱yɛ ane̱ ade̱daapo̱ amo̱ ne̱ baa wu‑o a saŋ ba suŋ Wuribware̱‑ɔ se̱‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a wu gbaa ooo, bamo̱ e̱kra saŋ i te. Wuribware̱ ase̱ fe̱raa, bamo̱ ne̱ baa wu‑o na bamo̱ ne̱ bo̱ ke̱e̱‑ɔ pɛɛɛ te.”

39 Yeesuu a tɔwe̱ ane̱ŋ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, fo̱ a lee kanɔ nɛɛnɛɛ.” 40 Le̱e̱ saŋ amo̱ bo̱ yɔ, bamo̱ ɔko̱ mo̱ŋ lɛɛ taare̱ bise mò̱ ase̱ŋ daa.

Ɔko̱ ne̱ Wuribware̱ i suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ ase̱ŋ

(Matiyo 22.41–46; Maak 12.35–37)

41 Ne̱ Yeesuu a bise bamo̱ se̱ŋbise ko̱ bo̱ be̱ŋŋaa mò̱ ne̱ baa bise mò̱‑ɔ. Ɔ yɛ, “E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ bo̱ yɛ mò̱ ne̱ Wuribware̱ i suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kristoo‑o e̱ le̱e̱ Owure Deefid a ke̱nana‑ɔ‑rɔ‑ɔ ne̱e̱? 42-43 A le̱e̱ fe̱yɛ Deefid fɔŋfɔŋ a tɔwe̱ mò̱ iliŋ a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ne̱e̱ fe̱yɛ,

‘Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ nyaŋpe̱ ne̱e̱ ɛ,

Kye̱na mo̱ kigyise si mfe̱e̱,

na n sa a fo̱ ado̱ŋ pɛɛɛ mɔ ba fo̱ kaase̱.’*

44 To, Deefid a kyo̱rɛɛ ase̱ŋ amo̱ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii ɔko̱ ne̱ o te mò̱ ase̱‑ɔ, Kristoo ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii. Amo̱ a gye̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, ne̱ Deefid fɔŋfɔŋ a kyo̱rɛɛ te̱e̱ Kristoo fe̱yɛ mò̱ nyaŋpe̱, bamo̱ ya ko̱we̱ Kristoo ne̱ ɔɔ waa se̱sɛ dimaadi, e̱me̱ne̱ ne̱ ɔ waa a ɔ le̱e̱ Deefid a ke̱nana‑ɔ‑rɔ, na Deefid a kyɔ te̱e̱ Kristoo fe̱yɛ mò̱ nyaŋpe̱?”

Yeesuu yɛ ɔke̱maa sa Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ se̱

(Matiyo 23.1–36; Maak 12.38–40)

45 Na ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ saŋ ba nu ke̱tɔ ne̱ Yeesuu e̱ tɔwe̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, 46 “Mo̱nꞌ sa Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ se̱. Bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ naa bo̱ buŋ e̱kaare̱ so̱swe̱e̱ lamaŋ‑nɔ, ne̱ ba kpa fe̱yɛ ase̱sɛ de̱e̱ nya gyɔŋŋɔ ka bamo̱ nnɔ, ne̱ bo̱ te ngya dabe̱ se̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ na ateese gyikpa. 47 Bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ ba puni akpenlekye̱e̱ ba kɔɔre̱ bamo̱ e̱lɔŋ, na ba ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ane̱ŋ‑aaa na ase̱sɛ nya ŋu saŋ amo̱ fe̱yɛ bo̱ tɛɛ bo̱ gya Wuribware̱ se̱ nɛɛnɛɛ. Mfaanɛɛ a ase̱sɛ se̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ i gyiiri ke̱se̱bɔ bwe̱e̱tɔ.”

21

Kpenlekye̱e̱ ko̱ a afɔre̱yɛ bɔsɛ‑ɔ

(Maak 12.41–44)

1 Ne̱ Yeesuu a de̱e̱re̱ ŋu fe̱yɛ atɔ awuye de atanne̱ dabe̱ ba waa Wuribware̱ suŋkpa a atanne̱ a ke̱dakaa‑ɔ‑rɔ. 2 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ ŋu kpenlekye̱e̱ otiripo̱ ko̱ mɔ a taa e̱paso̱wa adunyɔ kpeŋ waa‑rɔ. 3 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ pɛɛɛ fe̱yɛ kpenlekye̱e̱ otiripo̱ mɔ a afɔre̱yɛ‑ɔ kyɔ ɔke̱maa lee‑o. 4 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ atɔ awuye‑o a lee bamo̱ atanne̱ ne̱ bo̱ de‑o si kafwe̱e̱ ne̱e̱ baa bo̱ bɔ afɔre̱yɛ‑ɔ, amaa kpenlekye̱e̱ otiripo̱ mɔ fe̱raa, ke̱tɔ ne̱ o de‑o pɛɛɛ ne̱ ɔɔ taa baa bo̱ bɔ afɔre̱yɛ‑ɔ. Mò̱ kapo̱tɛɛ pɛɛɛ ne̱ o de‑o ne̱ ɔɔ taa baa‑ɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ Wuribware̱ suŋkpa kibwee ase̱ŋ‑ɔ

(Matiyo 24.1–2; Maak 13.1–2)

5 Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a maa se̱ bo̱ bo̱ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ suŋkpa‑ɔ bo̱ daŋ‑ɔ ase̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ ko̱ a taa afo̱re̱ dame̱naŋsɛ bo̱ sa Wuribware̱, na apwɛɛpo̱‑ɔ bo̱ pwɛɛ mò̱ suŋkpa‑ɔ na ɔ nya waa daŋ. 6 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Amo̱‑ɔ pɛɛɛ mɔ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu‑o, saŋ ko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba, na afo̱re̱ amo̱ ne̱ baa bo̱ pwɛɛ akyaŋ amo̱‑ɔ ko̱ŋko̱ gbaa maa sii mfe̱ŋ ne̱ ke̱ ye̱re̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ. Ba gye̱ra amo̱ pɛɛɛ a bo̱ bo̱ da.”

Ase̱ŋ ne̱ a ba pwɛɛ na kaye̱ dɛɛ gye̱ kɛɛ‑ɔ

(Matiyo 24.3–14; Maak 13.3–13, 21–23)

7 Ke̱tɔ a waa kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a bise mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, saŋ mo̱ ne̱ ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ ne̱ fo̱ a tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa amo̱ se̱‑ɔ e̱ ba? Ne̱ nte̱tɔ atɔ e̱ gye̱ ne̱ a waa pwɛɛ na ane̱ dɛɛ ŋu fe̱yɛ saŋ amo̱ a fo̱?”

8 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱nꞌ sa se̱ na ɔko̱ ma pe̱nna mo̱ne̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱ ba na bo̱ bo̱ pe̱nna mo̱ne̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ,’ na bo̱ de mo̱ ke̱nyare̱ ba tɔwe̱ ase̱ŋ na bo̱ pe̱nna ase̱sɛ, na bo̱ be̱e̱ pe̱nna fe̱yɛ, ‘Kaye̱ e̱ kpa a ka gye̱ kɛɛ.’ Amaa mo̱ne̱ ma gya bamo̱ se̱. 9 Saŋ amo̱ mo̱ne̱ ya nu e̱kɔ na anaa se̱, mo̱ne̱ ma sa a kufu nya mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ a waa kanɔ ŋke̱maa a ba ane̱ŋ pwɛɛ, amaa n gye̱ amo̱ e̱ gye̱ ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ kaye̱ e̱ kpa a ka gye̱ kɛɛ.

10 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ e̱maŋ e̱ kɔ abɛɛ na swe̱e̱re̱ ko̱ se̱ ase̱sɛ kɔ swe̱e̱re̱ ko̱ se̱ mɔ ase̱sɛ. 11 Swe̱e̱re̱ e̱ le̱e̱ a ɔ le̱ŋkpaŋ, na ako̱ŋ ba, na alɔgyi e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ ba e̱swe̱e̱re̱ bwe̱e̱tɔ se̱, na mo̱nꞌ ŋu afuse̱ŋ na afutɔ a le̱e̱ awo̱re̱‑rɔ a ba.

12 Amaa pwɛɛ na atɔ mɔ pɛɛɛ dɛɛ waa‑ɔ, ba kperi ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ se̱, na bo̱ daye̱ mo̱ne̱, na bo̱ waa mo̱ne̱ awo̱re̱fɔɔ. Na bo̱ kra mo̱ne̱ yaa ane̱ Yudaa awuye ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ abre̱sɛ ase̱, na bo̱ tii mo̱ne̱. Na bo̱ po̱rɔ mo̱ne̱ awure na agominaa akatɔ‑rɔ. 13 Amaa amo̱ e̱ gye̱ ne̱ a sa mo̱ne̱ kpa na mo̱nꞌ nya tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii bamo̱. 14 Mo̱ne̱ ma sa a ke̱tɔ tɔɔraa mo̱ne̱. Mo̱ne̱ ma sa a ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ya tɔwe̱ mfe̱ŋ‑ɔ mfɛɛre̱ tɔɔraa mo̱ne̱. 15 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ya tɔwe̱ mfe̱ŋ‑ɔ, na n sa mo̱ne̱ kanyiase̱ŋ na ŋ kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ya tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ do̱ŋ ke̱maa maa taare̱ a o gyiiri mo̱ne̱ ikii‑o.

16 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ako̱we̱po̱ na adaa na atire na ako̱we̱bɛɛ na anyare̱ e̱ taa mo̱ne̱ a bo̱ sa a bo̱ mɔɔ mo̱ne̱ bo̱ko̱. 17 Ase̱sɛ i kperi mo̱ se̱, na bo̱ kisi mo̱ne̱. 18-19 Amaa mo̱ne̱ ya ye̱re̱ keŋkeŋ fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, na mo̱ne̱ kuŋu si kipwiigyi ko̱ŋko̱ gbaa ma fo̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ Yɛro̱salɛm maŋ i kpuri‑o

(Matiyo 24.15–22; Maak 13.14–20)

20 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Saŋ ne̱ mo̱ne̱ ya ŋu asoogyaa awuye a muruwaa Yɛro̱salɛm maŋ, amo̱ fe̱raa mo̱nꞌ pini fe̱yɛ a saŋ kafwe̱e̱ na maŋ‑ɔ kpuri. 21 Saŋ amo̱ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, a tiri fe̱yɛ bo̱ se̱re̱ yɔ abe̱e̱‑rɔ, na bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ maŋ‑ɔ‑rɔ se̱re̱ le̱e̱, na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ bo̱ maŋ‑ɔ‑rɔ mɔ ma lɛɛ kiŋŋi yɔ mfe̱ŋ. 22 A le̱e̱ fe̱yɛ saŋ amo̱ e̱ gye̱ ke̱se̱bɔgyiiri ŋke ne̱ baa kyo̱rɛɛ mmo̱ ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ. 23 Saŋ amo̱ adaŋpo̱kye̱e̱ na atrapo̱ i ŋu ase̱ŋ ne̱e̱ fɛɛ. Swe̱e̱re̱ amo̱ se̱ ase̱sɛ ase̱ŋ e̱ waa e̱wɛɛ bwe̱e̱tɔ, na Wuribware̱ be̱e̱ gyiiri ase̱sɛ‑ɔ ke̱se̱bɔ. 24 Na bo̱ mɔɔ ase̱sɛ‑ɔ bo̱ko̱ apaŋ‑nɔ, na bo̱ kra bamo̱ bo̱ko̱ mɔ yaa tii nde̱ se̱ awuye e̱maŋ ke̱maa se̱, na bamo̱ ne̱ bo̱ maa kɔɔre̱ Wuribware̱ ba gyi‑o kpuri Yɛro̱salɛm maŋ amo̱ pɛɛɛ bo̱ fo̱ bamo̱ saŋ ne̱ ba gyi‑o kɛɛ.”

Yeesuu, dimaadi mò̱ gyi‑o, a ke̱ba nyɔse̱po̱‑ɔ

(Matiyo 24.29–35; Maak 13.24–31)

25 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ fe̱yɛ, “Saŋ amo̱‑ɔ ane̱ŋ ne̱ kyɔwe̱ na akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi i kyurowi‑o i puruwe mo̱ne̱. Na swe̱e̱re̱ se̱ mɔ e̱maŋ ke̱maa se̱ ase̱sɛ ase̱ŋ waa e̱wɛɛ, na ɔpo̱o̱ kusu na mò̱ alaŋkpare̱ dabe̱ dabe̱‑ɔ sa a kufu nya ɔke̱maa. 26 Ŋkee fe̱raa ase̱sɛ ya ŋu fe̱yɛ awo̱re̱‑rɔ ke̱tɔ ke̱maa a kyurowi ke̱mo̱ kye̱nakpa na nare̱kpa‑ɔ, ba ye̱re̱ a bo̱ gywii kaye̱ a ka gye̱ kɛɛ, na amo̱ kufu sa a bo̱ kiriŋ. 27 To, na mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, le̱e̱ so̱so̱ n te awo̱re̱‑rɔ mo̱ e̱ ba ke̱yaale̱ŋ‑nɔ na ke̱laŋŋe̱rɔ dabe̱‑rɔ. 28 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ ya le̱e̱ a waa‑ɔ, na mo̱nꞌ ko̱so̱ ye̱re̱ na mo̱nꞌ yase̱ mo̱ne̱ aŋu de̱e̱re̱ so̱so̱, a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ amo̱ mo̱ne̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱‑ɔ a tɔ‑rɔ.”

29 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱nꞌ sa a figi kiyii‑o kaapo̱ mo̱ne̱ kanyiase̱ŋ. 30 Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ ke̱mo̱ ya ba ke̱ e̱ kpa a ke̱ pɔwe̱, amɔ ke̱kyaare̱ e̱ kpa a ke̱ fo̱. 31 To, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ ya ŋu fe̱yɛ atɔ mɔ e̱ waa, na mo̱nꞌ pini fe̱yɛ Wuribware̱ a kuwure‑o saŋ e̱ kpa a ke̱ fo̱.

32 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ bo̱ko̱ i ŋu saŋ ne̱ atɔ mɔ e̱ ba‑ɔ. 33 So̱so̱ na swe̱e̱re̱ pɛɛɛ ase̱ŋ e̱ kyo̱ŋ, amaa mo̱ ase̱ŋ fe̱raa maa kyo̱ŋ daa.”

Ɔko̱ mo̱ŋ nyi kake ne̱ Yeesuu i kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ

34-35 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ se̱, na mo̱ne̱ ma sa a ateese na katanuu na kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱ŋ kɔɔre̱ mo̱ne̱ mfɛɛre̱, na mo̱nꞌ nya ŋu ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ ba‑ɔ. N gye̱ ane̱ŋ, kake ne̱ mo̱ i kiŋŋi a m ba swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ i puruwe mo̱ne̱, na ka kra mo̱ne̱ katɛɛ‑rɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ katɛɛ e̱ kra kabo̱‑ɔ. Kake amo̱ i puruwe ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ saŋ amo̱ bo̱ saŋ bo̱ te swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. 36 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ waa siraa, na mo̱nꞌ de̱e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ saŋ ke̱maa fe̱yɛ mo̱nꞌ lwee ase̱ŋ mɔ‑rɔ le̱e̱, na sɛye̱ ma waa mo̱ne̱, na mo̱nꞌ be̱e̱ nya taare̱ ye̱re̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, akatɔ‑rɔ kake amo̱ na kufu mo̱ŋ de mo̱ne̱.”

37 Ŋke amo̱ saŋ ke̱maa Yeesuu naa Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o ɔ kaapo̱ abware̱se̱ŋ, na amo̱ ya fo̱ ke̱de̱e̱pwɛta‑ɔ na ɔ ya di Mfɔ-Ayii ke̱be̱e̱‑ɔ se̱. 38 Na gye̱gyaye̱ tututu ke̱maa ase̱sɛ‑ɔ e̱ gyaŋŋaa mò̱ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o ba nu ase̱ŋ ne̱ ɔ kaapo̱‑ɔ.

22

Ane̱ŋ ne̱ baa da Yeesuu kuŋu si kikpuni‑o

(Matiyo 26.1–5; Maak 14.1–2; Yohanee 11.45–53)

1 Ne̱ saŋ e̱ kpa a ɔ fo̱ fe̱yɛ bo̱ gyi Bodobodoo-ne̱-yiisi-mo̱ŋ‑te‑ro‑o na Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o agyibe̱e̱. 2 Saŋ amo̱‑ɔ amɔ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ i buwi ba kpa e̱kpa ne̱ ba ye̱re̱ se̱ na bo̱ bo̱ kra Yeesuu mɔɔ‑ɔ. Ba kpa ane̱ŋ ne̱ ba waa na bo̱ mɔɔ mò̱, na ɔko̱ mo̱ŋ ŋu‑o ne̱e̱. A le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ se̱re̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ ne̱ bo̱ naa Yeesuu ase̱ ba nu mò̱ ase̱ŋ‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Yudas a sure si fe̱yɛ o gyi Yeesuu kidiburo‑o

(Matiyo 26.14–16; Maak 14.10–11)

3 Amɔ Yeesuu agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ ɔko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yudas Kariyotinyi. Saŋ amo̱‑ɔ ne̱ Ɔbɔnsam a lwee Yudas mfɛɛre̱‑rɔ. 4 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ ya tɔwe̱ gywii Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ suŋkpa a ade̱e̱re̱se̱po̱ abre̱sɛ‑ɔ ane̱ŋ ne̱ ɔ taare̱ a o gyi Yeesuu kidiburo gywii bamo̱‑ɔ. 5 Amo̱ a waa bamo̱ kɔne̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ ba ba atanne̱ a bo̱ ka mò̱ ko̱kɔ. 6 Ne̱ Yudas a sure si, ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ kpa e̱kpa ne̱ ɔ ye̱re̱ se̱ na ɔ bo̱ nya Yeesuu sa bamo̱, na ɔko̱ mo̱ŋ pini‑ro‑o.

Siraa ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a waa na bo̱ gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o

(Matiyo 26.17–19; Maak 14.12–16)

7-8 Kake nsi ne̱ ba gyi Bodobodoo-ne̱-yiisi-mo̱ŋ‑te‑ro‑o, na bo̱ mɔɔ nsanne̱gyii a bo̱ bo̱ gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o, ne̱ Yeesuu a suŋ Peetroo na Yohanee bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ nare̱ ya lɔŋŋɔ ke̱tɔ ke̱maa, na ane̱ bo̱ gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o.”

9 Ne̱ baa bise Yeesuu fe̱yɛ, “Mfe̱ne̱ ne̱ fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ ya lɔŋŋɔ sa fo̱‑ɔ ne̱e̱?”

10 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ya yɔ mo̱ne̱ i lwee maŋ‑ɔ‑rɔ, mo̱ne̱ e̱ gyaŋŋaa ɔnyare̱ ko̱ na ɔ so̱ kalɔ na nkyu, na mo̱nꞌ gya mò̱ se̱ yɔ lɔŋ ne̱ o lwee mò̱‑rɔ‑ɔ‑rɔ. 11 Na mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii lɔŋ wuye‑o fe̱yɛ, ‘Ɔkaapo̱po̱‑ɔ yɛ, Ŋke̱e̱ ke̱kyaŋ ne̱ mo̱ aa mo̱ agyase̱po̱‑ɔ i gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ?’ 12 Mfe̱ŋ‑ɔ na ɔ kaapo̱ mo̱ne̱ abaŋso̱ro̱o̱ ke̱kyaŋ dabe̱ ko̱ ne̱ ke̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ‑rɔ, na baa kyɔ lɔŋŋɔ ke̱mo̱‑rɔ waa ngya na iteeburi bo̱ ye̱ra‑rɔ. Na mo̱nꞌ waa ke̱tɔ ke̱maa siraa bo̱ ye̱ra ane̱.”

13 Bamo̱ a yɔ maŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ dɛɛ ne̱ baa ŋu, ne̱ baa waa Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o siraa mfe̱ŋ.

Ane̱ nyaŋpe̱ a ateese‑o

(Matiyo 26.20–30; Maak 14.17–26; Yohanee 13.21–30; 1 Korintoo awuye 11.23–25)

14 Ateese‑o kigyibe̱e̱ a fo̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a kye̱na kye̱na na bo̱ gyi ateese. 15 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “A waa mo̱ kɔne̱ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ mo̱ aa mo̱ne̱ a gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese mɔ pwɛɛ na n dɛɛ gyi awo̱re̱fɔɔ na ŋ wu. 16 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ, ma lɛɛ gyi ateese mɔ daa, amɔ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ ba na ɔ bo̱ gyi mò̱ kuwure, ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ateese mɔ ye̱re̱ bo̱ sa‑ɔ a waa‑ɔ.”

17 Ne̱ Yeesuu a taa nta ko̱to̱re̱nkyu bo̱rɔ, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ se̱, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ pɛɛɛ mo̱nꞌ kɔɔre̱ nuu. 18 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ le̱e̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ yɔ, ma lɛɛ nuu nta mɔ, amɔ saŋ ne̱ Wuribware̱ i gyi kuwure‑o a fo̱.”

19 Ne̱ ɔɔ taa bodobodoo, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ se̱, ne̱ ɔɔ te̱ŋŋe̱‑rɔ sa bamo̱, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ ko̱yo̱wɔre̱gyi ne̱ mo̱ e̱ ba a m bo̱ sa mo̱ne̱‑ɔ ne̱e̱. Mo̱nꞌ gyi bo̱ nyiŋŋi mo̱.”

20 Ane̱ŋ dɛɛ, ne̱ bamo̱ a gyi lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ taa nta na ko̱to̱re̱nkyu bo̱rɔ sa bamo̱, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ mbo̱gya ne̱ n tii Wuribware̱ na ase̱sɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ a e̱taŋ po̱pwɛɛ a kanɔ‑ɔ ne̱e̱. N twiiri a ŋ we̱e̱ sa mo̱ne̱.

21 Amaa mo̱nꞌ nu fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ o gyi mo̱ kidiburo‑o te mo̱ ase̱ gyikpa mfe̱e̱. 22 Mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, i wu fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ ye̱ra‑ɔ, amaa ɔko̱ ne̱ o gyi mo̱ kidiburo‑o i ŋu ase̱ŋ ne̱e̱ fɛɛ.” 23 Ne̱ baa le̱e̱ ba bise abɛɛ ba kpa bamo̱‑rɔ ɔko̱ ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ gyi mò̱ kidiburo amo̱‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ i gyiiri ke̱bre̱sɛ se̱ ikii‑o

24 Ne̱ ikii a lwee Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ‑rɔ ba kpa mò̱ ne̱ ɔ gye̱ bamo̱‑rɔ ɔbre̱sɛ‑ɔ. 25 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Nde̱ se̱ awuye awure de bamo̱ e̱le̱ŋ, ne̱ ba kpa fe̱yɛ ɔke̱maa te̱e̱ bamo̱ ke̱nyare̱ dabe̱ fe̱yɛ ‘ase̱sɛ bamo̱ nyare̱.’ 26 Amaa mo̱ne̱ lee kwe̱e̱. Ɔko̱ ne̱ ɔ gye̱ mo̱ne̱‑rɔ ɔbre̱sɛ‑ɔ kii mo̱ne̱ kayaagyi, na mo̱ne̱‑rɔ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ mɔ kii mo̱ne̱ ke̱nya. 27 Ɔko̱ ne̱ o te na ɔko̱ waa ateese baa mò̱‑ɔ e̱ gye̱ bre̱sɛ, bɛɛɛ ɔko̱ ne̱ ɔ waa ateese‑o e̱ gye̱ bre̱sɛ? Ɔke̱maa nyi fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ o te na bo̱ waa ateese baa na o gyi‑o e̱ gye̱ bre̱sɛ. Amaa m fe̱raa m bo̱ mo̱ne̱‑rɔ ne̱e̱ mo̱ i suŋ mo̱ e̱ sa mo̱ne̱. 28 Mo̱ aa mo̱ne̱ ya gyi awo̱re̱fɔɔ ne̱ mo̱ a gyi‑o pɛɛɛ. 29 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ n se̱ a sa mo̱ kuwure‑o, ŋ gbaa mo̱ e̱ sa mo̱ne̱ ko̱ko̱ ane̱ŋ dɛɛ. 30 Mo̱ aa mo̱ne̱ e̱ kye̱na mo̱ kuwure‑o si, na ane̱ gyi a ane̱ nuu, na mo̱nꞌ gyi ane̱ Isireelii awuye a nsuro kudu ŋnyɔ‑ɔ kuwure.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ Peetroo e̱ tɔwe̱ ɛ ɔ mo̱ŋ nyi mò̱‑ɔ

(Matiyo 26.31–35; Maak 14.27–31; Yohanee 13.36–38)

31 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a te̱e̱ fe̱yɛ, “Simɔŋ, Simɔŋ, Ɔbɔnsam a ko̱re̱ mo̱ kpa na ɔ kyɔ mo̱ne̱‑rɔ ke̱e̱ mo̱ne̱‑rɔ bamo̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ nya na bo̱ kii mò̱ lee‑o, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ ya kyaare̱ yaabraa, ne̱ baa lee agyi‑o, ba taa afeŋfeŋtee‑o bo̱ twe̱e̱‑ɔ. 32 Simɔŋ, mo̱ e̱ tɔwe̱ a n gywii fo̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ se̱re̱ a fo̱ yɔwe̱ mo̱. Amaa mo̱ a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa fo̱ fe̱yɛ saŋ amo̱, fo̱ ma yɔwe̱ mo̱ ko̱kɔɔre̱gyi. Na saŋ ne̱ fo̱ a kiŋŋi fo̱ e̱ ba‑ɔ, fo̱ waa fo̱ bɛɛko̱‑ana agyase̱po̱‑ɔ mfe̱e̱ wɔre̱.”

33 Ne̱ Peetroo a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ e̱ gya fo̱ se̱, ne̱ amo̱ e̱ gye̱ kitii na bo̱ tii mo̱ aa fo̱, ne̱ amo̱ e̱ gye̱ lowi na mo̱ aa fo̱ a wu.” 34 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ, “Peetroo, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱ fe̱yɛ, ndɔɔ kanye mɔ fo̱ e̱ swe̱e̱ iluwi e̱sa fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ nyi mo̱ pwɛɛ na kyaŋare̱ dɛɛ fo̱re̱.”

Atanne̱ mbɔɔte̱e̱ na e̱ko̱re̱e̱ na apaŋ ase̱ŋ

35 Ne̱ Yeesuu a bise mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Saŋ ne̱ mo̱ a dɛɛ suŋ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ ya tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o, ne̱ ŋ yɛ mo̱ne̱ e̱ yɔ mo̱ne̱ ma taa atanne̱ mbɔɔte̱e̱ na e̱ko̱re̱e̱ na ase̱be̱ta‑ɔ, mo̱ne̱ a yɔ‑ɔ, mo̱ne̱ a nu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a mo̱ŋ yaa ate̱tɔmo̱ŋta amo̱ aaa?” Ne̱ bo̱ yɛ, “Daabii.”

36 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa ɔke̱maa ne̱ o de atanne̱ kabɔɔte̱e̱‑ɔ na ko̱re̱e̱‑ɔ, a tiri fe̱yɛ ɔ taa kra. Ne̱ ɔke̱maa ne̱ mò̱ e̱ mo̱ŋ de ke̱paŋ, a tiri fe̱yɛ o fe mò̱ kaare̱ bo̱ sɔɔ ko̱ko̱. 37 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ nu le̱e̱ mo̱ ase̱ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ baa kyo̱rɛɛ mo̱ ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ, ‘Baa waa mò̱ ke̱tɔ ne̱ ba waa abɔye̱waapo̱‑ɔ’,* a tiri fe̱yɛ a ba kase̱ŋtiŋ. A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ mo̱ kuŋu si ase̱ŋ‑ɔ, saŋ e̱ kpa a ɔ fo̱ fe̱yɛ a waa kase̱ŋtiŋ.”

38 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, ke̱e̱, apaŋ anyɔ bo̱ mfe̱e̱.”

Ne̱ Yeesuu yɛ, “Daabii, aa baare.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ Mfɔ-Ayii ke̱be̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ

(Matiyo 26.36–46; Maak 14.32–42)

39 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔ kyɔ ɔ waa saŋ ke̱maa‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ Mfɔ-Ayii ke̱be̱e̱‑ɔ se̱, ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a gya mò̱ se̱ yɔ mfe̱ŋ. 40 Bamo̱ a fo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ Ɔbɔnsam ma kaŋ kyɔ mo̱ne̱‑rɔ ke̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ i kiŋŋi kamɛɛ aaa.” 41 Ne̱ ɔɔ kyo̱ŋ yɔ akatɔ se̱ kafwe̱e̱ ya kpuni aŋurii ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 42 Ɔ yɛ, “N se̱, mbe̱yɔmɔ fe̱raa mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, fo̱ e̱ kpa, fo̱ sa a mo̱ awo̱re̱fɔɔ ne̱ mo̱ i gyi mɔ‑ɔ gye̱ kɛɛ, na m ma wu. Amaa kanɔ ŋke̱maa ne̱ fo̱ e̱ kpa‑ɔ bware sa mo̱.” [ 43 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a le̱e̱ mò̱ se̱ bo̱ sa ne̱ mò̱ e̱ye̱e̱ a se̱ŋ mò̱. 44 Ne̱ aa tɔɔraa mò̱ gbaa, ne̱ ŋkee oo pee akatɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, na ɔ swaare̱ mbo̱gya, ne̱ n le̱e̱ mò̱ kayo̱wɔre̱ se̱ n dwe̱e̱ swe̱e̱re̱.]

45 Ne̱ ɔɔ ko̱so̱ le̱e̱ ke̱bware̱ko̱re̱kpa‑ɔ mfe̱ŋ ya to̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ da bo̱ di idi, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ gbaa aa tɔɔraa bamo̱, ne̱ tɔɔraa amo̱ a sa ne̱ baa kpo̱ne̱. 46 Ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ da mo̱ne̱ di idi‑o ne̱e̱? Mo̱nꞌ ko̱so̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ Ɔbɔnsam ma kaŋ kyɔ mo̱ne̱‑rɔ ke̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ i kiŋŋi kamɛɛ aaa.”

Ane̱ŋ ne̱ baa kra Yeesuu‑o

(Matiyo 26.47–56; Maak 14.43–53; Yohanee 18.1–11)

47 Na Yeesuu saŋ ɔ sa se̱ŋsa, ne̱ Yudas ne̱ ɔ gye̱ Yeesuu agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ ɔko̱‑ɔ a gye̱ ase̱sɛ kukwii ko̱ ŋkpɛɛ ba. Ne̱ ɔɔ bo̱ kyo̱kywe̱e̱ Yeesuu ke̱daabɔŋ se̱ bo̱ ka mò̱ kanɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Yudaa awuye e̱ ka abɛɛ kanɔ saŋ ke̱maa‑ɔ. 48 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Yudas, amɔ fo̱ de ke̱daabɔŋ se̱ ko̱kyo̱kywe̱e̱ ne̱e̱ fo̱ de mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, fo̱ e̱ sa mo̱ ado̱ŋ aaa?”

49 Amo̱ fe̱raa Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a ŋu ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ ba‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, ane̱ ba ane̱ apaŋ‑ɔ bo̱ kɔ bamo̱ aaa?” 50 Ne̱ bamo̱ ɔko̱ a baa ke̱paŋ bo̱ ŋe Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ anya‑ɔ ɔko̱ kigyisese̱bɔ te̱ŋ.

51 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Yɔwe̱, amo̱‑ɔ a baare.” Ne̱ Yeesuu a dabo̱rɔ ɔnyare̱ amo̱ a ke̱se̱bɔ‑ɔ, ne̱ ɔɔ kya ke̱mo̱.

52 Ne̱ Yeesuu a bise Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ na Wuribware̱ suŋkpa a ade̱e̱re̱se̱po̱ abre̱sɛ na maŋ abre̱sɛ ne̱ baa ba a bo̱ bo̱ kra mò̱‑ɔ pɛɛɛ fe̱yɛ, “Amɔ mo̱ne̱ a baa apaŋ na akyokuŋ ne̱e̱ na mo̱nꞌ bo̱ kra mo̱ fe̱yɛ oyu‑o ooo? 53 Ŋke mfe̱ne̱ mɔ‑rɔ mo̱ aa mo̱ne̱ ne̱e̱ na mo̱ e̱ kaapo̱ abware̱se̱ŋ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ kabuno, na mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ mo̱ŋ kra mo̱. Amaa mbe̱yɔmɔ ne̱ Wuribware̱ a sa Ɔbɔnsam kpa fe̱yɛ ɔ sa a mo̱nꞌ waa ane̱ŋ‑ɔ ne̱e̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Peetroo yɛ ɔ mo̱ŋ nyi Yeesuu‑o

(Matiyo 26.57–58, 69–75; Maak 14.53–54, 66–72; Yohanee 18.15–18, 25–27)

54 Mfe̱ŋ ne̱ baa kra Yeesuu taa mò̱ yaa Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ a lɔŋ‑ɔ‑rɔ. Bamo̱ a yɔ‑ɔ, ne̱ Peetroo a sii kamɛɛ ɔ gya bamo̱ se̱. 55 Baa kure de̱e̱kpa ko̱ mɔ lɔŋ‑ɔ kabuno nse̱na, ne̱ Peetroo a sii gyɔŋŋɔ bamo̱ ne̱ bo̱ te ba wo̱re̱ de̱e̱kpa amo̱‑ɔ ase̱‑ɔ mfe̱ŋ. 56 Amɔ kabre ko̱ a ŋu Peetroo na o te de̱e̱kpa amo̱ ase̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ de̱e̱re̱ mò̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔ yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ gbaa na Yeesuu e̱ gye̱ ne̱ bo̱ naa.”

57 Ne̱ Peetroo a swe̱e̱ fe̱yɛ, “Ɔkye̱e̱, mo̱ŋ nyi mò̱ gbaa.”

58 Bo̱ waa kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ ɔnyare̱ ko̱ a be̱e̱ ŋu Peetroo, ne̱ ɔ yɛ, “Ne̱e̱ fo̱ gbaa fo̱ gye̱ Yeesuu a ase̱sɛ‑ɔ ɔko̱ ɛ?” Ne̱ Peetroo be̱e̱ ɔ yɛ, “Ɔnyare̱, mo̱ŋ tii bamo̱ se̱ ooo.”

59 Be̱e̱ bo̱ fo̱ dɔŋhwe̱re̱e̱ ko̱ŋko̱‑ɔ, ne̱ ɔnyare̱ ko̱ mɔ a be̱e̱ ba bo̱ pee akatɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Amo̱‑ɔ fe̱raa mo̱ŋ de ikii, ɔnyare̱ mɔ na Yeesuu e̱ gye̱ ne̱ bo̱ naa, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ se̱ŋsa gbaa a le̱e̱ Galile̱yanyi lee‑o ne̱e̱.”

60 Ne̱ Peetroo a be̱e̱ be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Ɔnyare̱, mo̱ŋ nyi ke̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱ ke̱mo̱ ase̱ŋ‑ɔ.” Puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ na ɔ saŋ ɔ sa se̱ŋsa, ne̱ kyaŋare̱ a fo̱re̱. 61 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a buruwaa de̱e̱re̱ Peetroo akatɔ‑rɔ, ne̱ Peetroo a nyiŋŋi si fe̱yɛ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ndɔɔ kanye mɔ, fo̱ e̱ swe̱e̱ iluwi e̱sa fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ nyi mo̱, pwɛɛ na kyaŋare̱ dɛɛ fo̱re̱.” 62 Amo̱ fe̱raa ne̱ Peetroo a le̱e̱ yɔ kawu ya su bwe̱e̱tɔ.

Ane̱ŋ ne̱ baa saare̱ Yeesuu, ne̱ baa daye̱ mò̱‑ɔ

(Matiyo 26.67–68; Maak 14.65)

63 Ne̱ bamo̱ ne̱ ba de̱e̱re̱ Yeesuu si‑o a saare̱ mò̱, ne̱ baa daye̱ mò̱. 64 Ne̱ baa ba kaprakɛɛ bo̱ ŋure mò̱ akatɔ se̱. Amɔ ɔko̱ ya da mò̱ na bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ i nyi fe̱yɛ fo̱ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱, tɔwe̱ mò̱ ne̱ ɔɔ da fo̱‑ɔ gywii ane̱.” 65 Ne̱ baa tɔwe̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ bo̱ saare̱ mò̱.

Ane̱ŋ ne̱ baa yaa Yeesuu Yudaa awuye a iwurekpa‑ɔ

(Matiyo 26.57, 59–66; Maak 14.53, 55–64)

66 Kaye̱ ŋke‑o, ne̱ maŋ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ a bo̱ gyaŋŋe̱, ne̱ baa baa Yeesuu bamo̱ akatɔ‑rɔ. 67 Ne̱ bo̱ yɛ, “Tɔwe̱ a ane̱ nu, fo̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ ɔɔɔ?”

Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ ya tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ gbaa, mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ a mo̱nꞌ gyi. 68 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ ya bise mo̱ne̱ ase̱ŋ, ne̱ mo̱ne̱ maa lee kanɔ. 69 Amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ le̱e̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ yɔ, mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, e̱ kye̱na Wuribware̱ owure dabe̱‑ɔ kigyise si, na mo̱ aa mò̱ a gyi mò̱ kuwure‑o.”*

70 Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ yɛ, “Amo̱ fe̱raa, amɔ fo̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o ne̱e̱ e̱e̱e̱?”

Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a tɔwe̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ.”

71 Ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ maa lɛɛ kpa ɔko̱ a ɔ bo̱ tɔwe̱ ko̱tɔko̱ pwɛɛ na ane̱ dɛɛ ŋu fe̱yɛ oo gyi ke̱pɔ. Ane̱ fɔŋfɔŋ gbaa a nu mò̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ mò̱ aa Wuribware̱ ta.”

23

Ane̱ŋ ne̱ baa yaa Yeesuu Romanyi gominaa akatɔ‑rɔ‑ɔ

(Matiyo 27.1–2, 11–14; Maak 15.1–5; Yohanee 18.28–38)

1 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ mɔ a ko̱so̱, ne̱ baa taa Yeesuu yaa Romanyi gominaa ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Pilat‑o akatɔ‑rɔ, na ɔ sa bamo̱ kpa fe̱yɛ bo̱ mɔɔ mò̱. 2 Ne̱ baa le̱e̱ ba po̱rɔ mò̱ mfe̱ŋ fe̱yɛ, “Ane̱ a kra ɔnyare̱ mɔ na ɔ naa ɔ pe̱nna ase̱sɛ fe̱yɛ bo̱ ma ka leŋpoo sa Kaye̱saa, mo̱ne̱ Roma awuye owure dabe̱‑ɔ. Na mò̱ gbaa gye̱ owure ne̱e̱. Ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ yɛ mò̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ.”

3 Ne̱ Pilat a bise Yeesuu fe̱yɛ, “Baa po̱rɔ fo̱ fe̱yɛ fo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ gye̱ Yudaa awuye owure‑o. E̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ i lee kanɔ?”

Ne̱ Yeesuu mɔ yɛ, “Se̱ŋbise mɔ a le̱e̱ fo̱ ase̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱?”

4 Ne̱ gominaa‑o a tɔwe̱ gywii Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na ase̱sɛ biribiri ne̱ baa ba iwurekpa bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, “M fe̱raa mo̱ŋ ŋu ɔnyare̱ mɔ ke̱bɔye̱ ne̱ ki i bu mò̱ ke̱pɔ‑ɔ.”

5 Amaa ŋkee gbaa ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a pee akatɔ ba po̱rɔ mò̱. Bo̱ yɛ “Mò̱ ase̱ŋ ne̱ ɔ kaapo̱‑ɔ e̱ kpa a a baa ase̱ŋ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱. Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ kaapo̱ amo̱, ne̱ mbe̱yɔmɔ ɔɔ taa baa bo̱ fo̱ mfe̱e̱‑ɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ baa yaa Yeesuu Hɛrɔd akatɔ‑rɔ‑ɔ

6 Saŋ ne̱ gominaa‑o a nu amo̱‑ɔ, ne̱ oo bise fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ amo̱ gye̱ Galile̱yanyi ne̱e̱ e̱e̱e̱?” Ne̱ baa be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Ɔ gye̱.” Amɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ owure gye̱ Hɛrɔd* ne̱ ɔ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ saŋ amo̱‑ɔ. 7 Gominaa‑o a nu amo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ sa ne̱ baa yaa Yeesuu Hɛrɔd ase̱.

8 Owure Hɛrɔd a ŋu Yeesuu‑o, ne̱ aa waa mò̱ kɔne̱ bwe̱e̱tɔ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ oo nu mò̱ ase̱ŋ, ne̱ ɔ kyɔ ɔ kpa mò̱ kuŋu ke̱de̱daa. Ɔ kpa a o ŋu akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ ɔ waa‑ɔ ne̱e̱. 9 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ne̱ Hɛrɔd a bise Yeesuu ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ. Amaa Yeesuu mo̱ŋ be̱ŋŋaa mò̱. 10 Ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱‑ɔ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ a le̱e̱ yɔ akatɔ‑rɔ ya po̱rɔ Yeesuu bwe̱e̱tɔ.

11 Ŋkee Owure Hɛrɔd na mò̱ asoogyaa awuye a saare̱ Yeesuu, ne̱ baa waa mò̱ kanɔ ŋke̱maa mɔ ne̱ ba kpa‑ɔ, ne̱ baa ba waagya dame̱naŋsɛ ko̱ bo̱ buŋ mò̱, ne̱ baa kiŋŋaa mò̱ yaa Gominaa Pilat ase̱. 12 Gominaa Pilat a sa ne̱ baa yaa Yeesuu Owure Hɛrɔd ase̱‑ɔ, le̱e̱ ŋke nsi amo̱ ne̱ owure‑o a taa gominaa‑o ke̱nyare̱. Pwɛɛ ne̱ saŋ mɔ a dɛɛ fo̱‑ɔ, bo̱ gye̱ ado̱ŋ ne̱e̱.

Ane̱ŋ ne̱ Romanyi gominaa‑o a sure si fe̱yɛ bo̱ mɔɔ Yeesuu‑o

(Matiyo 27.15–26; Maak 15.6–15; Yohanee 18.39 – 19.16)

13 Ne̱ Gominaa Pilat a te̱e̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na maŋ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ na ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ bo̱ gyaŋŋe̱. 14 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a baa ɔnyare̱ mɔ mo̱ ase̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ naa ɔ pe̱nna ase̱sɛ ne̱e̱. Mbe̱yɔmɔ, mo̱ a bise mò̱ de̱e̱re̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ mfe̱e̱, ne̱ mo̱ a ŋu fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ gyi ase̱ŋ pɛɛɛ ne̱ mo̱ne̱ e̱ po̱rɔ mò̱ amo̱ se̱‑ɔ ke̱pɔ. 15 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Owure Hɛrɔd gbaa mo̱ŋ ŋu ke̱pɔ ne̱ oo gyi‑o, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ oo kiŋŋaa mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ane̱. Ɔnyare̱ mɔ mo̱ŋ waa sɛye̱ ne̱ ane̱ i kperi amo̱ se̱ a ane̱ mɔɔ mò̱‑ɔ. 16 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ sa ne̱e̱ a bo̱ da mò̱ paara, na bo̱ yɔwe̱ mò̱ a ɔ nare̱ ya kyure.” [ 17 Ɔɔ tɔwe̱ ane̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ ke̱maa mɔ Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese kigyibe̱e̱‑ɔ, Romanyi gominaa i lee bamo̱ ne̱ oo tii bamo̱ tiikpa‑ɔ ɔko̱ a ɔ sa bamo̱.]

18 Ne̱ ase̱sɛ pɛɛɛ a faa‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ, “Mɔɔ mò̱! Na fo̱ lee Bar‑Abas le̱e̱ tiikpa‑ɔ sa ane̱.” 19 Bar‑Abas e̱ gye̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ɔɔ sa ne̱ ase̱sɛ a ko̱so̱ kɔ bo̱ kye Roma abane̱ maŋ mɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ mɔɔ ase̱sɛ, ne̱ baa kra mò̱ tii‑o ne̱e̱.

20 Amɔ gominaa‑o saŋ ɔ kpa fe̱yɛ ɔ yɔwe̱ Yeesuu bo̱ kyo̱ŋwe̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ be̱e̱ bise ase̱sɛ‑ɔ. 21 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a be̱e̱ faa‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ, “Da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱! Da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱!”

22 Ne̱ gominaa‑o a be̱e̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ sase̱po̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ bɔye̱ gbaa ne̱ ɔɔ waa? M fe̱raa mo̱ŋ ke̱e̱ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa ne̱ o kperi ke̱mo̱ se̱ a o wu‑o. Mo̱ e̱ sa a bo̱ da mò̱ paara ne̱e̱ a bo̱ yɔwe̱ mò̱ a ɔ nare̱ ya kyure.”

23-24 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a fɛɛ‑rɔ ane̱ŋ‑aaa, ne̱ ŋkee gominaa‑o a bo̱ kpo̱ne̱ sure si fe̱yɛ ɔ waa ke̱tɔ ne̱ bo̱ yɛ ɔ waa‑ɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ oo bu Yeesuu ke̱pɔ. 25 Ne̱ gominaa‑o a lee Bar‑Abas ne̱ ɔɔ baa ase̱ŋ maŋ‑nɔ, ne̱ ɔɔ mɔɔ ase̱sɛ‑ɔ le̱e̱ tiikpa bo̱ kyo̱ŋwe̱, ne̱ ɔɔ taa Yeesuu sa mò̱ asoogyaa awuye fe̱yɛ bo̱ ya waa mò̱ ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ‑ɔ e̱ kpa‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ baa da Yeesuu bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ

(Matiyo 27.32–44; Maak 15.21–32; Yohanee 19.17–27)

26 Saŋ ne̱ asoogyaa awuye‑o de Yeesuu ba yɔ‑ɔ, ne̱ baa gyaŋŋaa ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Kireenee maŋ‑nɔ‑ɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Simɔŋ na ɔ kyo̱ŋ o lwee maŋ‑ɔ‑rɔ. Ne̱ baa ye̱re̱ mò̱ taa kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ bo̱ so̱rɔ mò̱, na ɔ gya Yeesuu si. 27 Na ase̱sɛ de̱maŋte̱‑ɔ gya mò̱ se̱. Akye̱e̱ ko̱ gbaa bo̱ bamo̱‑rɔ bo̱ gya se̱, na ba su ba sa Yeesuu. 28 Ne̱ Yeesuu a buruwaa tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Yɛro̱salɛm akye̱e̱, mo̱ne̱ ma kperi mo̱ se̱ su. Mo̱nꞌ su sa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ na mo̱ne̱ gyi‑ana. 29 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ saŋ ko̱ e̱ ba na ase̱sɛ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Akye̱e̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ ko̱we̱‑ɔ na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ de ŋyaagyi po̱pwɛɛ ne̱ ba nyapo̱ bamo̱‑ɔ aŋu bo̱ daŋ.’ 30 Saŋ amo̱ ne̱ ase̱sɛ e̱ tɔwe̱ a bo̱ gywii abe̱e̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱nꞌ le̱e̱ da ane̱ se̱’ na bo̱ ko̱re̱ abe̱e̱gyi fe̱yɛ, ‘Mo̱nꞌ taa ane̱ bo̱ kwe̱e̱rɔ.’* 31 Kayii bo̱bwɛɛ ne̱ baa kywɛɛ‑ɔ, saŋbo̱to̱ kamo̱ ne̱ kaa wo̱re̱‑ɔ. Bamo̱ a waa mo̱ amo̱‑ɔ mbe̱yɔmɔ‑ɔ, ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ ba ba a bo̱ bo̱ waa mo̱ne̱ kamɛɛ‑rɔ?”

32 Amɔ anyare̱ anyɔ ko̱ ne̱ bo̱ gye̱ abɔye̱waapo̱‑ɔ mɔ tii si, ne̱ ba yaa bamo̱ aa Yeesuu a bo̱ mɔɔ. 33 Saŋ ne̱ baa fo̱ mfe̱ŋ ne̱ ba te̱e̱ ɛ “Ko̱lɔŋko̱rɔŋgyi swe̱e̱re̱”‑ɔ, ne̱ baa da Yeesuu bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱ mfe̱ŋ. Ne̱ baa da abɔye̱waapo̱ anyɔ‑ɔ mɔ ɔko̱ bo̱ me̱ra ko̱ko̱ se̱ mò̱ kigyise si, ne̱ baa da ɔko̱‑ɔ mɔ ko̱ko̱ se̱ Yeesuu ke̱be̱na se̱. 34 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ ɛ, “N se̱, taa asoogyaa awuye mɔ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ nyi ke̱tɔ ne̱ ba waa‑ɔ.” Ne̱ asoogyaa awuye‑o a waa mpini mpini bo̱ ke Yeesuu atɔ buŋsɛ‑rɔ taa.

35 Ne̱ ŋkee ase̱sɛ‑ɔ ye̱re̱ ba de̱e̱re̱, na Yudaa awuye agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ e̱ mɔse̱ mò̱ ba tɔwe̱ ba kyo̱ŋwe̱ Yeesuu fe̱yɛ, “Ɔɔ mo̱rɔwe̱ bo̱ko̱, amaa mo̱nꞌ sa a ane̱ ke̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a tɔwe̱ ɛ mò̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ, ɔ taare̱ a ɔ mo̱rɔwe̱ mò̱ e̱ye̱e̱ aaa.”

36 Ne̱ asoogyaa awuye‑o gbaa a saare̱ mò̱, ne̱ baa yɔ Yeesuu ase̱ ya sa mò̱ nta. 37 Ne̱ bo̱ yɛ, “Fo̱ e̱ gye̱ Yudaa awuye owure kase̱ŋtiŋ, amo̱ fe̱raa mo̱rɔwe̱ fo̱ e̱ye̱e̱.”

38 Ne̱ baa taa kawo̱re̱taa ko̱ ne̱ gominaa‑o a kyo̱rɛɛ se̱ fe̱yɛ, “Ke̱e̱ Yudaa awuye owure‑o” bo̱ me̱ra Yeesuu aŋu si.

39 Ne̱ abɔye̱waapo̱ ne̱ baa da bamo̱ aa Yeesuu bo̱ me̱ra ayii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱ kake ko̱ŋko̱‑ɔ ɔko̱ a tu asaagyi we̱e̱ Yeesuu si fe̱yɛ, “N gye̱ fo̱ e̱ gye̱ Kristoo‑o ooo? Mo̱rɔwe̱ fo̱ e̱ye̱e̱, na fo̱ mo̱rɔwe̱ ane̱.”

40 Ne̱ abɔye̱waapo̱ amo̱ ɔnyɔse̱po̱‑ɔ a faa mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ɔ se̱ fe̱yɛ, “Fo̱ mo̱ŋ se̱re̱ Wuribware̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Ke̱pɔ ko̱ŋko̱ ne̱ baa bu ane̱ aa mò̱. 41 Ane̱ fe̱raa gbaa, baa bu ane̱ ke̱pɔ kpa se̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ bɔye̱ ne̱ ane̱ a waa‑ɔ ko̱kɔ ne̱ baa ka ane̱‑ɔ, amaa mò̱ fe̱raa, ɔ mo̱ŋ waa bɔye̱ ko̱.”

42 Ne̱ mò̱ fe̱raa a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Yeesuu, saŋ ne̱ fo̱ e̱ ba a fo̱ bo̱ gyi kuwure‑o, fo̱ ma kaŋ taŋ mo̱ se̱.”

43 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ i gyi fo̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ndɔɔ mo̱ aa fo̱ e̱ yɔ Wuribware̱ se̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ

(Matiyo 27.45–56; Maak 15.33–41; Yohanee 19.28–30)

44-45 Aa bo̱ fo̱ mpase̱‑ɔ, ne̱ kyɔwe̱ a yɔwe̱ ke̱da, ne̱ kibugyii a da swe̱e̱re̱ amo̱ se̱ pɛɛɛ. Ne̱ kaa gyi e̱dɔŋhwe̱re̱e̱ e̱sa. Ne̱ ŋkee waagya ne̱ baa bo̱ kuŋ Wuribware̱ suŋkpa a do̱dɔ‑rɔ a ke̱kyaŋ‑nɔ‑ɔ a kyaŋ‑nɔ ntuŋ ŋnyɔ. 46 Ne̱ Yeesuu a faa‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ, “N se̱ eee, mo̱ a taa mo̱ kra bo̱ waa fo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ.” Mò̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ oo kii E̱bware̱ lee.

47 Amɔ asoogyaa ɔbre̱sɛ‑ɔ a ŋu atɔ ne̱ aa waa mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ kyo̱rɔ Wuribware̱, ne̱ ɔ yɛ, “Kase̱ŋtiŋ, weetee ɔ gye̱ se̱sɛ timaa.” 48 Amo̱ fe̱raa ase̱sɛ ne̱ baa gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ ba de̱e̱re̱ atɔ‑ɔ a ŋu ke̱tɔ ne̱ kaa waa‑ɔ, ne̱ baa kiŋŋi yɔ pe̱, na bamo̱ asare̱e̱ gya bamo̱ aŋu ba su. 49 Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ nyi Yeesuu nɛɛnɛɛ‑ɔ na akye̱e̱ ne̱ baa gya mò̱ se̱ le̱e̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ ye̱re̱ ke̱fɔ ba de̱e̱re̱ ba kyo̱ŋwe̱.

Ane̱ŋ ne̱ baa pure Yeesuu‑o

(Matiyo 27.57–61; Maak 15.42–47; Yohanee 19.38–42)

50-51 Amɔ ɔnyare̱ ko̱ mɔ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yo̱sɛf ne̱ ɔɔ le̱e̱ Arimate̱ya maŋ ne̱ ɔ bo̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Ɔ gye̱ se̱sɛ timaa, ne̱ ase̱sɛ mɔ be̱e̱ ba bu mò̱ bwe̱e̱tɔ. Mò̱ fe̱raa gywii saŋ ne̱ Wuribware̱ i gyi kuwure swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ ne̱e̱. O tii iwurekpa ase̱ŋgyipo̱‑ɔ se̱, amaa n gye̱ mò̱ aa bamo̱ kanɔ fe̱yɛ bo̱ bu Yeesuu ke̱pɔ. 52 Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ ɔnyare̱ mɔ a yɔ Gominaa Pilat ase̱ ya ko̱re̱ kpa fe̱yɛ mò̱ fe̱raa e̱ ya taa Yeesuu kifuniŋ a ɔ yaa pure. 53 Amɔ ke̱gye̱raŋta ko̱ mɔ ne̱ baa ŋeri ke̱fo̱re̱ lee bɔ fe̱yɛ ke̱kyaŋ‑ɔ maa mfe̱ŋ. Amaa bo̱ mo̱ŋ tɛɛ pure ɔko̱ ke̱mo̱‑rɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ Yo̱sɛf a ya maye̱ kifuniŋ‑o, ne̱ ɔɔ ba kyefuri bo̱ miri mò̱, ne̱ ɔɔ waa me̱naŋ taa mò̱ waa ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ. 54 A le̱e̱ fe̱yɛ kake amo̱ gye̱ Ifiyara ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ kyɔwe̱ ya lo̱we̱, amɔ kukyure kake a lweero, ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ o suŋ kusuŋ.

55 Ne̱ akye̱e̱ ne̱ baa gya Yeesuu si le̱e̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ a gya Yo̱sɛf se̱ ya ŋu ke̱gye̱raŋta‑ɔ na ane̱ŋ ne̱ ɔɔ ba Yeesuu kifuniŋ‑o bo̱ be̱ya‑rɔ‑ɔ. 56 Ne̱ baa kiŋŋi yɔ pe̱ ya kpa kadwii na kakyanne̱ na bo̱ ba bo̱ kyiine Yeesuu kifuniŋ‑o. Ne̱ baa kyure kukyure kake‑o fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ.

24

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o

(Matiyo 28.1–10; Maak 16.1–8; Yohanee 20.1–18)

1 Me̱me̱ne̱da, kake ne̱ Yudaa awuye‑o i kyure, ne̱ bo̱ maa waa kusuŋ ke̱maa‑ɔ a kyo̱ŋ‑ɔ, Kosiyara gye̱gyaye̱ tututu, ne̱ akye̱e̱‑ɔ a yɔ Yeesuu ke̱gye̱raŋta‑ɔ ase̱, na bo̱ de kadwii na kakyanne̱‑ɔ bamo̱ ase̱. 2 Amaa bamo̱ a fo̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ ase̱‑ɔ, baa ŋu fe̱yɛ ke̱fo̱re̱ dabe̱ ne̱ baa kuroŋ bo̱ kpuse ke̱mo̱ kanɔ‑ɔ se̱ fe̱yɛ po̱ne̱‑ɔ a kuroŋ le̱e̱‑rɔ. 3 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa lweero. Amaa bo̱ mo̱ŋ ŋu ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu kifuniŋ‑o da‑rɔ. 4 Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱. Puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ baa ŋu anyare̱ anyɔ ko̱, na bo̱ buŋ e̱kaare̱ ne̱ e̱ to̱re̱ se̱ pare̱pare̱pare̱‑ɔ bo̱ ye̱re̱ bamo̱ ase̱. 5 Kufu a nya akye̱e̱ amo̱‑ɔ se̱, ne̱ baa buŋŋe anyare̱ anyɔ amo̱ akatɔ‑rɔ.

Ne̱ anyare̱ anyɔ‑ɔ a bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ i buwi alowipo̱‑rɔ mo̱ne̱ e̱ kpa ɔko̱ ne̱ o te‑o? 6 Yeesuu mo̱ŋ bo̱ mfe̱e̱, ɔɔ kyɔ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, ɔɔ dare̱e̱. Mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ ɔɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ saŋ ne̱ ɔ bo̱ Galile̱ya‑ɔ fe̱yɛ, 7 ‘A tiri fe̱yɛ bo̱ taa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, bo̱ waa abɔye̱waapo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ, na bo̱ da mo̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱, na ke̱mo̱ kake sase̱po̱‑ɔ na n kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro.’ ”

8 Ne̱ akye̱e̱‑ɔ a nyiŋŋi ase̱ŋ‑ɔ se̱. 9 Ne̱ baa kiŋŋi le̱e̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ, ne̱ baa ya tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ baa ŋu‑o pɛɛɛ gywii mò̱ agyase̱po̱ kudu kako̱‑ɔ, na bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ bamo̱ ase̱‑ɔ. 10 Amɔ akye̱e̱ amo̱ anyare̱ e̱ gye̱ Mariya Magadalanyi na Yohana na Yakubu mò̱ nyi Mariya. Akye̱e̱ mɔ na bo̱ko̱ ne̱ bo̱ tii bamo̱ se̱‑ɔ ya yɔ ya tɔwe̱ ase̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ gywii Yeesuu ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ. 11 Amaa baa fa ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ akye̱e̱ amo̱ a tɔwe̱ gywii bamo̱‑ɔ mo̱ŋ de kaase̱. Amo̱se̱‑ɔ bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ gyi.

12 Ne̱ Peetroo fe̱raa a ko̱so̱ ŋwɛɛnaŋ yɔ Yeesuu a ke̱gye̱raŋta‑ɔ ase̱. Mò̱ a fo̱‑ɔ, ne̱ oo buŋŋe de̱e̱re̱‑rɔ ŋu kyefuri ne̱ baa bo̱ miri Yeesuu kifuniŋ‑o. Ɔ mo̱ŋ lɛɛ ŋu sɛye̱ bo̱ tii si. Ne̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa‑ɔ a kpe̱ŋ mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ oo kiŋŋi yɔ pe̱.

Imayus ko̱yɔ‑ɔ

(Maak 16.12–13)

13 Kake amo̱ dɛɛ, ne̱ Yeesuu agyase̱po̱ anyɔ ko̱ a ko̱so̱ le̱e̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ bo̱ naa ba yɔ kamaŋgyii ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Imayus‑o. Mfe̱ŋ na Yɛro̱salɛm e̱ waa fe̱yɛ e̱maye̱re̱ isunoo. 14 Bo̱ naa ba yɔ na ba tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa Yeesuu Yɛro̱salɛm‑ɔ ase̱ŋ. 15 Bamo̱ a naa na ba tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ Yeesuu fɔŋfɔŋ a le̱e̱ to̱ŋ ko̱ nare̱ ya tɔ bamo̱‑rɔ, ne̱ ŋkee mò̱ aa bamo̱ naa. 16 Baa ŋu mò̱, amaa bo̱ mo̱ŋ pini mò̱.

17 Ne̱ Yeesuu a bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ naa mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ne̱ i gywii abɛɛ‑ɔ ne̱e̱?”

Ne̱ baa sii ye̱re̱, ne̱ oo ŋu fe̱yɛ bamo̱ akatɔ a pee. 18 Ne̱ bamo̱ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kilopas‑ɔ a bise Yeesuu fe̱yɛ, “Amɔ fo̱ fe̱raa fo̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ɔfɔ Yɛro̱salɛm mfe̱e̱, ne̱ fo̱ mo̱ŋ nyi ŋke mfe̱ne̱ mɔ‑rɔ a ke̱tɔ ne̱ kaa ba‑ɔ?”

19 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Nte̱tɔ ase̱ŋ ya ba?”

Ne̱ baa be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Ke̱tɔ ne̱ kaa waa Yeesuu Nasarɛte̱nyi‑o. Weetee ɔ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱, ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ a sa mò̱ ke̱yaale̱ŋ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ ɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ, na ɔ kaapo̱ abware̱se̱ŋ. 20 Ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱‑ɔ na maŋ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ a gyi mò̱ ase̱ŋ, ne̱ baa bu mò̱ ke̱pɔ, ne̱ bo̱ yɛ a bware fe̱yɛ o wu. Ne̱ baa taa mò̱ sa Roma awuye, ne̱ baa da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱. 21 Na weetee ane̱ mɔ ane̱ de mò̱ te̱maa fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ ba na ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ Isireelii awuye. Amɔ ŋke nsa e̱ gye̱ ndɔɔ fe̱yɛ bamo̱ a waa mò̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ a tɔwe̱‑ɔ. 22 Amaa ane̱ akye̱e̱ ne̱ bo̱ tii ane̱ se̱‑ɔ a sa ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ ane̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ baa ya de̱e̱re̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ gye̱gyaye̱ kese‑ro. 23 Ne̱ bo̱ mo̱ŋ ŋu kifuniŋ‑o, ne̱ baa kiŋŋi bo̱ tɔwe̱ gywii ane̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mbɔɔ ko̱ a lee bamo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱. Mfe̱ŋ ne̱ baa tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ Yeesuu a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro. 24 Ne̱ ane̱‑rɔ bo̱ko̱ a ya de̱e̱re̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ, bo̱ mo̱ŋ ŋu Yeesuu‑o fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ akye̱e̱ amo̱ a tɔwe̱‑ɔ.”

25 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ mo̱ŋ de mfɛɛre̱. Mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ gyi mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 26 Mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ nu kaase̱ fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ Kristoo ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ‑o i ŋu awo̱re̱fɔɔ na o wu, pwɛɛ na ɔ dɛɛ nya wuraa na ke̱dabe̱ Wuribware̱ se̱.”

27 Bamo̱ aa Yeesuu a kya kpa se̱ bo̱ naa‑ɔ, ne̱ Yeesuu a le̱e̱ o lee ke̱tɔ ne̱ Mosis na Wuribware̱ akyaamɛɛ‑ɔ a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ bo̱ kaapo̱ mò̱ kuŋu si ase̱ŋ‑nɔ pɛɛɛ gywii bamo̱.

28 Bamo̱ a kpa a bo̱ tɔ kamaŋgyii ne̱ ba yɔ kamo̱ se̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a waa fe̱yɛ mò̱ fe̱raa e̱ kyo̱ŋ se̱ mfe̱ŋ‑ɔ. 29 Amaa bo̱ mo̱ŋ sure si fe̱yɛ ɔ kyo̱ŋ yɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ ɔ bo̱ so̱we̱ bamo̱ ase̱ mfe̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ kyɔwe̱ a lo̱we̱. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Yeesuu a ya so̱we̱ bamo̱ ase̱.

30 Ne̱ mò̱ aa bamo̱ a kye̱na na bo̱ gyi ateese, ne̱ ɔɔ taa bodobodoo‑o, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ se̱, ne̱ ɔɔ te̱ŋŋe̱‑rɔ sa bamo̱ a bo̱ gyi. 31 Ŋkee ne̱ bamo̱ akatɔ a buŋŋi nɛɛnɛɛ‑ɔ ne̱e̱, ne̱ baa pini mò̱ mfe̱ŋ, amaa bo̱ mo̱ŋ lɛɛ ŋu mò̱, ɔɔ ŋaa.

32 Ne̱ baa tɔwe̱ gywii abɛɛ fe̱yɛ, “Saŋ ne̱ ɔɔ kaapo̱ ane̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, aa waa ane̱ kɔne̱, ne̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ a yuri ane̱, bɛɛɛ?”

33 Mfe̱ŋ ne̱ baa ko̱so̱ puri amo̱‑rɔ kiŋŋi yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ya to̱ fe̱yɛ Yeesuu agyase̱po̱ kudu kako̱‑ɔ na bamo̱ ne̱ bo̱ tii si‑o a gyaŋŋe̱. Ne̱ abɛɛ anyɔ‑ɔ a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ baa ŋu Yeesuu na ɔ ke̱e̱. 34 Ne̱ baa be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Kase̱ŋtiŋ, ane̱ nyaŋpe̱ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro. Oo lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ Simɔŋ.” 35 Ne̱ anyare̱ anyɔ‑ɔ a tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ kaa ba kpa‑ɔ‑rɔ‑ɔ na ane̱ŋ ne̱ baa pini Yeesuu saŋ ne̱ ɔɔ te̱ŋŋe̱ bodobodoo‑o‑ro sa bamo̱‑ɔ gywii bamo̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ

(Maak 16.14–18; Yohanee 20.19–23)

36 Na anyare̱ anyɔ‑ɔ saŋ ba tɔwe̱ ase̱ŋ‑ɔ ba gywii Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu fɔŋfɔŋ a le̱e̱ bamo̱ se̱ ɔ ye̱re̱ bamo̱‑rɔ mfe̱ŋ, ne̱ ɔɔ ka bamo̱ kanɔ fe̱yɛ, “E̱ye̱e̱ yure mo̱ne̱.” 37 Ne̱ kufu a nya bamo̱, ba fa fe̱yɛ ba ŋu kye̱ŋaŋpo̱ ko̱ ne̱e̱. 38 Ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Ntɔ i de mo̱ne̱ kufu? Nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ mo̱ne̱ i gyi? 39 Mo̱nꞌ de̱e̱re̱ mo̱ asare̱e̱ na mo̱ ayaapapaa, na mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ mo̱ ne̱e̱. Na mo̱nꞌ kra mo̱‑rɔ a mo̱nꞌ ke̱e̱. Kye̱ŋaŋpo̱ de ayeegyi na abowii fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu n de‑o ooo?”

40 Mò̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ taa mò̱ asare̱e̱ na ayaapapaa bo̱ kaapo̱ bamo̱. 41 Bo̱ saŋ bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ Yeesuu a ase̱ŋ‑ɔ gyi kyɛɛkyɛɛ. Amaa bamo̱ akatɔ a gyi, ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱. To, ne̱ Yeesuu a bise bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ de ateese ko̱ mfe̱e̱ aaa?”

42 Ne̱ baa taa kakiŋgyi de̱ŋasɛ katiŋ ko̱ sa mò̱. 43 Ne̱ ɔɔ taa wo̱ bamo̱ akatɔ‑rɔ mfe̱ŋ.

44 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Saŋ ne̱ n te na mo̱ aa mo̱ne̱ e̱ sa se̱ŋsa‑ɔ, mo̱ a tɔwe̱ ase̱ŋ ko̱ gywii mo̱ne̱, ne̱ m be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑rɔ. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ Mosis a kyo̱rɛɛ waa mò̱ mbraa wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ a kyo̱rɛɛ‑ɔ, ne̱ Deefid a kyo̱rɛɛ waa mò̱ iliŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ bo̱ le̱e̱ mo̱ kuŋu si‑o e̱ ba kase̱ŋtiŋ.”

45 Ne̱ ɔɔ kya se̱ kaapo̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ a gye̱ mò̱ kuŋu si ase̱ŋ‑ɔ kaase̱. 46 Ne̱ ŋkee ɔɔ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ne̱e̱ fe̱yɛ Kristoo ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ i gyi awo̱re̱fɔɔ, na o wu, na ke̱mo̱ ŋke nsa o kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro. 47 Na mo̱nꞌ yɔ mfe̱e̱ a Yɛro̱salɛm awuye‑o na kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ ya ba mo̱ ke̱nyare̱ bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii bamo̱. Na mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ ɔke̱maa nu mò̱ e̱ye̱e̱, na o kiŋŋi le̱e̱ mò̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na Wuribware̱ nya taa mò̱ e̱bɔye̱‑ɔ bo̱ ke mò̱. 48 Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ e̱ gye̱ amo̱ aye̱re̱rɔpo̱. 49 Na mo̱ fɔŋfɔŋ sa a Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ywe̱e̱ mo̱ne̱ se̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ n se̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ. Amaa mo̱nꞌ gywii maŋ‑nɔ mfe̱e̱ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ nya mfaanɛɛ a ke̱yaale̱ŋ ne̱ ke̱ e̱ le̱e̱ so̱so̱‑ɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu yii so̱so̱‑ɔ

(Maak 16.19–20; Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ asuŋ 1.9–11)

50 Ne̱ ŋkee Yeesuu a sa ne̱ mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a yɔ hare̱e̱ Bɛtaniya kamaŋgyii, ne̱ ɔɔ yase̱ mò̱ asare̱e̱ so̱so̱, ne̱ oo yure bamo̱ mfe̱ŋ. 51 Mò̱ a maa se̱ o yure bamo̱‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ a bo̱ yaa mò̱ so̱so̱.

52 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a sii mfe̱ŋ suŋ mò̱, ne̱ baa kiŋŋi yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, na bamo̱ akatɔ a gyi bwe̱e̱tɔ. 53 Ne̱ baa yɔ bo̱ bo̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ kabuno ba kyo̱rɔ Wuribware̱ kake ke̱maa.

* 1:11 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 30.1-10.

* 1:15 Anyare̱ ke̱kare̱ 6.1-4.

* 2:22-24 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 13.2, 12.

* 2:22-24 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 12.6-8.

* 3:6 Isaya 40.3-5 (LXX).

* 3:19-20 Mò̱ e̱ gye̱ Hɛrɔd Antipas.

* 4:4 Mbraa ke̱be̱e̱sa 8.3.

* 4:8 Mbraa ke̱be̱e̱sa 6.13.

* 4:10-11 Kiliŋ 91.11-12.

* 4:12 Mbraa ke̱be̱e̱sa 6.16.

* 4:19 Isaya 61.1-2 (LXX).

* 4:25 1 Awure 17.1, 18.1.

* 4:27 2 Awure 5 1-14.

* 7:27 Malakii 3.1.

* 8:10 Isaya 6.9 (LXX).

* 10:27 Mbraa ke̱be̱e̱sa 6.5.

* 10:27 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 19.18.

* 13:35 Kiliŋ 118.26.

* 17:27 Ke̱le̱e̱kaase̱ 6.

* 17:28 Ke̱le̱e̱kaase̱ 18.

* 18:20 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 20.12-16; Mbraa ke̱be̱e̱sa 5.16-20.

* 19:38 Kiliŋ 118.26.

* 19:46 Isaya 56.7.

* 19:46 Yɛrɛme̱ya 7.11.

* 20:17 Kiliŋ 118.22.

* 20:37 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 3.6.

* 20:42-43 Kiliŋ 110.1.

* 22:37 Isaya 53.12.

* 22:69 Daniyɛl 7.13-14.

* 23:6 Mò̱ e̱ gye̱ Hɛrɔd Antipas ne̱e̱.

* 23:30 Hoseya 10.8.

Yohanee

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

Yohanee

Ke̱tɔ ne̱ Yohanee a kyo̱rɛɛ bo̱ le̱e̱ ase̱ŋ timaa‑o si‑o

1

Ane̱ŋ ne̱ Abware̱se̱ŋ‑ɔ du‑o

(Matiyo 3.1–12; Maak 1.1–8; Lukas 3.1–18)

1 Atɔ ke̱maa ke̱le̱e̱kaase̱‑ɔ,

Abware̱se̱ŋ kyɔ ɔ bo̱‑rɔ.

Abware̱se̱ŋ‑ɔ na Wuribware̱ i te.

Abware̱se̱ŋ‑ɔ na Wuribware̱ gye̱ ko̱ko̱ŋko̱.

2 Saŋ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ kaye̱‑ɔ,

Abware̱se̱ŋ‑ɔ na Wuribware̱ kyɔ bo̱ bo̱‑rɔ.

3 Mò̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ a waa ke̱tɔ ke̱maa bo̱ bo̱rɔ.

Ke̱tɔ ke̱maa ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱‑ɔ, ɔ mo̱ŋ kwaye̱ mò̱.

4 Abware̱se̱ŋ‑ɔ se̱ ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ye̱re̱

ke̱ e̱ nya ŋkpa.

Ŋkpa pɛɛɛ a le̱e̱ mò̱ ase̱ ne̱e̱.

Ŋkpa mɔ a taa ke̱laŋŋe̱rɔ baa ase̱sɛ.

5 Ke̱laŋŋe̱rɔ mɔ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ laŋŋe̱ kibugyii‑ro,

ne̱ kibugyii‑o maa taare̱ a ko̱ kyo̱ŋ ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ.

6 Ɔnyare̱ ko̱ e̱ dɛɛ ɔ bo̱‑rɔ ne̱ baa te̱e̱ mò̱ ɛ Yohanee.

Ne̱ Wuribware̱ a suŋ mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱.

7 Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ ba bo̱ tɔwe̱ ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ ase̱ŋ

gywii ase̱sɛ, na bamo̱ pɛɛɛ nu ase̱ŋ‑ɔ, na bo̱ kɔɔre̱ gyi.

8 N gye̱ Yohanee fɔŋfɔŋ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ sa ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ,

mò̱ fe̱raa, Wuribware̱ a suŋ mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ

ɔ bo̱ tɔwe̱ ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ ase̱ŋ.

9 Abware̱se̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ ke̱laŋŋe̱rɔ kase̱ŋtiŋ amo̱

ne̱ ke̱ e̱ sa ase̱sɛ pɛɛɛ ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ.

10 Ne̱ ɔɔ baa ke̱laŋŋe̱rɔ kaye̱‑rɔ.

Amaa saŋ ne̱ ɔɔ bo̱ kye̱na kaye̱‑rɔ‑ɔ,

kaye̱‑rɔ ase̱sɛ mo̱ŋ pini mò̱,

amaa mò̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ kaye̱‑ɔ bo̱ bo̱rɔ.

11 Ne̱ ɔɔ ba kaye̱ ne̱ ɔɔ twe̱e̱‑ɔ‑rɔ,

amaa mò̱ ase̱sɛ ne̱ ɔɔ twe̱e̱‑ɔ mɔ a kine mò̱.

12 Amaa bamo̱ bo̱ko̱ fe̱raa a kra mò̱ nɛɛnɛɛ,

ne̱ baa kɔɔre̱ mò̱ gyi,

amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ sa bamo̱ pɛɛɛ kpa

fe̱yɛ bo̱ kii Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana.

13 Amaa se̱sɛ ya kii Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ ɔko̱,

n gye̱ se̱sɛ dimaadi e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ kpa ne̱ ɔɔ ko̱we̱ gyi,

Wuribware̱ fɔŋfɔŋ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ ko̱we̱ mò̱.

14 To, ne̱ Abware̱se̱ŋ‑ɔ a bo̱ kii nyiŋkpasɛ,

ne̱ ɔɔ kye̱na ane̱ ase̱ kafo̱ŋfwe̱e̱.

Ɔ bo̱ ane̱ ase̱, ne̱ oo ŋu ane̱ e̱wɛɛ bwe̱e̱tɔ,

ne̱ o de kase̱ŋtiŋ ɔ kyɔ ke̱tɔ ke̱maa.

Ne̱ ane̱ a ŋu mò̱ wuraa na mò̱ ke̱dabe̱ ne̱ a kaapo̱ ane̱

fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi ko̱ŋko̱ kpeŋ‑o.

15 Ne̱ Yohanee gbaa a le̱e̱ ɔ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ fe̱yɛ,

“Mo̱nꞌ ke̱e̱ mò̱. Mo̱ a kyɔ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ gywii mo̱ne̱.

Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ ba mo̱ kamɛɛ‑rɔ.

Ɔ kyɔ mo̱ ke̱dabe̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ kyɔ o te kyee

pwɛɛ ne̱ baa dɛɛ ko̱we̱ mo̱.”

16 To, mò̱ a ŋu ane̱ e̱wɛɛ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱,

ne̱ ɔɔ sa ane̱ ŋyure bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ.

17 Mosis si ne̱ Wuribware̱ a ba mbraa‑ɔ bo̱ bo̱rɔ,

amaa Yeesuu Kristoo si ne̱ Wuribware̱ a ba ŋyure

na kase̱ŋtiŋ bo̱ bo̱rɔ.

18 Amaa fe̱raa ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ ŋu Wuribware̱,

mò̱ gyi ko̱ŋko̱ amo̱ ne̱ o te me̱raa mò̱ se̱ Wuribware̱‑ɔ,

mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ du‑o.

Yohanee Osuubɔpo̱ ase̱ŋ‑ɔ

19 Ne̱ Yudaa awuye agye̱ŋkpɛɛpo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ a suŋ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ na Lewii awuye ko̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ ase̱ fe̱yɛ bo̱ yɔ ya bise mò̱ fe̱yɛ, “Nsɛ e̱ gye̱ fo̱? Fo̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ o suŋ‑o ooo?”

20 Yohanee mo̱ŋ kine bamo̱ ke̱be̱ŋŋaa, ne̱ ɔɔ kaapo̱ bamo̱‑rɔ nɛɛnɛɛ fe̱yɛ, “Daabii. N gye̱ mo̱ e̱ gye̱ Kristoo amo̱.”

21 Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “To, ne̱ weetee nsɛ e̱ gye̱ fo̱? Fo̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Iliya ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ ɔ be̱e̱ ba a ɔ bo̱ gye̱ Kristoo ŋkpɛɛ‑ɔ ɔɔɔ?”

Ne̱ ɔ yɛ, “N gye̱ Iliya e̱ gye̱ mo̱.”

Ne̱ baa be̱e̱ bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a kyɔ tɔwe̱ gywii ane̱ fe̱yɛ ɔ ba‑ɔ ɔɔɔ?”*

Ne̱ ɔ yɛ, “Daabii, n gye̱ mò̱ ne̱e̱.”

22 To, ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ yɛ, “Amo̱ fe̱raa, tɔwe̱ gywii ane̱ mò̱ ne̱ fo̱ gye̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ ya lee kanɔ bamo̱ ne̱ baa suŋ ane̱‑ɔ ase̱. E̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱ fo̱ e̱ye̱e̱ ase̱ŋ?”

23 Ne̱ Yohanee a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya a kyo̱rɛɛ mò̱ ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ fe̱yɛ,

‘Ɔko̱ e̱ fɛɛ‑rɔ kimukee‑ro ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ,

Mo̱nꞌ lɔŋŋɔ kpa kye̱rarasɛ nɛɛnɛɛ

bo̱ be̱ya ane̱ nyaŋpe̱ a ɔ bo̱rɔ se̱!’ ”*

24-25 Ne̱ mbɔɔ ne̱ baa suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Yohanee ase̱‑ɔ bo̱ko̱ gye̱ Farisii awuye. Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ mo̱ŋ gye̱ Kristoo bɛɛɛ Iliya bɛɛɛ Wuribware̱ kyaamɛɛ amo̱, ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ e̱ bɔ ase̱sɛ asuu?”

26 Ne̱ Yohanee a lee kanɔ fe̱yɛ, “M fe̱raa, nkyu ne̱ n de mo̱ e̱ bɔ asuu, amaa ɔko̱ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ, ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi mò̱. 27 Mo̱ a gye̱ mò̱ ŋkpɛɛ ba, amaa mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ ŋ kra mò̱ ase̱be̱ta‑rɔ lee gbaa, na m fwe̱e̱ mò̱ ayaapapaa se̱.”

28 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ a waa Bɛtaniya kamaŋgyii ne̱ ɔ bo̱ Yo̱o̱daŋ bo̱ŋ kyɔwe̱ le̱e̱kpa a ke̱be̱gya‑ɔ‑rɔ, mfe̱ŋ ne̱ Yohanee e̱ bɔ asuu‑o ne̱e̱.

Wuribware̱ a kasanne̱gyii‑o

29 Kaye̱ ŋke‑o ne̱ Yohanee a ŋu Yeesuu na ɔ ba mò̱ ase̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ke̱e̱ ɔko̱ ne̱ o lee kaye̱‑rɔ e̱bɔye̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ba mɔɔ kasanne̱gyii ko̱ bo̱ de ba lee e̱bɔye̱‑ɔ. Mò̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ a kasanne̱gyii‑o.

30 Se̱sɛ mɔ ase̱ŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ ba mo̱ kamɛɛ‑ɔ. Ɔ kyɔ mo̱ ke̱dabe̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ kyɔ o te kyee pwɛɛ ne̱ baa dɛɛ ko̱we̱ mo̱.’ ” 31-34 Ne̱ Yohanee a tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ waa pini fe̱yɛ Yeesuu e̱ gye̱ mò̱ ne̱ Wuribware̱ a suŋ mò̱ fɔŋfɔŋ bo̱ gye̱ ŋkpɛɛ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ gywii ase̱sɛ‑ɔ. Ɔ yɛ, “Pwɛɛ ne̱ Yeesuu a ba mo̱ ase̱‑ɔ, mo̱ŋ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o ne̱e̱. Nsaŋ‑ɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, ‘Fo̱ e̱ bɔ asuu, mo̱ e̱ sa a Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o le̱e̱ so̱so̱ ba kaase̱ fe̱yɛ kuwurele̱pɔ‑ɔ. Se̱sɛ ne̱ ke̱ e̱ kye̱na mò̱ se̱‑ɔ, mò̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o. Ne̱ mò̱ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ ɔ ba kufwiiŋe timaa amo̱ a ɔ bo̱ gyee ase̱sɛ‑ɔ.’ To, ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱, Yohanee, e̱ bɔ mo̱ne̱ Isireelii awuye asuu‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ nya gyii mò̱. Ne̱ mbe̱yɔmɔ mo̱ fɔŋfɔŋ a ŋu mò̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ taare̱ a n tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ Yeesuu mɔ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o kase̱ŋtiŋ.”

35-36 Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ Yohanee mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱ anyɔ ko̱ be̱e̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ, ne̱ oo ŋu Yeesuu naa ɔ kyo̱ŋ. Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ ke̱e̱ mò̱ ne̱ mo̱ a kaapo̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ ba mɔɔ mò̱ fe̱yɛ kasanne̱gyii‑o na bo̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ!”

37 Mò̱ agyase̱po̱ anyɔ‑ɔ a nu fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ amo̱‑ɔ, ne̱ baa yɔ Yeesuu ase̱.

38 Yeesuu a nyɔŋ ke̱e̱, ne̱ oo ŋu fe̱yɛ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ i buwi mo̱ne̱ e̱ kpa?”

Ne̱ baa bise Yeesuu fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, mfe̱ne̱ ne̱ fo̱ te?”

39 Ne̱ oo lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ bo̱ ke̱e̱.” Saŋ amo̱‑ɔ kyɔwe̱ a kyɔ kpeere, ne̱ mò̱ aa bamo̱ a yɔ, ne̱ baa ya ŋu mfe̱ŋ ne̱ o te‑o, ne̱ baa nya se̱ sii mò̱ ase̱ kake amo̱ pɛɛɛ.

40 Agyase̱po̱ ne̱ baa gya Yeesuu si‑o ɔko̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Andruu, ne̱ o de daa ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Simɔŋ. 41 Mfe̱ŋ ne̱ oo buwi kpa mò̱ daa, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ a ŋu Masiya‑o.” (Masiya kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Kristoo ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱‑rɔ‑ɔ.)

42 Ne̱ Andruu a yaa Simɔŋ Yeesuu ase̱. Ne̱ Yeesuu a de̱e̱re̱ mò̱ diŋŋ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Yohanee mò̱ gyi Simɔŋ, amaa le̱e̱ ndɔɔ bo̱ yɔ fo̱ ke̱ŋasɛnyare̱ e̱ gye̱ Ke̱e̱fas.” (Griiki se̱ŋsa‑rɔ ke̱mo̱ e̱ gye̱ Peetroo, ne̱ Peetroo kaase̱ mɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Ke̱fo̱re̱.)

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a te̱e̱ Filipo na Nataniyɛl‑ɔ

43-44 Kaye̱ a be̱e̱ ke‑o, ne̱ Yeesuu a kra fe̱yɛ ɔ yɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱. Ne̱ oo ŋu ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Filipo, ne̱ ɔɔ le̱e̱ Bɛtɛsaye̱da maŋ‑nɔ, Andruu na Peetroo‑ana aye̱‑ɔ. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ba a mo̱ aa fo̱ a yɔ.”

45 Ne̱ Filipo a ŋu ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Nataniyɛl‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ a ŋu mò̱ ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a kyo̱rɛɛ mò̱ ase̱ŋ bo̱ waa Wuribware̱ mbraa a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ gbaa a be̱e̱ kyo̱rɛɛ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ. Mò̱ e̱ gye̱ Yeesuu, Yo̱sɛf mò̱ gyi, ne̱ ɔɔ le̱e̱ Nasarɛt maŋ‑nɔ‑ɔ.”

46 Ne̱ Nataniyɛl a bise Filipo fe̱yɛ, “Nasarɛt! A taare̱ a a waa fe̱yɛ kamaŋgyii mɔ‑rɔ ne̱ atɔ dame̱naŋsɛ a le̱e̱ aaa?”

Ne̱ Filipo yɛ, “Bo̱ ke̱e̱ ɛ.”

47 Yeesuu a ŋu Nataniyɛl e̱ ba mò̱ ase̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ke̱e̱ Isireeliinyi kase̱ŋtiŋ, ne̱ ɔ mo̱ŋ de kaye̱ba‑ɔ.”

48 Ne̱ Nataniyɛl a bise mò̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ a waa fo̱ nyi mo̱?”

Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ a taare̱ ŋu fo̱, na m bo̱ mfe̱e̱, pwɛɛ ne̱ Filipo a dɛɛ te̱e̱ fo̱ baa mo̱ ase̱. N gye̱ figi kiyii kaase̱ ne̱ fo̱ bo̱ aaa?”

49 Ne̱ Nataniyɛl yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, Wuribware̱ mò̱ gyi‑o e̱ gye̱ fo̱. Isireelii swe̱e̱re̱ owure‑o e̱ gye̱ fo̱!”

50 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ane̱ŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii fo̱ fe̱yɛ mo̱ a taare̱ ŋu fo̱, na m bo̱ mfe̱e̱, saŋ ne̱ fo̱ bo̱ kiyii‑o kaase̱‑ɔ se̱, ne̱ fo̱ a kɔɔre̱ mo̱ gyi aaa? Saŋ ko̱ e̱ ba na fo̱ ŋu amo̱ ne̱ a kyɔ amo̱‑ɔ.” 51 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Kase̱ŋtiŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ awo̱re̱‑rɔ i buŋŋi‑ro, na Wuribware̱ mbɔɔ e̱ ba kaase̱ ba ywe̱e̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, si ba kiŋŋi ba yɔ so̱so̱.”

2

Kana maŋ‑nɔ a ko̱ko̱fɔ‑ɔ

1 Amo̱ ŋke ŋnyɔ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ baa taa ko̱ko̱fɔ Kana maŋ ne̱ ɔ bo̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ. 2 Ne̱ baa te̱e̱ Yeesuu na mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ bo̱ ba ko̱ko̱fɔ‑ɔ‑rɔ. Amɔ Yeesuu mò̱ nyi bo̱ mfe̱ŋ.

3 Saŋ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ ko̱ko̱fɔ‑ɔ‑rɔ a nta‑ɔ a lo̱we̱. Ne̱ Yeesuu mò̱ nyi a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Bamo̱ nta‑ɔ pɛɛɛ a lo̱we̱.”

4 Ne̱ Yeesuu yɛ, “N na, m fe̱raa, mo̱ saŋ‑ɔ mo̱ŋ tɛɛ fo̱ a ŋ waa ko̱tɔko̱.”

5 Ne̱ Yeesuu mò̱ nyi a tɔwe̱ gywii ayaafɔre̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔ tɔwe̱ a o gywii mo̱ne̱‑ɔ.”

6 Yudaa awuye de asare̱e̱ ke̱fwe̱e̱ ko̱ ne̱ baa suye le̱e̱ bamo̱ ade̱daapo̱ ase̱‑ɔ. Nkyu ne̱ bo̱ de ba fwe̱e̱ bamo̱ asare̱e̱‑ɔ bo̱ alaŋ dabe̱ dabe̱ ko̱ ne̱ baa ba afo̱re̱ bo̱ waa‑ɔ‑rɔ. Alaŋ mɔ ke̱ke̱maa nkyu e̱ fo̱ aŋko̱re̱ kitiŋ. 7 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii ayaafɔre̱‑ɔ fe̱yɛ bo̱ sɛɛ nkyu bo̱ bo̱rɔ alaŋ‑ɔ. Ne̱ baa sɛɛ nkyu bo̱ bo̱rɔ amo̱ pe̱e̱pe̱e̱pe̱e̱.

8-9 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mbe̱yɔmɔ mo̱nꞌ saa nkyu‑o ŋko̱ le̱e̱ alaŋ‑ɔ ko̱ko̱ŋko̱‑rɔ yaa bo̱ sa ko̱ko̱fɔ‑ɔ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱.” Ne̱ nkyu‑o a buruwi nta.

Ne̱ ŋkee baa taa nta‑ɔ yaa mò̱, ne̱ ɔɔ da ke̱e̱. Mò̱ a da ke̱e̱‑ɔ, ɔ mo̱ŋ pini mfe̱ŋ ne̱ nta amo̱ a le̱e̱‑ɔ, amaa ayaafɔre̱ ne̱ baa saa nkyu‑o baa‑ɔ fe̱raa nyi. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ te̱e̱ ɔko̱fɔ kuri, 10 ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa i ke nta timaa‑o pwɛɛ ne̱e̱, ne̱ afɔ pɛɛɛ ya nya nuu ane̱ŋ ne̱ a baare bamo̱‑ɔ pwɛɛ na ɔ dɛɛ baa nta ke̱maa ne̱ ɔ kpa‑ɔ. Amaa fo̱ fe̱raa, fo̱ a taa nta timaa bo̱ sii kamɛɛ bo̱ fo̱ mbe̱yɔmɔ ne̱e̱, ne̱ fo̱ a dɛɛ lee baa.”

11 Kana maŋ ne̱ ɔ bo̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ ne̱ Yeesuu a bo̱ le̱e̱ waa atɔ ne̱ a kpe̱ŋ e̱ye̱e̱‑ɔ. Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ gye̱ ŋkpɛɛ kaapo̱ mò̱ ke̱yaale̱ŋ. Amo̱se̱ ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a kɔɔre̱ mò̱ gyi. 12 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Yeesuu na mò̱ nyi na mò̱ tire‑ana na mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a yɔ Kapaaniyum maŋ‑nɔ, ne̱ baa kye̱na mfe̱ŋ ŋke kafo̱ŋfwe̱e̱ ko̱.

Saŋ ne̱ Yeesuu a yɔ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ

13 Kasu kanɔ ateese kigyibe̱e̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱‑ɔ a kpa a ko̱ fo̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. 14 Ne̱ ɔɔ yɔ Wuribware̱ suŋkpa kabuno ya to̱ anyare̱ na ba fe e̱naate̱ na e̱sanne̱ na awurele̱pɔ, ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ mɔ te bamo̱ iteeburi ase̱ ba kyeeri Roma swe̱e̱re̱ se̱ atanne̱ ba yaa Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ atanne̱‑rɔ. 15 Yeesuu a ŋu amo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ taa ife bo̱ waa paara, ne̱ ɔɔ gya e̱sanne̱‑ɔ na e̱naate̱‑ɔ pɛɛɛ le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o, ne̱ ɔɔ gye̱ra gye̱ra atanne̱ akyeeripo̱ a iteeburi‑o bo̱ da, ne̱ ɔɔ ŋo̱ra bamo̱ atanne̱ agyi‑o‑ro. 16 Ne̱ ɔɔ sa ne̱ bamo̱ ne̱ ba fe awurele̱pɔ‑ɔ a taa amo̱ le̱e̱ mfe̱ŋ. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ma taa n se̱ aye̱ bo̱ kii ke̱gya gyikpa.”

17 Ane̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ se̱‑ɔ, mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a nyiŋŋi ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ,

“Wuribware̱, ke̱kpa de̱maŋte̱ ne̱ mo̱ e̱ kpa fo̱ suŋkpa‑ɔ

a kɔɔre̱ mo̱ kakpo̱nɔ.”*

18 Ne̱ Yudaa awuye agye̱ŋkpɛɛpo̱ a ba mò̱ ase̱ bo̱ bise mò̱ fe̱yɛ, “Ntɔ atɔ dabe̱ ne̱ fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ waa bo̱ kaapo̱ ane̱, na a kaapo̱ fe̱yɛ fo̱ de kpa fe̱yɛ fo̱ waa amo̱‑ɔ?”

19 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ya bwee Wuribware̱ suŋkpa mɔ, ŋke nsa bo̱ fo̱‑ɔ, mo̱‑ɔ mo̱ a be̱e̱ pwɛɛ mò̱ bo̱ ye̱ra.”

20 Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Baa taa nsu aduna na nsiye ne̱e̱ bo̱ pwɛɛ Wuribware̱ suŋkpa mɔ,† ne̱ fo̱ fe̱raa, fo̱ yɛ ŋke nsa bo̱ fo̱‑ɔ fo̱ a be̱e̱ pwɛɛ mò̱ aaa?”

21 Amaa Wuribware̱ suŋkpa ne̱ Yeesuu e̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ gye̱ suŋkpa ne̱ bo̱ ye̱re̱ mò̱‑rɔ‑ɔ. Suŋkpa ne̱ ɔ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ mò̱ fɔŋfɔŋ kayo̱wɔre̱. 22 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mò̱ a wu ne̱ baa pure mò̱‑ɔ, mò̱ kikyiŋŋi‑ro‑o mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a nyiŋŋi si fe̱yɛ ɔɔ tɔwe̱ amo̱‑ɔ, ne̱ baa kɔɔre̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ na ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ gyi.

23 Yeesuu a bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ saŋ ne̱ ba gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o, ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a kɔɔre̱ mò̱ gyi, ane̱ŋ ne̱ baa ŋu atɔ dabe̱ dabe̱ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ se̱. 24 Amaa Yeesuu mo̱ŋ taa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ o nyi ane̱ŋ ne̱ bamo̱ pɛɛɛ du‑o. 25 Amo̱se̱ se̱‑ɔ a mo̱ŋ tiri fe̱yɛ ɔko̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ bo̱ du‑o gywii mò̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ o nyi ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ.

3

Yeesuu na Nikodeemus

1 Ɔnyare̱ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Nikodeemus. Ɔ gye̱ Yudaa awuye a maŋ abre̱sɛ‑ɔ ɔko̱, ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ gye̱ Farisii awuye‑o ɔko̱. 2 Kanye ko̱, ne̱ ɔɔ yɔ Yeesuu ase̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, ane̱ nyi fe̱yɛ fo̱ gye̱ ɔkaapo̱po̱ ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ maa taare̱ a ɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ mɔ ne̱ fo̱ e̱ waa‑ɔ, amɔ Wuribware̱ ye̱re̱ mò̱‑rɔ.”

3 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ i gyi fo̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ɔko̱ maa taare̱ a o tii Wuribware̱ a kuwure‑o si, amɔ baa be̱e̱ ko̱we̱ mò̱ pwɛɛ.”

4 Ne̱ Nikodeemus a bise mò̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ ba waa na bo̱ be̱e̱ ko̱we̱ se̱sɛ ne̱ ɔɔ daŋ‑ɔ? Kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ maa lɛɛ taare̱ a o kiŋŋi lwee mò̱ nyi kame‑ro a ɔ be̱e̱ ko̱we̱ mò̱ nyɔse̱po̱.”

5 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ i gyi fo̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ, ɔko̱ maa taare̱ a o tii Wuribware̱ a kuwure‑o si, amɔ baa ba nkyu bo̱ bɔ mò̱ asuu, ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ko̱we̱ mò̱. 6 Mò̱ ne̱ dimaadi a ko̱we̱ mò̱‑ɔ de dimaadi ko̱yo̱wɔre̱gyi, ne̱ mò̱‑ɔ mɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ko̱we̱ mò̱‑ɔ fe̱raa mò̱ kra a nya ŋkpa po̱pwɛɛ. 7 Amo̱se̱ se̱‑ɔ fo̱ ma sa a a kpe̱ŋ fo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ gywii fo̱ fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ bo̱ be̱e̱ ko̱we̱ mo̱ne̱ ɔke̱maa. 8 To, afwii e̱ da a yɔ mfe̱ŋ ne̱ a kpa‑ɔ ne̱e̱. Fo̱ i nu amo̱ se̱, amaa fo̱ mo̱ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ aa le̱e̱‑ɔ na mfe̱ŋ ne̱ a yɔ‑ɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ane̱ maa nu kaase̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ ko̱we̱ ɔko̱‑ɔ.”

9 Ne̱ Nikodeemus a lee kanɔ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ amo̱‑ɔ e̱ waa a a waa ane̱ŋ?”

10 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ gye̱ Isireelii awuye‑ro ɔkaapo̱po̱ dabe̱‑ɔ, na fo̱ mo̱ŋ nyi amo̱‑ɔ aaa? 11 Mo̱ i gyi fo̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ane̱ nyi‑o ase̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱, ne̱ ke̱tɔ ne̱ ane̱ a ŋu‑o ase̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱. Amaa amo̱ pɛɛɛ gbaa mo̱ne̱ ɔke̱maa maa kɔɔre̱ ane̱ ase̱ŋ o gyi. 12 Kaye̱ mɔ‑rɔ atɔ ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱, ne̱ mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ mo̱ mo̱ne̱ i gyi‑o, saŋbo̱to̱ Wuribware̱ se̱ ase̱ŋ ne̱ mo̱ ya tɔwe̱ gywii mo̱ne̱, ne̱ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ a mo̱nꞌ gyi aaa? 13 Na ɔko̱ mɔ mo̱ŋ tɛɛ yɔ Wuribware̱ se̱ ya ŋu. Amaa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a le̱e̱ Wuribware̱ se̱ ba. Amo̱se̱ ne̱ mo̱ e̱ taare̱ a n tɔwe̱ Wuribware̱ se̱ atɔ ase̱ŋ.

14 Mo̱ne̱ a kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ŋu ane̱ŋ ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a taa kayo̱waa bo̱ waa ke̱tɔ ko̱ fe̱yɛ ko̱wɔ‑ɔ*, ne̱ ɔɔ ba ke̱mo̱ bo̱ kye̱na kayii so̱so̱, na ɔke̱maa ne̱ ko̱wɔ a duŋ mò̱ kimukee‑ro mfe̱ŋ‑ɔ, mò̱ ya yase̱ kuŋu de̱e̱re̱ ke̱tɔ‑ɔ na ɔ ma wu, amaa na ɔ nya ŋkpa‑ɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱e̱, a tiri fe̱yɛ bo̱ yase̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, so̱so̱, 15 na ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mo̱ o gyi‑o maa wu, amaa na ɔ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 16 A kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kpa kaye̱‑rɔ ase̱sɛ ke̱baŋse̱‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ taa mò̱ gyi ko̱ŋko̱ wo̱re̱ kpeŋ ne̱ o de‑o sa ane̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mò̱ o gyi‑o maa wu, amaa ɔ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

17 A mo̱ŋ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a suŋ mò̱ gyi bo̱ kyo̱ŋwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ kii kaye̱‑rɔ ase̱sɛ ɔse̱ŋgyipo̱, amaa ɔɔ ba ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ ba a ɔ bo̱ kii kaye̱‑rɔ ase̱sɛ ɔmo̱rɔwe̱po̱. 18 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mò̱ o gyi‑o, Wuribware̱ maa bu mò̱ ke̱pɔ, amaa ɔke̱maa ne̱ ɔ maa kɔɔre̱ mò̱ o gyi‑o, Wuribware̱ a kyɔ bu mò̱ ke̱pɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ kɔɔre̱ Wuribware̱ mò̱ gyi ko̱ŋko̱ kpeŋ‑o gyi. 19 Mfaanɛɛ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ba a mo̱nꞌ bo̱ ŋu bamo̱ ne̱ Wuribware̱ i bu ke̱pɔ‑ɔ, amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ke̱laŋŋe̱rɔ a ba kaye̱‑rɔ, amaa kaye̱‑rɔ ase̱sɛ e̱ kpa kibugyii‑o bo̱ kyo̱ŋ ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ba waa atɔ ne̱ a gye̱ bɔye̱‑ɔ. 20 Ɔke̱maa ne̱ ɔ waa e̱bɔye̱‑ɔ se̱re̱ ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ɔ maa kpa a ɔ ba ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ maa kpa a mò̱ e̱bɔye̱‑ɔ le̱e̱ kawu. 21 Amaa ɔke̱maa ne̱ ɔ waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ‑o e̱ ba ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ, na ke̱laŋŋe̱rɔ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kya mò̱‑rɔ a ɔ waa ke̱tɔ ke̱maa.”

Yeesuu na Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ

22 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Yeesuu na mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a yɔ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱. Ne̱ mò̱ aa bamo̱ a kye̱na mfe̱ŋ ŋke mfe̱ne̱ ko̱, ne̱ baa bɔ ase̱sɛ asuu. 23 Saŋ amo̱‑ɔ Yohanee mɔ bo̱ maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Aye̱nɔŋ ne̱ ɔ maa Salim maŋ‑ɔ se̱, ɔ bɔ asuu, a le̱e̱ fe̱yɛ nkyu bo̱ mfe̱ŋ bwe̱e̱tɔ. Ase̱sɛ naa mò̱ ase̱, ne̱ ɔ bɔ bamo̱ asuu. 24 Saŋ amo̱‑ɔ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ tii Yohanee.

25 Ne̱ Yohanee agyase̱po̱‑ɔ na Yudaanyi ko̱ a le̱e̱ ba gyiiri ikii bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ba bɔ asuu‑o si. 26 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ baa yɔ Yohanee ase̱, ne̱ baa tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, fo̱ a nyiŋŋi ɔnyare̱ ne̱ ɔɔ ba fo̱ ase̱ nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱ aaa? Ɔko̱ ne̱ fo̱ a tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ, Yeesuu ne̱ ane̱ de. Mbe̱yɔmɔ ɔ maa se̱ ɔ bɔ asuu, amo̱se̱ se̱‑ɔ ɔke̱maa naa mò̱ ase̱ ɔ bɔ asuu! A bware fe̱yɛ ɔ waa ane̱ŋ aaa?”

27 Ne̱ Yohanee a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “A bware. Ɔke̱maa na aketɔ ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱‑ɔ. 28 Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ye̱re̱ mo̱‑rɔ fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ n gye̱ mo̱ e̱ gye̱ Kristoo‑o, amaa Wuribware̱ a suŋ mo̱ bo̱ gye̱ mò̱ ŋkpɛɛ ne̱e̱. 29 Kristoo du fe̱yɛ ɔko̱fɔ kuri‑o, ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ naa mò̱ ase̱‑ɔ du fe̱yɛ mò̱ ɔko̱fɔ‑ɔ. M fe̱raa, n du fe̱yɛ ɔko̱fɔ kuri mò̱ nyare̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ mò̱ kpa‑ɔ. To, mbe̱yɔmɔ mo̱ a ŋu mò̱ a ba, ne̱ mò̱ a nu mò̱ se̱ŋsa‑ɔ, ne̱ mo̱ akatɔ a gyi bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ ŋkee ɔɔ nya mò̱ ɔko̱fɔ‑ɔ. 30 A bware fe̱yɛ Yeesuu e̱ gye̱ ne̱ ɔ waa ke̱dabe̱, na mo̱, Yohanee, mɔ ŋ kii kagyingyii.”

Mò̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Wuribware̱ se̱‑ɔ

31 Yeesuu a le̱e̱ Wuribware̱ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, ɔ kyɔ ɔke̱maa. Ɔko̱ ne̱ baa ko̱we̱ mò̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ mɔ gye̱ kaye̱ mɔ‑rɔ se̱sɛ, ne̱ ɔ tɔwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱ŋ, amaa mò̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Wuribware̱ se̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kyɔ bamo̱ pɛɛɛ. 32 Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ oo ŋu‑o na ke̱tɔ ne̱ oo nu‑o, amaa nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ mò̱ ase̱ŋ gyi? 33 Amaa ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ o gyi‑o e̱ ba amo̱ a ɔ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ wuye. 34 Mò̱ ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ Wuribware̱ ase̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a sa mò̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o ke̱yaale̱ŋ bwe̱e̱tɔ. 35 Mò̱ se̱ Wuribware̱ a kpa mò̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ taa ke̱tɔ ke̱maa bo̱ waa mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. 36 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o o gyi‑o e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, amaa ɔke̱maa ne̱ ɔ maa kɔɔre̱ mò̱ o gyi‑o maa nya ŋkpa pɛɛɛ, na Wuribware̱ kaduŋfwii sii mò̱ se̱.

4

Yeesuu na ɔkye̱e̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Samariya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ

1 Ne̱ Farisii awuye a nu fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ baa yɔ Yeesuu ase̱, ne̱ ɔɔ bɔ bamo̱ asuu‑o a bo̱ kii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ kyo̱ŋ Yohanee lee‑o. 2 Kase̱ŋtiŋ fe̱raa Yeesuu fɔŋfɔŋ mo̱ŋ bɔ asuu‑o, amaa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ya bɔ ase̱sɛ asuu.

3 To, Yeesuu a nu ane̱ŋ ne̱ baa tɔwe̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ kiŋŋi yɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱. 4 Saŋ ne̱ ɔ yɔ‑ɔ, ne̱ oo ŋu fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ ɔ bo̱rɔ Samariya swe̱e̱re̱ se̱. 5 Ne̱ ɔɔ fo̱ Samariya maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Sikaa ne̱ ɔ maa swe̱e̱re̱ ko̱ ne̱ Yudaa awuye ɔde̱daapo̱ Yakubu a taa sa mò̱ gyi Yo̱sɛf‑ɔ.* 6 Mfe̱ŋ ne̱ kitiribu ne̱ ba te̱e̱ ke̱mo̱ ɛ Yakubu kitiribu‑o bo̱‑ɔ. Yeesuu a nare̱ kpo̱ne̱‑ɔ se̱‑ɔ, mò̱ a bo̱ fo̱ kitiribu amo̱ ase̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ kye̱na ke̱mo̱ ase̱ a o kyure. Saŋ amo̱‑ɔ na kyɔwe̱ a fo̱ mpase̱.

7 Yeesuu a te kitiribu‑o ase̱, mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ Samariya ɔkye̱e̱ ko̱ a ba a ɔ bo̱ saa nkyu, ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Sa mo̱ nkyu a n nuu.” 8 Saŋ amo̱‑ɔ, mò̱ agyase̱po̱‑ɔ yii maŋ‑nɔ a bo̱ ya sɔɔ ateese.

9 Ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ a lee kanɔ fe̱yɛ, “Fo̱ gye̱ Yudaanyi ne̱e̱, ne̱ mo̱‑ɔ n gye̱ Samariyanyi, ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ n sa fo̱ nkyu a fo̱ nuu?” Ke̱tɔ se̱ ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Yudaa awuye na Samariya awuye mɔ maa nuu ato̱re̱nkyu ko̱ŋko̱‑rɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ bo̱ maa gyi e̱gyare̱ ko̱ŋko̱‑rɔ.

10 To, ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Fo̱ dɛɛ fo̱ nyi ke̱tɔ timaa ne̱ Wuribware̱ e̱ waa a ɔ sa fo̱‑ɔ ne̱e̱, bɛɛɛ fo̱ dɛɛ fo̱ nyi mò̱ ne̱ ɔ yɛ fo̱ sa mò̱ nkyu‑o ne̱e̱‑ɔ, weetee fo̱ de a fo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ sa fo̱ nkyu, na ɔ sa fo̱ nkyu ne̱ n sa ŋkpa ne̱ m maa lo̱we̱‑ɔ.”

11 Yeesuu a tɔwe̱ amo̱‑ɔ, ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, fo̱ mo̱ŋ de atɔ a fo̱ bo̱ saa nkyu‑o, ne̱ kitiribu‑o mɔ bo̱ keŋ. Ne̱ mfe̱ne̱ ne̱ fo̱ e̱ nya nkyu mɔ ne̱ n sa ŋkpa ne̱ m maa lo̱we̱‑ɔ a fo̱ le̱e̱? 12 Fo̱ nyi fe̱yɛ fo̱ kyɔ ane̱ nana Yakubu aaa? Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ taa kitiribu mɔ sa ane̱. Ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ na mò̱ gyi‑ana na mò̱ mbo̱ a nuu ke̱mo̱ nkyu‑o.”

13 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa ne̱ o nuu nkyu mɔ‑ɔ, burufo be̱e̱ ɔ nya mò̱. 14 Amaa ɔke̱maa ne̱ o nuu nkyu ne̱ mo̱ e̱ sa mò̱‑ɔ fe̱raa, burufo maa lɛɛ nya mò̱ pɛɛɛ. Nkyu ne̱ mo̱ e̱ sa mò̱‑ɔ i sii mò̱ e̱ye̱e̱‑rɔ ne̱e̱ fe̱yɛ kabo̱ŋgyi ne̱ ka sa nkyu ne̱ m maa lo̱we̱‑ɔ. Ane̱ŋ a nkyu mɔ e̱ gye̱ ne̱ n sa mò̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.”

15 Ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, sa mo̱ nkyu amo̱, na burufo maa lɛɛ nya mo̱ pɛɛɛ. N gye̱ ane̱ŋ, mo̱ e̱ de̱e̱ ba mfe̱e̱ a m bo̱ saa nkyu.”

16 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii ɔkye̱e̱‑ɔ fe̱yɛ, “Nare̱ ya te̱e̱ fo̱ kuri, na fo̱ kiŋŋi ba mfe̱e̱.”

17-18 Ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ yɛ, “Mo̱ŋ de kuri.”

Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ mo̱ŋ fo̱ kpa fe̱yɛ fo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ de kuri, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ a waare̱e̱ anyare̱ anuu, amaa ɔnyare̱ ne̱ fo̱ te mò̱ aye̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ mo̱ŋ gye̱ fo̱ kuri kase̱ŋtiŋ. Amo̱se̱‑ɔ kase̱ŋtiŋ ne̱ fo̱ a tɔwe̱ gywii mo̱‑ɔ.”

19 Ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ a ŋu fe̱yɛ fo̱ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱. 20 To, amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ nyi Wuribware̱ mfɛɛre̱‑ɔ se̱‑ɔ, fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ gyi ase̱ŋ ne̱ aa ba ane̱ Samariya awuye na mo̱ne̱ Yudaa awuye mbo̱ŋtɔ‑rɔ hare̱e̱ le̱e̱ de̱daa‑ɔ, na fo̱ tɔwe̱. Hare̱e̱ le̱e̱ ane̱ ade̱daapo̱ a mbe̱e̱‑ɔ se̱ ne̱ ane̱ Samariya awuye a le̱e̱ suŋ Wuribware̱ ke̱be̱e̱ mɔ se̱, amaa mo̱ne̱ Yudaa awuye fe̱raa yɛ Yɛro̱salɛm maŋ e̱ gye̱ mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ suŋ Wuribware̱‑ɔ. Nsɛ‑ana lee e̱ bo̱ kɔne̱?”

21 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔpe̱kye̱e̱, kɔɔre̱ mo̱ gyi fe̱yɛ saŋ ko̱ e̱ ba, ne̱ ɔko̱ maa lɛɛ suŋ Wuribware̱ ke̱be̱e̱ mɔ se̱ bɛɛɛ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. 22 Mo̱ne̱ Samariya awuye mo̱ŋ nyi mò̱ ne̱ mo̱ne̱ i suŋ‑o, amaa ane̱ Yudaa awuye fe̱raa nyi mò̱ ne̱ ane̱ i suŋ‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ Yudaa awuye‑ro ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱rɔwe̱ ase̱sɛ‑ɔ e̱ le̱e̱ a ɔ ba. 23-24 N gye̱ mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ i suŋ Wuribware̱‑ɔ i tiri, amaa kpa suyo ne̱ bo̱ gya se̱ ba suŋ mò̱‑ɔ i tiri. Saŋ e̱ ba, ɔɔ tɔ‑rɔ e̱ba fe̱yɛ ase̱sɛ i suŋ Wuribware̱ to̱ŋ ke̱maa ne̱ bo̱ bo̱‑ɔ. Amaa ke̱bware̱suŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa a ɔ le̱e̱ bamo̱ ase̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ ba ŋkpo̱nɔfwiiri na mfɛɛre̱ kpe̱yaa bo̱ suŋ mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ, Wuribware̱ a gye̱ kufwiiŋe‑o si‑o, ɔ kaapo̱ ane̱ dimaadi bo̱ suŋ mò̱ ane̱ŋ ne̱ o du‑o.”

25 Ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ŋ nyi fe̱yɛ Masiya ne̱ ba te̱e̱ ɛ Kristoo‑o e̱ ba. Mò̱ ya ba, ɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa a o gywii ane̱.”

26 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ gye̱ mò̱, mo̱ e̱ sa se̱ŋsa fo̱ ase̱‑ɔ.”

27 Saŋ ne̱ ba sa se̱ŋsa‑ɔ, ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a ba, ne̱ aa kpe̱ŋ bamo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ sa se̱ŋsa ɔkye̱e̱ ase̱. Amaa bamo̱ ɔko̱ mo̱ŋ bise ɔkye̱e̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ntɔ ya waa?”, ne̱ bo̱ mo̱ŋ bise Yeesuu mɔ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱e̱ ne̱ fo̱ e̱ sa se̱ŋsa fo̱ i gywii ɔkye̱e̱ amo̱?”

28 Ne̱ ɔkye̱e̱ amo̱ a yɔwe̱ mò̱ nkyu na kalɔ bo̱ ye̱ra, ne̱ oo kiŋŋi yɔ maŋ‑nɔ ya tɔwe̱ gywii ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, 29 “Mo̱nꞌ ba bo̱ ke̱e̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ a dɛɛ waa‑ɔ gywii mo̱‑ɔ ooo. N gye̱ Kristoo ne̱e̱ e̱e̱e̱?” 30 Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a kpɔwe̱ le̱e̱ maŋ‑ɔ‑rɔ a bo̱ ya de̱e̱re̱ Yeesuu.

31 Ɔkye̱e̱ amo̱ a yii maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, kɔɔre̱ ateese gyi.”

32 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “N de ateese ne̱ mo̱ i gyi, ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi amo̱ ase̱ŋ‑ɔ.”

33 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a kii ba bise abɛɛ fe̱yɛ, “Ɔko̱ a baa mò̱ ateese ne̱e̱ bɛɛɛ?”

34 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ ateese e̱ gye̱ fe̱yɛ ŋ waa ke̱tɔ ne̱ mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ e̱ kpa‑ɔ, na n lo̱we̱ asuŋ ke̱maa ne̱ ɔɔ sa mo̱ a ŋ waa‑ɔ. 35 Mo̱ne̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘A saŋ aferi ana pwɛɛ na yaabraa ke̱te̱ŋŋe̱be̱e̱ dɛɛ fo̱,’ mo̱‑ɔ mɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ yase̱ akatɔ de̱e̱re̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ adɔɔ‑rɔ a mo̱nꞌ ke̱e̱. Yaabraa a fo̱ e̱te̱ŋŋe̱. 36 Mò̱ ne̱ ɔ te̱ŋŋe̱ na o swii yaabraa mɔ bo̱ tii abɛɛ se̱ a ɔ sa mo̱‑ɔ e̱ nya kakɔka, a le̱e̱ fe̱yɛ yaabraa amo̱ gye̱ ase̱sɛ ne̱ ba nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ odwiipo̱‑ɔ na ɔte̱ŋŋe̱po̱‑ɔ pɛɛɛ akatɔ i gyi. 37 Ke̱kpare̱ mɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ fe̱yɛ, ‘Ɔko̱ e̱ gye̱ ne̱ o dwii, ne̱ ɔko̱ mɔ e̱ kpa.’ 38 Mo̱ a suŋ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ ya swii yaabraa ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ dwii, ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ dɔɔ‑rɔ‑ɔ, bo̱ tii abɛɛ se̱. Bo̱ko̱ ya kyɔ dwii yaabraa‑ɔ dɔɔ‑rɔ, amaa mo̱ne̱ ya kɔɔre̱ bamo̱ kakɔka ne̱ ba ka a bo̱ nya‑ɔ.”

39 Ne̱ Samariya awuye bwe̱e̱tɔ ne̱ bo̱ bo̱ maŋ amo̱‑rɔ‑ɔ a kɔɔre̱ Yeesuu gyi bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔkye̱e̱ amo̱ a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ Yeesuu a tɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mò̱, ɔkye̱e̱‑ɔ, a dɛɛ waa‑ɔ gywii mò̱‑ɔ se̱. 40 Amo̱se̱‑ɔ Samariya awuye‑o a ba mò̱ ase̱‑ɔ, ne̱ baa ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ ba bo̱ kye̱na bamo̱ ase̱. Ne̱ Yeesuu a kye̱na bamo̱ ase̱ ŋke ŋnyɔ. 41 Ase̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱‑ɔ se̱, ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a be̱e̱ kɔɔre̱ mò̱ gyi. 42 Ne̱ baa tɔwe̱ gywii ɔkye̱e̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mbe̱yɔmɔ fe̱raa ane̱ a kɔɔre̱ gyi. N gye̱ ane̱ŋ ne̱ fo̱ a tɔwe̱‑ɔ se̱ ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ gyi, amaa ane̱ŋ ne̱ ane̱ fɔŋfɔŋ a nu ane̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ se̱. Ane̱ nyi fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ ɔmo̱rɔwe̱po̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya kayaagyi ko̱‑ɔ

43 Yeesuu a gyi ŋke ŋnyɔ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ mfe̱ŋ yɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱, 44 a le̱e̱ fe̱yɛ Yeesuu fɔŋfɔŋ a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ kyaamɛɛ ke̱maa, bo̱ maa bu mò̱ mò̱ aye̱ fe̱yɛ to̱ŋ ko̱‑ɔ.” 45 Mò̱ a fo̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a kɔɔre̱ mò̱ gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ, saŋ ne̱ baa yɔ Yɛro̱salɛm ya gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o mfe̱ŋ‑ɔ, baa ŋu ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔɔ waa‑ɔ.

46 Ne̱ oo kiŋŋi ba Kana maŋ ne̱ ɔ bo̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ dɛɛ ba nkyu bo̱ buruwi nta‑ɔ. Saŋ amo̱‑ɔ ɔbre̱sɛ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Kapaaniyum, mfe̱ŋ ne̱ mò̱ gyi nyaŋsɛ e̱ lɔ‑ɔ. Ɔnyare̱ mɔ e̱ waa asuŋ ɔ sa owure ne̱e̱. 47 Mò̱ a nu fe̱yɛ Yeesuu a le̱e̱ Yude̱ya ba Galile̱ya‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ mò̱ ase̱ ya ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ sa a bo̱ yɔ Kapaaniyum maŋ‑nɔ na ɔ ya kya mò̱ gyi ne̱ ɔ lɔ ɔ kpa a o wu‑o sa mò̱.

48 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ɔke̱maa maa kɔɔre̱ mo̱ o gyi, amɔ oo ŋu atɔ dabe̱ na akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ pwɛɛ.”

49 Ne̱ ɔbre̱sɛ‑ɔ yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, ba a ane̱ yɔ pwɛɛ na mo̱ gyi‑o dɛɛ wu.”

50 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Nare̱, fo̱ gyi‑o e̱ kpaare̱.” Ne̱ ɔbre̱sɛ‑ɔ a kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ gyi, ne̱ oo kiŋŋi ɔ yɔ pe̱.

51 Mò̱ a kiŋŋi ɔ yɔ pe̱‑ɔ, ne̱ mò̱ ayaafɔre̱ a gyaŋŋaa mò̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ gyi‑o maa se̱ ɔ kpaare̱.”

52 Ne̱ oo bise bamo̱ saŋ ko̱ŋko̱ ne̱ mò̱ gyi amo̱ a ko̱lɔ‑ɔ a bɔ‑ɔ. Ne̱ baa be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Ndee mpase̱ ne̱ aŋuafwii amo̱ a yɔwe̱ mò̱.”

53 Ne̱ kayaagyi‑o mò̱ se̱ a nyiŋŋi si fe̱yɛ saŋ ko̱ŋko̱ amo̱ dɛɛ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ mò̱ gyi‑o e̱ kpaare̱‑ɔ ne̱e̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ne̱ mò̱ aa mò̱ ase̱sɛ pɛɛɛ a kɔɔre̱ Yeesuu gyi.

54 Amo̱‑ɔ e̱ gye̱ atɔ dabe̱ nyɔse̱po̱ ne̱ Yeesuu a waa le̱e̱ saŋ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ ba Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ.

5

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya ɔnyare̱ ko̱ ke̱pare̱ ko̱ kɛɛ‑ɔ

1 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ kamɛɛ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ amo̱‑ɔ Yudaa awuye de kigyibe̱e̱ ko̱. 2 Ke̱pare̱ ko̱ mɔ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, ne̱ ki de nkyu, ke̱ maa kideŋbee ne̱ baa pwɛɛ bo̱ muruwaa maŋ‑ɔ kibunogyi ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ke̱mo̱ ɛ E̱sanne̱ Kibunogyi‑o. Yudaa awuye e̱ te̱e̱ nkyu amo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Bɛtɛsada. Ki de abraŋdaye̱ anuu bo̱ muruwaa ke̱mo̱ pɛɛɛ. 3 Abraŋdaye̱‑ɔ‑rɔ ne̱ ate̱napo̱ na agyabɔɔ na bamo̱ ne̱ bamo̱ ayaa na asare̱e̱ a wu, ne̱ bo̱ maa taare̱ a bo̱ nare̱‑ɔ pɛɛɛ da [bo̱ gywii saŋ ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ e̱ ba a ɔ bo̱ wure nkyu‑o‑ro‑o. 4 Ke̱tɔ se̱ ne̱ bo̱ gywii ke̱pare̱‑ɔ ase̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ saŋ ko̱ Wuribware̱ kabɔɔ e̱ le̱e̱ so̱so̱ na ɔ bo̱ waa kyuwuri ke̱pare̱‑ɔ‑rɔ. Mò̱ ya waa kyuwuri‑o ane̱ŋ o yii‑o, amɔ alɔpo̱ ne̱ bo̱ da da‑ɔ, mò̱ ne̱ ɔ gye̱ ŋkpɛɛ ya lwee nkyu‑o‑ro‑o, amɔ mò̱ ko̱lɔgyi ke̱maa ne̱ ɔ lɔ‑ɔ a lo̱we̱ puri amo̱‑rɔ].

5 Saŋ amo̱ ɔnyare̱ ko̱ mɔ da mfe̱ŋ dɛɛ, ne̱ ɔɔ lɔ nsu adusa na mburuwa. 6 Yeesuu a ŋu mò̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ kyɔ pini fe̱yɛ oo di mfe̱ŋ kyee, ne̱ oo bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ kpaare̱ aaa?”

7 Ne̱ ɔlɔpo̱‑ɔ a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ ya bo̱ waa kyuwuri nkyu‑o‑ro lo̱we̱, mo̱ŋ de ɔko̱ ne̱ ɔ taa mo̱ a ɔ bo̱ waa nkyu‑o‑ro‑o. Amaa mo̱ fɔŋfɔŋ e̱ maa se̱ mo̱ e̱ yɔ, amɔ ɔko̱ a bo̱ kyo̱ŋ mo̱ se̱ gye̱ ŋkpɛɛ ya lwee nkyu‑o‑ro.”

8 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ko̱so̱, taa fo̱ kraŋ na fo̱ nare̱.” 9 Puri amo̱‑rɔ ne̱ ɔɔ kpaare̱, ne̱ ɔɔ taa mò̱ kraŋ, ne̱ ɔɔ nare̱ o yii.

Kake nsi amo̱ mɔ gye̱ kukyure kake. 10 Ne̱ Yudaa awuye abre̱sɛ ko̱ a tɔwe̱ gywii ɔnyare̱ ne̱ Yeesuu a kya mò̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ndɔɔ gye̱ kukyure kake, amo̱se̱ se̱‑ɔ fo̱ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ fo̱ so̱rɔ kraŋ kake mɔ.”

11 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ ne̱ ɔɔ kya mo̱‑ɔ ya tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, ‘Taa fo̱ kraŋ na fo̱ nare̱.’ ”

12 Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Nsɛ ya tɔwe̱ gywii fo̱ fe̱yɛ, ‘Ko̱so̱ taa fo̱ kraŋ na fo̱ nare̱’?”

13 Amaa ɔnyare̱ ne̱ Yeesuu a kya mò̱‑ɔ mo̱ŋ nyi mò̱ ne̱ ɔɔ kya mò̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ, ase̱sɛ a kyɔ mfe̱ŋ bwe̱e̱tɔ se̱‑ɔ, Yeesuu a le̱e̱ o yii.

14 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a ŋu mò̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Mbe̱yɔmɔ fo̱ a kpaare̱, amo̱se̱ se̱‑ɔ yɔwe̱ e̱bɔye̱ ko̱waa. N gye̱ ane̱ŋ, ko̱tɔko̱ e̱ waa fo̱ na ko̱ kyɔ ke̱mo̱‑ɔ.” 15 Ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a le̱e̱ mfe̱ŋ ya tɔwe̱ gywii Yudaa awuye amo̱ fe̱yɛ Yeesuu ya kya mò̱.

16 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya ɔko̱ kukyure kake‑o si, ne̱ baa le̱e̱ ba tɔɔraa mò̱ bwe̱e̱tɔ. 17 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “N se̱ i suŋ asuŋ saŋ ke̱maa, amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱‑ɔ mo̱ i suŋ saŋ ke̱maa.” 18 Ase̱ŋ mɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ a sa ne̱ Yudaa awuye abre̱sɛ a pee akatɔ fe̱yɛ bo̱ mɔɔ mò̱. N gye̱ sa ne̱ bo̱ yɛ oo kye bamo̱ mbraa ne̱ ŋ ye̱re̱ bo̱ sa kukyure kake‑o wo̱re̱ ne̱e̱, amaa ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ mò̱ se̱, amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ mò̱ aa Wuribware̱ ta ne̱e̱.

Ke̱yaale̱ŋ ne̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o de‑o

19 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ ɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱, Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, maa taare̱ a ŋ waa ke̱tɔ ke̱maa mo̱ e̱ye̱e̱ se̱. Mo̱ e̱ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ i ŋu fe̱yɛ n se̱ e̱ waa‑ɔ ne̱e̱. Ke̱tɔ ne̱ n se̱ e̱ waa‑ɔ ne̱ ŋ gbaa mo̱ e̱ waa, 20 a le̱e̱ fe̱yɛ n se̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ, ne̱ ɔ kaapo̱ mo̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ e̱ waa‑ɔ. N se̱ e̱ kaapo̱ mo̱ atɔ dabe̱ dabe̱ a ŋ waa na a kyɔ amo̱‑ɔ, na a kpe̱ŋ mo̱ne̱ pɛɛɛ e̱ye̱e̱. 21 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ i kyiŋŋi bamo̱ ne̱ baa wu‑o, na ɔ be̱e̱ sa bamo̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱, mò̱ gyi‑o, i kyiŋŋi ɔke̱maa ne̱ ɔ pre̱ mo̱‑ɔ a n le̱e̱ lowi‑ro, na n sa mò̱ ane̱ŋ a ŋkpa‑ɔ. 22 N se̱ fɔŋfɔŋ maa gyi ase̱ŋ o bu ɔko̱ ke̱pɔ, amaa ɔɔ sa mo̱ kpa na ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ mo̱ e̱ gye̱ ne̱ m bo̱ gyi ase̱ŋ, na m bu ke̱pɔ. 23 Wuribware̱ a waa amo̱‑ɔ ne̱e̱ a ase̱sɛ pɛɛɛ nya bu mò̱ gyi‑o fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ba bu mò̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ ɔ maa bu mo̱, Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, maa bu Wuribware̱ ne̱ oo suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ ne̱e̱.

24 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ o nu mo̱ ase̱ŋ, ne̱ ɔ kɔɔre̱ mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ o gyi‑o e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Kase̱ŋtiŋ si o de ane̱ŋ a ŋkpa‑ɔ le̱e̱ saŋ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o. Wuribware̱ maa bu mò̱ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o ke̱pɔ. 25 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ bo̱ te mbe̱yɔmɔ‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ baa wu‑o. Amaa saŋ e̱ ba, saŋ amo̱ a kyɔ fo̱ gbaa, fe̱yɛ, bamo̱ ya nu ase̱ŋ ne̱ mo̱, Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, e̱ tɔwe̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ ya kɔɔre̱ gyi, ba nya ŋkpa po̱pwɛɛ. 26 Wuribware̱ e̱ gye̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ kuŋu, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔɔ sa ne̱ mo̱, mò̱ gyi‑o, gbaa a kii ŋkpa na kukyure amo̱ kuŋu. 27 Ne̱ ɔɔ sa mo̱, mò̱ gyi‑o, kpa fe̱yɛ n gyi ase̱sɛ ase̱ŋ, na m bu bamo̱ ke̱pɔ bɛɛɛ ke̱be̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ dimaadi mò̱ gyi‑o dɛɛ ne̱e̱.

28-29 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma sa a amo̱‑ɔ kpe̱ŋ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱. Saŋ ko̱ e̱ ba ne̱ bamo̱ ne̱ baa wu‑o pɛɛɛ i nu mo̱ bo̱re̱, na bo̱ le̱e̱ bamo̱ agye̱raŋta‑rɔ ba, na bo̱ ma lɛɛ wu. Bamo̱ ne̱ baa waa itimaa‑o e̱ nya kukyure, na bamo̱ ne̱ baa waa e̱bɔye̱‑ɔ mɔ kɔɔre̱ bamo̱ ke̱pɔ kakɔka.”

Yeesuu aye̱re̱rɔpo̱

30 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ma taare̱ a ŋ waa ke̱tɔ ke̱maa mo̱ e̱ye̱e̱ se̱. Mo̱ i gyi ase̱ŋ ane̱ŋ ne̱ n se̱ a kaapo̱ mo̱‑ɔ ne̱e̱, amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ i bu ke̱pɔ bɛɛɛ ke̱be̱ŋ kpa se̱ ne̱e̱. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ fɔŋfɔŋ e̱ kpa‑ɔ ne̱ mo̱ e̱ waa, amaa ke̱tɔ ne̱ mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ e̱ kpa‑ɔ wo̱re̱ ne̱ mo̱ e̱ waa.

31 Fe̱yɛ ɔko̱ kyɔ ɔ mo̱ŋ gye̱ ŋkpɛɛ bo̱ tɔwe̱ mo̱ ase̱ŋ ne̱e̱, weetee mo̱ a ba mo̱ e̱ tɔwe̱ mɔ‑ɔ, mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ sɛye̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ a gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. 32 Amaa ɔko̱ dɛɛ ɔ bo̱‑rɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ mo̱ ase̱ŋ gywii mo̱ne̱, mò̱ e̱ gye̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ. Ŋ nyi fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ mo̱ ase̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ gye̱ kaye̱ba ne̱e̱. 33 Mo̱ne̱ a kyɔ suŋ mbɔɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Yohanee ase̱ fe̱yɛ bo̱ ya bise mò̱ mo̱ ase̱ŋ. Mò̱‑ɔ mɔ a tɔwe̱ se̱sɛ ne̱ n gye̱‑ɔ gywii mo̱ne̱. 34 Amaa n gye̱ se̱sɛ dimaadi ne̱ mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ɔ ye̱re̱ mo̱‑rɔ na mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ mo̱ atɔ ke̱kaapo̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. Mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ ne̱e̱ a Wuribware̱ nya mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱. 35 Yohanee dɛɛ o du ne̱e̱ fe̱yɛ fetiri ne̱ ɔko̱ a kyaŋŋe̱, ne̱ ɔ laŋŋe̱‑rɔ bwe̱e̱tɔ‑ɔ. Katiŋ ko̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ mo̱ne̱ akatɔ a gyi ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu mò̱ ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ se̱‑ɔ.

36 Amaa n de atɔ ko̱ ne̱ a ye̱re̱ mo̱‑rɔ, ne̱ a ko̱ŋ a kyo̱ŋ ane̱ŋ ne̱ Yohanee ye̱re̱ mo̱‑rɔ‑ɔ, atɔ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ atɔ ne̱ n se̱ a sa mo̱ fe̱yɛ ŋ waa‑ɔ. Amo̱ e̱ gye̱ ne̱ a tɔwe̱ mo̱ ase̱ŋ, ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya suŋ mo̱. 37 Ne̱ n se̱ Wuribware̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ gbaa a tɔwe̱ mo̱ ase̱ŋ. N gye̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a nu mò̱ bo̱re̱, bɛɛɛ mo̱ne̱ a ŋu mò̱ akatɔ‑rɔ ne̱e̱. 38-40 Amaa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ n se̱ Wuribware̱ a sa ne̱ baa kyo̱rɛɛ mo̱ ase̱ŋ bo̱ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ. Ɔɔŋ, wo̱re̱ ko̱ŋko̱‑ɔ dɛɛ‑rɔ ne̱ mo̱ne̱ i suye nɛɛnɛɛ, na mo̱nꞌ nya ŋu ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Amo̱ pɛɛɛ gbaa mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ mo̱ne̱ i gyi. Ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ amo̱ mo̱ne̱ i gyi‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a kine mo̱ ne̱ Wuribware̱ a suŋ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ ŋu fe̱yɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ baa kyo̱rɛɛ fe̱yɛ Wuribware̱ i suŋ mo̱ mo̱ne̱ ase̱. Mo̱‑ɔ mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ taare̱ a n sa mo̱ne̱ ŋkpa na kukyure ne̱ mo̱ne̱ i buwi mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ, amaa mo̱ne̱ a kine.

41 To, n gye̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ kyo̱rɔ mo̱ ne̱e̱. 42 Amaa ŋ nyi ase̱sɛ suyo ne̱ mo̱ne̱ gye̱‑ɔ, mo̱ne̱ maa kpa Wuribware̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 43 N se̱ ke̱yaale̱ŋ‑nɔ ne̱ mo̱ a ba, amaa mo̱ne̱ maa kpa a mo̱nꞌ kɔɔre̱ mo̱ gyi. Amaa ɔko̱ ya ba mò̱ fɔŋfɔŋ ke̱yaale̱ŋ bo̱ ba fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mò̱ a mo̱nꞌ gyi. 44 Mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ kyo̱rɔ abɛɛ, amaa mo̱ne̱ maa kpa fe̱yɛ Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ kpeŋ e̱ bo̱‑rɔ‑ɔ kyo̱rɔ mo̱ne̱. Amo̱ e̱ gye̱ ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ kɔɔre̱ mo̱ ase̱ŋ‑ɔ gyi‑o.

45 Mo̱ne̱ ma kaŋ fa fe̱yɛ mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ne̱ kuŋu si e̱bɔye̱ a n gywii n se̱. Wuribware̱ mbraa wo̱re̱ ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a kyo̱rɛɛ‑ɔ ne̱ mo̱ne̱ a taa mo̱ne̱ te̱maa pɛɛɛ bo̱ dɔŋŋɔ se̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ɔ po̱rɔ mo̱ne̱. 46 Mo̱ne̱ a dɛɛ kɔɔre̱ Mosis gyi ne̱e̱‑ɔ, weetee mo̱ne̱ a kyɔ kɔɔre̱ ŋ gbaa mo̱ gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ya kyo̱rɛɛ mo̱ ase̱ŋ. 47 Amaa mo̱ne̱ a mo̱ŋ kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ Mosis a kyo̱rɛɛ‑ɔ gyi‑o si‑o, mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ gyi.”

6

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a sa ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ nnuu ateese‑o

(Matiyo 14.13–21; Maak 6.30–44; Lukas 9.10–17)

1 Amo̱ kamɛɛ ne̱ Yeesuu a ya te̱ŋ Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ‑rɔ. Ke̱pare̱ dabe̱ mɔ dɛɛ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Tibeeriyas. 2 Ne̱ ase̱sɛ biribiri a kpɔwe̱ gya mò̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ baa ŋu mò̱ akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ ɔɔ waa bo̱ kya ase̱sɛ ne̱ ba lɔ‑ɔ. 3 Ne̱ Yeesuu na mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a de̱e̱ ke̱be̱e̱ ko̱ kafwe̱e̱ ya kye̱na ba kyure. 4 Saŋ ne̱ Yudaa awuye i gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o a tɔ‑rɔ.

5 Ne̱ Yeesuu a de̱e̱re̱ muruwaa, ne̱ oo ŋu fe̱yɛ ase̱sɛ biribiri e̱ ba mò̱ ase̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ oo bise Filipo fe̱yɛ, “Mfe̱ne̱ ne̱ ane̱ e̱ bo̱rɔ a ane̱ nya ateese ne̱ a fo̱ ase̱sɛ de̱maŋte̱ mɔ, na ane̱ sɔɔ sa bamo̱?” 6 Yeesuu a tɔwe̱ amo̱‑ɔ ne̱e̱ a ɔ bo̱ kyɔ Filipo‑ro ke̱e̱. Kase̱ŋtiŋ si mò̱‑ɔ mɔ kyɔ o nyi ane̱ŋ ne̱ ɔ waa‑ɔ.

7 Ne̱ Filipo a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Hare̱e̱ ɔke̱maa e̱ nya mbe̱gyɛɛ mbe̱gyɛɛ gbaa, bamo̱ ya ba siidii ŋkpe̱ŋ ŋnyɔ (GHC 2,000) bo̱ sɔɔ bodobodoo, ɔ maa fo̱ bamo̱.”

8 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Andruu, ne̱ ɔ gye̱ Simɔŋ Peetroo mò̱ tire‑o yɛ, 9 “Kanyaŋsɛɛ ko̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ bo̱ mfe̱e̱ ne̱ o de bodobodoo agyi anuu na ŋkiŋgyi ngyingyii ŋnyɔ‑ɔ. Amo̱‑ɔ e̱ fo̱ ase̱sɛ de̱maŋte̱ mɔ aaa?”

10 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa a ase̱sɛ‑ɔ kye̱na.” E̱fa mɔ bo̱ mfe̱ŋ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ ase̱sɛ a kye̱na kye̱na e̱fa‑ɔ se̱. Fo̱ ya kare̱ anyare̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ wo̱re̱ bo̱ bo̱ ŋkpe̱ŋ nnuu. 11 Ne̱ Yeesuu a taa bodobodoo‑o, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ se̱, ne̱ oo ke‑ro sa ase̱sɛ ne̱ bo̱ te mfe̱ŋ‑ɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔɔ waa ŋkiŋgyi‑o mɔ. Ne̱ bodobodoo‑o na ŋkiŋgyi‑o a waa ko̱kyɔ.

12 Bamo̱ pɛɛɛ a gyi ane̱ŋ ne̱ ba taare̱‑ɔ. Saŋ ne̱ baa gyi kpo̱ne̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ swii mpupuriase̱e̱, mo̱ne̱ ma sa a n twe̱e̱.” 13 Ne̱ baa swii bodobodoo mpupuriase̱e̱‑ɔ, ne̱ ŋ ya bo̱rɔ ake kudu anyɔ.

14 Ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a ŋu akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ Yeesuu a waa‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ, “Kase̱ŋtiŋ si ɔnyare̱ mɔ gye̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis yɛ ɔ ba kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ ne̱e̱.” 15 Yeesuu a nyi fe̱yɛ baa waa siraa a bo̱ bo̱ kra mò̱ ke̱yaale̱ŋ se̱ bo̱ gyi kuwure‑o si‑o, ne̱ ɔ be̱e̱ o yii abe̱e̱‑rɔ mò̱ wo̱re̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a nare̱ nkyu si‑o

(Matiyo 14.22–33; Maak 6.45–52)

16 Ke̱de̱e̱pwɛta a fo̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a ba nkyu‑ro. 17 Ne̱ baa lwee ko̱re̱e̱‑rɔ, ne̱ baa kiŋŋi yɔ kamɛɛ‑rɔ ya te̱ŋ ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ‑rɔ Kapaaniyum a ke̱be̱gya‑ɔ. Kanye a fo̱ na Yeesuu mo̱ŋ tɛɛ ba mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ase̱. 18 Saŋ amo̱‑ɔ, afwii dabe̱ ko̱ mɔ e̱ waa na a da alaŋkpare̱. 19 Mò̱ agyase̱po̱‑ɔ mɔ a pare̱ waa e̱maye̱re̱ e̱sa bo̱ yɔ e̱na‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa ŋu Yeesuu naa nkyu si ɔ ba mfe̱ŋ ne̱ ko̱re̱e̱‑ɔ bo̱‑ɔ. Ne̱ kufu a nya bamo̱. 20 Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ ne̱e̱! Mo̱ne̱ ma sa a kufu nya mo̱ne̱.” 21 Mfe̱ŋ ne̱ baa taa mò̱ wɔre̱ se̱ waa ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ. Bamo̱ a taa mò̱ waa‑rɔ‑ɔ, a mo̱ŋ kyee ne̱ baa daŋ kideŋbe si mfe̱ŋ ne̱ ba yɔ‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ a buwi kpa Yeesuu‑o

22 Kaye̱ ŋke‑o, ase̱sɛ biribiri a ba Galile̱ya ke̱pare̱ dabe̱ a nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ ba buwi ba kpa Yeesuu, a le̱e̱ fe̱yɛ ndee baa ŋu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a taa bodobodoo, sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ se̱, ne̱ oo ke‑ro sa ase̱sɛ, ne̱ baa gyi‑o. Amaa bo̱ mo̱ŋ ŋu mò̱ ndɔɔ. Ne̱ baa nyiŋŋi si fe̱yɛ, Yeesuu na mò̱ agyase̱po̱‑ɔ, bamo̱ a pare̱ bo̱ daŋ mfe̱ŋ a kideŋbe‑o si‑o, ko̱re̱e̱ ko̱ŋko̱ wo̱re̱ ne̱ baa bo̱ ba. Ne̱ baa ŋu fe̱yɛ ndɔɔ ko̱re̱e̱‑ɔ mo̱ŋ lɛɛ ɔ bo̱‑rɔ. Ne̱ baa pini fe̱yɛ n gye̱ Yeesuu na mò̱ agyase̱po̱‑ɔ gye̱ ne̱ bo̱ yii, ɔ mo̱ŋ tii bamo̱ se̱ saŋ ne̱ baa yɔ‑ɔ. 23 E̱ko̱re̱e̱ ne̱ e̱ ya le̱e̱ Tibeeriyas maŋ‑nɔ‑ɔ e̱ko̱ a bo̱ daŋ mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu a sa ne̱ bodobodoo amo̱ a waa ko̱kyɔ‑ɔ. 24 Ase̱sɛ amo̱ a ŋu fe̱yɛ Yeesuu na mò̱ agyase̱po̱‑ɔ mo̱ŋ bo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa lwee e̱ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ yɔ Kapaaniyum maŋ ase̱ ba buwi ba kpa Yeesuu.

Yeesuu e̱ gye̱ bodobodoo ne̱ ɔ sa ŋkpa‑ɔ

25 Ase̱sɛ amo̱ a te̱ŋ ke̱pare̱ dabe̱ amo̱‑ɔ, ne̱ baa ŋu Yeesuu mfe̱ŋ, ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, nsaŋ mo̱ ne̱ fo̱ a ba mfe̱e̱?”

26 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ, ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ i buwi mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a gyi bodobodoo‑o kpo̱ne̱. Amaa n gye̱ sa ne̱ mo̱ne̱ a ŋu akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ mo̱ a waa‑ɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ gya mo̱ se̱. 27 Mo̱ne̱ ma tɔɔraa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ suŋ kusuŋ mo̱ne̱ e̱ kpa ateese ne̱ mo̱ne̱ i gyi kaye̱ mɔ‑rɔ, ne̱ a maa kyee na a gyo‑o. Amaa mo̱nꞌ suŋ kusuŋ kpa ateese ne̱ a maa gyo, ne̱ a sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Ateese mɔ ne̱ a sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, de a m bo̱ sa mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ n se̱ Wuribware̱ ya sa mo̱ ane̱ŋ a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ.”

28 Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Kusuŋ mo̱ ne̱ ane̱ waa na ke̱ pre̱ Wuribware̱?”

29 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Kusuŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kɔɔre̱ mò̱ ne̱ oo suŋ mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ gyi.”

30 Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ waa na a kpe̱ŋ ane̱ e̱ye̱e̱, na ane̱ ye̱re̱ ane̱ŋ se̱ bo̱ kɔɔre̱ fo̱ gyi? Tɔwe̱ gywii ane̱. 31 Saŋ ne̱ Mosis na ane̱ nana‑ana te kimukee‑ro‑o, baa dɛɛ gyi ateese ne̱ ba te̱e̱ ɛ manaa (kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Nte̱tɔ‑ne̱e̱?), fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ baa kyo̱rɛɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Ɔɔ sa ne̱ ateese a le̱e̱ so̱so̱ ba kaase̱ ne̱ baa gyi.’ ”*

32 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “N gye̱ Mosis fɔŋfɔŋ ya sa mo̱ne̱ ateese amo̱. Aa le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱. Na kase̱ŋtiŋ si, ateese amo̱ mo̱ŋ gye̱ ateese ne̱ aa le̱e̱ so̱so̱ ba kaase̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ‑ɔ. Amaa n se̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa mo̱ne̱ ateese kase̱ŋtiŋ ne̱ aa le̱e̱ Wuribware̱ se̱‑ɔ. 33 Ateese ne̱ Wuribware̱ e̱ sa mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ oo suŋ le̱e̱ Wuribware̱ se̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ sa kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.”

34 Ne̱ baa tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, amo̱ fe̱raa, sa ane̱ ateese amo̱ kake ke̱maa.”

35 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ gye̱ ateese ne̱ a sa ŋkpa na kukyure amo̱‑ɔ. Ɔke̱maa ne̱ ɔ ba mo̱ ase̱‑ɔ, ako̱ŋ maa nya mò̱ pɛɛɛ. Ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mo̱ o gyi‑o, burufo maa nya mò̱ pɛɛɛ. 36 To, mbe̱yɔmɔ mo̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a ŋu mo̱, amaa mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ mo̱ a mo̱nꞌ gyi. 37 Ɔke̱maa ne̱ n se̱ a sa mo̱‑ɔ e̱ ba mo̱ ase̱. Ma gya mò̱ a m bo̱ kyo̱ŋwe̱ daa. 38 A le̱e̱ fe̱yɛ, mo̱ŋ le̱e̱ so̱so̱ ba ne̱e̱ a m bo̱ waa mo̱ fɔŋfɔŋ ke̱pre̱ se̱ ko̱tɔko̱, amaa mo̱ a ba ne̱e̱ a m bo̱ waa amo̱ ne̱ a pre̱ mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ. 39 Ke̱tɔ ne̱ mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ e̱ kpa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ ɔɔ bo̱ waa mo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ, bamo̱ ɔke̱maa maa kaŋ fo̱ mo̱ se̱, na n kyiŋŋi bamo̱ pɛɛɛ baa ŋkpa‑rɔ kake nsi ne̱ kaye̱ mɔ e̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ. 40 Ke̱tɔ ne̱ n se̱ e̱ kpa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bamo̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ de̱e̱re̱ mo̱, Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, ne̱ ɔ kɔɔre̱ mo̱ o gyi‑o e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ m mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, na n kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro kake nsi ne̱ kaye̱ mɔ e̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ.”

41 Ne̱ Yudaa awuye abre̱sɛ ne̱ baa nu mò̱ ase̱ŋ‑ɔ iduŋ a fwii, ne̱ baa tɛɛ fe̱yɛ Yeesuu a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ gye̱ ateese ne̱ aa le̱e̱ so̱so̱ ba kaase̱‑ɔ.” 42 Ne̱ baa tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ, n gye̱ Yo̱sɛf mò̱ gyi ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yeesuu‑o ne̱e̱ bɛɛɛ? Ane̱ nyi mò̱ se̱ na mò̱ nyi. Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mbe̱yɔmɔ ɔ yɛ ɔɔ le̱e̱ so̱so̱ ba ne̱e̱?”

43 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ yɔwe̱ ke̱tɛɛ. 44 Ŋ yɛ ɛɛɛ ɔko̱ maa taare̱ a ɔ ba mo̱ ase̱, amɔ n se̱ ne̱ oo suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ a baa mò̱ mo̱ ase̱, na n kyiŋŋi mò̱ a ɔ ba ŋkpa na kukyure‑ro kake ne̱ kaye̱ mɔ e̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ. 45 Wuribware̱ akyaamɛɛ bo̱ko̱ a kyo̱rɛɛ bo̱ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ, ‘Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kaapo̱ ɔke̱maa.’* Ɔke̱maa ne̱ o nu n se̱ ase̱ŋ, ne̱ o suye a ɔ le̱e̱ mò̱ ase̱‑ɔ e̱ ba mo̱ ase̱. 46 Mo̱ne̱ ma fa fe̱yɛ ŋ yɛ ɔko̱ a kyɔ ŋu n se̱, amɔ mo̱ ne̱ mo̱ a le̱e̱ n se̱ ase̱ ba swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ wo̱re̱ ya ŋu mò̱. 47 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ, ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mo̱ o gyi‑o e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 48 Mo̱ e̱ gye̱ ateese ne̱ a sa ŋkpa‑ɔ. 49 Mo̱ne̱ nana‑ana a gyi ateese ne̱ aa le̱e̱ so̱so̱ ba kaase̱ saŋ ne̱ bo̱ te kimukee‑ro‑o, amaa a mo̱ŋ sa ne̱ baa kye̱na nsu pɛɛɛ. 50 Amaa ateese kase̱ŋtiŋ ne̱ aa le̱e̱ so̱so̱ ba kaase̱‑ɔ, ane̱ŋ a ateese‑o, ɔke̱maa ne̱ o gyi amo̱‑ɔ maa wu. 51 Mo̱ e̱ gye̱ ateese ne̱ aa le̱e̱ so̱so̱ ba kaase̱‑ɔ. Ɔke̱maa ne̱ o gyi ateese mɔ‑ɔ kakye̱na na kukyure mo̱ŋ de kɛɛ. Ateese ne̱ n de mo̱ e̱ sa mò̱‑ɔ e̱ gye̱ mo̱ ko̱yo̱wɔre̱gyi. N de mo̱ ko̱yo̱wɔre̱gyi mo̱ e̱ sa ase̱sɛ ne̱ bo̱ te kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ na bo̱ nya nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.”

52 Ne̱ bamo̱ ne̱ baa nu ase̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ iduŋ a fwii, ne̱ bamo̱ wo̱re̱ wo̱re̱ a gyiiri ikii fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ ɔnyare̱ mɔ e̱ waa a ɔ taa mò̱ ko̱yo̱wɔre̱gyi sa ane̱ a ane̱ gyi fe̱yɛ ateese?”

53 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ gyi mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, ko̱yo̱wɔre̱gyi fe̱yɛ ateese‑o, ne̱ mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ nuu mo̱ mbo̱gya, amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ maa nya ŋkpa. 54 Ɔke̱maa ne̱ o gyi mo̱ ko̱yo̱wɔre̱gyi fe̱yɛ ateese, ne̱ o nuu mo̱ mbo̱gya‑ɔ de ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, na n kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro kake ne̱ kaye̱ mɔ e̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ. 55 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ ko̱yo̱wɔre̱gyi e̱ gye̱ ateese kase̱ŋtiŋ‑o, ne̱ mo̱ mbo̱gya mɔ e̱ gye̱ nta kase̱ŋtiŋ‑o. 56 Ɔke̱maa ne̱ o gyi mo̱ ko̱yo̱wɔre̱gyi fe̱yɛ ateese, ne̱ o nuu mo̱ mbo̱gya‑ɔ e̱ kye̱na mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ, na mo̱‑ɔ mɔ n kye̱na mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ. 57 N se̱ Wuribware̱ ya suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱. Ne̱ mò̱ a ma wu pɛɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ, ŋ gbaa n de ŋkpa amo̱ ne̱ o de‑o. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔke̱maa ne̱ o gyi mo̱ ko̱yo̱wɔre̱gyi fe̱yɛ ateese‑o e̱ kye̱na, na ɔ ma wu pɛɛɛ. 58 Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ ko̱yo̱wɔre̱gyi ne̱ n de‑o e̱ gye̱ ateese ne̱ aa le̱e̱ so̱so̱ ba kaase̱‑ɔ kase̱ŋtiŋ. A mo̱ŋ du ne̱e̱ fe̱yɛ ateese amo̱ ne̱ aa dɛɛ le̱e̱ so̱so̱ ba kaase̱ kimukee amo̱‑rɔ, ne̱ kake ke̱maa ane̱ nana‑ana a swii gyi‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ ko̱ bamo̱ ɔke̱maa a bo̱ wu. Amaa ɔke̱maa ne̱ o gyi ateese ne̱ n de mo̱ e̱ sa mò̱‑ɔ fe̱raa e̱ kye̱na nsu pɛɛɛ.”

59 Saŋ ne̱ Yeesuu a yɔ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ ne̱ ke̱ bo̱ Kapaaniyum maŋ‑nɔ‑ɔ ɔ kaapo̱ ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ amo̱‑ɔ.

Ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ a sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ

60 Ase̱sɛ biribiri ne̱ bo̱ gya Yeesuu si‑o bo̱ko̱ a nu amo̱‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ, “Ase̱ŋ mɔ fe̱raa bo̱ le̱ŋ, ɔko̱ maa taare̱ amo̱‑ɔ a ɔ gya se̱.”

61 Yeesuu a ŋu fe̱yɛ baa tɛɛ ase̱ŋ amo̱ se̱‑ɔ, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ ase̱ŋ mɔ maa nya a a nu ne̱e̱, bɛɛɛ? 62 Fe̱yɛ mo̱ne̱ a ŋu mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, a yɔ so̱so̱ mfe̱ŋ ne̱ mo̱ a le̱e̱ ba‑ɔ ne̱e̱, weetee e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa? 63 Mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ nu kaase̱ fe̱yɛ ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ mo̱ a de̱ŋ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ gye̱ ke̱kpare̱ ne̱ ke̱mo̱ kaase̱ e̱ gye̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. N gye̱ se̱sɛ ko̱yo̱wɔre̱gyi ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱, amaa mo̱ a kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ taare̱ a ɔ sa mo̱ne̱ ane̱ŋ a ŋkpa‑ɔ ne̱e̱. 64 Amo̱ pɛɛɛ gbaa mo̱ne̱ bo̱ko̱ maa kɔɔre̱ mo̱ mo̱ne̱ i gyi.” Ke̱tɔ se̱ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ kyɔ o nyi bamo̱ ne̱ bo̱ maa ba a bo̱ bo̱ kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o, na mò̱ ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ gyi mò̱ kidiburo‑o. 65 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mfaanɛɛ se̱ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔko̱ maa taare̱ a ɔ ba mo̱ ase̱, amɔ n se̱ a sa mò̱ kpa fe̱raa.”

66 Amo̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ gya Yeesuu si‑o bwe̱e̱tɔ a kine mò̱ se̱ ke̱gya.

67 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ne̱ oo bise mò̱ agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ fe̱yɛ, “Amɔ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ e̱ kpa ke̱le̱e̱ mo̱ ase̱ aaa?”

68 Ne̱ Simɔŋ Peetroo a lee kanɔ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, ɔko̱ be̱e̱ ɔ bo̱‑rɔ ne̱ ane̱ gya mò̱ se̱ aaa? Daabii! Ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ a kaapo̱ ane̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, amɔ fo̱ wo̱re̱. 69 A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ saŋ ane̱ e̱ kɔɔre̱ fo̱ ane̱ i gyi, ne̱ ane̱ nyi fe̱yɛ fo̱ e̱ gye̱ ke̱yaafɔre̱ timaa ne̱ Wuribware̱ a lee suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ.”

70 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ a lee mo̱ne̱ abɛɛ kudu anyɔ‑ɔ fe̱yɛ mo̱nꞌ gya mo̱ se̱, bɛɛɛ? Amaa ɔko̱ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ ne̱ ɔ gye̱ Ɔbɔnsam mò̱ gyi.” 71 Yudas Kariyotinyi ase̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ tɔwe̱‑ɔ. Mò̱ se̱ mɔ e̱ gye̱ Simɔŋ Kariyotinyi. Amaa a bo̱‑rɔ fe̱yɛ Yudas gye̱ Yeesuu agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ ɔko̱, ne̱ mò̱‑ɔ mɔ i gyi mò̱ kidiburo.

7

Yeesuu na mò̱ tire‑ana

1 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ kamɛɛ‑ɔ, Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ ne̱ Yeesuu a kya se̱ ɔ naa ɔ kaapo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ, mò̱ ya nare̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱, mfe̱ŋ a abre̱sɛ‑ɔ i buwi a bo̱ kpa mò̱ a bo̱ mɔɔ. 2 Ne̱ saŋ a tɔ‑rɔ fe̱yɛ Yudaa awuye gyi Abwii‑ro ke̱kye̱na a kigyibe̱e̱‑ɔ.† 3 Ne̱ Yeesuu mò̱ tire‑ana a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Le̱e̱ mfe̱e̱ yɔ Yude̱ya na fo̱ agyase̱po̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ mɔ nya ŋu akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ waa‑ɔ. 4 Ɔko̱ ne̱ mò̱ ke̱nyare̱ a de̱e̱‑ɔ mo̱ŋ de ke̱mo̱ ne̱ ɔ waa‑ɔ ɔ kwe̱e̱rɔ. Amo̱se̱‑ɔ fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ waa atɔ dabe̱, sa a kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ gyii fo̱.” 5 Mò̱ tire‑ana fɔŋfɔŋ gbaa mo̱ŋ kɔɔre̱ mò̱ gyi.

6 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ saŋ mo̱ŋ tɛɛ fo̱. Amaa mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ yɔ ngyaŋŋe̱‑ɔ‑rɔ saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ. 7 Kaye̱‑rɔ ase̱sɛ maa kisi mo̱ne̱, amaa m fe̱raa, ba kisi mo̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ atɔ ne̱ baa waa ne̱ a gye̱ e̱bɔye̱‑ɔ mo̱ i gywii bamo̱‑ɔ se̱. 8 Mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱nꞌ nare̱ ya gyi Abwii‑ro ke̱kye̱na a kigyibe̱e̱‑ɔ. M fe̱raa, ma yɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ a mo̱ŋ tɛɛ fo̱ saŋ ne̱ mo̱ e̱ yɔ a ŋ ya gyi ke̱mo̱‑ɔ.” 9 Mò̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ kye̱na Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ ŋke kafwe̱e̱ ko̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ya gyi Abwii‑ro ke̱kye̱na a kigyibe̱e̱‑ɔ

10 Mò̱ tire‑ana a ya gyi Abwii‑ro ke̱kye̱na a kigyibe̱e̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu mɔ a yɔ, amaa ɔ mo̱ŋ gya lamaŋ se̱ yɔ, oo ywii yɔ ne̱e̱. 11 Ne̱ Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ i buwi ba kpa mò̱, ne̱ baa bise ngyaŋŋe̱‑ɔ‑rɔ ase̱sɛ fe̱yɛ, “Ŋke̱e̱ mò̱?”

12 Mò̱ ase̱ŋ sooo ne̱ ba ŋwiini lamaŋ‑ɔ‑rɔ. Bamo̱ bo̱ko̱ yɛ, “Ɔ gye̱ se̱sɛ timaa.”

Bo̱ko̱ mɔ yɛ, “Daabii! Ɔnyare̱ amo̱ e̱ pe̱nna ase̱sɛ ne̱e̱.” 13 Amaa ɔko̱ mo̱ŋ taare̱ tɔwe̱ mò̱ kuŋu si ase̱ŋ bo̱ le̱e̱ kawu si, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ se̱re̱ Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ.

14 Amo̱ a fo̱ nse̱na na bo̱ lo̱we̱ kigyibe̱e̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a yɔ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ kabuno ya le̱e̱ ɔ kaapo̱ ase̱sɛ abware̱se̱ŋ. 15 Ne̱ aa kpe̱ŋ Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ e̱ye̱e̱ bwe̱e̱tɔ, ne̱ baa tɔwe̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ ɔnyare̱ mɔ a waa o nyi e̱kaapo̱ faanɛɛ, na ɔ mo̱ŋ nya ke̱kaapo̱ le̱e̱ to̱ŋ ke̱maa?”

16 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Atɔ mɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ mo̱ŋ le̱e̱ mo̱ fɔŋfɔŋ ase̱, amaa aa le̱e̱ mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ ase̱ ne̱e̱. 17 Ɔke̱maa ne̱ o sure si a ɔ waa ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa‑ɔ i pini fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱, bɛɛɛ mo̱ fɔŋfɔŋ ke̱yaale̱ŋ ne̱ n de mo̱ e̱ waa. 18 Ɔke̱maa ne̱ ɔ sa se̱ŋsa mò̱ fɔŋfɔŋ ke̱yaale̱ŋ se̱‑ɔ i buwi ɔ kpa ke̱dabe̱ na wuraa a ɔ sa mò̱ e̱ye̱e̱ ne̱e̱. Amaa mò̱ ne̱ ɔ kpa ke̱dabe̱ na wuraa a ɔ sa mò̱ ne̱ oo suŋ mò̱‑ɔ de kase̱ŋtiŋ, ɔ maa ba aye̱ba. 19 Mo̱ne̱ e̱ kyo̱rɔ Mosis ne̱ ɔɔ kyo̱rɛɛ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ bo̱ sa mo̱ne̱‑ɔ, amaa mo̱ne̱ ko̱ŋko̱ gbaa mo̱ŋ gya mbraa‑ɔ se̱. Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ mɔɔ mo̱?”

20 Ne̱ lamaŋ‑ɔ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ibrisi te fo̱ se̱. Nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ mɔɔ fo̱?”

21 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ a kya ɔko̱ kukyure kake ne̱e̱, ne̱ aa kpe̱ŋ mo̱ne̱ pɛɛɛ e̱ye̱e̱. 22 To, Mosis a sa mo̱ne̱ Wuribware̱ mbraa ko̱ ne̱ mo̱ne̱ ade̱daapo̱ a kyɔ gya se̱‑ɔ, fe̱yɛ bamo̱ ya ko̱we̱ kagyinyaŋsɛɛ, kake buruwase̱po̱‑ɔ bo̱ te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu, na kake nsiŋ amo̱ e̱ gye̱ kukyure kake gbaa, bo̱ ma kaŋ yɔwe̱. 23 Amo̱se̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ i de kpa fe̱yɛ kukyure kake gbaa mo̱nꞌ te̱ŋ kagyinyaŋsɛɛ ko̱twe̱e̱tu, na mo̱ne̱ ma nya kye Wuribware̱ a mbraa ne̱ Mosis a kyo̱rɛɛ sa mo̱ne̱‑ɔ, ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ iduŋ a fwii mo̱ se̱ fe̱yɛ mo̱ a kya se̱sɛ kayo̱wɔre̱ mumwii kukyure kake? 24 Mo̱ne̱ ma kaŋ fa fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ɔko̱ e̱ waa‑ɔ gye̱ e̱bɔye̱, amaa mo̱nꞌ de̱e̱re̱ nɛɛnɛɛ ke̱e̱ pwɛɛ, ne̱ mò̱ e̱ waa e̱bɔye̱ ne̱e̱ aaa, itimaa ne̱e̱ aaa, mo̱ne̱ i ŋu.”

Se̱sɛ suyo ne̱ ase̱sɛ e̱ fa fe̱yɛ Yeesuu gye̱‑ɔ

25 Ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ bo̱ko̱ a nu ane̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ, “N gye̱ ɔnyare̱ mɔ ne̱ ane̱ abre̱sɛ e̱ kpa a bo̱ mɔɔ‑ɔ ɔɔɔ? 26 Mo̱nꞌ de̱e̱re̱ mò̱ a ye̱re̱ ɔ sa se̱ŋsa lamaŋ‑nɔ, na bo̱ mo̱ŋ tɔwe̱ sɛye̱ bo̱ kye mò̱. Bɛɛɛ aa waa fe̱yɛ baa ŋu ane̱ŋ ne̱ o du‑o, ne̱ baa sure si fe̱yɛ ɔ gye̱ Kristoo kase̱ŋtiŋ aaa? 27 Kristoo‑o ya ba, ɔko̱ maa pini mfe̱ŋ ne̱ ɔ le̱e̱ a ɔ ba‑ɔ, amaa ɔnyare̱ mɔ fe̱raa ane̱ nyi mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ le̱e̱‑ɔ.”

28 Saŋ ne̱ Yeesuu bo̱ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o ɔ maa se̱ ɔ kaapo̱‑ɔ, oo nu ase̱ŋ ne̱ baa tɔwe̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ keŋkeŋ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ mo̱ne̱ nyi mo̱ na mfe̱ŋ ne̱ mo̱ a le̱e̱‑ɔ ɔɔɔ? N gye̱ mo̱ fɔŋfɔŋ ke̱yaale̱ŋ se̱ ne̱ mo̱ a ba. Mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ de kase̱ŋtiŋ, amaa mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi mò̱. 29 Amaa m fe̱raa, ŋ nyi mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ase̱ ne̱ mo̱ a le̱e̱, ne̱ mò̱‑ɔ mɔ ya be̱e̱ suŋ mo̱.”

30 Ne̱ baa kpa a bo̱ kra Yeesuu, amaa bo̱ mo̱ŋ taare̱ kra mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ saŋ mo̱ŋ tɛɛ fo̱. 31 Amaa ase̱sɛ‑ɔ bo̱ko̱ a kɔɔre̱ mò̱ gyi, ne̱ baa tɔwe̱ fe̱yɛ, “Kristoo‑o ya ba, ɔ waa atɔ ne̱ a kpe̱ŋ e̱ye̱e̱‑ɔ a ɔ kyo̱ŋ ɔnyare̱ mɔ amo̱‑ɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ ɔɔɔ?”

Ane̱ŋ ne̱ baa suŋ ade̱e̱re̱se̱po̱ ko̱ fe̱yɛ bo̱ ya kra Yeesuu‑o

32 Saŋ ne̱ Farisii awuye bo̱ko̱ a nu ase̱sɛ‑ɔ i ŋwiini Yeesuu kuŋu si ase̱ŋ mɔ‑ɔ, ne̱ baa sa ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ a suŋ Wuribware̱ suŋkpa a ade̱e̱re̱se̱po̱ ko̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ bo̱ ya kra Yeesuu.

33 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ kye̱na mo̱ne̱ ase̱ a n kyee kafwe̱e̱ pwɛɛ na n dɛɛ kiŋŋi yɔ mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ ase̱. 34 Mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ e̱ ba a mo̱nꞌ bo̱ buwi kpa mo̱, na mo̱ne̱ ma lɛɛ ŋu mo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mfe̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ yɔ‑ɔ, mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ yɔ mfe̱ŋ.”

35 Ne̱ Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ wo̱re̱ wo̱re̱ i bise abɛɛ fe̱yɛ, “Ne̱ mfe̱ne̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ yɔ, ne̱ ɔ yɛ ane̱ maa lɛɛ ŋu mò̱‑ɔ ne̱e̱? Amɔ ɔ yɔ Griiki awuye e̱maŋ se̱ a ɔ ya kaapo̱ ane̱ ase̱sɛ ne̱ baa yɔ ya kye̱na mfe̱ŋ‑ɔ na Griiki awuye‑o abware̱se̱ŋ ne̱e̱ e̱e̱e̱? 36 Ɔ yɛ ane̱ i buwi a ane̱ kpa mò̱, na ane̱ ma ŋu mò̱, na ane̱ ma taare̱ a ane̱ yɔ mfe̱ŋ ne̱ ɔ yɔ‑ɔ. Amɔ kaase̱ e̱ gye̱ e̱me̱ne̱?”

Nkyu ne̱ n sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ

37 Kigyibe̱e̱‑ɔ kake lalalo̱we̱ ne̱ ka gye̱ kake dabe̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a kyuwi‑ro, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ keŋkeŋ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa ne̱ burufo de mò̱‑ɔ, ɔ ba mo̱ ase̱ bo̱ nuu nkyu. 38 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ, ‘Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mo̱ o gyi‑o, nkyu ne̱ n sa ŋkpa‑ɔ e̱ le̱e̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ fe̱yɛ bo̱ŋ nkyu‑o.’ ” 39 Ase̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ tɔwe̱ mfe̱e̱‑ɔ gye̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ase̱ŋ ne̱ bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ mò̱ a bo̱ gyi‑o e̱ nya‑ɔ ne̱e̱. Amaa saŋ amo̱‑ɔ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ nya Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ Yeesuu mo̱ŋ tɛɛ yɔ Wuribware̱ ase̱.

Ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ a gyiiri Yeesuu si ikii‑o

40 Lamaŋ‑ɔ‑rɔ ase̱sɛ‑ɔ bo̱ko̱ a nu fe̱yɛ ɔɔ tɔwe̱ amo̱‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ, “Kase̱ŋtiŋ si, ɔnyare̱ mɔ gye̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ ne̱ Mosis a tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ ba‑ɔ ne̱e̱.”

41 Ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ mɔ yɛ, “N gye̱ ane̱ŋ ne̱e̱. Mò̱ e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ.”

Amaa bamo̱ bo̱ko̱ yɛ, “N gye̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ ne̱ Kristoo‑o e̱ le̱e̱, 42 a le̱e̱ fe̱yɛ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Kristoo‑o e̱ le̱e̱ Owure Deefid ke̱nana‑rɔ, na Bɛte̱lahɛm maŋ ne̱ baa ko̱we̱ Deefid mò̱‑rɔ‑ɔ‑rɔ.”

43 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a ke‑ro ntuŋ ŋnyɔ ba gyiiri Yeesuu si ikii.

44 Ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ e̱ kpa a bo̱ kra mò̱, amaa kase̱ŋtiŋ si, bamo̱ ɔko̱ mo̱ŋ dabo̱rɔ mò̱.

45 Ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ a kiŋŋi yɔ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Farisii awuye‑o ase̱‑ɔ, ne̱ baa bise bamo̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱e̱, ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ kra mò̱ baa?”

46 Ne̱ ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ a lee kanɔ fe̱yɛ, “Ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa fe̱yɛ ane̱ŋ a ɔnyare̱ mɔ.”

47 Ne̱ Farisii awuye‑o a bise ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Amɔ ɔɔ pe̱nna mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? 48 Mo̱ne̱ nyi Farisii awuye na maŋ abre̱sɛ ko̱ na baa kɔɔre̱ mò̱ gyi aaa? Mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ kyii bamo̱ ɔko̱ ke̱nyare̱ aaa? 49 Ase̱sɛ laŋgyaŋ mɔ fe̱raa ne̱ baa kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o mo̱ŋ nyi Wuribware̱ a mbraa ne̱ Mosis a kyo̱rɛɛ bo̱ be̱ya‑ɔ, amo̱se̱‑ɔ bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a da yii. Mo̱ne̱ ma be̱ŋŋaa bamo̱.”

50 Ne̱ Farisii awuye ɔbre̱sɛ ko̱ ne̱ ɔɔ dɛɛ bo̱ ŋu Yeesuu kanye ko̱‑ɔ*, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Nikodeemus‑o, a tɔwe̱ gywii mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana fe̱yɛ, 51 “Ane̱ŋ ne̱ ane̱ mbraa‑ɔ i gyi‑o, ane̱ maa taare̱ a ane̱ bu nyiŋkpasɛ ke̱pɔ na ane̱ mo̱ŋ nu mò̱ kanɔ‑rɔ ase̱ŋ, bɛɛɛ ane̱ mo̱ŋ ŋu ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ.”

52 Ne̱ bo̱ yɛ, “To, fo̱ gbaa fo̱ a le̱e̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Fo̱ ya suye abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ, fo̱ i ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ kyaamɛɛ ko̱ mo̱ŋ tɛɛ le̱e̱ Galile̱ya.”

8

Ɔkye̱e̱ waare̱e̱po̱ ko̱ ne̱ baa kra mò̱ kanyare̱kpa‑rɔ‑ɔ

[ 1 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ kamɛɛ‑ɔ, ne̱ ɔke̱maa yii mò̱ lɔŋ‑nɔ, ne̱ Yeesuu a yɔ Mfɔ-Ayii ke̱be̱e̱‑ɔ se̱. 2 Kaye̱ ŋke‑o, ne̱ Yeesuu a kiŋŋi yɔ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o. Ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ a kpɔwe̱ muruwaa mò̱, ne̱ ɔɔ kye̱na ɔ kaapo̱ bamo̱ abware̱se̱ŋ. 3 Mò̱ a bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱ na Farisii awuye bo̱ko̱ a baa ɔkye̱e̱ waare̱e̱po̱ ko̱ ne̱ baa kra mò̱ kanyare̱kpa‑rɔ‑ɔ Yeesuu ase̱. Ne̱ baa sa ne̱ ɔɔ ye̱re̱ lamaŋ‑ɔ nse̱na Yeesuu ase̱. 4 Ne̱ bo̱ yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, ane̱ a kra ɔkye̱e̱ mɔ kanyare̱kpa‑rɔ ne̱e̱. 5 To, ane̱ŋ ne̱ mbraa ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ Mosis si sa ane̱‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ daye̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ abu mɔɔ. Mbe̱yɔmɔ e̱me̱ne̱ ne̱ ane̱ e̱ waa? Ane̱ e̱ kpa a ane̱ nu bo̱ le̱e̱ fo̱ ase̱.” 6 Baa tɔwe̱ amo̱‑ɔ ne̱e̱, a bo̱ nya nya Yeesuu ke̱bɔye̱, na bo̱ nya po̱rɔ mò̱.

Amaa ne̱ oo buŋŋe o de ke̱sare̱e̱gyi ɔ kyo̱rɛɛ swe̱e̱re̱. 7 Bamo̱ a ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ bo̱ maa se̱ ba tɔwe̱ ba gywii mò̱ fe̱yɛ o lee kanɔ me̱naŋ sa bamo̱ na bo̱ ke̱e̱. Ne̱ oo kyuwi‑ro, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ mo̱ŋ tɛɛ waa bɔye̱‑ɔ gye̱ ŋkpɛɛ twe̱e̱ kibu bo̱ da ɔkye̱e̱ mɔ a ŋ ke̱e̱.” 8 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ buŋŋe kyo̱rɛɛ swe̱e̱re̱.

9 Ɔkye̱e̱ a apo̱rɔpo̱‑ɔ a nu amo̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a brawe̱‑rɔ ako̱ ako̱ ako̱ ako̱ bo̱ yii. Abre̱sɛ‑ɔ ya gye̱ ŋkpɛɛ pwɛɛ. Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ yii yɔwe̱ Yeesuu na ɔkye̱e̱‑ɔ wo̱re̱, na ɔ saŋ ɔ ye̱re̱ lamaŋ‑ɔ akatɔ‑rɔ. 10 Ne̱ Yeesuu a kyuwi‑ro, ne̱ oo bise ɔkye̱e̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ŋke̱e̱ bamo̱? Ɔko̱ mo̱ŋ lɛɛ saŋ a o bu fo̱ ke̱pɔ aaa?”

11 Ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, ɔko̱ mo̱ŋ lɛɛ ɔ bo̱‑rɔ.”

Ne̱ Yeesuu yɛ, “To, m fe̱raa, ma bu fo̱ ke̱pɔ. Amo̱se̱‑ɔ nare̱, amaa le̱e̱ ndɔɔ bo̱ yɔ, fo̱ ma lɛɛ ya waa e̱bɔye̱.”]

Yeesuu e̱ gye̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ ke̱laŋŋe̱rɔ

12 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ sa se̱ŋsa gywii Farisii awuye ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, “N du ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱laŋŋe̱rɔ ne̱ ke̱ e̱ laŋŋe̱‑rɔ ke̱ e̱ sa kaye̱‑rɔ ase̱sɛ‑ɔ. Ɔke̱maa ne̱ ɔ gya mo̱ se̱‑ɔ maa nare̱ kibugyii‑ro. Ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ de ke̱laŋŋe̱rɔ ne̱ ke̱ e̱ sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.”

13 Ne̱ Farisii awuye‑o a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Mbe̱yɔmɔ fo̱ e̱ tɔwe̱ fo̱ fɔŋfɔŋ e̱ye̱e̱ se̱ ase̱ŋ ne̱e̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ane̱ maa taare̱ a ane̱ kɔɔre̱ fo̱ gyi.”

14 Ne̱ Yeesuu yɛ, “N gye̱ ane̱ŋ ne̱e̱. Hare̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ fɔŋfɔŋ kuŋu si ase̱ŋ gbaa, ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ mo̱ a le̱e̱‑ɔ, ne̱ ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ yɔ‑ɔ. Amaa mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ mo̱ a le̱e̱‑ɔ, na mfe̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ yɔ‑ɔ. 15 Mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ de̱e̱re̱ ke̱mo̱ ne̱ ki te akatɔ se̱‑ɔ ne̱e̱ a mo̱nꞌ bo̱ po̱rɔ ɔko̱. Amaa m fe̱raa n gye̱ mo̱ kusuŋ ne̱e̱ fe̱yɛ n gyi ɔko̱ ase̱ŋ. 16 Amaa mo̱ a dɛɛ gyi ɔko̱ ase̱ŋ ne̱e̱, weetee mo̱ se̱ŋgyi‑o gye̱ kase̱ŋtiŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ n se̱ ne̱ oo suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ bo̱ mo̱ ase̱, ɔ kya mo̱‑rɔ. 17 Amo̱se̱‑ɔ, abɛɛ anyɔ ya tɔwe̱ ase̱ŋ na bamo̱ ɔko̱ kanɔ mo̱ŋ kwe̱e̱ mò̱ ko̱so̱bɛɛ lee si, amo̱ fe̱raa mo̱nꞌ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ bamo̱ ase̱ŋ‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ. Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mbraa ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ Mosis si sa ane̱‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ ne̱e̱ e̱e̱e̱? 18 To, mo̱ fɔŋfɔŋ e̱ tɔwe̱ mo̱ kuŋu si ase̱ŋ, ne̱ n se̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ mɔ e̱ tɔwe̱ mo̱ kuŋu si ase̱ŋ ɔ bo̱ tii si. Ane̱ abɛɛ anyɔ ase̱ŋ maa baare a sa mo̱ne̱ aaa?”

19 Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Ŋke̱e̱ fo̱ se̱?” Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi mo̱ gbaa, saŋbo̱to̱ n se̱. Mo̱ne̱ i nyi mo̱, amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ nyi n se̱.”

20 Mfaanɛɛ a ase̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii ase̱sɛ‑ɔ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno mfe̱ŋ ne̱ bo̱ de adakaa ne̱ ba twe̱e̱twe̱e̱ atanne̱ ba waa‑rɔ‑ɔ ye̱re̱‑ɔ ne̱e̱. Amaa ɔko̱ mo̱ŋ kra mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ saŋ‑ɔ mo̱ŋ tɛɛ fo̱.

Mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ ɔ yɔ‑ɔ

21 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ le̱e̱ mfe̱e̱ a ŋ yɔ. Mo̱ne̱ i buwi a mo̱nꞌ kpa mo̱ kpo̱ne̱, na mo̱ne̱ ma ŋu mo̱, na mo̱ne̱ e̱bɔye̱ sii mo̱ne̱ se̱ a mo̱nꞌ taa bo̱ wu. Mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ yɔ mfe̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ yɔ‑ɔ.”

22 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ɔ yɛ, ane̱ maa taare̱ a ane̱ yɔ mfe̱ŋ ne̱ ɔ yɔ‑ɔ. Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ mɔɔ mò̱ e̱ye̱e̱ aaa?”

23 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a le̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ne̱e̱. Amaa m fe̱raa, mo̱ŋ le̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ne̱e̱. 24 Amo̱se̱ se̱ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱bɔye̱ i sii mo̱ne̱ se̱, na mo̱nꞌ taa bo̱ wu. Mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ mo̱ e̱ gye̱ ne̱ n gye̱ fe̱raa, mo̱ne̱ e̱bɔye̱ i sii mo̱ne̱ se̱, na mo̱nꞌ taa bo̱ wu.”

25 Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Nsɛ ne̱ fo̱ e̱ fa fe̱yɛ fo̱ gye̱?” Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “N kyɔ mo̱ŋ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ aaa? 26 N de ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ na n tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱ se̱. Mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ wuye, ne̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a nu le̱e̱ mò̱ ase̱‑ɔ wo̱re̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii kaye̱‑rɔ ase̱sɛ.”

27 Ase̱sɛ ne̱ baa nu mò̱ ase̱‑ɔ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ mò̱ se̱ Wuribware̱ ne̱ o de. 28 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ya yase̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, so̱so̱, mo̱ne̱ i ŋu fe̱yɛ mo̱ e̱ gye̱ ne̱ n gye̱. Mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ mo̱ne̱ i ŋu fe̱yɛ ma waa ke̱tɔ ke̱maa mo̱ fɔŋfɔŋ e̱ye̱e̱ se̱ ne̱e̱. Amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ n se̱ a tɔwe̱ ɛ n tɔwe̱‑ɔ wo̱re̱ ne̱e̱. 29 Mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ bo̱ mo̱ ase̱, ɔ mo̱ŋ yɔwe̱ mo̱ wo̱re̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ waa mò̱ ke̱pre̱ saŋ ke̱maa.” 30 Ase̱sɛ ne̱ baa nu fe̱yɛ Yeesuu a tɔwe̱ amo̱‑ɔ bwe̱e̱tɔ a kɔɔre̱ mò̱ gyi.

Agyi na anya

31 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ i de ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ yɔwe̱‑rɔ fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ gye̱ mo̱ agyase̱po̱ kase̱ŋtiŋ si ne̱e̱. 32 Na mo̱nꞌ gyii kase̱ŋtiŋ‑o, na mo̱ kase̱ŋtiŋ ke̱kaapo̱ e̱ sa a mo̱nꞌ nya mo̱ne̱ e̱ye̱e̱.”

33 Ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ a lee kanɔ fe̱yɛ, “Ane̱ a le̱e̱ Abraham ke̱nana‑rɔ ne̱e̱. Ane̱ kyɔ ane̱ mo̱ŋ tɛɛ kii bo̱ko̱ anya. Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱ ɛ ane̱ e̱ nya ane̱ e̱ye̱e̱?”

34 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Kase̱ŋtiŋ ne̱ mo̱ i gyi mo̱ne̱‑ɔ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ waa e̱bɔye̱‑ɔ gye̱ e̱bɔye̱ ke̱nya ne̱e̱. 35 Ke̱nya ya kyee mò̱ nyaŋpe̱ aye̱ kanɔ ŋke̱maa, ɔ maa kii ogyi, amaa ogyi fe̱raa gye̱ ogyi ne̱e̱ bo̱ yɔ na a mo̱ŋ de kɛɛ. 36 Amo̱se̱ se̱‑ɔ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o e̱ gye̱ ne̱ mò̱ ya lee mo̱ne̱ le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ fe̱raa, kase̱ŋtiŋ si mo̱ne̱ e̱ nya mo̱ne̱ e̱ye̱e̱. 37 Ŋ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ne̱ a le̱e̱ Abraham ke̱nana‑ɔ‑rɔ ne̱e̱. Amaa amo̱ pɛɛɛ gbaa, mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ mɔɔ mo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ ase̱ŋkpare̱gyi mo̱ŋ bo̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 38 Mo̱ e̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ n se̱ a kaapo̱ mo̱‑ɔ ne̱e̱, amaa mo̱ne̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ se̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ ne̱e̱.”

39 Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Ane̱ se̱ e̱ gye̱ Abraham.”

Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ gye̱ Abraham mò̱ gyi‑ana kase̱ŋtiŋ ne̱e̱, weetee mo̱ne̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ dɛɛ. 40 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ n tɔwe̱ kase̱ŋtiŋ ne̱ mo̱ a nu le̱e̱ Wuribware̱ ase̱‑ɔ gywii mo̱ne̱, amaa amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa, mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ mɔɔ mo̱ ne̱e̱. Abraham mɔ mo̱ŋ waa ane̱ŋ a atɔ mɔ. 41 Mo̱ne̱ e̱ waa ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ se̱ a waa‑ɔ ne̱e̱.”

Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Wuribware̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ane̱ se̱ ne̱ ane̱ de‑o, ane̱ gye̱ mò̱ gyi‑ana kase̱ŋtiŋ ne̱e̱.”

42 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ dɛɛ ɔ gye̱ mo̱ne̱ se̱ kase̱ŋtiŋ si ne̱e̱, weetee mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱ ba mfe̱e̱. Mo̱ŋ ba mo̱ fɔŋfɔŋ ke̱yaale̱ŋ se̱ ne̱e̱, amaa mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ ke̱yaale̱ŋ se̱ ne̱ mo̱ a ba. 43 Ne̱ weetee ŋkee nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ maa nu ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ kaase̱‑ɔ ne̱e̱? A du fe̱yɛ mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ kɔɔre̱ mo̱ ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ gyi ne̱e̱. 44 Mo̱ne̱ gye̱ mo̱ne̱ se̱ Ɔbɔnsam mò̱ gyi‑ana ne̱e̱, amo̱se̱‑ɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ gya ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ pre̱ mo̱ne̱ se̱‑ɔ se̱. Le̱e̱ atɔ ke̱maa ke̱le̱e̱kaase̱‑rɔ‑ɔ, mo̱ne̱ se̱ gye̱ ɔmɔɔpo̱ ne̱e̱, ne̱ ɔ mo̱ŋ tɛɛ ye̱re̱ kase̱ŋtiŋ a ke̱be̱gya‑ɔ pɛɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ mo̱ŋ bo̱ mò̱ ase̱. Mò̱ ya ba aye̱ba, ɔ waa ane̱ŋ ne̱ ɔ kyɔ o du‑o ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ ɔye̱bapo̱, mò̱ e̱ gye̱ ŋye̱ba pɛɛɛ kuŋu. 45 Amaa m fe̱raa, mo̱ i gyi kase̱ŋtiŋ ne̱e̱, amo̱se̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ mo̱ mo̱ne̱ i gyi. 46 Mo̱ne̱‑rɔ nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ kaapo̱ mo̱‑rɔ fe̱yɛ mo̱ a gyi ke̱pɔ bo̱ le̱e̱ e̱bɔye̱ ko̱waa se̱? Mo̱ ya tɔwe̱ kase̱ŋtiŋ gywii mo̱ne̱, nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ mo̱ ase̱ŋ mo̱ne̱ i gyi? 47 Ɔke̱maa ne̱ Wuribware̱ e̱ bo̱ mò̱‑ɔ i nu mò̱ ase̱ŋ. Mo̱ne̱ fe̱raa, n gye̱ Wuribware̱ e̱ bo̱ mo̱ne̱ kpa ke̱maa se̱, amo̱se̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ maa nu mo̱ ase̱ŋ.”

Yeesuu na Abraham

48 Ne̱ baa bise Yeesuu fe̱yɛ, “A mo̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ fo̱ gye̱ Samariyanyi, ne̱ ibrisi ko̱ te fo̱ se̱ aaa?”

49 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Ibrisi ke̱maa mo̱ŋ te mo̱ se̱. Ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ i bu n se̱ ne̱e̱. Amaa mo̱ne̱ fe̱raa mo̱ne̱ e̱ saare̱ mo̱ ne̱e̱. 50 Ma buwi mo̱ e̱ kpa ɔko̱ fe̱yɛ o bu mo̱ ke̱dabe̱ ne̱e̱. Amaa n se̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ ɔ bo̱nyaa mo̱. Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o gyi ase̱sɛ ase̱ŋ. 51 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ gya mo̱ ke̱kaapo̱ se̱‑ɔ maa wu daa.”

52 Ne̱ baa tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Mbe̱yɔmɔ ane̱ nyi kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ibrisi te fo̱ se̱. Abraham a wu, ne̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ a wu, amaa fo̱ fe̱raa, fo̱ e̱ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ gya fo̱ ke̱kaapo̱‑ɔ se̱‑ɔ maa wu daa. 53 Ane̱ se̱ Abraham a wu, amɔ fo̱ e̱ kpa a fo̱ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ kyɔ Abraham aaa? Ne̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ mɔ a wu. Nsɛ ne̱ fo̱ e̱ fa fe̱yɛ fo̱ gye̱?”

54 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “N dɛɛ ŋ yɛ m bu mo̱ e̱ye̱e̱ ke̱dabe̱ ne̱e̱, weetee mo̱ kibu mo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ mo̱ŋ de awaasɛ ke̱maa. Ɔko̱ ne̱ ɔ bo̱nyaa mo̱‑ɔ e̱ gye̱ n se̱, mò̱ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ yɛ ɔ gye̱ mo̱ne̱ se̱. 55 Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi mò̱ pɛɛɛ, amaa m fe̱raa, ŋ nyi mò̱. Mo̱ a dɛɛ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ŋ nyi Wuribware̱ ne̱e̱, amo̱ fe̱raa mo̱ i kii ɔye̱bapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱‑ɔ. Amaa ŋ nyi mò̱, ne̱ n gya mò̱ kanɔ se̱. 56 Mo̱ne̱ se̱ Abraham akatɔ a gyi fe̱yɛ ɔ bo̱ ŋu mo̱ ke̱ba, ne̱ oo ŋu fe̱yɛ mo̱ a ba, ne̱ mò̱ akatɔ a gyi.”

57 Ne̱ baa tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ mo̱ŋ tɛɛ gyi nsu adunuu, ne̱ fo̱ yɛ fo̱ a ŋu Abraham aaa?”

58 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ e̱ gye̱ ne̱ n kyɔ n gye̱ pwɛɛ ne̱ baa dɛɛ ko̱we̱ Abraham.” 59 Ne̱ baa taa abu a bo̱ twe̱e̱ bo̱ da mò̱. Amaa Yeesuu a kwe̱e̱rɔ bamo̱ se̱ se̱re̱ le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o mfe̱ŋ.

9

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya ɔnyare̱ ko̱ ne̱ baa ko̱we̱ mò̱ te̱napo̱‑ɔ

1 Yeesuu a naa ɔ yɔ‑ɔ, ne̱ oo ŋu ɔnyare̱ ko̱ ne̱ baa ko̱we̱ mò̱ te̱napo̱‑ɔ. 2 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a bise mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, nsɛ e̱bɔye̱ ya sa ne̱ baa ko̱we̱ ɔnyare̱ mɔ te̱napo̱? Aa le̱e̱ mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱ ne̱e̱, bɛɛɛ mò̱ ako̱we̱po̱ e̱bɔye̱ se̱ aaa?”

3 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mò̱ akatɔ kibwee‑o mo̱ŋ le̱e̱ mò̱ e̱bɔye̱ se̱ bɛɛɛ mò̱ ako̱we̱po̱ e̱bɔye̱ se̱. Wuribware̱ ya sa ne̱ baa ko̱we̱ mo̱ te̱napo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ kpa a ɔ bo̱rɔ te̱napo̱ mɔ se̱ lee mò̱ ke̱yaale̱ŋ bo̱ kaapo̱. 4 Kusuŋ amo̱ ne̱ Wuribware̱ a suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ ŋ waa‑ɔ ne̱e̱. A saŋ a gye̱ mpase̱ ne̱ mo̱ e̱ waa n se̱ kusuŋ, amaa kibugyii ya ba, ɔko̱ maa lɛɛ taare̱ a o suŋ kusuŋ. 5 Mo̱ a tɛɛ m bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ, mo̱ e̱ gye̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ ke̱laŋŋe̱rɔ.”

6 Yeesuu a tɔwe̱ amo̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ twe̱e̱ akyɔne̱ we̱e̱ swe̱e̱re̱, ne̱ ɔɔ ba akyɔne̱‑ɔ bo̱ pɔ e̱se̱ kafwe̱e̱, ne̱ ɔɔ ba e̱se̱‑ɔ bo̱ bure ɔnyare̱ amo̱ akatɔ. 7 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Nare̱ yɔ Silowam ke̱pare̱‑rɔ ya fwe̱e̱ fo̱ akatɔ‑rɔ.” Ke̱nyare̱ Silowam‑o kaase̱ e̱ gye̱ Baa-suŋ-fo̱. Ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a ya fwe̱e̱ mò̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ oo kiŋŋi ba, na mò̱ akatɔ a buŋŋi.

8 Ne̱ te̱napo̱‑ɔ akye̱nabɛɛpo̱ na ase̱sɛ ne̱ baa dɛɛ ŋu mò̱ pwɛɛ ne̱ amo̱‑ɔ a dɛɛ waa‑ɔ a bise abɛɛ fe̱yɛ, “N gye̱ te̱napo̱ ne̱ ɔ dɛɛ o te ɔ ko̱re̱ atɔ‑ɔ ne̱e̱ e̱e̱e̱?”

9 Bo̱ko̱ yɛ, “Mò̱ ne̱e̱.”

Ne̱ bo̱ko̱ mɔ yɛ, “N gye̱ mò̱ ne̱e̱. Ɔɔ le̱e̱ mò̱ ne̱e̱.”

Ne̱ ɔnyare̱‑ɔ fɔŋfɔŋ yɛ, “Mo̱ ne̱e̱.”

10 Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ mbe̱yɔmɔ fe̱raa fo̱ ke̱e̱?”

11 Ne̱ oo lee kanɔ fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yeesuu‑o ya waa e̱se̱, ne̱ ɔɔ bo̱ bure mo̱ akatɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ ŋ yɔ Silowam ke̱pare̱‑rɔ ya fwe̱e̱ mo̱ akatɔ‑rɔ. Ne̱ mo̱ a yɔ mo̱ a de̱ŋ fwe̱e̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a ŋu fe̱yɛ ŋ ke̱e̱.”

12 Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Mfe̱ne̱ ne̱ ɔ bo̱?”

Ne̱ oo lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ŋ nyi.”

Farisii awuye e̱ de̱e̱re̱‑rɔ na bo̱ nya ŋu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kya te̱napo̱‑ɔ

13 Ne̱ baa taa te̱napo̱ ne̱ mbe̱yɔmɔ mò̱ akatɔ a buŋŋi‑o yaa Farisii awuye ase̱ a bo̱ de̱e̱re̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ. 14 Kake ne̱ Yeesuu a waa e̱se̱ bo̱ kya te̱napo̱ amo̱‑ɔ gye̱ kukyure kake ne̱e̱. 15 Ne̱ Farisii awuye‑o a be̱e̱ bise ɔnyare̱‑ɔ ane̱ŋ ne̱ mò̱ akatɔ a waa buŋŋi‑o. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ɔɔ taa e̱se̱ ne̱e̱ bo̱ bure mo̱ akatɔ, ne̱ mo̱ a fwe̱e̱ mo̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ mbe̱yɔmɔ ŋ ke̱e̱.”

16 Ne̱ Farisii awuye‑o bo̱ko̱ yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ ne̱ ɔɔ waa amo̱‑ɔ maa taare̱ a ɔ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ o suŋ kusuŋ kukyure kake‑o.”

Ne̱ bo̱ko̱ mɔ yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ ɔnyare̱ ne̱ ɔ gye̱ e̱bɔye̱ ɔwaapo̱‑ɔ e̱ taare̱ a ɔ waa ane̱ŋ a akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ mɔ?” Ne̱ bamo̱ wo̱re̱ wo̱re̱ i gyiiri ikii.

17 Ne̱ Farisii awuye‑o a be̱e̱ bise ɔnyare̱‑ɔ fe̱yɛ, “Fo̱ yɛ ɔɔ kya fo̱, ne̱ fo̱ akatɔ a buŋŋi, e̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ e̱ fa mò̱ ase̱ŋ?” Ne̱ ɔnyare̱‑ɔ a lee kanɔ fe̱yɛ, “Ɔ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱.”

18 Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ mo̱ŋ kɔɔre̱ ɔnyare̱ amo̱ ase̱ŋ‑ɔ gyi fe̱yɛ ɔ dɛɛ ɔ gye̱ te̱napo̱ ne̱e̱, ne̱ mbe̱yɔmɔ mò̱ akatɔ a buŋŋi, amɔ bamo̱ a te̱e̱ mò̱ ako̱we̱po̱ bise bamo̱‑rɔ. 19 Mò̱ ako̱we̱po̱‑ɔ a ba‑ɔ, ne̱ baa bise bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ gyi ne̱e̱ e̱e̱e̱? Mo̱ne̱ yɛ mo̱ne̱ a ko̱we̱ mò̱ te̱napo̱ ne̱e̱. To, e̱me̱ne̱ ya waa ne̱ ŋkee ɔ ke̱e̱?”

20 Ne̱ mò̱ ako̱we̱po̱ a lee kanɔ fe̱yɛ, “Ane̱ nyi fe̱yɛ ane̱ gyi ne̱e̱, ne̱ ane̱ nyi fe̱yɛ ane̱ a ko̱we̱ mò̱ te̱napo̱ ne̱e̱. 21 Amaa ane̱ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ aa waa ne̱ ŋkee ɔ ke̱e̱‑ɔ, bɛɛɛ ane̱ mo̱ŋ nyi mò̱ ne̱ ɔɔ kya mò̱, ne̱ ŋkee ɔ ke̱e̱‑ɔ. Mo̱nꞌ bise mò̱. Ɔ mo̱ŋ gye̱ keegyi ne̱e̱, ɔ taare̱ a o lee kanɔ sa mò̱ e̱ye̱e̱.” 22 Ke̱tɔ se̱ ne̱ ɔnyare̱‑ɔ ako̱we̱po̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ kufu de bamo̱ Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ baa kyɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ o gyi fe̱yɛ Yeesuu e̱ gye̱ Kristoo‑o, ba gya mò̱ a bo̱ le̱e̱ bamo̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑nɔ. 23 Amo̱se̱ se̱ ne̱ ɔnyare̱‑ɔ ako̱we̱po̱ yɛ, “Ɔ mo̱ŋ gye̱ keegyi, mo̱nꞌ bise mò̱ fɔŋfɔŋ.”

24 Ne̱ baa te̱e̱ ɔnyare̱ ne̱ baa ko̱we̱ mò̱ te̱napo̱‑ɔ nyɔse̱po̱ baa. Ne̱ baa tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ ka Wuribware̱ ke̱yaa fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ kase̱ŋtiŋ. Ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ nyi fe̱yɛ ɔnyare̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yeesuu‑o gye̱ e̱bɔye̱ ɔwaapo̱ ne̱e̱.”

25 Ne̱ ɔnyare̱‑ɔ a lee kanɔ fe̱yɛ, “Ɔ gye̱ e̱bɔye̱ ɔwaapo̱ ne̱e̱ ooo, ɔ mo̱ŋ gye̱ ooo, m fe̱raa mo̱ŋ nyi. Ke̱tɔ ne̱ ŋ nyi‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ n dɛɛ n gye̱ te̱napo̱, amaa mbe̱yɔmɔ ŋ ke̱e̱.”

26 Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ ɔɔ waa kya fo̱ akatɔ‑ɔ?”

27 Ne̱ oo lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ a kyɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱, amaa mo̱ne̱ maa nu. E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ nu? Mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ kii mò̱ agyase̱po̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱?”

28 Ne̱ baa saare̱ mò̱, ne̱ baa tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱‑ɔ fo̱ gye̱ se̱sɛ amo̱ ɔgyase̱po̱ ne̱e̱. Amaa ane̱ fe̱raa, ane̱ gye̱ Mosis agyase̱po̱ ne̱e̱. 29 Ane̱ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ sa se̱ŋsa gywii Mosis, amaa ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ fe̱raa, ane̱ mo̱ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ le̱e̱‑ɔ.”

30 Ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ase̱ŋ mɔ ne̱e̱? Mo̱ne̱ yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ le̱e̱ ba‑ɔ, amaa oo buŋŋi mo̱ akatɔ. 31 Ane̱ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ maa nu e̱bɔye̱ awaapo̱ ase̱ŋ, amɔ bamo̱ ne̱ ba bu mò̱, ne̱ ba waa ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ bo̱ waa‑ɔ. 32 Le̱e̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ kaye̱‑ɔ, ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ ŋu fe̱yɛ ɔko̱ a buŋŋi mò̱ ne̱ baa ko̱we̱ mò̱ te̱napo̱‑ɔ akatɔ. 33 Ɔnyare̱ mɔ dɛɛ ɔ mo̱ŋ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱, weetee ɔ maa taare̱ a ɔ waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ.”

34 Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Le̱e̱ saŋ ne̱ fo̱ bo̱ fo̱ nyi kame‑ro‑o fo̱ gye̱ e̱bɔye̱ ɔwaapo̱ ne̱e̱. Ne̱ fo̱‑ɔ fo̱ e̱ kpa a fo̱ kaapo̱ ane̱ atɔ aaa?” Ne̱ baa gya mò̱ le̱e̱ bamo̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kaapo̱ fe̱yɛ Farisii awuye du ne̱e̱ fe̱yɛ ate̱napo̱‑ɔ

35 Yeesuu a nu fe̱yɛ baa gya ɔnyare̱ amo̱ le̱e̱ bamo̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ oo buwi kpa ɔnyare̱‑ɔ. Mò̱ a ŋu mò̱‑ɔ, ne̱ oo bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ kɔɔre̱ dimaadi mò̱ gyi‑o fo̱ i gyi aaa?”

36 Ne̱ ɔnyare̱ amo̱ a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, kaapo̱ mo̱ dimaadi mò̱ gyi‑o, na ŋ nya kɔɔre̱ mò̱ gyi.”

37 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ a kyɔ ŋu mò̱, mo̱ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ fo̱ aa mò̱ e̱ sa se̱ŋsa mbe̱yɔmɔ.”

38 Ne̱ oo lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ a kɔɔre̱ fo̱ gyi, mo̱ nyaŋpe̱.” Ne̱ oo kpuni aŋurii suŋ Yeesuu.

39 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ a ba kaye̱ mɔ‑rɔ ne̱e̱ na m bo̱ gyi ase̱sɛ ase̱ŋ, bu ke̱pɔ, na ate̱napo̱ akatɔ buŋŋi, na bamo̱ ne̱ bo̱ ke̱e̱‑ɔ mɔ kii fe̱yɛ ate̱napo̱‑ɔ.”

40 Farisii awuye ko̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a nu ane̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ, ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Ke̱e̱ ɛ. Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ mɔ ane̱ mo̱ŋ ke̱e̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱?”

41 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ ke̱e̱ ne̱e̱‑ɔ, weetee mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱, amaa mo̱ne̱ a tɔwe̱ ɛ mo̱ne̱ ke̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ e̱bɔye̱ i sii mo̱ne̱ se̱.”

10

E̱sanne̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ a ke̱kpare̱‑ɔ

1 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ, mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ ane̱ ase̱sɛ e̱ pwɛɛ adeŋbee kuriikuriisɛ ne̱e̱, ne̱ ba kpaa bamo̱ e̱sanne̱ ba waa‑rɔ kanye. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ ɔ mo̱ŋ bo̱rɔ kideŋbee a kibunogyi‑o‑ro lweero e̱sanne̱‑ɔ ase̱, ne̱ ɔ de̱e̱ kideŋbee‑o lweero‑o gye̱ oyu ne̱e̱. 2 Amaa ɔko̱ ne̱ ɔ bo̱rɔ kibunogyi‑o‑ro a o lweero e̱sanne̱‑ɔ ase̱‑ɔ e̱ gye̱ e̱sanne̱‑ɔ ɔde̱e̱re̱se̱po̱. 3 Mò̱ ne̱ ɔ ke̱e̱ kibunogyi‑o si‑o i buŋŋi kpa a ɔ sa mò̱. Na mò̱ a maa se̱ ɔ te̱e̱ e̱sanne̱‑ɔ anyare̱ ako̱ ako̱‑ɔ, na bo̱ pini mò̱ bo̱re̱, na o lee bamo̱ kawu. 4 Mò̱ ya lee bamo̱ kawu‑o, na ɔ gye̱ bamo̱ ŋkpɛɛ, na bo̱ gya mò̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ nyi mò̱ bo̱re̱. 5 Amaa bo̱ maa gya ɔko̱ se̱, ba se̱re̱ a bo̱ yɔwe̱ se̱sɛ amo̱ ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ nyi mò̱ bo̱re̱.” 6 Amaa Yeesuu a da ke̱kpare̱ mɔ‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ nu ke̱mo̱ kaase̱.

7 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ m be̱e̱ n du ne̱e̱ fe̱yɛ e̱sanne̱ a kibunogyi‑o. 8 Bamo̱ ɔke̱maa ne̱ ɔɔ daa mo̱ e̱ba‑ɔ gye̱ oyu ne̱e̱, amaa e̱sanne̱‑ɔ mo̱ŋ gya bamo̱ kanɔ se̱. 9 N du ne̱e̱ fe̱yɛ kibunogyi‑o. Ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱rɔ mo̱ se̱ a o lweero‑o maa fo̱, o lweero a ɔ le̱e̱ na ɔ nya gyirokpa timaa. 10 Ayu fe̱raa i lweero ne̱e̱ a bo̱ bo̱ ywii, na bo̱ mɔɔ, na bo̱ nye̱ra. Amaa m fe̱raa, mo̱ a ba ne̱e̱ a bo̱ nya nya ŋkpa na kakatɔgyi na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ki tiri bamo̱‑ɔ.

11 Mo̱ dɛɛ dɛɛ mo̱ e̱ gye̱ e̱sanne̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ timaa, ne̱ mo̱ a waa mo̱ e̱ye̱e̱ siraa fe̱yɛ mo̱ e̱ ba a m bo̱ wu sa mo̱ e̱sanne̱‑ɔ. 12 Osuŋpo̱ ne̱ ɔ bo̱ mfe̱ŋ, ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ e̱sanne̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ ya ŋu fe̱yɛ ɔfaasɛ e̱ ba, amɔ ɔ se̱re̱ a ɔ yɔwe̱ e̱sanne̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ mò̱ e̱ bo̱ e̱sanne̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ na ɔfaasɛ‑ɔ lwee e̱sanne̱‑ɔ‑rɔ, amɔ ɔ kra bamo̱ bo̱ko̱, na bamo̱ ne̱ ba saŋ‑ɔ brawe̱‑rɔ. 13 Ke̱tɔ se̱ ne̱ osuŋpo̱‑ɔ e̱ se̱re̱ a ɔ le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ baa taa mò̱ ne̱e̱ a ɔ de̱e̱re̱ e̱sanne̱‑ɔ se̱, ane̱ŋ se̱‑ɔ bamo̱ ase̱ŋ mo̱ŋ tiri mò̱.

14-15 Mo̱ e̱ gye̱ e̱sanne̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ timaa‑o. Ane̱ŋ ne̱ n se̱ nyi mo̱‑ɔ, ne̱ mo̱‑ɔ ŋ nyi n se̱‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ŋ nyi mo̱ e̱sanne̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ mɔ bo̱ nyi mo̱. Ne̱ mo̱ a waa siraa fe̱yɛ mo̱ i wu a n sa bamo̱. 16 E̱sanne̱ ko̱ mɔ bo̱‑rɔ ne̱ bo̱ gye̱ mo̱ lee, ne̱ bo̱ mo̱ŋ tii mfe̱e̱ a e̱sanne̱‑ɔ se̱. Mo̱ e̱ baa bamo̱ a m ba bo̱ tii bo̱mo̱‑ɔ se̱. Ba nu mo̱ kanɔ, na bo̱ kii e̱sanne̱ kape ko̱ŋko̱ na ɔde̱e̱re̱se̱po̱ ko̱ŋko̱ lee. 17 N se̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a sure si fe̱yɛ mo̱ i wu a m bo̱ sa ase̱sɛ, na m be̱e̱ bo̱ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro. 18 Ɔko̱ maa taare̱ a ɔ mɔɔ mo̱, amɔ mo̱ a sa kpa fe̱raa. Mo̱ a lee mo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ mo̱ i wu a m bo̱ sa ase̱sɛ. N de kpa fe̱yɛ ŋ wu, ne̱ m be̱e̱ n de kpa fe̱yɛ n kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, ane̱ŋ ne̱ n se̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ ŋ waa‑ɔ.”

19 Ase̱sɛ‑ɔ a nu amo̱‑ɔ, ne̱ baa gyiiri ikii, ne̱ baa ke‑ro ntuŋ ŋnyɔ. 20 Ne̱ bamo̱ bwe̱e̱tɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ i nu ɔnyare̱ mɔ ase̱ŋ? Ibrisi te mò̱ se̱, ne̱ ɔ lɔ e̱bo̱ŋ.”

21 Ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ mɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ɔko̱ ne̱ ibrisi te mò̱ se̱‑ɔ maa taare̱ a ɔ sa se̱ŋsa mfaanɛɛ. E̱me̱ne̱ ne̱ ibrisi e̱ waa a ki buŋŋi ate̱napo̱ akatɔ?”

Ane̱ŋ ne̱ baa kine Yeesuu‑o

22 Pwe̱e̱re̱pwe̱e̱re̱‑rɔ Yɛro̱salɛm awuye de kasu kanɔ ngyaŋŋe̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Wuribware̱ suŋkpa a ke̱kpɛɛ iyisi‑o a ŋke‑o.† 23 Saŋ amo̱ ne̱ Yeesuu naa Wuribware̱ suŋkpa a abraŋdaye̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Solomɔŋ a abraŋdaye̱‑ɔ‑rɔ. 24 Ne̱ ase̱sɛ a kpɔwe̱ muruwaa mò̱, ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Ŋke mfe̱ne̱ ne̱ fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ kye̱na, na ane̱ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ fo̱ du‑o? Tɔwe̱ kase̱ŋtiŋ gywii ane̱. Fo̱ e̱ gye̱ Kristoo‑o ooo?”

25 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱ a kyɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱, amaa mo̱ne̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ mo̱ gyi. Atɔ ne̱ n de n se̱ ke̱yaale̱ŋ mo̱ e̱ waa‑ɔ e̱ tɔwe̱ mo̱ ase̱ŋ. 26 Amaa mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ mo̱ a mo̱nꞌ gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ mo̱ ase̱sɛ ne̱e̱. 27 Mo̱ ase̱sɛ fe̱raa i nu mo̱ ase̱ŋ, ne̱ ŋ nyi bamo̱, ne̱ bo̱ gya mo̱ se̱. 28 Mo̱ e̱ sa bamo̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, amo̱se̱‑ɔ bo̱ maa lɛɛ gyi awo̱re̱fɔɔ daa. Ɔko̱ maa taare̱ a ɔ kɔɔre̱ bamo̱ le̱e̱ mo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. 29 N se̱ ya taa bamo̱ sa mo̱. Ɔ kyɔ ɔke̱maa, amo̱se̱‑ɔ ɔko̱ maa taare̱ a ɔ kɔɔre̱ bamo̱ le̱e̱ n se̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. 30 Mo̱ aa n se̱ gye̱ ko̱ko̱ŋko̱ ne̱e̱.”

31 Ne̱ ase̱sɛ amo̱ a be̱e̱ taa abu na bo̱ twe̱e̱ bo̱ da mò̱ mɔɔ. 32 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ a waa asuŋ timaa bwe̱e̱tɔ mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ, amo̱ ne̱ n se̱ a sa mo̱ fe̱yɛ ŋ waa‑ɔ. Mo̱ asuŋ mɔ‑rɔ, ke̱mo̱ e̱ gye̱ ne̱ ki kye mo̱ne̱, ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ twe̱e̱ abu bo̱ da mo̱‑ɔ ne̱e̱?”

33 Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “N gye̱ asuŋ timaa si ne̱ ane̱ e̱ kpa a ane̱ twe̱e̱ abu bo̱ da fo̱, amaa fo̱ maa bu Wuribware̱ bo̱ le̱e̱ ase̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ se̱. Se̱sɛ e̱ gye̱ fo̱, ne̱ fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ waa fo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ aaa?”

34 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Baa kyo̱rɛɛ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ mbraa wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Wuribware̱ a te̱e̱ ase̱sɛ ko̱ fe̱yɛ mò̱ gyi‑ana.* 35-36 Ane̱ nyi fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ, na ɔko̱ ma taare̱ a ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ bo̱ kye wo̱re̱ amo̱. Wuribware̱ a te̱e̱ bamo̱ mò̱ gyi‑ana, ne̱ ɔɔ taa mò̱ ase̱ŋ sa bamo̱. To, n se̱ Wuribware̱ ya lee mo̱ suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱‑rɔ, ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ n gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o si‑o, mo̱ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ mo̱ i kye Wuribware̱ ne̱e̱? 37 Mo̱ e̱ mo̱ŋ waa ke̱tɔ ne̱ n se̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ waa‑ɔ, mo̱ne̱ ma kɔɔre̱ mo̱ gyi. 38 Amaa mo̱ ya waa amo̱ ne̱ a pre̱ n se̱‑ɔ fe̱raa, hare̱e̱ mo̱ne̱ e̱ maa kɔɔre̱ mo̱ ase̱ŋ a mo̱nꞌ gyi gbaa, mo̱nꞌ kɔɔre̱ mo̱ gyi le̱e̱ atɔ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu fe̱yɛ mo̱ a waa‑ɔ se̱. Na mo̱nꞌ nya pini, na mo̱nꞌ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ mo̱ aa n se̱ gye̱ ko̱ŋko̱ ne̱e̱.”

39 Ne̱ baa kpa a bo̱ be̱e̱ kra Yeesuu, ne̱ ɔɔ se̱re̱ le̱e̱ bamo̱ ase̱.

40 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ kiŋŋi ya te̱ŋ Yo̱o̱daŋ bo̱ŋ‑nɔ yɔ mfe̱ŋ ne̱ Yohanee a dɛɛ bɔ ase̱sɛ asuu‑o, ne̱ ɔɔ kye̱na mfe̱ŋ. 41 Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a ba mò̱ ase̱. Ne̱ baa tɔwe̱ fe̱yɛ, “Yohanee mo̱ŋ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ke̱maa. Amaa ke̱tɔ ne̱ Yohanee a tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ Yeesuu si‑o gye̱ kase̱ŋtiŋ.” 42 Ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ bwe̱e̱tɔ a kɔɔre̱ mò̱ gyi.

11

Lasarus lowi

1-2 Ne̱ ɔnyare̱ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Lasarus. Ne̱ mò̱ aa mò̱ pe̱kye̱e̱‑ana ne̱ ba te̱e̱ bamo̱ ɛ Mariya na Maataa‑ɔ te Bɛtaniya kamaŋgyii‑ro. Mariya mɔ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ ane̱ e̱ ba a bo̱ ŋu fe̱yɛ o twiiri laŋpe̱ŋtaa a ɔ we̱e̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ayaa se̱, na ɔ ba mò̱ ipwii bo̱ kpɛɛ‑ɔ. Ne̱ Lasarus e̱ lɔ. 3 Ne̱ mò̱ pe̱kye̱e̱‑ana a kra bo̱ kyo̱ŋwe̱ Yeesuu tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, fo̱ nyare̱ timaa e̱ lɔ.”

4 Yeesuu a nu‑o, ne̱ ɔ yɛ, “Ko̱lɔ mɔ maa baa Lasarus lowi, amaa kaa ba ne̱e̱ a ase̱sɛ nya ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kyɔ ke̱tɔ ke̱maa, na Wuribware̱ mò̱ gyi‑o bo̱rɔ ke̱mo̱ se̱ bo̱ nya ke̱dabe̱ na wuraa.” 5 Yeesuu e̱ kpa Maataa na Mariya na Lasarus ase̱ŋ. 6-7 Amaa amo̱ pɛɛɛ gbaa, mò̱ a nya ŋkra fe̱yɛ Lasarus e̱ lɔ‑ɔ, ɔɔ kye̱na mfe̱ŋ ne̱ ɔ bo̱‑ɔ ŋke ŋnyɔ bo̱ tii si, pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa a ane̱ kiŋŋi yɔ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ mfe̱ŋ ne̱ Lasarus bo̱‑ɔ.”

8 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a bise mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱, Yudaa awuye a kpa a bo̱ twe̱e̱ abu bo̱ daye̱ fo̱ mɔɔ‑ɔ, a mo̱ŋ tɛɛ kyee, ne̱ fo̱ be̱e̱ fo̱ e̱ yɔ mfe̱ŋ mbe̱yɔmɔ aaa?”

9 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Kyɔwe̱ e̱ da e̱dɔŋhwe̱re̱e̱ kudu e̱nyɔ, bɛɛɛ n gye̱ ane̱ŋ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ ɔ naa mpase̱‑ɔ maa da ke̱yaa pɛɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ kyɔwe̱ a sa ne̱ to̱ŋ ke̱maa ke̱e̱‑rɔ. 10 Amaa mò̱ ya nare̱ kanye, ɔ da ke̱yaa a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱laŋŋe̱rɔ mo̱ŋ bo̱‑rɔ.”

11 Yeesuu a tɔwe̱ amo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ ba ako̱ bo̱ tii si fe̱yɛ, “Ane̱ nyare̱ Lasarus a di idi, amaa mo̱ e̱ yɔ a n kyiŋŋi mò̱.”

12 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a lee kanɔ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, mò̱ ya di idi fe̱raa, ɔ ko̱so̱ ŋkpa na alaŋfiya‑ro.” 13 Ke̱tɔ ne̱ Yeesuu e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Lasarus a wu, amaa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱raa nyi fe̱yɛ Yeesuu yɛ idi mɔ ne̱ ɔke̱maa i di‑o ne̱ Lasarus a di.

14-15 Ne̱ Yeesuu a kaapo̱‑rɔ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Lasarus a wu. Amaa mo̱ne̱ se̱‑ɔ, mo̱ akatɔ a gyi fe̱yɛ mo̱ a mo̱ŋ bo̱ mò̱ ase̱ saŋ amo̱. Amaa ane̱ ya yɔ mbe̱yɔmɔ‑ɔ, mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ a mo̱nꞌ gyi kase̱ŋtiŋ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa a ane̱ yɔ mò̱ ase̱.”

16 Tomas, ne̱ ɔ gye̱ ke̱le̱ŋba‑ɔ, a tɔwe̱ gywii mò̱ bɛɛko̱‑ana agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa a ane̱ aa ɔkaapo̱po̱‑ɔ a yɔ, ne̱ amo̱ e̱ gye̱ lowi ne̱e̱ na ane̱ aa mò̱ a wu.”

Yeesuu e̱ gye̱ ne̱ o kyiŋŋi se̱sɛ a ɔ le̱e̱ lowi‑ro na ɔ sa mò̱ ŋkpa

17 Yeesuu a kpa a ɔ fo̱ Lasarus‑ana aye̱‑ɔ, oo ŋu fe̱yɛ baa kyɔ pure Lasarus, ne̱ ŋke nna a kyo̱ŋ gbaa. 18 Bɛtaniya na Yɛro̱salɛm e̱ waa e̱maye̱re̱ e̱nyɔ. 19 Ne̱ Yudaa awuye bwe̱e̱tɔ a ba Maataa na Mariya ase̱ a bo̱ bo̱ waa bamo̱ daane̱ke̱na bo̱ le̱e̱ bamo̱ pe̱nyare̱ a lowi‑o si. 20 Maataa a nu fe̱yɛ Yeesuu e̱ ba‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ a ɔ ya gyaŋŋaa mò̱. Amaa Mariya fe̱raa a sii lɔŋ‑nɔ.

21 Ne̱ Maataa a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, fo̱ dɛɛ fo̱ bo̱ mfe̱e̱ ne̱e̱, weetee mo̱ pe̱nyare̱ mo̱ŋ wu. 22 Amaa hare̱e̱ mbe̱yɔmɔ gbaa ŋ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ sa fo̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ fo̱ e̱ ko̱re̱‑ɔ.”

23 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ pe̱nyare̱ i kyiŋŋi a ɔ le̱e̱ lowi‑ro.”

24 Ne̱ oo lee kanɔ fe̱yɛ, “Ŋ nyi fe̱yɛ kake ne̱ ka gye̱ kaye̱ kɛɛ‑ɔ, o kyiŋŋi a ɔ le̱e̱ lowi‑ro.”

25 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ i kyiŋŋi se̱sɛ a n le̱e̱ lowi‑ro, na n sa mò̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mo̱ o gyi‑o, hare̱e̱ gbaa mò̱ ya wu, ɔ be̱e̱ o kyiŋŋi a ɔ bo̱ kye̱na kyure. 26 Ne̱ mò̱ i de ane̱ŋ a ŋkpa‑ɔ, ne̱ mò̱ ya kɔɔre̱ mo̱ gyi, ɔ maa lɛɛ gyi awo̱re̱fɔɔ pɛɛɛ. Fo̱ e̱ kɔɔre̱ amo̱‑ɔ fo̱ i gyi aaa?”

27 Ne̱ Maataa a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ i gyi fe̱yɛ fo̱ e̱ gye̱ Kristoo, Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱‑rɔ‑ɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a su‑o

28 Maataa a tɔwe̱ amo̱‑ɔ, ne̱ oo kiŋŋi ya te̱e̱ mò̱ tire Mariya keri si tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɔkaapo̱po̱‑ɔ bo̱ mfe̱e̱, ɔ te̱e̱ fo̱.” 29 Mariya a nu amo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ ko̱so̱ le̱e̱ me̱naŋ a ɔ ya gyaŋŋaa Yeesuu. 30 Yeesuu mo̱ŋ tɛɛ fo̱ maŋ‑ɔ‑rɔ, ɔ saŋ ɔ bo̱ mfe̱ŋ ne̱ Maataa a gyaŋŋaa mò̱‑ɔ. 31 Ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ te Mariya ase̱ ba waa mò̱ daane̱ke̱na‑ɔ a gya mò̱ se̱. Saŋ ne̱ baa ŋu fe̱yɛ ɔɔ ko̱so̱ me̱naŋ le̱e̱‑ɔ, bo̱ nyi fe̱yɛ ɔ yɔ ke̱gye̱raŋta‑ɔ ase̱ a ɔ ya su ne̱e̱.

32 Ne̱ Mariya a fo̱ mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu bo̱‑ɔ, mò̱ a de̱ŋ ŋu Yeesuu‑o, ne̱ oo kpuni aŋurii mò̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, fo̱ dɛɛ fo̱ bo̱ mfe̱e̱ ne̱e̱, weetee mo̱ pe̱nyare̱ mo̱ŋ wu.”

33 Yeesuu a ŋu ane̱ŋ ne̱ Mariya i su‑o na ase̱sɛ ne̱ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ i su‑o, ne̱ mò̱ bo̱re̱‑rɔ a duŋwi mò̱, ne̱ aa waa mò̱ e̱wɛɛ. 34 Ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Mfe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ a pure mò̱?”

Ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, bo̱ ke̱e̱.”

35 Ne̱ Yeesuu a su.

36 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ ke̱e̱ ke̱kpa de̱maŋte̱ ne̱ ɔ kpa mò̱‑ɔ.”

37 Ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ yɛ, “Ne̱e̱ mò̱ ya buŋŋi te̱napo̱ a akatɔ‑ɔ, bɛɛɛ? Ne̱ nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ taare̱ kuŋ Lasarus na ɔ ma wu?”

Ane̱ŋ ne̱ Lasarus a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o

38 Yeesuu bo̱re̱‑rɔ a be̱e̱ duŋwi mò̱, ne̱ ɔɔ yɔ ke̱gye̱raŋta‑ɔ ase̱. Baa seri ke̱gye̱raŋta amo̱ ke̱fo̱re̱‑rɔ ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱kyaŋ‑ɔ, ne̱ baa taa ke̱fo̱re̱ bo̱ kpuse ke̱mo̱ kanɔ fe̱yɛ po̱ne̱‑ɔ. 39 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ taye̱ ke̱fo̱re̱‑ɔ le̱e̱‑rɔ.”

Ne̱ Lasarus mò̱ pe̱kye̱e̱ Maataa yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, ane̱ ya taye̱ ke̱fo̱re̱‑ɔ, ane̱ i nu sɔ bɔye̱. Bamo̱ a pure mò̱‑ɔ, ndɔɔ ŋke nna ne̱e̱.”

40 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii Maataa fe̱yɛ, “N kyɔ mo̱ŋ tɔwe̱ gywii fo̱ fe̱yɛ, fo̱ ya kɔɔre̱ mo̱ gyi, fo̱ i ŋu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a ke̱dabe̱‑ɔ du‑o ooo?”

41 Ne̱ baa taye̱ ke̱fo̱re̱‑ɔ le̱e̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ kanɔ. Ne̱ Yeesuu a de̱e̱re̱ so̱so̱, ne̱ ɔ yɛ, “N se̱, mo̱ e̱ sa fo̱ aŋsɛ fe̱yɛ fo̱ a nu mo̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 42 Ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ kyɔ fo̱ i nu mo̱ ke̱bware̱ko̱re̱ saŋ ke̱maa, amaa ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ se̱ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ, na bo̱ nya kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ fo̱ ya suŋ mo̱.”

43 Mò̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ te̱e̱ keŋkeŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ, “Lasarus eee! Le̱e̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ ba!” 44 Ne̱ olowipo̱‑ɔ a le̱e̱ ba, ɔɔ le̱e̱ na kyefuri ŋure mò̱ asare̱e̱ na mò̱ ayaa se̱, na kaprakɛɛ i ŋure mò̱ akatɔ se̱.

Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ saŋŋe̱ mò̱ a ɔ nare̱.”

Ane̱ŋ ne̱ baa da Yeesuu kuŋu si kikpuni‑o

(Matiyo 26.1–5; Maak 14.1–2; Lukas 22.1–2)

45 Ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ ne̱ baa ba a bo̱ bo̱ waa Mariya daane̱ke̱na‑ɔ a ŋu akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ Yeesuu a waa‑ɔ, ne̱ baa kɔɔre̱ mò̱ gyi. 46 Amaa bamo̱ bo̱ko̱ a kiŋŋi yɔ Farisii awuye ase̱ ya tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a waa‑ɔ gywii bamo̱. 47 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ Farisii awuye‑o na Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ a te̱e̱ maŋ abre̱sɛ bo̱ gyaŋŋe̱.

Bamo̱ a gyaŋŋe̱‑ɔ, ne̱ bo̱ yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ ane̱ e̱ waa? Mo̱nꞌ ke̱e̱ akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ mɔ pɛɛɛ ne̱ ɔnyare̱ mɔ e̱ waa‑ɔ. 48 Ane̱ ya yɔwe̱ mò̱, ne̱ ɔ kya se̱ mfaanɛɛ, ɔke̱maa e̱ kɔɔre̱ mò̱ o gyi. Na Roma awuye ba bo̱ ye̱re̱ amo̱ se̱, na bo̱ bwee Wuribware̱ suŋkpa mɔ, na bo̱ kpuri ane̱ maŋ‑ɔ.”

49 Ne̱ bamo̱‑rɔ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kayafas ne̱ ɔ gye̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ kasu amo̱‑rɔ‑ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi sɛye̱. 50 Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ ya sa ne̱ nyiŋkpasɛ ko̱ŋko̱ a wu sa ase̱sɛ pɛɛɛ, a bɔ fe̱yɛ mo̱ne̱ a sa ne̱ maŋ‑ɔ pɛɛɛ a kpuri aaa?”

51 Kase̱ŋtiŋ si fe̱raa, n gye̱ mò̱ fɔŋfɔŋ ke̱yaale̱ŋ se̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ amo̱‑ɔ. Amaa ane̱ŋ ne̱ ɔ gye̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ kasu amo̱‑rɔ‑ɔ se̱, ɔ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Yeesuu e̱ ba a ɔ bo̱ wu sa kade̱‑ɔ. 52 Amaa n gye̱ kade̱‑ɔ wo̱re̱, amaa na bamo̱ aa Wuribware̱ ase̱sɛ ne̱ baa brawe̱‑rɔ‑ɔ tii abɛɛ se̱. 53 Le̱e̱ saŋ amo̱ bo̱ yɔ, ne̱ baa da kikpuni fe̱yɛ bo̱ mɔɔ Yeesuu.

54 Amo̱se̱ se̱‑ɔ Yeesuu mo̱ŋ lɛɛ tu kpa Yude̱ya a e̱maŋ‑ɔ‑rɔ ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ i ŋu mò̱‑ɔ, amaa ɔɔ le̱e̱ mfe̱ŋ yɔ to̱ŋ ko̱ ne̱ a maa kimukee‑o yɔ maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Ifarim‑o, mfe̱ŋ ne̱ mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a kye̱na kafwe̱e̱.

55 Yudaa awuye kigyibe̱e̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱‑ɔ a tɔ‑rɔ, ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a le̱e̱ bamo̱ e̱maŋ se̱ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ a bo̱ gye̱ ŋkpɛɛ ya gyee, na bo̱ fwe̱e̱ bamo̱ atɔ buŋsɛ pwɛɛ a bo̱ dɛɛ taare̱ ya gyi ateese‑o. N gye̱ ane̱ŋ, bamo̱ iyisi e̱ nye̱ra bamo̱ mbo̱ ne̱ baa baa bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ. 56 Ne̱ ba buwi ba kpa Yeesuu, ne̱ baa gyaŋŋe̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ kabuno. Mfe̱ŋ ne̱ baa bise abɛɛ fe̱yɛ, “Ane̱ e̱ fa fe̱yɛ ɔ ba kigyibe̱e̱ mɔ‑rɔ, bɛɛɛ ɔ maa ba aaa?” 57 Ke̱tɔ se̱ ne̱ baa tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱‑ɔ na Farisii awuye‑o a sa kanɔ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ o nyi mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu bo̱‑ɔ, bo̱ tɔwe̱ gywii bamo̱, na bo̱ nya ya kra mò̱.

12

Ane̱ŋ ne̱ ɔkye̱e̱ ko̱ a twiiri laŋpe̱ŋtaa we̱e̱ Yeesuu ayaa se̱‑ɔ

(Matiyo 26.6–13; Maak 14.3–9)

1 Ŋke nsiye a saŋ a bo̱ gyaŋŋe̱ gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o, ne̱ Yeesuu a yɔ Bɛtaniya kamaŋgyii, ne̱ Yeesuu a kyiŋŋi Lasarus le̱e̱ lowi‑ro‑o‑ro. 2 Ne̱ baa waa ateese mfe̱ŋ sa mò̱. Lasarus mò̱ pe̱kye̱e̱, Maataa, e̱ gye̱ ne̱ ɔ waa ke̱tɔ ke̱maa ɔ sa bamo̱ gyikpa. Lasarus tii bamo̱ ne̱ bamo̱ aa Yeesuu te ba gyi ateese‑o si. 3 Ne̱ Lasarus mò̱ pe̱kye̱e̱ nyɔse̱po̱ Mariya a taa laŋpe̱ŋtaa kɔne̱kɔne̱sɛ ko̱ praŋto̱wa bo̱rɔ, ne̱ mò̱ yawo̱ bo̱ le̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ bo̱ twiiri we̱e̱ Yeesuu ayaa se̱, ne̱ ɔɔ taa mò̱ ipwii o de ɔ kpɛɛ. Ne̱ laŋpe̱ŋtaa‑ɔ sɔ kɔne̱kɔne̱sɛ a kɔɔre̱ lɔŋ amo̱ pɛɛɛ‑rɔ.

4 Ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Yudas Kariyotinyi‑o, mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ gyi Yeesuu kidiburo‑o, a tɔwe̱ fe̱yɛ, 5 “Nte̱tɔ se̱ ne̱ ɔkye̱e̱ mɔ a nye̱ra laŋpe̱ŋtaa mɔ ne̱ ba taare̱ a bo̱ fe mò̱ siidii ŋkpe̱ŋ nna, na bo̱ taa atanne̱‑ɔ bo̱ sa atiripo̱‑ɔ ne̱e̱?” 6 Mò̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ, n gye̱ sa ne̱ atiripo̱ ase̱ŋ e̱ gye̱ ne̱ a tiri mò̱, amaa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ gye̱ oyu‑o si. Mò̱ ase̱ ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ atanne̱ bo̱, amaa mò̱‑ɔ mɔ i ywii amo̱ ako̱ o gyi.

7 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱nꞌ yɔwe̱ ɔkye̱e̱ amo̱! Mo̱nꞌ sa a ɔ waa ke̱tɔ ne̱ ɔ waa‑ɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ taa laŋpe̱ŋtaa mɔ bo̱ be̱ya sa mo̱, na kake nsi ne̱ mo̱ i wu‑o, ɔ taare̱ a ɔ lɔŋŋɔ mo̱ kayo̱wɔre̱, na bo̱ pure mo̱. 8 Na atiripo̱ fe̱raa, mo̱ne̱ aa bamo̱ e̱ bo̱‑rɔ kake ke̱maa, amaa m fe̱raa, mo̱ aa mo̱ne̱ maa kye̱na a bo̱ yɔ.”

Kikpuni ne̱ baa da Lasarus kuŋu si‑o

9 Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a nu fe̱yɛ Yeesuu bo̱ Bɛtaniya kamaŋgyii‑ro, amaa n gye̱ Yeesuu wo̱re̱ se̱ ne̱ baa yɔ mfe̱ŋ, amaa baa yɔ a bo̱ ya ŋu Lasarus ne̱ Yeesuu a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o ne̱e̱. 10 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ a da Lasarus kuŋu si kikpuni fe̱yɛ bo̱ mɔɔ mò̱ gbaa mò̱. 11 A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ mɔ ne̱ Yeesuu a waa‑ɔ se̱‑ɔ, Yudaa awuye‑o bwe̱e̱tɔ a le̱e̱ ba kine bamo̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱‑ɔ, ne̱ ŋkee ba kɔɔre̱ Yeesuu ba gyi.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ

(Matiyo 21.1–11; Maak 11.1–11; Lukas 19.28–40)

12 Kaye̱ ŋke‑o, ne̱ ase̱sɛ ne̱ baa ba Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese kigyibe̱e̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ a nu fe̱yɛ Yeesuu e̱ ba Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. 13 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ baa ŋeri mbeŋ afe̱raa, ne̱ baa ya gyaŋŋaa mò̱. Na ba fɛɛ‑rɔ fe̱yɛ,

“Mo̱nꞌ sa a ane̱ da Wuribware̱ kakyirele.

Wuribware̱ yure mò̱ ne̱ ɔ ba mò̱ ke̱nyare̱‑rɔ‑ɔ.*

Wuribware̱ yure ane̱ Isireelii swe̱e̱re̱ se̱ owure.”

14 Ne̱ Yeesuu a ŋu kakurumagyii ko̱ ye̱re̱, ne̱ ɔɔ de̱e̱ kye̱na se̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a de̱ŋ tɔwe̱ fe̱yɛ,

15 “Mo̱ne̱ ɔke̱maa ne̱ o te Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ!

Mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi.

Mo̱nꞌ ke̱e̱ mo̱ne̱ owure a de̱e̱ kakurumagyii ɔ ba.”*

16 Saŋ ne̱ ɔɔ waa amo̱‑ɔ, mò̱ agyase̱po̱‑ɔ mo̱ŋ nu kaase̱. Amaa saŋ ne̱ Yeesuu a wu, ne̱ oo kyiŋŋi o yii Wuribware̱ se̱‑ɔ, ne̱ baa nyiŋŋi si fe̱yɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a kyɔ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ amo̱, ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ŋ ne̱ ane̱ a waa‑ɔ ne̱e̱.”

17 Ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ Yeesuu ase̱ saŋ ne̱ ɔɔ te̱e̱ Lasarus le̱e̱ ke̱gye̱raŋta‑rɔ, ne̱ oo kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro‑o, a le̱e̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ baa ŋu‑o. 18 Amo̱ ya sa ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a yɔ ya gyaŋŋaa Yeesuu kpa‑rɔ‑ɔ. Baa nu le̱e̱ bo̱ko̱‑ɔ ase̱ fe̱yɛ mò̱ ya waa ane̱ŋ a akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ mɔ. 19 Ne̱ Farisii awuye‑o e̱ tɔwe̱ ba gywii abɛɛ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a ŋu aaa? Ane̱ ase̱ŋ‑ɔ maa kpa a a kra pɛɛɛ‑ɔ. Mo̱nꞌ ke̱e̱ fe̱yɛ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ a gya mò̱ se̱!”

Ane̱ŋ ne̱ Griiki awuye ko̱ a buwi kpa Yeesuu‑o

20 Amɔ Griiki awuye‑o bo̱ko̱ tii bamo̱ ne̱ baa yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ya suŋ Wuribware̱ saŋ ne̱ ba gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o si. 21 Ne̱ baa ba Filipo ase̱, ne̱ bo̱ yɛ, “Ɔbre̱sɛ, ane̱ e̱ kpa a ane̱ ŋu Yeesuu ne̱e̱.” (Filipo mɔ gye̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱, ne̱ ɔɔ le̱e̱ Bɛtɛsaye̱da maŋ‑nɔ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ ne̱e̱.) 22 Ne̱ Filipo a ya tɔwe̱ gywii Andruu, ne̱ bamo̱ abɛɛ anyɔ a ya tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ase̱sɛ amo̱ e̱ kpa‑ɔ gywii Yeesuu.

23 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, saŋ a fo̱ fe̱yɛ bo̱ sa mo̱ ke̱dabe̱ na wuraa. 24 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ke̱yaabraagyi ya sii atɔ‑rɔ, ke̱ maa waa sɛye̱, amaa ke̱mo̱ ya le̱e̱ da e̱se̱‑rɔ fe̱raa, ke̱ e̱ kwɛɛ, na kigyi de̱daa‑ɔ wu na ke̱po̱pwɛɛ‑ɔ daŋ ko̱we̱ ayaabraagyi bwe̱e̱tɔ. 25 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa mò̱ fɔŋfɔŋ ŋkpa bwe̱e̱tɔ‑ɔ e̱ paŋ mmo̱ ne̱e̱. Ɔke̱maa mɔ ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ ŋkpa ase̱ŋ mo̱ŋ tiri mò̱ bwe̱e̱tɔ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 26 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ o suŋ sa mo̱‑ɔ, amo̱ fe̱raa ɔ gya mo̱ se̱, na o nu mo̱ kanɔ. Na mò̱ ne̱ o suŋ ɔ sa mo̱‑ɔ ba bo̱ tii mo̱ se̱, na ɔ yɔ to̱ŋ ke̱maa ne̱ mo̱ e̱ yɔ‑ɔ. Ɔke̱maa ne̱ o suŋ ɔ sa mo̱‑ɔ, n se̱ Wuribware̱ e̱ bo̱nyaa mò̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ mò̱ lowi ase̱ŋ‑ɔ

27 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mbe̱yɔmɔ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ a nye̱ra. Amɔ n tɔwe̱ gywii n se̱ a o kuŋ ase̱ŋ mɔ ne̱ a kpa a ba mo̱ se̱‑ɔ bɛɛɛ? Daabii! Amo̱ se̱ ne̱ mo̱ a ba. Mo̱ a ba ne̱e̱ a m bo̱ gyi faanɛɛ a awo̱re̱fɔɔ mɔ, na ŋ wu saŋ ko̱ŋko̱ mɔ‑rɔ.” 28 Ne̱ ɔɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ, “N se̱, sa a fo̱ nya ke̱nyare̱ dabe̱ na wuraa.”

Puri amo̱‑rɔ, ne̱ oo nu bo̱re̱ ko̱ le̱e̱ so̱so̱ fe̱yɛ, “Mo̱ a nya ke̱nyare̱ dabe̱ na wuraa, na m be̱e̱ sa a ŋ nya.”

29 Ase̱sɛ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ a nu bo̱re̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ yɛ baa nu ne̱e̱ fe̱yɛ bware̱ a su‑ro. Ne̱ bo̱ko̱ mɔ yɛ, “Wuribware̱ kabɔɔ ya sa se̱ŋsa gywii mò̱.”

30 Amaa Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “N gye̱ mo̱ se̱ ne̱ bo̱re̱ mɔ ne̱ mo̱ne̱ a nu mò̱ le̱e̱ so̱so̱‑ɔ a sa se̱ŋsa, amaa mo̱ne̱ se̱ ne̱ ɔɔ sa na mo̱nꞌ nya nu. 31 Mbe̱yɔmɔ e̱ gye̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ i gyi kaye̱‑rɔ ase̱sɛ ase̱ŋ, na o tu Ɔbɔnsam ne̱ bo̱ fo̱ mbe̱yɔmɔ o de kaye̱‑rɔ ase̱sɛ mfɛɛre̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ le̱e̱ mò̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ se̱. 32 Bamo̱ ya yase̱ mo̱ so̱so̱, mo̱ i gyiiri ase̱sɛ pɛɛɛ a m baa mo̱ ase̱.” 33 Mò̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ, ase̱sɛ e̱ ye̱re̱ amo̱ se̱ a bo̱ bo̱ pini lowi suyo ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ wu‑o.

34 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a lee kanɔ fe̱yɛ, “A bo̱ Wuribware̱ mbraa a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Kristoo‑o e̱ kye̱na nsu pɛɛɛ. Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ bo̱ yase̱ dimaadi mò̱ gyi‑o so̱so̱? Ne̱ ŋkee, nsɛ e̱ gye̱ dimaadi mò̱ gyi ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ ne̱e̱? Fo̱ fɔŋfɔŋ ase̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱, bɛɛɛ ɔko̱‑ɔ aaa?”

35 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “N du fe̱yɛ ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ. Ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ e̱ laŋŋe̱ mo̱ne̱‑rɔ a ki kyee kafwe̱e̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ kya mo̱ne̱ kpa se̱ nare̱ nsaŋ ne̱ ke̱laŋŋe̱rɔ bo̱‑rɔ‑ɔ, na kibugyii ma nya da mo̱ne̱ kpa‑rɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ naa kibugyii‑ro‑o mo̱ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ ɔ yɔ‑ɔ. 36 Amo̱se̱, mo̱ a saŋ m bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, mo̱nꞌ kɔɔre̱ mo̱ gyi, na mo̱nꞌ nya kii ase̱sɛ ne̱ bo̱ te ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ‑rɔ‑ɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ ko̱ a kine ko̱kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o

Yeesuu a tɔwe̱ amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ mfe̱ŋ ya kwe̱e̱rɔ bamo̱ se̱. 37 Amaa ɔɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ, ne̱ bamo̱ akatɔ a ŋu, amo̱ pɛɛɛ gbaa bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ mò̱ gyi. 38 Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya ne̱ ɔɔ dɛɛ kye̱na‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ a ba‑rɔ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

“Wuribware̱, ɔko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ ase̱ŋ

ne̱ ane̱ a tɔwe̱‑ɔ gyi aaa?

Ne̱ ɔko̱ bo̱‑rɔ ne̱ fo̱ a sa ne̱ oo ŋu ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kaapo̱

fo̱ ke̱yaale̱ŋ de̱maŋte̱‑ɔ ɔɔɔ?”*

39 Isaya a tɔwe̱ ke̱tɔ se̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ taare̱ kɔɔre̱ gyi‑o, ɔ yɛ,

40 “Wuribware̱ a buŋ bamo̱ akatɔ se̱,

ne̱ ɔɔ sa ne̱ bamo̱ aŋu‑ro a waa le̱ŋ,

Le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, bamo̱ akatɔ maa buŋŋi a bo̱ ŋu atɔ,

ne̱ bamo̱ mfɛɛre̱ maa sa a bo̱ nu ase̱ŋ kaase̱,

ne̱ bo̱ maa nu bamo̱ e̱ye̱e̱,

na ɔ taa bamo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱.”*

41 Ke̱tɔ se̱ ne̱ Isaya a tɔwe̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ oo ŋu Yeesuu ke̱yaale̱ŋ ne̱ ko̱ kyɔ‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ.

42 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ bwe̱e̱tɔ a kɔɔre̱ mò̱ gyi, amaa Farisii awuye‑o si‑o kufu de bamo̱, amo̱se̱ se̱‑ɔ bo̱ mo̱ŋ lee amo̱ kawu. Kufu de bamo̱ fe̱yɛ bamo̱ ya tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ kawu si, Farisii awuye‑o maa lɛɛ sa bamo̱ kpa a bo̱ lwee bamo̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ. 43 Ba kpa ase̱sɛ nkyo̱rɔ bo̱ kyo̱ŋ Wuribware̱ nkyo̱rɔ.

Abware̱se̱ŋ ne̱ Yeesuu ye̱re̱ se̱ o de o bu ke̱pɔ‑ɔ

44 Ne̱ Yeesuu a yase̱ mò̱ bo̱re̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mo̱ o gyi‑o, n gye̱ mo̱ wo̱re̱ ne̱ ɔ kɔɔre̱ o gyi, amaa ɔ kɔɔre̱ n se̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ gbaa o gyi. 45 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔke̱maa ne̱ o ŋu mo̱‑ɔ i ŋu mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ. 46 Mo̱ a ba kaye̱‑rɔ fe̱yɛ ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ ne̱e̱, na ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mo̱ o gyi‑o ma nya sii kibugyii‑ro.

47 Amaa ɔke̱maa ne̱ o nu mo̱ ase̱ŋ, ne̱ ɔ maa bu amo̱‑ɔ, n gye̱ mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ i bu mò̱ ke̱pɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ŋ ba ne̱e̱ a m bo̱ bu kaye̱‑rɔ ase̱sɛ ke̱pɔ. Mo̱ a ba ne̱e̱ a m bo̱ mo̱rɔwe̱ bamo̱.

48 To, se̱sɛ ne̱ o kine mo̱, ne̱ ɔ maa gya mo̱ kanɔ se̱‑ɔ de ɔko̱ ne̱ o bu mò̱ ke̱pɔ‑ɔ. Mò̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ. Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o bu mò̱ ke̱pɔ. 49 N gye̱ mo̱ fɔŋfɔŋ ke̱yaale̱ŋ se̱ ne̱ mo̱ a tɔwe̱, amaa n se̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ ya sa mo̱ kanɔ fe̱yɛ n tɔwe̱. 50 Mbe̱yɔmɔ ŋ nyi fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ mò̱ ya nu n se̱ kanɔ‑ɔ e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ, ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ ane̱ŋ ne̱ n se̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ n tɔwe̱‑ɔ.”

13

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a fwe̱e̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ayaa se̱‑ɔ

1 Amo̱ a saŋ kake ko̱ŋko̱ a bo̱ gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o, Yeesuu a nyi fe̱yɛ mò̱ saŋ‑ɔ a fo̱ fe̱yɛ ɔ le̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ yɔ mò̱ se̱ ase̱‑ɔ. Ɔɔ kpa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ase̱ŋ saŋ ke̱maa, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ kaye̱ mɔ‑rɔ. Ne̱ mbe̱yɔmɔ ɔ ba a ɔ bo̱ kaapo̱ bamo̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa bamo̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ.

2 Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a te ba gyi ke̱de̱e̱pwɛta a ateese‑o, Ɔbɔnsam a kyɔ bo̱ lwee bamo̱ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yudas, Simɔŋ Kariyotinyi mò̱ gyi‑o, kakpo̱nɔ‑rɔ fe̱yɛ o gyi Yeesuu kidiburo. 3 Yeesuu mɔ nyi fe̱yɛ mò̱ se̱ a sa mò̱ ke̱yaale̱ŋ ke̱tɔ ke̱maa se̱, ne̱ o nyi fe̱yɛ ɔɔ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱, ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ yɔ mò̱ ase̱. 4 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa Yeesuu a ko̱so̱ teeburi ase̱ ye̱re̱, ne̱ oo buŋŋi mò̱ waagya na kaare̱ ne̱ o buŋ‑o, ne̱ ɔɔ mare̱ brɔde̱baa laare̱‑rɔ. 5 Ne̱ oo twiiri nkyu waa ke̱baa‑rɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ fwe̱e̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ ayaa se̱, na o de brɔde̱baa ne̱ ɔɔ mare̱ laare̱‑rɔ‑ɔ o de ɔ kpɛɛ bamo̱ ayaa se̱.

6 Ne̱ ɔɔ waa ane̱ŋ‑aaa bo̱ fo̱ Simɔŋ Peetroo si, ne̱ Simɔŋ Peetroo a bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ gye̱ mo̱ nyaŋpe̱ ne̱e̱. Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ e̱ kpa a fo̱ fwe̱e̱ mo̱ ne̱ n gye̱ fo̱ ɔgyase̱po̱‑ɔ ayaa se̱?”

7 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mbe̱yɔmɔ fo̱ maa nu ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ kaase̱, amaa kamɛɛ‑rɔ fo̱ e̱ ba a fo̱ bo̱ nu kaase̱.”

8 Ne̱ Peetroo a tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Fo̱ ma fwe̱e̱ mo̱ ayaa mɔ se̱ daa!”

Ne̱ Yeesuu yɛ, “Fo̱ e̱ mo̱ŋ sa a m fwe̱e̱ fo̱ ayaa se̱, amo̱ fe̱raa fo̱ maa lɛɛ tii mo̱ agyase̱po̱‑ɔ se̱.”

9 Ne̱ Simɔŋ Peetroo a lee kanɔ fe̱yɛ, “To, mo̱ nyaŋpe̱, amo̱ fe̱raa n gye̱ mo̱ ayaa se̱ wo̱re̱ ne̱ fo̱ e̱ fwe̱e̱, fwe̱e̱ mo̱ asare̱e̱ se̱ na mo̱ kuŋu‑ro gbaa bo̱ tii si!”

10 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Ɔke̱maa ne̱ ɔɔ kyɔ gyee‑o mo̱ŋ de iyisi pɛɛɛ, amo̱se̱ se̱‑ɔ, a mo̱ŋ lɛɛ a tiri fe̱yɛ o gyee, amɔ ayaa se̱ ke̱fwe̱e̱ wo̱re̱. Mo̱ne̱ pɛɛɛ ŋkpo̱nɔ‑rɔ mo̱ŋ lɛɛ n de iyisi, amɔ mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ŋko̱ wo̱re̱.” 11 Ke̱tɔ se̱ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ pɛɛɛ ŋkpo̱nɔ‑rɔ mo̱ŋ lɛɛ n de iyisi, amɔ mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ŋko̱ wo̱re̱”‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ kyɔ o nyi mò̱ ne̱ ɔ kpa a o gyi mò̱ kidiburo‑o.

12 Yeesuu a fwe̱e̱ bamo̱ ayaa se̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ taa mò̱ kaare̱‑ɔ na mò̱ waagya‑ɔ be̱e̱ buŋ, ne̱ oo kiŋŋi ya kye̱na mò̱ kye̱nakpa teeburi ase̱. Ne̱ oo bise mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ane̱ŋ mɔ ne̱ mo̱ a waa mo̱ne̱‑ɔ, mo̱ne̱ a nu kaase̱ aaa?” Ne̱ bo̱ mo̱ŋ taare̱ lee kanɔ. 13 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “To, mo̱ne̱ e̱ te̱e̱ mo̱ ɛ ɔkaapo̱po̱ na mo̱ne̱ nyaŋpe̱. A bware fe̱yɛ mo̱ne̱ a te̱e̱ mo̱ ane̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ ane̱ŋ kase̱ŋtiŋ‑no ne̱e̱. 14 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ ne̱ n gye̱ mo̱ne̱ nyaŋpe̱ na ɔkaapo̱po̱‑ɔ a fwe̱e̱ mo̱ne̱ ayaa se̱‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ mɔ de̱e̱ fwe̱e̱ abɛɛ ayaa se̱. 15 Mo̱ a waa amo̱‑ɔ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ a mo̱ne̱ mɔ mo̱nꞌ de̱e̱ waa ane̱ŋ ne̱ mo̱ a waa sa mo̱ne̱‑ɔ dɛɛ. 16 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ke̱yaafɔre̱ ko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ kyɔ mò̱ nyaŋpe̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ kabɔɔ ko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ kyɔ mò̱ ne̱ oo suŋ mò̱‑ɔ. 17 Mbe̱yɔmɔ fe̱raa, mo̱ne̱ a ŋu kase̱ŋtiŋ‑o si‑o, mo̱ne̱ ya gya kamo̱ se̱, Wuribware̱ i yure mo̱ne̱.

18 N gye̱ mo̱ne̱ pɛɛɛ ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱. Mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ŋko̱ maa nya ane̱ŋ a ŋyure‑o. Mo̱ a lee mo̱ne̱ pɛɛɛ fe̱yɛ mo̱nꞌ ba mo̱ ke̱be̱gya‑ɔ gbaa ooo, ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ ɔke̱maa kakpo̱nɔ‑rɔ du‑o. Ne̱ ŋ nyi fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ bo̱ le̱e̱ mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ŋko̱ amo̱ se̱‑ɔ tiri fe̱yɛ a ba kase̱ŋtiŋ. A le̱e̱ fe̱yɛ baa kyo̱rɛɛ ne̱e̱ fe̱yɛ,

‘Ɔnyare̱ ne̱ ne̱ mo̱ aa mò̱ ke̱sare̱e̱ da gyare̱ ko̱ŋko̱‑rɔ

ane̱ i gyi‑o a twe̱e̱ ke̱yaa bo̱ kye mo̱, taa mo̱ yaa fe.’*

19 Mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ mo̱ i gywii mo̱ne̱ pwɛɛ na a dɛɛ ba, na, amo̱ ya ba‑ɔ, mo̱ne̱ ma yɔwe̱ ko̱kɔɔre̱gyi fe̱yɛ mo̱ e̱ gye̱ ne̱ n gye̱. 20 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ kra mò̱ ne̱ mo̱ a suŋ mò̱‑ɔ nɛɛnɛɛ‑ɔ a kra mo̱‑ɔ mɔ nɛɛnɛɛ ne̱e̱, ne̱ mò̱ ne̱ ɔɔ kra mo̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ a kra n se̱ Wuribware̱ nɛɛnɛɛ ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ya suŋ mo̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee mò̱ ne̱ o gyi mò̱ kidiburo‑o kawu‑o

(Matiyo 26.20–25; Maak 14.17–21; Lukas 22.21–23)

21 Yeesuu a tɔwe̱ amo̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ a nye̱ra, ne̱ oo lee amo̱ kawu tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ gyi mo̱ kidiburo.”

22 Ne̱ agyase̱po̱‑ɔ a de̱e̱re̱ abɛɛ na bo̱ nya ŋu mò̱ ne̱ o de‑o. 23 Ne̱ agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱ ne̱ Yeesuu e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ te ɔ gya mò̱ se̱. 24 Ne̱ Simɔŋ a ba mò̱ ke̱sare̱e̱ bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ gywii mò̱ ne̱ o te ɔ gya Yeesuu si‑o fe̱yɛ o bise mò̱ fe̱yɛ nsɛ a ase̱ŋ ne̱ ɔ tɔwe̱‑ɔ ne̱e̱.

25 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ ane̱ŋ a ɔgyase̱po̱‑ɔ a sɔŋ me̱raa Yeesuu, ne̱ oo kuri bise fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, nsɛ ne̱ fo̱ de?”

26 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ pɔɔrɔ bodobodoo kabe̱gyɛɛ, na mò̱ ne̱ mo̱ e̱ taa a m bo̱ sa mò̱‑ɔ e̱ gye̱ ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ.” Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ te̱ŋ bodobodoo kabe̱gyɛɛ, ne̱ ɔɔ bo̱ pɔɔrɔ, ne̱ ɔɔ taa sa Yudas, Simɔŋ Kariyotinyi mò̱ gyi‑o. 27 Yudas a de̱ŋ kɔɔre̱ bodobodoo‑o, ne̱ Ɔbɔnsam a lwee mò̱ mfɛɛre̱‑rɔ, ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Da e̱ye̱e̱ se̱ waa ke̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kpa a fo̱ waa‑ɔ!” 28 Bamo̱ pɛɛɛ ne̱ bo̱ te teeburi ase̱‑ɔ ɔko̱ mo̱ŋ nu ke̱tɔ ne̱ Yeesuu e̱ tɔwe̱ o gywii mò̱‑ɔ kaase̱. 29 Yudas a gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ bamo̱ atanne̱ ko̱re̱e̱ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ nyi fe̱yɛ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ ya sɔɔ ateese ne̱ a tiri bamo̱‑ɔ ne̱e̱, bɛɛɛ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ o lee atanne̱‑ɔ ako̱ sa atiripo̱ ne̱e̱. 30 Yudas a kɔɔre̱ bodobodoo‑o, ne̱ ɔɔ le̱e̱ kawu kaluwa ko̱ŋko̱ o yii. Saŋ amo̱‑ɔ kyɔwe̱ a lo̱we̱.

Mbraa po̱pwɛɛ‑ɔ

31 Yudas a le̱e̱‑ɔ kamɛɛ, ne̱ Yeesuu yɛ, “Mbe̱yɔmɔ Wuribware̱ e̱ kpa a ɔ sa mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, ke̱dabe̱. Na mo̱nꞌ ye̱re̱ amo̱ se̱ bo̱ ŋu Wuribware̱ ke̱dabe̱. 32 To, Wuribware̱ e̱ bo̱rɔ mo̱ se̱ a ɔ bo̱ kaapo̱ mò̱ fɔŋfɔŋ ke̱dabe̱‑ɔ se̱‑ɔ, ɔ bo̱rɔ mò̱ e̱ye̱e̱ se̱ bo̱ kaapo̱ mo̱, dimaadi mò̱ gyi‑o, ke̱dabe̱. Ɔ kpa a ɔ waa amo̱‑ɔ mbe̱yɔmɔ.

33 Mo̱ gyi‑ana, ane̱ŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ dɛɛ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱‑ɔ fe̱yɛ mo̱ aa mo̱ne̱ e̱ kye̱na saŋ katiŋ ko̱ ne̱e̱, mo̱ne̱ i buwi a mo̱nꞌ kpa mo̱, amaa mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ yɔ mfe̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ yɔ‑ɔ.

34 Mbe̱yɔmɔ mbraa po̱pwɛɛ ne̱ n de mo̱ e̱ sa mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ kpa abɛɛ ase̱ŋ. Ane̱ŋ ne̱ mo̱ a kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱nꞌ de̱e̱ kpa abɛɛ ase̱ŋ. 35 Mo̱ne̱ e̱ kpa abɛɛ ase̱ŋ, amɔ ase̱sɛ pɛɛɛ i ŋu fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ mo̱ agyase̱po̱ ne̱e̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ fe̱yɛ Peetroo e̱ swe̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ nyi mò̱‑ɔ

(Matiyo 26.31–35; Maak 14.27–31; Lukas 22.31–34)

36 Ne̱ Simɔŋ Peetroo a bise fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, mfe̱ne̱ ne̱ fo̱ e̱ yɔ?”

Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Fo̱ maa taare̱ a fo̱ gya mo̱ se̱ yɔ mfe̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ yɔ‑ɔ mbe̱yɔmɔ, amaa fo̱ saŋ fo̱ e̱ gya mo̱ se̱ kamɛɛ‑rɔ.”

37 Ne̱ Peetroo a be̱e̱ bise fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ ma taare̱ a n gya fo̱ se̱ mbe̱mbe̱yɔmɔ? Mo̱ a waa siraa fe̱yɛ mo̱ i wu a n sa fo̱.”

38 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Kase̱ŋtiŋ ne̱ fo̱ a waa siraa fe̱yɛ fo̱ i wu a fo̱ sa mo̱ aaa? Mo̱ i gyi fo̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ, fo̱ e̱ swe̱e̱ iluwi e̱sa fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ nyi mo̱ pwɛɛ na kyaŋare̱ dɛɛ fo̱re̱.”

14

Yeesuu e̱ gye̱ kpa ne̱ ane̱ e̱ bo̱rɔ se̱ a ane̱ bo̱ yɔ mò̱ se̱ ase̱‑ɔ

1 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ gywii mò̱ agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ma lɛɛ sa a mo̱ne̱ iduŋ te̱ŋŋe̱ mo̱ne̱. Mo̱nꞌ de̱e̱ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi, na mo̱nꞌ de̱e̱ kɔɔre̱ mo̱‑ɔ gyi. 2 A le̱e̱ fe̱yɛ akyaŋ bwe̱e̱tɔ bo̱ n se̱ aye̱, amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ e̱ gye̱ ŋkpɛɛ a ŋ nya lɔŋŋɔ e̱kye̱nakpa sa mo̱ne̱. Weetee a dɛɛ a mo̱ŋ gye̱ ane̱ŋ ne̱e̱, ma tɔwe̱ amo̱‑ɔ a n gywii mo̱ne̱. 3 Fe̱yɛ mo̱ ya lɔŋŋɔ e̱kye̱nakpa sa mo̱ne̱‑ɔ, mo̱ i kiŋŋi a m ba bo̱ taa mo̱ne̱ yaa mo̱ ase̱, na mo̱nꞌ nya kye̱na mfe̱ŋ ne̱ n te‑o. 4 Mo̱ne̱ nyi ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa a mo̱nꞌ yɔ mfe̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ ya kye̱na‑ɔ.”

5 Ne̱ Tomas a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, ane̱ mo̱ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ yɔ‑ɔ. Ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ ane̱ e̱ waa a ane̱ ŋu kpa bo̱ yɔ mfe̱ŋ?”

6 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱‑ɔ mo̱ e̱ gye̱ kpa amo̱. Mo̱ e̱ gye̱ ne̱ ŋ kaapo̱ ɔko̱ kase̱ŋtiŋ a kpa ne̱ ɔ bo̱rɔ se̱, na ɔ nya nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ɔko̱ maa taare̱ a ɔ yɔ n se̱ ase̱, amɔ ɔ bo̱rɔ mo̱ se̱ pwɛɛ. 7 Mo̱ne̱ nyi mo̱ ne̱e̱, weetee mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ nyi n se̱. Le̱e̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ yɔ, mo̱ne̱ i gyii mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a ŋu mò̱.”

8 Ne̱ Filipo a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, kaapo̱ ane̱ fo̱ se̱‑ɔ, ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ kpa‑ɔ pɛɛɛ ne̱e̱.”

9 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Filipo, le̱e̱ ke̱de̱daade̱daa ne̱ mo̱ aa mo̱ne̱ pɛɛɛ a kye̱na‑ɔ. Fo̱ saŋ fo̱ mo̱ŋ nyi mo̱ aaa? Ɔke̱maa ne̱ oo ŋu mo̱‑ɔ, oo ŋu n se̱ ne̱e̱. Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ yɛ ŋ kaapo̱ mo̱ne̱ n se̱? 10 Fo̱ e̱ kɔɔre̱ fo̱ i gyi fe̱yɛ mo̱ aa n se̱ gye̱ ko̱ko̱ŋko̱, bɛɛɛ? Abware̱se̱ŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ mo̱ŋ le̱e̱ mo̱ ase̱ ne̱e̱. Aa le̱e̱ n se̱ ne̱ ɔ bo̱ mo̱ ase̱‑ɔ ase̱ ne̱e̱. N se̱ bo̱ mo̱ ase̱ ne̱e̱ ɔ waa mò̱ fɔŋfɔŋ kusuŋ. 11 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ mo̱ aa n se̱ gye̱ ko̱ko̱ŋko̱. Mo̱ne̱ e̱ ma taare̱ a mo̱nꞌ kɔɔre̱ mo̱ fɔŋfɔŋ ase̱ŋ gyi, amo̱ fe̱raa, asuŋ ne̱ mo̱ a waa‑ɔ se̱, mo̱nꞌ kɔɔre̱ mo̱ ase̱ŋ gyi. 12 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mo̱ o gyi‑o e̱ waa asuŋ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ. Ɔ waa ako̱ na a kyɔ amo̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ yɔ n se̱ ase̱ ne̱e̱. 13 Mo̱ ya yɔ n se̱ ase̱, ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ ke̱maa ya ko̱re̱ mo̱ ke̱nyare̱‑rɔ‑ɔ, mo̱ e̱ waa a n sa mò̱, na n se̱ ke̱dabe̱ nya bo̱rɔ mo̱ se̱ bo̱ le̱e̱ kawu. 14 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ ya ko̱re̱ ke̱tɔ ke̱maa mo̱ ke̱nyare̱‑rɔ, mo̱ e̱ waa a n sa mo̱ne̱.”

Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ fe̱yɛ o de ɔ kyo̱ŋwe̱ ane̱‑ɔ

15 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ fe̱raa, mo̱nꞌ gya mo̱ mbraa se̱. 16 Na ŋ ye̱re̱‑rɔ tɔwe̱ gywii n se̱, na ɔ ba ɔkyarɔpo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱, na ɔ ye̱re̱ mo̱ ayaa‑rɔ, na mo̱ne̱ aa mò̱ kye̱na. 17 Mò̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o, kase̱ŋtiŋ wuye‑o. Kaye̱‑rɔ ase̱sɛ maa taare̱ a bo̱ buŋŋi bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ sa mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ ke̱e̱ mò̱, ne̱ bo̱ maa taare̱ a bo̱ gyii mò̱. Amaa mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ gyii mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ o sii mo̱ne̱ ase̱, na ɔ kye̱na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 18 Ma yɔwe̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ aŋɔŋgyi‑o, amaa mo̱ e̱ be̱e̱ kiŋŋi a m ba mo̱ne̱ ase̱. 19 A bo̱ waa kafwe̱e̱‑ɔ, kaye̱‑rɔ ase̱sɛ maa lɛɛ ŋu mo̱, amaa mo̱ne̱ fe̱raa mo̱ne̱ i ŋu mo̱. Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ i kyiŋŋi a m be̱e̱ nya ŋkpa‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 20 Kake amo̱ ya fo̱, mo̱ne̱ i ŋu fe̱yɛ mo̱ aa n se̱ gye̱ ko̱ko̱ŋko̱, ne̱ mo̱ aa mo̱ne̱ mɔ gye̱ ko̱ko̱ŋko̱. 21 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mo̱ mbraa, ne̱ ɔ gya mmo̱ se̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ kpa mo̱ ase̱ŋ. Ɔko̱ ne̱ ɔ kpa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ, n se̱ e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ. Na ŋ gbaa, ŋ kpa mò̱ ase̱ŋ, na n sa a o gyii mo̱.”

22 Ne̱ Yudas (n gye̱ Yudas Kariyotinyi) yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, e̱me̱ne̱ ya waa se̱ ne̱ fo̱ maa sa a kaye̱‑rɔ ase̱sɛ gyii fo̱, ne̱ ane̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ ane̱ i gyii fo̱?”

23 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱ gya mo̱ kanɔ se̱. Na n se̱ kpa mò̱ ase̱ŋ, na mo̱ aa n se̱ ba mò̱ ase̱ bo̱ kye̱na. 24 Ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ maa kpa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ maa gya mo̱ kanɔ se̱. Ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a nu le̱e̱ mo̱ ase̱‑ɔ mɔ mo̱ŋ le̱e̱ mo̱ fɔŋfɔŋ ase̱ ne̱e̱, amaa aa le̱e̱ n se̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ ase̱ ne̱e̱.

25 Mo̱ a saŋ m bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ gywii mo̱ne̱. 26 Amaa mo̱ne̱ ya taŋ mo̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱, ɔkyarɔpo̱ amo̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ne̱ n se̱ de mò̱ ɔ kyo̱ŋwe̱ mo̱ ke̱nyare̱‑rɔ‑ɔ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ke̱tɔ ke̱maa, na ɔ sa a mo̱nꞌ nyiŋŋi ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ se̱. 27 Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ sa mo̱ne̱ kaye̱e̱yuri. Mo̱ fɔŋfɔŋ kaye̱e̱yuri ne̱ n de mo̱ e̱ sa mo̱ne̱, amaa n gye̱ ane̱ŋ ne̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ de ba sa‑ɔ ne̱ n de mo̱ e̱ sa mo̱ne̱.

Mo̱ne̱ ma sa a mo̱ne̱ iduŋ te̱ŋŋe̱ mo̱ne̱ na kufu nya mo̱ne̱. 28 Mo̱ne̱ a nu fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ yɔ ne̱e̱, amaa mo̱ i kiŋŋi a m ba mo̱ne̱ ase̱, bɛɛɛ? Mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ fe̱raa, weetee mo̱ne̱ akatɔ i gyi fe̱yɛ mo̱ a yɔ n se̱ ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ kyɔ mo̱ kpa ke̱maa se̱. 29 Mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ gywii mo̱ne̱ mbe̱yɔmɔ pwɛɛ na a dɛɛ ba, ne̱ amo̱‑ɔ ya ba‑ɔ, na mo̱nꞌ nya kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ gyi. 30 Ma lɛɛ taare̱ a mo̱ aa mo̱ne̱ a sa se̱ŋsa kyee, a le̱e̱ fe̱yɛ Ɔbɔnsam ne̱ o de kaye̱‑rɔ ase̱sɛ mfɛɛre̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ e̱ ba, amaa ɔ mo̱ŋ de ke̱yaale̱ŋ mo̱ se̱. 31 Amaa amo̱‑ɔ pɛɛɛ e̱ ba na kaye̱‑rɔ ase̱sɛ nya ŋu fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ si mo̱ e̱ kpa n se̱ ase̱ŋ, ne̱ mo̱ e̱ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ n se̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ ɛ ŋ waa‑ɔ ne̱e̱.

To, mo̱nꞌ sa a ane̱ le̱e̱ mfe̱e̱.”

15

Yeesuu e̱ gye̱ bobe kiyii timaa

1 Bamo̱ a maa se̱ ba yɔ‑ɔ, ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “N du ne̱e̱ fe̱yɛ bobe kiyii timaa. N se̱ mɔ e̱ bo̱ ke̱mo̱. 2 Ɔ kpo̱ŋŋe̱ kayaagyii ke̱maa ne̱ ka maa swɛɛ agyi‑o a ɔ bo̱ twe̱e̱, na o ŋeri ŋyaagyii ko̱ ne̱ n swɛɛ agyi‑o si, na ŋ nya pɔwe̱ swɛɛ agyi bwe̱e̱tɔ. 3 Mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ abware̱se̱ŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ a kyɔ sa ne̱ mo̱ne̱ a te̱ŋ mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱ le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ. 4 Kiyii‑o yɛ, ŋyaagyii, mo̱nꞌ kye̱na mo̱ se̱ nɛɛnɛɛ, na mo̱‑ɔ ŋ nya kra mo̱ne̱‑rɔ keŋkeŋ. Kiyii kayaagyii maa taare̱ a ka le̱ŋ kamo̱ e̱ye̱e̱ se̱ swɛɛ agyi, amɔ kayaagyii‑o te kiyii‑o si. N du ne̱e̱ fe̱yɛ kiyii‑o, mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ du fe̱yɛ ŋyaagyii‑o. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ swɛɛ agyi, amɔ mo̱ne̱ te mo̱ se̱.

5 Ŋ yɛ ɛɛɛ, n du ne̱e̱ fe̱yɛ bobe kiyii‑o, ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ du fe̱yɛ ke̱mo̱ ŋyaagyii‑o. Ɔke̱maa ne̱ o te mo̱ se̱, ne̱ mo̱‑ɔ n de mò̱‑rɔ keŋkeŋ‑o e̱ swɛɛ agyi bwe̱e̱tɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ tii mo̱ se̱, mo̱ne̱ wo̱re̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ waa sɛye̱. 6 Amaa mò̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ te mo̱ se̱‑ɔ e̱ le̱e̱ a ɔ le̱e̱ da, na bo̱ taa mò̱ twe̱e̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ kiyii kayaagyii‑o, na ka di wo̱re̱. Na bo̱ taa kamo̱ bo̱ waa de̱e̱kpa‑rɔ kure. 7 Mo̱ne̱ ya kye̱na mo̱ se̱, ne̱ mo̱‑ɔ mɔ mo̱ a kra mo̱ne̱‑rɔ keŋkeŋ, amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ e̱ ko̱re̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ, mo̱ne̱ e̱ nya. 8 Mo̱ne̱ ya swɛɛ agyi bwe̱e̱tɔ, n se̱ e̱ nya ke̱dabe̱, na a be̱e̱ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a kii mo̱ agyase̱po̱‑ɔ ne̱e̱.

9 Mo̱ e̱ de̱e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ n se̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ. Mo̱ne̱ fe̱raa mo̱nꞌ de̱e̱ kye̱na ane̱ŋ ne̱ a sa a n de̱e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ‑ɔ. 10 Mo̱ne̱ ya gya mo̱ mbraa se̱, mo̱ e̱ de̱e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ, fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ a gya n se̱ mbraa se̱, ne̱ ɔ saŋ ɔ kpa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ. 11 Mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ gywii mo̱ne̱ ne̱e̱ a mo̱ne̱ akatɔ nya gyi. Mo̱ne̱ kakatɔgyi bwe̱e̱tɔ mɔ e̱ le̱e̱ mo̱ ase̱ ne̱e̱. 12 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ kpa abɛɛ ase̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ŋ kine mo̱ne̱ ase̱ŋ ke̱kpa‑ɔ. 13 Ke̱tɔ ne̱ nyiŋkpasɛ e̱ ba a ɔ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ ɔ kpa mò̱ nyare̱‑ana ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mò̱ a wu sa bamo̱. 14 Mo̱ne̱ ya gya ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱‑ɔ se̱, amo̱ fe̱raa a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ mo̱ nyare̱‑ana ne̱e̱. 15 Ma lɛɛ te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ ayaafɔre̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱yaafɔre̱ mo̱ŋ nyi ke̱tɔ ne̱ mò̱ nyaŋpe̱ e̱ waa‑ɔ. Amaa ŋkee, mo̱ e̱ te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ nyare̱‑ana, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ a nu le̱e̱ n se̱ ase̱‑ɔ gywii mo̱ne̱. 16 N gye̱ mo̱ne̱ ya lee mo̱ fe̱yɛ ŋ kii mo̱ne̱ nyaŋpe̱. Amaa mo̱ ya te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ bo̱ kii mo̱ agyase̱po̱‑ɔ, na n suŋ mo̱ne̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ ya swɛɛ agyi bwe̱e̱tɔ, agyi ne̱ a maa gyo‑o. Mo̱ne̱ ya waa amo̱‑ɔ, n se̱ e̱ sa mo̱ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ ke̱nyare̱‑rɔ‑ɔ. 17 Amo̱se̱‑ɔ mbraa ne̱ n de mo̱ e̱ sa mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ kpa abɛɛ ase̱ŋ.”

Kikisi ne̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ i kisi mo̱ne̱‑ɔ

18 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “To, mo̱ne̱ ya ŋu fe̱yɛ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ i kisi mo̱ne̱, mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ baa kyɔ dɛɛ gye̱ ŋkpɛɛ kisi mo̱. 19 Mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ tii kaye̱‑rɔ ase̱sɛ se̱, ne̱ mo̱ne̱ aa bamo̱ asuŋ gye̱ ako̱ŋko̱ ne̱e̱‑ɔ, weetee ba kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ fe̱yɛ bamo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ. Amaa mo̱ a te̱e̱ mo̱ne̱ le̱e̱ kaye̱ mɔ ase̱sɛ‑rɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ mo̱ŋ lɛɛ mo̱ne̱ bo̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ a ke̱be̱gya‑ɔ, ane̱ŋ se̱ ne̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ i kisi mo̱ne̱‑ɔ ne̱e̱. 20 Mo̱nꞌ nyiŋŋi ke̱tɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ ke̱yaafɔre̱ ke̱maa mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ kyɔ mò̱ nyaŋpe̱.* Amo̱se̱‑ɔ ane̱ŋ ne̱ bo̱ko̱ a gya mo̱ kanɔ se̱‑ɔ dɛɛ ne̱ ba gya mo̱ne̱ lee si. Ane̱ŋ ne̱ bo̱ko̱ mɔ a waa mo̱ awo̱re̱fɔɔ‑ɔ mɔ dɛɛ ne̱ ba waa mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ awo̱re̱fɔɔ. 21 Ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ bo̱ mo̱ ke̱be̱gya‑ɔ se̱‑ɔ se̱ ne̱ ba waa mo̱ne̱ amo̱‑ɔ pɛɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ nyi mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ. 22 N dɛɛ mo̱ŋ ba kaye̱ mɔ‑rɔ bo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii kamo̱‑rɔ ase̱sɛ ne̱e̱, weetee n se̱ maa bu bamo̱ bɔye̱ ne̱ ba waa‑ɔ ke̱pɔ. Ane̱ŋ ne̱ mo̱ a ba‑ɔ se̱‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ de ke̱tɔ ne̱ ba ye̱re̱ se̱ a bo̱ bo̱ waa bɔye̱‑ɔ. 23 Ɔke̱maa ne̱ o kisi mo̱‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ o kisi n se̱ gbaa. 24 N dɛɛ mo̱ŋ ba kaye̱ mɔ‑rɔ bo̱ waa asuŋ ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ waa amo̱‑ɔ ne̱e̱, weetee n se̱ maa bu bamo̱ bɔye̱ ne̱ ba waa‑ɔ ke̱pɔ. Ane̱ŋ ne̱ a du‑o, baa ŋu ke̱tɔ ne̱ mo̱ a waa‑ɔ, ne̱ amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa bo̱ saŋ ba kisi mo̱ aa n se̱ pɛɛɛ. 25 Amo̱‑ɔ kyɔ a ba ane̱ŋ, na ke̱tɔ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ nya ba kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ, ‘Kikisi ne̱ baa kisi mo̱‑ɔ mo̱ŋ de kaase̱.’* 26 Ɔkyarɔpo̱ ne̱ ɔ le̱e̱ n se̱ ase̱‑ɔ e̱ ba. Mò̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o, kase̱ŋtiŋ wuye‑o. Mò̱ ya ba, mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kya mo̱ne̱‑rɔ. Mo̱ e̱ sa a ɔ le̱e̱ n se̱ ase̱ ba mo̱ne̱ ase̱, na ɔ tɔwe̱ mo̱ ase̱ŋ gywii ase̱sɛ. 27 Na mo̱ne̱ mɔ, mo̱nꞌ tɔwe̱ mo̱ ase̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ kyɔ mo̱ne̱ bo̱ mo̱ ase̱ le̱e̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑ɔ‑rɔ.”

16

1 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ gywii mo̱ne̱ ne̱e̱ a mo̱ne̱ ma nya kiŋŋi kamɛɛ. 2 Ba gya mo̱ne̱ a bo̱ le̱e̱ bamo̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ. Saŋ ko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba, ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ mɔɔ mo̱ne̱‑ɔ e̱ fa fe̱yɛ, mò̱ a waa amo̱‑ɔ, ɔɔ waa ko̱tɔko̱ sa Wuribware̱ ne̱e̱. 3 Ke̱tɔ se̱ ne̱ ba waa mo̱ne̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ nyi n se̱, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ bo̱ mo̱ŋ nyi mo̱. 4 Amaa mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ gywii mo̱ne̱ ne̱e̱ a saŋ‑ɔ ya fo̱ fe̱yɛ bo̱ waa atɔ mɔ, na mo̱nꞌ nya nyiŋŋi si fe̱yɛ mo̱ a kyɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱.”

Asuŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ waa‑ɔ

Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ a saŋ m bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ se̱, ne̱ mo̱ŋ wuree tɔwe̱ ase̱ŋ mɔ gywii mo̱ne̱.

5 To, mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ yɔ mò̱ ne̱ oo suŋ mo̱‑ɔ ase̱ ne̱e̱. Amaa mo̱ne̱ ko̱ gbaa mo̱ŋ taare̱ bise mo̱ fe̱yɛ, ‘Mfe̱ne̱ ne̱ fo̱ e̱ yɔ?’ 6 Ne̱ mbe̱yɔmɔ fe̱raa ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ, aa ko̱ŋ waa mo̱ne̱ e̱wɛɛ. 7 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ, mo̱ ya yɔ, a baare a a sa mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ, mo̱ e̱ mo̱ŋ yɔ, ɔkyarɔpo̱‑ɔ maa ba mo̱ne̱ ase̱. Amaa mo̱ ya yɔ fe̱raa, mo̱ e̱ ba mò̱ a m bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱. 8 Ne̱ mò̱ ya ba‑ɔ, ɔ kaapo̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ fe̱yɛ bo̱ gye̱ abɔye̱waapo̱. Ne̱ ɔ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ bo̱ be̱e̱ baa waa bɔye̱ fe̱yɛ baa po̱rɔ mo̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ gye̱ ɔbɔye̱waapo̱. Ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ kaapo̱ bamo̱ ɔko̱ ne̱ Wuribware̱ i bu ke̱pɔ‑ɔ, na ɔko̱ mɔ ne̱ o bu ke̱be̱ŋ‑ɔ. 9 Ɔ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ baa waa bɔye̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ mo̱ gyi. 10 Ɔ be̱e̱ ɔ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ bamo̱ mpo̱rɔ mo̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ ya le̱e̱ mfe̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ lɛɛ ŋu mo̱, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ n se̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱ mo̱ a yɔ. 11 Ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ baa fo̱ kpa bo̱ le̱e̱ ɔko̱ ne̱ Wuribware̱ i bu ke̱pɔ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Ɔbɔnsam ne̱ ɔ saŋ o de bamo̱ mfɛɛre̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ a kyɔ gyi mò̱ ase̱ŋ bu mò̱ ke̱pɔ.

12 N de ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ a n tɔwe̱ gywii mo̱ne̱, amaa mbe̱yɔmɔ amo̱ kunu e̱ waa mo̱ne̱ ase̱ ko̱kyɔ. 13 Amaa Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o fe̱raa, mò̱ a gye̱ kase̱ŋtiŋ wuye‑o si‑o, mò̱ ya ba, ɔ gye̱ mo̱ne̱ ŋkpɛɛ a mo̱nꞌ nu ke̱tɔ ke̱maa kaase̱. N gye̱ mò̱ fɔŋfɔŋ ke̱yaale̱ŋ se̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ a o gywii mo̱ne̱. Amaa ɔ tɔwe̱ amo̱ ne̱ oo nu‑o ne̱e̱, na ɔ tɔwe̱ atɔ ne̱ a ba a a bo̱ ba‑ɔ. 14 Ɔ sa mo̱ ke̱dabe̱, a le̱e̱ fe̱yɛ o nu mo̱ ase̱ŋ ne̱ n de‑o, na ɔ tɔwe̱ amo̱ gywii mo̱ne̱. 15 Ase̱ŋ ne̱ n de‑o amo̱ dɛɛ ne̱ n se̱ mɔ de. Amo̱se̱ se̱ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o i nu mo̱ ase̱ŋ ne̱ n de‑o, na ɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱.”

E̱wɛɛ na kakatɔgyi

16 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Amo̱ ya waa kafwe̱e̱, mo̱ne̱ maa lɛɛ ŋu mo̱ pɛɛɛ. Amaa a be̱e̱ bo̱ waa kafwe̱e̱‑ɔ, na mo̱nꞌ be̱e̱ ŋu mo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ kpa a ŋ yɔ n se̱ ase̱ ne̱e̱.”

17 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ a bise bamo̱ wo̱re̱ wo̱re̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ amo̱‑ɔ kaase̱ e̱ kaapo̱‑ɔ ne̱e̱? Ɔ tɔwe̱ o gywii ane̱ fe̱yɛ, amo̱ ya waa kafwe̱e̱, ane̱ maa lɛɛ ŋu mò̱, amaa a be̱e̱ bo̱ waa kafwe̱e̱‑ɔ, ane̱ e̱ be̱e̱ ŋu mò̱. Ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ kpa a ŋ yɔ n se̱ ase̱ ne̱e̱.’ 18 E̱me̱ne̱ ne̱ ‘a bo̱ waa kafwe̱e̱’ mɔ kaase̱ e̱ kaapo̱‑ɔ ne̱e̱? Ane̱ mo̱ŋ nyi ke̱tɔ ne̱ amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ!”

19 Yeesuu a pini fe̱yɛ ba kpa a bo̱ bise mò̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ŋ yɛ ɛɛɛ, ‘Amo̱ ya waa kafwe̱e̱, mo̱ne̱ maa lɛɛ ŋu mo̱,’ ne̱ m be̱e̱ ŋ yɛ ɛɛɛ, ‘Amaa a be̱e̱ bo̱ waa kafwe̱e̱‑ɔ, na mo̱nꞌ be̱e̱ ŋu mo̱.’ Amo̱‑ɔ ne̱ mo̱ne̱ i bise abɛɛ aaa? 20 Mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ne̱ i su akyukyu na imee, amaa kaye̱‑rɔ ase̱sɛ fe̱raa, a waa bamo̱ kakatɔgyi. A waa mo̱ne̱ e̱wɛɛ, amaa mo̱ne̱ e̱wɛɛ‑ɔ i kyurowi na i kii kakatɔgyi. 21 Ɔkye̱e̱ e̱ kpa a ɔ ko̱we̱ kayaagyi, amɔ mò̱ ase̱ŋ a waa e̱wɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ awo̱re̱fɔɔ saŋ a fo̱. Amaa mò̱ ya ko̱we̱ kayaagyi‑o, amɔ ɔ taŋ mò̱ awo̱re̱fɔɔ se̱. Na mò̱ akatɔ gyi fe̱yɛ ɔɔ ko̱we̱ kayaagyi bo̱ waa kaye̱‑rɔ. 22 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ a du mo̱ne̱ ase̱. Mbe̱yɔmɔ a maa waa mo̱ne̱ kɔne̱, amaa m be̱e̱ mo̱ i ŋu mo̱ne̱, na mo̱ne̱ akatɔ gyi kyo̱ŋ se̱, kakatɔgyi ne̱ ɔko̱ maa taare̱ a ɔ kɔɔre̱ le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ. 23 Kake amo̱ ya fo̱, mo̱ne̱ maa bise mo̱ sɛye̱. Amaa mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ n se̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa mo̱ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ ko̱re̱ mò̱ mo̱ ke̱nyare̱‑rɔ‑ɔ. 24 Hare̱e̱ le̱e̱ saŋ‑ɔ bo̱ fo̱ mbe̱yɔmɔ, mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ ko̱re̱ ko̱tɔko̱ mo̱ ke̱nyare̱‑rɔ. Le̱e̱ ndɔɔ bo̱ yɔ, mo̱nꞌ ko̱re̱ na mo̱nꞌ nya, na mo̱ne̱ akatɔ nya gyi bwe̱e̱tɔ.”

Yeesuu a kɔ gyi kaye̱‑rɔ ɔyaale̱ŋpo̱ se̱

25 Ne̱ Yeesuu a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mbe̱yɔmɔ fe̱raa akpare̱‑rɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ atɔ mɔ. Amaa saŋ ko̱ e̱ ba, ne̱ ma lɛɛ ba akpare̱ a m bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱. Saŋ amo̱ fe̱raa, mo̱ e̱ tɔwe̱ n se̱ ase̱ŋ a ŋ kaapo̱‑rɔ gywii mo̱ne̱. 26 Kake amo̱ ya fo̱ fe̱raa, n gye̱ mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ n se̱ mo̱ne̱ kuŋu si ko̱tɔko̱. Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ e̱ ko̱re̱ mò̱ mo̱ ke̱nyare̱‑rɔ, 27 a le̱e̱ fe̱yɛ n se̱ fɔŋfɔŋ e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ. Ke̱tɔ se̱ ne̱ n se̱ Wuribware̱ e̱ kpa mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ, ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ mo̱ a le̱e̱ mò̱ ase̱ ne̱e̱. 28 Mo̱ a le̱e̱ n se̱ ase̱ ne̱e̱, ne̱ mo̱ a ba kaye̱‑rɔ. Ne̱ mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ le̱e̱ kaye̱‑rɔ a ŋ yɔ n se̱ ase̱.”

29 Ne̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ɛhɛɛɛŋ, ŋkee fe̱raa fo̱ a sa se̱ŋsa, na fo̱ mo̱ŋ lɛɛ fo̱ de akpare̱ fo̱ e̱ waa‑rɔ. 30 Ane̱ nyi mbe̱yɔmɔ fe̱yɛ fo̱ nyi ke̱tɔ ke̱maa. Fo̱ nyi ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ ane̱ mfɛɛre̱‑rɔ‑ɔ. Amo̱se̱, a mo̱ŋ lɛɛ a tiri fe̱yɛ ɔko̱ bise fo̱ se̱ŋbise ke̱maa. Amo̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ a sa a ane̱ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ fo̱ a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱.”

31 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ mo̱ne̱ i gyi aaa? 32 Saŋ e̱ ba, ɔ kyɔ ɔ fo̱ mfe̱e̱ gbaa, saŋ ne̱ mo̱ne̱ pɛɛɛ e̱ brawe̱‑rɔ‑ɔ, na mo̱nꞌ se̱re̱ yɔwe̱ mo̱ wo̱re̱ kpeŋ bo̱ sii mfe̱e̱. Na mo̱ne̱ ɔke̱maa se̱re̱ yɔ mò̱ aye̱. Amaa kase̱ŋtiŋ si, n gye̱ sa ne̱ mo̱ a saŋ mo̱ wo̱re̱, a le̱e̱ fe̱yɛ n se̱ bo̱ mo̱ ase̱.

33 Mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ gywii mo̱ne̱ ne̱e̱ a mo̱nꞌ nya nya kaye̱e̱yuri ne̱ ka le̱e̱ mo̱ ase̱‑ɔ. Kaye̱‑rɔ ase̱sɛ e̱ sa a mo̱nꞌ kpo̱ne̱. Amaa mo̱nꞌ nya wɔre̱ saŋ ke̱maa, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a kɔ gyi Ɔbɔnsam, kaye̱‑rɔ a ɔyaale̱ŋpo̱‑ɔ, se̱.”

17

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ na Kristoo awuye pɛɛɛ‑ɔ

1 Yeesuu a tɔwe̱ amo̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ de̱e̱re̱ Wuribware̱ se̱, ne̱ ɔ yɛ, “N se̱, mo̱ saŋ‑ɔ a fo̱. Sa mo̱ ke̱dabe̱ na wuraa, na n sa a ase̱sɛ ŋu fo̱ ke̱dabe̱ na wuraa ne̱ fo̱ de‑o, 2 a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ya sa mo̱ ke̱yaale̱ŋ ase̱sɛ pɛɛɛ se̱, na ŋ nya taa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ bo̱ sa bamo̱ pɛɛɛ ne̱ fo̱ a sa mo̱‑ɔ. 3 Bamo̱ a de ŋkpa na kukyure mɔ ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ, bo̱ nyi fo̱, Wuribware̱, ne̱ fo̱ wo̱re̱ kpeŋ e̱ gye̱ nyaŋpe̱‑ɔ, ne̱ bo̱ nyi mo̱, Yeesuu Kristoo, ne̱ fo̱ a suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ. 4 Mo̱ a lo̱we̱ kusuŋ ne̱ fo̱ a sa mo̱ fe̱yɛ ŋ waa‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ a kaapo̱ fo̱ ke̱dabe̱ na wuraa kaye̱ mɔ‑rɔ. 5 N se̱, sa a n kye̱na fo̱ ase̱ mbe̱yɔmɔ, na ŋ nya ke̱dabe̱ na wuraa ne̱ mo̱ aa fo̱ dɛɛ ane̱ de pwɛɛ ne̱ ane̱ a dɛɛ twe̱e̱ kaye̱ mɔ‑ɔ.

6 Mo̱ a sa ne̱ mo̱ agyase̱po̱ mɔ ne̱ fo̱ a lee le̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ sa mo̱‑ɔ pɛɛɛ a gyii fo̱. Bo̱ gye̱ fo̱ lee ne̱e̱, ne̱ fo̱ a taa bamo̱ sa mo̱. Ne̱ baa nu fo̱ kanɔ. 7 Mbe̱yɔmɔ fe̱raa, bo̱ nyi fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ fo̱ a sa mo̱‑ɔ a le̱e̱ fo̱ ase̱ ne̱e̱. 8 Ase̱ŋ ne̱ fo̱ a bo̱ sa mo̱‑ɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii bamo̱, ne̱ baa kɔɔre̱ amo̱ gyi. Bo̱ nyi fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ si ne̱ mo̱ a le̱e̱ fo̱ ase̱ ba. Ne̱ baa kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ fo̱ ya suŋ mo̱.

9 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mo̱ e̱ sa bamo̱ ne̱e̱. N gye̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ e̱ sa mbe̱yɔmɔ, amaa mo̱ agyase̱po̱ mɔ ne̱ fo̱ a sa mo̱‑ɔ ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mo̱ e̱ sa. 10 Se̱sɛ ke̱maa ne̱ m bo̱ mò̱‑ɔ gye̱ fo̱ se̱sɛ ne̱e̱, ne̱ se̱sɛ ke̱maa ne̱ fo̱ bo̱ mò̱‑ɔ mɔ gye̱ mo̱ se̱sɛ. Ne̱ mo̱ ke̱dabe̱ a bo̱rɔ bamo̱ se̱ le̱e̱ kawu. 11 Ne̱ mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ ba fo̱ ase̱. Ma lɛɛ kye̱na kaye̱‑rɔ. Amaa bamo̱ fe̱raa, bo̱ te kaye̱ mɔ‑rɔ ne̱e̱. N se̱ kpe̱yaa, mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ fe̱yɛ fo̱ ba fo̱ ke̱nyare̱ ne̱ fo̱ a be̱e̱ sa mo̱‑ɔ ke̱yaale̱ŋ bo̱ kuŋ bamo̱, na bo̱ nya waa ko̱ko̱ŋko̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ aa fo̱ e̱ gye̱ ko̱ko̱ŋko̱‑ɔ. 12 Mo̱ a bo̱ bamo̱ ase̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a ba ke̱nyare̱ amo̱ ne̱ fo̱ a sa mo̱‑ɔ ke̱yaale̱ŋ bo̱ kuŋ bamo̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, bamo̱ ɔko̱ŋko̱ mo̱ŋ fo̱, amɔ odiburopo̱ ne̱ fo̱ a kyɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ fo̱‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ.

13 Ne̱ mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ ba fo̱ ase̱ ne̱e̱. Mo̱ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ mɔ kaye̱ mɔ‑rɔ ne̱e̱ na bo̱ nya nya mo̱ kakatɔgyi ne̱ n de‑o bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ bwe̱e̱tɔ. 14 Mo̱ a tɔwe̱ fo̱ ase̱ŋ gywii bamo̱, ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ a kisi bamo̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tii kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ŋ gbaa mo̱ŋ tii kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ. 15 Ma ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ lee bamo̱ le̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ. Amaa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ kuŋ bamo̱ na bo̱ ma lwee Ɔbɔnsam ke̱sare̱e̱‑rɔ. 16 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ŋ tii kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ bamo̱ gbaa bo̱ mo̱ŋ tii kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ se̱. 17 Amo̱se̱‑ɔ, de̱e̱ sa a bo̱ gyii fo̱ kase̱ŋtiŋ‑o na bo̱ nya yɔwe̱ kaye̱ mɔ bo̱ sii kamɛɛ taa bamo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ sa fo̱ kase̱ŋtiŋ‑no, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ase̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ. 18 Mo̱ a suŋ bamo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱‑rɔ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ fo̱ a suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱‑rɔ‑ɔ. 19 Mo̱ a kperi bamo̱ se̱ taa mo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ sa fo̱, na bamo̱‑ɔ bo̱ nya nya taa bamo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ sa fo̱ kase̱ŋtiŋ‑no saŋ ke̱maa.

20 Ne̱ mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mo̱ e̱ sa bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ mo̱ a bo̱ gyi bo̱ le̱e̱ mo̱ agyase̱po̱ mɔ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱‑ɔ se̱. 21 Mo̱ ke̱bware̱ko̱re̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ bamo̱ pɛɛɛ waa ko̱ko̱ŋko̱. Sa a mo̱ aa bamo̱ aa fo̱ waa ko̱ko̱ŋko̱. N se̱, sa a bo̱ waa ko̱ko̱ŋko̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ aa fo̱ gye̱ ko̱ko̱ŋko̱‑ɔ, na kaye̱‑rɔ ase̱sɛ nya kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ fo̱ ya suŋ mo̱. 22 Mo̱ a sa bamo̱ ke̱dabe̱ na wuraa ko̱ŋko̱ ne̱ fo̱ a sa mo̱‑ɔ dɛɛ, na bo̱ nya waa ko̱ko̱ŋko̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ aa fo̱ gye̱ ko̱ko̱ŋko̱‑ɔ. 23 Na fo̱ sa a mo̱ aa bamo̱ a tii fo̱ se̱ waa ko̱ko̱ŋko̱ kpeŋ, na kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ nya ŋu fe̱yɛ fo̱ ya suŋ mo̱, ne̱ fo̱ e̱ kpa bamo̱ ase̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ.

24 N se̱, agyase̱po̱ ne̱ fo̱ a sa mo̱‑ɔ fe̱raa, ne̱ mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ bo̱ ba mo̱ ase̱ mfe̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ yɔ‑ɔ, na bo̱ nya ŋu mo̱ ke̱dabe̱ na wuraa, ke̱dabe̱ na wuraa ne̱ fo̱ a sa mo̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ a kpa mo̱ ase̱ŋ pwɛɛ ne̱ ane̱ a dɛɛ twe̱e̱ kaye̱ mɔ.

25 N se̱ timaa, kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ mo̱ŋ nyi fo̱, amaa ŋ nyi fo̱. Ne̱ mo̱ agyase̱po̱‑ɔ mɔ bo̱ nyi fe̱yɛ fo̱ ya suŋ mo̱. 26 Mo̱ a sa ne̱ baa gyii fo̱. Amaa mo̱ e̱ kya se̱ a n sa a bo̱ gyii fo̱, na ke̱kpa ne̱ fo̱ de sa mo̱‑ɔ nya sii bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, na mo̱ aa bamo̱ waa ko̱ko̱ŋko̱.”

18

Ane̱ŋ ne̱ baa kra Yeesuu‑o

(Matiyo 26.47–56; Maak 14.43–50; Lukas 22.47–53)

1 Yeesuu a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a nare̱ ya te̱ŋ Kidrɔŋ Ke̱maŋtaŋ‑nɔ. Baa gyi bane̱ bo̱ muruwaa ayii ko̱ mfe̱ŋ, ne̱ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a ya lweero.

2 Yudas odiburopo̱‑ɔ mɔ nyi mfe̱ŋ ne̱ bane̱‑ɔ bo̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Yeesuu mò̱ aa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ a gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ iluwi bwe̱e̱tɔ. 3 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Yudas a ba mfe̱ŋ. Mò̱ aa Roma asoogyaa awuye ko̱ na Wuribware̱ suŋkpa ade̱e̱re̱se̱po̱ ko̱ ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ na Farisii awuye a suŋ‑o ya ba. Na bo̱ de ado̱ŋtɔ na ifetiri na e̱pɔɔrɔɔ.

4 Yeesuu nyi ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ e̱ ba a ke̱ bo̱ waa mò̱‑ɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ me̱raa se̱ ɔ yɔ bamo̱ ase̱, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nsɛ ne̱ mo̱ne̱ i buwi mo̱ne̱ e̱ kpa?”

5 Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Yeesuu Nasarɛte̱nyi‑o.” Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ e̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ.” Yudas odiburopo̱‑ɔ ye̱re̱ bamo̱ ne̱ mò̱ aa bamo̱ a ba‑ɔ ase̱. 6 Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ”‑ɔ, ne̱ baa lwii kamɛɛ ya le̱e̱ daye̱ swe̱e̱re̱.

7 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nsɛ ne̱ mo̱ne̱ i buwi mo̱ne̱ e̱ kpa?”

Ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ yɛ, “Yeesuu Nasarɛte̱nyi‑o.”

8 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ a kyɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ m bo̱ mfe̱e̱. Mo̱ne̱ i buwi mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ fe̱raa, mo̱nꞌ sa a bo̱mo̱‑ɔ ne̱ bo̱ tii mo̱ se̱‑ɔ nare̱.” 9 Ɔɔ tɔwe̱ amo̱‑ɔ ne̱e̱ a ke̱tɔ ne̱ ɔɔ kyɔ tɔwe̱‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ, “N se̱, mo̱ŋ sa ne̱ fo̱ ase̱sɛ ne̱ fo̱ a sa mo̱‑ɔ ɔko̱ŋko̱ gbaa a fo̱.”*

10 Saŋ amo̱‑ɔ Simɔŋ Peetroo de ke̱paŋ, ne̱ oo gyiiri ke̱mo̱ le̱e̱ ke̱mo̱ ke̱gyafo̱‑rɔ bo̱ ŋe Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ a anya‑ɔ ɔko̱ kigyisese̱bɔ te̱ŋ. Ke̱nya‑ɔ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Malakus.

11 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii Peetroo fe̱yɛ, “Taa fo̱ ke̱paŋ‑ɔ waa ke̱mo̱ ke̱gyafo̱‑rɔ! A le̱e̱ fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ n gyi awo̱re̱fɔɔ mɔ, na ŋ wu lowi ne̱ n se̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ ŋ wu‑o.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ye̱re̱ Hanaa akatɔ‑rɔ‑ɔ

12 Ne̱ asoogyaa awuye‑o na bamo̱ ɔbre̱sɛ na Wuribware̱ suŋkpa a ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ a kra Yeesuu, ne̱ baa ŋure mò̱. 13 Ne̱ baa taa mò̱ yaa Hanaa ne̱ ɔ gye̱ Kayafas mò̱ saa nyaŋsɛ‑ɔ aye̱. Hanaa dɛɛ ɔ gye̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ. Kayafas mɔ e̱ gye̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ kasu amo̱. 14 Kayafas ya fo̱re̱ waa Yudaa awuye abre̱sɛ‑rɔ fe̱yɛ a bware fe̱yɛ se̱sɛ ko̱ŋko̱ wu sa ase̱sɛ pɛɛɛ.

Ane̱ŋ ne̱ Peetroo a swe̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ nyi Yeesuu‑o

(Matiyo 26.58, 69–70; Maak 14.66–68; Lukas 22.54–57)

15 Simɔŋ Peetroo na agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱ a gya Yeesuu si. Ane̱ŋ a ɔgyase̱po̱‑ɔ nyi Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ dame̱naŋsɛ, amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ mò̱ aa Yeesuu a nare̱ yɔ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ a lɔŋ‑ɔ kabuno. 16 Peetroo a sii ɔ bo̱ lɔŋ‑ɔ kibunogyi‑ro‑o si‑o, mò̱ ko̱so̱bɛɛ ɔgyase̱po̱ ne̱ o nyi ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ dame̱naŋsɛ‑ɔ a kiŋŋi yɔ kibunogyi‑o‑ro ya sa se̱ŋsa ko̱ gywii kakye̱e̱sɛɛ ne̱ ɔ ye̱re̱ kibunogyi‑o‑ro‑o, ne̱ ɔɔ sa ne̱ Peetroo a lweero.

17 Kakye̱e̱sɛɛ ne̱ ɔ ye̱re̱ kibunogyi‑o‑ro‑o a bise Peetroo fe̱yɛ, “Ne̱e̱ fo̱ gye̱ Yeesuu mɔ agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱ ɛ?” Ne̱ Peetroo a lee kanɔ fe̱yɛ, “Daabii! N gye̱ bamo̱ ɔko̱ e̱ gye̱ mo̱!”

18 Saŋ amo̱‑ɔ afwii bo̱‑rɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ ayaafɔre̱ na ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ a ba aduŋdurii bo̱ kure de̱e̱kpa, ne̱ baa kya muruwaa ba wo̱re̱, ne̱ Peetroo a yɔ bamo̱ ase̱ mfe̱ŋ ɔ wo̱re̱ de̱e̱kpa‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Hanaa a bise Yeesuu ase̱ŋ‑ɔ

19 Ne̱ Hanaa a bise Yeesuu mò̱ agyase̱po̱‑ɔ kuŋu si ase̱ŋ na mò̱ ke̱kaapo̱‑ɔ ase̱ŋ.

20 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Saŋ ke̱maa lamaŋ‑nɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ na mo̱ e̱ kaapo̱ atɔ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ na Wuribware̱ suŋkpa mfe̱ŋ ne̱ Yudaa awuye e̱ gyaŋŋe̱‑ɔ. Mo̱ŋ tɛɛ tɔwe̱ ko̱tɔko̱ bo̱ kwe̱e̱rɔ. 21 Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ i bise mo̱ ane̱ŋ a se̱ŋbise mɔ? Bise ase̱sɛ ne̱ mo̱ a kaapo̱ bamo̱‑ɔ. Bise bamo̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii bamo̱‑ɔ. Bo̱ nyi ke̱tɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ.”

22 Yeesuu a tɔwe̱ amo̱‑ɔ, ne̱ ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ ɔko̱ ne̱ ɔ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ a da mò̱ akatɔ‑rɔ ke̱baa tɔwe̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ e̱ sa se̱ŋsa ane̱ŋ fo̱ i gywii Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ?”

23 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ ya tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ amo̱ e̱ mo̱ŋ bo̱ daŋ, fo̱ tɔwe̱ ane̱ŋ a ase̱ŋ‑ɔ na ɔke̱maa nu. Ne̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ mɔ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ, ne̱ nte̱tɔ se̱ ne̱ ŋkee fo̱ e̱ da mo̱‑ɔ ne̱e̱?”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ye̱re̱ Kayafas akatɔ‑rɔ‑ɔ

(Matiyo 26.57; Maak 14.53; Lukas 22.66)

24 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Hanaa a sa ne̱ baa yaa Yeesuu ya bo̱ sa Kayafas, Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ, na agbarabi saŋ a ŋure mò̱.

Ane̱ŋ ne̱ Peetroo a be̱e̱ swe̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ nyi Yeesuu‑o

(Matiyo 26.71–75; Maak 14.69–72; Lukas 22.58–62)

25 Peetroo saŋ ɔ ye̱re̱ ayaafɔre̱‑ɔ na ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ ase̱ ɔ wo̱re̱ de̱e̱kpa. Ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ a bise mò̱ fe̱yɛ, “Ne̱e̱ fo̱ gye̱ Yeesuu mɔ a agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱ ɛ?” Amaa Peetroo a swe̱e̱ fe̱yɛ, “Daabii! N gye̱ bamo̱ ɔko̱ e̱ gye̱ mo̱!”

26 Ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ a anya‑ɔ ɔko̱ ne̱ Peetroo a ba ke̱paŋ bo̱ ŋe mò̱ ke̱se̱bɔ te̱ŋ‑ɔ mò̱ nyipo̱ ko̱ a bise Peetroo fe̱yɛ, “Ne̱e̱ mo̱ a ŋu fo̱ bo̱ mò̱ ase̱ bane̱‑ɔ‑rɔ ɛ?” 27 Ne̱ Peetroo a be̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Daabii!” Puri amo̱‑rɔ, ne̱ kyaŋare̱ a fo̱re̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ye̱re̱ Pilat akatɔ‑rɔ‑ɔ

(Matiyo 27.1–2, 11–14; Maak 15.1–5; Lukas 23.1–5)

28 Ne̱ baa lee Yeesuu le̱e̱ Kayafas ase̱ yaa Romanyi gominaa ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Pilat‑o leŋbu‑ro. Saŋ amo̱‑ɔ gye̱gyaye̱ kese‑ro ne̱e̱. Yudaa awuye abre̱sɛ mo̱ŋ kpa kulwee Romanyi leŋbu‑o‑ro a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ yɛ bamo̱ ya waa ane̱ŋ, iyisi e̱ kye̱na bamo̱ se̱, na bo̱ ma taare̱ nya kpa gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o. 29 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ Gominaa Pilat a le̱e̱ yɔ bamo̱ ase̱ kawu ya bise bamo̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ bɔye̱ ne̱ ɔnyare̱ mɔ a waa ne̱ mo̱ne̱ a baa mò̱ mfe̱e̱?”

30 Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Ɔ dɛɛ ɔ mo̱ŋ waa bɔye̱ ne̱e̱, weetee ane̱ maa baa mò̱ fo̱ ase̱.”

31 Ne̱ gominaa‑o a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “To, mo̱nꞌ taa mò̱ kiŋŋi, na mo̱nꞌ ya ba mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ mbraa bo̱ gyi mò̱ ase̱ŋ.” Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ Roma awuye mo̱ŋ sa ane̱ kpa fe̱yɛ ane̱ mɔɔ abɔye̱waapo̱.” 32 Amo̱‑ɔ a ba ne̱e̱ a ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ bo̱ le̱e̱ lowi suyo ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ wu‑o si.

33 Ne̱ gominaa‑o a kiŋŋi yɔ mò̱ leŋbu‑ro, ne̱ ɔɔ te̱e̱ Yeesuu baa bo̱ ye̱ra mò̱ akatɔ‑rɔ. Ne̱ ɔ yɛ, “Baa po̱rɔ fo̱ fe̱yɛ fo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ gye̱ Yudaa awuye owure‑o. E̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ i lee kanɔ?”

34 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Se̱ŋbise mɔ a le̱e̱ fo̱ ase̱ ne̱e̱, bɛɛɛ bo̱ko̱ ya tɔwe̱ mo̱ ase̱ŋ gywii fo̱ aaa?”

35 Ne̱ gominaa‑o a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ sa se̱ŋsa fo̱ i gywii mo̱ fe̱yɛ mo̱ a gye̱ Yudaanyi‑o? Fo̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ na fo̱ fɔŋfɔŋ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ ya taa fo̱ bo̱ waa mo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. Nte̱tɔ ne̱ fo̱ a waa?”

36 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Amo̱ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ e̱ gye̱ owure‑o, n gye̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ne̱ mo̱ i gyi kuwure. N dɛɛ mo̱ i gyi kaye̱ mɔ‑rɔ kuwure ne̱e̱, weetee mo̱ kamɛɛ‑rɔ awuye a kɔ bo̱ kuŋ mo̱ na m ma lwee Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ ke̱sare̱e̱‑rɔ. Daabii, kuwure ne̱ mo̱ i gyi‑o mo̱ŋ bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ mfe̱e̱.”

37 Ne̱ gominaa‑o a bise mò̱ fe̱yɛ, “To, ne̱e̱ fo̱ gye̱ owure ne̱e̱, bɛɛɛ?”

Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ kuwure mo̱ŋ du fe̱yɛ kuwure ne̱ fo̱ i bise mo̱ ke̱mo̱ ase̱ŋ‑ɔ. Ase̱ŋ ko̱ŋko̱ mɔ se̱ dɛɛ ne̱ baa ko̱we̱ mo̱ waa kaye̱ mɔ‑rɔ na m bo̱ tɔwe̱ kase̱ŋtiŋ‑o. Ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱ kase̱ŋtiŋ a ke̱be̱gya‑ɔ se̱‑ɔ e̱ gya mo̱ kanɔ se̱.”

38 Ne̱ gominaa‑o a bise mò̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ?”

Ane̱ŋ ne̱ baa sure si fe̱yɛ bo̱ mɔɔ Yeesuu‑o

(Matiyo 27.15–31; Maak 15.6–20; Lukas 23.13–25)

Ne̱ Gominaa Pilat a kiŋŋi yɔ kawu lamaŋ‑ɔ ase̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “M fe̱raa, ma taare̱ a ŋ ŋu ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ ye̱re̱ se̱ na m bo̱ bu ɔnyare̱ mɔ ke̱pɔ‑ɔ. 39 To, ane̱ de ananatɔ ko̱ ne̱ ane̱ e̱ waa ane̱ e̱ sa mo̱ne̱ Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ ateese kigyibe̱e̱ ke̱maa‑rɔ‑ɔ. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ lee ase̱sɛ ne̱ ane̱ a tii bamo̱ tiikpa‑ɔ ɔko̱ bo̱ sa mo̱ne̱. Amo̱se̱‑ɔ mbe̱yɔmɔ, mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ n lee mo̱ne̱ Yudaa awuye owure bo̱ sa mo̱ne̱ aaa?”

40 Ne̱ baa fɛɛ‑rɔ fe̱yɛ, “Daabii! N gye̱ mò̱ ne̱ ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ lee le̱e̱ tiikpa‑ɔ bo̱ sa ane̱. Lee Bar‑Abas bo̱ sa ane̱!” Bar‑Abas mɔ gye̱ bamo̱ ne̱ baa ko̱so̱ kɔ bo̱ kye Roma abane̱ maŋ mɔ‑rɔ‑ɔ ɔko̱ ne̱ baa kra mò̱ tii‑o ne̱e̱.

19

1 Ne̱ Gominaa Pilat a sa ne̱ mò̱ asoogyaa awuye a da Yeesuu paara. 2 Ne̱ asoogyaa awuye‑o a ba iwu bo̱ lo̱ kuwurepa bo̱ buŋ mò̱, ne̱ baa ba waagya pipee bo̱ buŋ mò̱ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ owure‑o. 3 Ne̱ ba ba mò̱ ase̱ ba tɔwe̱ fe̱yɛ, “Aŋsuma, nana, Yudaa awuye owure!” Ne̱ baa daye̱ mò̱ akatɔ‑rɔ abaa kpo̱ra‑rɔ.

4 Ne̱ gominaa‑o a be̱e̱ le̱e̱ ya tɔwe̱ gywii lamaŋ‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ laatɔ a mo̱nꞌ nu. Mo̱ i lee mò̱ a m baa mo̱ne̱ ase̱ kawu mfe̱e̱, na mo̱nꞌ nya ŋu fe̱yɛ ma taare̱ a ŋ nya ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ ye̱re̱ ke̱mo̱ se̱ a m bo̱ bu mò̱ ke̱pɔ‑ɔ.” 5 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ Yeesuu a le̱e̱ kawu na o buŋ iwu kuwurepa‑ɔ na waagya pipee‑o. Ne̱ gominaa‑o a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ke̱e̱ ɔnyare̱‑ɔ ne̱e̱!”

6 Saŋ ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ suŋkpa ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ a ŋu mò̱‑ɔ, ne̱ baa fɛɛ‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱! Da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱!” Ne̱ gominaa‑o a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ taa mò̱ ya da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱. M fe̱raa, ma taare̱ a ŋ ŋu ke̱tɔ bɔye̱ ne̱ ɔɔ waa, ne̱ mo̱ e̱ ye̱re̱ se̱ a m bo̱ bu mò̱ ke̱pɔ‑ɔ.”

7 Ne̱ lamaŋ‑ɔ a tɔwe̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ de mbraa ne̱ ŋ kaapo̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ yɛ ɔ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, a bware fe̱yɛ o wu. Ɔnyare̱ mɔ yɛ ɔ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o ne̱e̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ a bware fe̱yɛ o wu.”

8 Gominaa‑o a nu baa tɔwe̱ amo̱‑ɔ, ne̱ kufu ne̱ o de‑o a tii si. 9 Ne̱ oo kiŋŋi yɔ leŋbu‑o‑ro ya bise Yeesuu fe̱yɛ, “Mfe̱ne̱ ne̱ fo̱ a le̱e̱?” Amaa Yeesuu mo̱ŋ lee kanɔ. 10 Ne̱ gominaa‑o a be̱e̱ bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ maa be̱ŋŋaa mo̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Nyiŋŋi si fe̱yɛ n de ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ ŋ yɔwe̱ fo̱ a fo̱ ya kyure, ne̱ n de ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ n da fo̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱.”

11 Ne̱ Yeesuu a lee kanɔ fe̱yɛ, “Fo̱ de mo̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya taa bo̱ sa fo̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ɔnyare̱ ne̱ ɔɔ taa mo̱ bo̱ sa fo̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ waa bɔye̱ kyo̱ŋ fo̱.”

12 Gominaa‑o a nu amo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱ŋ e̱ye̱e̱ ɔ kpa kpa ne̱ ɔ ye̱re̱ se̱ a ɔ bo̱ yɔwe̱ Yeesuu‑o. Amaa lamaŋ‑ɔ a fɛɛ‑rɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ya yɔwe̱ ɔnyare̱ mɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kwaa, amo̱ fe̱raa fo̱ mo̱ŋ gye̱ fo̱ owure dabe̱‑ɔ mò̱ nyare̱ ne̱e̱! Ɔke̱maa ne̱ ɔ ba mò̱ e̱ye̱e̱ a ɔ bo̱ kii owure‑o gye̱ owure dabe̱‑ɔ do̱ŋ ne̱e̱!”

13 Gominaa‑o a nu amo̱‑ɔ, ne̱ oo lee Yeesuu kawu, ne̱ ɔɔ kye̱na ɔse̱ŋgyipo̱ a kagya‑ɔ‑rɔ, mfe̱ŋ ne̱ Heebrii se̱ŋsa‑rɔ ba te̱e̱ ɛ Gabataa‑ɔ (kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Abraŋdaye̱). 14 Ifiyara amo̱, na kyɔwe̱ a yase̱ kafwe̱e̱.

Ne̱ gominaa‑o a tɔwe̱ gywii lamaŋ‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ke̱e̱ mo̱ne̱ owure!”

15 Ne̱ baa fɛɛ‑rɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱ fe̱yɛ, “Taa mò̱ nare̱ ya da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱!”

Ne̱ gominaa‑o a bise bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ n da mo̱ne̱ owure bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱?”

Ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ a lee kanɔ fe̱yɛ, “Owure ne̱ ane̱ de‑o e̱ gye̱ fo̱ owure dabe̱ ne̱ fo̱ de‑o.”

16 Ne̱ ŋkee gominaa‑o a ba Yeesuu bo̱ sa mò̱ asoogyaa awuye fe̱yɛ bo̱ ya da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ baa da Yeesuu bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ

(Matiyo 27.32–44; Maak 15.21–32; Lukas 23.26–43)

17 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ baa taa Yeesuu nare̱, ne̱ ɔɔ ya so̱rɔ mò̱ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ baa mfe̱ŋ ne̱ Heebrii se̱ŋsa‑rɔ ba te̱e̱ ɛ Gologotaa‑o (kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Ko̱lɔŋko̱rɔŋgyi swe̱e̱re̱). 18 Ne̱ baa da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱. Ne̱ baa da anyare̱ anyɔ ko̱ mɔ bo̱ me̱ra ayii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱, ɔko̱ŋko̱ bo̱ Yeesuu kigyise si, ne̱ ɔko̱ŋko̱ mɔ bo̱ mò̱ ke̱be̱na se̱.

19 Ne̱ Gominaa Pilat a kyo̱rɛɛ bo̱ dɔŋŋɔ ko̱wo̱re̱taa ko̱ se̱ fe̱yɛ, “Yeesuu Nasarɛte̱nyi, Yudaa awuye owure‑o,” ne̱ ɔɔ sa ne̱ baa taa ke̱mo̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱. 20 Ane̱ŋ a kawo̱re̱taa‑ɔ, baa kyo̱rɛɛ ke̱mo̱ se̱ Heebrii na Roma na Griiki e̱se̱ŋsa‑rɔ ne̱e̱. Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a kare̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mfe̱ŋ ne̱ baa da Yeesuu bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ na maŋ‑nɔ mo̱ŋ bo̱ e̱fɔ. 21 Ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ a ya tɔwe̱ gywii gominaa‑o fe̱yɛ, “Fo̱ ma kyo̱rɛɛ fe̱yɛ, ‘Yudaa awuye owure‑o,’ amaa kyo̱rɛɛ fe̱yɛ, ‘Ɔnyare̱ mɔ yɛ, Mo̱ e̱ gye̱ Yudaa awuye owure‑o.’ ”

22 Ne̱ gominaa a lee kanɔ fe̱yɛ, “Ke̱tɔ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ‑ɔ, ma lɛɛ kyurowi.”

23 Amɔ asoogyaa awuye‑o a da Yeesuu bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ baa taa mò̱ atɔ buŋsɛ, ne̱ baa ke‑ro ntuŋkare̱ nna, katuŋ ke̱maa gye̱ soogyaa ko̱ŋko̱ ke̱maa lee ne̱e̱. Ne̱ baa be̱e̱ taa mò̱ kaare̱ ne̱ baa lo̱, ne̱ bo̱ mo̱ŋ baara‑ɔ. 24 Ne̱ baa tɔwe̱ gywii abɛɛ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ma sa a ane̱ kyaŋŋe̱ kaare̱‑ɔ‑rɔ, mo̱nꞌ sa a ane̱ waa mpini mpini na mò̱ ne̱ o gyi si‑o na ka kii mò̱ lee.” Ane̱ŋ a ase̱ŋ mɔ a ba ne̱e̱ na ke̱tɔ ne̱ baa kyɔ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

“Ne̱ baa waa mpini mpini

bo̱ ke mo̱ atɔ buŋsɛ‑rɔ sa abɛɛ.”*

Ane̱ŋ ne̱ asoogyaa awuye‑o a waa‑ɔ ne̱e̱.

25 Yeesuu mò̱ nyi na mò̱ nyikaasɛ na Mariya ne̱ ɔ gye̱ Kilopas mò̱ ka‑ɔ na Mariya Magadalanyi ye̱re̱ bo̱ me̱raa mfe̱ŋ ne̱ baa da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ. 26 Yeesuu a ŋu mò̱ nyi‑o na ɔgyase̱po̱ ne̱ Yeesuu e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ nyi‑o fe̱yɛ, “Ke̱e̱, fo̱ gyi‑o ne̱e̱.” 27 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ ɔgyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ke̱e̱, fo̱ nyi‑o ne̱e̱.” Le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ ɔgyase̱po̱‑ɔ a taa Yeesuu mò̱ nyi‑o yaa bo̱ kye̱na mò̱ aye̱.

Yeesuu lowi

(Matiyo 27.45–56; Maak 15.33–41; Lukas 23.44–49)

28 Yeesuu a ŋu fe̱yɛ mbe̱yɔmɔ fe̱raa ke̱tɔ ke̱maa a lo̱we̱‑ɔ, na ase̱ŋ ne̱ baa kyɔ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ‑o, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Burufo de mo̱.” 29 Kalɔ na nta ko̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ, ne̱ baa taa ikyikyee bo̱ da‑rɔ lee bo̱ kye̱na kayii si, yase̱ yaa mò̱ kanɔ ase̱. 30 Yeesuu a kyo̱kywe̱e̱ nta‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Aa lo̱we̱.” Ne̱ ɔɔ gyaa kuŋu bo̱ twe̱e̱‑rɔ, ne̱ oo kii E̱bware̱ lee.

Ane̱ŋ ne̱ baa yii Yeesuu ke̱kpa keri‑ro‑o

31 Ne̱ Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ a bo̱ ko̱re̱ Gominaa Pilat fe̱yɛ ɔ sa bamo̱ kpa a bo̱ ya gyɛɛ anyare̱ ne̱ baa da bamo̱ bo̱ me̱ra ayii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ ayaa, na bo̱ maye̱ bamo̱ afuniŋ‑o le̱e̱ ayii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱. Ke̱tɔ se̱ ne̱ baa ya ko̱re̱ kpa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ kake nsi amo̱ gye̱ Ifiyara, ne̱ bo̱ maa kpa fe̱yɛ afuniŋ‑o kye̱na ayii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱ Me̱me̱ne̱da, a le̱e̱ fe̱yɛ Me̱me̱ne̱da ne̱ ɔ ba‑ɔ gye̱ Me̱me̱ne̱da kukyure kake dabe̱. 32 Ne̱ asoogyaa awuye a ya gyɛɛ ɔnyare̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ na ɔnyɔse̱po̱ ne̱ baa da bamo̱ aa Yeesuu bo̱ me̱ra ayii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ ayaa. 33 Amaa bamo̱ a ba Yeesuu ase̱‑ɔ, baa ŋu fe̱yɛ ɔɔ kyɔ wu, amo̱se̱‑ɔ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ gyɛɛ mò̱ ayaa. 34 Amaa asoogyaa awuye‑o ɔko̱ a yii Yeesuu ke̱kpa keri‑ro. Puri amo̱‑rɔ, ne̱ mbo̱gya na nkyu a le̱e̱. 35 Se̱sɛ ne̱ oo ŋu ase̱ŋ mɔ a waa‑ɔ e̱ tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ o gywii mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kare̱ wo̱re̱ mɔ‑ɔ, na mo̱ne̱ gbaa na mo̱nꞌ de̱e̱ kɔɔre̱ gyi. Ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. 36 Amo̱‑ɔ a waa ne̱e̱ na ke̱tɔ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

“Mò̱ kibowii ko̱ŋko̱ gbaa maa gyaa‑rɔ.”*

37 Abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a be̱e̱ tɔwe̱ to̱ŋ ko̱ fe̱yɛ,

“Ase̱sɛ e̱ de̱e̱re̱ mo̱ ne̱ baa yii ke̱kpa‑ɔ se̱.”*

Ane̱ŋ ne̱ baa pure Yeesuu‑o

(Matiyo 27.57–61; Maak 15.42–47; Lukas 23.50–56)

38 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ kamɛɛ‑ɔ, ne̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yo̱sɛf ne̱ ɔɔ le̱e̱ Arimate̱ya maŋ‑nɔ‑ɔ a ya ko̱re̱ Gominaa Pilat fe̱yɛ ɔ taa Yeesuu kifuniŋ sa mò̱. Ane̱ŋ a Yo̱sɛf mɔ gya Yeesuu si ɔ kwe̱e̱rɔ ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ se̱re̱ Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ. Ne̱ gominaa‑o a sa mò̱ kpa fe̱yɛ ɔ ya taa Yeesuu kifuniŋ‑o nare̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ Yo̱sɛf a ya taa kifuniŋ‑o o yii. 39 Nikodeemus, ne̱ ɔɔ dɛɛ ya ŋu Yeesuu kanye ko̱‑ɔ,* na Yo̱sɛf ya yɔ ya pure kifuniŋ‑o. Bamo̱ a yɔ‑ɔ, ne̱ Nikodeemus a taa kakyanne̱ na ndwii ko̱ ne̱ baa bo̱ waa abɛɛ‑rɔ‑ɔ. Mmo̱ pɛɛɛ a bo̱rɔ kyaŋse̱. 40 Anyare̱ anyɔ‑ɔ a taa Yeesuu kifuniŋ‑o, ne̱ baa ba kyefuri bo̱ miri mò̱, ne̱ baa ba ndwii‑o na kakyanne̱‑ɔ bo̱ waa‑rɔ, ane̱ŋ ne̱ Yudaa awuye ananatɔ‑rɔ ba lɔŋŋɔ kifuniŋ pwɛɛ na bo̱ dɛɛ pure‑o. 41 Baa gyi bane̱ bo̱ kuŋ ayii ko̱ me̱raa mfe̱ŋ ne̱ baa mɔɔ Yeesuu‑o. Bane̱ amo̱‑rɔ ne̱ ɔko̱ a ŋeri ke̱fo̱re̱ lee bɔ fe̱yɛ ke̱kyaŋ‑ɔ bo̱ waa ke̱gye̱raŋta po̱pwɛɛ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ pure ɔko̱ ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ. 42 Amo̱ a gye̱ fe̱yɛ kibugyii ya da, na bamo̱ kukyure kake dabe̱ fo̱‑ɔ, ne̱ ane̱ŋ a ke̱gye̱raŋta‑ɔ maa mfe̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ baa pure Yeesuu mfe̱ŋ.

20

Ke̱gye̱raŋta kpaŋkpaŋ‑ɔ

(Matiyo 28.1–8; Maak 16.1–8; Lukas 24.1–12)

1 Kosiyara gye̱gyaye̱ kese‑ro‑o, kaye̱ a mo̱ŋ tɛɛ ke nɛɛnɛɛ‑ɔ, ne̱ Mariya Magadalanyi a yɔ ke̱gye̱raŋta‑ɔ se̱. Mò̱ a fo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ oo ŋu fe̱yɛ ke̱fo̱re̱ ne̱ baa kuroŋ bo̱ kpuse ke̱gye̱raŋta‑ɔ kanɔ‑ɔ se̱ fe̱yɛ po̱ne̱‑ɔ, baa kyɔ kuroŋ le̱e̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ kanɔ‑ɔ‑rɔ. 2 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ne̱ oo kiŋŋi ɔ se̱re̱ ɔ yɔ Simɔŋ Peetroo na ɔgyase̱po̱ ne̱ Yeesuu a kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ ase̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Baa taa ane̱ nyaŋpe̱ le̱e̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ, ane̱ mɔ ane̱ mo̱ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ baa taa mò̱ yaa bo̱ be̱ya‑ɔ.”

3 Amo̱se̱ ne̱ Peetroo na ɔgyase̱po̱ ko̱ amo̱‑ɔ a yɔ ke̱gye̱raŋta‑ɔ ase̱. 4 Agyase̱po̱ anyɔ mɔ se̱re̱ ne̱e̱, amaa ɔko̱ŋko̱‑ɔ se̱re̱ keŋkeŋ ɔ kyo̱ŋ Peetroo. Ane̱ŋ se̱‑ɔ ɔɔ fo̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ ase̱ pwɛɛ ne̱ Peetroo a dɛɛ fo̱. 5 Mò̱ a fo̱‑ɔ, ne̱ oo buŋŋe de̱e̱re̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ ke̱e̱, ne̱ oo ŋu kyefuri ne̱ baa bo̱ miri Yeesuu kifuniŋ‑o da mfe̱ŋ, amaa ɔ mo̱ŋ lwee ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ. 6 Ne̱ Simɔŋ Peetroo mɔ a sii kamɛɛ ba, ne̱ oo lwee ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ, ne̱ oo ŋu kyefuri‑o da mfe̱ŋ, 7 na kaprakɛɛ ne̱ baa bo̱ ŋure Yeesuu kuŋu‑o. Kaprakɛɛ ne̱ baa bo̱ ŋure Yeesuu kuŋu‑o na kyefuri‑o mo̱ŋ da to̱ŋ ko̱ŋko̱ ne̱e̱. Kaprakɛɛ‑ɔ a bɔɔ ka da kamo̱ ko̱kwe̱e̱. 8 Ne̱ ɔgyase̱po̱ ne̱ ɔɔ gye̱ ŋkpɛɛ fo̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ ase̱‑ɔ mɔ a lweero, ne̱ oo ŋu ke̱tɔ ke̱maa. Amo̱se̱ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ Mariya a tɔwe̱ gywii bamo̱‑ɔ gyi. 9 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa bo̱ mo̱ŋ tɛɛ nu ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ fe̱yɛ o kyiŋŋi a ɔ le̱e̱ lowi‑ro‑o kaase̱. 10 Ne̱ agyase̱po̱‑ɔ a kiŋŋi bo̱ yii pe̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ Mariya Magadalanyi‑o

(Maak 16.9–11)

11 Mariya mɔ ye̱re̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ kawu si o su. Mò̱ a saŋ ɔ maa se̱ o su‑o, ne̱ oo buŋŋe de̱e̱re̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ. 12 Ne̱ oo ŋu Wuribware̱ mbɔɔ ŋnyɔ ko̱ ne̱ bo̱ buŋ atɔ fufuri‑o te mfe̱ŋ ne̱ baa pure Yeesuu‑o, ɔko̱ŋko̱ bo̱ ayaa se̱, ne̱ ɔko̱ mɔ bo̱ aŋu si. Amaa saŋ amo̱, Yeesuu kifuniŋ‑o mo̱ŋ lɛɛ ɔ bo̱ ke̱gye̱raŋta‑ɔ‑rɔ.

13 Ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Ɔpe̱kye̱e̱, nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ fo̱ i su?”

Ne̱ oo lee kanɔ fe̱yɛ, “Baa taa mo̱ nyaŋpe̱ bo̱ de bo̱ yii, ne̱ mo̱ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ baa taa mò̱ yaa bo̱ be̱ya‑ɔ.” 14 Ne̱ oo buruwaa, ne̱ oo ŋu Yeesuu a ye̱re̱ mfe̱ŋ, amaa ɔ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ Yeesuu ne̱e̱.

15 Ne̱ Yeesuu a bise mò̱ fe̱yɛ, “Ɔpe̱kye̱e̱, nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ fo̱ i su? Nsɛ ne̱ fo̱ i buwi fo̱ e̱ kpa?”

Ɔkye̱e̱‑ɔ e̱ fa fe̱yɛ bane̱ amo̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ ne̱e̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Bre̱sɛ, mfe̱ne̱ ne̱ fo̱ a taa mò̱ bo̱ be̱ya? Mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ tɔwe̱ mfe̱ŋ ne̱ fo̱ a taa mò̱ yaa bo̱ be̱ya‑ɔ, na ŋ nya ya taa mò̱.”

16 Ne̱ Yeesuu a te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ, “Mariya!”

Ne̱ oo buruwaa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ ko̱re̱ Yeesuu a ke̱be̱gya‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ ya kpuni aŋurii kra mò̱ ayaa‑rɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ Heebrii bamo̱ se̱ŋsa‑rɔ fe̱yɛ, “Rabuni!” Amo̱ kaase̱ e̱ gye̱ “Mo̱ ɔkaapo̱po̱.” 17 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ma kaŋ kra mo̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ŋ tɛɛ yɔ so̱so̱ n se̱ ase̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, nare̱ mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ase̱ ya tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ mo̱ i kiŋŋi mo̱ e̱ yɔ mò̱ ne̱ ɔ gye̱ n se̱ na mo̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱‑ɔ ase̱. Na fo̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ ŋkee fe̱raa ɔ gye̱ bamo̱ se̱ na bamo̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ bo̱ tii si.”

18 Puri amo̱‑rɔ, ne̱ Mariya Magadalanyi a yɔ ya tɔwe̱ gywii agyase̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ a ŋu ane̱ nyaŋpe̱,” ne̱ ɔɔ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱‑ɔ gywii bamo̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ

(Maak 16.14; Lukas 24.36–43)

19 Kake nsi amo̱ gye̱ Kosiyara. Amo̱ ke̱de̱e̱pwɛta‑ɔ, ne̱ Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ a gyaŋŋe̱ twe̱e̱ ke̱kyaŋ‑nɔ bo̱ bo̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ kufu de bamo̱ bo̱ le̱e̱ Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ se̱. Ne̱ Yeesuu a bo̱ ye̱re̱ bamo̱ nse̱na‑rɔ. Ne̱ ɔɔ ka bamo̱ kanɔ fe̱yɛ, “E̱ye̱e̱ yure mo̱ne̱.” 20 Mò̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ kyo̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ ba mò̱ asare̱e̱ na mò̱ keri‑ro bo̱ kaapo̱ bamo̱. Ne̱ agyase̱po̱‑ɔ akatɔ a gyi bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ bamo̱ a ŋu Yeesuu.

21 Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “E̱ye̱e̱ yure mo̱ne̱. To, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ n se̱ a suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ i suŋ mo̱ne̱ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱.” 22 Ne̱ oo fwii ŋe waa bamo̱‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ kɔɔre̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o. 23 Mo̱ne̱ ya taa bo̱ko̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱, amo̱ fe̱raa Wuribware̱ gbaa e̱ ba bamo̱ e̱bɔye̱ a ɔ bo̱ ke bamo̱. Ne̱ mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ ba bo̱ ke bamo̱, amo̱ fe̱raa Wuribware̱ gbaa maa ba a ɔ bo̱ ke bamo̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Tomas a bo̱ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Yeesuu a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o

24 Agyase̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Tomas ne̱ ɔ gye̱ ke̱le̱ŋba‑ɔ mo̱ŋ bo̱ bamo̱ ase̱ nsaŋ ne̱ Yeesuu a ba‑ɔ. 25 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ agyase̱po̱ ko̱‑ɔ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ a ŋu ane̱ nyaŋpe̱.” Amaa Tomas a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Amɔ mo̱ a ŋu mfe̱ŋ ne̱ baa da mò̱ ndangyii asare̱e̱‑rɔ na n taa mo̱ asare̱e̱gyi bo̱ dabo̱rɔ mfe̱ŋ, na n neŋ mo̱ ke̱sare̱e̱ bo̱ waa mò̱ keri‑ro pwɛɛ na n dɛɛ kɔɔre̱ gyi.”

26 Kadaawɔkywe̱e̱ be̱e̱ bo̱ fo̱‑ɔ, ne̱ agyase̱po̱‑ɔ a be̱e̱ bo̱ gyaŋŋe̱ ke̱kyaŋ‑nɔ twe̱e̱ po̱ne̱‑rɔ. Ŋkee fe̱raa Tomas bo̱ bamo̱ ase̱. Ne̱ Yeesuu a be̱e̱ bo̱ ye̱re̱ bamo̱ nse̱na‑rɔ ka bamo̱ kanɔ fe̱yɛ, “E̱ye̱e̱ yure mo̱ne̱.” 27 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Tomas fe̱yɛ, “Taa fo̱ ke̱sare̱e̱gyi bo̱ dɔŋŋɔ se̱ mfe̱e̱, na fo̱ de̱e̱re̱ mo̱ asare̱e̱‑rɔ. Na fo̱ neŋ fo̱ ke̱sare̱e̱ bo̱ waa mo̱ keri‑ro, na fo̱ yɔwe̱ fo̱ ko̱kɔɔre̱gyi ke̱‑mo̱ŋ‑de‑o, na fo̱ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ mo̱ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro.”

28 Ne̱ Tomas a lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱ na Wuribware̱ e̱ gye̱ fo̱!”

29 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ŋ ne̱ fo̱ a ŋu mo̱‑ɔ se̱ ne̱ fo̱ e̱ kɔɔre̱ fo̱ i gyi aaa? Bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ ke̱e̱ mo̱, ne̱ baa kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ mo̱ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o de ŋyure.”

Ke̱tɔ se̱ ne̱ Yohanee a kyo̱rɛɛ ane̱ŋ a wo̱re̱ mɔ‑ɔ

30 Yeesuu a waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ ko̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ akatɔ‑rɔ ne̱ mo̱ŋ kyo̱rɛɛ waa wo̱re̱ mɔ‑rɔ‑ɔ. 31 Amaa mo̱ a kyo̱rɛɛ amo̱‑ɔ ne̱e̱ a mo̱nꞌ de̱e̱ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Yeesuu e̱ gye̱ Kristoo‑o, Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, na bo̱ le̱e̱ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱ mò̱ gyi si na mò̱ ke̱nyare̱ na ke̱yaale̱ŋ se̱, mo̱nꞌ de̱e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

21

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱ asunoo ko̱‑ɔ

1 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Yeesuu a be̱e̱ lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ Tibeeriyas ke̱pare̱ dabe̱‑ɔ kɛɛ. Mfaanɛɛ ne̱ aa waa. Ne̱ agyase̱po̱ ko̱ a gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ. 2 Bamo̱ ne̱ baa gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ Simɔŋ Peetroo, na Tomas ne̱ ɔ gye̱ ke̱le̱ŋba‑ɔ, na Nataniyɛl ne̱ ɔɔ le̱e̱ Kana maŋ ne̱ ɔ bo̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, na Sibidii mò̱ gyi‑ana anyɔ‑ɔ, na Yeesuu agyase̱po̱‑ɔ‑rɔ anyɔ ko̱. 3 Ne̱ Simɔŋ Peetroo a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ ya kra ŋkiŋgyi ne̱e̱.” Ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ aa fo̱ e̱ yɔ.” Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a kye̱na ko̱re̱e̱‑rɔ yɔ. Ne̱ kibugyii a da, ne̱ baa twe̱e̱ kisawu ane̱ŋ‑aaa. Ne̱ kaye̱ a bo̱ ke na bo̱ mo̱ŋ kra sɛye̱.

4 Saŋ ne̱ kyɔwe̱ e̱ le̱e̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu ye̱re̱ kyukɛɛ, amaa agyase̱po̱‑ɔ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ mò̱ ne̱e̱.

5 Ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Ayaafɔre̱, mo̱ne̱ a kra ko̱tɔko̱ aaa?”

Ne̱ baa lee kanɔ fe̱yɛ, “Ane̱ mo̱ŋ kra kataapo̱gyii ko̱ŋko̱ gbaa.”

6 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ya twe̱e̱ mo̱ne̱ kisawu‑o yaa ko̱re̱e̱‑ɔ kigyise si a keri‑o, mo̱ne̱ e̱ kra ŋkiŋgyi.” Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa twe̱e̱ kisawu‑o bo̱ waa‑rɔ, ne̱ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ taare̱ gyiiri lee, a le̱e̱ fe̱yɛ baa kra ŋkiŋgyi bwe̱e̱tɔ.

7 Ne̱ ɔgyase̱po̱ ne̱ Yeesuu e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ a tɔwe̱ gywii Peetroo fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱ ne̱e̱!” Peetroo a nu fe̱yɛ bamo̱ nyaŋpe̱ ne̱e̱‑ɔ, ne̱ oo kpuriti waagya laare̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ kyɔ lee mò̱ atɔ buŋsɛ le̱e̱ mò̱ kayo̱wɔre̱ se̱ ne̱e̱, ne̱ oo fuwi lwee nkyu‑o‑ro le̱e̱ ɔ twɛɛ ɔ yɔ kideŋbe si. 8 Ne̱ agyase̱po̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ a kye̱na ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ ba pare̱ ba daŋ kideŋbe si, na ba gyiiri kisawu ne̱ ŋkiŋgyi a bo̱rɔ‑rɔ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ aa kideŋbe si mo̱ŋ lɛɛ a bo̱ e̱fɔ, a saŋ ayaa waa alafa asa na bo̱ daŋ kideŋbe si. 9 Bamo̱ a fo̱ kideŋbe si‑o, ne̱ baa ŋu aduŋdurii de̱e̱kpa na ŋkiŋgyi tɔ‑rɔ, na bodobodoo.

10 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ taa ŋkiŋgyi ne̱ mo̱ne̱ a de̱ŋ kra‑ɔ ŋko̱ baa.”

11 Ne̱ Simɔŋ Peetroo a lwee ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ oo gyiiri kisawu‑o yaa kideŋbe si, na ŋkiŋgyi adabe̱ adabe̱ a bo̱rɔ‑rɔ. Mmo̱ pɛɛɛ gye̱ ke̱lafa na adunuu na nsa. Hare̱e̱ ŋkiŋgyi mɔ a kyɔ kanɔ ŋke̱maa‑ɔ gbaa ooo, kisawu‑o mo̱ŋ kyaŋŋe̱‑rɔ. 12 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ bo̱ gyi.” Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa agyase̱po̱‑ɔ ɔko̱ mo̱ŋ bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ nsɛ ne̱e̱?”, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ nyi fe̱yɛ bamo̱ nyaŋpe̱ ne̱e̱. 13 Ne̱ Yeesuu a taa bodobodoo‑o, ne̱ ɔɔ bo̱ sa bamo̱, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔɔ waa ŋkiŋgyi‑o gbaa.

14 Mò̱ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o kamɛɛ‑rɔ, ke̱mo̱‑ɔ e̱ gye̱ sase̱po̱ fe̱yɛ Yeesuu a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱‑ɔ.

Ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii Peetroo‑o

15 Bamo̱ a gyi lo̱we̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii Simɔŋ Peetroo fe̱yɛ, “Yohanee mò̱ gyi Simɔŋ, fo̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ fo̱ kyɔ ane̱ŋ ne̱ fo̱ bɛɛko̱‑ana mɔ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ ɔɔɔ?”

Ne̱ oo lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, fo̱ nyi fe̱yɛ mo̱ e̱ kpa fo̱ ase̱ŋ ɛ.”

Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “De̱e̱re̱ mo̱ nsanne̱gyii‑o si.”

16 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ nyɔse̱po̱ fe̱yɛ, “Yohanee mò̱ gyi Simɔŋ, fo̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ aaa?”

Ne̱ Peetroo a be̱e̱ lee kanɔ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, fo̱ nyi fe̱yɛ mo̱ e̱ kpa fo̱ ase̱ŋ ɛ.”

Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “De̱e̱re̱ mo̱ e̱sanne̱‑ɔ se̱.”

17 Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ sase̱po̱ fe̱yɛ, “Yohanee mò̱ gyi Simɔŋ, kase̱ŋtiŋ ne̱ fo̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ aaa?”

A mo̱ŋ waa Peetroo kɔne̱ fe̱yɛ Yeesuu a be̱e̱ bise mò̱ sase̱po̱. Ane̱ŋ se̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Yeesuu fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, fo̱ kyɔ fo̱ nyi ke̱tɔ ke̱maa. Fo̱ nyi fe̱yɛ mo̱ e̱ kpa fo̱ ase̱ŋ.”

Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “De̱e̱re̱ mo̱ e̱sanne̱‑ɔ se̱. 18 Mo̱ i gyi fo̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ, saŋ ne̱ fo̱ gye̱ kayaafɔre̱gyii‑o fo̱ a nyaa fo̱ ŋkpaŋkaare̱e̱ ba fe bo̱ te̱ŋ se̱ yɔ to̱ŋ ke̱maa ne̱ fo̱ e̱ kpa‑ɔ. Amaa fo̱ ya kii ke̱nyaŋbre̱sɛ, fo̱ i teyi asare̱e̱‑rɔ, na ɔko̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ ba fe a ɔ bo̱ ŋure fo̱, na ɔ yaa fo̱ mfe̱ŋ ne̱ fo̱ maa kpa‑ɔ.” 19 Ane̱ŋ a ase̱ŋ mɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ, Yeesuu e̱ kpa a ɔ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ Peetroo e̱ ba a ɔ bo̱ wu, na a sa a Wuribware̱ nya ke̱dabe̱‑ɔ ne̱e̱. Ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Gya mo̱ se̱.”

Ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ fe̱yɛ ke̱ e̱ waa Yohanee‑o

20 Peetroo a kii de̱e̱re̱ kamɛɛ, ne̱ oo ŋu ɔgyase̱po̱ ne̱ Yeesuu e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, mò̱ ne̱ ɔɔ kye̱na me̱raa Yeesuu kake nsi ne̱ baa kye̱na ba gyi, ne̱ oo bise fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, nsɛ e̱ gye̱ ne̱ o gyi fo̱ kidiburo?”‑o. 21 Mò̱ a ŋu fe̱yɛ ɔgyase̱po̱ amo̱ e̱ gya bamo̱ se̱‑ɔ, ne̱ oo kuri bise Yeesuu fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, ne̱ ɔnyare̱ mɔ mɔ, nte̱tɔ e̱ gye̱ ne̱ a waa mò̱?”

22 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ɔ kye̱na bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mo̱ i kiŋŋi a m ba‑ɔ gbaa, a mo̱ŋ gye̱ fo̱ ase̱ŋ. Fo̱ fe̱raa, gya mo̱ se̱ de.” 23 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ne̱ ase̱ŋ amo̱ a saŋŋe̱‑rɔ yɔ Kristoo awuye ase̱ fe̱yɛ ɔgyase̱po̱ amo̱ maa wu. Amaa Yeesuu mo̱ŋ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔgyase̱po̱‑ɔ maa wu. Ɔɔ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ɔ kye̱na bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mo̱ i kiŋŋi a m ba‑ɔ gbaa, a mo̱ŋ gye̱ fo̱ ase̱ŋ.”

24 Ɔgyase̱po̱ amo̱ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ dɛɛ e̱ gye̱ ne̱ oo ŋu amo̱‑ɔ pɛɛɛ ne̱ ɔɔ kyo̱rɛɛ bo̱ be̱ya‑ɔ. Ne̱ ane̱ nyi fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ.

Ase̱ŋ ne̱ Yeesuu a waa bo̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ

25 Mbe̱yɔmɔ, ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ bo̱‑rɔ ne̱ Yeesuu a waa bo̱ tii si. Baa dɛɛ kyo̱rɛɛ amo̱ pɛɛɛ bo̱ be̱ya ako̱ ako̱ ne̱e̱‑ɔ, weetee mo̱ e̱ fa fe̱yɛ amo̱ e̱wo̱re̱ ne̱ ba kyo̱rɛɛ‑ɔ maa lɔɔ kaye̱ mɔ‑rɔ gbaa.

* 1:21 Mbraa ke̱be̱e̱sa 18.15.

* 1:23 Isaya 40.3 (LXX).

* 2:17 Kiliŋ 69.9.

* 3:14 Anyare̱ ke̱kare̱ 21.8-9.

* 4:5 Ke̱le̱e̱kaase̱ 33.19; Yosuwa 24.32.

* 6:31 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 16.4; Nihimiya 9.15; Kiliŋ 78.24-25.

* 6:45 Isaya 54.13.

* 7:50 Yohanee 3.1.

* 10:34 Kiliŋ 82.6.

* 12:13 Kiliŋ 118.25-26.

* 12:15 Sakariya 9.9.

* 12:38 Isaya 53.1 (LXX).

* 12:40 Isaya 6.10 (LXX).

* 13:18 Kiliŋ 41.9.

* 15:20 Yohanee 13.16.

* 15:25 Kiliŋ 35.19; Kiliŋ 69.4.

* 18:9 Yohanee 6.39.

* 19:24 Kiliŋ 22.18.

* 19:36 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 12.46; Anyare̱ ke̱kare̱ 9.12; Kiliŋ 34.20.

* 19:37 Sakariya 12.10.

* 19:39 Yohanee 3.1.

Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ asuŋ

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ asuŋ

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a yɔ to̱ŋ ke̱maa ya tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o

1

1 Bre̱sɛ Tiyufilus, mo̱ a kyɔ kyo̱rɛɛ waa mo̱ wo̱re̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ fo̱‑ɔ‑rɔ ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a waa, na ase̱ŋ ne̱ ɔɔ kaapo̱‑ɔ, le̱e̱ hare̱e̱ saŋ ne̱ ɔɔ le̱e̱ mò̱ asuŋ kaase̱ bo̱ fo̱ ŋke nsi ne̱ Wuribware̱ a taa mò̱ yaa so̱so̱‑ɔ.

Yeesuu a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o kamɛɛ‑rɔ a ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ

2-3 Saŋ ne̱ Yeesuu a wu‑o bo̱ fo̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ a taa mò̱ yaa so̱so̱‑ɔ gye̱ ŋke aduna. Saŋ amo̱, ɔɔ ba Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱le̱ŋ ne̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ ase̱sɛ kudu anyɔ ne̱ oo lee, ne̱ ɔɔ te̱e̱ bamo̱ ɛ mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ kpa fe̱yɛ bo̱ waa‑ɔ. Ne̱ oo lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱, ne̱ ɔɔ be̱e̱ ŋaa, ne̱ ɔɔ be̱e̱ lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱ iluwi bwe̱e̱tɔ na e̱kpa bwe̱e̱tɔ se̱, na bo̱ ŋu fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ mò̱ a wu‑o, oo kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro. Ne̱ baa ŋu mò̱, ne̱ bamo̱ aa mò̱ a tɔwe̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro ase̱ŋ. 4 Saŋ amo̱‑rɔ ne̱ mò̱ aa bamo̱ a be̱e̱ ba gyi ateese saŋ ko̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ma kaŋ le̱e̱ Yɛro̱salɛm mfe̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ bo̱‑ɔ. Amaa mo̱nꞌ gywii Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa ne̱ n se̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa mo̱ne̱‑ɔ. 5 Nkyu ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a bo̱ bɔ ase̱sɛ asuu. Amaa ŋke mfe̱ne̱ mɔ‑rɔ Wuribware̱ e̱ sa a mò̱ kufwiiŋe timaa‑o ywe̱e̱ mo̱ne̱ se̱, na ɔ ba kufwiiŋe timaa amo̱ bo̱ gyee mo̱ne̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu yii so̱so̱‑ɔ

6 Saŋ ko̱, bamo̱ aa Yeesuu a be̱e̱ gyaŋŋe̱‑ɔ, ne̱ baa bise mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, amɔ saŋ mo̱ŋ tɛɛ fo̱ fe̱yɛ fo̱ kɔɔre̱ kuwure le̱e̱ Roma awuye ase̱ kiŋŋaa sa ane̱ Isireelii awuye aaa?” 7 Ne̱ Yeesuu a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Ke̱tɔ ke̱maa e̱le̱ŋ bo̱ n se̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ, a mo̱ŋ gye̱ mo̱ne̱ ase̱ŋ fe̱yɛ mo̱nꞌ pini nyaŋe̱ ko̱ a ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ waa‑ɔ. 8 Amaa ke̱tɔ ne̱ mo̱nꞌ pini‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ya lwee mo̱ne̱‑rɔ, ɔ sa mo̱ne̱ ke̱yaale̱ŋ na wɔre̱, na mo̱nꞌ nare̱ tɔwe̱ atɔ pɛɛɛ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu fe̱yɛ mo̱ a waa, na ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a nu fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ saŋ ne̱ m bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ mfe̱e̱ na ane̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ na Samariya swe̱e̱re̱ se̱ na ŋkee kaye̱‑rɔ pɛɛɛ mɔ.”

9 Yeesuu a de̱ŋ tɔwe̱ ane̱ŋ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ o yii Wuribware̱ se̱, na mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ye̱re̱ ba de̱e̱re̱, ne̱ ko̱wo̱re̱ ko̱ a bo̱ mwiire mò̱ se̱, ne̱ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ ke̱e̱ mò̱. 10 Bamo̱ a saŋ bo̱ ye̱re̱ ba de̱e̱re̱ so̱so̱‑ɔ, na Yeesuu mɔ e̱ yɔ, ne̱ puri amo̱‑rɔ anyare̱ anyɔ ko̱ mɔ ne̱ bo̱ buŋ atɔ fufuri‑o a le̱e̱ bamo̱ se̱. 11 Ne̱ baa tɔwe̱ gywii ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ fe̱yɛ, “Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ awuye, nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ ye̱re̱ mo̱ne̱ e̱ de̱e̱re̱ awo̱re̱‑rɔ? Yeesuu mɔ ne̱ ɔɔ le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱ o yii Wuribware̱ ase̱‑ɔ e̱ be̱e̱ kiŋŋi a ɔ ba fe̱yɛ ane̱ŋ mɔ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu mò̱ na ɔ yɔ Wuribware̱ se̱‑ɔ mɔ dɛɛ.”

Ɔko̱ ne̱ oo teere Yudas ayaa‑rɔ‑ɔ

12 Ne̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a nare̱ maye̱re̱ ke̱be̱gya le̱e̱ Mfɔ-Ayii ke̱be̱e̱‑ɔ se̱ kiŋŋi yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. 13 Bamo̱ pɛɛɛ, Peetroo, na Yohanee, na Yakubu, na Andruu, na Filipo, na Tomas, na Bar‑Tolomiyu, na Matiyo, na Alafiyus mò̱ gyi Yakubu, na Simɔŋ Sɛlɔt, na Yakubu mò̱ gyi Yudas, a fo̱ maŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ baa ya lwee bamo̱ abaŋso̱ro̱o̱‑ɔ‑rɔ. 14 Ke̱kyaŋ mɔ‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ bamo̱ aa akye̱e̱ ne̱ bo̱ dɛɛ bo̱ gya Yeesuu si‑o na Yeesuu mò̱ nyi Mariya na mò̱ tire‑ana e̱ gyaŋŋe̱ saŋ ke̱maa ba ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱.

15 Bo̱ fo̱ ŋke ŋnyɔ ko̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o a bo̱ gyaŋŋe̱. Ba waa ase̱sɛ ke̱lafa na adunyɔ. Ne̱ Peetroo a ko̱so̱ ye̱re̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, 16 “Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ a nyiŋŋi si fe̱yɛ Yudas Kariyotinyi‑o ya kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ baa kra Yeesuu‑o. Ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ, Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a kyɔ kaapo̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Deefid ane̱ŋ ne̱ ke̱ e̱ ba a ke̱ bo̱ waa‑ɔ. 17 Yudas dɛɛ o tii ane̱ se̱ ne̱e̱, ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ a lee mò̱ fe̱yɛ ane̱ aa mò̱ kii mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ.”

18 (Fo̱ ne̱ fo̱ e̱ kare̱ wo̱re̱ mɔ‑ɔ, nyiŋŋi si fe̱yɛ Yudas a ba atanne̱ ne̱ oo gyi Yeesuu kidiburo‑o nya‑ɔ bo̱ sɔɔ swe̱e̱re̱ sa mò̱ e̱ye̱e̱. Swe̱e̱re̱ amo̱ se̱ dɛɛ ne̱ ɔɔ le̱e̱ da, ne̱ mò̱ amerotɔ pɛɛɛ a le̱e̱. 19 Ne̱ Yɛro̱salɛm awuye a nu ase̱ŋ amo̱‑ɔ, ne̱ baa sa swe̱e̱re̱ amo̱ mfe̱ŋ ke̱nyare̱ bamo̱ aye̱‑rɔ fe̱yɛ Akɛlɛdama, kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Mbo̱gya swe̱e̱re̱.)

20 To, ne̱ Peetroo a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “A bo̱ Deefid iliŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Mo̱nꞌ sa a mò̱ aye̱ kii ke̱taakpaŋ, na se̱sɛ ma kye̱na mfe̱ŋ.’*

Ne̱ a be̱e̱ a bo̱‑rɔ fe̱yɛ,

‘Mo̱nꞌ sa a ɔko̱ ye̱re̱ mò̱ ayaa‑rɔ,

na se̱sɛ‑ɔ tii ane̱ se̱ waa ane̱ nyaŋpe̱ kusuŋ.’*

21-22 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ane̱ lee ɔko̱ na ɔ bo̱ tii ane̱ se̱, na mò̱ gbaa tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o ase̱ŋ. Se̱sɛ amo̱ waa ɔko̱ ne̱ ɔɔ gya ane̱ aa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu si saŋ ne̱ ɔ naa ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ kaye̱‑rɔ, le̱e̱ hare̱e̱ saŋ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a bɔ ase̱sɛ asuu‑o bo̱ fo̱ kake ne̱ Yeesuu yii Wuribware̱ se̱‑ɔ.”

23 Peetroo a sa se̱ŋsa lo̱we̱‑ɔ, ne̱ baa lee abɛɛ anyɔ. Bamo̱ e̱ gye̱ Yo̱sɛf ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Bar‑Sabas (ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yusutus‑o), na ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Matiyas‑ɔ.

24-25 Ne̱ baa ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱, fo̱ e̱ gye̱ ne̱ fo̱ nyi se̱sɛ ke̱maa mfɛɛre̱‑rɔ na kakpo̱nɔ‑rɔ. Amo̱se̱‑ɔ fo̱ e̱ gye̱ ne̱ fo̱ e̱ kaapo̱ ane̱ abɛɛ anyɔ mɔ‑rɔ mò̱ ne̱ fo̱ a lee fe̱yɛ o kii fo̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱ na o teere Yudas ayaa‑rɔ ne̱ mbe̱yɔmɔ mò̱ bo̱ro̱kɔɔne̱ na e̱bɔye̱ a yaa mò̱ mfe̱ŋ ne̱ ɔ nya mò̱ kakɔka‑ɔ.”

26 Ne̱ baa lee ŋyii na bo̱ lee abɛɛ anyɔ amo̱ ɔko̱. Mò̱ ne̱ baa lee‑o e̱ gye̱ Matiyas. Ne̱ oo tii ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ kudu kako̱‑ɔ se̱.

2

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ba‑ɔ

1 Saŋ ko̱, ne̱ kasu kanɔ kake ne̱ ba te̱e̱ ɛ Pentikos‑o† a fo̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o a gyaŋŋe̱ to̱ŋ ko̱ŋko̱. 2 Mfe̱ŋ ne̱ baa nu e̱lawo̱ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ na i su fe̱yɛ afwii dabe̱‑ɔ, ne̱ e̱ ya bo̱rɔ lɔŋ ne̱ baa gyaŋŋe̱ bo̱ te mò̱‑rɔ‑ɔ‑rɔ. 3 Ne̱ baa ŋu atɔ ko̱ fe̱yɛ de̱e̱kpa‑ɔ a le̱e̱ so̱so̱, ne̱ oo ke‑ro waa agyabreŋ bwe̱e̱tɔ bo̱ ywe̱e̱ ɔke̱maa ne̱ o te ke̱kyaŋ amo̱‑rɔ‑ɔ kuŋu si. 4 Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ywe̱e̱ ɔke̱maa se̱. Ne̱ ɔɔ sa ne̱ baa le̱e̱ ba sa e̱se̱ŋsa baŋbaŋ ne̱ e̱ mo̱ŋ gye̱ bamo̱ aye̱‑rɔ se̱ŋsa‑ɔ.

5 Saŋ‑ɔ mɔ, Yudaa awuye bwe̱e̱tɔ ko̱ mɔ ne̱ baa tu yɔ bo̱ te kaye̱‑rɔ swe̱e̱re̱ pɛɛɛ se̱‑ɔ a be̱e̱ ba bo̱ gyaŋŋe̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. 6 Bamo̱ a nu e̱lawo̱ amo̱ a le̱e̱ Yeesuu a akɔɔre̱gyipo̱ a lɔŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ bamo̱‑rɔ bwe̱e̱tɔ a bo̱ gyaŋŋe̱ na bo̱ ŋu ke̱tɔ ne̱ ki de bamo̱‑ɔ. Ne̱ aa kpe̱ŋ bamo̱ e̱ye̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a nu bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ywe̱e̱ bamo̱ se̱‑ɔ, ɔke̱maa e̱ sa bamo̱ aye̱‑rɔ se̱ŋsa. 7 Bo̱ mo̱ŋ nu ke̱tɔ ne̱ kaa ba‑ɔ kaase̱, ne̱ bo̱ yɛ, “Ne̱e̱ ase̱sɛ mɔ ne̱ ba sa se̱ŋsa mfaanɛɛ‑ɔ pɛɛɛ gye̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ awuye ne̱e̱ ɛ? 8 Ne̱ nte̱tɔ ya waa se̱ ne̱ ane̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ i nu bamo̱ a sa ane̱ ɔke̱maa swe̱e̱re̱ se̱ a se̱ŋsa‑ɔ? 9 Ane̱ bo̱ko̱ a le̱e̱ Paatiya swe̱e̱re̱ se̱, bo̱ko̱ mɔ a le̱e̱ Mɛde̱ya, bo̱ko̱ mɔ Ilam. Ne̱ bo̱ko̱ mɔ a le̱e̱ Mesopotamiya, na Yude̱ya, na Kapadokiya, na Pontus, na Asiya e̱swe̱e̱re̱ se̱. 10 Ne̱ bo̱ko̱ a le̱e̱ Firigiya, bo̱ko̱ mɔ Pamfiliya, bo̱ko̱ mɔ Igyipiti, bo̱ko̱ a le̱e̱ Libiya swe̱e̱re̱ ne̱ ɔ maa Kireenee maŋ‑nɔ‑ɔ, na Roma maŋ‑nɔ. 11 Ane̱ pɛɛɛ gye̱ Yudaa awuye bɛɛɛ ase̱sɛ laŋgyaŋ ne̱ ane̱ gya Yudaa awuye ke̱bware̱suŋ a e̱kpa‑ɔ se̱. Ne̱ bo̱ko̱ mɔ a le̱e̱ Kriita kwii si na Arabiya e̱swe̱e̱re̱ se̱. Amaa ane̱ mɔ i nu bamo̱ a de ane̱ ɔke̱maa swe̱e̱re̱ se̱ a se̱ŋsa‑ɔ ba tɔwe̱ atɔ dabe̱ ne̱ Wuribware̱ a waa‑ɔ!”

12 Ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱, ne̱ bamo̱ mfɛɛre̱ a waa ko̱kyɔ, ne̱ baa bise abɛɛ fe̱yɛ, “Amo̱‑ɔ kaase̱ e̱ gye̱ e̱me̱ne̱?”

13 Amaa bo̱ko̱ fe̱raa e̱ mɔse̱ bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o te bamo̱ se̱‑ɔ ne̱e̱, na ba tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ase̱sɛ mɔ pɛɛɛ a bwe̱e̱ ne̱e̱!”

Peetroo abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱

14 Ne̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ a ko̱so̱ ye̱re̱. Ne̱ Peetroo a le̱e̱ bamo̱ ya bo̱ ye̱re̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ sa se̱ŋsa gywii ase̱sɛ ne̱ baa gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ‑ɔ. Ne̱ ɔɔ yase̱ mò̱ bo̱re̱‑ɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “M bɛɛko̱‑ana Yudaa awuye na ɔke̱maa ne̱ o te Yɛro̱salɛm mfe̱e̱‑ɔ, mo̱nꞌ lɔŋ e̱se̱bɔ na mo̱nꞌ nu ke̱tɔ ne̱ amo̱‑ɔ ne̱ aa ba‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ. 15 Ase̱sɛ mɔ, n gye̱ sa ne̱ baa bwe̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ fa‑ɔ. Mbe̱yɔmɔ saŋ a gye̱ gye̱gyaye̱ ne̱e̱, kyɔwe̱ mo̱ŋ tɛɛ daŋ. 16 Na amo̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Yo̱wɛl a tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ne̱e̱. 17 Ɔ yɛ,

‘Wuribware̱ yɛ,

Mfaanɛɛ ne̱ mo̱ e̱ waa ŋke lalalo̱we̱‑ɔ‑rɔ.

Mo̱ e̱ sa a mo̱ kufwiiŋe‑o bo̱ ywe̱e̱ ɔke̱maa se̱.

Mo̱ne̱ gyi‑ana, akye̱e̱ na anyare̱ pɛɛɛ, e̱ tɔwe̱

ke̱tɔ ne̱ mo̱ i lee a m bo̱ kaapo̱ bamo̱‑ɔ,

na mo̱ne̱ ayaafɔre̱ ŋu mo̱ atɔ idee‑ro,

na mo̱ne̱ anyaŋbre̱sɛ ku mo̱ ase̱ŋ‑ɔ idee.

18 Ŋ yɛ, ŋke lalalo̱we̱ amo̱‑rɔ ne̱ mo̱ e̱ sa

a mo̱ kufwiiŋe‑o bo̱ ywe̱e̱ anya gbaa se̱,

akye̱e̱ na anyare̱ pɛɛɛ, na bo̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa

ne̱ mo̱ i lee a m bo̱ kaapo̱ bamo̱‑ɔ.

19 Mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ ke̱yaale̱ŋ awo̱re̱‑rɔ na swe̱e̱re̱ se̱.

Mo̱ne̱ i ŋu mbo̱gya na de̱e̱kpa na e̱bɔɔre̱e̱ bwe̱e̱tɔ.

20 Kibugyii e̱ da mpase̱, na kiferi pee fe̱yɛ mbo̱gya‑ɔ,

pwɛɛ na kake dabe̱ dabe̱ ne̱ mo̱ e̱ ba‑ɔ dɛɛ fo̱.

21 Na saŋ amo̱, m mo̱rɔwe̱ ɔke̱maa

ne̱ o su a ɔ te̱e̱ mo̱‑ɔ.’* ”

22 Ne̱ Peetroo a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Isireelii awuye, mo̱ne̱ pɛɛɛ a nu Yeesuu Nasarɛte̱nyi ase̱ŋ, bɛɛɛ? Mò̱ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ mò̱ se̱ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ na atɔ dabe̱ dabe̱ bwe̱e̱tɔ mo̱ne̱ ase̱ mfe̱e̱. Mo̱ne̱ pɛɛɛ nyi amo̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ ne̱ ɔɔ waa amo̱‑ɔ pɛɛɛ. Ne̱ ane̱ŋ a atɔ amo̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a lee mò̱ suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱. 23 Ne̱ Wuribware̱ a kyɔ kra bo̱ ye̱re̱ kyee fe̱yɛ ba taa Yeesuu a bo̱ sa mo̱ne̱, ne̱ mo̱ne̱ a sa ne̱ abo̱ro̱kɔɔne̱po̱ a da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱ mɔɔ. 24 Amaa Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ mò̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ lowi a e̱le̱ŋ‑ɔ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱ŋ sa lowi kpa fe̱yɛ ɔ nya mò̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ. 25 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ ɔde̱daapo̱ Deefid a kyo̱rɛɛ mò̱ ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Mo̱ nyaŋpe̱, mo̱ a ŋu fe̱yɛ fo̱ bo̱ mo̱ ase̱ saŋ ke̱maa.

Ane̱ŋ ne̱ fo̱ bo̱ mo̱ kigyise si‑o si, sɛye̱ maa tɔɔraa mo̱.

26 Amo̱se̱ ne̱ mo̱ e̱ye̱e̱ a yuri mo̱,

ne̱ mo̱ akatɔ a gyi mo̱ e̱ tɔwe̱ fo̱ kuŋu si ase̱ŋ.

ne̱ n de te̱maa, a le̱e̱ fe̱yɛ ŋ nyi fe̱yɛ,

27 mo̱ a gye̱ fo̱ ke̱yaafɔre̱ timaa‑o si‑o,

fo̱ maa yɔwe̱ mo̱ kra a o sii alowipo̱‑rɔ,

fo̱ maa sa a mo̱ kayo̱wɔre̱ gyo ke̱gye̱raŋta‑rɔ.

28 Fo̱ a kaapo̱ mo̱ kpa ne̱ ɔ yaa mo̱ ŋkpa‑rɔ‑ɔ,

na, mo̱ ya yɔ fo̱ ase̱, mo̱ akatɔ gyi bwe̱e̱tɔ.’*

29 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ nu nɛɛnɛɛ fe̱yɛ Owure Deefid, ane̱ ɔde̱daapo̱ dabe̱, mɔ dɛɛ a wu, ne̱ baa pure mò̱‑ɔ, mò̱ ke̱gye̱raŋta saŋ ke̱ bo̱ mfe̱e̱ bo̱ fo̱ ndɔɔ. Amo̱se̱‑ɔ n gye̱ mò̱ e̱ye̱e̱ ase̱ŋ ne̱ ɔ dɛɛ ɔ tɔwe̱‑ɔ. 30 Deefid amo̱ dɛɛ ɔ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱, ne̱ o nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ Wuribware̱ a waa e̱taŋ fe̱yɛ ɔ sa a mò̱ ananagyi‑o ɔko̱ gyi kuwure fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ a gyi‑o dɛɛ. 31 Ke̱tɔ ne̱ ɔɔ kyɔ ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ ba a ɔ bo̱ waa, ne̱ ɔɔ kyo̱rɛɛ amo̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i kyiŋŋi Kristoo ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ le̱e̱ lowi‑ro. Kristoo amo̱ ne̱ Wuribware̱ mo̱ŋ sa a mò̱ kra sii alowipo̱‑rɔ. Ne̱ ɔ mo̱ŋ sa a mò̱ kayo̱wɔre̱ gyo ke̱gye̱raŋta‑rɔ‑ɔ. 32 Ane̱ pɛɛɛ a ŋu Yeesuu amo̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ mò̱ kikyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro kamɛɛ‑rɔ. 33 Mò̱ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o, ne̱ ɔɔ yɔ so̱so̱ ya kye̱na Wuribware̱ kigyise si, na mò̱ aa mò̱ gyi kuwure. Ne̱ Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ mò̱ se̱‑ɔ a sa mò̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o ne̱ Yeesuu yɛ ɔ sa mò̱ agyase̱po̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu, ne̱ mo̱ne̱ a nu ndɔɔ‑ɔ e̱ gye̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ne̱ Yeesuu amo̱ a sa ne̱ ɔɔ bo̱ ywe̱e̱ ane̱ se̱‑ɔ.

34-35 Mò̱ ne̱ mbe̱yɔmɔ o yii so̱so̱, n gye̱ Deefid ya yɔ so̱so̱. Amaa Deefid e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ kyo̱rɛɛ mò̱ ne̱ mbe̱yɔmɔ o yii so̱so̱‑ɔ kuŋu si ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ to̱ŋ ko̱ fe̱yɛ,

‘Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ nyaŋpe̱ ne̱e̱ ɛ,

Kye̱na mo̱ kigyise si mfe̱e̱

na n sa a fo̱ ado̱ŋ pɛɛɛ mɔ ba fo̱ kaase̱.’* ”

36 Ne̱ Peetroo a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ Isireelii awuye nu fe̱yɛ Yeesuu mɔ ne̱ baa da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ Kristoo, ne̱ o kii ɔke̱maa mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ.”

37 Saŋ ne̱ ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a nu ase̱ŋ mɔ ne̱ Peetroo a tɔwe̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ aa tɔɔraa bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. Amo̱se̱ ne̱ baa tɔwe̱ gywii Peetroo na ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ ne̱ bo̱ tii si‑o fe̱yɛ, “Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ ane̱ e̱ waa?”

38 Ne̱ Peetroo a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ɔke̱maa nu mò̱ e̱ye̱e̱ na o kiŋŋi le̱e̱ mò̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na ɔ bɔ asuu Yeesuu Kristoo ke̱nyare̱‑rɔ, na Wuribware̱ taa mo̱ne̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke mo̱ne̱, na o ke mo̱ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o. 39 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ Isireelii awuye na mo̱ne̱ gyi‑ana na bamo̱ ne̱ bo̱ te ke̱fɔ‑ɔ bo̱ tii si, ne̱ Wuribware̱ yɛ ɔ sa mo̱ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o. Kase̱ŋtiŋ fe̱raa, ɔke̱maa ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ a ɔ baa mò̱ ase̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ sa mò̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o.”

40 Ne̱ Peetroo a tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii bamo̱ ane̱ŋ‑aaa. Ne̱ ŋkee ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ lee mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ bo̱ le̱e̱ ke̱se̱bɔgyiiri ne̱ ke̱ e̱ ba ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ a abo̱ro̱kɔɔne̱po̱‑ɔ se̱‑ɔ‑rɔ.”

41 Ne̱ bamo̱ bwe̱e̱tɔ a kɔɔre̱ Peetroo ase̱ŋ‑ɔ gyi, ne̱ baa bɔ asuu mfe̱ŋ. Ŋke nsi amo̱, waa ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ nsa ya tii bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu ba gyi‑o si.

Kristoo akɔɔre̱gyipo̱ kakye̱na‑rɔ

42 Le̱e̱ ŋke nsi amo̱, ne̱ baa le̱e̱ ba suye abware̱se̱ŋ le̱e̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ase̱. Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a waa kanɔ ko̱ŋko̱ tii abɛɛ se̱. Ne̱ ŋkee ba gyaŋŋe̱ ba gyi ateese, na ba ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ saŋ ke̱maa. 43 Ne̱ Wuribware̱ a sa Yeesuu ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ke̱yaale̱ŋ ne̱ baa bo̱ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ‑ɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ne̱ kufu a nya ɔke̱maa, ne̱ bamo̱ ɔke̱maa a kyo̱rɔ Wuribware̱ a ke̱dabe̱‑ɔ. 44 Ne̱ akɔɔre̱gyipo̱ amo̱ pɛɛɛ a kya se̱ tii abɛɛ se̱, ne̱ ŋkee bamo̱ ɔko̱ ne̱ mò̱ i de ko̱tɔko̱, mò̱ bɛɛko̱ e̱ taare̱ kra‑rɔ. 45 Saŋ ko̱ na bo̱ fe bamo̱ mpo̱tɛɛ pɛɛɛ, na bo̱ taa atanne̱‑ɔ bo̱ tii abɛɛ se̱. Na bo̱ sa ɔke̱maa ke̱tɔ ne̱ ki tiri mò̱ ne̱ ɔ kpa‑ɔ. 46 Na ba gyaŋŋe̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ kabuno kake ke̱maa, na ba gyaŋŋe̱ ba gyi abɛɛ aye̱ kakatɔgyi‑ro na kakpo̱nɔyuri‑ro. 47 Na ba kyo̱rɔ Wuribware̱. Ne̱ maŋ‑ɔ‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ mɔ akatɔ a gyi bamo̱ se̱. Na Wuribware̱ e̱ sa ne̱ kake ke̱maa ba nya ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱‑ɔ ba tii bamo̱ e̱ye̱e̱ se̱.

3

Ane̱ŋ ne̱ Peetroo a kya ke̱gyabɔɔ ko̱‑ɔ

1 Kake ŋko̱ kyɔwe̱ kikpeerebe̱e̱, ne̱ ke̱bware̱ko̱re̱ saŋ a fo̱‑ɔ, ne̱ Peetroo na Yohanee e̱ yɔ Wuribware̱ suŋkpa kabuno na bo̱ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 2 Saŋ amo̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ hare̱e̱ le̱e̱ mò̱ ŋyaagyi‑ro oo kii ke̱gyabɔɔ‑ɔ mɔ te Wuribware̱ suŋkpa kibunogyi ne̱ ba te̱e̱ ke̱mo̱ ɛ “Kibunogyi dame̱naŋsɛ”‑ɔ kanɔ. Kake ke̱maa bo̱ so̱ mò̱ ba ba mfe̱ŋ, na o te ɔ ko̱re̱ bamo̱ ne̱ ba lwee suŋkpa kabuno a bo̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ atanne̱. 3 Amo̱se̱‑ɔ, saŋ ne̱ oo ŋu Peetroo na Yohanee i lweero‑o, ne̱ ɔɔ ko̱re̱ bamo̱ fe̱yɛ bo̱ sa mò̱ ko̱tɔko̱. 4 Ne̱ baa de̱e̱re̱ mò̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ Peetroo a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “De̱e̱re̱ ane̱!” 5 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ de̱e̱re̱ bamo̱, na ɔ fa fe̱yɛ ɔ nya ko̱tɔko̱ a ɔ le̱e̱ bamo̱ ase̱. 6 Amaa Peetroo a tɔwe̱ gywii mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Mo̱ŋ de atanne̱, amaa mo̱ e̱ sa fo̱ ke̱tɔ ne̱ n de‑o. Yeesuu Kristoo Nasarɛte̱nyi‑o ke̱nyare̱‑rɔ, ŋ yɛ fo̱ ko̱so̱ nare̱!” 7 Ne̱ ɔɔ kra mò̱ kigyisesare̱e̱‑rɔ kya mò̱‑rɔ bo̱ kyuwi‑ro. Puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ ke̱gyabɔɔ amo̱ ayaa a waa le̱ŋ. 8 Ne̱ oo fuwi ywe̱e̱, ne̱ ɔɔ ye̱re̱ mò̱ ayaa se̱, ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ naa. Ne̱ mò̱ aa bamo̱ a lwee Wuribware̱ suŋkpa kabuno, na ɔ naa na o fuwi ɔ ywe̱e̱, na ɔ kyo̱rɔ Wuribware̱.

9 Ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ a ŋu mò̱ a naa na ɔ kyo̱rɔ Wuribware̱. 10 Saŋ ne̱ baa pini fe̱yɛ ke̱gyabɔɔ ne̱ o te Kibunogyi dame̱naŋsɛ‑ɔ kanɔ ɔ ko̱re̱ atɔ‑ɔ, ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱ bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa‑ɔ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ Peetroo a tɔwe̱ abware̱se̱ŋ Wuribware̱ suŋkpa kabuno‑o

11 Amɔ ke̱gyabɔɔ ne̱ Peetroo a kya‑ɔ maa lɛɛ kpa fe̱yɛ ɔ maye̱ Peetroo na Yohanee. Amo̱se̱‑ɔ, ase̱sɛ a ŋu fe̱yɛ ŋkee ɔɔ kpaare̱, ne̱ mò̱ aa Peetroo na Yohanee bo̱ Wuribware̱ suŋkpa mfe̱ŋ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Solomɔŋ abraŋdaye̱‑ɔ, ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱, ne̱ baa ŋwɛɛnaŋ yɔ bamo̱ ase̱. 12 Saŋ ne̱ Peetroo a ŋu ase̱sɛ amo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “M bɛɛko̱‑ana Isireelii awuye, nte̱tɔ se̱ ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ mo̱ne̱, ne̱ mo̱ne̱ e̱ de̱e̱re̱ ane̱ ane̱ŋ? Mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ ane̱ fɔŋfɔŋ ke̱yaale̱ŋ bɛɛɛ itimaa ne̱ ane̱ a bo̱ sa ne̱ ke̱gyabɔɔ mɔ a ko̱so̱ nare̱ bɛɛɛ? Yeesuu ke̱yaale̱ŋ‑nɔ ne̱ ane̱ a taare̱ sa ne̱ ɔɔ ko̱so̱ nare̱. 13 Wuribware̱ ne̱ ane̱ i suŋ, ne̱ ane̱ ade̱daapo̱ Abraham na Isak na Yakubu a suŋ‑o dɛɛ ya taa mò̱ ke̱yaale̱ŋ bo̱ sa Yeesuu. Yeesuu mɔ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ a taa mò̱ bo̱ waa Gominaa Pilat ke̱sare̱e̱‑rɔ fe̱yɛ ɔ mɔɔ‑ɔ. Gominaa mɔ gbaa a kpa a ɔ yɔwe̱ mò̱ a ɔ nare̱ ya kyure. 14 Ŋ yɛ Yeesuu mɔ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a lee suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ane̱ Isireelii awuye ase̱. Mò̱ dɛɛ e̱ gye̱ Wuribware̱ ke̱yaafɔre̱ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ de e̱bɔye̱, ne̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ a fwiiri‑o. Amaa mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ yɛ gominaa‑o sa a bo̱ mɔɔ mò̱, na ɔ yɔwe̱ ɔko̱ ne̱ ɔɔ waa ase̱ŋ bɔye̱, ne̱ ɔɔ mɔɔ ase̱sɛ, ne̱ baa tii mò̱‑ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ. 15 Ne̱ mo̱ne̱ a mɔɔ mò̱ ne̱ ɔɔ kaapo̱ ane̱ kpa ne̱ ane̱ e̱ gya se̱, na ane̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Amaa Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ ane̱ pɛɛɛ a ŋu. 16 Ane̱ŋ ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o si, ne̱ ke̱gyabɔɔ mɔ ne̱ mo̱ne̱ ke̱e̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ e̱ taare̱ a ɔ nare̱. Yeesuu ke̱nyare̱ ne̱ ane̱ a bo̱ kya mò̱. Yeesuu ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o ke̱nyare̱ ne̱ ane̱ a bo̱ kya mò̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu mò̱ a kpaare̱ lo̱we̱‑ɔ.

17 Mo̱ nyare̱‑ana, mbe̱yɔmɔ ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ aa mo̱ne̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱ pɛɛɛ mo̱ŋ nyi ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa‑ɔ ne̱e̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ a waa Yeesuu ane̱ŋ. 18 Kase̱ŋtiŋ si, ke̱tɔ ne̱ kaa ba‑ɔ ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ mò̱ akyaamɛɛ pɛɛɛ a tɔwe̱ hare̱e̱ le̱e̱ de̱daa‑ɔ fe̱yɛ ke̱ e̱ waa. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kristoo‑o (kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i suŋ mò̱ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ) e̱ ba kaye̱ mɔ‑rɔ, amaa kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ e̱ sa a o ŋu ase̱ŋ. Ne̱ ŋkee Wuribware̱ a sa ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ baa tɔwe̱‑ɔ a ba‑rɔ kase̱ŋtiŋ. 19 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ nu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱, na mo̱nꞌ kiŋŋi le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na mo̱nꞌ ba Wuribware̱ ase̱, na ɔ nya taa mo̱ne̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke mo̱ne̱. 20 Mo̱ne̱ ya waa amo̱‑ɔ, ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ e̱ sa a mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ yuri, na ɔ be̱e̱ suŋ Kristoo ne̱ oo lee fe̱yɛ ɔ ba mo̱ne̱ ase̱‑ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱. Kristoo mɔ e̱ gye̱ Yeesuu. 21 O sii so̱so̱ mfe̱ŋ ne̱ ɔ bo̱‑ɔ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ waa ke̱tɔ ke̱maa nɛɛnɛɛ, ane̱ŋ ne̱ mò̱ akyaamɛɛ timaa ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ a tɔwe̱ hare̱e̱ le̱e̱ de̱daa‑ɔ. 22 A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a kyo̱rɛɛ fe̱yɛ,

‘Mo̱ne̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ i lee se̱sɛ ko̱

a ɔ le̱e̱ mo̱ne̱ ako̱we̱bɛɛ‑rɔ,

se̱sɛ ne̱ o du fe̱yɛ mo̱, Mosis‑o,

fe̱yɛ ɔ waa mò̱ kyaamɛɛ sa mo̱ne̱,

A bware fe̱yɛ mo̱nꞌ nu mò̱ ase̱ŋ tɔwe̱sɛ.

23 Amaa Wuribware̱ i lee ɔke̱maa ne̱ ɔ maa nu

ane̱ŋ a kyaamɛɛ a kanɔ‑ɔ a ɔ le̱e̱ mò̱ ase̱sɛ‑rɔ,

na ɔ gya mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱.’*

24 Akyaamɛɛ‑ɔ pɛɛɛ bo̱ tii Samuwɛl se̱ na bamo̱ ne̱ baa sii kamɛɛ ne̱ baa tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ tɔwe̱‑ɔ gbaa a tɔwe̱ atɔ ne̱ mbe̱yɔmɔ a waa mɔ‑ɔ pɛɛɛ ase̱ŋ.

25 Ase̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ bo̱rɔ mò̱ akyaamɛɛ‑ɔ se̱ na amo̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ane̱ ɔde̱daapo̱ Abraham‑ɔ gye̱ ko̱ko̱ŋko̱ ne̱e̱. Ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Abraham‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ,

‘Mo̱ e̱ bo̱rɔ fo̱ ananagyi‑o si a ŋ yure ase̱sɛ pɛɛɛ

ne̱ bo̱ bo̱ kaye̱‑rɔ‑ɔ.’*

Ase̱ŋ mɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya‑ɔ pɛɛɛ gye̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ te ndɔɔ‑ɔ lee ne̱e̱. 26 Ne̱ mbe̱yɔmɔ Wuribware̱ ke̱yaafɔre̱ Yeesuu mɔ ne̱ ɔɔ gye̱ ŋkpɛɛ suŋ mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ Isireelii awuye ase̱, na ɔ bo̱ yure mo̱ne̱ ɔke̱maa, na mo̱nꞌ nya yɔwe̱ bo̱ro̱kɔɔne̱ ne̱ mo̱ne̱ de‑o.”

4

Ane̱ŋ ne̱ baa kra Peetroo na Yohanee‑o

1 Peetroo na Yohanee saŋ bo̱ ye̱re̱ ba tɔwe̱ abware̱se̱ŋ ba gywii ase̱sɛ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ na Wuribware̱ suŋkpa ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ ɔbre̱sɛ‑ɔ na Sadukii awuye ko̱ a ba mfe̱ŋ. 2 Ne̱ bamo̱ iduŋ a fwii, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ abɛɛ anyɔ‑ɔ e̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ ne̱e̱ fe̱yɛ Yeesuu a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ ke̱tɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ saŋ ko̱ e̱ ba ne̱ bamo̱ ne̱ baa wu‑o i kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro. 3 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ baa kra bamo̱ ya tii, na kaye̱ ya ke‑o na bo̱ ŋu ane̱ŋ ne̱ ba waa bamo̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ baa kra bamo̱‑ɔ, kyɔwe̱ a kyɔ lo̱we̱. 4 Amaa bamo̱ ne̱ baa nu Peetroo na Yohanee a atɔ ke̱kaapo̱‑ɔ a kɔɔre̱ Yeesuu gyi. Ne̱ mbe̱yɔmɔ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Kristoo gyi, ne̱ bo̱ gye̱ anyare̱‑ɔ kanɔ a waa ŋkpe̱ŋ nnuu. Akye̱e̱ na ŋyaagyi bwe̱e̱tɔ gbaa a kɔɔre̱ gyi.

5 Kaye̱ ŋke‑o, Yudaa awuye agye̱ŋkpɛɛpo̱ na abre̱sɛ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ pɛɛɛ a gyaŋŋe̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ mfe̱ŋ. 6 Bamo̱ aa Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Hanaa, na mò̱ ako̱we̱bɛɛ Kayafas, na Yohanee na Alɛsanda na bamo̱ bo̱ko̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ i tii bamo̱ ne̱ baa gyaŋŋe̱‑ɔ se̱. 7 Ne̱ baa sa ne̱ Peetroo na Yohanee a bo̱ ye̱re̱ bamo̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ baa bise bamo̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ a waa kya ke̱gyabɔɔ‑ɔ? Nte̱tɔ e̱le̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ de, bɛɛɛ nsɛ e̱le̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ kya ɔnyare̱ amo̱‑ɔ ne̱e̱?”

8 Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa Peetroo ke̱yaale̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Maŋ agye̱ŋkpɛɛpo̱ na abre̱sɛ, 9 ndɔɔ fe̱raa, mo̱ne̱ i bise ane̱ ke̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ a waa ke̱gyabɔɔ ke̱dame̱naŋsɛ, na ane̱ŋ ne̱ ane̱ a waa kya mò̱‑ɔ bɛɛɛ? 10 To, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ Isireelii awuye fe̱yɛ Yeesuu Kristoo Nasarɛte̱nyi e̱le̱ŋ‑nɔ na ke̱nyare̱‑rɔ ne̱ ane̱ a bo̱ kya ɔnyare̱ mɔ, ne̱ mbe̱yɔmɔ ɔɔ kpaare̱ pɛɛɛ, ɔ ye̱re̱ mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ mfe̱e̱‑ɔ. Ŋ yɛ ɛɛɛ, Yeesuu mɔ ne̱ mo̱ne̱ a da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱, ne̱ Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro‑o e̱le̱ŋ‑nɔ na ke̱nyare̱‑rɔ ne̱ ane̱ a bo̱ kya ɔnyare̱ mɔ. 11 Yeesuu amo̱ kuŋu si ase̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Ke̱fo̱re̱ serisɛ ko̱ ne̱ apwɛɛpo̱ de bo̱ pwɛɛ

ne̱ baa kine ke̱mo̱ bo̱ twe̱e̱‑ɔ,

ya ko̱ŋ bo̱ kii ke̱mo̱ ne̱ kaa le̱ŋ lɔŋ‑ɔ pɛɛɛ bo̱ ye̱ra‑ɔ.’*

12 Ɔke̱maa mo̱ŋ bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ne̱ Wuribware̱ a sa e̱le̱ŋ a ɔ taare̱ mo̱rɔwe̱ se̱sɛ, amɔ Yeesuu wo̱re̱ kpeŋ. Mò̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ane̱ pɛɛɛ mɔ ɔmo̱rɔwe̱po̱.”

13 Ne̱ e̱ye̱e̱ a ko̱ŋ kpe̱ŋ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ na abre̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ Peetroo na Yohanee a nya kakpo̱nɔ be̱ŋŋaa bamo̱ ane̱ŋ, na bamo̱ mɔ bo̱ mo̱ŋ suye wo̱re̱ akatɔ‑rɔ. Ŋkee ne̱ baa nyiŋŋi si fe̱yɛ abɛɛ anyɔ‑ɔ dɛɛ bo̱ gya Yeesuu si ne̱e̱. 14 Amaa bo̱ mo̱ŋ lɛɛ taare̱ bise bamo̱ sɛye̱, a le̱e̱ fe̱yɛ baa ŋu Peetroo na Yohanee na ɔnyare̱ ne̱ baa kya mò̱‑ɔ a ye̱re̱ mfe̱ŋ. 15 Ne̱ bo̱ yɛ Peetroo na Yohanee na ɔnyare̱‑ɔ le̱e̱ se̱ŋgyikpa a ke̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ. Bamo̱ a le̱e̱ kawu‑o, ne̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ na abre̱sɛ‑ɔ wo̱re̱ wo̱re̱ a le̱e̱ ba tɔwe̱ fe̱yɛ, 16 “E̱me̱ne̱ ne̱ ane̱ e̱ waa ase̱sɛ mɔ‑ɔ ne̱e̱? Yɛro̱salɛm awuye pɛɛɛ kyɔ bo̱ nyi fe̱yɛ bamo̱ a waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ mɔ, ne̱ ane̱ gbaa ane̱ maa taare̱ a ane̱ gyiiri amo̱ ikii. 17 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ane̱ yii bamo̱ se̱ fe̱yɛ bo̱ ma lɛɛ tɔwe̱ ase̱ŋ Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ gywii ɔko̱. N gye̱ ane̱ŋ, ane̱ maa taare̱ a ane̱ kuŋ ɔke̱maa kunu ase̱ŋ‑ɔ.” 18 Ne̱ baa te̱e̱ bamo̱ lweero, ne̱ baa tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ ma lɛɛ kaapo̱ ase̱sɛ atɔ bɛɛɛ tɔwe̱ ase̱ŋ Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ ŋke ŋko̱ se̱.

19 Amaa Peetroo na Yohanee a be̱ŋŋaa bamo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “To, mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ lee ke̱mo̱ ne̱ ki bware Wuribware̱ ase̱‑ɔ, ane̱ bu mo̱ne̱, bɛɛɛ ane̱ bu Wuribware̱? 20 A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ fe̱raa, ane̱ maa taare̱ a ane̱ yɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ ane̱ a nu, ne̱ ane̱ a ŋu‑o ko̱tɔwe̱.”

21 Ne̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ na abre̱sɛ‑ɔ a be̱e̱ yii bamo̱ se̱ kyo̱ŋ ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑ɔ, ne̱ ŋkee baa yɔwe̱ bamo̱. Bamo̱ gbaa baa ŋu fe̱yɛ bo̱ maa taare̱ a bo̱ gyiiri Peetroo na Yohanee ke̱se̱bɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ pɛɛɛ a kyo̱rɔ Wuribware̱ bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa ke̱gyabɔɔ‑ɔ se̱. 22 Ke̱gyabɔɔ ne̱ baa kya mò̱ mɔ‑ɔ a gyi kyo̱ŋ nsu aduna.

Ane̱ŋ ne̱ Kristoo akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ na bo̱ nya nya kakpo̱nɔ‑ɔ

23 Saŋ ne̱ baa de̱ŋ yɔwe̱ bamo̱‑ɔ, ne̱ Peetroo na Yohanee a kiŋŋi yɔ bamo̱ bɛɛko̱‑ana Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱ ase̱ ya tɔwe̱ gywii bamo̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ na maŋ abre̱sɛ‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ. 24 Bamo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana‑ɔ a nu‑o, ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a gyaŋŋe̱ kyo̱rɔ Wuribware̱ fe̱yɛ, “O Nyaŋpe̱ Wuribware̱, fo̱ ya twe̱e̱ so̱so̱ na kaase̱ na ɔpo̱o̱‑ɔ na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱‑rɔ pɛɛɛ‑ɔ, 25 ane̱ nyi fe̱yɛ fo̱ a bo̱rɔ fo̱ kufwiiŋe timaa‑o si bo̱ sa ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Owure Deefid, fo̱ ke̱yaafɔre̱, a tɔwe̱ ɛ,

‘Nte̱tɔ se̱ ne̱ nde̱ se̱ awuye iduŋ a fwii,

ne̱ ba da Wuribware̱ na owure ne̱ oo lee‑o kuŋu si kikpuni,

na bamo̱ mɔ bo̱ maa taare̱ a bo̱ waa sɛye̱‑ɔ ne̱e̱?

26 Kaye̱ mɔ‑rɔ awure na agye̱ŋkpɛɛpo̱ a ke̱re̱ ke̱naa,

na bo̱ waa kanɔ kɔ Wuribware̱ na mò̱ ne̱ oo lee‑o.

Amaa bamo̱ mɔ, ba waa kwaa.’*

27 Ne̱ amo̱‑ɔ a ba kase̱ŋtiŋ ane̱ŋ, fe̱yɛ Owure Hɛrɔd na Gominaa Pontiyus Pilat na Roma awuye na Yudaa awuye a gyaŋŋe̱ da fo̱ ke̱yaafɔre̱ timaa Yeesuu kuŋu si kikpuni bɔye̱. Baa tii abɛɛ se̱, ne̱ baa kra mò̱ ne̱ fo̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ ane̱‑ɔ. 28 Baa gyaŋŋe̱ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ fo̱ e̱le̱ŋ‑nɔ fo̱ a kyɔ kra fo̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ke̱ e̱ waa‑ɔ. 29 Wuribware̱, mbe̱yɔmɔ, ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ba fuŋte ane̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ, sa ane̱ ne̱ ane̱ gye̱ fo̱ ayaafɔre̱‑ɔ kakpo̱nɔ, na ane̱ taare̱ bo̱ tɔwe̱ fo̱ ase̱ŋ timaa‑o na kufu mo̱ŋ de ane̱. 30 Teyi fo̱ ke̱sare̱e̱ bo̱ kya alɔpo̱, na fo̱ sa a ane̱ waa atɔ ne̱ a kpe̱ŋ ase̱sɛ e̱ye̱e̱‑ɔ fo̱ ke̱yaafɔre̱ timaa Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ.”

31 Bamo̱ a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ lo̱we̱‑ɔ, mfe̱ŋ ne̱ baa gyaŋŋe̱‑ɔ pɛɛɛ a le̱ŋkpaŋ ne̱e̱. Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ywe̱e̱ bamo̱ se̱, ne̱ baa nya ŋkpo̱nɔ ba tɔwe̱ abware̱se̱ŋ.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ a ke bamo̱ mpo̱tɛɛ‑rɔ sa abɛɛ‑ɔ

32 Ne̱ Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ pɛɛɛ a waa ko̱ŋko̱. Bamo̱ mfɛɛre̱ na nnɔ pɛɛɛ a waa ŋko̱ŋko̱. Ɔko̱ maa tɔwe̱ fe̱yɛ atɔ ne̱ o de‑o gye̱ mò̱ wo̱re̱ mò̱ lee ne̱e̱. Amaa ɔko̱ ne̱ mò̱ i de ko̱tɔko̱‑ɔ, bamo̱ pɛɛɛ mɔ i ke‑ro ne̱e̱. 33 Ne̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ a nya Wuribware̱ e̱le̱ŋ bo̱ tɔwe̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu kikyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro ase̱ŋ gywii ase̱sɛ, ne̱ Wuribware̱ a sa bamo̱ pɛɛɛ ŋyure bwe̱e̱tɔ. 34 Ko̱tɔko̱ mo̱ŋ tiri ɔko̱ bamo̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ de adɔɔ bɛɛɛ e̱lɔŋ‑ɔ i fe na bo̱ taa atanne̱ ne̱ baa fe nya‑ɔ baa. 35 Na bo̱ taa sa ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ na bamo̱‑ɔ bo̱ sa ɔke̱maa ane̱ŋ ne̱ o nyi fe̱yɛ ɔ kpa‑ɔ. 36 Bamo̱ ne̱ baa fe bamo̱ mpo̱tɛɛ na bamo̱ adɔɔ‑ɔ ɔko̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Yo̱sɛf. Ɔɔ le̱e̱ Lewii a kasu‑o‑ro, ne̱ baa ko̱we̱ mò̱ Kiprus kwii si. Ne̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a sa mò̱ ke̱ŋasɛnyare̱ fe̱yɛ Bar‑Nabas, kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Ɔko̱‑ne̱‑ɔ‑sa-wɔre̱‑ɔ. 37 Ne̱ oo fe mò̱ ko̱dɔɔ ne̱ o de‑o, ne̱ ɔɔ baa atanne̱ ne̱ ɔɔ nya‑ɔ baa bo̱ sa ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ fe̱yɛ bo̱ ke‑ro sa atiripo̱‑ɔ.

5

Ananiyas na Safiraa kaye̱ba ke̱ba kakɔka

1 Amaa saŋ ko̱, ne̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Ananiyas‑o na mò̱ ka Safiraa a fe bamo̱ ko̱dɔɔ ko̱. 2 Ne̱ mò̱ aa mò̱ ka a waa kanɔ, ne̱ ɔɔ te̱ŋ atanne̱‑ɔ kitiŋ lee, ne̱ ɔɔ taa amo̱ ne̱ aa saŋ‑ɔ yaa bo̱ sa ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ fe̱yɛ bo̱ ke‑ro sa atiripo̱‑ɔ, ne̱ baa waa fe̱yɛ atanne̱‑ɔ gye̱ amo̱ ne̱ baa fe bamo̱ ko̱dɔɔ‑ɔ nya‑ɔ pɛɛɛ ne̱e̱.

3 Mfe̱ŋ ne̱ Peetroo a bise mò̱ fe̱yɛ, “Ananiyas, nte̱tɔ se̱ ne̱ fo̱ a sa ne̱ Ɔbɔnsam a nya fo̱ hare̱e̱ ɔɔ sa ne̱ fo̱ a pe̱nna Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ a te̱ŋ atanne̱ ne̱ fo̱ a fe fo̱ ko̱dɔɔ‑ɔ nya‑ɔ kitiŋ taa‑ɔ ne̱e̱? 4 Fo̱ e̱ bo̱ ko̱dɔɔ‑ɔ pwɛɛ ne̱ fo̱ a dɛɛ fe, ne̱ fo̱ a be̱e̱ fe‑o atanne̱‑ɔ fo̱ dɛɛ fo̱ e̱ bo̱. Ne̱ nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ fo̱ a waa ane̱ŋ a ase̱ŋ‑ɔ? N gye̱ se̱sɛ ne̱ fo̱ a pe̱nna‑ɔ, Wuribware̱ ne̱ fo̱ a pe̱nna!”

5 Ananiyas a de̱ŋ nu ane̱ŋ ne̱ Peetroo a tɔwe̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, puri amo̱‑rɔ ne̱ ɔɔ le̱e̱ da wu. Ne̱ kufu a nya ɔke̱maa ne̱ oo nu ase̱ŋ mɔ‑ɔ. 6 Ne̱ ayaafɔre̱ ko̱ a lweero bo̱ ba atɔ bo̱ buŋ mò̱ se̱, ne̱ baa taa mò̱ yaa pure.

7 Bo̱ fo̱ dɔŋhwe̱re̱e̱ e̱sa‑ɔ, ne̱ mò̱ ka Safiraa mɔ a bo̱ lweero, na ɔ mo̱ŋ nyi ke̱tɔ ne̱ kaa waa mò̱ kuri‑o. 8 Ne̱ Peetroo a bise Safiraa fe̱yɛ, “Gyi kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ne̱ a fe mo̱ne̱ ko̱dɔɔ‑ɔ, amɔ atanne̱ ne̱ mo̱ne̱ a nya pɛɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ amo̱‑ɔ aaa?” Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa ɛ, “Ɔɔŋ, amo̱ pɛɛɛ ne̱e̱!” 9 Ne̱ Peetroo a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ fo̱ aa fo̱ kuri a waa kanɔ mo̱ne̱ e̱ kyɔ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o‑ro mo̱ne̱ e̱ ke̱e̱? Ase̱sɛ ne̱ baa ya pure fo̱ kuri‑o i kiŋŋi ba ba bo̱ bo̱‑rɔ. Amaa bamo̱ dɛɛ bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ ba so̱rɔ fo̱ a bo̱ be̱e̱ bo̱ le̱e̱!”

10 Puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ mò̱ gbaa a le̱e̱ da Peetroo ayaa‑rɔ mfe̱ŋ wu. Ayaafɔre̱ amo̱ a bo̱ lweero‑o, baa ŋu mò̱ a wu ɔ da, ne̱ baa so̱rɔ mò̱ le̱e̱, ne̱ baa ya pure mò̱ me̱raa mò̱ kuri. 11 Ne̱ kufu a nya asɔre̱e̱ awuye na ɔke̱maa ne̱ oo nu bamo̱ ilowi‑o si‑o.

Ane̱ŋ ne̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ‑ɔ

12-14 Ne̱ akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ pɛɛɛ a gyaŋŋe̱ Wuribware̱ suŋkpa mfe̱ŋ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Solomɔŋ abraŋdaye̱‑ɔ. Hare̱e̱ ase̱sɛ pɛɛɛ ya bu bamo̱ gbaa ooo, ɔke̱maa ne̱ ɔ mo̱ŋ tii bamo̱ se̱‑ɔ, kufu de mò̱ kulwee bamo̱‑rɔ gyaŋŋe̱kpa mfe̱ŋ. Amaa ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ, akye̱e̱ na anyare̱ pɛɛɛ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o tii akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ se̱ saŋ ke̱maa. Ne̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ maŋ‑ɔ‑rɔ. 15 Bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ e̱ waa‑ɔ se̱‑ɔ, ase̱sɛ a so̱rɔ bamo̱ alɔpo̱ bwe̱e̱tɔ ya bo̱ be̱ya e̱kraŋ na e̱kyaakyaa na e̱bɛɛre̱ se̱ maŋ‑ɔ‑rɔ mbo̱re̱ se̱, na Peetroo ya kyo̱ŋ mfe̱ŋ a mò̱ kuyayu dɔŋŋɔ bamo̱ se̱ a bo̱ nya kpaare̱. 16 Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a le̱e̱ e̱maŋ ne̱ e̱ maa Yɛro̱salɛm‑ɔ se̱ so̱rɔ alɔpo̱ na bamo̱ ne̱ ibrisi te bamo̱ se̱‑ɔ baa ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ase̱. Ne̱ baa kya bamo̱ pɛɛɛ.

Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ase̱ŋ kuŋu

17 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ na mò̱ ase̱sɛ ne̱ mò̱ aa bamo̱ mpe̱pe̱yɔ a tii katuŋ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Sadukii awuye‑o de ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ko̱kwe̱e̱, ne̱ bamo̱ iduŋ a fwii bamo̱ se̱. 18 Ne̱ baa kra ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ pɛɛɛ yaa tii mfe̱ŋ ne̱ baa tii abo̱ro̱kɔɔne̱po̱‑ɔ. 19 Amaa ke̱mo̱ kanye ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ bo̱ taye̱ ke̱kyaŋ ne̱ baa tii bamo̱ ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ a po̱ne̱‑ɔ, ne̱ oo lee ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, 20 “Mo̱nꞌ nare̱ ya ye̱re̱ Wuribware̱ suŋkpa kabuno, na mo̱nꞌ tɔwe̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ ase̱ŋ mfe̱ŋ.” 21 Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ mo̱ŋ kine, ne̱ baa fo̱ Wuribware̱ suŋkpa kabuno gye̱gyaye̱ kese‑ro, ne̱ baa le̱e̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ ke̱kaapo̱.

Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ na mò̱ ase̱sɛ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a le̱e̱. Ne̱ baa te̱e̱ Yudaa awuye abre̱sɛ‑ɔ bo̱ gyaŋŋe̱. Ne̱ baa suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ bo̱ lee ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ pɛɛɛ baa se̱ŋgyikpa mfe̱ŋ. 22 Amaa bamo̱ a yɔ‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ ŋu bamo̱ tiikpa‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ baa kiŋŋi bo̱ tɔwe̱ gywii abre̱sɛ ne̱ baa gyaŋŋe̱‑ɔ fe̱yɛ, 23 “Saŋ ne̱ ane̱ a yɔ mfe̱ŋ‑ɔ ke̱kyaŋ‑ɔ a tii hare̱e̱ baa twe̱e̱‑rɔ, ne̱ asoogyaa awuye ye̱re̱ ba ke̱e̱ se̱. Amaa ane̱ a taye̱ lweero‑o, ane̱ mo̱ŋ ŋu ɔko̱ ke̱mo̱‑rɔ!” 24 Wuribware̱ suŋkpa ade̱e̱re̱se̱po̱ ɔbre̱sɛ‑ɔ na Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ a nu amo̱‑ɔ, ne̱ aa waa bamo̱ mfɛɛre̱, ne̱ kufu de bamo̱ fe̱yɛ ase̱ŋ e̱ ba.

25 Ne̱ ɔnyare̱ ko̱ a lweero bamo̱ ase̱ mfe̱ŋ, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ i nu aaa, ase̱sɛ ne̱ mo̱ne̱ a tii tiikpa‑ɔ ye̱re̱ ba kaapo̱ ase̱sɛ atɔ Wuribware̱ suŋkpa kabuno!” 26 Ne̱ Wuribware̱ suŋkpa ade̱e̱re̱se̱po̱ ko̱ na bamo̱ ɔbre̱sɛ a yɔ mfe̱ŋ ya baa ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ. Amaa ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ mo̱ŋ ye̱re̱ bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ kufu de bamo̱ fe̱yɛ bamo̱ ya ye̱re̱ bamo̱, ase̱sɛ ne̱ bo̱ ye̱re̱ ba nu ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ amo̱ ase̱ŋ mfe̱ŋ‑ɔ e̱ twe̱e̱ bamo̱ abu.

27 Ne̱ baa baa ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ baa bo̱ ye̱ra maŋ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ na abre̱sɛ‑ɔ akatɔ‑rɔ. Ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, 28 “Ne̱e̱ ane̱ a sa mo̱ne̱ mbraa fe̱yɛ mo̱ne̱ ma lɛɛ kaapo̱ ase̱sɛ atɔ Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ, amaa mo̱nꞌ de̱e̱re̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a waa‑ɔ! Mo̱ne̱ ke̱kaapo̱‑ɔ a saŋŋe̱‑rɔ lwee Yɛro̱salɛm maŋ pɛɛɛ‑rɔ, ne̱ ŋkee mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ taa Yeesuu lowi bo̱ so̱rɔ ane̱.”

29 Ne̱ Peetroo na ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ ne̱ bo̱ tii si‑o pɛɛɛ a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Wuribware̱ ne̱ ane̱ i bu, n gye̱ se̱sɛ. 30 Wuribware̱ ne̱ ane̱ Isireelii awuye a suŋ hare̱e̱ le̱e̱ ane̱ ade̱daapo̱ mbe̱e̱ se̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ oo kyiŋŋi Yeesuu le̱e̱ lowi‑ro saŋ ne̱ mo̱ne̱ a da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱ mɔɔ‑ɔ kamɛɛ‑rɔ. 31 Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro yaa mò̱ ya bo̱ kye̱na mò̱ kigyise si fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ane̱ owure na ane̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱, na Isireelii awuye nya nu bamo̱ e̱ye̱e̱, na ɔ taa bamo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱. 32 Amɔ ase̱ŋ ne̱ ane̱ a ye̱re̱ ayaa‑rɔ ane̱ e̱ tɔwe̱. Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa ne̱ Wuribware̱ i ke bamo̱ ne̱ ba gya mò̱ kanɔ se̱‑ɔ, e̱ de̱ŋ ɔ be̱e̱ ɔ ye̱re̱ ase̱ŋ amo̱ ayaa‑rɔ.”

33 Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ na mò̱ ase̱sɛ‑ɔ iduŋ a fwii bamo̱ se̱, hare̱e̱ baa kpa fe̱yɛ bo̱ mɔɔ bamo̱. 34 Amaa bamo̱‑rɔ Farisiinyi ko̱ ne̱ ɔke̱maa i bu, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Gamaliilii‑o a ko̱so̱ ye̱re̱ ne̱e̱, ne̱ ɔɔ sa ne̱ baa lee ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ le̱e̱ ngyaŋŋe̱‑ɔ‑rɔ kafwe̱e̱. 35 Ne̱ ɔɔ sa se̱ŋsa gywii bamo̱ ne̱ baa gyaŋŋe̱‑ɔ fe̱yɛ, “M bɛɛko̱‑ana Isireelii awuye, mo̱nꞌ sa ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ bo̱ waa ase̱sɛ mɔ‑ɔ se̱. 36 Ne̱ mo̱ne̱ a nyiŋŋi si fe̱yɛ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Tiyudas‑o a dɛɛ ba saŋ ko̱, ne̱ ɔ yɛ mò̱ fe̱raa gye̱ se̱sɛ dabe̱ ne̱e̱, ne̱ waa ase̱sɛ alafa ana a gya mò̱ se̱. Amaa Roma awuye asoogyaa ko̱ a mɔɔ mò̱, ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ a brawe̱‑rɔ, ne̱ mò̱ ase̱ŋ na ke̱tɔ ke̱maa a wu. 37 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ ne̱ Yudas Galile̱yanyi‑o a ba kasu ne̱ baa kare̱ ase̱sɛ kamo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a gya mò̱ se̱, ne̱ baa kɔ Roma awuye‑o, ne̱ Roma awuye amo̱ a mɔɔ mò̱ gbaa mò̱, ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ pɛɛɛ a brawe̱‑rɔ. 38 Amo̱se̱‑ɔ mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ma waa ase̱sɛ mɔ sɛye̱. Mo̱nꞌ yɔwe̱ bamo̱! Ne̱ ke̱tɔ ne̱ baa waa mɔ‑ɔ e̱ gye̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ e̱le̱ŋ ne̱ baa bo̱ waa, amo̱ fe̱raa a gye̱ kɛɛ. 39 Amaa ne̱ amo̱ ya le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ fe̱raa, ane̱ maa taare̱ a ane̱ tii bamo̱ kpa, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ aa Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kɔ.”

Ne̱ baa gya Gamaliilii a ase̱ŋ‑ɔ se̱. 40 Ne̱ baa te̱e̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ kiŋŋi baa ngyaŋŋe̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ baa sa ne̱ baa daye̱ bamo̱ ko̱kyo̱kywe̱e̱, ne̱ baa be̱e̱ yii bamo̱ se̱ fe̱yɛ bo̱ ma lɛɛ tɔwe̱ ase̱ŋ gywii ase̱sɛ Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ. Ne̱ ŋkee baa yɔwe̱ bamo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱.

41 Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a le̱e̱ ngyaŋŋe̱‑ɔ‑rɔ na bamo̱ akatɔ a gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a lee bamo̱ sa ne̱ baa kperi Yeesuu si gyi ipeere. 42 Ne̱ ŋkee kake ke̱maa bo̱ naa Wuribware̱ suŋkpa kabuno na ase̱sɛ e̱lɔŋ‑nɔ ba kya se̱ ba kaapo̱, na ba tɔwe̱ ase̱ŋ timaa fe̱yɛ Yeesuu e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ ase̱ŋ ba gywii ase̱sɛ.

6

Akyarɔpo̱ asunoo ase̱ŋ

1 Saŋ ko̱ bo̱ fo̱‑ɔ, ase̱sɛ ne̱ bo̱ dɛɛ bo̱ gya Kristoo ase̱ŋ ke̱kaapo̱ se̱‑ɔ a waa ko̱kyɔ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ e̱kɔ a lwee Yudaa awuye ne̱ baa ko̱we̱ bamo̱ e̱maŋ ne̱ ba sa Griiki se̱ŋsa e̱mo̱‑ɔ‑rɔ na Yudaa awuye ne̱ baa ko̱we̱ bamo̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ aye̱‑ɔ mbo̱ŋtɔ‑rɔ. Bamo̱ ne̱ ba sa Griiki‑ro‑o yɛ akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ i ke ateese‑ro kake ke̱maa, bamo̱ akpenlekye̱e̱‑ɔ mo̱ŋ nya. 2 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ a te̱e̱ Kristoo ase̱ŋ ke̱kaapo̱ agyase̱po̱‑ɔ pɛɛɛ bo̱ gyaŋŋe̱, ne̱ baa tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “A mo̱ŋ bware fe̱yɛ ane̱ a yɔwe̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱, na ane̱ i gyi ateese na atanne̱ ase̱ŋ. 3 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ane̱ ako̱so̱bɛɛ, mo̱nꞌ de̱e̱re̱ mo̱ne̱‑rɔ, na mo̱nꞌ lee abɛɛ asunoo ne̱ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ bo̱ de Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o na kanyiase̱ŋ‑ɔ, na ane̱ sa a bamo̱ e̱ de̱ŋ bo̱ de̱e̱re̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ. 4 Na ane̱ fe̱raa ane̱ kusuŋ kii fe̱yɛ ane̱ de̱e̱ kya se̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ.”

5 Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ akatɔ a gyi mfɛɛre̱ timaa ne̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a baa‑ɔ se̱. Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ baa lee Stifaŋ ne̱ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑ro bo̱ le̱ŋ‑ɔ, ne̱ o de Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o bwe̱e̱tɔ‑ɔ na Filipo na Prokorus na Nikanɔɔ na Timɔŋ na Paame̱nas na Nikolas ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ Yudaanyi, ne̱ ɔɔ le̱e̱ Ante̱yɔke̱ya maŋ‑nɔ, ne̱ saŋ ko̱ ɔɔ ba o suŋ Wuribware̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Yudaa awuye i suŋ‑o. 6 Ne̱ akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ a taa bamo̱ ya bo̱ kaapo̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ. Ne̱ bamo̱‑ɔ baa ba asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ aŋu si, ne̱ baa ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa bamo̱.

7 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ne̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ a kya se̱ yɔ to̱ŋ ke̱maa. Ne̱ akɔɔre̱gyipo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ a waa ko̱kyɔ. Ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ bwe̱e̱tɔ a bo̱ kɔɔre̱ Yeesuu gyi bo̱ tii bamo̱ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ baa kra Stifaŋ‑o

8 Ne̱ Stifaŋ ne̱ Wuribware̱ a sa ŋyure na e̱le̱ŋ‑ɔ a kya alɔpo̱, ne̱ ɔɔ waa atɔ dabe̱ bwe̱e̱tɔ, ne̱ ase̱sɛ ne̱ baa ŋu‑o e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱. 9 Amɔ Yudaa awuye ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ bo̱ dɛɛ bo̱ gye̱ anya, ne̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ gye̱ agyi. Ne̱ bo̱ de bamo̱ fɔŋfɔŋ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ ba suŋ Wuribware̱ ke̱mo̱‑rɔ. Bamo̱‑ɔ‑rɔ bo̱ko̱ mo̱ŋ sure si, ne̱ baa gyiiri Stifaŋ ikii. Bamo̱ bo̱ko̱ gye̱ Yudaa awuye ne̱ baa le̱e̱ Kireenee na Alɛsandriya e̱maŋ‑nɔ na Kilikiya na Asiya e̱swe̱e̱re̱ se̱. 10 Amaa Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa Stifaŋ kanyiase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, mò̱ a sa se̱ŋsa‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ lɛɛ taare̱ tɔwe̱ sɛye̱ bo̱ gyiiri mò̱ ikii. 11 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ baa sa ase̱sɛ ko̱ atanne̱ na bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ane̱ a nu mò̱ a tɔwe̱ ase̱ŋ o kye Wuribware̱ na ane̱ mbraa ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ Mosis si bo̱ sa ane̱‑ɔ.” 12 Mfaanɛɛ ne̱ baa waa bo̱ fwii ase̱sɛ na abre̱sɛ na Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ iduŋ. Ne̱ baa kra Stifaŋ yaa maŋ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ na abre̱sɛ‑ɔ akatɔ‑rɔ. 13 Ne̱ baa ba ase̱sɛ ko̱ ne̱ baa bo̱ ba aye̱ba bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ se̱ fe̱yɛ, “Saŋ ke̱maa ɔnyare̱ mɔ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ o kye Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ na Wuribware̱ mbraa ne̱ ane̱ a nya le̱e̱ Mosis ase̱‑ɔ. 14 Ane̱ a nu mò̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ Yeesuu Nasarɛte̱nyi‑o i bwee Wuribware̱ suŋkpa, na o kyurowi mbraa ne̱ Mosis a sa ane̱‑ɔ pɛɛɛ!” 15 Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ te se̱ŋgyikpa mfe̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ a kii bamo̱ akatɔ bo̱ ye̱ra Stifaŋ si ba de̱e̱re̱ mò̱. Ne̱ baa ŋu fe̱yɛ mò̱ akatɔ‑rɔ du fe̱yɛ Wuribware̱ kabɔɔ lee‑o.

7

Se̱ŋsa ne̱ Stifaŋ a sa se̱ŋgyikpa‑ɔ

1 Ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ a bise Stifaŋ ɛ, “Ke̱tɔ ne̱ ba po̱rɔ fo̱ ke̱mo̱ se̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ aaa?” 2 Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “N se̱‑ana na n daa‑ana na n tire‑ana, mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱! Pwɛɛ ne̱ ane̱ nana Abraham a dɛɛ tu ya kye̱na Haraŋ maŋ‑nɔ‑ɔ, Wuribware̱, owure dabe̱‑ɔ, a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ Mesopotamiya swe̱e̱re̱ se̱* mfe̱ŋ ne̱ Kalade̱ya awuye te‑o. 3 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ,

‘Le̱e̱ swe̱e̱re̱ mɔ se̱ na fo̱ yɔwe̱ fo̱ ako̱we̱bɛɛ

na fo̱ yɔ swe̱e̱re̱ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱ fo̱‑ɔ se̱.’*

4 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ mò̱ swe̱e̱re̱‑ɔ se̱ ya kye̱na Haraŋ. Abraham mò̱ se̱ lowi kamɛɛ, ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ Abraham a be̱e̱ tu bo̱ kye̱na swe̱e̱re̱ mɔ mfe̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ te mò̱ se̱‑ɔ. 5 Saŋ‑ɔ, Wuribware̱ mo̱ŋ tɛɛ taa hare̱e̱ swe̱e̱re̱‑ɔ kabe̱gyɛɛ gbaa sa Abraham, amaa ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ saŋ ɔ taa a ɔ bo̱ sa mò̱ aa mò̱ ananagyi. Saŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ ase̱ŋ mɔ‑ɔ, na Abraham mo̱ŋ de agyi. 6 Ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mò̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ,

‘Fo̱ ananagyi e̱ ba a bo̱ bo̱ kii afɔ swe̱e̱re̱ baŋbaŋ ko̱ se̱,

na bo̱ waa mfe̱ŋ awuye‑o anya kusuŋ,

na bo̱ waa bamo̱ bo̱rɔkraa nsu alafa ana.

7 Amaa mo̱ i gyiiri bamo̱ anyaŋpe̱‑ɔ ke̱se̱bɔ,

na ke̱mo̱ kamɛɛ‑rɔ na n lee bamo̱ le̱e̱ swe̱e̱re̱ amo̱ se̱,*

na bo̱ bo̱ suŋ mo̱ mfe̱e̱.’

8 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii Abraham fe̱yɛ saŋ ke̱maa ne̱ mò̱ aa mò̱ ananagyi ya ko̱we̱ gyi nyaŋsɛ, ne̱ mò̱ ya gyi ŋke mburuwa‑o, bo̱ te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu.* Ɔ yɛ ɔ waa ane̱ŋ na a kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a waa e̱taŋ sa mò̱ aa mò̱ ananagyi. Amo̱se̱‑ɔ, Abraham a ko̱we̱ mò̱ gyi Isak, ne̱ oo gyi ŋke mburuwa‑o, ne̱ ɔɔ te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu, ne̱ Isak mɔ a te̱ŋ mò̱ gyi Yakubu lee, ne̱ Yakubu mɔ a te̱ŋ mò̱ agyi kudu anyɔ ne̱ bo̱ gye̱ ane̱ nana‑ana‑ɔ lee.

9 Yakubu mò̱ gyi‑ana a bo̱ waa ayaafɔre̱‑ɔ, ne̱ baa kisi bamo̱ tire Yo̱sɛf, ne̱ baa fe mò̱ sa akpakyo̱ŋpo̱ ko̱, ne̱ bamo̱‑ɔ a fe mò̱ sa Igyipiti awuye ko̱, ne̱ bamo̱‑ɔ baa ba mò̱ bo̱ kii ke̱nya.* Amaa Wuribware̱ a gya mò̱ kamɛɛ. 10 Ne̱ oo lee mò̱ le̱e̱ ase̱ŋ‑nɔ. Saŋ ne̱ baa te̱e̱ mò̱ Igyipiti owure akatɔ‑rɔ‑ɔ, Wuribware̱ a sa ne̱ owure‑o akatɔ a gyi mò̱ se̱, ne̱ ɔɔ sa ne̱ owure‑o a pini Yo̱sɛf kanyiase̱ŋ, ne̱ ɔɔ waa Yo̱sɛf mò̱ lɔŋ‑nɔ ayaafɔre̱‑ɔ pɛɛɛ bre̱sɛ na Igyipiti swe̱e̱re̱ pɛɛɛ odikuroo.*

11 Ne̱ ako̱ŋ a ba Igyipiti na Kanaŋ e̱swe̱e̱re̱ se̱, ne̱ baa ŋu ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ ane̱ ade̱daapo̱‑ɔ a kpa ateese kpo̱ne̱. 12 Saŋ ne̱ bamo̱ se̱ Yakubu a nu fe̱yɛ abwaye bo̱ Igyipiti‑o, ne̱ oo suŋ mò̱ gyi‑ana, ane̱ ade̱daapo̱‑ɔ, ne̱ baa yɔ mfe̱ŋ ke̱gye̱ŋkpɛɛsɛ, ne̱ baa ya nya abwaye. 13 Bamo̱ a yɔ mfe̱ŋ nyɔse̱po̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ tire Yo̱sɛf a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ bamo̱ tire e̱ gye̱ mò̱, ne̱ Igyipiti owure mɔ a pini saŋ amo̱ fe̱yɛ Yo̱sɛf ako̱we̱bɛɛ ne̱e̱.* 14 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Yo̱sɛf a kra bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱ se̱ Yakubu fe̱yɛ ɔ taa mò̱ ko̱we̱bɛɛ‑ana pɛɛɛ, na bo̱ ba Igyipiti mò̱ ase̱ mfe̱ŋ.* Bamo̱ pɛɛɛ bo̱ ase̱sɛ adusunoo na anuu. 15 Ne̱ Yakubu‑ana a ya kye̱na Igyipiti mfe̱ŋ ane̱ŋ‑aaa, ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a bo̱ wu. 16 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ baa taa bamo̱ abowii yaa Yakubu aye̱ Sikim mfe̱ŋ ne̱ ɔ dɛɛ o te‑o, ne̱ baa taa yaa bo̱ pure purekpa ne̱ Abraham a sɔɔ le̱e̱ Hamɔɔ mò̱ gyi‑ana ase̱‑ɔ. 17 Ane̱ ade̱daapo̱ a kye̱na Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱ mfe̱ŋ ane̱ŋ‑aaa, ne̱ baa waa ko̱kyɔ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ ŋkee saŋ a fo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ lee mò̱ ase̱sɛ le̱e̱ swe̱e̱re̱ amo̱ se̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kyɔ tɔwe̱ gywii Abraham bo̱ be̱ya‑ɔ. 18 Amo̱ lalalo̱we̱‑ɔ, ne̱ mò̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ nyi Yo̱sɛf ase̱ŋ‑ɔ a bo̱ gyi kuwure. 19 Ne̱ ɔɔ sa ne̱ baa kii mò̱ anya. Ne̱ ɔɔ pe̱nna bamo̱, ne̱ ɔɔ waa bamo̱ bo̱rɔkraa, ne̱ ɔɔ le̱ŋ bamo̱ fe̱yɛ bamo̱ ɔke̱maa ne̱ mò̱ ya ko̱we̱ gyi nyaŋsɛ‑ɔ, ɔ taa mò̱ yaa bo̱ twe̱e̱ na o wu, na bamo̱ ase̱sɛ ma lɛɛ nya waa ko̱kyɔ.*

20 Saŋ mɔ‑rɔ, ne̱ baa ko̱we̱ Mosis, kayaagyi po̱pwɛɛ dame̱naŋsɛ. Aferi asa ne̱ baa be̱ra mò̱ lɔŋ‑nɔ. 21 Bamo̱ a lee mò̱ le̱e̱ lɔŋ‑nɔ taa yaa bo̱ kwe̱e̱rɔ owure‑o si‑o, ne̱ owure kagyikye̱e̱sɛɛ a ya ŋu mò̱ taa mò̱ yaa be̱ra fe̱yɛ mò̱ fɔŋfɔŋ mò̱ gyi‑o. 22 Ne̱ baa kaapo̱ mò̱ bamo̱ Igyipiti awuye kanyiase̱ŋ, ne̱ oo kii se̱sɛ dabe̱ mò̱ se̱ŋsa na asuŋ waasɛ‑rɔ.*

23 Saŋ ne̱ Mosis a gyi nsu aduna‑ɔ, ne̱ ɔɔ waa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ɔ ya ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ba waa mò̱ aye̱ awuye, Isireelii awuye‑o. 24 Ne̱ ɔɔ ya to̱ fe̱yɛ Igyipitinyi ko̱ e̱ waa Isireeliinyi ko̱ bo̱rɔkraa. Mò̱ a yɔ mfe̱ŋ a ɔ ya kya mò̱ aye̱po̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ ɔɔ mɔɔ Igyipitinyi‑o bo̱ gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ. 25 Ɔɔ fa ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ aye̱ awuye‑o i nu kaase̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ ba mò̱ ne̱e̱ a ɔ bo̱ kɔɔre̱ bamo̱ na bo̱ nya bamo̱ e̱ye̱e̱, amaa bo̱ mo̱ŋ nu kaase̱ ane̱ŋ. 26 Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ ɔɔ be̱e̱ ya ŋu fe̱yɛ Isireelii awuye anyɔ wo̱re̱ wo̱re̱ e̱ kɔ, ne̱ ɔɔ ya to̱rɔwe̱ bamo̱ a ɔ lɔŋŋɔ bamo̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ. Mfe̱ŋ ne̱ ɔ yɛ, ‘E̱me̱ne̱ ne̱e̱ ne̱ fo̱ aa fo̱ ko̱we̱bɛɛ Heebriinyi e̱ kɔ?’ 27 Amaa mò̱ ne̱ ɔ waa mò̱ bɛɛko̱ bo̱rɔkraa‑ɔ a neŋ Mosis ne̱e̱ le̱e̱ keri si, ne̱ ɔ yɛ, ‘Nsɛ ya ba fo̱ bo̱ waa ane̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ na ɔse̱ŋgyipo̱? 28 Fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ mɔɔ mo̱ fe̱yɛ ndee ane̱ŋ ne̱ fo̱ a mɔɔ Igyipitinyi‑o ne̱e̱ e̱e̱e̱?’ 29 Mosis a de̱ŋ nu ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ se̱re̱ le̱e̱ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱ ya kye̱na Midiyaŋ swe̱e̱re̱ se̱. Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ ko̱we̱ agyi anyɔ.*

30 Nsu aduna kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a lee mò̱ e̱ye̱e̱ kiyii ko̱ ne̱ ke̱ e̱ kywɛɛ kimukee‑ro‑o‑ro, me̱raa Sinaa ke̱be̱e̱‑ɔ bo̱ kaapo̱ Mosis. 31 Mosis a ŋu ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ mò̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ mò̱, ne̱ ɔɔ sɔŋ tɔ kiyii‑o‑ro, na ɔ nya ŋu ane̱ŋ ne̱ ke̱ e̱ kywɛɛ‑ɔ nɛɛnɛɛ. Ne̱ oo nu Wuribware̱ bo̱re̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ, 32 ‘Mo̱ e̱ gye̱ Wuribware̱, nyaŋpe̱ ne̱ fo̱ nana‑ana Abraham na Isak na Yakubu i suŋ‑o.’ Ne̱ kufu a nya Mosis, ne̱ ɔɔ yo̱ŋ, ŋkee ɔ maa lɛɛ taare̱ a ɔ de̱e̱re̱ kiyii ne̱ ke̱ e̱ kywɛɛ‑ɔ. 33 Ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Ye̱re̱ mfe̱ŋ. Lee fo̱ ase̱be̱ta‑ɔ. Mfe̱ŋ ne̱ fo̱ ye̱re̱‑ɔ gye̱ swe̱e̱re̱ kpe̱yaa ne̱e̱. 34 Kase̱ŋtiŋ, mo̱ a ŋu awo̱re̱fɔɔ ne̱ mo̱ ase̱sɛ‑ɔ i gyi Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Mo̱ a nu bamo̱ kusu bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ anya ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ e̱ waa bamo̱‑ɔ se̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ a ba a m bo̱ kɔɔre̱ bamo̱ le̱e̱ Igyipiti awuye ke̱sare̱e̱‑rɔ, Amo̱se̱‑ɔ waa me̱naŋ, nare̱, mo̱ i suŋ fo̱ a m be̱e̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱.’*

35 Amo̱se̱‑ɔ Mosis mɔ ne̱ Isireelii awuye‑o a kine, ne̱ baa tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, ‘Nsɛ ya waa fo̱ ane̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ na ɔse̱ŋgyipo̱?’ ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ bamo̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ na ɔmo̱rɔwe̱po̱‑ɔ. Ne̱ Wuribware̱ a suŋ mò̱ mbɔɔ‑ɔ ɔko̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ mò̱ se̱ kiyii ne̱ ke̱ e̱ kywɛɛ‑ɔ se̱. 36 Mosis mɔ dɛɛ ya waa afutɔ na akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱, ne̱ oo lee Isireelii awuye‑o le̱e̱ mfe̱ŋ yaa kimukee‑ro. Ne̱ ɔɔ be̱e̱ waa afutɔ na akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ Ɔpo̱o̱ Pipee‑o‑ro na kimukee‑ro mfe̱ŋ nsu aduna.* 37 Mosis mɔ dɛɛ ya tɔwe̱ gywii Isireelii awuye fe̱yɛ, ‘Wuribware̱ i lee se̱sɛ ko̱ a ɔ le̱e̱ mo̱ne̱ ako̱we̱bɛɛ‑rɔ, se̱sɛ ne̱ o du fe̱yɛ mo̱ Mosis‑o, fe̱yɛ ɔ waa mò̱ kyaamɛɛ sa mo̱ne̱.’* 38 Mosis dɛɛ na Isireelii awuye ya kpɔwe̱ gyaŋŋe̱ kimukee‑o‑ro. Mosis wo̱re̱ ne̱ ane̱ ade̱daapo̱ a taare̱ bo̱rɔ se̱ sa se̱ŋsa gywii Wuribware̱ kabɔɔ ne̱ ɔɔ le̱e̱ mò̱ se̱ Sinaa ke̱be̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ. Mosis mɔ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a be̱e̱ bo̱rɔ se̱ tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ a sa ŋkpa‑ɔ gywii ane̱ ade̱daapo̱ na ane̱.

39 Amaa ane̱ ade̱daapo̱‑ɔ a kine, bo̱ mo̱ŋ bu mò̱, ne̱ baa lee mò̱ keri si, ne̱ baa yo̱rɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ kiŋŋi yɔ Igyipiti. 40 Saŋ ne̱ Mosis a be̱e̱ yɔ ke̱be̱e̱‑ɔ so̱so̱‑ɔ, ne̱ baa tɔwe̱ gywii Mosis mò̱ daa Aarɔŋ fe̱yɛ, ‘Ko̱so̱, waa kisi sa ane̱ na ke̱ gye̱ ane̱ ŋkpɛɛ. Ɔnyare̱ Mosis mɔ ne̱ ɔɔ taa ane̱ bo̱ le̱e̱ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ fe̱raa, ane̱ mo̱ŋ nyi ke̱tɔ ne̱ ke̱ ya waa mò̱‑ɔ.’* 41 Saŋ amo̱ ne̱ baa pwɛɛ bamo̱ kisi ko̱ fe̱yɛ kakpe̱ŋnyare̱e̱‑ɔ, ne̱ baa mɔɔ mbo̱ we̱e̱ se̱, ne̱ baa gyi ateese nuu nta, ne̱ baa kyaa bo̱ gyi akatɔ sa bamo̱ kisi amo̱ ne̱ baa waa‑ɔ. 42 Amo̱‑ɔ se̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ a yɔwe̱ bamo̱ ase̱ŋ sa bamo̱. Ne̱ baa suŋ akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi na kiferi na kyɔwe̱ kyo̱ŋ Wuribware̱. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ a kyo̱rɛɛ‑ɔ,

‘Isireelii awuye, saŋ ne̱ mo̱ne̱ a kaa kimukee‑o‑ro nsu aduna‑ɔ,

n gye̱ mo̱, Wuribware̱, ne̱ mo̱ne̱ a mɔɔ mbo̱ bo̱ lɔŋŋɔ.

43 Kisi Mɔlɔk suŋkpa ne̱ mo̱ne̱ a so̱rɔ,

na kisi Rifaŋ ne̱ ku du fe̱yɛ ke̱kye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi

ne̱ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ a ba mo̱ne̱ asare̱e̱ bo̱ waa‑ɔ,

ne̱ mo̱ne̱ a suŋ.

Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ gya mo̱ne̱ a ŋ yaa anya kusuŋ‑no

swe̱e̱re̱ ne̱ ɔ bo̱ Babilɔŋ maŋ kamɛɛ ke̱fɔ ke̱fɔ‑ɔ se̱.’*

44 Wuribware̱ ya kaapo̱ Mosis ane̱ŋ ne̱ ɔ waa Wuribware̱ kye̱nakpa, mfe̱ŋ ne̱ e̱taŋ a ke̱dakaa‑ɔ ye̱re̱‑rɔ‑ɔ. Ɔ yɛ ɔ waa mò̱ fe̱yɛ taŋte̱e̱ ke̱kyaŋ na bo̱ taare̱ so̱rɔ mò̱ to̱ŋ ke̱maa na ɔ gye̱ bamo̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ kimukee‑o‑ro‑o. 45 Saŋ ne̱ Mosis a wu‑o, ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ ne̱ ɔ gya se̱ ɔnyɔse̱po̱‑ɔ, mò̱ e̱ gye̱ Yosuwa. Yosuwa mɔ a gye̱ bamo̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ yaa bamo̱ swe̱e̱re̱ po̱pwɛɛ se̱, ne̱ Wuribware̱ a kɔ gyi ase̱sɛ ne̱ bo̱ kyɔ bo̱ te mfe̱ŋ‑ɔ se̱, mɔɔ bamo̱ kpuri. Saŋ ke̱maa mɔ ne̱ ane̱ ade̱daapo̱ naa‑ɔ, bo̱ so̱ taŋte̱e̱ ke̱kyaŋ amo̱. Ne̱ kaa sii swe̱e̱re̱ amo̱ se̱ ane̱ŋ‑aaa bo̱ fo̱ Owure Deefid a mbe̱e̱‑ɔ se̱. 46 Wuribware̱ a kpa Deefid ase̱ŋ, ne̱ oo yure mò̱. Ne̱ Deefid a ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ sa a ɔ pwɛɛ kye̱nakpa ne̱ ba ba a bo̱ bo̱ te̱e̱ mò̱ ɛ ‘Suŋkpa ne̱ Yakubu nyaŋpe̱ Wuribware̱ te mò̱‑rɔ‑ɔ.’ 47 Amaa Wuribware̱ mo̱ŋ sure si ane̱ŋ. Amɔ Solomɔŋ, Deefid mò̱ gyi‑o, ya bo̱ pwɛɛ suŋkpa sa Wuribware̱.

48 Amaa Nyiŋkpe̱ŋ-kyo̱ŋ-atɔ‑pɛɛɛ-Bware̱ mo̱ŋ te lɔŋ ne̱ se̱sɛ a pwɛɛ‑ɔ‑rɔ. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ a tɔwe̱‑ɔ,

49 ‘Wuribware̱ yɛ, So̱so̱ e̱ gye̱ mo̱ kuwuregya,

ne̱ swe̱e̱re̱ se̱ gye̱ mo̱ ayaa ye̱re̱se̱kpa.

Ne̱ nte̱tɔ lɔŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ pwɛɛ a mo̱nꞌ sa mo̱‑ɔ ne̱e̱?

Mfe̱ne̱ e̱ gye̱ mo̱ kyurekpa?

50 N gye̱ mo̱ fɔŋfɔŋ ya twe̱e̱ atɔ mɔ pɛɛɛ aaa?’ ”*

51 Ne̱ Stifaŋ a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “Ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ awuye, mo̱ne̱ gye̱ Yudaa awuye akatɔ se̱ ne̱e̱. Mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ fe̱raa, mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye. Mo̱ne̱ de̱ŋ mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ade̱daapo̱‑ɔ dɛɛ. Fe̱yɛ bamo̱‑ɔ, mo̱ne̱ a kine Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o kanɔ. 52 Wuribware̱ kyaamɛɛ ko̱ bo̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ ba, ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ waa mò̱ awo̱re̱fɔɔ aaa? Bo̱ mo̱ŋ yɔwe̱ ke̱mɔɔ bamo̱ ne̱ baa tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i suŋ mò̱ ke̱yaafɔre̱ timaa Kristoo‑o gbaa. Ne̱ mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ a gyi mò̱ ne̱ oo suŋ mò̱‑ɔ kidiburo, ne̱ mo̱ne̱ a mɔɔ mò̱. 53 Mo̱ne̱ mɔ a nya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ le̱e̱ ane̱ ade̱daapo̱ asare̱e̱‑rɔ, mbraa mɔ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ mò̱ mbɔɔ‑ɔ se̱ taa bo̱ sa bamo̱‑ɔ. Hare̱e̱ a gye̱ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ gbaa ooo, mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ a kine ke̱gya mmo̱ se̱.”

Ane̱ŋ ne̱ baa da Stifaŋ abu‑o

54 Amɔ bamo̱ ne̱ baa gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ‑ɔ a nu ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ iduŋ a fwii, ne̱ baa duŋwi bamo̱ nnɔ. 55 Amaa Stifaŋ de Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o bwe̱e̱tɔ. Amo̱se̱‑ɔ mò̱ a de̱e̱re̱ so̱so̱‑ɔ, ne̱ oo ŋu Wuribware̱ se̱ a buŋŋi‑ro, ne̱ oo ŋu Wuribware̱ a ke̱dabe̱ na wuraa‑o, ne̱ oo ŋu fe̱yɛ Yeesuu a ye̱re̱ Wuribware̱ kigyise si. 56 Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ de̱e̱re̱! Ŋ ke̱e̱ so̱so̱ a buŋŋi‑ro, ne̱ ŋ ke̱e̱ dimaadi mò̱ gyi‑o na ɔ ye̱re̱ Wuribware̱ kigyise si!”

57 Ne̱ bamo̱ ne̱ baa gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ‑ɔ ɔke̱maa a ba mò̱ asare̱e̱gyi bo̱ tii mò̱ e̱se̱bɔ, ne̱ baa faa‑rɔ keŋkeŋ, ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a se̱re̱ ya buŋ Stifaŋ si. 58 Ne̱ baa lee mò̱ le̱e̱ maŋ‑ɔ‑rɔ yaa mò̱ nlaŋbɛɛ, ne̱ baa twe̱e̱ mò̱ abu. Ne̱ bamo̱ ne̱ baa twe̱e̱ Stifaŋ abu‑o a taa bamo̱ awaagya sa ke̱yaafɔre̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Sɔɔl‑ɔ a ɔ kra. 59 Ne̱ baa saŋ me̱raa se̱ ba twe̱e̱ Stifaŋ abu na ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ɔ te̱e̱ ane̱ nyaŋpe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱ Yeesuu, kɔɔre̱ mo̱ kra!” 60 Ne̱ oo kpuni aŋurii, ne̱ ɔɔ faa‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, fo̱ ma sa a ase̱sɛ mɔ a bɔye̱ mɔ sii bamo̱ se̱!” Mò̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ oo wu mfe̱ŋ.

8

Ane̱ŋ ne̱ Sɔɔl a sa ne̱ asɔre̱e̱ awuye‑o a ŋu ase̱ŋ‑ɔ

1 Ne̱ aa waa Sɔɔl kɔne̱ fe̱yɛ Stifaŋ a wu.

Le̱e̱ ŋke nsi ne̱ Stifaŋ a wu‑o, ne̱ baa le̱e̱ ba waa Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ a asɔre̱e̱ awuye‑o awo̱re̱fɔɔ na bo̱ro̱kɔɔne̱. Ne̱ Kristoo akɔɔre̱gyipo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ pɛɛɛ a brawe̱‑rɔ yɔ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ na Samariya swe̱e̱re̱ se̱ saŋ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ wo̱re̱. 2 Ase̱sɛ timaa ko̱ ya taa Stifaŋ kifuniŋ‑o yaa pure. Ne̱ baa su kale sa mò̱. 3 Amaa Sɔɔl a pee ke̱katɔ we̱e̱ asɔre̱e̱ awuye‑o si ko̱tɔɔraa. Ne̱ ŋkee ɔɔ nare̱ bamo̱ e̱lɔŋ‑nɔ a ɔ bo̱ gyaŋŋe̱ se̱ o gyiiri bamo̱, hare̱e̱ ɔkye̱e̱ bɛɛɛ ɔnyare̱ ooo, o tii.

Abware̱se̱ŋ ne̱ Filipo a tɔwe̱ Samariya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ

4 Ne̱ asɔre̱e̱ awuye ne̱ baa brawe̱‑rɔ‑ɔ a lweero yɔ to̱ŋ ke̱maa ba tɔwe̱ abware̱se̱ŋ. 5 Ne̱ Filipo a le̱e̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ yɔ Samariya maŋ ko̱ se̱ ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ Yeesuu e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ bamo̱‑ɔ o gywii bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ. 6 Ne̱ ɔɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bo̱ kaapo̱ bamo̱. Amo̱se̱ se̱ ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a gyaŋŋe̱ a bo̱ nu ase̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ, ne̱ baa lɔŋ e̱se̱bɔ nu mò̱ ase̱ nɛɛnɛɛ. 7 Ne̱ ɔɔ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ se̱ na e̱ fɛɛ‑rɔ. Ne̱ ɔɔ kya agyabɔɔ na bamo̱ ne̱ bamo̱ ke̱sare̱e̱ bɛɛɛ ke̱yaa a wu‑o bwe̱e̱tɔ. 8 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ kakatɔgyi a ba maŋ‑ɔ‑rɔ.

9 Saŋ‑ɔ mɔ, ɔnyare̱ ko̱ mɔ dɛɛ ɔ bo̱ maŋ‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Simɔŋ, na o de kisibeŋ ɔ waa atɔ ne̱ a kpe̱ŋ e̱ye̱e̱‑ɔ ɔ kaapo̱ maŋ awuye amo̱. Ɔ yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ dabe̱ ne̱e̱. 10 Amo̱se̱‑ɔ pwɛɛ ne̱ Filipo a dɛɛ ba maŋ‑ɔ‑rɔ, le̱e̱ abre̱sɛ pɛɛɛ se̱ ya bo̱ fo̱ ŋyaagyi pɛɛɛ se̱ maŋ awuye amo̱ i nu Simɔŋ amo̱ ase̱ŋ nɛɛnɛɛ. Bo̱ yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ mo̱ŋ de Wuribware̱ a ke̱dabe̱‑ɔ ɔɔɔ? N gye̱ mò̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ fe̱yɛ Mo̱‑ɔdabe̱‑ɔ?” 11 Ke̱tɔ se̱ ne̱ baa nu mò̱ ase̱ŋ nɛɛnɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔɔ ba mò̱ kisibeŋ‑o bo̱ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bo̱ kaapo̱ bamo̱ maŋ‑ɔ‑rɔ kyee. 12 Amaa bamo̱ a nu Filipo a tɔwe̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro ase̱ŋ timaa na ane̱ŋ ne̱ Yeesuu Kristoo ke̱nyare̱ de ke̱yaale̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa kɔɔre̱ gyi, ne̱ bamo̱ akye̱e̱ na anyare̱ pɛɛɛ a bɔ asuu. 13 Ne̱ Simɔŋ fɔŋfɔŋ‑ɔ gbaa a kɔɔre̱ ase̱ŋ‑ɔ gyi. Ne̱ ɔɔ bɔ asuu, ne̱ ŋkee ɔ naa ɔ gya Filipo si, ne̱ akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ Filipo a waa‑ɔ a kpe̱ŋ mò̱ e̱ye̱e̱.

14 Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ ne̱ bo̱ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ a nu fe̱yɛ Samariya awuye‑o a kɔɔre̱ Wuribware̱ a ase̱ŋ‑ɔ gyi‑o, ne̱ baa suŋ Peetroo na Yohanee bo̱ kyo̱ŋwe̱ bamo̱ ase̱. 15 Bamo̱ a fo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa bamo̱, na Wuribware̱ nya sa bamo̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o. 16 A le̱e̱ fe̱yɛ hare̱e̱ Filipo a bɔ bamo̱ asuu Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ‑ɔ gbaa ooo, Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o mo̱ŋ tɛɛ ywe̱e̱ bamo̱ ɔko̱ se̱ daa. 17 Ne̱ Peetroo na Yohanee a teyi bamo̱ asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ se̱, ne̱ baa nya Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o.

18 Simɔŋ a ŋu fe̱yɛ Peetroo na Yohanee a ba bamo̱ asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ akɔɔre̱gyipo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ se̱, ne̱ baa nya Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o si‑o, ne̱ oo ke Peetroo na Yohanee atanne̱. 19 Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ sa ŋ gbaa mo̱ ane̱ŋ a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ na ŋ gbaa, mo̱ ya ba ke̱sare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ ɔko̱ se̱, na se̱sɛ‑ɔ nya Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o.”

20 Amaa Peetroo a be̱ŋŋaa mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ sa a fo̱ aa fo̱ atanne̱ lwee de̱e̱kpa ne̱ oo kure bo̱ be̱ya na ɔ bo̱ kywɛɛ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ a fa fe̱yɛ fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ sɔɔ Wuribware̱ aketɔ‑ɔ. 21 Fo̱ mo̱ŋ tii ane̱ se̱, ne̱ fo̱‑ɔ fo̱ be̱e̱ fo̱ maa taare̱ a fo̱ waa ane̱ kusuŋ mɔ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ e̱bɔye̱ ne̱ e̱ bo̱ fo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ kyɔ bwe̱e̱tɔ Wuribware̱ ase̱. 22 Amo̱se̱‑ɔ nu fo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ le̱e̱ fo̱ ase̱ŋ bɔye̱ mɔ ne̱ fo̱ a fa‑ɔ se̱, na fo̱ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ ɔ taa fo̱ ase̱ŋ bɔye̱ mɔ bo̱ ke fo̱. 23 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a ŋu fe̱yɛ fo̱ ko̱kwe̱e̱ ne̱ fo̱ de‑o kyɔ bwe̱e̱tɔ, ne̱ fo̱ e̱bɔye̱ ne̱ fo̱ de‑o mɔ kyɔ fo̱ se̱.”

24 Amo̱ fe̱raa, ne̱ Simɔŋ a tɔwe̱ gywii Peetroo na Yohanee fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱, mo̱nꞌ ko̱re̱ Wuribware̱ sa mo̱, na atɔ mɔ ne̱ fo̱ a tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ ma kaŋ waa mo̱.”

25 Peetroo na Yohanee a tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Yeesuu a waa bamo̱ fɔŋfɔŋ akatɔ‑rɔ na abware̱se̱ŋ gywii ase̱sɛ‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ baa kiŋŋi yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. Bamo̱ a kiŋŋi ba yɔ‑ɔ, ne̱ baa tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii Samariya e̱maŋ e̱maŋ‑nɔ awuye.

Filipo na Itiyopiya krakye̱e̱ bre̱sɛ ko̱ ase̱ŋ

26 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ bo̱ tɔwe̱ gywii Filipo fe̱yɛ, “Waa siraa yɔ kyɔwe̱ twɛɛkpa ke̱be̱nasare̱e̱ se̱ ya bo̱rɔ kpa ne̱ ɔ le̱e̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ɔ yɔ Gasa maŋ‑nɔ.” (Mbe̱yɔmɔ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ bɔ kpa amo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ mo̱ŋ lɛɛ o te ifuri amo̱ se̱.) 27 Ne̱ Filipo a waa siraa, ne̱ ɔɔ ywe̱e̱ kpa‑ɔ se̱. Amɔ swe̱e̱re̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Itiyopiya‑o krakye̱e̱ bre̱sɛ ko̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ bamo̱ wurekye̱e̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kaŋdakee‑o atanne̱ se̱‑ɔ te mò̱ kpaŋa tireelaa ko̱‑rɔ. Mò̱ a kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si‑o ne̱ ɔɔ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ a ɔ ya suŋ Wuribware̱ mò̱ suŋkpa‑ɔ mfe̱ŋ. Ne̱ mbe̱yɔmɔ o kiŋŋi ɔ yɔ pe̱. 28 Mò̱ a te‑ro‑o, na ɔ kare̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya a ase̱ŋ ne̱ ɔɔ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ keŋkeŋ ɔ yɔ. 29 Mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a tɔwe̱ gywii Filipo fe̱yɛ, “Yɔ tireelaa ne̱ ɔ gye̱ fo̱ ŋkpɛɛ‑ɔ amo̱ ase̱, na fo̱ ya nare̱ me̱raa mò̱.” 30 Ne̱ Filipo a yɔ mò̱ ase̱ ya nu fe̱yɛ ɔnyare̱ amo̱ e̱ kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ke̱be̱gya ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya a kyo̱rɛɛ‑ɔ. Ne̱ oo bise mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ i nu ke̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kare̱‑ɔ kaase̱ aaa?” 31 Ne̱ Itiyopiya krakye̱e̱ bre̱sɛ amo̱ a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ e̱ waa a n nu kaase̱ na ɔko̱ mo̱ŋ kaapo̱ mo̱?” Ne̱ ɔɔ sa ne̱ Filipo a de̱e̱ lweero kye̱na mò̱ ase̱, ne̱ baa kya se̱ ba yɔ. 32 Wo̱re̱ ne̱ ɔ kare̱‑ɔ‑rɔ, Isaya a kyo̱rɛɛ ne̱e̱ ɛ,

“Ɔɔ waa diŋŋ fe̱yɛ kasanne̱gyii ne̱ bo̱ de a bo̱ ya mɔɔ‑ɔ,

bɛɛɛ ŋkɔ sanne̱ ne̱ ba te̱ŋŋe̱ mò̱ ifwii si,

na ɔ maa su‑o, ɔ mo̱ŋ tɔwe̱ sɛye̱.

33 Ne̱ baa waa mò̱ awo̱re̱fɔɔ na mò̱ ase̱ŋ de kpa

ne̱ bamo̱ mɔ baa kine bo̱ mo̱ŋ taa kase̱ŋtiŋ sa mò̱.

Ɔko̱ maa taare̱ a ɔ kaapo̱ mò̱ ananagyi,

bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ baa te̱ŋ mò̱ ŋkpa se̱, lee mò̱ le̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ.”*

34 To, ne̱ oo bise Filipo fe̱yɛ, “Tɔwe̱ se̱sɛ ne̱ kyaamɛɛ mɔ e̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ gywii mo̱, mò̱ e̱ye̱e̱ ne̱ o de bɛɛɛ ɔko̱ aaa?” 35 Ne̱ Filipo a kaapo̱ ɔnyare̱‑ɔ abware̱se̱ŋ‑ɔ‑rɔ le̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ kare̱‑ɔ tɔwe̱ Yeesuu kayo̱wɔre̱ se̱ ase̱ŋ gywii mò̱.

36 Bamo̱ a yɔ, ne̱ baa ya fo̱ bo̱ŋ ko̱ ase̱‑ɔ, ne̱ krakye̱e̱ amo̱ yɛ, “Ke̱e̱, nkyu ko̱ e̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ. Ne̱ nte̱tɔ se̱ ne̱ ma bɔ asuu‑o ne̱e̱?” [ 37 Ne̱ Filipo a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ya kɔɔre̱ gyi fo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ fe̱raa, fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ bɔ asuu.” Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Mo̱ a kɔɔre̱ gyi. Mo̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o e̱ gye̱ Yeesuu Kristoo.”] 38 Amo̱ fe̱raa ne̱ krakye̱e̱‑ɔ a sa ne̱ tireelaa ne̱ bo̱ te‑ro‑o a ye̱re̱, ne̱ mò̱ aa Filipo a le̱e̱ yɔ nkyu‑o‑ro, ne̱ Filipo a bɔ mò̱ asuu. 39 Bamo̱ ke̱de̱ŋ le̱e̱ nkyu‑o‑ro, ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a taa Filipo o de o yii. Amo̱se̱‑ɔ krakye̱e̱‑ɔ mo̱ŋ lɛɛ ŋu mò̱. Ne̱ ɔɔ kya mò̱ kpa se̱ yɔ pe̱ na mò̱ akatɔ a gyi. 40 Amaa Filipo bo̱ sa se̱ ɔ bo̱ Ase̱dɔd maŋ‑nɔ, ne̱ ɔɔ kya se̱ yɔ Kaye̱sare̱ya maŋ‑nɔ. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o kpa‑rɔ gywii maŋ ke̱maa se̱ awuye.

9

Ane̱ŋ ne̱ Sɔɔl a kyurowi mò̱ mfɛɛre̱ bɔye̱‑ɔ

1-2 Bo̱ fo̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ, Sɔɔl saŋ ɔ ye̱re̱‑rɔ keŋkeŋ ɔ kpa e̱kpa ne̱ ɔ nya na ɔ bo̱ mɔɔ bamo̱ ne̱ bo̱ gya ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ yɔ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ ase̱ ya kpa e̱wo̱re̱ ne̱ e̱e̱ sa mò̱ kpa a ɔ yɔ Damasikus maŋ‑nɔ ya lwee ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ mfe̱ŋ‑ɔ. Saŋ‑ɔ, mò̱ ya lweero ya ŋu akye̱e̱ bɛɛɛ anyare̱ ne̱ bo̱ gya Yeesuu a e̱kpa‑ɔ se̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ɔ taare̱ a ɔ kra bamo̱ yaa Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ya tii.

3 Sɔɔl a yɔ ɔ tɔ Damasikus maŋ‑nɔ‑ɔ, kaluwa ko̱ŋko̱ ne̱ ke̱laŋŋe̱rɔ ko̱ fe̱yɛ e̱lɛɛlɛɛ‑ɔ a le̱e̱ awo̱re̱‑rɔ bo̱ we̱e̱ mò̱ se̱. 4 Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ le̱e̱ da swe̱e̱re̱, ne̱ oo nu bo̱re̱ ko̱ a tɔwe̱ o gywii mò̱ fe̱yɛ, “Sɔɔl, nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ fo̱ e̱ tɔɔraa mo̱ ane̱ŋ?”

5 Ne̱ Sɔɔl a bise fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, fo̱ nsɛ ne̱e̱?” Ne̱ bo̱re̱ amo̱ a be̱ŋŋaa ɛ, “Mo̱ e̱ gye̱ Yeesuu ne̱ fo̱ e̱ tɔɔraa mo̱‑ɔ. 6 Amaa, ko̱so̱ yɔ maŋ‑ɔ‑rɔ na ɔko̱ kaapo̱ fo̱ ke̱tɔ ne̱ fo̱ waa mfe̱ŋ‑ɔ.”

7 Amaa, ase̱sɛ ne̱ bamo̱ aa mò̱ naa kpa‑ɔ‑rɔ mo̱ŋ buŋŋi kanɔ, ne̱ baa sii ye̱re̱. Baa nu bo̱re̱‑ɔ, bamo̱ mɔ bo̱ mo̱ŋ ŋu ɔko̱. 8 Ne̱ Sɔɔl a ko̱so̱ kyuwi‑ro, amaa mò̱ a buŋŋi akatɔ‑ɔ, ɔ mo̱ŋ lɛɛ ɔ ke̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ bamo̱ ne̱ mò̱ aa bamo̱ naa‑ɔ a kra mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ yaa bo̱ lwee Damasikus maŋ‑nɔ. 9 Amo̱ ŋke nsa na ɔ mo̱ŋ ke̱e̱, na ɔ mo̱ŋ gyi, ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ mo̱ŋ nuu.

10 Saŋ amo̱, bamo̱ ɔko̱ ne̱ ɔ gya Yeesuu a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ mɔ bo̱ Damasikus mfe̱ŋ, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Ananiyas. Ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a te̱e̱ mò̱ dee‑ro‑o fe̱yɛ, “Ananiyas!” Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa ɛ “Ke̱e̱ mo̱, mo̱ nyaŋpe̱.” 11 Ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Waa siraa na fo̱ yɔ kabo̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ ‘Kabo̱re̱ kye̱rarasɛ’‑ɔ se̱ na fo̱ lwee ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yudas a lɔŋ‑ɔ‑rɔ bise ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Taasus maŋ‑nɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Sɔɔl‑ɔ se̱. Ɔ bo̱ mfe̱ŋ ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 12 Ne̱ oo ŋu dee‑ro fe̱yɛ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Ananiyas‑o a lweero bo̱ ba mò̱ ke̱sare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ se̱ a mò̱ akatɔ nya be̱e̱ buŋŋi.”

13 Ne̱ Ananiyas a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a tɔwe̱ ɔnyare̱ mɔ ase̱ŋ gywii mo̱, ne̱ mo̱ a nu awo̱re̱fɔɔ ne̱ ɔɔ bo̱ waa fo̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ ase̱ŋ. 14 Ne̱ ɔɔ nya ke̱yaale̱ŋ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ ase̱ fe̱yɛ ɔ ba Damasikus mfe̱e̱ bo̱ kra ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ ba suŋ fo̱‑ɔ.”

15 Ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Yɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a lee mò̱ fe̱yɛ ɔ waa mo̱ kusuŋ‑o, na ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ n de‑o na mo̱ ke̱yaale̱ŋ gywii nde̱ se̱ awuye‑o na bamo̱ awure na Yudaa awuye‑o pɛɛɛ. 16 Na mo̱ fɔŋfɔŋ kaapo̱ mò̱ awo̱re̱fɔɔ ne̱ o kperi kusuŋ ne̱ ɔ waa a ɔ sa mo̱‑ɔ se̱ na o gyi‑o.”

17 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ Ananiyas a yɔ ya lwee lɔŋ ne̱ Sɔɔl bo̱ mò̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ ɔɔ taa mò̱ asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ Sɔɔl se̱, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ ko̱so̱bɛɛ Sɔɔl, ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu fɔŋfɔŋ ne̱ oo lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ fo̱ saŋ ne̱ fo̱ bo̱ kpa‑rɔ fo̱ e̱ ba mfe̱e̱‑ɔ ya suŋ mo̱ fo̱ ase̱. Oo suŋ mo̱ fo̱ ase̱ ne̱e̱ a fo̱ akatɔ be̱e̱ nya buŋŋi fe̱yɛ saŋ‑ɔ ane̱ŋ ne̱ a du‑o, na Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ywe̱e̱ fo̱ se̱.”

18 Puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ atɔ ko̱ fe̱yɛ ŋkiŋgyi agyafo̱‑ɔ a le̱e̱ Sɔɔl akatɔgyi‑ro le̱e̱ da, ne̱ mò̱ akatɔ a buŋŋi waa fe̱yɛ saŋ‑ɔ ane̱ŋ ne̱ a ke̱e̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ ko̱so̱ ye̱re̱. Ne̱ ɔɔ bɔ asuu. 19 Mò̱ a gyi ateese‑o kamɛɛ‑rɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ waa ke̱yaale̱ŋ.

Ane̱ŋ ne̱ Sɔɔl a tɔwe̱ abware̱se̱ŋ Damasikus maŋ‑nɔ‑ɔ

Ne̱ Sɔɔl a gyi ŋke mfe̱ne̱ ko̱ Kristoo akɔɔre̱gyipo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Damasikus maŋ‑nɔ‑ɔ ase̱. 20 Ne̱ ɔɔ yɔ mfe̱ŋ a ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑ɔ‑rɔ ya le̱e̱ ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ fe̱yɛ Yeesuu gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o ne̱e̱. 21 Ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ ase̱ŋ‑ɔ gywii bamo̱‑ɔ pɛɛɛ. Ne̱ bo̱ yɛ, “N gye̱ ɔnyare̱ ne̱ ɔ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ɔ mɔɔ ase̱sɛ ne̱ ba suŋ Yeesuu‑o ne̱e̱ e̱e̱e̱? Ɔ mo̱ŋ ba mfe̱e̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ ba ɔ bo̱ kra Yeesuu asuŋpo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ na o kiŋŋaa bamo̱ yaa Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ ase̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱?” 22 Amaa kake ke̱maa mɔ na Sɔɔl a ke̱kaapo̱‑ɔ‑rɔ e̱ waa le̱ŋ ki tii si. Mò̱ a kaapo̱‑rɔ nɛɛnɛɛ ke̱tɔ se̱ ne̱ Yeesuu e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ ɔ mo̱rɔwe̱ bamo̱‑ɔ, Yudaa awuye ne̱ bo̱ bo̱ Damasikus mfe̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ taare̱ lee kanɔ ko̱.

23 Amo̱ a kyee, ne̱ Yudaa awuye‑o a gyaŋŋe̱ kra ane̱ŋ ne̱ ba waa a bo̱ mɔɔ Sɔɔl‑ɔ. 24 Amaa oo nu ke̱tɔ ne̱ Yudaa awuye‑o a kra‑ɔ. Ne̱ ŋkee mpase̱ na kanye bo̱ ye̱re̱ maŋ kideŋbee a abunogyi‑o‑ro ba kpa Sɔɔl a bo̱ mɔɔ. 25 Amaa ŋke ŋko̱ kanye ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ gya Sɔɔl se̱‑ɔ a taa mò̱ yaa ke̱baŋso̱ro̱o̱ ke̱kyaŋ ko̱ ne̱ baa pwɛɛ bo̱ me̱raa maŋ a kideŋbee‑o so̱so̱, ne̱ ɔɔ bo̱rɔ mfaŋse̱re̱e̱ ko̱‑rɔ ne̱ baa taa mò̱ waa kike dabe̱ ko̱‑rɔ, ne̱ baa ba ife bo̱ da‑rɔ, ne̱ baa kra ife‑o‑ro yɔwe̱ mò̱‑rɔ bɔye̱ baa bo̱ ywe̱e̱ swe̱e̱re̱. Ne̱ ɔɔ se̱re̱ le̱e̱ mfe̱ŋ be̱e̱ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Sɔɔl a kiŋŋi yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ

26 Sɔɔl a fo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ ɔ kpa a o tii bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o si. Amaa bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ mò̱ gyi fe̱yɛ ŋkee o tii bamo̱ se̱, ne̱ kufu a nya bamo̱ pɛɛɛ. 27 Ne̱ Bar‑Nabas* a ba bo̱ yaa mò̱ Yeesuu ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ase̱. Ne̱ ɔɔ kaapo̱ bamo̱‑rɔ ane̱ŋ ne̱ Sɔɔl a ŋu ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu kpa‑rɔ‑ɔ na ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a sa se̱ŋsa gywii mò̱‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ Sɔɔl a nya kakpo̱nɔ kaapo̱ abware̱se̱ŋ Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ Damasikus maŋ‑nɔ‑ɔ. 28 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ Sɔɔl a sii bamo̱ ase̱, ne̱ ɔɔ nya kakpo̱nɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ pɛɛɛ. 29 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii Yudaa awuye ne̱ ba sa Griiki se̱ŋsa‑ɔ, ne̱ mò̱ aa bamo̱ a gyiiri ikii bo̱ le̱e̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ se̱. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ba buwi ba kpa e̱kpa a bo̱ mɔɔ mò̱. 30 Saŋ ne̱ Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ a ŋu ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa yaa Sɔɔl Kaye̱sare̱ya maŋ‑nɔ, ne̱ baa ya ba mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱ aye̱ Taasus ne̱ ɔ bo̱ e̱fɔ‑ɔ. 31 Ŋkee fe̱raa, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Sɔɔl a kii Kristoo ɔkɔɔre̱gyipo̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ lɛɛ ɔ tɔɔraa Kristoo akɔɔre̱gyipo̱, asɔre̱e̱ awuye ne̱ bo̱ bo̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ na Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ na Samariya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ pɛɛɛ e̱ye̱e̱ a yuri bamo̱. Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa asɔre̱e̱ awuye‑o ke̱yaale̱ŋ na wɔre̱, ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a bo̱ tii bamo̱ se̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa bu ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu‑o si.

Ane̱ŋ ne̱ Peetroo a yɔ Lidaa na Yopaa e̱maŋ‑nɔ‑ɔ

32 Ne̱ Peetroo a nare̱ maŋ ke̱maa ne̱ Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ bo̱‑ɔ se̱ ɔ laa bamo̱. Ne̱ saŋ ko̱ ɔɔ yɔ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Lidaa maŋ‑nɔ‑ɔ ase̱ a ɔ ya laa bamo̱. 33 Mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ yɔ ŋu ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Iniya, ne̱ mò̱ kayo̱wɔre̱ pɛɛɛ mɔ a wu, ne̱ ɔ maa taare̱ a ɔ ko̱so̱ le̱e̱ kraŋ se̱ nsu mburuwa‑o. 34 Mfe̱ŋ ne̱ Peetroo a te̱e̱ mò̱ ke̱nyare̱ ɛ, “Iniya, Yeesuu Kristoo e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa a fo̱ kpaare̱. Ko̱so̱ bɔɔ fo̱ kraŋ.” Puri‑ro mfe̱ŋ ne̱ Iniya a ko̱so̱ kyuwi‑ro. 35 Ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ te Lidaa maŋ‑nɔ na Sarɔŋ ifuri si‑o pɛɛɛ a ŋu ɔnyare̱ amo̱ a kpaare̱‑ɔ, ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi, ne̱ baa bo̱ gya mò̱ e̱kpa‑ɔ se̱.

36 Amɔ ɔkye̱e̱ ko̱ mɔ bo̱ Yopaa maŋ ne̱ mò̱ aa Lidaa mo̱ŋ bo̱ e̱fɔ bwe̱e̱tɔ‑ɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ Yeesuu gyi bwe̱e̱tɔ. Mò̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Tabitaa. (Amaa Griiki‑ro mò̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Dɔɔkas, kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Kyaŋkpo̱raŋ.) Ɔkye̱e̱ mɔ fe̱raa atiripo̱‑rɔ ke̱kya na ke̱dame̱naŋsɛ wo̱re̱ dooo ne̱ ɔ naa ɔ waa. 37 Saŋ amo̱ mɔ, ɔɔ lɔ, ne̱ oo wu. Ne̱ baa gyee mò̱ taa mò̱ kifuniŋ‑o bo̱ be̱ya ke̱baŋso̱ro̱o̱ ke̱kyaŋ ko̱‑rɔ so̱so̱ na ba su kale. 38 Amo̱se̱‑ɔ Yopaa awuye ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o a nu Peetroo si fe̱yɛ ɔ bo̱ Lidaa maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ baa suŋ abɛɛ anyɔ ko̱ mò̱ ase̱ fe̱yɛ bo̱ ya tɔwe̱ gywii mò̱ ɛ, “Ane̱ e̱ ko̱re̱ fo̱, waa me̱naŋ ba ane̱ ase̱.”

39 Ne̱ Peetroo a waa siraa, ne̱ mò̱ aa abɛɛ anyɔ amo̱ a yɔ. Bamo̱ a fo̱‑ɔ, ne̱ baa yaa Peetroo ke̱baŋso̱ro̱o̱ ke̱kyaŋ ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ da ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ. Ne̱ akpenlekye̱e̱ ye̱re̱ muruwaa kifuniŋ‑o na ba su. Ne̱ baa ba e̱kaare̱ ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ a baara sa atiripo̱ saŋ ne̱ o te‑o bo̱ kaapo̱ Peetroo ane̱ŋ ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ bware‑o.

40 Ne̱ Peetroo a sa ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a le̱e̱ ke̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ oo kpuni aŋurii, ne̱ ɔɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, ne̱ oo kii ba kifuniŋ‑o ase̱, ne̱ ɔ yɛ, “Tabitaa, kyiŋŋi kye̱na.” Mfe̱ŋ ne̱ oo buŋŋi akatɔ. Mò̱ a ŋu Peetroo‑o, ne̱ oo kyiŋŋi kye̱na. 41 Ne̱ Peetroo a tɔ mò̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ kra mò̱‑rɔ kya mò̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ ko̱so̱ ye̱re̱. Ne̱ Peetroo a te̱e̱ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o pɛɛɛ na akpenlekye̱e̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ ba ɔkye̱e̱‑ɔ bo̱ kaapo̱ bamo̱. 42 Ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱ Yopaa maŋ‑nɔ‑ɔ a nu ase̱ŋ mɔ. Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a kɔɔre̱ Yeesuu gyi. 43 Ne̱ Peetroo a gyi ŋke kafwe̱e̱ ko̱ gbaŋse̱ba ne̱ ba te̱e̱ ɛ Simɔŋ‑ɔ ase̱ Yopaa mfe̱ŋ.

10

Peetroo na Kooniiliyus

1 Saŋ amo̱ mɔ, ɔnyare̱ ko̱ mɔ bo̱ Kaye̱sare̱ya maŋ‑nɔ, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kooniiliyus. Mò̱ e̱ gye̱ Roma awuye asoogyaa alafa asiye ne̱ ba te̱e̱ bamo̱ ɛ Italiya asoogyaa‑o‑ro ke̱lafa ɔbre̱sɛ. 2 Ɔ gye̱ se̱sɛ timaa ne̱e̱ fɛɛ. Ne̱ mò̱ aa mò̱ lɔŋ‑nɔ awuye pɛɛɛ mɔ a mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye gbaa ooo, ne̱ ba suŋ Wuribware̱. Ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ kya Yudaa awuye atiripo̱‑rɔ, na ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ saŋ ke̱maa. 3 Kake ŋko̱, kyɔwe̱ kikpeerebe̱e̱, ne̱ ɔnyare̱ mɔ a yɔ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, ne̱ oo ŋu ko̱tɔko̱ fe̱yɛ dee‑ro‑o. Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ ne̱ oo ŋu nɛɛnɛɛ‑ɔ na oo lweero mò̱ ase̱ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ “Kooniiliyus!”

4 Na kufu de mò̱, ne̱ ɔɔ de̱e̱re̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ, ne̱ oo bise fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱e̱, mo̱ nyaŋpe̱?”

Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ amo̱ a be̱ŋŋaa mò̱ ɛ, “Wuribware̱ akatɔ a gyi fo̱ ke̱bware̱ko̱re̱ na ke̱dame̱naŋsɛ ne̱ fo̱ e̱ waa atiripo̱‑ɔ se̱, ne̱ ɔ kpa a ɔ be̱ŋŋaa fo̱. 5 Na mbe̱yɔmɔ suŋ ase̱sɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Yopaa maŋ‑nɔ, na bo̱ ya te̱e̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Simɔŋ Peetroo‑o. 6 Ɔ gye̱ gbaŋse̱ba ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Simɔŋ, ne̱ o te ɔpo̱o̱ kɛɛ‑ɔ ɔfɔ ne̱e̱.”

7 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a le̱e̱ mfe̱ŋ o yii, ne̱ Kooniiliyus a te̱e̱ mò̱ anya anyɔ na soogyaa ko̱ŋko̱ ne̱ ɔ waa kusuŋ ɔ sa mò̱ mò̱ lɔŋ‑nɔ, ne̱ o suŋ Wuribware̱‑ɔ. 8 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa‑ɔ gywii bamo̱, ne̱ oo suŋ bamo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Yopaa maŋ‑nɔ.

9 Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o ne̱ baa yɔ ba tɔ‑rɔ Yopaa‑o, ne̱ Peetroo a de̱e̱ bamo̱ akyaŋ tɛɛse̱sɛ amo̱ ko̱ko̱ mpase̱ amo̱ a ɔ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 10 Saŋ‑ɔ ako̱ŋ de mò̱, ɔ kpa ateese a o gyi. Bamo̱ a maa se̱ ba waa ateese‑o, ne̱ oo ŋu ke̱tɔ ko̱ fe̱yɛ dee‑ro‑o. 11 Oo ŋu ne̱e̱ fe̱yɛ awo̱re̱‑rɔ a buŋŋi‑ro, ne̱ waagya dabe̱ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ ɔ ba‑rɔ fe̱yɛ bo̱ko̱ a de mò̱ aŋu ana‑ɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ bo̱ le̱e̱ da‑rɔ mò̱ ase̱. 12 Mbo̱ na awɔ na akeri na mbo̱gyii e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ mɔ bo̱ waagya amo̱‑rɔ. 13 Ne̱ oo nu bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Peetroo, ko̱so̱ na fo̱ mɔɔ wo̱!”

14 Amaa Peetroo a be̱ŋŋaa ne̱e̱ ɛ, “Mo̱ nyaŋpe̱, ma gyi mmo̱ daa, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a ko̱so̱‑ɔ, mo̱ŋ tɛɛ gyi ke̱tɔ ne̱ ane̱ Yudaa awuye mbraa‑ɔ yɛ a gye̱ iyisi ne̱ ba kisi‑o.” 15 Ne̱ bo̱re̱‑ɔ a be̱e̱ tɔwe̱ nyɔse̱po̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Ke̱tɔ ne̱ mbe̱yɔmɔ Wuribware̱ yɛ ki bware kigyi‑o, fo̱‑ɔ fo̱ ma kisi kigyi!”

16 Ne̱ bo̱re̱ amo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ iluwi e̱sa gywii mò̱, ne̱ oo kine kigyi ane̱ŋ dɛɛ, ne̱ atɔ‑ɔ pɛɛɛ a be̱e̱ kiŋŋi yɔ so̱so̱.

17 Peetroo a saŋ ɔ fa ke̱tɔ ne̱ oo ŋu‑o mfɛɛre̱‑ɔ, na ŋkee ne̱ ase̱sɛ ne̱ Kooniiliyus a suŋ bamo̱‑ɔ a fo̱ Simɔŋ lɔŋ ba bo̱ ye̱re̱ mò̱ kabuno. 18 Ne̱ baa bise bo̱ kyo̱ŋwe̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ, “Ɔfɔ ko̱ bo̱ lɔŋ mɔ‑rɔ mfe̱e̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Simɔŋ Peetroo aaa?” 19 Peetroo a saŋ ɔ bo̱ ke̱kyaŋ‑ɔ so̱so̱ mfe̱ŋ ɔ fa ke̱tɔ ne̱ oo ŋu‑o mfɛɛre̱‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Nu! Ase̱sɛ asa ko̱ bo̱ mfe̱e̱ ba kpa fo̱. 20 Amo̱se̱‑ɔ waa siraa na fo̱ kpo̱ro̱we̱ yɔ lɔŋ‑nɔ, na fo̱ aa bamo̱ yɔ bamo̱ aye̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ ya suŋ bamo̱. Fo̱ ma kine.” 21 Ne̱ Peetroo a kpo̱ro̱we̱ ya tɔwe̱ gywii ase̱sɛ asa amo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ ne̱ mo̱ne̱ i buwi mo̱ne̱ e̱ kpa ne̱e̱. Mo̱ne̱ kpa se̱?”

22 Ne̱ bo̱ yɛ, “To, ane̱ mo̱ŋ de bɔye̱ ko̱. Roma soogyaa bre̱sɛ Kooniiliyus ya suŋ ane̱ fo̱ ase̱. Ɔ gye̱ se̱sɛ timaa, ne̱ o suŋ Wuribware̱, ne̱ Yudaa awuye mɔ pɛɛɛ i bu mò̱. Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a ba mò̱ ase̱ bo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ te̱e̱ fo̱ mò̱ aye̱, na o nu ke̱tɔ ne̱ fo̱ de a fo̱ tɔwe̱‑ɔ.”

23 Amo̱ fe̱raa, ne̱ Peetroo a sa ne̱ baa lwee lɔŋ‑nɔ, ne̱ ɔɔ po̱pɔre̱ bamo̱ na bo̱ di a kaye̱ ke. Kaye̱ a ke‑o, ne̱ ɔɔ waa siraa, ne̱ mò̱ aa bamo̱ na Yopaa awuye bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o bo̱ko̱ a yɔ.

24 Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o ne̱ baa fo̱ Kaye̱sare̱ya maŋ‑nɔ kyɔ ya to̱ fe̱yɛ Kooniiliyus na mò̱ ko̱we̱bɛɛ‑ana na mò̱ nyare̱‑ana ne̱ ɔɔ te̱e̱‑ɔ a waa siraa bo̱ te bo̱ gywii mò̱. 25 Peetroo a de̱ŋ o lwee lɔŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ Kooniiliyus a le̱e̱ bo̱ gyaŋŋaa mò̱ buŋŋe kpuni aŋurii mò̱ akatɔ‑rɔ suŋ mò̱. 26 Ne̱ Peetroo a tɔwe̱ gywii mò̱ ɛ, “O daabii, ko̱so̱ ye̱re̱, mo̱ fɔŋfɔŋ gye̱ se̱sɛ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱‑ɔ dɛɛ.”

27 Bamo̱ a lwee lɔŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ na ɔ sa se̱ŋsa Kooniiliyus ase̱, ne̱ ɔɔ ya to̱ fe̱yɛ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ. 28 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ nyi fe̱yɛ ane̱ Yudaa awuye a mbraa‑ɔ mo̱ŋ sa kpa fe̱yɛ Yudaanyi na ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ Yudaanyi nare̱ bɛɛɛ o lwee mò̱ lɔŋ‑nɔ. Amaa mbe̱yɔmɔ Wuribware̱ a kaapo̱ mo̱ fe̱yɛ m ma lɛɛ teŋŋi‑ro na m ma lɛɛ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔko̱ de iyisi na ŋ kperi ane̱ŋ se̱ na mo̱ aa mò̱ ma nare̱. 29 Amo̱se̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ a suŋ te̱e̱ mo̱‑ɔ, ne̱ mo̱ŋ kine, ne̱ mo̱ a ba‑ɔ ne̱e̱. To, mo̱ i bise mo̱ne̱ fe̱yɛ ke̱mo̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ a te̱e̱ mo̱.”

30 Ne̱ Kooniiliyus yɛ, “To, mo̱ŋ de bɔye̱ ko̱. Ndɔɔ ŋke nna ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a yɔ a ŋ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mo̱ lɔŋ‑nɔ mpase̱, ne̱ mo̱ a ŋu ɔnyare̱ ko̱ fe̱yɛ dee‑ro‑o na ɔ ye̱re̱ mo̱ akatɔ‑rɔ o buŋ kaare̱ to̱re̱se̱sɛ. 31 Ne̱ ɔ yɛ, ‘Kooniiliyus, Wuribware̱ a nu fo̱ ke̱bware̱ko̱re̱, ne̱ oo ŋu ke̱dame̱naŋsɛ ne̱ fo̱ e̱ waa atiripo̱‑ɔ pɛɛɛ.’ 32 Ne̱ ɔ yɛ, ‘Mbe̱yɔmɔ suŋ ɔko̱ Yopaa maŋ‑nɔ na ɔ ya te̱e̱ ɔnyare̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Simɔŋ Peetroo‑o. Ɔ gye̱ ɔfɔ ɔ bo̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Simɔŋ Gbaŋse̱ba ne̱ o te ɔpo̱o̱ kɛɛ‑ɔ aye̱!’ 33 Amo̱se̱ ne̱ mo̱ a suŋ te̱e̱ fo̱. Fo̱ a ba‑ɔ, aa waa mo̱ kɔne̱ bwe̱e̱tɔ. Mbe̱yɔmɔ ane̱ pɛɛɛ a gyaŋŋe̱ ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ ane̱ e̱ kpa a ane̱ nu ke̱tɔ ne̱ ɔ yɛ fo̱ tɔwe̱ gywii ane̱‑ɔ ne̱e̱.”

Ke̱tɔ ne̱ Peetroo a tɔwe̱ gywii Kooniiliyus‑ana‑ɔ

34 Ne̱ Peetroo a le̱e̱ ɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ o de a ɔ tɔwe̱‑ɔ. Ɔ yɛ, “Mbe̱yɔmɔ fe̱raa, Wuribware̱ a kaapo̱ mo̱ fe̱yɛ bo̱ fo̱ ndɔɔ, mo̱ a waa bɔye̱ fe̱yɛ mo̱ a teŋŋi ase̱sɛ‑rɔ‑ɔ. Amaa Wuribware̱ ase̱ fe̱raa, ɔko̱ mo̱ŋ kwe̱e̱, ne̱ ɔ maa bu ɔko̱ ɔ kyo̱ŋ ɔko̱. 35 Na Wuribware̱ fe̱raa, kasuro ke̱maa ne̱ fo̱ a le̱e̱ kamo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ fo̱ e̱ tɛɛ fo̱ i suŋ mò̱, ne̱ fo̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ɔ kpa‑ɔ, ɔ kpa fo̱ ase̱ŋ. 36 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa Isireelii awuye ne̱ Wuribware̱ a taa mò̱ ase̱ŋ amo̱ bo̱ sa. Ne̱ ɔɔ bo̱rɔ Yeesuu Kristoo si tɔwe̱ abware̱se̱ŋ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ kpa a o yuri ane̱ ŋkpo̱nɔ. Amaa kase̱ŋtiŋ fe̱raa Yeesuu mo̱ŋ gye̱ ane̱ Yudaa awuye wo̱re̱ nyaŋpe̱ ne̱e̱. Ɔ gye̱ to̱ŋ ke̱maa awuye nyaŋpe̱ ne̱e̱. 37-38 Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ a nu ase̱ŋ ne̱ aa ba ane̱ aye̱ ŋke mfe̱ne̱ mɔ‑rɔ‑ɔ. Saŋ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ e̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ fe̱yɛ ase̱sɛ nu bamo̱ e̱ye̱e̱, na bo̱ le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na ɔ bɔ bamo̱ asuu‑o, ne̱ Wuribware̱ a sa Yeesuu Nasarɛte̱nyi‑o mò̱ ke̱yaale̱ŋ na mò̱ kufwiiŋe timaa‑o. M be̱e̱ mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ a nu ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a gye̱ ŋkpɛɛ waa mò̱ kusuŋ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱, ne̱ oo muruwi ane̱ swe̱e̱re̱ se̱ pɛɛɛ‑ɔ. Wuribware̱ a gya mò̱ kamɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ, ɔɔ waa itimaa to̱ŋ ke̱maa ne̱ ɔɔ yɔ‑ɔ, ne̱ ɔɔ kya alɔpo̱ na bamo̱ ne̱ Ɔbɔnsam te bamo̱ se̱‑ɔ. 39 Ne̱ ane̱ pɛɛɛ a ŋu ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔɔ waa Yude̱ya swe̱e̱re̱ pɛɛɛ se̱ na Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ. Ne̱ baa ba ndangyii bo̱ da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱ mɔɔ. 40 Ne̱ ke̱mo̱ kake sase̱po̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ oo lee mò̱ e̱ye̱e̱ ifuri. 41 Amaa n gye̱ ɔke̱maa ya ŋu mò̱. Ane̱ ne̱ ane̱ gye̱ bamo̱ ne̱ ɔɔ kyɔ lee‑o ya ŋu mò̱, ane̱ ne̱ ane̱ a ŋu ke̱tɔ ke̱maa ne̱ Yeesuu a waa‑ɔ, ne̱ ane̱ aa mò̱ a gyi ateese, ne̱ ane̱ a nuu nta saŋ ne̱ oo kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o kamɛɛ‑rɔ. 42 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ane̱ fe̱yɛ ane̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ gywii ase̱sɛ bo̱ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ mò̱ ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ ɔ waa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ wu‑o na bamo̱ ne̱ baa wu‑o pɛɛɛ ɔse̱ŋgyipo̱. 43 Ne̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ pɛɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ a tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ taa ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o e̱bɔye̱ a ɔ bo̱ ke mò̱. Wuribware̱ e̱ bo̱rɔ Yeesuu si na ɔ taa ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mò̱ a o gyi‑o e̱bɔye̱ bo̱ ke se̱sɛ‑ɔ.”

44 Na Peetroo saŋ ɔ sa se̱ŋsa, ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a bo̱ ywe̱e̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱ mfe̱ŋ o nu mò̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱. 45 Ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ Yudaa awuye ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi, ne̱ bamo̱ aa Peetroo pɛɛɛ a le̱e̱ Yopaa, ne̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o a ywe̱e̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o gbaa se̱‑ɔ. 46 A le̱e̱ fe̱yɛ baa nu bamo̱ a sa e̱se̱ŋsa ko̱ ne̱ bamo̱ aa ase̱sɛ‑ɔ fɔŋfɔŋ gbaa maa nu e̱mo̱‑rɔ‑ɔ, na ba kyo̱rɔ Wuribware̱ a ke̱dabe̱‑ɔ. 47 Ne̱ Peetroo yɛ, “Ase̱sɛ mɔ a nya Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱‑ɔ dɛɛ. Amo̱se̱‑ɔ ɔko̱ e̱ taare̱ a o kuŋ bamo̱ fe̱yɛ ane̱ ma ba nkyu bo̱ bɔ bamo̱ asuu aaa?” 48 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ sa ne̱ baa bɔ bamo̱ asuu Yeesuu Kristoo ke̱nyare̱‑rɔ. Ne̱ bo̱ yɛ Peetroo kye̱na bamo̱ ase̱ ŋke ŋnyɔ ko̱.

11

Peetroo kumuruwi‑ro a ke̱tɔ ne̱ ɔɔ bo̱ tɔwe̱ gywii Yɛro̱salɛm asɔre̱e̱ awuye‑o

1 Ne̱ Yeesuu ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ na Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ a bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o pɛɛɛ a nu fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o gbaa a nu abware̱se̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa kɔɔre̱ amo̱ gyi. 2 Amo̱se̱‑ɔ saŋ ne̱ Peetroo a yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱‑rɔ fe̱yɛ bo̱ te̱ŋŋe̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o atwe̱e̱tu‑o pwɛɛ na bamo̱ aa bamo̱ dɛɛ taare̱ nare̱ na bo̱ gyi abɛɛ ase̱‑ɔ a po̱rɔ mò̱ fe̱yɛ, 3 “Fo̱ a waa ɔfɔ ya so̱we̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋŋe̱ atwe̱e̱tu‑o aye̱.”

4 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Peetroo a tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa‑ɔ pɛɛɛ ke̱gyase̱ ke̱gyase̱ gywii bamo̱. 5 Ɔɔ tɔwe̱ ne̱e̱ ɛ, “Saŋ ne̱ m bo̱ Yopaa maŋ‑nɔ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a ŋu atɔ ko̱ fe̱yɛ dee‑ro‑o a le̱e̱ so̱so̱ a ba fe̱yɛ bamo̱ a kra waagya aŋu ana‑rɔ, ne̱ ba yɔwe̱‑rɔ ba le̱e̱ so̱so̱ ba‑rɔ‑ɔ. Ne̱ ɔɔ bo̱ le̱e̱ da mo̱ akatɔ‑rɔ. 6 Mo̱ a de̱e̱re̱ waagya‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ mo̱ a ŋu mbo̱ na awɔ na akeri na mbo̱gyii. 7 Ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, ‘Peetroo, ko̱so̱ ye̱re̱ na fo̱ mɔɔ wo̱.’ 8 Amaa mo̱ a be̱ŋŋaa mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱, ma gyi mmo̱ daa, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a ko̱so̱‑ɔ, mo̱ŋ tɛɛ gyi ke̱tɔ ne̱ ane̱ Yudaa awuye mbraa‑ɔ yɛ a gye̱ iyisi ne̱ ba kisi‑o.’ 9 Ne̱ bo̱re̱ amo̱ a be̱e̱ tɔwe̱ ɛ, ‘Ke̱tɔ ne̱ mbe̱yɔmɔ Wuribware̱ yɛ ki bware kigyi‑o, fo̱‑ɔ fo̱ ma kisi kigyi.’ 10 Amo̱‑ɔ a waa iluwi e̱sa, ne̱ ŋkee amo̱ pɛɛɛ a be̱e̱ kiŋŋi yɔ so̱so̱. 11 Mfe̱ŋ ne̱ abɛɛ asa ko̱ ne̱ baa suŋ bamo̱ le̱e̱ Kaye̱sare̱ya maŋ‑nɔ‑ɔ a fo̱ lɔŋ ne̱ n te mò̱‑rɔ‑ɔ. 12 Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ mo̱ aa bamo̱ a yɔ na m ma kine. Abɛɛ asiye mɔ ne̱ baa le̱e̱ Yopaa maŋ‑nɔ, ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o ya yaa mo̱ Kaye̱sare̱ya mfe̱ŋ, ne̱ ane̱ pɛɛɛ a lwee ɔnyare̱ ne̱ oo suŋ te̱e̱ mo̱‑ɔ a lɔŋ‑ɔ‑rɔ. 13 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ane̱ ane̱ŋ ne̱ oo ŋu Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a bo̱ ye̱re̱ mò̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ. Na ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ amo̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ ɛ, ‘Suŋ ɔko̱ Yopaa maŋ‑nɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Simɔŋ Peetroo‑o ase̱. 14 Mò̱‑ɔ mɔ e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ fo̱ aa fo̱ lɔŋ‑nɔ awuye‑o a o gywii fo̱.’ 15 Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ a le̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ mo̱ i gywii bamo̱‑ɔ, a mo̱ŋ kyee ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a bo̱ ywe̱e̱ bamo̱ se̱ fe̱yɛ ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑ɔ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ ywe̱e̱ ane̱ se̱‑ɔ dɛɛ. 16 Ne̱ mo̱ a nyiŋŋi ke̱tɔ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a tɔwe̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ, ‘Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ de nkyu ɔ bɔ ase̱sɛ asuu, amaa mo̱ne̱ fe̱raa Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ ywe̱e̱ mo̱ne̱ se̱. Na Wuribware̱ ba mò̱ kufwiiŋe timaa amo̱ bo̱ gyee mo̱ne̱.’ 17 A bo̱‑rɔ ane̱ŋ fe̱yɛ Wuribware̱ a sa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o mò̱ kufwiiŋe timaa‑o ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ sa ane̱ ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo gyi‑o dɛɛ. Amo̱se̱‑ɔ nsɛ e̱ gye̱ mo̱‑ɔ mo̱ ne̱ mo̱ e̱ taare̱ a n tii Wuribware̱ kusuŋ kpa?”

18 Bamo̱ a nu ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ‑ɔ, ne̱ baa yɔwe̱ Peetroo ke̱po̱rɔ, ne̱ baa kyo̱rɔ Wuribware̱. Ne̱ bo̱ yɛ, “Amo̱ fe̱raa Wuribware̱ a sa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o gbaa kpa fe̱yɛ bo̱ nu bamo̱ e̱ye̱e̱, na bo̱ le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na bo̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.”

Asɔre̱e̱ ne̱ a bo̱ Ante̱yɔke̱ya maŋ‑nɔ‑ɔ

19 Saŋ ne̱ Yudaa awuye‑o a mɔɔ Stifaŋ‑o, bamo̱ bɛɛko̱‑ana Yudaa awuye ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o a brawe̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ baa le̱e̱ ba waa bamo̱ awo̱re̱fɔɔ bwe̱e̱tɔ. Bamo̱ bo̱ko̱ a yɔ hare̱e̱ Fonikiya swe̱e̱re̱ se̱ na Kiprus kwii si na Ante̱yɔke̱ya maŋ‑nɔ ba tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o ba gywii Yudaa awuye‑o wo̱re̱. 20 Amaa bamo̱ bo̱ko̱ ne̱ baa ko̱we̱ bamo̱ Kiprus kwii si na Kireenee maŋ‑nɔ‑ɔ a yɔ Ante̱yɔke̱ya, ne̱ baa tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu kuŋu si gywii bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o. 21 Bamo̱ a de ane̱ nyaŋpe̱ a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o bwe̱e̱tɔ a kɔɔre̱ ase̱ŋ timaa‑o gyi, ne̱ baa gya Yeesuu a ke̱bware̱suŋ‑o si.

22 Ne̱ asɔre̱e̱ awuye ne̱ bo̱ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ a nu amo̱ ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa suŋ Bar‑Nabas bo̱ kyo̱ŋwe̱ Ante̱yɔke̱ya mfe̱ŋ. 23-24 Mò̱ a fo̱, ne̱ oo ŋu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a yure ase̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ mò̱ akatɔ a gyi. Mò̱ a gye̱ se̱sɛ timaa, ne̱ ɔ be̱e̱ o de Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o bwe̱e̱tɔ, ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ Yeesuu gyi bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ waa ase̱sɛ‑ɔ wɔre̱, ne̱ ɔɔ ye̱re̱ bamo̱ se̱ ko̱ko̱re̱ fe̱yɛ bo̱ kya se̱ gya ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu si kase̱ŋtiŋ‑no, na bo̱ ma kiŋŋi kamɛɛ. Ɔ saŋ ɔ bo̱ mfe̱ŋ, ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a bo̱ kɔɔre̱ Yeesuu gyi, ne̱ baa bo̱ tii akɔɔre̱gyipo̱ ne̱ bo̱ kyɔ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ se̱.

25 Ne̱ Bar‑Nabas a kya se̱ yɔ Taasus maŋ‑nɔ a ɔ ya buwi kpa Sɔɔl. 26 Mò̱ a ya kpa Sɔɔl ŋu‑o, ne̱ ɔɔ yaa mò̱ Ante̱yɔke̱ya. Abɛɛ anyɔ amo̱ a gyi kasu mfe̱ŋ, na bamo̱ aa mfe̱ŋ a asɔre̱e̱ awuye‑o e̱ gyaŋŋe̱, ne̱ baa kaapo̱ ase̱sɛ biribiri abware̱se̱ŋ. Ante̱yɔke̱ya mfe̱ŋ ne̱ baa gye̱ ŋkpɛɛ te̱e̱ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o ke̱nyare̱ fe̱yɛ Kristoo awuye.

27 Amɔ saŋ amo̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ ko̱ mɔ a le̱e̱ Yɛro̱salɛm yɔ Ante̱yɔke̱ya mfe̱ŋ. 28 Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a sa ne̱ bamo̱‑rɔ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Agabus‑o a ko̱so̱ ye̱re̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ako̱ŋ dabe̱ ko̱ e̱ kpa a a ba swe̱e̱re̱ pɛɛɛ se̱. (Ne̱ aa ba kase̱ŋtiŋ saŋ ne̱ Roma awuye a owure dabe̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kilawudiyus‑o a gyi kuwure‑o.) 29 Ne̱ Kristoo awuye ne̱ bo̱ te Ante̱yɔke̱ya‑ɔ a kra fe̱yɛ bamo̱ ɔke̱maa e̱ kyo̱ŋwe̱ bamo̱ bɛɛko̱‑ana ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi, ne̱ bo̱ bo̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ ke̱tɔ ne̱ baa taare̱‑ɔ. 30 Kase̱ŋtiŋ mɔ, ne̱ baa kpa atanne̱ bo̱ suŋ Bar‑Nabas na Sɔɔl, ne̱ baa taa yaa bo̱ sa mfe̱ŋ a asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ.

12

Ane̱ŋ ne̱ Owure Hɛrɔd a tii Peetroo tiikpa, ne̱ Wuribware̱ a kɔɔre̱ mò̱ le̱e̱ mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ

1 Amɔ saŋ mɔ Owure Hɛrɔd* a le̱e̱ ɔ waa asɔre̱e̱ awuye ne̱ bo̱ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ bo̱ko̱ bo̱rɔkraa. 2 Ne̱ ɔɔ sa ne̱ mò̱ asoogyaa awuye a ba ke̱paŋ bo̱ mɔɔ Yohanee mò̱ daa Yakubu. 3 Mò̱ a ŋu fe̱yɛ Yakubu ke̱mɔɔ‑ɔ a waa Yudaa awuye kɔne̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ kra Peetroo. Ɔɔ waa amo̱ ŋke ne̱ Yudaa awuye e̱ waa kasu kanɔ ngyaŋŋe̱ ko̱ ne̱ ba gyi Bodobodoo-ne̱-yiisi-mo̱ŋ‑te‑ro‑o. 4 Bamo̱ a kra mò̱‑ɔ, ne̱ baa tii mò̱ tiikpa, ne̱ baa sa ne̱ asoogyaa awuye ana ane̱ŋ ntuŋ nna a de̱e̱re̱ mò̱ se̱. Ne̱ Owure Hɛrɔd a waa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ɔ sa a bo̱ gyaŋŋe̱ gyi mò̱ ase̱ŋ saŋ ne̱ kasu kanɔ ngyaŋŋe̱ ko̱ ne̱ ba gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o a lo̱we̱‑ɔ. 5 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa tii mò̱. Amaa asɔre̱e̱ awuye‑o a ye̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ se̱ kake ke̱maa fe̱yɛ Wuribware̱ lee mò̱ le̱e̱ owure‑o ke̱sare̱e̱‑rɔ. 6 Fe̱yɛ nyaŋe̱ ne̱ Owure Hɛrɔd yɛ ɔ gyaŋŋe̱ ase̱sɛ na o gyi Peetroo ase̱ŋ‑ɔ, ke̱mo̱ ndɔɔ kanye na Peetroo da asoogyaa awuye anyɔ mbo̱ŋtɔ‑rɔ, na baa ŋure mò̱ agbarabi anyɔ, na asoogyaa awuye ko̱ mɔ ye̱re̱ ke̱kyaŋ ne̱ baa tii Peetroo ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ kibunogyi‑ro.

7 Mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a bo̱ ye̱re̱ Peetroo ase̱ ke̱kyaŋ ne̱ ɔ bo̱ ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ. Amo̱ a gye̱ kanye gbaa ooo, ne̱ ke̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ a laŋŋe̱‑rɔ. Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ amo̱ a le̱ŋkpaŋ Peetroo ke̱baakpa, ne̱ oo kyiŋŋi. Ne̱ kabɔɔ‑ɔ yɛ, “Waa me̱naŋ ko̱so̱!” Puri amo̱‑rɔ ne̱ agbarabi ne̱ baa bo̱ da mò̱ asare̱e̱‑rɔ‑ɔ a saŋŋe̱ le̱e̱ da. 8 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ yɛ, “Ke̱re̱ se̱ na fo̱ waa‑rɔ fo̱ ase̱be̱ta na fo̱ buŋ fo̱ waagya.” Ne̱ Peetroo a waa ane̱ŋ. 9 Ne̱ Peetroo a gya mò̱ se̱ le̱e̱ ke̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ, na ɔ mo̱ŋ nyi ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ e̱ waa‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ aa waa mò̱ fe̱yɛ mò̱ a ku dee‑o ne̱e̱. 10 Ne̱ baa kyo̱ŋ asoogyaa awuye katuŋ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ na kanyɔse̱po̱‑ɔ se̱. Ne̱ ŋkee lalalo̱we̱‑ɔ, ne̱ baa bo̱ fo̱ po̱ne̱ dabe̱ ne̱ baa ba ke̱gye̱re̱tɔ bo̱ waa, ne̱ o tii kabo̱re̱ ne̱ ka lwee maŋ‑nɔ‑ɔ. Mfe̱ŋ ne̱ po̱ne̱ amo̱ fɔŋfɔŋ a buŋŋi, ne̱ baa kyo̱ŋ le̱e̱, ne̱ baa bo̱rɔ kabo̱re̱ ko̱, ne̱ puri‑ro mfe̱ŋ Wuribware̱ kabɔɔ amo̱ a ŋaa yɔwe̱ Peetroo.

11 Ŋkee fe̱raa, ne̱ Peetroo a pini ke̱tɔ ne̱ kaa waa‑ɔ, ne̱ ɔ yɛ, “Mbe̱yɔmɔ fe̱raa, mo̱ a ŋu fe̱yɛ a gye̱ kase̱ŋtiŋ. Wuribware̱ ya suŋ mò̱ kabɔɔ‑ɔ fe̱yɛ ɔ bo̱ lee mo̱ le̱e̱ Owure Hɛrɔd ke̱sare̱e̱‑rɔ, na o lee mo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ Yudaa awuye e̱ kpa fe̱yɛ ko̱ waa mo̱‑ɔ‑rɔ.”

12 Mò̱ fɔŋfɔŋ a ŋu ane̱ŋ ne̱ a du bo̱ sa mò̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ Yohanee Maak mò̱ nyi Mariya aye̱, na ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ kanye amo̱ ba ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ba sa Peetroo. 13 Ne̱ Peetroo a da lɔŋ a kanɔ a po̱ne̱‑ɔ se̱, ne̱ bamo̱ kabre ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Rosa‑o a le̱e̱ ya ke̱e̱. 14 Ne̱ oo pini Peetroo bo̱re̱, ne̱ mò̱ akatɔ a gyi bwe̱e̱tɔ hare̱e̱ ɔ taŋ se̱ a o buŋŋi po̱ne̱‑ɔ sa Peetroo, ne̱ oo kiŋŋi lweero ya tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ Peetroo ye̱re̱ kawu. 15 Ne̱ baa tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ lɔ e̱bo̱ŋ ne̱e̱ e̱e̱e̱?” Ne̱ ɔɔ ye̱re̱‑rɔ fe̱yɛ, “A gye̱ kase̱ŋtiŋ.” Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ a kabɔɔ ne̱ Peetroo de, ne̱ ka kuŋ mò̱‑ɔ ne̱e̱.” 16 Saŋ mɔ pɛɛɛ na Peetroo saŋ ɔ da po̱ne̱‑ɔ se̱. Ne̱ ŋkee fe̱raa baa bo̱ buŋŋi, ne̱ bamo̱ a ŋu mò̱‑ɔ, ne̱ aa kpe̱ŋ bamo̱ e̱ye̱e̱. 17 Ne̱ ɔɔ ya mò̱ ke̱sare̱e̱ bo̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ laatɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a lee mò̱ le̱e̱ tiikpa‑ɔ pɛɛɛ gywii bamo̱. Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ ya tɔwe̱ amo̱ gywii Yakubu na Kristoo awuye ne̱ baa saŋ‑ɔ pɛɛɛ.” Ne̱ ɔɔ le̱e̱ bamo̱ ase̱ mfe̱ŋ be̱e̱ yɔ to̱ŋ ko̱.

18 Kaye̱ a ke‑o, ne̱ ase̱ŋ a to̱ asoogyaa awuye ne̱ ba de̱e̱re̱ tiikpa‑ɔ se̱‑ɔ. Nte̱tɔ ya waa Peetroo? 19 Ne̱ Owure Hɛrɔd yɛ bo̱ buwi kpa mò̱. Amaa baa kpa mò̱ kpo̱ne̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ oo bise asoogyaa awuye‑o amo̱ ase̱ŋ, ne̱ ɔɔ sa kanɔ fe̱yɛ bo̱ mɔɔ bamo̱.

Amo̱ kamɛɛ‑rɔ ne̱ owure‑o a le̱e̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ ya kye̱na Kaye̱sare̱ya maŋ‑nɔ kafwe̱e̱.

Ane̱ŋ ne̱ Hɛrɔd a wu‑o

20 Ne̱ Owure Hɛrɔd duŋ a fwii Tiro na Sidɔŋ e̱maŋ awuye si. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa kpɔwe̱ abɛɛ yɔ a bo̱ ya ŋu mò̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ateese gyisɛ pɛɛɛ a le̱e̱ owure a swe̱e̱re̱‑ɔ se̱ ne̱e̱. Pwɛɛ ne̱ baa yɔ‑ɔ, baa tɔwe̱ gywii ɔnyare̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ owure a lɔŋ‑ɔ‑rɔ a ayaafɔre̱‑ɔ se̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Balasitus‑o ne̱e̱, ne̱ oo sure si fe̱yɛ ɔ kya bamo̱‑rɔ. Ne̱ baa yɔ owure‑o ase̱ ya tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ sa a mò̱ duŋ yuri.

21 Ne̱ owure‑o a sa kake, ne̱ ɔɔ te̱e̱ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ baa mò̱ akatɔ‑rɔ. Ne̱ oo buŋ mò̱ awuretɔ, ne̱ ɔɔ kye̱na mò̱ kawuregya se̱, ne̱ ɔɔ sa se̱ŋsa gywii ase̱sɛ‑ɔ. 22 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a kyo̱rɔ mò̱ se̱ŋsa sasɛ fɛɛ‑rɔ fe̱yɛ, “N gye̱ se̱sɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa se̱ŋsa‑ɔ, kisi ko̱ ne̱e̱.” 23 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a ba kame‑ro ko̱lɔ bo̱ da mò̱, ne̱ aso̱ŋsɔɔ a gyi mò̱ e̱kyo̱rɔwe̱, ne̱ oo wu, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ kyo̱rɔ Wuribware̱ fe̱yɛ mò̱ a sa mò̱ kuwure na ke̱dabe̱.

24 Saŋ amo̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ maa se̱ ba nu abware̱se̱ŋ, na ba kɔɔre̱ ba gyi. 25 Ne̱ Bar‑Nabas na Sɔɔl a lo̱we̱ ke̱tɔ ne̱ baa yɔ ke̱mo̱ se̱‑ɔ, ne̱ baa taa Yohanee Maak, ne̱ bamo̱ aa mò̱ a kiŋŋi yɔ Ante̱yɔke̱ya maŋ‑nɔ.

13

Ane̱ŋ ne̱ baa lee Bar‑Nabas na Sɔɔl suŋ‑o

1 Saŋ amo̱ Ante̱yɔke̱ya asɔre̱e̱ awuye‑o bo̱ko̱ gye̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ na abware̱se̱ŋ akaapo̱po̱. Bamo̱ anyare̱ e̱ gye̱ Bar‑Nabas, na Simeyɔŋ (ne̱ ba te̱e̱ ɛ Ogyigyii‑o) na Lukiyus (ne̱ ɔɔ le̱e̱ Kireenee maŋ‑nɔ‑ɔ) na Manaye̱ŋ (ne̱ baa be̱ra mò̱ aa Owure Hɛrɔd‑ɔ) na Sɔɔl. 2 Saŋ ko̱, ne̱ ba suŋ Wuribware̱ na ba kra ako̱ŋ, ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ lee Bar‑Nabas na Sɔɔl sa mo̱, na bo̱ ya suŋ mo̱ kusuŋ ne̱ mo̱ a te̱e̱ bamo̱ ke̱mo̱ se̱‑ɔ.” 3 Ne̱ baa me̱raa se̱ ba kra ako̱ŋ na ba ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, ne̱ baa ba asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ aŋu si yure bamo̱, ne̱ baa suŋ bamo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱.

Ane̱ŋ ne̱ Sɔɔl a yɔ mò̱ kpa gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ na ɔ ya tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ

4 Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a kaapo̱ Bar‑Nabas na Sɔɔl, ne̱ baa yɔ Silukiya maŋ‑nɔ, ne̱ baa bo̱rɔ nkyu si yɔ Kiprus kwii si.* 5 Bamo̱ a fo̱ Salamis maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ baa tɔwe̱ abware̱se̱ŋ Yudaa awuye ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ a ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑ɔ‑rɔ gywii ase̱sɛ. Amɔ Yohanee Maak gbaa tii bamo̱ se̱ ɔ kya bamo̱‑rɔ. 6 Ne̱ baa ya fo̱ hare̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ baa te̱e̱ ɛ Pafos maŋ‑nɔ‑ɔ. Ne̱ baa to̱ kisibeŋ wuye ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Bar‑Yeesuu‑o mfe̱ŋ. Griiki se̱ŋsa‑rɔ mò̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Ilimas. Ɔ gye̱ Yudaanyi ne̱e̱, ne̱ ɔ yɛ mò̱ fe̱raa gye̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ ne̱e̱. 7 Kisibeŋ wuye amo̱ mò̱ nyare̱ e̱ gye̱ kwii amo̱ se̱ gominaa ne̱ ɔɔ ye̱re̱ Roma owure dabe̱‑ɔ ayaa‑rɔ, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Sɛrɛgiyus Pɔɔl. Ne̱ gominaa‑o de kanyiase̱ŋ, ne̱ ɔɔ te̱e̱ Bar‑Nabas na Sɔɔl bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔ kpa a o nu abware̱se̱ŋ. 8 Amaa kisibeŋ wuye‑o mo̱ŋ sure si sa bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ maa kpa fe̱yɛ gominaa‑o kɔɔre̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ gyi. 9 Ne̱ Sɔɔl (ne̱ mbe̱yɔmɔ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Pɔɔl‑ɔ) a de̱e̱re̱ kisibeŋ wuye amo̱, na Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ke̱yaale̱ŋ bo̱ mò̱ ase̱. 10 Ne̱ ɔ yɛ, “Fo̱, Ɔbɔnsam mò̱ gyi! Fo̱ fe̱raa, ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ki bware‑o gye̱ fo̱ do̱ŋ ne̱e̱. Fo̱ e̱ pe̱nna ase̱sɛ ne̱e̱ saŋ ke̱maa, ne̱ ŋkee fo̱ i kyurowi Wuribware̱ a kase̱ŋtiŋ‑o fo̱ i kii kaye̱ba saŋ ke̱maa! 11 Wuribware̱ i gyiiri fo̱ ke̱se̱bɔ. Fo̱ akatɔ i bwee na fo̱ ma lɛɛ ŋu atɔ bo̱ fo̱ saŋ ko̱ pwɛɛ.” Puri‑ro mfe̱ŋ ne̱ aa waa Ilimas fe̱yɛ kibugyii a da mò̱ akatɔ se̱‑ɔ, ne̱ mò̱ akatɔ a bwee. Ne̱ ɔɔ le̱e̱ teyi asare̱e̱ o buwi ɔ kpa ɔko̱ ne̱ ɔ kra mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ na ɔ kaapo̱ mò̱ kpa‑ɔ. 12 Gominaa amo̱ a ŋu ke̱tɔ ne̱ kaa waa‑ɔ, ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu gyi, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ Pɔɔl a abware̱se̱ŋ ke̱kaapo̱‑ɔ a tɔɔraa mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ.

Pɔɔl ko̱yɔ Ante̱yɔke̱ya ne̱ a bo̱ Pisidiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ

13 Ne̱ Pɔɔl mò̱ aa mò̱ anare̱bɛɛpo̱ a bo̱rɔ ɔpo̱o̱ se̱ le̱e̱ Pafos yɔ Pɛɛga maŋ ne̱ ɔ bo̱ Pamfiliya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ. Mfe̱ŋ ne̱ Yohanee Maak a yɔwe̱ bamo̱ kiŋŋi yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. 14 Ne̱ baa kya se̱ le̱e̱ Pɛɛga mfe̱ŋ ya fo̱ Ante̱yɔke̱ya ne̱ ɔ bo̱ Pisidiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Kukyure kake a fo̱‑ɔ, ne̱ baa yɔ Yudaa awuye ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ a ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ ya kye̱na. 15 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bo̱ kyɔ ba waa‑ɔ, ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ ke̱bware̱suŋ‑o agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ a kare̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ. Mosis a mbraa a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ne̱ baa gye̱ ŋkpɛɛ kare̱, ne̱ baa kare̱ akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ bo̱ gya se̱. Saŋ ne̱ baa kare̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ abre̱sɛ‑ɔ a sa ne̱ baa tɔwe̱ gywii Pɔɔl‑ana fe̱yɛ, “Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ i de Wuribware̱ ase̱ŋ ko̱ ne̱ a kaapo̱ ane̱ atɔ‑ɔ, ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii ase̱sɛ mɔ pɛɛɛ na bo̱ nu.”

16 Ne̱ Pɔɔl a ko̱so̱ ye̱re̱, ne̱ ɔɔ ya ase̱sɛ‑ɔ ke̱sare̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ɔke̱maa laatɔ, ne̱ ɔɔ me̱raa mò̱ se̱ŋsa se̱ fe̱yɛ, “Mo̱ bɛɛko̱‑ana Isireelii awuye na ɔke̱maa ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ Isireeliinyi, ne̱ ɔ bo̱ mfe̱e̱, ne̱ o suŋ Wuribware̱‑ɔ, nu mo̱ ase̱! 17 Wuribware̱ ne̱ Isireelii awuye i suŋ‑o a le̱e̱ ane̱ nana‑ana, ne̱ ɔɔ sa ne̱ baa waa ko̱kyɔ saŋ ne̱ bo̱ gye̱ anya, ne̱ bo̱ bo̱ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Ne̱ Wuribware̱ a ba mò̱ ke̱yaale̱ŋ bo̱ lee bamo̱ le̱e̱ Igyipiti awuye a asare̱e̱‑ɔ‑rɔ. 18 Ne̱ ɔɔ gye̱ bamo̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ kimukee‑ro nsu aduna, na oo nyite bamo̱ atɔ waasɛ. 19 Ne̱ ɔɔ gye̱ bamo̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ yaa Kanaŋ swe̱e̱re̱ se̱, ne̱ oo kpuri nsuro nsunoo ase̱sɛ ne̱ bo̱ te mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ taa bamo̱ swe̱e̱re̱ bo̱ kii ane̱ ade̱daapo̱‑ɔ lee. 20 Nsu alafa ana na adunuu ne̱ ɔɔ bo̱ waa amo̱‑ɔ pɛɛɛ le̱e̱ saŋ ne̱ baa gye̱ ŋkpɛɛ yɔ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ.

Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ, saŋ ke̱maa ne̱ ase̱ŋ e̱ to̱ bamo̱, bɛɛɛ ado̱ŋ i tii bamo̱‑ɔ, amɔ Wuribware̱ a lee bamo̱ ne̱ ba waa agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ na bo̱ lee bamo̱ le̱e̱ ase̱ŋ amo̱‑rɔ ane̱ŋ‑aaa bo̱ fo̱ mò̱ kyaamɛɛ Samuwɛl a mbe̱e̱‑ɔ se̱. 21 Saŋ ne̱ bo̱ yɛ baa kpa owure‑o, ne̱ Wuribware̱ a lee ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Kis mò̱ gyi Sɔɔl le̱e̱ Bɛnyamiŋ a kasuro‑o‑ro fe̱yɛ o kii bamo̱ owure.* Mò̱ a gyi kuwure nsu aduna‑ɔ kamɛɛ, 22 ne̱ Wuribware̱ a lee Sɔɔl le̱e̱ kuwure‑o si, ne̱ ɔɔ taa Deefid bo̱ kye̱na se̱. Mfaanɛɛ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ Deefid ase̱ŋ, ‘Mo̱ a ŋu fe̱yɛ Yɛse̱e̱ mò̱ gyi Deefid e̱ gye̱ se̱sɛ ne̱ ɔ pre̱ mo̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ.’* 23 Deefid a ke̱nana‑ɔ‑rɔ ne̱ Wuribware̱ a lee ɔnyare̱ ko̱ fe̱yɛ o kii Isireelii ɔmo̱rɔwe̱po̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kyɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ waa a ɔ sa bamo̱‑ɔ. Ɔmo̱rɔwe̱po̱ amo̱ e̱ gye̱ Yeesuu. 24 Pwɛɛ ne̱ Yeesuu a le̱e̱ mò̱ kusuŋ‑o kaase̱, Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii Isireelii awuye pɛɛɛ fe̱yɛ bo̱ nu bamo̱ e̱ye̱e̱ na bo̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ na bo̱ bɔ asuu. 25 Na saŋ ne̱ Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ e̱ kpa a ɔ lo̱we̱ mò̱ kusuŋ‑o, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ase̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ, ‘Mo̱ne̱ ya fa fe̱yɛ mo̱‑ɔ mo̱ e̱ gye̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ, mo̱ne̱ e̱ fo̱ kpa. N gye̱ mo̱ e̱ gye̱ ɔnyare̱ amo̱. Amaa mo̱nꞌ nu fe̱yɛ ɔ bo̱ kamɛɛ ɔ ba na mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ m buŋŋe lee mò̱ ase̱be̱ta na m fwe̱e̱ mò̱ ayaa se̱ gbaa!’

26 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana Isireelii awuye, Abraham ananagyi, na mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ Isireelii awuye‑o pɛɛɛ, ne̱ mo̱ne̱ i suŋ Wuribware̱‑ɔ, ane̱ ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ tɔwe̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱‑ɔ kuŋu si ase̱ŋ gywii! 27 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ na bamo̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ mo̱ŋ pini fe̱yɛ Yeesuu amo̱ e̱ gye̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ mɔ. Ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ mo̱ŋ nu Wuribware̱ akyaamɛɛ a ase̱ŋ ne̱ ba kare̱ amo̱ kukyure kake ke̱maa bamo̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ‑ɔ fe̱yɛ ba waa Yeesuu bo̱rɔkraa na bo̱ mɔɔ mò̱‑ɔ kaase̱. Ne̱ bamo̱ mɔ baa bu Yeesuu ke̱pɔ, ne̱ baa mɔɔ mò̱, na bo̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ bamo̱ a waa ane̱ŋ‑ɔ, baa sa ne̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ a ase̱ŋ ne̱ baa tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si‑o a waa kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. 28 Hare̱e̱ gbaa bamo̱ a mo̱ŋ nya ke̱tɔ ne̱ ba ye̱re̱ se̱ a bo̱ bo̱ da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱ mɔɔ‑ɔ, baa tɔwe̱ gywii Pilat ne̱ ɔ gye̱ gominaa saŋ amo̱‑ɔ fe̱yɛ ɔ sa bamo̱ kpa a bo̱ mɔɔ mò̱. 29 Bamo̱ a waa mò̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ yɛ ba waa mò̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ baa lee mò̱ le̱e̱ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱, ne̱ baa pure mò̱ ke̱gye̱raŋta‑rɔ. 30 Amaa Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro. 31 Ne̱ oo lee mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ɔɔ ŋaa, ne̱ ɔɔ be̱e̱ lee mò̱ e̱ye̱e̱ ŋke bwe̱e̱tɔ bo̱ kaapo̱ bamo̱ ne̱ bamo̱ aa mò̱ a le̱e̱ Galile̱ya swe̱e̱re̱ se̱ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ. Bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ mbe̱yɔmɔ ba tɔwe̱ mò̱ awaasɛ na ase̱ŋ ba gywii ane̱ Isireelii awuye ne̱ bo̱ saŋ bo̱ bo̱ bamo̱ aye̱‑ɔ.

32-33 Ane̱ mɔ ane̱ a ba mfe̱e̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii mo̱ne̱. Ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii ane̱ ade̱daapo̱ fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ, ne̱ ɔɔ waa sa ane̱ ne̱ ane̱ gye̱ bamo̱ ananagyi‑o. Ase̱ŋ timaa mɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ oo kyiŋŋi Yeesuu le̱e̱ lowi‑ro, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ Deefid a kiliŋ nyɔse̱po̱‑ɔ‑rɔ,

‘Ndɔɔ mo̱ a lee fo̱ bo̱ kaapo̱ kaye̱ fe̱yɛ mo̱ gyi e̱ gye̱ fo̱,

ne̱ mo̱‑ɔ, fo̱ se̱ e̱ gye̱ mo̱.’*

34 Ne̱ Wuribware̱ a kaapo̱ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ fe̱yɛ o kyiŋŋi mò̱ a ɔ le̱e̱ lowi‑ro, na ɔ ma lɛɛ sa a o wu na o gyo ke̱gye̱raŋta‑rɔ saŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ bo̱rɔ mò̱ kyaamɛɛ ko̱ se̱ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

‘Mo̱, Wuribware̱, e̱ sa mo̱ne̱ ŋyure kpe̱yaa

ne̱ m maa lo̱we̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ

n de bo̱ sa mo̱ne̱ ɔde̱daapo̱ Owure Deefid‑o.’*

35 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ a be̱e̱ a bo̱ Deefid a iliŋ‑o‑ro to̱ŋ ko̱ ɛ,

‘Mo̱ a gye̱ fo̱ ke̱yaafɔre̱ timaa‑o si‑o,

fo̱ ma sa a mo̱ kayo̱wɔre̱ gyo ke̱gye̱raŋta‑rɔ.’*

36 Deefid a mbe̱e̱‑ɔ se̱, ɔɔ waa ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa‑ɔ ne̱e̱, ne̱ ŋkee ɔɔ bo̱ wu, ne̱ baa pure mò̱ ade̱daapo̱‑ɔ ase̱, ne̱ oo gyo ke̱gye̱raŋta‑rɔ. 37 Amaa amo̱‑ɔ mo̱ŋ waa Yeesuu ne̱ Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro‑o.

38-39 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔke̱maa ŋu fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Yeesuu mɔ se̱ dɛɛ ne̱ ɔ bo̱rɔ a ɔ bo̱ taa ase̱sɛ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱. Mbraa ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ Mosis si taa sa ane̱‑ɔ maa taare̱ a n lee ane̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ, bɛɛɛ n sa a ane̱ ŋkpo̱nɔ fwiiri. Amaa mbe̱yɔmɔ, bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ Yeesuu mɔ a waa‑ɔ se̱‑ɔ, ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mò̱ a o gyi‑o, Wuribware̱ e̱ taa mò̱ e̱bɔye̱ pɛɛɛ a ɔ bo̱ ke mò̱, na ɔ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa.

40 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa se̱, na ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ maa nya ba mo̱ne̱ se̱. 41 Bo̱ yɛ Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ,

‘Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ mɔse̱ mo̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ,

mo̱nꞌ ŋu atɔ ne̱ a kpe̱ŋ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱‑ɔ, na mo̱nꞌ wu.

Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ waa ndɔɔ‑ɔ

gye̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ maa kɔɔre̱ a mo̱nꞌ gyi‑o,

hare̱e̱ ɔko̱ ya kaapo̱ mo̱ne̱‑rɔ gbaa.’* ”

Ne̱ Pɔɔl a sa se̱ŋsa‑ɔ bo̱ gye̱ kɛɛ.

42 Amɔ saŋ ne̱ Pɔɔl na Bar‑Nabas e̱ le̱e̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ase̱sɛ‑ɔ a tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ kukyure kake ne̱ ka ba‑ɔ, bo̱ be̱e̱ bo̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ baa tɔwe̱‑ɔ ase̱ŋ be̱e̱ gywii bamo̱. 43 Ase̱sɛ amo̱ a le̱e̱ ngyaŋŋe̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Yudaa awuye bwe̱e̱tɔ na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye, ne̱ mbe̱yɔmɔ ba suŋ Wuribware̱‑ɔ, bwe̱e̱tɔ a yɔ bo̱ naa bo̱ gya Pɔɔl na Bar‑Nabas se̱. Ne̱ Pɔɔl na Bar‑Nabas a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ kya se̱ gya Wuribware̱ se̱ na bo̱ ma kine ŋyure ne̱ Wuribware̱ a sa bamo̱‑ɔ.

44 Kukyure kake ne̱ kaa gya se̱‑ɔ, ase̱sɛ kafwe̱e̱ ko̱ ya saŋ, weetee maŋ‑ɔ‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ a yɔ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ ya nu abware̱se̱ŋ. 45 Yudaa awuye‑o a ŋu fe̱yɛ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ a ba bamo̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ aa waa bamo̱ gya bwe̱e̱tɔ, ne̱ aa sa ne̱ bo̱ mo̱ŋ sure ke̱tɔ ne̱ Pɔɔl e̱ tɔwe̱‑ɔ se̱, ne̱ baa saare̱ mò̱, ne̱ bo̱ yɛ ɔ ba aye̱ba ne̱e̱. 46 Amaa ŋkee gbaa ne̱ Pɔɔl na Bar‑Nabas a nya ŋkpo̱nɔ ba tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ ne̱e̱. Ne̱ Pɔɔl yɛ, “Weetee a tiri fe̱yɛ mo̱ne̱ Yudaa awuye ne̱ ane̱ a gye̱ ŋkpɛɛ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ gywii. Amaa mo̱ne̱ a tɛɛ kine ase̱ŋ mɔ‑ɔ fe̱raa, mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ ane̱ e̱ yɔwe̱ mo̱ne̱ na ane̱ yɔ nde̱ se̱ awuye‑o ase̱. 47 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ ane̱ waa‑ɔ ne̱e̱‑ɔ yɛ,

‘Mo̱ e̱ sa a fo̱ laŋŋe̱‑rɔ fe̱yɛ fetiri bo̱ sa nde̱ se̱ awuye,

na fo̱ nya mo̱rɔwe̱ bamo̱.’* ”

48 Amo̱ fe̱raa, bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o a nu ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa kyo̱rɔ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱‑ɔ. Ne̱ bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a kyɔ lee fe̱yɛ bo̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ a kii Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱.

49 Ne̱ Yeesuu ase̱ŋ a saŋŋe̱‑rɔ swe̱e̱re̱ amo̱ pɛɛɛ se̱. 50 Ne̱ Yudaa awuye‑o a sa ne̱ akye̱e̱ abre̱sɛ ne̱ ba suŋ Wuribware̱‑ɔ na maŋ‑ɔ abre̱sɛ iduŋ a fwii Pɔɔl na Bar‑Nabas se̱, ne̱ baa le̱e̱ ba tɔɔraa bamo̱, ne̱ baa gya bamo̱ le̱e̱ swe̱e̱re̱ amo̱ se̱. 51 Saŋ ne̱ Pɔɔl na Bar‑Nabas e̱ le̱e̱ maŋ amo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa kpo̱ŋkpaŋ bamo̱ ase̱be̱ta‑rɔ e̱se̱ bo̱ sii mfe̱ŋ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ baa yɔwe̱ maŋ amo̱‑rɔ ase̱sɛ ase̱ŋ sa bamo̱. Ne̱ baa kyo̱ŋ yɔ Ikoniyum maŋ‑nɔ. 52 Amaa bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi, ne̱ bo̱ bo̱ Ante̱yɔke̱ya‑ɔ fe̱raa akatɔ a gyi ase̱ŋ timaa‑o si, ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a kye̱na bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ.

14

Ke̱tɔ ne̱ Pɔɔl na Bar‑Nabas a waa Ikoniyum‑o

1 Ane̱ŋ dɛɛ ya waa Ikoniyum maŋ‑nɔ. Pɔɔl na Bar‑Nabas a yɔ Yudaa awuye ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ ya tɔwe̱ abware̱se̱ŋ. Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa sa se̱ŋsa‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ Yudaa awuye na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o bwe̱e̱tɔ a kii Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱. 2 Amaa Yudaa awuye ne̱ bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ ase̱ŋ timaa‑o gyi‑o a sa ne̱ maŋ awuye amo̱ a kisi bamo̱ ne̱ baa kii Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ. 3 Amaa hare̱e̱ amo̱‑ɔ pɛɛɛ ooo, Pɔɔl na Bar‑Nabas a kye̱na mfe̱ŋ kyee, ne̱ baa waa ŋkpo̱nɔ ba tɔwe̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ase̱ŋ. Ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ a sa bamo̱ e̱le̱ŋ ne̱ baa bo̱ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa tɔwe̱ ɛ Yeesuu e̱ kpa fe̱yɛ ɔ mo̱rɔwe̱ ase̱sɛ‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ. 4 Ne̱ maŋ‑ɔ a ke‑ro. Bo̱ko̱ gya Yudaa awuye ne̱ bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o si, ne̱ bo̱ko̱ mɔ gya Pɔɔl na Bar‑Nabas se̱. 5 Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o bo̱ko̱ na Yudaa awuye‑o bo̱ko̱ na bamo̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱ a waa bamo̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ bo̱ waa Pɔɔl na Bar‑Nabas bo̱rɔkraa, na bo̱ twe̱e̱ bamo̱ abu. 6 Pɔɔl na Bar‑Nabas a nu amo̱ ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa se̱re̱ le̱e̱ mfe̱ŋ yɔ Lisitra na De̱re̱be̱e̱ e̱maŋ ne̱ e̱ bo̱ Likoniya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ na e̱maŋ ne̱ i muruwaa mfe̱ŋ‑ɔ se̱. 7 Ne̱ baa tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o mfe̱ŋ pɛɛɛ.

Ke̱tɔ ne̱ Pɔɔl na Bar‑Nabas a waa Lisitra na De̱re̱be̱e̱‑ɔ

8 Saŋ amo̱, ɔnyare̱ ko̱ mɔ bo̱ Lisitra mfe̱ŋ, ne̱ baa ko̱we̱ mò̱ ke̱gyabɔɔ. Amo̱se̱‑ɔ ɔ mo̱ŋ nare̱ mò̱ ayaa se̱ ŋke ŋko̱ se̱. 9 Ne̱ ɔɔ kye̱na swe̱e̱re̱ mfe̱ŋ nu ase̱ŋ ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱‑ɔ pɛɛɛ. Ne̱ Pɔɔl a ŋu fe̱yɛ ɔɔ kɔɔre̱ ase̱ŋ‑ɔ gyi, ne̱ ɔ kɔɔre̱ o gyi fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ taare̱ a ɔ kya mò̱. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ de̱e̱re̱ ke̱gyabɔɔ‑ɔ akatɔ‑rɔ diŋŋ. 10 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ keŋkeŋ fe̱yɛ, “Ko̱so̱ ye̱re̱ fo̱ ayaa se̱.” Mfe̱ŋ ne̱ ke̱gyabɔɔ amo̱ a ko̱so̱ fuwi ywe̱e̱, ne̱ ɔɔ nare̱ mò̱ ayaa se̱ ɔ kaa.

11 Amo̱ fe̱raa ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a ŋu ke̱tɔ ne̱ Pɔɔl a waa‑ɔ, ne̱ baa le̱e̱ ba fɛɛ‑rɔ bamo̱ Likoniya se̱ŋsa‑rɔ fe̱yɛ, “Ane̱ ikisi‑o a buruwi ase̱sɛ ba ane̱ ase̱!” 12 Ne̱ bo̱ yɛ Bar‑Nabas e̱ gye̱ kisi bre̱sɛ ne̱ ba te̱e̱ ke̱mo̱ ɛ Siyus, ne̱ bo̱ yɛ Pɔɔl mɔ e̱ gye̱ bamo̱ kisi ne̱ ba te̱e̱ ke̱mo̱ ɛ Hɛɛmɛs, Siyus kyaamɛɛ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ase̱ŋ‑ɔ ɔtɔwe̱po̱ ɔbre̱sɛ. 13 Ne̱ Siyus okisipo̱ ne̱ mò̱ kisi ke̱kyaŋ ye̱re̱ maŋ‑ɔ nlaŋbɛɛ‑ɔ a ya kpa mò̱ akpe̱ŋnyare̱ na afe̱raagyi ne̱ a de ato̱to̱o̱ dame̱naŋsɛ‑ɔ baa maŋ‑ɔ kibunogyi‑ro fe̱yɛ mò̱ aa mò̱ ase̱sɛ e̱ kpa a bo̱ ba a bo̱ lɔŋŋɔ Pɔɔl na Bar‑Nabas ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ikisi‑o. 14 Bar‑Nabas na Pɔɔl a nu ke̱tɔ ne̱ ase̱sɛ amo̱ e̱ kpa a bo̱ waa‑ɔ, ne̱ baa kyaŋŋe̱ bamo̱ atɔ buŋsɛ‑rɔ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ maa kpa ke̱tɔ ne̱ ase̱sɛ e̱ kpa a bo̱ waa‑ɔ, ne̱ baa ŋwɛɛnaŋ ya ye̱re̱ ase̱sɛ‑ɔ nse̱na ba fɛɛ‑rɔ fe̱yɛ, 15 “Nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa ane̱ŋ? Ane̱ mo̱ŋ gye̱ ikisi ne̱e̱. Ane̱ gbaa ane̱ gye̱ ase̱sɛ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱‑ɔ dɛɛ. Ane̱ a ba mfe̱e̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ kuŋu si gywii mo̱ne̱. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ wo̱re̱ dooo i de ŋkpa‑ɔ. Mò̱ ya twe̱e̱ so̱so̱ na kaase̱ na ɔpo̱o̱ na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ e̱mo̱‑rɔ. Ne̱ ikisi fe̱raa mo̱ŋ gye̱ sɛye̱, e̱ maa taare̱ a e̱ kya mo̱ne̱‑rɔ. Ne̱ mbe̱yɔmɔ Wuribware̱ yɛ mo̱nꞌ yɔwe̱ mo̱ne̱ ikisi mɔ kusuŋ, na mo̱nꞌ suŋ mò̱ wo̱re̱ kpeŋ. 16 De̱daa‑ɔ, Wuribware̱ a yɔwe̱ ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ baa bo̱rɔ e̱kpa ke̱maa ne̱ ba kpa‑ɔ se̱. 17 Amaa saŋ ke̱maa mɔ‑ɔ, mò̱ e̱ de̱ŋ ɔ kaapo̱ fe̱yɛ ɔ bo̱‑rɔ. Mo̱nꞌ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ o bware‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa mo̱ne̱ bware̱ ɔ le̱e̱ so̱so̱, ne̱ ɔ sa ne̱ mo̱ne̱ adɔɔteese i baare a daŋ a waa ko̱kyɔ, ne̱ mo̱ne̱ akatɔ i gyi.” 18 Hare̱e̱ Pɔɔl na Bar‑Nabas ase̱ŋ de̱maŋte̱ mɔ ne̱ baa tɔwe̱‑ɔ, aa waa le̱ŋ pwɛɛ ne̱ baa dɛɛ taare̱ kuŋ ase̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ bo̱ ma mɔɔ akpe̱ŋnyare̱‑ɔ bo̱ lɔŋŋɔ bamo̱.

19 Ne̱ Yudaa awuye bo̱ko̱ a le̱e̱ Ante̱yɔke̱ya na Ikoniyum ba Lisitra mfe̱ŋ bo̱ sa ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a kine Pɔɔl na Bar‑Nabas ase̱ŋ ne̱ baa gya bamo̱ lee‑o si. Ne̱ bamo̱ aa ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ a daye̱ Pɔɔl abu, ne̱ baa gyiiri mò̱ yaa bo̱ be̱ya maŋ‑ɔ kawu si. Ba fa fe̱yɛ oo wu ne̱e̱, ne̱ baa yɔwe̱ mò̱. 20 Amaa saŋ ne̱ bamo̱ ne̱ baa bo̱ kii Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱ maŋ amo̱‑rɔ‑ɔ a ya ye̱re̱ muruwaa mò̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ ko̱so̱ be̱e̱ kiŋŋi yɔ maŋ‑ɔ‑rɔ. Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ mò̱ aa Bar‑Nabas a yɔ De̱re̱be̱e̱ maŋ‑nɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl na Bar‑Nabas a kiŋŋi yɔ bamo̱ aye̱ asɔre̱e̱ awuye ase̱‑ɔ

21 Ne̱ Pɔɔl na Bar‑Nabas a tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si De̱re̱be̱e̱ maŋ‑nɔ, ne̱ baa nya agyase̱po̱ bwe̱e̱tɔ mfe̱ŋ. Ne̱ baa kiŋŋi yɔ Lisitra na Ikoniyum na Ante̱yɔke̱ya ne̱ ɔ bo̱ Pisidiya‑o. 22 Ne̱ baa sa ne̱ Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ a nya bamo̱ ke̱bware̱suŋ‑o ke̱yaale̱ŋ, ne̱ baa sa bamo̱ wɔre̱ fe̱yɛ bo̱ kra bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi a kase̱ŋtiŋ‑o‑ro keŋkeŋ. Ne̱ baa tɔwe̱ fe̱yɛ, “A tiri fe̱yɛ ane̱ ŋu ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ pwɛɛ na ane̱ yɔ so̱so̱ mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ i gyi kuwure‑o.” 23 Ne̱ baa kra ako̱ŋ, ne̱ baa ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. Ne̱ baa taa asɔre̱e̱ awuye‑o bo̱ waa ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ fe̱yɛ ɔ de̱e̱re̱ bamo̱ se̱. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ne̱ baa ba bamo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ se̱. 24 Bamo̱ a muruwi Pisidiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ baa yɔ Pamfiliya swe̱e̱re̱ se̱. 25 Ne̱ baa tɔwe̱ abware̱se̱ŋ Pɛɛga maŋ‑nɔ bo̱ fo̱ Ataliya maŋ‑nɔ. 26 Le̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ baa kiŋŋi bo̱rɔ nkyu si yɔ Ante̱yɔke̱ya ne̱ a bo̱ Siriya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ mfe̱ŋ ne̱ asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ a dɛɛ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ taa bamo̱ bo̱ waa Wuribware̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ fe̱yɛ ɔ de̱e̱re̱ bamo̱ se̱, na o yure bamo̱, na bo̱ waa mò̱ kusuŋ ne̱ mbe̱yɔmɔ baa waa lo̱we̱‑ɔ. 27 Saŋ ne̱ baa fo̱ Ante̱yɔke̱ya mfe̱ŋ, ne̱ baa gyaŋŋe̱ asɔre̱e̱ awuye‑o pɛɛɛ‑ɔ, ne̱ baa tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ bamo̱ se̱ waa‑ɔ na ane̱ŋ ne̱ oo buŋŋi kpa sa nde̱ se̱ awuye‑o na bo̱ kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o gywii bamo̱. 28 Ne̱ baa kye̱na mfe̱ŋ a Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ ase̱ kyee.

15

Yɛro̱salɛm a ngyaŋŋe̱‑ɔ

1 Ne̱ ase̱sɛ ko̱ a le̱e̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ ba Ante̱yɔke̱ya maŋ‑nɔ, na ba kaapo̱ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi mfe̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ te̱ŋŋe̱ mo̱ne̱ atwe̱e̱tu fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mbraa ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a bo̱ sa ane̱ Yudaa awuye‑o e̱ kaapo̱‑ɔ, na mo̱nꞌ kii fe̱yɛ ane̱ Yudaa awuye‑o pwɛɛ na mo̱nꞌ dɛɛ kii Kristoo awuye, Wuribware̱ maa mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱.” 2 Ne̱ bamo̱ aa Pɔɔl na Bar‑Nabas a nya amo̱ ikii na a bo̱ le̱ŋ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa waa ke̱mo̱ fe̱yɛ Pɔɔl na Bar‑Nabas na Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱ ko̱ ne̱ bo̱ bo̱ Ante̱yɔke̱ya‑ɔ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ na bo̱ ya ŋu Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ na asɔre̱e̱ abre̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ amo̱ ase̱ŋ. 3 Ne̱ asɔre̱e̱ awuye‑o a suŋ bamo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱.

Bamo̱ a yɔ bo̱ bo̱ kpa‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ nde̱ se̱ awuye bwe̱e̱tɔ a ba bo̱ gya Yeesuu a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ gywii Fonikiya na Samariya e̱swe̱e̱re̱ se̱ awuye. Ne̱ aa baa Kristoo akɔɔre̱gyipo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ kakatɔgyi.

4 Bamo̱ a fo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ asɔre̱e̱ awuye na ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ na asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ a kra bamo̱ nɛɛnɛɛ. Ne̱ Pɔɔl na Bar‑Nabas a tɔwe̱ asuŋ dabe̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ bamo̱ se̱ waa bo̱ kaapo̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o gywii bamo̱. 5 Amaa bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o bo̱ko̱ ne̱ bo̱ gya Farisii awuye a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ a ko̱so̱ ye̱re̱, ne̱ bo̱ yɛ, “Bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o, ne̱ bamo̱ e̱ kpa a bo̱ gya Yeesuu a e̱kpa‑ɔ se̱, mo̱nꞌ sa a ane̱ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ bo̱ te̱ŋŋe̱ bamo̱ atwe̱e̱tu, na bo̱ gya mbraa ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a sa ane̱ Yudaa awuye‑o si, pwɛɛ na ane̱ sure si fe̱yɛ ane̱ e̱ kra bamo̱ fe̱yɛ bamo̱ a bo̱ kii Kristoo awuye‑o.” 6 Ne̱ ŋkee ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ na asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ a gyaŋŋe̱ na bo̱ fa ase̱ŋ amo̱ mfɛɛre̱. 7 Ne̱ baa gyiiri ase̱ŋ‑ɔ ikii kyee. Ne̱ ŋkee Peetroo a ko̱so̱ ye̱re̱ tɔwe̱ fe̱yɛ “Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ saŋ‑ɔ Wuribware̱ a lee mo̱ le̱e̱ mo̱ne̱‑rɔ fe̱yɛ mo̱ ya gye̱ mo̱ne̱ ŋkpɛɛ ya tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si gywii ase̱sɛ ko̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o, ne̱ baa bo̱ kii Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱. 8 Ne̱ Wuribware̱ ne̱ o nyi ɔke̱maa mfɛɛre̱‑ɔ a sa bamo̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ sa ane̱‑ɔ dɛɛ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ ɔ kpa bamo̱ ase̱ŋ. 9 Wuribware̱ mo̱ŋ tɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ kwe̱e̱, ne̱ ane̱ mɔ ane̱ kwe̱e̱. Ne̱ ɔɔ taa bamo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o si. Ne̱ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋŋe̱ bamo̱ atwe̱e̱tu, ne̱ bo̱ mo̱ŋ gya ane̱ Yudaa awuye a mbraa‑ɔ se̱ pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ kɔɔre̱ bamo̱. 10 Ne̱ ŋkee nte̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ kyɔ Wuribware̱‑rɔ ke̱e̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ de tɔso̱rɔ ne̱ ane̱ ade̱daapo̱ na ane̱ fɔŋfɔŋ mo̱ŋ taare̱ so̱rɔ‑ɔ mo̱ne̱ e̱ gya bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye, ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o aŋu si? 11 Daabii, a mo̱ŋ bware fe̱yɛ ane̱ sa bamo̱ ane̱ŋ a mbraa‑ɔ. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ a gye̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ a bo̱ kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o wo̱re̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ a mo̱rɔwe̱ ane̱ Yudaa awuye. N gye̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ a gya mò̱ mbraa‑ɔ se̱‑ɔ se̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔɔ mo̱rɔwe̱ bamo̱.”

12 Ne̱ ngyaŋŋe̱‑rɔ pɛɛɛ a waa diŋŋ ba nu ane̱ŋ ne̱ Bar‑Nabas na Pɔɔl e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a ba bamo̱ bo̱ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bo̱ kaapo̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o. 13 Bamo̱ a sa bamo̱ se̱ŋsa lo̱we̱‑ɔ, ne̱ Yakubu mɔ yɛ, “Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱! 14 Mbe̱yɔmɔ ne̱ Simɔŋ Peetroo a kaapo̱‑rɔ ane̱ŋ ne̱ saŋ‑ɔ Wuribware̱ a lee bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o bo̱ko̱ fe̱yɛ bo̱ kii mò̱ ase̱sɛ‑ɔ. Mfaanɛɛ ne̱ ɔɔ kaapo̱ fe̱yɛ ɔ de̱e̱re̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o si fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ ane̱ se̱‑ɔ. 15 Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ dɛɛ ase̱ŋ ne̱ baa tɔwe̱‑ɔ a waa ko̱ko̱ŋko̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ.

16 ‘Wuribware̱ yɛ,

Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ mo̱ i kiŋŋi a m ba

na m bo̱ lɔŋŋɔ Deefid a kuwure ne̱ kaa ke‑ro‑o,

na m be̱e̱ pwɛɛ mò̱ maŋ mfe̱ŋ ne̱ oo bwee kii ke̱taakpaŋ‑ɔ

bo̱ ye̱ra fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔ dɛɛ o du‑o,

17 na se̱sɛ dimaadi pɛɛɛ ne̱ baa saŋ‑ɔ

na nde̱ se̱ awuye ne̱ mo̱ a te̱e̱ bamo̱

fe̱yɛ bo̱ bo̱ kii mo̱ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ nya buwi kpa mo̱.*

18 Mo̱, Wuribware̱, e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ waa atɔ mɔ

ne̱ mo̱ a tɔwe̱ amo̱ de̱daa‑ɔ pɛɛɛ. Mo̱ ya tɔwe̱.’ ”

19 Ne̱ Yakubu a kya se̱ fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ fa ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ ma lɛɛ tɔɔraa ase̱sɛ mɔ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye, ne̱ ba ba Wuribware̱ ase̱‑ɔ. 20 Ke̱tɔ ne̱ ki tiri‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ ma gyi ateese bɛɛɛ wo̱ kiyee ne̱ ikisi asuŋpo̱ a bo̱ lɔŋŋɔ bamo̱ ikisi‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a ateese na kiyee‑o a waa iyisi. Na bo̱ ma waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa. Na bo̱ ma wo̱ kabo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋ kamo̱ ke̱bɔ‑rɔ‑ɔ, na bo̱ ma gyi mbo̱gya. 21 A le̱e̱ fe̱yɛ hare̱e̱ de̱daa‑ɔ swe̱e̱re̱ pɛɛɛ se̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ bo̱‑rɔ ne̱ ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana Yudaa awuye i suŋ Wuribware̱, ne̱ ba kaapo̱ mbraa ne̱ Mosis a sa ane̱‑ɔ kukyure kake ke̱maa amo̱‑rɔ. Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o a nu bamo̱ a kaapo̱ ane̱ŋ a mbraa‑ɔ.”

22 Ne̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ na asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ na asɔre̱e̱ awuye‑o pɛɛɛ a sure si, ne̱ baa lee bamo̱‑rɔ anyare̱ ko̱ ne̱ asɔre̱e̱ awuye‑o i bu‑o bo̱ tii Pɔɔl na Bar‑Nabas se̱ a bo̱ nya suŋ bamo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Ante̱yɔke̱ya. Bamo̱ anyare̱ e̱ gye̱ Yudas ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Bar‑Sabas‑ɔ na Silas. 23 Ne̱ baa kyo̱rɛɛ wo̱re̱ bo̱ suŋ bamo̱ fe̱yɛ,

“Ane̱ ne̱ ane̱ gye̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ na asɔre̱e̱ abre̱sɛ mfe̱e̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ ane̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ Yeesuu gyi, ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye, ne̱ mo̱ne̱ te Ante̱yɔke̱ya maŋ‑nɔ na Siriya na Kilikiya e̱swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Mo̱ne̱ gye̱ ane̱ bɛɛko̱‑ana Kristoo awuye, ne̱ ane̱ e̱ ka mo̱ne̱ pɛɛɛ kanɔ dame̱naŋsɛ. 24 To, ane̱ a nu fe̱yɛ ane̱ ase̱sɛ ko̱ ne̱ baa le̱e̱ ane̱ ase̱ mfe̱e̱‑ɔ a ba mo̱ne̱ ase̱ a bo̱ ba ase̱ŋ ko̱ bo̱ nye̱ra mo̱ne̱ mfɛɛre̱ bo̱ tɔɔraa mo̱ne̱. Amaa n gye̱ ane̱ aa bamo̱ kanɔ. 25-26 Amo̱se̱ ne̱ ane̱ a gyaŋŋe̱, ne̱ ane̱ pɛɛɛ a sure si lee mbɔɔ mɔ suŋ mo̱ne̱ ase̱. Bamo̱ aa ane̱ anyare̱ timaa Bar‑Nabas na Pɔɔl ne̱ baa kperi ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo si gyaŋŋaa lowi kake ke̱maa‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ba ba. 27 Yudas na Silas ne̱ bo̱ tii si‑o e̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ane̱ a kyo̱rɛɛ waa wo̱re̱ mɔ‑rɔ‑ɔ kanɔ‑rɔ a bo̱ be̱e̱ gywii mo̱ne̱. 28 Ane̱ aa Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sure si fe̱yɛ ane̱ ma lɛɛ baa ase̱ŋ tɔɔraasɛ ko̱ a ane̱ bo̱ dɔŋŋɔ mo̱ne̱ se̱, amɔ mbraa mɔ wo̱re̱ kpeŋ. 29 Mo̱ne̱ ma kaŋ gyi ateese bɛɛɛ wo̱ kabo̱ ne̱ baa mɔɔ we̱e̱ ikisi si‑o, mo̱ne̱ ma kaŋ gyi mbo̱gya, mo̱ne̱ ma kaŋ wo̱ kabo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋ kamo̱ ke̱bɔ‑rɔ‑ɔ. Na mo̱ne̱ ma waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa. Mo̱ne̱ ya taare̱ gya mbraa mɔ se̱ fe̱raa, mo̱ne̱ a waa atɔ. Wuribware̱ ye̱re̱ mo̱ne̱ kamɛɛ.”

30 Ne̱ baa suŋ mbɔɔ‑ɔ bo̱ yɔ Ante̱yɔke̱ya. Bamo̱ a fo̱ mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ baa gyaŋŋe̱ Kristoo awuye‑o pɛɛɛ, ne̱ baa taa wo̱re̱‑ɔ sa bamo̱. 31 Kristoo awuye‑o a kare̱ wo̱re̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ akatɔ a gyi bo̱ le̱e̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱. 32 Ne̱ Yudas na Silas ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ gye̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ‑ɔ a sa se̱ŋsa ne̱ ɔ sa kakpo̱nɔ na wɔre̱ bo̱ le̱e̱ ke̱bware̱suŋ si‑o bamo̱ ase̱ kyee. 33 Bamo̱ a kye̱na bamo̱ ase̱ mfe̱ŋ bo̱ fo̱ saŋ ko̱‑ɔ, ne̱ asɔre̱e̱ awuye a sa bamo̱ kpa fe̱yɛ bo̱ yɔ pe̱. Ne̱ Yudas a kiŋŋi yɔ bamo̱ ne̱ baa suŋ bamo̱‑ɔ ase̱. [ 34 Ne̱ Silas mɔ a waa mfɛɛre̱ fe̱yɛ o sii Ante̱yɔke̱ya mfe̱ŋ.] 35 Ne̱ Pɔɔl na Bar‑Nabas a kye̱na Ante̱yɔke̱ya kafwe̱e̱, ne̱ bamo̱ aa ase̱sɛ‑ɔ bwe̱e̱tɔ a nare̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo si.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl na Bar‑Nabas a brawe̱ abɛɛ se̱‑ɔ

36 Amɔ bo̱ fo̱ saŋ ko̱‑ɔ, ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ gywii Bar‑Nabas fe̱yɛ, “Sa a ane̱ kiŋŋi ya ka ane̱ ako̱so̱bɛɛ ne̱ ane̱ a tɔwe̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ase̱ŋ gywii bamo̱‑ɔ kanɔ, na ane̱ nya ŋu ane̱ŋ ne̱ bo̱ te bo̱ du‑o.” 37 Ne̱ Bar‑Nabas yɛ, “Yooo,” ne̱ ɔ yɛ ɔ yo̱rɔwe̱ fe̱yɛ bamo̱ aa Yohanee Maak yɔ. 38 Amaa Pɔɔl mo̱ŋ fa fe̱yɛ a de kpa ane̱ŋ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ kye̱na bamo̱ ase̱ bo̱ fo̱ bamo̱ kusuŋ‑o kɛɛ, ne̱ oo kiŋŋi yɔwe̱ bamo̱ bo̱ sii Pamfiliya swe̱e̱re̱ se̱. 39 Ne̱ baa gyiiri ikii, ne̱ baa brawe̱ abɛɛ se̱, ne̱ Bar‑Nabas a sa ne̱ mò̱ aa Maak a taa ko̱re̱e̱ kye̱na‑rɔ yɔ Kiprus kwii si. 40 Ne̱ Pɔɔl a lee Silas, ne̱ mò̱ aa mò̱ a yɔ. Ne̱ Kristoo awuye‑o a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ na Wuribware̱ gya bamo̱ kamɛɛ yaa bamo̱. 41 Ne̱ baa yɔ Siriya na Kilikiya* e̱swe̱e̱re̱ se̱ a asɔre̱e̱ awuye‑o ase̱ ya tɔwe̱ abware̱se̱ŋ bo̱ sa bamo̱ a bo̱ kra bamo̱ ke̱bware̱suŋ‑o‑ro keŋkeŋ.

16

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a yɔ mò̱ kpa nyɔse̱po̱‑ɔ na ɔ ya tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ

1 Ne̱ Pɔɔl a yɔ De̱re̱be̱e̱ maŋ‑nɔ kyo̱ŋ yɔ Lisitra maŋ‑nɔ, mfe̱ŋ ne̱ Kristoonyi ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Timotii‑o bo̱‑ɔ. Mò̱ nyi gbaa gye̱ Kristoonyi ne̱e̱, ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ gye̱ Yudaanyi. Amaa Timotii mò̱ se̱ fe̱raa gye̱ Griikinyi ne̱e̱. 2 Timotii bware Kristoo akɔɔre̱gyipo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Lisitra na Ikoniyum‑o pɛɛɛ ase̱. 3 Pɔɔl a kpa fe̱yɛ mò̱ aa Timotii yɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ te̱ŋ Timotii ko̱twe̱e̱tu. Ke̱tɔ se̱ ne̱ ɔɔ waa ane̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Yudaa awuye ne̱ bo̱ te mfe̱ŋ‑ɔ nyi fe̱yɛ Timotii mò̱ se̱ gye̱ Griikinyi. Amo̱se̱‑ɔ bamo̱ ase̱ Timotii gbaa gye̱ Griikinyi ne̱e̱.

4 Bamo̱ a naa e̱maŋ amo̱ se̱‑ɔ na ba kaapo̱ Kristoo awuye‑o mbraa ne̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ na asɔre̱e̱ abre̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ a kyo̱rɛɛ sa bamo̱‑ɔ. Ne̱ baa tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ gya ane̱ŋ a mbraa‑ɔ se̱. 5 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ asɔre̱e̱ awuye‑o pɛɛɛ ko̱kɔɔre̱gyi a waa ko̱kyɔ, ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a bo̱ tii bamo̱ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kaapo̱ Pɔɔl dee‑ro ane̱ŋ ne̱ ɔ yɔ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ

6 Ne̱ baa bo̱rɔ kyo̱ŋ Firigiya na Galatiya e̱swe̱e̱re̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o mo̱ŋ sa bamo̱ kpa fe̱yɛ bo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ swe̱e̱re̱ amo̱ pɛɛɛ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Asiya‑o si. 7 Saŋ ne̱ baa fo̱ Misiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, ne̱ baa kpa fe̱yɛ bo̱ kii bo̱rɔ kigyise si yɔ Bitiniya swe̱e̱re̱ se̱, amaa Yeesuu a kufwiiŋe‑o mo̱ŋ sa bamo̱ kpa. 8 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ baa kya se̱ bo̱rɔ Misiya swe̱e̱re̱ se̱ ane̱ŋ‑aaa, ne̱ baa bo̱ fo̱ ɔpo̱o̱ kɛɛ Trowas maŋ‑nɔ. 9 Ke̱mo̱ kanye, ne̱ Pɔɔl a ku dee fe̱yɛ ɔ de̱e̱re̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ ɔpo̱o̱ nno̱ŋ a bo̱ŋbe̱‑ɔ se̱, na ɔnyare̱ ko̱ ye̱re̱ ɔ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ e̱ ko̱re̱ fo̱, ba mfe̱e̱ bo̱ kya ane̱‑rɔ.” 10 Pɔɔl a de̱ŋ ku dee amo̱‑ɔ, ne̱ ane̱ a waa siraa na ane̱ yɔ Makedoniya, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a fa mfɛɛre̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ane̱ yɔ mfe̱ŋ ya tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si gywii ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Lidiya a kii Kristoonyi Filipii‑o

11 Ne̱ ane̱ a taa ko̱re̱e̱ le̱e̱ Trowas yɔ Samotrakee kwii si. Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ ane̱ a yɔ Niyapolis maŋ‑nɔ. 12 Mfe̱ŋ ne̱ ane̱ a le̱e̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ ne̱ ane̱ a nare̱ ayaa‑rɔ yɔ Filipii ne̱ ɔ gye̱ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱ maŋ dabe̱‑ɔ se̱. Roma awuye ya pwɛɛ maŋ amo̱. Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ gya Roma mbraa se̱. Ane̱ a gyi ŋke kafwe̱e̱ ko̱ mfe̱ŋ.

13 Ane̱ a fo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, kukyure kake ne̱ ke̱ gya se̱‑ɔ, ne̱ ane̱ a yɔ bo̱ŋ kɛɛ ya buwi kpa Yudaa awuye ne̱ bo̱ te maŋ‑ɔ‑rɔ a mfe̱ŋ ne̱ ba gyaŋŋe̱ ba suŋ Wuribware̱‑ɔ. Ne̱ ane̱ a to̱ bamo̱ a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ bo̱ŋ kɛɛ. Akye̱e̱ dooo e̱ bo̱ mfe̱ŋ. Ne̱ ane̱ a kye̱na, ne̱ ane̱ aa akye̱e̱‑ɔ a sa se̱ŋsa. 14 Akye̱e̱ amo̱ ne̱ ane̱ a sa se̱ŋsa gywii‑o ɔko̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Lidiya. Ɔ gye̱ awaagya timaa ofepo̱ ne̱e̱, ne̱ ɔɔ le̱e̱ Tiyatira maŋ ne̱ ɔ bo̱ Asiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Ɔkye̱e̱ amo̱ i suŋ Wuribware̱ nɛɛnɛɛ. Ne̱ Wuribware̱ a buŋŋi mò̱ mfɛɛre̱ na ɔ kɔɔre̱ ase̱ŋ ne̱ Pɔɔl e̱ tɔwe̱‑ɔ gyi. 15 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Lidiya na mò̱ lɔŋ‑nɔ awuye pɛɛɛ a bɔ asuu. Amo̱ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii ane̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ya fa fe̱yɛ mo̱ a kɔɔre̱ Yeesuu gyi kase̱ŋtiŋ fe̱raa, mo̱nꞌ bo̱ so̱we̱ mo̱ lɔŋ‑nɔ.” Ne̱ ɔɔ po̱pɔre̱ ane̱, ne̱ ane̱ a yɔ.

Ane̱ŋ ne̱ baa tii Pɔɔl na Silas tiikpa Filipii‑o

16 Ŋke ŋko̱ ane̱ a yɔ ke̱bware̱ko̱re̱kpa‑ɔ, ne̱ ke̱nya kakye̱e̱sɛɛ ko̱ ne̱ kagyaa te mò̱ se̱‑ɔ, ne̱ amo̱se̱‑ɔ ɔ taare̱ ɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ waa nyaŋe̱‑ɔ a gyaŋŋaa ane̱. Ɔɔ nya atanne̱ bwe̱e̱tɔ bo̱ le̱e̱ mò̱ ŋkperi amo̱‑rɔ sa mò̱ anyaŋpe̱. 17 Ne̱ ɔɔ gya ane̱ aa Pɔɔl se̱ ɔ fɛɛ‑rɔ ɔ gya se̱ fe̱yɛ, “Ase̱sɛ mɔ gye̱ Nyiŋkpe̱ŋ-kyo̱ŋ-atɔ‑pɛɛɛ-Bware̱ mò̱ ayaafɔre̱ ne̱e̱! Ba tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱‑ɔ ba gywii mo̱ne̱!” 18 Ɔɔ waa ane̱ŋ bo̱ gya ane̱ se̱ kyee. Ne̱ ŋkee Pɔɔl a nyite kpo̱ne̱, ne̱ oo buruwaa tɔwe̱ gywii kagyaa ne̱ ka te kakye̱e̱sɛɛ amo̱ se̱‑ɔ fe̱yɛ, “Yeesuu Kristoo ke̱nyare̱‑rɔ, ŋ yɛ fo̱ ko̱so̱ le̱e̱ kakye̱e̱sɛɛ amo̱ se̱!” Puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ kagyaa amo̱ a ko̱so̱ le̱e̱ kakye̱e̱sɛɛ amo̱ se̱.

19 Amɔ kakye̱e̱sɛɛ‑ɔ mò̱ anyaŋpe̱ a ŋu fe̱yɛ kpa ne̱ bo̱ ye̱re̱ se̱ ba nya atanne̱‑ɔ a lo̱we̱‑ɔ, ne̱ baa kra Pɔɔl na Silas, ne̱ baa gyiiri bamo̱ yaa iwurekpa. 20 Ne̱ baa yaa bamo̱ Roma awuye ase̱ŋgyipo̱‑ɔ akatɔ‑rɔ, ne̱ bo̱ yɛ, “Ase̱sɛ mɔ gye̱ Yudaa awuye ne̱e̱, ne̱ ba waa ase̱ŋ bɔye̱ ane̱ maŋ‑ɔ‑rɔ. 21 E̱kpa ne̱ i kye ane̱ mbraa‑ɔ ne̱ ba kaapo̱. Ane̱ mɔ, ane̱ maa taare̱ a ane̱ gya bamo̱ e̱kpa‑ɔ se̱, na ane̱ waa ke̱tɔ ne̱ bamo̱ e̱kpa‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ gye̱ Roma awuye ne̱e̱.”

22 Amo̱ fe̱raa ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ a tii bamo̱ bɛɛko̱‑ana se̱, ne̱ baa waa Pɔɔl na Silas awo̱re̱fɔɔ. Ne̱ ase̱ŋgyipo̱‑ɔ a lee Pɔɔl na Silas awaagya na e̱kaare̱, ne̱ baa sa kpa fe̱yɛ bo̱ da bamo̱ ko̱kyo̱kywe̱e̱. 23 Bamo̱ a da bamo̱ ko̱kyo̱kywe̱e̱ bwe̱e̱tɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ baa taa bamo̱ yaa tii, ne̱ bo̱ yɛ mò̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ tiikpa amo̱ se̱‑ɔ twe̱e̱ ke̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ nɛɛnɛɛ. 24 Bamo̱ a sa mò̱ kanɔ ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ taa Pɔɔl na Silas waa ke̱kyaŋ amo̱ ke̱mo̱ ne̱ ke̱ bo̱ do̱dɔ‑rɔ‑ɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ da bamo̱ paŋ na e̱kpe̱e̱ mfe̱ŋ. Ne̱ ŋkee ɔɔ twe̱e̱‑rɔ nɛɛnɛɛ.

25 Amɔ waa kaye̱ nse̱na‑ɔ, ne̱ Pɔɔl na Silas a kyɔ le̱e̱ ba ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ na ba waa asɔre̱e̱ iliŋ ba sa Wuribware̱. Na ase̱sɛ ne̱ bamo̱ gbaa baa tii bamo̱‑ɔ i nu bamo̱ ase̱. 26 Puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ swe̱e̱re̱ a le̱ŋkpaŋ keŋkeŋ, ne̱ aa le̱ŋkpaŋ akyaŋ ne̱ baa tii bamo̱ amo̱‑rɔ‑ɔ pɛɛɛ mɔ le̱e̱ amo̱ so̱so̱ yaa bo̱ fo̱ kaase̱. Mfe̱ŋ ne̱ akyaŋ amo̱ a e̱po̱ne̱‑ɔ pɛɛɛ a taye̱, ne̱ agbarabi ne̱ baa bo̱ ŋure ase̱sɛ ne̱ baa tii‑o bo̱ kya ke̱kyaŋ‑ɔ a saŋŋe̱ le̱e̱ ke̱kyaŋ‑ɔ se̱. 27 Ne̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ a kyiŋŋi, ne̱ oo ŋu fe̱yɛ akyaŋ a e̱po̱ne̱‑ɔ a taye̱‑ɔ. Ne̱ ɔ fa ne̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ a se̱re̱ le̱e̱ ne̱e̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ oo gyiiri mò̱ ke̱paŋ lee a ɔ bo̱ mɔɔ mò̱ e̱ye̱e̱. 28 Amaa Pɔɔl a faa‑rɔ keŋkeŋ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ma mɔɔ fo̱ e̱ye̱e̱! Ane̱ pɛɛɛ bo̱ mfe̱e̱!” 29 Ne̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ amo̱ a sa ne̱ baa baa mò̱ fetiri, ne̱ ɔɔ waa me̱naŋ lwee ke̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ ya kpuni aŋurii Pɔɔl na Silas akatɔ‑rɔ na ɔ yo̱ŋ. 30 Ne̱ oo lee bamo̱ baa kawu, ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Abre̱sɛ, e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ e̱ waa a Wuribware̱ mo̱rɔwe̱ mo̱‑ɔ ne̱e̱?” 31 Ne̱ baa be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ aa fo̱ lɔŋ‑nɔ awuye ya kɔɔre̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo gyi, Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱.” 32 Ne̱ baa tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mò̱ aa mò̱ lɔŋ‑nɔ awuye pɛɛɛ. 33 Ke̱mo̱ kanye amo̱ dɛɛ ne̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ amo̱ a ya ba nkyu bo̱ kpɛɛ bamo̱ e̱lɔ ne̱ baa nya bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ maŋ ase̱ŋgyipo̱‑ɔ a da bamo̱ ko̱kyo̱kywe̱e̱‑ɔ se̱. Ne̱ baa bɔ mò̱ aa mò̱ lɔŋ‑nɔ awuye asuu puri amo̱‑rɔ. 34 Ne̱ ɔɔ yaa Pɔɔl na Silas mò̱ lɔŋ‑nɔ ya sa bamo̱ ateese, ne̱ baa gyi. Ne̱ mò̱ aa mò̱ lɔŋ‑nɔ awuye akatɔ a gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ ŋkee fe̱raa baa kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi.

35 Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ Roma awuye ase̱ŋgyipo̱‑ɔ a suŋ purisii awuye ya tɔwe̱ gywii ɔde̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ ɛ, “Sa a anyare̱ amo̱ kpa a bo̱ nare̱.” 36 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ne̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ amo̱ a tɔwe̱ gywii Pɔɔl fe̱yɛ, “Ase̱ŋgyipo̱‑ɔ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ n taye̱ mo̱ne̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ nare̱, Wuribware̱ yaa mo̱ne̱ dame̱naŋsɛ.” 37 Ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ gywii purisii awuye‑o fe̱yɛ, “Ane̱ mo̱ŋ waa ke̱se̱ŋ bɔye̱ ko̱ hare̱e̱ baa bu ane̱ ke̱pɔ, amaa bamo̱ mɔ baa da ane̱ ko̱kyo̱kywe̱e̱ lamaŋ‑nɔ, na ane̱ mɔ ane̱ gbaa ane̱ gye̱ Roma maŋ agyi ne̱e̱. Ne̱ baa tii ane̱ tiikpa. Ne̱ mbe̱yɔmɔ ba kpa a bo̱ kwe̱e̱rɔ taye̱ ane̱. Ane̱ maa sure! Roma awuye ase̱ŋgyipo̱‑ɔ fɔŋfɔŋ ba mfe̱e̱ na bo̱ bo̱ lee ane̱.” 38 Ne̱ purisii awuye‑o a ya tɔwe̱ gywii Roma awuye ase̱ŋgyipo̱‑ɔ. Bamo̱ a nu fe̱yɛ Pɔɔl na Silas gye̱ Roma maŋ agyi ne̱e̱‑ɔ,† ne̱ kufu a nya bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ baa waa bamo̱ bo̱rɔkraa. 39 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ne̱ baa ya waa bamo̱ kisiri, ne̱ baa taye̱ bamo̱, ne̱ baa ko̱re̱ bamo̱ fe̱yɛ bo̱ le̱e̱ maŋ‑ɔ‑rɔ. 40 Ne̱ Pɔɔl na Silas a le̱e̱ tiikpa‑ɔ yɔ Lidiya lɔŋ‑nɔ. Mfe̱ŋ ne̱ bamo̱ aa bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o a gyaŋŋe̱, ne̱ baa tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ a sa wɔre̱‑ɔ gywii bamo̱, ne̱ baa nare̱ bo̱ yii.

17

Ke̱tɔ ne̱ Pɔɔl na Silas a waa Tisalonikaa maŋ‑nɔ‑ɔ

1 Ne̱ Pɔɔl na Silas a bo̱rɔ Amfipolis na Apoloniya e̱maŋ‑nɔ, ne̱ baa ba Tisalonikaa maŋ‑nɔ. 2 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl kyɔ ɔ waa saŋ ke̱maa‑ɔ, ɔɔ yɔ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ ne̱ Yudaa awuye ne̱ bo̱ te mfe̱ŋ‑ɔ de‑o‑ro. Ne̱ ɔɔ kaapo̱ bamo̱ abware̱se̱ŋ, na ɔ po̱pɔre̱ bamo̱ fe̱yɛ bo̱ kɔɔre̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ gyi. Ne̱ baa sa mò̱ kpa nkyureke nsa bo̱ gya abɛɛ se̱. 3 Ne̱ ɔɔ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kristoo ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ Yudaa awuye ase̱‑ɔ tiri fe̱yɛ o gyi awo̱re̱fɔɔ, na o wu, na o kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ Yeesuu ase̱ŋ gywii bamo̱. Ne̱ ŋkee ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Yeesuu mɔ e̱ gye̱ Kristoo amo̱ ne̱ Wuribware̱ a suŋ ane̱ ase̱‑ɔ.”

4 Ne̱ Yudaa awuye bo̱ko̱ a kɔɔre̱ gyi, ne̱ baa tii Pɔɔl na Silas si. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ akye̱e̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱ bo̱ko̱ na Griiki awuye ne̱ ba suŋ Wuribware̱‑ɔ bwe̱e̱tɔ a tii Pɔɔl na Silas si. 5 Ne̱ Yudaa awuye‑o bo̱ko̱ mɔ a le̱e̱ ba ka Pɔɔl na Silas ko̱kwe̱e̱, ne̱ baa kpɔwe̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ naa mbo̱re̱ se̱, ne̱ bo̱ mo̱ŋ bo̱ ko̱ko̱rɔ‑ɔ bo̱ gyaŋŋe̱. Ne̱ baa le̱e̱ ba waa e̱lawo̱ na kusuŋ bɔye̱ maŋ‑ɔ‑rɔ. Bamo̱ a nyi fe̱yɛ Pɔɔl na Silas a bo̱ so̱we̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yasɔŋ a lɔŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ baa tii lɔŋ amo̱ ba kpa bamo̱, na bo̱ lee bamo̱ baa lamaŋ‑ɔ‑rɔ. 6 Amaa bamo̱ a mo̱ŋ ŋu bamo̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ baa gyiiri Yasɔŋ na bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o bo̱ko̱ yaa maŋ‑ɔ abre̱sɛ akatɔ‑rɔ, na ba fɛɛ‑rɔ fe̱yɛ, “Anyare̱ ko̱ a ba ane̱ maŋ mɔ‑rɔ, ne̱ baa waa ase̱ŋ bɔye̱ to̱ŋ ke̱maa ne̱ baa bo̱rɔ‑ɔ. 7 Ne̱ Yasɔŋ a kɔɔre̱ bamo̱ bo̱ waa mò̱ lɔŋ‑nɔ. Ba nye̱ra ane̱ mbraa ne̱ Roma owure dabe̱‑ɔ a sa ane̱‑ɔ ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ yɛ owure ko̱ be̱e̱ ɔ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yeesuu.” 8 Bamo̱ a tɔwe̱ faanɛɛ‑ɔ, ne̱ aa tɔɔraa ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ baa gyaŋŋe̱ a bo̱ nu ase̱ŋ‑ɔ na maŋ‑ɔ abre̱sɛ‑ɔ, ne̱ baa le̱e̱ ba waa e̱lawo̱. 9 Ne̱ ŋkee maŋ‑ɔ abre̱sɛ‑ɔ a sa ne̱ Yasɔŋ na mò̱ bɛɛko̱‑ana a taa atanne̱ ko̱ bo̱ be̱ya bamo̱ ase̱ na ke̱tɔ kaapo̱ fe̱yɛ ase̱ŋ ya be̱e̱ ba, bo̱ ma lɛɛ nya bamo̱ atanne̱‑ɔ. Ne̱ baa yɔwe̱ bamo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱.

Pɔɔl na Silas ko̱yɔ Beroya‑o

10 Kanye a de̱ŋ fo̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o a ba Pɔɔl na Silas bo̱ kyo̱ŋwe̱ Beroya maŋ‑nɔ. Bamo̱ a fo̱‑ɔ, ne̱ baa yɔ Yudaa awuye a ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ. 11 Mfe̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ gye̱ ase̱sɛ timaa bo̱ kyɔ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Tisalonikaa maŋ‑nɔ‑ɔ. Bamo̱ a nu abware̱se̱ŋ bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si‑o, ne̱ baa kpa ane̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ, ne̱ baa pee akatɔ suye abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ase̱ŋ kake ke̱maa na bo̱ ke̱e̱ fe̱yɛ ase̱ŋ ne̱ Pɔɔl e̱ tɔwe̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ aaa! 12 Ne̱ Yudaa awuye bwe̱e̱tɔ na Griiki akye̱e̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱ ko̱ na Griiki anyare̱ bwe̱e̱tɔ a kɔɔre̱ ase̱ŋ‑ɔ gyi.

13 Amaa saŋ ne̱ Yudaa awuye ne̱ bo̱ bo̱ Tisalonikaa‑o a nu fe̱yɛ Pɔɔl a kaapo̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ Beroya gbaa‑ɔ, ne̱ baa sa ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ mo̱ŋ bo̱ ko̱ko̱rɔ‑ɔ a baa ase̱ŋ maŋ‑ɔ‑rɔ bo̱ kye Pɔɔl. 14 Puri amo̱‑rɔ, ne̱ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o a yaa Pɔɔl ɔpo̱o̱ kɛɛ, amaa Silas na Timotii fe̱raa a sii Beroya mfe̱ŋ. 15 Ne̱ bamo̱ ne̱ baa yaa Pɔɔl ɔpo̱o̱ kɛɛ‑ɔ a yaa mò̱ ya bo̱ fo̱ hare̱e̱ Atɛnis maŋ‑nɔ,† ne̱ baa kiŋŋi ba Beroya, ne̱ baa taa ŋkra le̱e̱ Pɔɔl ase̱ baa Silas na Timotii fe̱yɛ bo̱ waa me̱naŋ ba mò̱ ase̱ mfe̱ŋ ne̱ ɔ bo̱‑ɔ.

Ke̱tɔ ne̱ Pɔɔl a waa Atɛnis‑o

16 Pɔɔl saŋ o gywii Silas na Timotii Atɛnis maŋ‑nɔ‑ɔ, mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ a nye̱ra bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ oo ŋu ikisi bwe̱e̱tɔ maŋ amo̱‑rɔ‑ɔ se̱. 17 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ mò̱ aa Yudaa awuye na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye, ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ, ne̱ ba suŋ Wuribware̱‑ɔ e̱ gyaŋŋe̱ bamo̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ Pɔɔl e̱ kaapo̱ bamo̱ abware̱se̱ŋ ɔ po̱pɔre̱ bamo̱ na bo̱ kɔɔre̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ gyi. Ne̱ ŋkee kake ke̱maa ɔ naa ko̱lɔŋde̱ ne̱ ke̱ maa ke̱gya‑rɔ‑ɔ ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ o gywii bamo̱ ne̱ ɔ to̱ mfe̱ŋ‑ɔ. 18 To, akaapo̱po̱ ko̱ mɔ bo̱ mfe̱ŋ. Bamo̱ bo̱ko̱ gye̱ Ipikurus‑o† awuye (ne̱ bo̱ gya ke̱tɔ ne̱ Ipikurus‑o, ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ɔɔ dɛɛ kye̱na‑ɔ, a kaapo̱‑ɔ se̱‑ɔ). Bo̱ko̱ mɔ gye̱ Stowaa awuye (ne̱ bo̱ gya ke̱tɔ ne̱ Senoo ne̱ mò̱ gbaa a dɛɛ kye̱na Ipikurus a mbe̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ a kaapo̱‑ɔ se̱). Ne̱ baa le̱e̱ ba gyiiri Pɔɔl ikii, ne̱ bo̱ko̱ yɛ, “Nte̱tɔ ne̱ adabe̱dabe̱se̱ŋ wuye mɔ e̱ tɔwe̱ ne̱e̱?” Ne̱ bo̱ko̱ mɔ yɛ, “A waa to̱ŋ ko̱ ikisi po̱pwɛɛ ko̱ ase̱ŋ ne̱ ɔ tɔwe̱‑ɔ.” Ke̱tɔ se̱ ne̱ baa tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Pɔɔl e̱ kaapo̱ Yeesuu ase̱ŋ, na ɔ kaapo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ i kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro. 19 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa yaa Pɔɔl bamo̱ se̱ŋgyikpa ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Ariyopagus‑o. Ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ kaapo̱ ane̱‑rɔ ke̱kaapo̱ po̱pwɛɛ mɔ ne̱ fo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ. 20 Ase̱ŋ amo̱ ako̱ ne̱ ane̱ i nu fe̱yɛ fo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ gye̱ ase̱ŋ po̱pwɛɛ ane̱ ase̱. Ane̱ mɔ ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ nu amo̱ kaase̱.”

21 Mbe̱yɔmɔ Atɛnis maŋ agyi‑o na afɔ ne̱ bo̱ te mfe̱ŋ‑ɔ, a mo̱ŋ tiri bamo̱ fe̱yɛ bo̱ ba bamo̱ saŋ pɛɛɛ ba tɔwe̱ ase̱ŋ, na ba nu ase̱ŋ po̱pwɛɛ ne̱ aa ba‑ɔ.

22 Ne̱ Pɔɔl a ko̱so̱ ye̱re̱ se̱ŋgyikpa‑ɔ mfe̱ŋ, ne̱ ɔ yɛ, “Abre̱sɛ, mo̱ a ŋu fe̱yɛ kpa ke̱maa se̱ mo̱ne̱ Atɛnis awuye mo̱ne̱ akatɔ i gyi ikisi bwe̱e̱tɔ kusuŋ si. 23 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a nare̱ mo̱ne̱ maŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ mo̱ a de̱e̱re̱ mfe̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ i suŋ mo̱ne̱ ikisi‑o. Ne̱ mo̱ a ŋu fe̱yɛ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ maa kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ paŋ kisi ko̱ kusuŋ‑o si‑o, mo̱ne̱ a pwɛɛ lɔŋŋɔkpa ko̱ bo̱ ye̱ra. Ne̱ mo̱ne̱ a kyo̱rɛɛ bo̱ dɔŋŋɔ afo̱re̱ ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ pwɛɛ mò̱ bo̱ ye̱ra‑ɔ se̱ fe̱yɛ, ‘Lɔŋŋɔkpa mɔ gye̱ ɔko̱ ne̱ ane̱ i suŋ, ne̱ ane̱ mo̱ŋ nyi mò̱ ke̱nyare̱‑ɔ lee‑o.’ To, mò̱ ne̱ mo̱ne̱ i suŋ mò̱, na mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi mò̱‑ɔ, ne̱ mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ a n gywii mo̱ne̱‑ɔ. 24 Mò̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Wuribware̱. Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ twe̱e̱ kaye̱ na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ kamo̱‑rɔ‑ɔ. Mò̱ e̱ gye̱ ke̱tɔ ke̱maa nyaŋpe̱, so̱so̱ na kaase̱. Amo̱se̱‑ɔ ɔ mo̱ŋ te isuŋkpa akyaŋ ne̱ ase̱sɛ a pwɛɛ‑ɔ‑rɔ. 25 Mò̱‑ɔ mò̱ maa kpa ko̱tɔko̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ kusuŋ ne̱ ane̱ a waa‑ɔ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa ɔke̱maa mɔ ŋkpa na ŋe na ke̱tɔ ke̱maa. 26 Ne̱ ɔɔ twe̱e̱ se̱sɛ dimaadi, ne̱ ɔɔ bo̱rɔ se̱sɛ ko̱ŋko̱ amo̱ se̱ bo̱ waa nsuro ase̱sɛ pɛɛɛ, ne̱ ɔɔ sa ne̱ baa kye̱na kaye̱‑rɔ pɛɛɛ. Na pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ twe̱e̱ se̱sɛ‑ɔ, ɔɔ kyɔ tɔwe̱ saŋ na mfe̱ŋ ne̱ ɔke̱maa e̱ kye̱na‑ɔ. 27 Wuribware̱ a waa faanɛɛ ne̱e̱ a bo̱ nya buwi kpa mò̱, na saŋse̱ bo̱ ŋu mò̱ saŋ ne̱ ba buwi ba kpa mò̱‑ɔ. Kase̱ŋtiŋ mò̱ aa ɔke̱maa ase̱ mo̱ŋ bo̱ e̱fɔ. 28 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ aliŋwaapo̱‑ɔ ɔko̱ a kyo̱rɛɛ‑ɔ,

‘Mò̱ ya sa ne̱ ane̱ te, ne̱ ane̱ naa,

ne̱ ɔɔ waa ane̱ ke̱tɔ ne̱ ane̱ gye̱‑ɔ.’

Ne̱ mo̱ne̱ aliŋwaapo̱‑ɔ bo̱ko̱ mɔ a kyo̱rɛɛ fe̱yɛ,

‘Ane̱ gbaa ane̱ gye̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ ne̱e̱.’

29 Ane̱ a tɛɛ ane̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ fe̱raa, ane̱ ma fa fe̱yɛ mò̱ kudugyi du ne̱e̱ fe̱yɛ kisi ne̱ nyiŋkpasɛ ne̱ o nyi‑ro‑o a ba atanne̱ pipee bɛɛɛ afufuri bɛɛɛ ke̱fo̱re̱ bo̱ waa‑ɔ. 30 Wuribware̱ a nyite ke̱tɔ ne̱ baa waa saŋ ne̱ bo̱ mo̱ŋ nyi Wuribware̱ na mò̱ e̱kpa‑ɔ. Amaa mbe̱yɔmɔ saŋ a fo̱ fe̱yɛ ɔ sa to̱ŋ ke̱maa ase̱sɛ kanɔ fe̱yɛ bo̱ nu bamo̱ e̱ye̱e̱, na bo̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ. 31 A le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ sa kake na ɔnyare̱ ko̱ ne̱ oo lee‑o bo̱ gyi kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ nɛɛnɛɛ‑ɔ. Ɔɔ ba ɔnyare̱ amo̱ a kikyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o bo̱ kaapo̱ ɔke̱maa amo̱‑ɔ.”

32 Saŋ ne̱ baa nu Pɔɔl a tɔwe̱ kikyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ a mɔse̱ mò̱, ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ mɔ yɛ, “Ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ be̱e̱ tɔwe̱ amo̱ gywii ane̱ saŋ ko̱.” 33 Ne̱ Pɔɔl a le̱e̱ ngyaŋŋe̱ amo̱‑rɔ mfe̱ŋ. 34 Ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ a bo̱ tii Pɔɔl si, ne̱ baa kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi. Bamo̱‑rɔ bo̱ko̱ e̱ gye̱ Diyonisiyus ne̱ ɔ gye̱ Ariyopagus ase̱ŋgyipo̱‑ɔ ɔko̱, ne̱ oo nu Pɔɔl ase̱ŋ‑ɔ, na ɔkye̱e̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Damaris‑o, na ase̱sɛ ko̱ be̱e̱.

18

Ke̱tɔ ne̱ Pɔɔl a waa Korintoo maŋ‑nɔ‑ɔ

1 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ, ne̱ Pɔɔl a le̱e̱ Atɛnis yɔ Korintoo maŋ‑nɔ. 2 Ne̱ Yudaanyi ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Akwila, ne̱ baa ko̱we̱ mò̱ Pontus swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Mò̱ aa mò̱ ka ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Prisikila‑o a tu yɔ Italiya swe̱e̱re̱ ya kye̱na mfe̱ŋ a maŋ dabe̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Roma‑o. Amaa Roma owure dabe̱ Kilawudiyus a sa mbraa fe̱yɛ Yudaa awuye pɛɛɛ ne̱ bo̱ bo̱ Roma maŋ‑nɔ‑ɔ le̱e̱ Roma mfe̱ŋ. Amo̱se̱‑ɔ Akwila na Prisikila a tu yɔ Korintoo maŋ‑nɔ. Ke̱tɔ mo̱ŋ kyee, ne̱ Pɔɔl a ba bo̱ to̱ bamo̱ mfe̱ŋ. Ne̱ ɔɔ yɔ ya ka bamo̱ kanɔ. 3 Ne̱ ɔɔ kye̱na bamo̱ ase̱, ne̱ mò̱ aa bamo̱ a waa kusuŋ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ aa bamo̱ e̱ waa kusuŋ ko̱ŋko̱ ne̱e̱. Taŋte̱e̱ akyaŋ kusuŋ ne̱ ba waa, amo̱ ne̱ Pɔɔl gbaa e̱ waa ne̱ ɔ nya atanne̱ o de ɔ sɔɔ ateese a o gyi. 4 Ŋkee kukyure kake ke̱maa, ɔ yɔ Yudaa awuye a ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ na ɔ ya tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii Yudaa awuye na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye, ne̱ ba gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ‑ɔ o de ɔ po̱pɔre̱ bamo̱ na bo̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi.

5 Saŋ ne̱ Silas na Timotii a le̱e̱ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱ bo̱ to̱ Pɔɔl‑ɔ, ne̱ ŋkee ɔɔ yɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa, ne̱ ɔ naa ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ kake ke̱maa o gywii Yudaa awuye‑o ɔ kaapo̱ fe̱yɛ Yeesuu e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ a ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ. 6 Amaa bo̱ fo̱ saŋ ko̱‑ɔ, amɔ baa kine Pɔɔl ase̱ŋ‑ɔ kunu, na ba tɔwe̱ ase̱ŋ ba kye mò̱ ke̱kaapo̱‑ɔ, na ba saare̱ mò̱. Amɔ mò̱‑ɔ mò̱ a kpo̱ŋkpaŋ mò̱ waagya se̱ e̱se̱ bo̱ sii mfe̱ŋ bo̱ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ ɔɔ yɔwe̱ bamo̱ ase̱ŋ sa bamo̱, na ɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ ya gyiiri mo̱ne̱ ke̱se̱bɔ, amo̱ fe̱raa ke̱tɔ a le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a kine mo̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱! Mbe̱yɔmɔ a mo̱ŋ lɛɛ a gye̱ mo̱ ase̱ŋ fe̱yɛ n tɔwe̱ gywii mo̱ne̱. Le̱e̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ yɔ, mo̱ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si a n gywii nde̱ se̱ awuye‑o ne̱e̱.” 7 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ yɔ ya kye̱na ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ Yudaanyi ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Tiitus Yusutus, ne̱ o suŋ Wuribware̱‑ɔ a lɔŋ‑ɔ‑rɔ. Mò̱ lɔŋ‑ɔ gye̱ ne̱ ɔ maa ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ ne̱e̱. 8 Amaa ase̱sɛ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ baa kɔɔre̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu gyi. Bamo̱ ɔko̱ e̱ gye̱ Krisipus, ne̱ saŋ amo̱ ɔ dɛɛ ɔ gye̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ, na mò̱ lɔŋ‑nɔ awuye‑o. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Korintoo awuye bwe̱e̱tɔ ne̱ baa nu Pɔɔl ase̱ŋ‑ɔ a kɔɔre̱ gyi, ne̱ baa bɔ asuu.

9 Ŋke ŋko̱ kanye, ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a tɔwe̱ dee‑ro gywii Pɔɔl fe̱yɛ, “Fo̱ ma se̱re̱ kufu, amaa kya se̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ, na fo̱ ma yɔwe̱. 10 A le̱e̱ fe̱yɛ n gya fo̱ kamɛɛ. Ɔko̱ maa taare̱ a ɔ waa fo̱ ke̱bɔye̱ ke̱maa, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ maŋ mɔ‑rɔ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ gye̱ mo̱ ase̱sɛ ne̱e̱.” 11 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Pɔɔl a kye̱na mfe̱ŋ kaapo̱ ase̱sɛ‑ɔ abware̱se̱ŋ kasu na ke̱be̱gya.

12 Saŋ ne̱ Galiyo a gyi Akaya swe̱e̱re̱ se̱ mfe̱ŋ a Roma kigominaa‑o, ne̱ Yudaa awuye‑o pɛɛɛ a gyaŋŋe̱, ne̱ baa kra Pɔɔl, ne̱ baa yaa mò̱ iwurekpa. 13 Ne̱ bo̱ yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ e̱ kpa a ɔ po̱pɔre̱ ase̱sɛ ne̱e̱ a bo̱ suŋ Wuribware̱ ane̱ŋ ne̱ a kye ane̱ mbraa‑ɔ ne̱e̱!”

14 Mfe̱ŋ, ne̱ Pɔɔl e̱ kpa a o lee kanɔ, ne̱ Gominaa Galiyo a tɔwe̱ gywii Yudaa awuye‑o fe̱yɛ, “Amo̱‑ɔ dɛɛ a gye̱ kusuŋ bɔye̱ bɛɛɛ ase̱ŋ bɔye̱ ko̱ ne̱ ɔɔ waa ne̱e̱, weetee mo̱ i gyi kanyite na n nu mo̱ne̱ ase̱. 15 Amaa amo̱ a gye̱ ase̱ŋkpare̱gyi ko̱ na anyare̱ ko̱ kaase̱ na mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ke̱bware̱suŋ mbraa‑ɔ fe̱raa, mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ e̱ gye̱ ne̱ mo̱nꞌ lɔŋŋɔ amo̱. Ma waa ane̱ŋ a ase̱ŋ‑ɔ se̱ŋgyipo̱!” 16 Ne̱ ɔɔ gya bamo̱ bo̱ le̱e̱ iwurekpa mfe̱ŋ. 17 Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a kra Sɔste̱nɛs ne̱ mbe̱yɔmɔ ɔ gye̱ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ, ne̱ baa da mò̱ se̱ŋgyikpa akatɔ‑rɔ mfe̱ŋ. Amaa a mo̱ŋ tɔɔraa Galiyo kafo̱ŋfwe̱e̱ gbaa.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a kiŋŋi yɔ asɔre̱e̱ awuye ase̱ Ante̱yɔke̱ya‑ɔ

18 Ne̱ Pɔɔl a kye̱na Korintoo awuye ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o ase̱ ŋke bwe̱e̱tɔ. Ne̱ ɔɔ le̱e̱ mfe̱ŋ, ne̱ mò̱ aa Prisikila na Akwila a bo̱rɔ nkyu si ba yɔ mò̱ aye̱ Siriya swe̱e̱re̱ se̱. Pwɛɛ ne̱ baa dɛɛ le̱e̱ Ke̱ŋkre̱ya maŋ‑nɔ lwee ko̱re̱e̱‑rɔ‑ɔ, ɔɔ kpɛɛ mò̱ kuŋu bo̱ le̱e̱ e̱taŋ ko̱ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ se̱. 19 Ne̱ baa te̱ŋ ɔpo̱o̱‑rɔ, ne̱ baa fo̱ Ifisus maŋ‑nɔ. Ne̱ ɔɔ yɔ Yudaa awuye ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑nɔ, ne̱ ɔɔ ya kaapo̱ bamo̱ abware̱se̱ŋ na ɔ po̱pɔre̱ bamo̱ fe̱yɛ bo̱ kɔɔre̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ gyi. 20 Ne̱ ase̱sɛ amo̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ kye̱na bamo̱ ase̱ kyee, amaa ɔ mo̱ŋ sure si sa bamo̱. 21 Amo̱se̱‑ɔ saŋ ne̱ ɔ yɔ‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ ya sure, m be̱e̱ mo̱ i kiŋŋi a m ba mo̱ne̱ ase̱.” Ne̱ ɔɔ le̱e̱ Ifisus mfe̱ŋ bo̱rɔ nkyu si o yii. Amaa Prisikila na Akwila a sii Ifisus maŋ‑nɔ.

22 Saŋ ne̱ ɔɔ fo̱ Kaye̱sare̱ya maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ya ka asɔre̱e̱ awuye‑o kanɔ. Ne̱ ɔɔ yɔ Ante̱yɔke̱ya.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a yɔ mò̱ kpa sase̱po̱‑ɔ na ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ

23 Mò̱ a kyee Ante̱yɔke̱ya maŋ‑nɔ kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ mfe̱ŋ bo̱rɔ Galatiya na Firigiya* e̱swe̱e̱re̱ se̱ yɔ ɔ sa mfe̱ŋ a Kristoo awuye‑o wɔre̱.

Ane̱ŋ ne̱ Prisikila na Akwila a kaapo̱ Apolos Wuribware̱ a e̱kpa‑ɔ‑rɔ‑ɔ

24 Saŋ amo̱ Yudaanyi ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Apolos, ne̱ baa ko̱we̱ mò̱ Alɛsandriya maŋ‑nɔ‑ɔ a ba Ifisus mfe̱ŋ. Ɔ taare̱ ɔ sa se̱ŋsa nɛɛnɛɛ, ne̱ o nyi abware̱se̱ŋ nɛɛnɛɛ. 25 Oo suye ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a ase̱ŋ‑ɔ e̱kpa‑rɔ dame̱naŋsɛ, ne̱ ɔɔ le̱ŋ mò̱ e̱ye̱e̱ keŋkeŋ ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ, na ɔ kaapo̱ Yeesuu ase̱ŋ kyɛɛkyɛɛ. Amaa ase̱ŋ‑ɔ mfe̱ŋ ne̱ oo nyi‑o e̱ gye̱ asuu suyo ne̱ Yohanee a bɔ‑ɔ. 26 Ne̱ ɔɔ waa kakpo̱nɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ. Saŋ ne̱ Prisikila na Akwila a nu mò̱ ase̱ŋ ne̱ ɔ tɔwe̱‑ɔ, ne̱ baa yaa mò̱ bamo̱ lɔŋ‑nɔ ya kaapo̱ mò̱ Wuribware̱ a e̱kpa‑ɔ‑rɔ kyɛɛkyɛɛ.

27 Ne̱ Apolos a waa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ɔ yɔ Akaya swe̱e̱re̱ se̱. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi, ne̱ bo̱ bo̱ Ifisus‑o a sure mò̱ ko̱yɔ‑ɔ se̱, ne̱ baa kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi, ne̱ bo̱ bo̱ Akaya‑ɔ fe̱yɛ, mò̱ ya ba, bo̱ kra mò̱ nɛɛnɛɛ. Saŋ ne̱ ɔɔ yɔ mfe̱ŋ‑ɔ, ɔɔ kya bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a ŋu bamo̱ e̱wɛɛ‑ɔ ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ baa bo̱ kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o‑ro bwe̱e̱tɔ. 28 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ ba ikii le̱ŋle̱ŋsɛ bo̱ gyi Yudaa awuye a e̱mo̱‑ɔ se̱ lamaŋ‑nɔ, ne̱ ɔɔ ba abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ Kristoo ne̱ baa kyo̱rɛɛ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ Yeesuu.

19

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a le̱e̱ ɔ waa mò̱ kusuŋ‑o Ifisus

1 Saŋ ne̱ Apolos a le̱e̱ Ifisus maŋ‑nɔ, ne̱ ɔɔ yɔ Akaya swe̱e̱re̱ se̱, ɔ bo̱ Korintoo maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ Pɔɔl a kya se̱ bo̱rɔ Asiya swe̱e̱re̱ se̱ ya fo̱ Ifisus. Ne̱ ɔɔ ya ŋu Yeesuu ase̱ŋ agyase̱po̱ bo̱ko̱. 2 Ne̱ oo bise bamo̱ fe̱yɛ, “Saŋ ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o, Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ywe̱e̱ mo̱ne̱ se̱ aaa?”

Ne̱ baa be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “Ane̱ mo̱ŋ tɛɛ nu gbaa fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o bo̱‑rɔ.”

3 Ne̱ Pɔɔl a be̱e̱ bise fe̱yɛ, “To, ne̱ ŋkee nte̱tɔ asuu ke̱bɔ ne̱ mo̱ne̱ a bɔ‑ɔ ne̱e̱.” Ne̱ bo̱ yɛ, “Asuu suyo ne̱ Yohanee a bɔ‑ɔ.”

4 Ne̱ Pɔɔl yɛ, “Yohanee Osuubɔpo̱‑ɔ a tɔwe̱ gywii ase̱sɛ fe̱yɛ bo̱ bɔ asuu bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ baa nu bamo̱ e̱ye̱e̱, ne̱ baa kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Yudaa awuye‑o fe̱yɛ bo̱ kɔɔre̱ mò̱ ne̱ ɔ ba kamɛɛ‑rɔ‑ɔ gyi. Mò̱ e̱ gye̱ Yeesuu‑o.” 5 Saŋ ne̱ baa nu amo̱‑ɔ, ne̱ baa bɔ asuu ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ. 6 Ne̱ Pɔɔl a ba mò̱ asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ se̱, ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ywe̱e̱ bamo̱ se̱, ne̱ baa sa e̱se̱ŋsa ne̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ maa nu e̱mo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ bamo̱‑ɔ. 7 Anyare̱ amo̱ e̱ waa fe̱yɛ kudu anyɔ.

8 Kukyure kake ke̱maa, ne̱ Pɔɔl a yɔ ke̱bware̱ko̱re̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ, na waa aferi asa na ɔ kaapo̱ abware̱se̱ŋ o gywii ase̱sɛ‑ɔ, ne̱ baa gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ‑ɔ, na kufu mo̱ŋ de mò̱. Ne̱ ɔɔ le̱ŋ e̱ye̱e̱ ɔ po̱pɔre̱ bamo̱ fe̱yɛ bo̱ kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ a kuwure‑o si‑o gyi. 9 Amaa bamo̱ bo̱ko̱ a waa ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ, ne̱ bo̱ mo̱ŋ sure si na bo̱ kɔɔre̱ ase̱ŋ‑ɔ gyi, ne̱ baa ye̱re̱ ngyaŋŋe̱ amo̱‑rɔ mfe̱ŋ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ bo̱ kye ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a e̱kpa‑ɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ Pɔɔl a le̱e̱ mfe̱ŋ taa bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o yaa mò̱ ase̱. Na kake ke̱maa mò̱ aa bamo̱ e̱ gyaŋŋe̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Tiranus‑o sukuu‑ro, ne̱ ɔ kaapo̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ ɔ po̱pɔre̱ ase̱sɛ fe̱yɛ bo̱ kɔɔre̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ gyi. 10 Ɔɔ me̱raa se̱ waa mfaanɛɛ nsu ŋnyɔ, amo̱se̱‑ɔ ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ bo̱ bo̱ Asiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, hare̱e̱ Yudaa awuye na Griiki awuye pɛɛɛ mɔ a nu ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu si.

Ane̱ŋ ne̱ asibeŋ awuye bwe̱e̱tɔ a bo̱ kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o

11 Na Wuribware̱ bɔ Pɔɔl se̱ ɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ dabe̱. 12 Hare̱e̱ mò̱ aŋke̱te̱e̱ na mprakɛɛ ne̱ ɔ dɛɛ o de‑o gbaa, baa taa mmo̱ yaa bamo̱ ne̱ ba lɔ‑ɔ ase̱, ne̱ bamo̱ alɔ a lo̱we̱. Ne̱ ibrisi a ko̱so̱ bamo̱ ne̱ i te bamo̱ se̱‑ɔ se̱.

13-14 Amɔ Yudaa awuye ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ bamo̱ kusuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ nare̱ de̱e̱ gya ibrisi bo̱ ko̱so̱ ase̱sɛ se̱. To, ase̱sɛ asunoo ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ bo̱ gye̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Sikeeba‑o mò̱ gyi‑ana, ne̱ ba waa ane̱ŋ a kusuŋ‑o. Bamo̱ a ŋu Pɔɔl e̱ gya ibrisi ɔ ko̱so̱ ase̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ baa le̱ŋ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ bo̱ ba ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ke̱nyare̱ bo̱ waa ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl e̱ waa‑ɔ. Ne̱ baa tɔwe̱ gywii ibrisi ne̱ i te ɔnyare̱ ko̱ se̱‑ɔ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Mo̱ a sa fo̱ kanɔ Yeesuu ne̱ Pɔɔl e̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ ke̱nyare̱‑rɔ, ko̱so̱ ɔnyare̱ mɔ se̱.” 15 Amaa ibrisi‑o a tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Ŋ nyi Yeesuu, ne̱ ŋ nyi Pɔɔl ase̱ŋ, ne̱ mo̱ne̱ nsɛ‑ana e̱ gye̱ mo̱ne̱?” 16 Ne̱ ɔnyare̱ ne̱ ibrisi te mò̱ se̱‑ɔ a lwee bamo̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ da bamo̱ keŋkeŋ kyaŋŋe̱ bamo̱ atɔ buŋsɛ‑rɔ. Ne̱ baa se̱re̱ le̱e̱ mò̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ, na bamo̱ ŋyo̱wɔre̱ se̱ a swɛɛ swɛɛ na n le̱e̱ mbo̱gya na bo̱ko̱ mɔ a le̱e̱ ke̱te̱bɔŋburoŋ.

17 Ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ Ifisus maŋ‑nɔ‑ɔ a nu amo̱‑ɔ, ne̱ kufu a nya bamo̱ pɛɛɛ, ne̱ baa bu ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ke̱nyare̱ bwe̱e̱tɔ. 18 Ne̱ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o bwe̱e̱tɔ a ba lamaŋ‑nɔ bo̱ tɔwe̱ e̱bɔye̱ ne̱ baa waa bo̱ fo̱ kake amo̱‑ɔ. 19 Bamo̱ ne̱ bo̱ de asibeŋ ne̱ bo̱ de ba lee atɔ ba kaapo̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ‑ɔ a swii bamo̱ e̱wo̱re̱ ne̱ baa kyo̱rɛɛ asibeŋse̱ŋ waa‑rɔ, ne̱ bo̱ de ba kya ase̱sɛ‑ɔ. Ne̱ baa baa e̱mo̱, ne̱ baa kywɛɛ e̱mo̱ lamaŋ‑nɔ. Bamo̱ a taa e̱wo̱re̱‑ɔ yawo̱ bo̱ tii abɛɛ se̱‑ɔ a gye̱ siidii ŋkpe̱ŋ alafa anuu (GHC 500,000). 20 Bo̱ le̱e̱ mfaanɛɛ a atɔ dabe̱ mɔ se̱‑ɔ, ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ase̱ŋ a ye̱re̱ keŋkeŋ, ne̱ aa saŋŋe̱‑rɔ yɔ to̱ŋ ke̱maa.

Ase̱ŋ ne̱ aa ba Ifisus maŋ‑nɔ‑ɔ

21 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ, ne̱ Pɔɔl a waa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ɔ bo̱rɔ Makedoniya na Akaya e̱swe̱e̱re̱ se̱, na ɔ kyo̱ŋ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ ya yɔ mfe̱ŋ, ke̱mo̱ kamɛɛ‑rɔ na ŋ yɔ Roma maŋ‑nɔ.” 22 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ oo suŋ mò̱ akyarɔpo̱ anyɔ Timotii na Irasitus bo̱ kyo̱ŋwe̱ Makedoniya, ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ a sii Asiya swe̱e̱re̱‑ɔ se̱ kafwe̱e̱.

23 Saŋ mɔ dɛɛ ne̱ ase̱ŋ dabe̱ a ba Ifisus bo̱ le̱e̱ Yeesuu a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ se̱. 24 To, maŋ amo̱‑rɔ mɔ suŋkpa dabe̱ ko̱ bo̱‑rɔ, ne̱ ba suŋ kisikye̱e̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ke̱mo̱ ɛ Aatimis. Ne̱ ɔnyare̱ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ baa te̱e̱ ɛ Demeetriyus. Ɔ gye̱ bwaye̱po̱ ne̱e̱. Ne̱ mò̱ kusuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ de̱e̱re̱ kisikye̱e̱ a suŋkpa‑ɔ se̱ o de atanne̱ fufuri ɔ waa kisi akyaŋ ngyingyii o fe. Kusuŋ amo̱ a sa mò̱ aa mò̱ bɛɛko̱‑ana abwaye̱po̱ to̱nɔ bwe̱e̱tɔ. 25 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ te̱e̱ mò̱ bɛɛko̱‑ana abwaye̱po̱ na bamo̱ ne̱ bamo̱ kusuŋ du fe̱yɛ mò̱ lee‑o bo̱ gyaŋŋe̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ bɛɛko̱‑ana, mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ ane̱ kibaare a le̱e̱ kusuŋ mɔ‑rɔ ne̱e̱. 26 Mbe̱yɔmɔ, mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ a ŋu, ne̱ mo̱ne̱ a nu ke̱tɔ ne̱ Pɔɔl amo̱ e̱ waa‑ɔ. Ɔ yɛ ikisi ne̱ se̱sɛ fɔŋfɔŋ a waa‑ɔ mo̱ŋ de ke̱yaale̱ŋ pɛɛɛ. Ne̱ ɔɔ taare̱ kyurowi ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ mfɛɛre̱ Ifisus maŋ‑nɔ mfe̱e̱ na Asiya swe̱e̱re̱ se̱ pɛɛɛ. 27 Amo̱se̱‑ɔ kufu bo̱‑rɔ fe̱yɛ ane̱ kusuŋ mɔ e̱ nya ke̱nyare̱ bɔye̱. N gye̱ ane̱ŋ wo̱re̱, kufu be̱e̱ ko̱ bo̱‑rɔ fe̱yɛ ane̱ kisi dabe̱ Aatimis a suŋkpa dabe̱‑ɔ maa lɛɛ ba a ɔ bo̱ kii sɛye̱, na ane̱ kisi dabe̱ mɔ ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱ Asiya swe̱e̱re̱ se̱ na kaye̱‑rɔ pɛɛɛ i suŋ‑o ma lɛɛ nya ke̱nyare̱!”

28 Ase̱sɛ amo̱ a nu ase̱ŋkpare̱gyi mɔ‑ɔ, ne̱ bamo̱ iduŋ a fwii, ne̱ baa le̱e̱ ba fɛɛ‑rɔ fe̱yɛ, “Ane̱ Ifisus kisi Aatimis gye̱ kisi dabe̱.” 29 Ne̱ e̱lawo̱ amo̱ a kɔɔre̱ se̱ maŋ amo̱ pɛɛɛ‑rɔ. Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ naa ba waa ase̱ŋ amo̱‑ɔ a gyiiri Makedoniya awuye anyɔ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ bamo̱ ɛ Gayus na Aristaakus, ne̱ bamo̱ aa Pɔɔl naa‑ɔ, ne̱ baa yaa bamo̱ mfe̱ŋ ne̱ maŋ‑ɔ‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ e̱ gyaŋŋe̱‑ɔ. 30 Ne̱ Pɔɔl fɔŋfɔŋ e̱ kpa fe̱yɛ ɔ yɔ lamaŋ amo̱ akatɔ‑rɔ mfe̱ŋ ya sa se̱ŋsa gywii ase̱sɛ‑ɔ, amaa bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ Yeesuu ba gyi‑o mo̱ŋ sure. 31 Ne̱ swe̱e̱re̱ amo̱ se̱ a ayaale̱ŋpo̱‑ɔ bo̱ko̱ ne̱ bo̱ gye̱ mò̱ nyare̱‑ana‑ɔ a ba ŋkra bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱, ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ ma kaŋ yɔ lamaŋ e̱gyaŋŋe̱kpa amo̱ mfe̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ kufu de bamo̱ fe̱yɛ bo̱ko̱ e̱ mɔɔ mò̱.

32 Na ngyaŋŋe̱‑ɔ‑rɔ pɛɛɛ de e̱lawo̱ bwe̱e̱tɔ. Bamo̱ bo̱ko̱ e̱ fɛɛ‑rɔ ba tɔwe̱ ase̱ŋ ko̱, ne̱ bo̱ko̱ mɔ e̱ fɛɛ‑rɔ ba tɔwe̱ bamo̱ lee, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ bo̱ko̱ gbaa mo̱ŋ nyi ke̱tɔ se̱ ne̱ baa gyaŋŋe̱‑ɔ. 33 Yudaa awuye ne̱ bo̱ te maŋ amo̱‑rɔ‑ɔ a lee bamo̱‑rɔ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Alɛsanda‑ɔ fe̱yɛ ɔ ye̱re̱ ase̱sɛ‑ɔ akatɔ‑rɔ sa se̱ŋsa. Ase̱sɛ amo̱ bo̱ko̱ a te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ ba‑ɔ, ne̱ ɔɔ ya bamo̱ ke̱sare̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ pɛɛɛ laatɔ. Ne̱ ɔɔ le̱e̱ ɔ sa se̱ŋsa o gywii lamaŋ‑ɔ na bo̱ nya ŋu fe̱yɛ mò̱ aa mò̱ bɛɛko̱‑ana Yudaa awuye mo̱ŋ gyi bɔye̱. 34 Amaa bamo̱ a pini fe̱yɛ ɔ gye̱ Yudaanyi‑o, ne̱ bamo̱ pɛɛɛ mɔ a kpo̱ra faa‑rɔ tɔwe̱ ase̱ŋ ko̱ŋko̱ dɔŋhwe̱re̱e̱ e̱nyɔ fe̱yɛ, “Ane̱ Ifisus kisi Aatimis gye̱ kisi dabe̱!”

35 Ne̱ ŋkee maŋ‑ɔ krakye̱e̱ bre̱sɛ a bo̱ yuri lamaŋ‑ɔ. Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana Ifisus awuye, ɔke̱maa nyi fe̱yɛ ane̱ maŋ mɔ e̱ gye̱ kisi dabe̱ Aatimis na mò̱ suŋkpa dabe̱ a ɔde̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ, mò̱ aa mò̱ ke̱fo̱re̱ ne̱ kaa le̱e̱ so̱so̱ le̱e̱ da‑ɔ‑rɔ‑ɔ. 36 Ɔke̱maa maa taare̱ a o gyiiri amo̱‑ɔ ikii. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱nꞌ yuri e̱ye̱e̱, na mo̱ne̱ ma waa ke̱bɔye̱ ko̱. 37 Mo̱ne̱ a baa anyare̱ mɔ mfe̱e̱, a mo̱ŋ gye̱ fe̱yɛ baa ywii le̱e̱ ane̱ suŋkpa dabe̱‑ɔ‑rɔ ne̱e̱ bɛɛɛ baa tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ ko̱ bo̱ kye ane̱ kisi‑o ne̱e̱. 38 Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ Demeetriyus na mò̱ bɛɛko̱‑ana abwaye̱po̱ i de ɔko̱ ase̱ŋ, ane̱ de igominaa na ŋke ne̱ ane̱ de bo̱ gyi ase̱ŋ‑ɔ, amo̱se̱‑ɔ ase̱ŋ ke̱maa ne̱ bo̱ de‑o, bo̱ taa baa mfe̱ŋ. 39 Amaa ke̱tɔ ko̱ e̱ bo̱‑rɔ na ko̱ kyɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱raa, amɔ mo̱nꞌ lɔŋŋɔ mfe̱ŋ ne̱ maŋ agyi e̱ gyaŋŋe̱ ba waa mbraa ba sa maŋ‑ɔ. 40 Bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa ndɔɔ‑ɔ se̱‑ɔ, kufu bo̱‑rɔ fe̱yɛ ba tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ a baa ase̱ŋ maŋ‑nɔ. Na ane̱ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ ane̱ a waa ane̱ŋ a ase̱ŋ‑ɔ, na ane̱ mɔ ane̱ maa taare̱ a ane̱ tɔwe̱ ke̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ a waa ane̱ŋ‑ɔ na ane̱ bo̱ kuŋ ane̱ e̱ye̱e̱.” 41 Mò̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ sa ne̱ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ mɔ a brawe̱‑rɔ.

20

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a le̱e̱ Ifisus maŋ‑nɔ yɔ Makedoniya na Akaya e̱swe̱e̱re̱ se̱ nyɔse̱po̱‑ɔ

1 To, e̱lawo̱ amo̱ a yɔwe̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ, ne̱ Pɔɔl a te̱e̱ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o pɛɛɛ bo̱ gyaŋŋe̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ ase̱ŋ bo̱ sa bamo̱ wɔre̱, ne̱ ɔɔ kra bamo̱ fe̱yɛ ɔ yɔ ne̱e̱. Ne̱ ɔɔ le̱e̱ mfe̱ŋ yɔ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱.

2 Ne̱ ɔɔ nare̱ swe̱e̱re̱ amo̱ se̱ e̱maŋ se̱ waa bamo̱ wɔre̱ bo̱ le̱e̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ se̱. Ne̱ ɔɔ fo̱ Akaya swe̱e̱re̱ se̱. 3 Ne̱ ɔɔ kye̱na mfe̱ŋ aferi asa. Ɔɔ waa siraa fe̱yɛ ɔ taa ko̱re̱e̱ na o kiŋŋi yɔ Siriya swe̱e̱re̱ se̱, ne̱ oo ŋu fe̱yɛ Yudaa awuye‑o e̱ kpa a bo̱ baa mò̱ ase̱ŋ, amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ waa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ o kiŋŋi a ɔ bo̱rɔ Makedoniya be̱e̱. 4 Mò̱ aa Pirus mò̱ gyi Sopata ne̱ ɔɔ le̱e̱ Beroya maŋ‑nɔ‑ɔ, na Aristaakus na Sikundus ne̱ baa le̱e̱ Tisalonikaa maŋ‑nɔ‑ɔ, na Gayus ne̱ ɔɔ le̱e̱ De̱re̱be̱e̱ maŋ‑nɔ‑ɔ, na Tikikus na Trofimus ne̱ baa le̱e̱ Asiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, na Timotii ya yɔ. 5 Ne̱ baa gye̱ ane̱ ŋkpɛɛ ɔpo̱o̱ se̱ ya gywii ane̱ Trowas maŋ‑nɔ. 6 Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o kigyi a kyo̱ŋ‑ɔ, ne̱ ane̱ a le̱e̱ Filipii maŋ‑nɔ bo̱rɔ nkyu si. Bo̱ fo̱ ŋke nnuu‑o, ne̱ ane̱ a to̱ bamo̱ Trowas, ne̱ ane̱ a gyi kadaawɔkywe̱e̱ ko̱ŋko̱ mfe̱ŋ.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a yɔ Trowas lalalo̱we̱‑ɔ

7 To, Me̱me̱ne̱da amo̱ ke̱de̱e̱pwɛta‑ɔ, ne̱ ane̱ aa bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ Yeesuu ba gyi mfe̱ŋ‑ɔ a gyaŋŋe̱ a ane̱ gyi ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a ateese‑o. Ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii bamo̱. Ne̱ ɔɔ sa se̱ŋsa gywii bamo̱ ane̱ŋ‑aaa bo̱ fo̱ kaye̱ nse̱na, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ɔ yɔ a ɔ yɔwe̱ bamo̱. 8 Na ifetiri bwe̱e̱tɔ e̱ laŋŋe̱ ke̱baŋso̱ro̱o̱ ke̱kyaŋ ne̱ ane̱ te ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ. 9 Ne̱ ke̱yaafɔre̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yutikus‑o te mfaŋse̱re̱e̱ se̱ saŋ ne̱ Pɔɔl e̱ sa se̱ŋsa‑ɔ, na idi de mò̱ kafwe̱e̱, ne̱ lalalo̱we̱‑ɔ ɔɔ bo̱ di idi. Ne̱ ɔɔ le̱e̱ akyaŋ asa ke̱baŋso̱ro̱o̱ lalalo̱we̱ a ke̱kyaŋ ne̱ ane̱ te ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ a mfaŋse̱re̱e̱‑ɔ se̱ le̱e̱ da‑rɔ swe̱e̱re̱. Bamo̱ a ya yase̱ mò̱‑ɔ, ɔɔ kyɔ wu. 10 Amaa Pɔɔl a yɔ swe̱e̱re̱ mfe̱ŋ, ne̱ ɔɔ ya di ke̱yaafɔre̱ amo̱ se̱, ne̱ oo powi mò̱, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ ma sa a a tiri mo̱ne̱ na ɔ ke̱e̱!”

11 Ne̱ Pɔɔl a kiŋŋi yɔ so̱so̱ a ke̱kyaŋ ne̱ ane̱ te ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ be̱e̱ ya gyi bodobodoo. Pɔɔl a sa se̱ŋsa gywii bamo̱ kyee bo̱ fo̱ kyɔwe̱ ke̱le̱e̱be̱e̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔwe̱ bamo̱ o yii. 12 Ne̱ baa taa ke̱yaafɔre̱ amo̱ yaa pe̱ na ɔ ke̱e̱, ne̱ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ a yuri bamo̱ bwe̱e̱tɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a le̱e̱ Trowas yɔ Mileetus‑o

13 Ne̱ ane̱ a yɔ akatɔ‑rɔ ya taa ko̱re̱e̱ bo̱rɔ nkyu si yɔ Asos maŋ‑nɔ, mfe̱ŋ ne̱ Pɔɔl e̱ ya lwee ane̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ. Mò̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ waa ane̱ŋ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ fe̱raa naa swe̱e̱re̱ ne̱e̱. 14 Saŋ ne̱ ane̱ a fo̱ Asos‑o, ne̱ ane̱ a taa Pɔɔl ane̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ ane̱ a yɔ Mitileenee maŋ‑nɔ. 15 Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ ane̱ a be̱e̱ bo̱rɔ nkyu si le̱e̱ mfe̱ŋ ya kyo̱ŋ Kiyos kwii si, ne̱ ane̱ a be̱e̱ bo̱rɔ nkyu si, ne̱ ane̱ a ya fo̱ Samus kwii si. Ne̱ ane̱ a bo̱ fo̱ Mileetus maŋ‑nɔ. 16 Ne̱ Pɔɔl a waa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ɔ bo̱rɔ nkyu si na ɔ kyo̱ŋ Ifisus si ane̱ŋ ne̱ ɔ maa nya a ɔ nye̱ra saŋ Asiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Ɔɔ kpa me̱naŋ a ɔ fo̱ Yɛro̱salɛm, mò̱ e̱ taare̱ de, na ɔ fo̱ Yɛro̱salɛm pwɛɛ na Pentikos kake‑o dɛɛ fo̱.

Ase̱ŋ ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ bo̱ kra Ifisus asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ

17 Ne̱ Pɔɔl a sa ŋkra le̱e̱ Mileetus bo̱ kyo̱ŋwe̱ Ifisus asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ bo̱ ba a bo̱ gyaŋŋaa mò̱. 18 Saŋ ne̱ baa fo̱ Mileetus‑o, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ nyi ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ a waa ke̱mo̱ saŋ ne̱ m bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, hare̱e̱ le̱e̱ mo̱ kake gye̱ŋkpɛɛsɛ ne̱ mo̱ a ba Asiya swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ. 19 Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ hare̱e̱ Yudaa awuye a ye̱re̱ bo̱ kye mo̱, ne̱ baa sa ne̱ mo̱ a gyi awo̱re̱fɔɔ, ne̱ mo̱ a ba akyukyu bo̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa bamo̱ ooo, mo̱ŋ waa mo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ dabe̱‑ɔ mo̱ne̱ ase̱. Amaa mo̱ a suŋ kusuŋ ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱nya‑ɔ sa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu. 20 Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ mo̱ŋ ba ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ e̱ kya mo̱ne̱‑rɔ bo̱ kwe̱e̱rɔ mo̱ne̱ se̱ saŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ na mo̱ e̱ kaapo̱ abware̱se̱ŋ lamaŋ‑nɔ na mo̱ne̱ e̱lɔŋ‑nɔ‑ɔ. 21 Mo̱ a yii Yudaa awuye na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o pɛɛɛ se̱ saŋ ke̱maa fe̱yɛ bo̱ nu bamo̱ e̱ye̱e̱, na bo̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na bo̱ ba Wuribware̱ ase̱, na bo̱ kɔɔre̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu gyi. 22 Amaa mbe̱yɔmɔ, Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ tɔwe̱ o gywii mo̱ fe̱yɛ ŋ yɔ Yɛro̱salɛm, amaa mo̱ŋ nyi ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ ya waa mo̱ mfe̱ŋ‑ɔ. 23 Ke̱tɔ ne̱ ŋ nyi‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ to̱ŋ ke̱maa ne̱ mo̱ e̱ yɔ‑ɔ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a yii mo̱ se̱ saŋ ke̱maa fe̱yɛ ba tii mo̱ Yɛro̱salɛm, na bo̱ sa a n gyi awo̱re̱fɔɔ. 24 Amaa ŋkpa bɛɛɛ lowi‑o, ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kpa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ lo̱we̱ mo̱ kusuŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a sa mo̱ fe̱yɛ n tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a ŋu ane̱ e̱wɛɛ se̱‑ɔ. 25 Mo̱ a nare̱ laa mo̱ne̱ pɛɛɛ mɔ, na mo̱ e̱ tɔwe̱ Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro ase̱ŋ mo̱ i gywii mo̱ne̱. Na mbe̱yɔmɔ ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔko̱ maa lɛɛ ŋu mo̱. 26 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ kakatɔpee‑ro fe̱yɛ ndɔɔ a kake mɔ mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ bo̱‑rɔ ne̱ mò̱ e̱ mo̱ŋ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, a mo̱ŋ le̱e̱ mo̱ ase̱. 27 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ŋ ba ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ ɔɔ waa‑ɔ bo̱ kwe̱e̱rɔ mo̱ne̱ se̱. 28 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ se̱ na ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a taa bo̱ waa mo̱ne̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ se̱ nɛɛnɛɛ. Na mo̱nꞌ de̱e̱re̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu asɔre̱e̱ ase̱sɛ se̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ e̱sanne̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ e̱ de̱e̱re̱ mò̱ e̱sanne̱ se̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ Yeesuu a ba mò̱ fɔŋfɔŋ lowi bo̱ lee bamo̱ le̱e̱ Ɔbɔnsam ke̱sare̱e̱‑rɔ sa ne̱ baa kii mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ. 29 Ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ a yɔwe̱ mo̱ne̱ mɔ‑ɔ, ase̱sɛ i lwee mo̱ne̱‑rɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ kwaare̱ i lwee e̱sanne̱‑rɔ, ne̱ mò̱ ya nya bamo̱, ne̱ ɔ mɔɔ a ɔ wo̱‑ɔ. 30 Saŋ ko̱ e̱ ba na mo̱ne̱‑rɔ bo̱ko̱ ba aye̱ba na a sa a bamo̱ bɛɛko̱‑ana ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o kii bo̱ gya bamo̱ se̱. 31 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa se̱ na mo̱nꞌ nyiŋŋi si ane̱ŋ ne̱ mo̱ a kye̱na mo̱ne̱ ase̱ nsu nsa‑ɔ. Na mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ kanye na mpase̱, mo̱ a ba akyukyu bo̱ nyiŋŋi mo̱ne̱ Wuribware̱ a e̱kpa‑ɔ se̱. 32 Na mbe̱yɔmɔ, n de mo̱ne̱ mo̱ e̱ waa Wuribware̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. Ne̱ mo̱ne̱ ya kya se̱ gya Wuribware̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱, ase̱ŋ amo̱ ne̱ a kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ e̱ taare̱ a a mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱. Na a sa a mo̱nꞌ nya ke̱yaale̱ŋ na Wuribware̱ a ŋyure ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa mò̱ ase̱sɛ‑ɔ. 33 Saŋ ne̱ m bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, mo̱ŋ yo̱rɔwe̱ ko̱tɔko̱, hare̱e̱ atanne̱ pipee bɛɛɛ afufuri bɛɛɛ awaagya. 34 Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ nyi fe̱yɛ asare̱e̱ mɔ ne̱ mo̱ a bo̱ waa kusuŋ bo̱ nya ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ aa mo̱ anare̱bɛɛpo̱ e̱ kpa‑ɔ. 35 Mo̱ a waa kusuŋ mɔ keŋkeŋ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ ane̱ kya bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ‑rɔ, na ane̱ nyiŋŋi ase̱ŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu fɔŋfɔŋ a tɔwe̱‑ɔ se̱, ɔ yɛ, ‘Ɔko̱ ne̱ o ke atɔ‑ɔ de ŋyure ɔ kyɔ ɔko̱ ne̱ ba ke mò̱‑ɔ.’ ”

36 Pɔɔl a sa se̱ŋsa gywii bamo̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ mò̱ aa bamo̱ a kpuni aŋurii, ne̱ baa ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 37 Ne̱ bamo̱ ɔke̱maa i su, na o powi mò̱, na ɔke̱maa e̱ kyo̱kywe̱e̱ mò̱ ke̱daabɔŋ o de ɔ waa mò̱ nare̱ dame̱naŋsɛ. 38 Ke̱tɔ se̱ ne̱ a mo̱ŋ waa bamo̱ kɔne̱ pɛɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mò̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ maa lɛɛ ŋu mò̱‑ɔ. Ne̱ baa yaa mò̱ ya bo̱ fo̱ mò̱ ko̱re̱e̱ ase̱.

21

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a yɔ Yɛro̱salɛm‑ɔ

1 Ne̱ ŋkee ane̱ aa bamo̱ a gyi ŋkra, na ane̱ i su akyukyu preepreesɛ. Ne̱ ane̱ a lwee ko̱re̱e̱ ko̱‑rɔ te̱ŋ ɔpo̱o̱‑rɔ yɔ Kos maŋ ne̱ ɔ bo̱ kwii ko̱ se̱‑ɔ. Le̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ ane̱ a be̱e̱ yɔ ya fo̱ Rodos maŋ ne̱ ɔ bo̱ kwii ko̱ se̱‑ɔ. Ne̱ ane̱ a le̱e̱ mfe̱ŋ yɔ Patara maŋ ne̱ ɔ bo̱ Likiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ. 2 Mfe̱ŋ ne̱ ane̱ a nya ko̱re̱e̱ ne̱ ɔ yɔ Fonikiya swe̱e̱re̱ se̱ (ne̱ ɔ bo̱ Siriya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ), ne̱ ane̱ a lwee mò̱‑rɔ. 3 Ne̱ ane̱ a fo̱ mfe̱ŋ ne̱ ane̱ ke̱e̱ Kiprus kwii‑o, ne̱ ane̱ a bo̱rɔ kigyise si yɔ Siriya swe̱e̱re̱ se̱. Ne̱ ane̱ a ya daŋ Tiro maŋ‑nɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mfe̱ŋ ne̱ ko̱re̱e̱ amo̱ i lee mò̱ tɔso̱rɔ. 4 Ne̱ ane̱ a ŋu bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o bo̱ko̱ mfe̱ŋ, ne̱ ane̱ a kye̱na bamo̱ ase̱ kadaawɔkywe̱e̱ ko̱ŋko̱. Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a lee bo̱ kaapo̱ bamo̱ bo̱ko̱ fe̱yɛ Pɔɔl ya yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, ɔ nya ase̱ŋ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ ma yɔ mfe̱ŋ. 5 Amaa ane̱ saŋ ne̱ ane̱ i gyi bamo̱ ase̱‑ɔ a fo̱‑ɔ, ne̱ ane̱ a be̱e̱ me̱raa ane̱ kpa se̱. Ne̱ bamo̱ aa bamo̱ aka na bamo̱ gyi‑ana pɛɛɛ mɔ a yaa ane̱ kpa‑rɔ ya bo̱ fo̱ nkyu‑o kanɔ, ne̱ ane̱ pɛɛɛ mɔ a kpuni aŋurii mfe̱ŋ, ne̱ ane̱ a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 6 Ne̱ ane̱ aa bamo̱ a gyi ŋkra, ne̱ ane̱ a be̱e̱ ya lwee ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ bamo̱ mɔ baa kiŋŋi yɔ pe̱.

7 Ne̱ ane̱ a be̱e̱ kya ane̱ kpa‑ɔ se̱ bo̱rɔ nkyu si le̱e̱ Tiro ya fo̱ Tolomayis maŋ‑nɔ. Ne̱ ane̱ a ka bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi mfe̱ŋ‑ɔ kanɔ, ne̱ ane̱ a kye̱na bamo̱ ase̱ kake ko̱ŋko̱.

8 Ne̱ ŋkee lalalo̱we̱‑ɔ, ane̱ a be̱e̱ lwee ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ le̱e̱ mfe̱ŋ, ne̱ ane̱ a ya daŋ Kaye̱sare̱ya maŋ‑nɔ, Samariya swe̱e̱re̱ se̱. Ne̱ ane̱ a kye̱na Yeesuu ase̱ŋ timaa‑o ɔtɔwe̱po̱ Filipo ase̱ mfe̱ŋ. Filipo gye̱ akyarɔpo̱ asunoo‑o ɔko̱ ne̱ saŋ‑ɔ baa lee bamo̱ Yɛro̱salɛm fe̱yɛ bo̱ de̱e̱re̱ ateese na atanne̱ kike‑ro si‑o. 9 O de mò̱ gyi‑ana mbregyii ana ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ bo̱ kii mò̱ akyaamɛɛ bo̱ko̱, na bo̱ de̱e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ o lee ɔ kaapo̱ bamo̱‑ɔ gywii ase̱sɛ‑ɔ.

10 Ane̱ a gyi mfe̱ŋ ŋke bwe̱e̱tɔ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Agabus‑o a le̱e̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ ba. 11 Ne̱ ɔɔ ba ane̱ ase̱, ne̱ ɔɔ taa Pɔɔl a laare̱‑rɔ ke̱re̱se̱sɛ‑ɔ bo̱ ŋure mò̱ fɔŋfɔŋ ayaa na asare̱e̱ bo̱ kya abɛɛ, ne̱ ɔ yɛ, “Ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mfaanɛɛ dɛɛ ne̱ Yudaa awuye i ŋure ke̱re̱se̱sɛ mɔ wuye Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, na bo̱ taa mò̱ bo̱ waa Roma awuye‑o ke̱sare̱e̱‑rɔ.”

12 Saŋ ne̱ ane̱ a nu amo̱‑ɔ, ne̱ ane̱ aa bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a ko̱re̱ Pɔɔl fe̱yɛ ɔ ma yɔ mfe̱ŋ. 13 Amaa ɔɔ be̱ŋŋaa ane̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa‑ɔ ne̱e̱, mo̱ne̱ i su mfaanɛɛ na mo̱ne̱ e̱ nye̱ra mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ ne̱e̱ e̱e̱e̱? N gye̱ bamo̱ kuŋure mo̱ wo̱re̱ siraa ne̱ mo̱ a waa a ŋ yɔ Yɛro̱salɛm, amo̱ aa lowi, na ŋ kperi ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu si, na ŋ wu mfe̱ŋ.” 14 Ane̱ mo̱ŋ taare̱ tɔwe̱ a o sure si fe̱yɛ ɔ ma yɔ Yɛro̱salɛm. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ane̱ a yɔwe̱ mò̱, ne̱ ane̱ yɛ, “Ane̱ nyaŋpe̱ a ke̱pre̱‑ɔ waa.”

15 Ane̱ a kye̱na mfe̱ŋ bo̱ fo̱ saŋ ko̱‑ɔ, ne̱ ane̱ a so̱rɔ ane̱ e̱tɔso̱rɔ, ne̱ ane̱ a kya ane̱ kpa se̱ yɔ Yɛro̱salɛm. 16 Ane̱ aa bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi, ne̱ baa le̱e̱ Kaye̱sare̱ya mfe̱ŋ‑ɔ bo̱ko̱ ya yɔ, ne̱ baa yaa ane̱ ɔnyare̱ ne̱ ane̱ e̱ ya so̱we̱ mò̱ lɔŋ‑nɔ‑ɔ aye̱. Ba te̱e̱ mò̱ ɛ Menasɔŋ. Ɔɔ le̱e̱ Kiprus kwii si ne̱e̱, ne̱ ɔ gye̱ bamo̱ ne̱ baa wuree kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o ɔko̱.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a ka Yɛro̱salɛm asɔre̱e̱ awuye kanɔ‑ɔ

17 Saŋ ne̱ ane̱ a fo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ, bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o a sa ane̱ aŋsɛ dame̱naŋsɛ. 18 Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ ane̱ aa Pɔɔl a yɔ a ɔ ya ka Yakubu kanɔ. Mò̱ a yɔ‑ɔ, asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ bo̱ mfe̱ŋ. 19 Ne̱ Pɔɔl a ka bamo̱ kanɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ mò̱ se̱ waa sa nde̱ se̱ awuye bwe̱e̱tɔ‑ɔ gywii bamo̱.

20 Bamo̱ a nu mò̱ ase̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ baa kyo̱rɔ Wuribware̱. Ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ ko̱so̱bɛɛ Pɔɔl, fo̱ a ŋu ane̱ŋ ne̱ ane̱ Yudaa awuye ŋkpe̱ŋ ŋkpe̱ŋ mfe̱e̱ a kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o, na ane̱ŋ ne̱ baa le̱ŋ bamo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ gya ane̱ mbraa ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a sa ane̱‑ɔ se̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ ɔɔɔ? 21 Baa nu fe̱yɛ fo̱ e̱ kaapo̱ Yudaa awuye ne̱ bo̱ te nde̱ se̱ awuye‑o‑ro ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ yɔwe̱ mbraa ne̱ Mosis a sa ane̱‑ɔ dɛɛ ke̱gya se̱, na fo̱ e̱ tɔwe̱ fo̱ i gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ ma lɛɛ te̱ŋŋe̱ bamo̱ gyi‑ana atwe̱e̱tu, na bo̱ ma lɛɛ gya ane̱ ade̱daase̱ŋ se̱. 22 A waa dɛɛ ba nu fe̱yɛ fo̱ a ba. Ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ ane̱ e̱ waa a ane̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ baa tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ fo̱ kuŋu si‑o gye̱ aye̱ba‑ɔ ne̱e̱? 23-24 Ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ kya anyare̱ ana ko̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ baa waa Wuribware̱ e̱taŋ fe̱yɛ bo̱ maa see bamo̱ ipwii‑o. Amaa baa ko̱ŋ waa atɔ ko̱ ne̱ a de iyisi‑o. Amo̱se̱‑ɔ a tiri fe̱yɛ bo̱ kpɛɛ bamo̱ iyisi‑o na bo̱ see bamo̱, na bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱, na bo̱ dɛɛ taare̱ lwee mò̱ suŋkpa‑ɔ‑rɔ. To, fo̱ aa bamo̱ yɔ a fo̱ ka atanne̱ ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ e̱ kɔɔre̱ a ɔ dɛɛ kpɛɛ bamo̱ iyisi‑o sa bamo̱‑ɔ. Amo̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ a sa na ɔke̱maa ŋu fe̱yɛ ase̱ŋ ne̱ baa tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ fo̱ a tɔwe̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ, na fo̱ fɔŋfɔŋ gbaa gya Mosis a mbraa‑ɔ se̱. 25 Amaa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye, ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o fe̱raa, ane̱ a kyɔ kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ bamo̱‑ɔ fe̱yɛ bo̱ ma kaŋ gyi ateese bɛɛɛ wo̱ kabo̱ ne̱ baa mɔɔ we̱e̱ ikisi si‑o, na bo̱ ma kaŋ gyi mbo̱gya, na bo̱ ma kaŋ wo̱ kabo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋ kamo̱ ke̱bɔ‑rɔ, na bo̱ ma waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa. Ane̱ŋ a mbraa mɔ baare sa bamo̱.”

26 Amo̱se̱‑ɔ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ Pɔɔl a yaa anyare̱‑ɔ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ ase̱, ne̱ bamo̱ aa Pɔɔl a ya kpɛɛ bamo̱ iyisi, na bo̱ nya fo̱ Wuribware̱ suŋkpa kulweero. Ne̱ ɔɔ yɔ Wuribware̱ suŋkpa ya tɔwe̱ ŋke ne̱ e̱taŋ i gyi‑o, na saŋ ne̱ ba ba a bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ baa kra Pɔɔl Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ

27 Amaa ŋke nsunoo amo̱ a kpa a m fo̱‑ɔ, ne̱ Yudaa awuye ko̱ ne̱ baa le̱e̱ Asiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ a ŋu Pɔɔl Wuribware̱ suŋkpa kabuno Yɛro̱salɛm mfe̱ŋ. Ne̱ baa wure ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ baa kra Pɔɔl. 28 Ne̱ baa faa‑rɔ fe̱yɛ, “Isireelii awuye, mo̱nꞌ kya ane̱‑rɔ! Ɔnyare̱ mɔ e̱ gye̱ ne̱ ɔ naa to̱ŋ ke̱maa ɔ kaapo̱ ase̱ŋ o kye ane̱ Isireelii awuye na ane̱ mbraa‑ɔ, na ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa mɔ se̱. Ne̱ mbe̱yɔmɔ ɔɔ baa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o baa Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ‑rɔ mfe̱e̱ baa bo̱ waa mò̱ iyisi!” 29 Baa tɔwe̱ ane̱ŋ bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ baa ŋu Trofimus ne̱ ɔɔ le̱e̱ Ifisus maŋ‑nɔ‑ɔ na Pɔɔl a nare̱ maŋ‑nɔ, ne̱ baa fa fe̱yɛ Pɔɔl a yaa mò̱ Wuribware̱ suŋkpa mɔ‑rɔ ne̱e̱.

30 Ne̱ ase̱ŋ dabe̱ a ba maŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a ŋwɛɛnaŋ le̱e̱ to̱ŋ ke̱maa bo̱ gyaŋŋe̱, ne̱ baa ya kra Pɔɔl, ne̱ baa gyiiri mò̱ le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno‑o. Puri amo̱‑rɔ, ne̱ Wuribware̱ suŋkpa ade̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ a tii e̱po̱ne̱‑ɔ na ase̱sɛ‑ɔ ma be̱e̱ taa ase̱ŋ‑ɔ lweero mfe̱ŋ. 31 Ase̱sɛ‑ɔ a kpa a bo̱ mɔɔ Pɔɔl‑ɔ, ne̱ ɔko̱ a ya tɔwe̱ gywii Roma asoogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ fe̱yɛ Yɛro̱salɛm awuye pɛɛɛ a baa ase̱ŋ dabe̱ maŋ‑nɔ. 32 Puri amo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ amo̱ a taa asoogyaa awuye ko̱ na bamo̱ abre̱sɛ, ne̱ baa waa me̱naŋ yɔ ase̱sɛ kukwii‑o amo̱ ase̱. Saŋ ne̱ baa ŋu asoogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ na asoogyaa awuye‑o, ne̱ baa yɔwe̱ Pɔɔl ke̱da. 33 Ne̱ asoogyaa bre̱sɛ‑ɔ a ya kra Pɔɔl, ne̱ ɔɔ sa kanɔ fe̱yɛ bo̱ ba agbarabi anyɔ bo̱ ŋure mò̱. Ne̱ ŋkee oo bise fe̱yɛ, “Nsɛ e̱ gye̱ ɔnyare̱ mɔ, ne̱ nte̱tɔ ne̱ ɔɔ waa?” 34 Ne̱ ase̱sɛ‑ɔ bo̱ko̱ a faa‑rɔ ba be̱ŋŋaa ase̱ŋ ko̱, na bo̱ko̱ mɔ e̱ be̱ŋŋaa ako̱, na a kwe̱e̱. Mfaanɛɛ se̱‑ɔ, asoogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ mo̱ŋ taare̱ ŋu ke̱tɔ ne̱ kaa baa ase̱ŋ‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ sa kanɔ fe̱yɛ bo̱ taa Pɔɔl de̱e̱ yaa bo̱ be̱ya asoogyaa awuye kwatase̱‑rɔ. 35 Ne̱ lamaŋ‑ɔ a gya asoogyaa awuye‑o si ya fo̱ abe̱ŋbe̱re̱e̱ ne̱ ba kyikye si baa lwee asoogyaa awuye kwatase̱‑ɔ‑rɔ ase̱, ne̱ asoogyaa awuye‑o a yase̱ Pɔɔl so̱rɔ so̱so̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ‑ɔ iduŋ a fwii mò̱ se̱ bwe̱e̱tɔ. 36 Saŋ ne̱ bo̱ gya se̱‑ɔ, na ba fɛɛ‑rɔ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ mɔɔ mò̱.”

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ ase̱ŋ na ɔ bo̱ lee mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ

37 Saŋ ne̱ asoogyaa awuye‑o e̱ kpa a bo̱ taa Pɔɔl waa kwatase̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ oo bise asoogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ Griiki‑ro fe̱yɛ, “Ɔbre̱sɛ, mo̱ e̱ taare̱ a n sa se̱ŋsa gywii fo̱ aaa?”

Ne̱ asoogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ amo̱ yɛ, “Fo̱ kyɔ fo̱ i nu Griiki‑ro aaa? 38 Amo̱ fe̱raa n gye̱ fo̱ e̱ gye̱ Igyipitinyi ne̱ saŋ ko̱ ɔɔ dɛɛ baa ase̱ŋ maŋ‑nɔ, ne̱ ɔɔ gye̱ anaapo̱ ŋkpe̱ŋ nna ke̱gye̱ŋkpɛɛ yɔ kimukee‑ro‑o bɛɛɛ?”

39 Ne̱ Pɔɔl a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “N gye̱ Yudaanyi ne̱e̱. Baa ko̱we̱ mo̱ Taasus maŋ ne̱ ɔ bo̱ Kilikiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ ne̱e̱, n gye̱ maŋ dabe̱ kigyi ne̱e̱. Mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ a fo̱ sa a n sa se̱ŋsa gywii ase̱sɛ‑ɔ.”

40 Ne̱ asoogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ a sa mò̱ kpa. Ne̱ Pɔɔl a ye̱re̱ mfe̱ŋ ne̱ ba kyikye ba lwee kwatase̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ ya mò̱ ke̱sare̱e̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ‑ɔ laatɔ. Saŋ ne̱ baa laatɔ‑ɔ, ne̱ Pɔɔl a sa bamo̱ aye̱‑rɔ Heebrii se̱ŋsa gywii bamo̱.

22

1 Ɔɔ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “N se̱‑ana na n daa‑ana na n tire‑ana na m pe̱kye̱e‑ana, mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱ fe̱yɛ mo̱ a ye̱re̱ mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ mfe̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ mo̱ i lee mo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ.”

2 Bamo̱ a nu fe̱yɛ ɔ sa bamo̱ Heebrii se̱ŋsa‑rɔ bamo̱ ase̱‑ɔ, ne̱ baa waa diŋŋ diŋŋ diŋŋ, ne̱ Pɔɔl a kya se̱ fe̱yɛ, 3 “Yudaanyi e̱ gye̱ mo̱. Taasus maŋ‑nɔ Kilikiya swe̱e̱re̱ se̱ ne̱ baa ko̱we̱ mo̱. Amaa Yɛro̱salɛm mfe̱e̱ ne̱ baa be̱ra mo̱, ne̱ mo̱ a kye̱na ane̱ ɔkaapo̱po̱ dabe̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Gamaliilii‑o ayaa‑rɔ, ne̱ ɔɔ kaapo̱ mo̱ ane̱ŋ ne̱ n gya ane̱ ade̱daapo̱ a mbraa‑ɔ se̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ. Ne̱ mo̱ a le̱ŋ mo̱ e̱ye̱e̱ suŋ Wuribware̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ bo̱ mfe̱e̱ ndɔɔ‑ɔ i suŋ‑o. 4 N gye̱ amo̱ wo̱re̱, mo̱ a be̱e̱ waa bamo̱ ne̱ bo̱ gya Yeesuu a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ awo̱re̱fɔɔ, ne̱ mo̱ a sa ne̱ baa mɔɔ bamo̱ bo̱ko̱. Na mo̱ e̱ kra anyare̱ na akye̱e̱, ne̱ mo̱ a sa ne̱ baa tii bamo̱. 5 Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ na ane̱ abre̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ e̱ taare̱ a bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ ase̱ŋ mɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. Baa kyo̱rɛɛ e̱wo̱re̱ sa mo̱ fe̱yɛ n taa sa ane̱ bɛɛko̱‑ana Yudaa awuye ne̱ bo̱ bo̱ Damasikus maŋ‑nɔ‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ mo̱ a yɔ mfe̱ŋ na ŋ nya kra ase̱sɛ mɔ ne̱ bo̱ gya Yeesuu a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ ŋure bamo̱ agbarabi, na ŋ kiŋŋaa bamo̱ baa Yɛro̱salɛm mfe̱e̱, na bo̱ gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ oo kii Kristoonyi‑o

6 Ne̱ Pɔɔl a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ŋke ŋko̱ mpase̱, mo̱ a yɔ mo̱ e̱ kpa a m fo̱ Damasikus‑o, ne̱ ke̱laŋŋe̱rɔ dabe̱ ko̱ ne̱ ku du fe̱yɛ e̱lɛɛlɛɛ‑ɔ a le̱e̱ so̱so̱ kaluwa ko̱ŋko̱ bo̱ muruwaa we̱e̱ mo̱ se̱. 7 Ne̱ mo̱ a le̱e̱ da swe̱e̱re̱, ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ ko̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Sɔɔl, Sɔɔl! Nte̱tɔ ne̱e̱, ne̱ fo̱ e̱ tɔɔraa mo̱ ane̱ŋ?’ 8 Ne̱ mo̱ a bise fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱, fo̱ nsɛ ne̱e̱?’ Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱, Yeesuu Nasarɛte̱nyi‑o ne̱ fo̱ e̱ tɔɔraa‑ɔ ne̱e̱.’ 9 Ase̱sɛ ne̱ mo̱ aa bamo̱ naa‑ɔ a ŋu ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ, amaa bo̱ mo̱ŋ nu bo̱re̱ ne̱ ɔɔ sa se̱ŋsa mo̱ ase̱‑ɔ. 10 Ne̱ mo̱ a bise mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱, nte̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ waa?’ Ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, ‘Ko̱so̱ na fo̱ yɔ Damasikus. Ɔko̱ e̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ waa‑ɔ a o gywii fo̱ mfe̱ŋ.’

11 Ne̱ ke̱laŋŋe̱rɔ amo̱ a sa ne̱ mo̱ akatɔ a bwee, amo̱se̱‑ɔ ne̱ mo̱ anare̱bɛɛpo̱‑ɔ a kra mo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ yaa Damasikus maŋ‑nɔ.

12 Amɔ ane̱ bɛɛko̱ Yudaanyi ko̱ mɔ bo̱ maŋ‑ɔ‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Ananiyas. Ɔ gye̱ se̱sɛ timaa, ne̱ ɔ gya ane̱ mbraa‑ɔ se̱ nɛɛnɛɛ, ne̱ Yudaa awuye ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ i bu mò̱ bwe̱e̱tɔ. 13 Ne̱ ɔɔ ba mo̱ ase̱, ne̱ ɔɔ ye̱re̱ me̱raa mo̱, ne̱ ɔ yɛ, ‘Mo̱ ko̱so̱bɛɛ Sɔɔl, be̱e̱ ŋu atɔ.’ Puri amo̱‑rɔ ne̱ mo̱ akatɔ a buŋŋi, ne̱ mo̱ a de̱e̱re̱ mò̱. 14 Ne̱ ɔ yɛ, ‘Wuribware̱ ne̱ ane̱ a suŋ le̱e̱ ane̱ ade̱daapo̱ a mbe̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ a lee fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ pini mò̱ ke̱pre̱, na fo̱ gyii mò̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ mò̱ ɛ mò̱ ke̱yaafɔre̱ timaa, na fo̱ nu mò̱ bo̱re̱. 15 A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ fo̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ fo̱ a ŋu‑o na ase̱ŋ ne̱ fo̱ a nu‑o gywii ɔke̱maa. 16 Ne̱ nte̱tɔ se̱ ne̱ fo̱ be̱e̱ fo̱ gywii? Ko̱so̱ na fo̱ bɔ asuu, na fo̱ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ ɔ bo̱ kpɛɛ fo̱ e̱bɔye̱ bo̱ twe̱e̱.’

17 Ne̱ mo̱ a kiŋŋi ba Yɛro̱salɛm mfe̱e̱. Saŋ ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ, ne̱ aa waa fe̱yɛ mo̱ a ku dee‑o. 18 Dee amo̱‑rɔ mo̱ a ŋu ane̱ nyaŋpe̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, ‘Waa me̱naŋ le̱e̱ Yɛro̱salɛm mfe̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mfe̱e̱ a ase̱sɛ‑ɔ maa sure ase̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱ a fo̱ gywii bamo̱ bo̱ le̱e̱ mo̱ kuŋu si‑o si.’ 19 Ne̱ mo̱ a be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱, bo̱ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ mo̱ a dɛɛ nare̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ kra ase̱sɛ ne̱ baa kɔɔre̱ fo̱ gyi‑o. Ne̱ mo̱ a tii bamo̱ tiikpa, ne̱ mo̱ a da bamo̱. 20 Na saŋ ne̱ baa mɔɔ Stifaŋ ne̱ kufu mo̱ŋ de mò̱ fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ lamaŋ‑nɔ fe̱yɛ ɔ gya fo̱ e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ, na m bo̱ mfe̱ŋ, ne̱ mo̱ a sure si fe̱yɛ bo̱ mɔɔ mò̱, ne̱ mo̱ a be̱e̱ de̱e̱re̱ bamo̱ ne̱ baa ya mɔɔ mò̱‑ɔ awaagya se̱ sa bamo̱.’ 21 Ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ yɛ, ‘Nare̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ i suŋ fo̱ ke̱fɔ a m bo̱ kyo̱ŋwe̱ nde̱ se̱ awuye‑o ase̱.’ ”

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a lee bo̱ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ Roma maŋ kigyi‑o

22 Saŋ ne̱ Pɔɔl e̱ sa se̱ŋsa‑ɔ, ba laatɔ ba nu, amaa bamo̱ a nu fe̱yɛ Pɔɔl yɛ ane̱ nyaŋpe̱ yɛ ɔ yɔ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o ase̱‑ɔ, ne̱ baa be̱e̱ le̱e̱ ba fɛɛ‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ taa mò̱ nare̱. Mo̱nꞌ mɔɔ mò̱! A mo̱ŋ bware fe̱yɛ mò̱ a be̱e̱ lɛɛ kye̱na swe̱e̱re̱ mɔ se̱.” 23 Na ba fɛɛ‑rɔ, na ba le̱ŋkpaŋ bamo̱ awaagya‑rɔ, na ba twe̱e̱ e̱se̱ ba kyo̱ŋwe̱ so̱so̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ bamo̱ iduŋ a fwii Pɔɔl se̱ bwe̱e̱tɔ. 24 Ne̱ Roma soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ a sa kanɔ fe̱yɛ asoogyaa awuye‑o taa Pɔɔl yaa bamo̱ kwatase̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ da mò̱ ko̱kyo̱kywe̱e̱, na bo̱ nya ŋu ke̱tɔ se̱ ne̱ Yudaa awuye‑o e̱ fɛɛ‑rɔ ba kye mò̱‑ɔ. 25 Amaa bamo̱ a ŋure mò̱ bo̱ be̱ya swe̱e̱re̱, na bo̱ da mò̱‑ɔ, ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ gywii soogyaa bre̱sɛ ne̱ ɔ ye̱re̱ mfe̱ŋ‑ɔ fe̱yɛ, “N gye̱ Roma maŋ kigyi ne̱e̱. Ne̱ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ gyi mo̱ ase̱ŋ fe̱yɛ mo̱ a waa bɔye̱ ko̱. A mo̱ŋ da mo̱ne̱ mbraa‑rɔ fe̱yɛ a gye̱ bɔye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ da mo̱ ko̱kyo̱kywe̱e̱ aaa?”

26 Soogyaa bre̱sɛ amo̱ a nu ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔ asoogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ ase̱ ya bise mò̱ fe̱yɛ, “Ke̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kpa a fo̱ waa ɔnyare̱ amo̱‑ɔ bware aaa? A le̱e̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ Roma maŋ kigyi ne̱e̱!”

27 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ amo̱ a yɔ Pɔɔl ase̱ ya bise mò̱ fe̱yɛ, “Tɔwe̱ gywii mo̱, a gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ Roma maŋ kigyi e̱ gye̱ fo̱ aaa?”

Ne̱ Pɔɔl yɛ, “Ɔɔŋ.”

28 Ne̱ soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ yɛ, “Mo̱ a ka atanne̱ dabe̱ pwɛɛ ne̱ mo̱ a dɛɛ kii Roma maŋ kigyi.”

Ne̱ Pɔɔl a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Amaa m fe̱raa Roma maŋ agyi a de̱ŋ ko̱we̱ mo̱‑ɔ se̱‑ɔ, n gye̱ Roma maŋ kigyi ne̱e̱.”

29 Puri amo̱‑rɔ, ne̱ bamo̱ ne̱ ba kpa kibise mò̱ ase̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ a lwii kamɛɛ le̱e̱ Pɔɔl ase̱. Saŋ ne̱ soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ a pini fe̱yɛ Roma maŋ kigyi ne̱ oo ŋure agbarabi‑o, ne̱ kufu a nya mò̱.

Ane̱ŋ ne̱ baa yaa Pɔɔl maŋ abre̱sɛ akatɔ‑rɔ‑ɔ

30 Amaa soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ e̱ kpa fe̱yɛ o ŋu ke̱tɔ se̱ ne̱ Yudaa awuye‑o e̱ po̱rɔ Pɔɔl‑ɔ. Amo̱se̱ ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ ɔɔ sa ne̱ baa saŋŋe̱ agbarabi ne̱ baa bo̱ ŋure Pɔɔl‑ɔ. Ne̱ ɔɔ te̱e̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱‑ɔ na maŋ abre̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ fe̱yɛ bo̱ gyaŋŋe̱. Ne̱ ɔɔ baa Pɔɔl baa bo̱ ye̱ra bamo̱ akatɔ‑rɔ.

23

1 Ne̱ Pɔɔl a de̱e̱re̱ maŋ abre̱sɛ‑ɔ akatɔ‑rɔ, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ bɛɛko̱‑ana Isireelii awuye! Wuribware̱ ase̱ fe̱raa, ŋ nyi mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ fe̱yɛ mo̱ŋ de ke̱bɔye̱ bo̱ le̱e̱ mo̱ kakye̱na‑rɔ hare̱e̱ bo̱ fo̱ ndɔɔ!”

2 Ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Ananiyas‑o a sa bamo̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱ bo̱ me̱raa Pɔɔl‑ɔ kanɔ fe̱yɛ bo̱ daye̱ mò̱ kanɔ se̱ abaa.

3 Ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “A waa dɛɛ Wuribware̱ mɔ e̱ da fo̱, nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ wuye. Fo̱ te mfe̱ŋ fo̱ yɛ fo̱ de mbraa‑ɔ, ne̱ fo̱ i gyi mo̱ ase̱ŋ, na fo̱‑ɔ fo̱ be̱e̱ fo̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ki kye mbraa‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ yɛ bo̱ da mo̱!”

4 Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱ me̱raa Pɔɔl‑ɔ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ saare̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ ne̱e̱!”

5 Ne̱ Pɔɔl a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Mo̱ bɛɛko̱‑ana Isireelii awuye, mo̱ŋ nyi fe̱yɛ ɔ gye̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ ne̱e̱. A gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ yɛ, ‘Fo̱ ma tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ bo̱ kye fo̱ ase̱sɛ‑ɔ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱.’* ”

6 Saŋ ne̱ Pɔɔl a ŋu fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ ngyaŋŋe̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ bo̱ko̱ gye̱ Sadukii awuye, ne̱ bo̱ko̱ mɔ gye̱ Farisii awuye‑o, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ bɛɛko̱‑ana Isireelii awuye! N gye̱ Farisiinyi ne̱e̱, ne̱ n se̱ na n na gye̱ Farisii awuye ne̱e̱. Ane̱ŋ ne̱ mo̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ bamo̱ ne̱ baa wu‑o i kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro‑o si ne̱ ba gyi mo̱ ase̱ŋ mfe̱e̱‑ɔ!” 7 Mò̱ ke̱de̱ŋ tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ Farisii awuye‑o na Sadukii awuye‑o a le̱e̱ ba kɔ, ne̱ baa ke‑ro, 8 a le̱e̱ fe̱yɛ Sadukii awuye‑o yɛ ase̱sɛ maa kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro. Ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ yɛ Wuribware̱ mbɔɔ mo̱ŋ bo̱‑rɔ, ne̱ se̱sɛ ya wu, mò̱ kayo̱wɔre̱ na mò̱ kra i wu pɛɛɛ. Amaa ne̱ Farisii awuye‑o mɔ e̱ kɔɔre̱ amo̱ asa pɛɛɛ ba gyi. 9 Ne̱ e̱lawo̱‑ɔ a be̱e̱ tii si, ne̱ Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱‑ɔ bo̱ko̱ ne̱ bo̱ bo̱ Farisii awuye a ke̱be̱gya‑ɔ a ko̱so̱ ye̱re̱‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ ŋu Pɔɔl ke̱bɔye̱ ko̱. Ne̱ bo̱ yɛ, “Ane̱ mo̱ŋ ŋu ɔnyare̱ mɔ ke̱bɔye̱ ko̱! Nsaŋse̱ a gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ fe̱yɛ kye̱ŋaŋpo̱ bɛɛɛ Wuribware̱ kabɔɔ a sa se̱ŋsa gywii mò̱!”

10 Ane̱ŋ ne̱ ikii‑o‑ro a waa le̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ kufu a nya soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ fe̱yɛ baa kyaye̱ Pɔɔlo̱‑rɔ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ sa kanɔ fe̱yɛ soogyaa awuye‑o yɔ ase̱sɛ‑ɔ‑rɔ ya lee Pɔɔl le̱e̱ bamo̱ ase̱, na bo̱ be̱e̱ taa mò̱ yaa tii bamo̱ kwatase̱‑ɔ‑rɔ.

11 Kanye amo̱‑ɔ, ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ Pɔɔl dee‑ro, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ma sa a kufu nya fo̱! Fo̱ a ye̱re̱ bo̱ sa mo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ fo̱ e̱ ye̱re̱ a fo̱ bo̱ sa mo̱ Roma maŋ‑nɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ baa da Pɔɔl kuŋu si kikpuni‑o

12 Ne̱ ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o gye̱gyaye̱, Yudaa awuye bo̱ko̱ a gyaŋŋe̱ kra ane̱ŋ ne̱ ba waa‑ɔ. Ne̱ baa waa e̱taŋ fe̱yɛ bamo̱ e̱ mo̱ŋ mɔɔ Pɔɔl, bo̱ maa gyi ateese, ane̱ŋ dɛɛ mɔ ne̱ bo̱ maa nuu nkyu. 13 Bamo̱ ne̱ baa kra ase̱ŋ mɔ‑ɔ kyɔ ase̱sɛ aduna. 14 Ne̱ baa yɔ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱‑ɔ na maŋ abre̱sɛ‑ɔ ase̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ane̱ a gyaŋŋe̱ waa e̱taŋ fe̱yɛ ane̱ e̱ mo̱ŋ mɔɔ Pɔɔl, ane̱ maa gyi ateese. 15 Na mbe̱yɔmɔ mo̱nꞌ suŋ a bo̱ ya ko̱re̱ Roma soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ fe̱yɛ ɔ be̱e̱ baa Pɔɔl mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ, na mo̱nꞌ waa fe̱yɛ mo̱ne̱ a kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ be̱e̱ nu ase̱ŋ bo̱ le̱e̱ mò̱ kuŋu si nɛɛnɛɛ‑ɔ. Amaa ane̱ e̱ waa siraa, na ane̱ mɔɔ mò̱ pwɛɛ na ɔ dɛɛ fo̱ mfe̱e̱.”

16 Amaa Pɔɔl mò̱ pe̱kye̱e̱ mò̱ gyi ke̱yaafɔre̱ ko̱ a nu bamo̱ ase̱ŋ ne̱ ba kpa a bo̱ waa‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔɔ ko̱re̱ kpa yɔ mfe̱ŋ ne̱ baa tii Pɔɔl‑ɔ, ne̱ ɔɔ ya tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ oo nu‑o gywii Pɔɔl.

17 Ne̱ Pɔɔl a te̱e̱ soogyaa ɔbre̱sɛ ko̱, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Yaa ke̱yaafɔre̱ mɔ soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ ase̱. O de ase̱ŋ ko̱ a ɔ tɔwe̱ gywii mò̱.” 18 Ne̱ soogyaa bre̱sɛ‑ɔ a gye̱ mò̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ yaa mò̱ soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ ase̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ, “Pɔɔl ne̱ baa tii‑o ya te̱e̱ mo̱ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ m baa ke̱yaafɔre̱ mɔ fo̱ ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ o de ase̱ŋ ko̱ a ɔ tɔwe̱ gywii fo̱.”

19 Ne̱ soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ a kra ke̱yaafɔre̱‑ɔ ke̱sare̱e̱‑rɔ taa mò̱ yaa keri si ya bise mò̱ fe̱yɛ, “Nte̱tɔ ne̱ fo̱ de a fo̱ tɔwe̱ gywii mo̱?”

20 Ne̱ ɔ yɛ, “Yudaa awuye maŋ abre̱sɛ‑ɔ a waa kanɔ fe̱yɛ ba tɔwe̱ a bo̱ gywii fo̱ nyaŋe̱ fe̱yɛ fo̱ baa Pɔɔl bamo̱ akatɔ‑rɔ, na bo̱ waa fe̱yɛ bamo̱ a kpa a bo̱ nu ase̱ŋ nɛɛnɛɛ be̱e̱ bo̱ le̱e̱ Pɔɔl kuŋu si‑o. 21 Amaa fo̱ ma kɔɔre̱ bamo̱ gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ kyɔ ase̱sɛ aduna, ne̱ ba kwe̱e̱rɔ a bo̱ gywii Pɔɔl. Baa waa e̱taŋ fe̱yɛ bo̱ maa gyi, ne̱ bo̱ maa nuu, amɔ baa mɔɔ Pɔɔl pwɛɛ. Baa waa siraa lo̱we̱ pɛɛɛ, na bo̱ gywii ane̱ŋ ne̱ fo̱‑ɔ fo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ ne̱e̱.”

22 Ne̱ soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ yɛ, “Mo̱ a nu. Mbe̱yɔmɔ fo̱ de kpa fe̱yɛ fo̱ nare̱, amaa fo̱ ma kaŋ tɔwe̱ gywii ɔko̱ fe̱yɛ fo̱ a tɔwe̱ ase̱ŋ‑ɔ gywii mo̱.”

Ane̱ŋ ne̱ baa yaa Pɔɔl Gominaa Feelis ase̱‑ɔ

23 Ke̱yaafɔre̱ amo̱ a yii‑o, ne̱ soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ a te̱e̱ mò̱ abre̱sɛ anyɔ, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱nꞌ taa soogyaa awuye alafa anyɔ, na e̱kpaŋa ade̱e̱po̱ adusunoo na akpa awuye alafa anyɔ, na mo̱ne̱ aa bamo̱ waa siraa le̱e̱ mfe̱e̱ ndɔɔ kanye saŋ ne̱ ase̱sɛ e̱ kpa a bo̱ di‑o yɔ Kaye̱sare̱ya maŋ‑nɔ. 24 Mo̱nꞌ kpa kpaŋa ko̱ sa Pɔɔl a ɔ de̱e̱, na mo̱nꞌ kuŋ mò̱ nɛɛnɛɛ yaa bo̱ fo̱ Gominaa Feelis ase̱.”

25 Ne̱ soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ a kyo̱rɛɛ wo̱re̱ sa bamo̱ a bo̱ yaa fe̱yɛ,

26 “Mo̱, Kilawudiyus Lisiyas, e̱ gye̱ ne̱ n de wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ Bre̱sɛ Gominaa Feelis. Mo̱ e̱ ka fo̱ kanɔ. 27 Yudaa awuye ya kra ɔnyare̱ mɔ ne̱ n de mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱ ase̱‑ɔ fe̱yɛ ba kpa a bo̱ mɔɔ mò̱. Ne̱ mo̱ a nu fe̱yɛ ɔ gye̱ Roma maŋ kigyi ne̱e̱, amo̱se̱ ne̱ mo̱ aa mo̱ asoogyaa awuye a ya kɔɔre̱ mò̱. 28 Mo̱ a kpa fe̱yɛ n nu ke̱tɔ se̱ ne̱ ba po̱rɔ mò̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a taa mò̱ yaa bamo̱ maŋ abre̱sɛ‑ɔ ase̱. 29 Amaa mo̱ a ŋu fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ mɔɔ mò̱ bɛɛɛ bo̱ tii mò̱‑ɔ. Bamo̱ fɔŋfɔŋ mbraa‑ɔ ase̱ŋ ne̱ bo̱ de ba po̱rɔ mò̱. 30 Ne̱ mo̱ a ŋu fe̱yɛ baa da mò̱ kuŋu si kikpuni. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ puri amo̱‑rɔ ne̱ mo̱ a fa mfɛɛre̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ baa mò̱ a m bo̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱ ase̱. Mo̱ a tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱ ba po̱rɔ mò̱‑ɔ fe̱yɛ bo̱ baa mò̱ ase̱ŋ ne̱ bo̱ de‑o fo̱ ase̱.”

31 Ne̱ asoogyaa awuye‑o a waa ke̱tɔ ne̱ bamo̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ. Ne̱ baa me̱raa se̱ kanye amo̱, ne̱ baa taa Pɔɔl yaa fo̱ hare̱e̱ Antipatris maŋ‑nɔ. 32 Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o ne̱ asoogyaa awuye ne̱ bo̱ naa swe̱e̱re̱‑ɔ a kiŋŋi yɔ Yɛro̱salɛm yɔwe̱ bamo̱ ne̱ ba de̱e̱ e̱kpaŋa‑ɔ fe̱yɛ bamo̱ aa Pɔɔl a yɔ. 33 Ne̱ baa taa ane̱ŋ‑aaa ya lweero Kaye̱sare̱ya, ne̱ baa taa wo̱re̱‑ɔ sa gominaa‑o, ne̱ baa taa Pɔɔl bo̱ waa mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ.

34-35 Ne̱ gominaa‑o a kare̱ wo̱re̱‑ɔ, ne̱ oo bise Pɔɔl swe̱e̱re̱ ke̱be̱gya ne̱ ɔɔ le̱e̱ ke̱mo̱ se̱‑ɔ. Mò̱ a ŋu fe̱yɛ ɔɔ le̱e̱ Kilikiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, ne̱ ɔ yɛ, “Bamo̱ ne̱ fo̱ aa bamo̱ de ase̱ŋ‑ɔ ya ba, mo̱ i nu fo̱ ase̱.” Ne̱ ɔɔ sa kanɔ fe̱yɛ asoogyaa awuye taa Pɔɔl yaa gominaa a ko̱lɔŋ dabe̱ ne̱ Owure Hɛrɔd ko̱ ne̱ ɔɔ dɛɛ kye̱na‑ɔ† a pwɛɛ‑ɔ‑rɔ ya ye̱re̱ de̱e̱re̱ mò̱ se̱.

24

Ane̱ŋ ne̱ Yudaa awuye‑o a po̱rɔ Pɔɔl gominaa‑o akatɔ‑rɔ‑ɔ

1 To, ke̱mo̱ ŋke nnuu kamɛɛ, ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ Ananiyas na maŋ abre̱sɛ ko̱ na lɔɔyaa ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Tɛrɛtulus‑o a le̱e̱ Yɛro̱salɛm ba Kaye̱sare̱ya mfe̱ŋ. Ne̱ baa yɔ gominaa‑o akatɔ‑rɔ ya tɔwe̱ bamo̱ kanɔ se̱ ase̱ŋ ne̱ bo̱ de bo̱ kye Pɔɔl‑ɔ. 2 Ne̱ gominaa‑o a te̱e̱ Pɔɔl mɔ baa, ne̱ Tɛrɛtulus a le̱e̱ ase̱ŋ ne̱ bamo̱ aa Pɔɔl de‑o ko̱tɔwe̱ kaase̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Bre̱sɛ Feelis, fo̱ kanyiase̱ŋ ne̱ fo̱ de fo̱ e̱ de̱e̱re̱ ane̱ se̱‑ɔ se̱, ane̱ a nya kaye̱e̱yuri kyee, ne̱ atɔ bwe̱e̱tɔ i kyurowi a baa atɔ timaa ane̱ swe̱e̱re̱ mɔ se̱. 3 Ane̱ a sure nkyurowi amo̱ se̱ to̱ŋ ke̱maa na saŋ ke̱maa, ne̱ aa waa ane̱ kɔne̱ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ. 4 To, ma kpa a ŋ kra mo̱ne̱ bo̱ kye̱na mfe̱e̱ kyee, amaa mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ nu ane̱ ase̱ŋ katiŋ mɔ. 5 Ane̱ a ŋu ne̱e̱ fe̱yɛ ɔnyare̱ mɔ gye̱ se̱sɛ bɔye̱, ne̱ ɔɔ sa ne̱ aa fii ane̱‑ɔ. Ɔ naa ɔ baa Yudaa awuye wo̱re̱ wo̱re̱ ne̱ bo̱ bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ pɛɛɛ ase̱ŋ. Ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ gya Yeesuu Nasarɛte̱nyi a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ ɔko̱. 6 Ne̱ ɔɔ waa Wuribware̱ suŋkpa ne̱ ɔ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ iyisi, [ne̱ ane̱ a kra mò̱, ne̱ ane̱ a kra fe̱yɛ ane̱ e̱ baa ane̱ mbraa‑ɔ a ane̱ bo̱ gyi mò̱ ase̱ŋ. 7 Amaa, ne̱ Lisiyas, soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ, a ba, ne̱ ɔɔ bo̱ taa mò̱ e̱le̱ŋ se̱ le̱e̱ ane̱ ase̱. Ne̱ Lisiyas a sa kanɔ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ mò̱ aa bamo̱ de ase̱ŋ‑ɔ ba fo̱ ase̱.] 8 Fo̱ ya bise ɔnyare̱ mɔ, fo̱ fɔŋfɔŋ i nu a fo̱ bo̱ le̱e̱ mò̱ ase̱ ke̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ aa mò̱ de ase̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ po̱rɔ mò̱‑ɔ.” 9 Ne̱ Yudaa awuye ne̱ bamo̱ aa Tɛrɛtulus a ba‑ɔ a ba bamo̱ nnɔ bo̱ waa‑rɔ fe̱yɛ mpo̱rɔ‑ɔ pɛɛɛ gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a kya kanɔ gominaa‑o akatɔ‑rɔ‑ɔ

10 Ne̱ ŋkee gominaa‑o a sa Pɔɔl kpa fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ. Ne̱ Pɔɔl yɛ, “Ɔbre̱sɛ, ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ a gyi ase̱ŋ swe̱e̱re̱ mɔ se̱ kyee. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ akatɔ a gyi fe̱yɛ mo̱ a ye̱re̱ fo̱ akatɔ‑rɔ mfe̱e̱ mo̱ e̱ kya kanɔ. 11 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ fo̱ fɔŋfɔŋ a ŋu‑o, a mo̱ŋ kyɔ ŋke kudu ŋnyɔ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a yɔ Yɛro̱salɛm a ŋ ya suŋ Wuribware̱ mò̱ suŋkpa mfe̱ŋ. 12 Amaa mo̱ apo̱rɔpo̱‑ɔ mo̱ŋ ŋu mo̱ mfe̱ŋ na mo̱ aa ɔko̱ i gyiiri ikii, ne̱ bo̱ mo̱ŋ ŋu mo̱ a sa ne̱ ase̱sɛ a baa ase̱ŋ ko̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑ɔ‑rɔ bɛɛɛ maŋ‑ɔ‑rɔ to̱ŋ ko̱. 13 Ne̱ bamo̱ mɔ bo̱ maa taare̱ a bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ ase̱ŋ ne̱ bo̱ yɛ mo̱ a waa‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ. 14 Amaa mo̱ a sure si fo̱ akatɔ‑rɔ mfe̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ gya Yeesuu Nasarɛte̱nyi a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ ɔko̱ e̱ gye̱ mo̱. Hare̱e̱ gbaa bamo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a e̱kpa‑ɔ gye̱ kaye̱ba ne̱e̱ ooo, mo̱‑ɔ mɔ, e̱kpa amo̱ dɛɛ se̱ ne̱ m bɔ mo̱ i suŋ Wuribware̱ ne̱ ane̱ Yudaa awuye a suŋ hare̱e̱ le̱e̱ de̱daa‑ɔ. Amaa ŋ gbaa mo̱ e̱ kɔɔre̱ mbraa ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a kyo̱rɛɛ na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ‑ɔ a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ mo̱ i gyi. 15 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ a kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi, ne̱ n gywii ke̱mo̱‑ɔ, ne̱ bo̱mo̱‑ɔ gbaa bo̱ gywii. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ase̱sɛ pɛɛɛ, atimaa na abɔye̱‑ɔ, i kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro. 16 Amo̱se̱‑ɔ saŋ ke̱maa ŋ nyi mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ fe̱yɛ mo̱ŋ waa bɔye̱ ko̱ bo̱ kye Wuribware̱ bɛɛɛ se̱sɛ.

17 To, mo̱ a le̱e̱ Yɛro̱salɛm‑ɔ nsu kanɔ ŋko̱ ne̱e̱, ne̱ mo̱ a kiŋŋi yɔ mfe̱ŋ a ŋ ya taa atanne̱ sa mo̱ ase̱sɛ ne̱ ba wu kitiri‑o, na n lɔŋŋɔ Wuribware̱ mò̱ suŋkpa mfe̱ŋ. 18 Bamo̱ a ŋu mo̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ mfe̱ŋ‑ɔ, mo̱ŋ lɛɛ n de iyisi, a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ amo̱ mo̱ a kyɔ sa ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ a kpɛɛ mo̱ iyisi‑o, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ mo̱ kayo̱wɔre̱ a te̱ŋ, ne̱ kpa da sa mo̱ fe̱yɛ ŋ yɔ mfe̱ŋ. Ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ gbaa mo̱ŋ bo̱ mo̱ ase̱ hare̱e̱ ba waa e̱lawo̱. 19 Mo̱ a bo̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ Yudaa awuye ko̱ ne̱ baa le̱e̱ Asiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ a ba. Bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ weetee bo̱ ba fo̱ akatɔ‑rɔ mfe̱e̱, ne̱ mo̱ aa bamo̱ i de ase̱ŋ na bo̱ tɔwe̱. 20 Bɛɛɛ fo̱ sa a ase̱sɛ mɔ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mfe̱e̱‑ɔ tɔwe̱ ke̱bɔye̱ ne̱ mo̱ a gyi ke̱mo̱ ke̱pɔ saŋ ne̱ baa yaa mo̱ maŋ abre̱sɛ‑ɔ akatɔ‑rɔ. 21 Amɔ ke̱se̱ŋ ko̱ŋko̱ kpeŋ ne̱ mo̱ a sure fe̱yɛ mo̱ a ye̱re̱ bamo̱ akatɔ‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Ane̱ŋ ne̱ mo̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ baa wu‑o i kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro si, ne̱ ba gyi mo̱ ase̱ŋ mfe̱e̱ ndɔɔ‑ɔ.’ ”

22 Ne̱ gominaa‑o ne̱ ɔɔ kyɔ nu Yeesuu a e̱kpa‑ɔ ke̱kaapo̱‑ɔ kaase̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ a sa ne̱ baa yɔwe̱ ase̱ŋ‑ɔ kigyi. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Lisiyas, soogyaa ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ, ya ba, mo̱ e̱ fa mo̱ne̱ ase̱ŋ‑ɔ mfɛɛre̱.” 23 Ne̱ ɔɔ sa soogyaa bre̱sɛ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ Pɔɔl se̱‑ɔ kanɔ fe̱yɛ ɔ taa mò̱ yaa de̱e̱re̱ mò̱ se̱ nɛɛnɛɛ, amaa ɔ sa a ɔ nya mò̱ e̱ye̱e̱ nare̱ kafwe̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tii mò̱‑ɔ, na ɔ sa a mò̱ nyare̱‑ana sa mò̱ ke̱tɔ ne̱ ki tiri mò̱‑ɔ.

Pɔɔl na Feelis na Durusiilaa ase̱ŋ

24 Ŋke mfe̱ne̱ ko̱ kamɛɛ, ne̱ Gominaa Feelis a te̱e̱ mò̱ ka ne̱ ɔ gye̱ Yudaanyi, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Durusiilaa‑o fe̱yɛ ɔ bo̱ nu Pɔɔl ase̱ŋ. Ne̱ oo suŋ te̱e̱ Pɔɔl baa, ne̱ ɔɔ sa mò̱ kpa fe̱yɛ ɔ sa se̱ŋsa gywii bamo̱. Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ ke̱tɔ ne̱ Kristoo Yeesuu ko̱kɔɔre̱gyi gye̱‑ɔ. 25 Amaa Pɔɔl a maa se̱ ɔ tɔwe̱ ke̱dame̱naŋsɛ, na ane̱ŋ ne̱ se̱sɛ kra mò̱ e̱ye̱e̱, na ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ ba a ɔ bo̱ gyi ase̱sɛ ase̱ŋ ŋke ŋko̱‑ɔ ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ kufu a nya gominaa‑o, ne̱ ɔ yɛ, “Mbe̱yɔmɔ fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ yɔ. Mo̱ ya nya mo̱ e̱ye̱e̱, m be̱e̱ mo̱ i suŋ a n te̱e̱ fo̱.” 26 Amaa ɔ fa fe̱yɛ Pɔɔl e̱ sa mò̱ atanne̱ na ɔ nya mò̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ tiikpa. Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, saŋ ke̱maa o suŋ ɔ te̱e̱ Pɔɔl na mò̱ aa mò̱ sa se̱ŋsa.

27 Amo̱ a fo̱ nsu ŋnyɔ‑ɔ, ne̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Prakiyus Feesitus‑o a bo̱ teere Feelis gyi kigominaa. Feelis a yɔ‑ɔ, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ Yudaa awuye‑o kpa mò̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ɔ mo̱ŋ sa a bo̱ lee Pɔɔl le̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ baa tii mò̱‑ɔ.

25

Ane̱ŋ ne̱ gominaa po̱pwɛɛ‑ɔ a gyi Pɔɔl ase̱ŋ‑ɔ

1 Saŋ ne̱ Feesitus a ba Kaye̱sare̱ya maŋ‑nɔ bo̱ gyi mfe̱ŋ a swe̱e̱re̱‑ɔ se̱ kigominaa‑o, ke̱mo̱ ŋke nsa ne̱ ɔɔ le̱e̱ mfe̱ŋ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ na ɔ ya ka Yudaa awuye agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ kanɔ. 2-3 Mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ na Yudaa awuye agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ a baa bamo̱ aa Pɔɔl a ase̱ŋ ne̱ bo̱ de‑o Feesitus ase̱, bo̱ ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ o lee Pɔɔl baa Yɛro̱salɛm, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ baa kra fe̱yɛ bo̱ mɔɔ Pɔɔl kpa‑rɔ bo̱ kwe̱e̱rɔ. 4 Ne̱ gominaa‑o a be̱ŋŋaa bamo̱ fe̱yɛ, “Baa tii Pɔɔl Kaye̱sare̱ya na mo̱ fɔŋfɔŋ i kiŋŋi a ŋ yɔ mfe̱ŋ mbe̱yɔmɔ. 5 Mo̱nꞌ sa a mo̱ aa mo̱ne̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱ yɔ Kaye̱sare̱ya, ne̱ ɔnyare̱ amo̱ ya waa mo̱ne̱ ke̱bɔye̱ ko̱, na mo̱nꞌ tɔwe̱.” 6 Ne̱ gominaa‑o a be̱e̱ gyi ŋke mburuwa bɛɛɛ kudu bamo̱ ase̱, ne̱ ɔɔ dɛɛ yɔ Kaye̱sare̱ya.

Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ ɔɔ kye̱na mò̱ se̱ŋgyikpa a kye̱nakpa‑ɔ, ne̱ ɔɔ sa kanɔ fe̱yɛ bo̱ baa Pɔɔl. 7 Saŋ ne̱ Pɔɔl a ba‑ɔ, ne̱ Yudaa awuye ne̱ baa le̱e̱ Yɛro̱salɛm ba‑ɔ a ye̱re̱ muruwaa mò̱, ne̱ baa le̱e̱ ba po̱rɔ mò̱ fe̱yɛ ɔɔ waa ase̱ŋ bɔye̱ bwe̱e̱tɔ. Amaa bo̱ mo̱ŋ taare̱ nya ke̱se̱ŋ ko̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ a gye̱ kase̱ŋtiŋ.

8 Amaa Pɔɔl a kya kanɔ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Mo̱ŋ waa ase̱ŋ bɔye̱ ko̱ bo̱ kye ane̱ Yudaa awuye a mbraa‑ɔ. Ne̱ mo̱ŋ sa ne̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ a waa iyisi, ne̱ mo̱ŋ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ ko̱ mɔ bo̱ kye Roma awuye owure dabe̱‑ɔ na mò̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ o de‑o.”

9 Amaa gominaa‑o a kpa fe̱yɛ Yudaa awuye kpa mò̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ oo bise Pɔɔl fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ yɔ Yɛro̱salɛm, na ase̱sɛ ya gyi fo̱ ase̱ŋ mo̱ akatɔ‑rɔ mfe̱ŋ aaa?”

10 Ne̱ Pɔɔl yɛ, “Roma ɔse̱ŋgyipo̱ ne̱ ɔ ye̱re̱ Roma owure dabe̱‑ɔ ayaa‑rɔ e̱ gye̱ fo̱, ne̱ fo̱ akatɔ‑rɔ ne̱ ŋ ye̱re̱. Mo̱ a gye̱ Roma maŋ kigyi‑o si‑o, kpa da fe̱yɛ fo̱ gyi mo̱ ase̱ŋ mfe̱e̱. Fo̱ fɔŋfɔŋ a ŋu fe̱yɛ mo̱ŋ waa Yudaa awuye‑o bɔye̱ ko̱. 11 Ne̱ mo̱ ya kye mbraa‑ɔ, ne̱ mo̱ ya waa ko̱tɔko̱ ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ mɔɔ mo̱‑ɔ, ma tɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ yɔwe̱ mo̱. Amaa ase̱ŋ ne̱ bo̱ yɛ mo̱ a waa bo̱ kye bamo̱‑ɔ a mo̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ‑o si‑o, fo̱ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ fo̱ taa mo̱ sa bamo̱, na bo̱ nya kpa fo̱ ase̱ŋ. Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ Roma owure dabe̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ o gyi mo̱ ase̱ŋ.”

12 Ne̱ gominaa‑o na mò̱ kamɛɛ‑rɔ awuye a ya ba aŋu bo̱ suŋ abɛɛ, ne̱ baa sa mò̱ mfɛɛre̱‑ɔ pwɛɛ ne̱ ɔɔ bo̱ be̱ŋŋaa Pɔɔl fe̱yɛ, “Fo̱ yɛ ane̱ owure dabe̱‑ɔ ne̱ fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ o gyi fo̱ ase̱ŋ. Amo̱se̱, mò̱ ase̱ ne̱ fo̱ e̱ yɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Gominaa Feesitus a baa Pɔɔl Agripa na Beronikee ase̱‑ɔ

13 Ke̱tɔ mo̱ŋ kyee, ne̱ Yudaa awuye owure ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Agripa‑o* na mò̱ pe̱kye̱e̱ Beronikee a ba Kaye̱sare̱ya maŋ‑nɔ a bo̱ bo̱ ka gominaa‑o kanɔ. 14 Bamo̱ a kyee mfe̱ŋ kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ gominaa‑o a kaapo̱ owure‑o Pɔɔl ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ. Ɔ yɛ, “Ɔnyare̱ ko̱ bo̱ mfe̱e̱, ne̱ Feelis a tii mò̱ yɔwe̱ mò̱ bo̱ be̱ya‑rɔ bo̱ fo̱ mbe̱yɔmɔ. 15 Saŋ ne̱ mo̱ a yɔ Yɛro̱salɛm‑ɔ, Yudaa awuye a Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱‑ɔ na maŋ abre̱sɛ‑ɔ a baa mò̱ ase̱ŋ mo̱ ase̱, ne̱ bo̱ yɛ m bu mò̱ ke̱pɔ. 16 Amaa mo̱ a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ ane̱ Roma awuye fe̱raa ane̱ mo̱ŋ de se̱sɛ ne̱ baa baa mò̱ ase̱ŋ‑ɔ ane̱ e̱ sa bo̱ko̱ pwɛɛ na bamo̱ ne̱ mò̱ aa bamo̱ de ase̱ŋ‑ɔ dɛɛ gyaŋŋe̱ na ɔ kya kanɔ. 17 Saŋ ne̱ baa ba mfe̱e̱‑ɔ, mo̱ŋ lɛɛ gywii, amaa ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ mo̱ a kye̱na mo̱ se̱ŋgyikpa, ne̱ mo̱ a sa kanɔ fe̱yɛ bo̱ baa ɔnyare̱‑ɔ. 18 Ne̱ bamo̱ ne̱ mò̱ aa bamo̱ de ase̱ŋ‑ɔ a ko̱so̱ ye̱re̱, amaa bo̱ mo̱ŋ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔɔ waa ase̱ŋ bɔye̱ ne̱ weetee mo̱ a fa fe̱yɛ ba tɔwe̱‑ɔ. 19 Ke̱tɔ ne̱ bamo̱ aa mò̱ de‑o pɛɛɛ e̱ gye̱ ikii ko̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ i suŋ Wuribware̱‑ɔ se̱, na bo̱ le̱e̱ ɔnyare̱ ko̱ ne̱ oo wu, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yeesuu‑o si, amaa Pɔɔl fe̱raa ase̱, ɔ yɛ ɔ saŋ o te. 20 N de̱ŋ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ waa, na ŋ nya ase̱ŋ amo̱‑rɔ nu‑o. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ mo̱ a bise Pɔɔl fe̱yɛ ɔ kpa a ɔ yɔ Yɛro̱salɛm, na bo̱ ya gyi ase̱ŋ aaa. 21 Amaa Pɔɔl mo̱ŋ sure. Ɔ yɛ mò̱ a gye̱ Roma maŋ kigyi‑o si‑o, o de kpa fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ ŋ yaa mò̱ ane̱ owure dabe̱‑ɔ ase̱, na ɔ ya gyi mò̱ ase̱ŋ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ mo̱ a sa kanɔ fe̱yɛ bo̱ de̱e̱re̱ mò̱ se̱ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mo̱ e̱ nya a ŋ yaa mò̱ ane̱ owure dabe̱‑ɔ ase̱‑ɔ.”

22 Ne̱ Agripa a tɔwe̱ gywii gominaa‑o fe̱yɛ, “Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱ fɔŋfɔŋ nu ɔnyare̱ amo̱ kanɔ‑rɔ ase̱ŋ.” Ne̱ gominaa‑o a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Nyaŋe̱ fo̱ i nu mò̱ kanɔ‑rɔ ase̱ŋ.”

23 Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ gominaa‑o na Owure Agripa na mò̱ pe̱kye̱e̱‑ɔ na bamo̱ ne̱ ba da nkyirele bo̱ gya bamo̱ se̱‑ɔ na asoogyaa agye̱ŋkpɛɛpo̱ na maŋ agye̱ŋkpɛɛpo̱ a bo̱ lwee lamaŋ a ke̱kyaŋ dabe̱ ne̱ ba gyaŋŋe̱ ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ‑rɔ. Ne̱ gominaa‑o a sa kanɔ, ne̱ soogyaa awuye a baa Pɔɔl mfe̱ŋ. 24 Ne̱ gominaa‑o yɛ, “Nana Agripa na bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ, mo̱ne̱ a ŋu ɔnyare̱ ne̱ Yudaa awuye yɛ bamo̱ aa mò̱ de ase̱ŋ, ne̱ baa baa mò̱ ase̱ŋ mo̱ ase̱‑ɔ. Mfe̱e̱ na Yɛro̱salɛm ne̱ baa ko̱re̱ mo̱ fe̱yɛ n de̱e̱re̱ bamo̱ ase̱ŋ‑nɔ, na ba fɛɛ‑rɔ fe̱yɛ m mɔɔ mò̱. 25 Amaa mo̱ŋ taare̱ ŋu ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ n sa a bo̱ mɔɔ mò̱‑ɔ. Ne̱ mò̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ o de kpa fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ ŋ yaa mò̱ ane̱ owure dabe̱‑ɔ ase̱, na o gyi mò̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ a fa fe̱yɛ mo̱ e̱ yaa mò̱ mò̱ ase̱. 26 Amaa mo̱ŋ de ke̱se̱ŋ ko̱ŋko̱ ne̱ mo̱ e̱ ye̱re̱ se̱ a m bo̱ kyo̱rɛɛ mò̱ ase̱ŋ yaa ane̱ owure dabe̱‑ɔ. Amo̱se̱ ne̱ mo̱ a baa mò̱ mo̱ne̱ ase̱, fo̱ fɔŋfɔŋ Nana Agripa ase̱, na ane̱ ya bise mò̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ lo̱we̱‑ɔ, na ŋ nya nya ko̱tɔko̱ kyo̱rɛɛ. 27 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ ase̱, a mo̱ŋ bware fe̱yɛ fo̱ a taa se̱sɛ ne̱ fo̱ a tii mò̱‑ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ane̱ owure dabe̱‑ɔ ase̱, na fo̱ mo̱ŋ taare̱ kaapo̱ ke̱tɔ suyo bɛɛɛ bɔye̱ suyo ne̱ bo̱ yɛ ɔɔ waa‑ɔ.”

26

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a kya kanɔ Agripa akatɔ‑rɔ‑ɔ

1 Ne̱ Owure Agripa a tɔwe̱ gywii Pɔɔl fe̱yɛ, “Mbe̱yɔmɔ fe̱raa, ane̱ a sa fo̱ kpa, tɔwe̱ fo̱ ase̱ŋ.” Ne̱ Pɔɔl a teyi ke̱sare̱e̱, ne̱ ɔ yɛ, 2 “Nana Agripa, mo̱ kuŋu bo̱ daŋ fe̱yɛ ndɔɔ mo̱ a ye̱re̱ fo̱ akatɔ‑rɔ mo̱ e̱ kya kanɔ bo̱ le̱e̱ ase̱ŋ pɛɛɛ ne̱ Yudaa awuye yɛ mo̱ a waa‑ɔ se̱. 3 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ nyi Yudaa awuye ade̱daase̱ŋ‑ɔ na bamo̱ ikii‑ro dame̱naŋsɛ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ gyi kanyite, na fo̱ nu mo̱ ase̱. 4 To, Yudaa awuye pɛɛɛ nyi mo̱ kakye̱na‑rɔ hare̱e̱ le̱e̱ mo̱ ŋyaagyi‑ro. Bo̱ nyi ane̱ŋ ne̱ mo̱ fɔŋfɔŋ aye̱ mo̱ a kye̱na bo̱rɔ‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ mo̱ a be̱e̱ bo̱ kye̱na Yɛro̱salɛm bo̱rɔ‑ɔ. 5 Bamo̱ e̱ kaa bo̱ gyi kase̱ŋtiŋ fe̱raa de, bo̱ nyi hare̱e̱ le̱e̱ saŋ‑ɔ fe̱yɛ mo̱ a gye̱ se̱sɛ ne̱ n dɛɛ n tii Farisii awuye‑o si. Ne̱ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ Farisii awuye‑o gye̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ gya ane̱ mbraa‑ɔ na ane̱ ananatɔ ke̱maa se̱‑ɔ ne̱e̱. 6 Ne̱ mbe̱yɔmɔ n gye̱ sa ne̱ mo̱ a waa bɔye̱ ne̱ ŋ ye̱re̱ fo̱ akatɔ‑rɔ mo̱ e̱ kya kanɔ. Amaa ke̱tɔ se̱ ne̱ ŋ ye̱re̱ mfe̱e̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ a kɔɔre̱ mo̱ i gyi fe̱yɛ Wuribware̱ a suŋ ɔmo̱rɔwe̱po̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya gywii ane̱ ade̱daapo̱ fe̱yɛ o suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ bamo̱‑ɔ. 7 Ke̱tɔ ko̱ŋko̱ ne̱ ane̱ ase̱sɛ a nsuro kudu ŋnyɔ‑ɔ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ ane̱ e̱ nya ne̱ a kperi amo̱ se̱ ane̱ i suŋ Wuribware̱ mpase̱ na kanye‑o. Na bo̱ le̱e̱ mo̱ ko̱kɔɔre̱gyi mɔ se̱ ne̱ Yudaa awuye e̱ po̱rɔ mo̱‑ɔ. 8 Nte̱tɔ se̱ ne̱e̱, ne̱ mo̱ne̱ Yudaa awuye ne̱ mo̱ne̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ maa taare̱ a mo̱nꞌ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Wuribware̱ i kyiŋŋi alowipo̱ a ɔ le̱e̱ lowi‑ro‑o ne̱e̱? 9 Ŋ gbaa, mo̱ fɔŋfɔŋ a dɛɛ fa fe̱yɛ mo̱ e̱ gya e̱kpa ke̱maa ne̱ mo̱ e̱ taare̱‑ɔ se̱, na ŋ waa ase̱ŋ bo̱ nye̱ra Yeesuu Nasarɛte̱nyi a ke̱nyare̱‑ɔ. 10 Ane̱ŋ ne̱ mo̱ a waa Yɛro̱salɛm‑ɔ ne̱e̱. Mo̱ a nya ke̱yaale̱ŋ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱‑ɔ ase̱, ne̱ mo̱ a tii Wuribware̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ, na saŋ ne̱ baa bu bamo̱ ke̱pɔ‑ɔ, mo̱ a sure si fe̱yɛ bo̱ mɔɔ bamo̱. 11 Iluwi bwe̱e̱tɔ mo̱ a nare̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ gyaŋŋe̱ se̱ mo̱ e̱ sa ne̱ amo̱ abre̱sɛ‑ɔ i gyiiri bamo̱ ne̱ bo̱ gya Yeesuu a e̱kpa‑ɔ se̱ ke̱se̱bɔ. Ne̱ mo̱ a le̱ŋ bamo̱, na bo̱ taa Yeesuu ke̱nyare̱ bo̱ da yii. Mo̱ duŋ a fwii bamo̱ se̱, hare̱e̱ gbaa mo̱ a yɔ ke̱fɔ ke̱fɔ e̱maŋ ko̱ se̱ ya waa bamo̱ awo̱re̱fɔɔ.”

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ oo kii Kristoonyi‑o

12 Ne̱ Pɔɔl a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “E̱maŋ amo̱ ɔko̱ e̱ gye̱ Damasikus. Ne̱ mo̱ a nya ke̱yaale̱ŋ le̱e̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ abre̱sɛ‑ɔ ase̱ yɔ mfe̱ŋ‑ɔ. Kase̱ŋtiŋ, bamo̱ fɔŋfɔŋ ya sa mo̱ kanɔ fe̱yɛ m baa Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ Yɛro̱salɛm, na bo̱ gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ. 13 Nana, mpase̱ ko̱ ne̱ mo̱ a ŋu ke̱laŋŋe̱rɔ ko̱ ne̱ ko̱ kyɔ kyɔwe̱ ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ a le̱e̱ awo̱re̱‑rɔ bo̱ we̱e̱ muruwaa mo̱ aa ase̱sɛ ne̱ mo̱ aa bamo̱ naa‑ɔ se̱. 14 Ne̱ ane̱ pɛɛɛ a le̱e̱ da swe̱e̱re̱, ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ ko̱ ane̱ Heebrii se̱ŋsa‑rɔ fe̱yɛ, ‘Sɔɔl, Sɔɔl! Nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ fo̱ e̱ tɔɔraa mo̱ ane̱ŋ? Kayaagyi ne̱ ɔ yɛ ɔ maa nu mò̱ se̱ ase̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ ɔ waa mò̱ e̱ye̱e̱ ne̱e̱.’ 15 Ne̱ mo̱ a bise fe̱yɛ, ‘Mo̱ nyaŋpe̱, fo̱ nsɛ ne̱e̱?’ Ne̱ ɔɔ be̱ŋŋaa fe̱yɛ, ‘Mo̱ e̱ gye̱ Yeesuu ne̱ fo̱ e̱ tɔɔraa‑ɔ. 16 Mbe̱yɔmɔ ko̱so̱ ye̱re̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a le̱e̱ fo̱ se̱ ne̱e̱ a n lee fo̱ a fo̱ suŋ kusuŋ sa mo̱. Na fo̱ ya tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ fo̱ a ŋu mo̱ ndɔɔ‑ɔ ase̱ŋ na ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ ba a m bo̱ kaapo̱ fo̱ nyaŋe̱ na kraye̱‑ɔ gywii ase̱sɛ pɛɛɛ. 17-18 Mo̱ne̱ aye̱ awuye bɛɛɛ bo̱ko̱ ya sa ne̱ ase̱ŋ a to̱ fo̱, mo̱ i lee fo̱ a n le̱e̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ. Mbe̱yɔmɔ nde̱ se̱ awuye‑o ase̱ ne̱ mo̱ i suŋ fo̱. Na fo̱ nya sa a bamo̱ akatɔ buŋŋi, na bo̱ nya nu mo̱ ase̱ŋ‑ɔ kaase̱, na bo̱ nya le̱e̱ Ɔbɔnsam a kuwure ne̱ ku du fe̱yɛ kibugyii‑o‑ro, na bo̱ bo̱ tii Wuribware̱ a ke̱mo̱ ne̱ kaa laŋŋe̱‑rɔ‑ɔ se̱. Na bamo̱ ya kɔɔre̱ mo̱ Yeesuu gyi, Wuribware̱ taa bamo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱. Na bamo̱ gbaa bo̱ nya tii bamo̱ ne̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa kɔɔre̱ mo̱ gyi‑o si‑o, Wuribware̱ a lee bamo̱ fe̱yɛ bo̱ kii mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ‑ɔ se̱.’ ”

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ mò̱ kusuŋ ase̱ŋ‑ɔ

19 Ne̱ Pɔɔl a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Nana Agripa, mo̱ a gya mò̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ so̱so̱, ne̱ oo lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mo̱‑ɔ kanɔ se̱. 20 Ne̱ mo̱ a gye̱ ŋkpɛɛ yɔ Damasikus, ne̱ mo̱ a yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ na Yude̱ya swe̱e̱re̱ pɛɛɛ, na ŋkee nde̱ se̱ awuye‑o ase̱. Ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bamo̱ ɔke̱maa nu mò̱ e̱ye̱e̱, na bo̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na bo̱ ba Wuribware̱ ase̱, na bo̱ waa ke̱dame̱naŋsɛ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ baa nu bamo̱ e̱ye̱e̱, ne̱ baa kiŋŋi le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ‑ɔ.

21 Mo̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o si, ne̱ Yudaa awuye a kra mo̱ saŋ ne̱ m bo̱ Wuribware̱ suŋkpa kabuno Yɛro̱salɛm‑ɔ, ne̱ ba kpa a bo̱ mɔɔ mo̱. 22 Amaa Wuribware̱ a kya mo̱‑rɔ, ne̱ mo̱ a ye̱re̱ keŋkeŋ bo̱ fo̱ ndɔɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ mo̱ i gywii ase̱sɛ pɛɛɛ hare̱e̱ awure na ase̱sɛ laŋgyaŋ. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ke̱ e̱ ba a ke̱ bo̱ waa‑ɔ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ na ane̱ mbraa ɔsapo̱ Mosis a tɔwe̱ fe̱yɛ ke̱ e̱ waa‑ɔ. 23 Bo̱ yɛ, Kristoo ne̱ Wuribware̱ yɛ o suŋ‑o e̱ ba na mò̱ ase̱sɛ sa a o gyi awo̱re̱fɔɔ, na bo̱ mɔɔ mò̱, na mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ gye̱ ŋkpɛɛ a o kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro. Na mò̱‑ɔ mɔ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa a ke̱laŋŋe̱rɔ mɔ gywii mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ Yudaa awuye na nde̱ se̱ awuye‑o.”

24 Pɔɔl a maa se̱ ɔ kya kanɔ mfaanɛɛ‑ɔ, ne̱ gominaa‑o a faa mò̱ se̱ fe̱yɛ, “Pɔɔl, fo̱ e̱ lɔ e̱bo̱ŋ ne̱e̱. Fo̱ atɔ ne̱ fo̱ nyi bwe̱e̱tɔ‑ɔ a waa fo̱ e̱bo̱ŋ!”

25 Ne̱ Pɔɔl a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, “Ɔbre̱sɛ! Ma lɔ e̱bo̱ŋ ne̱e̱. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. 26 Nana Agripa, mo̱ e̱ taare̱ a n sa se̱ŋsa fo̱ ase̱, na kufu mo̱ŋ de mo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ nyi amo̱‑ɔ pɛɛɛ ase̱ŋ. Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ fo̱ nyi ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ yɔ se̱ ane̱ maŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ dame̱naŋsɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa a ŋu ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ ne̱ aa ba‑ɔ. 27 Nana, fo̱ a kɔɔre̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ gyi bɛɛɛ? Ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ a kɔɔre̱ bamo̱ gyi!”

28 Ne̱ Agripa a tɔwe̱ gywii Pɔɔl fe̱yɛ, “Fo̱ e̱ fa fe̱yɛ saŋ kafwe̱e̱ mɔ ne̱ ane̱ a gyi mfe̱e̱‑ɔ‑rɔ, fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ sa a ŋ kii Kristoonyi aaa?”

Ne̱ Pɔɔl a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, 29 “Hare̱e̱ ke̱tɔ a kyee, bɛɛɛ ke̱tɔ mo̱ŋ kyee ooo, mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ aa bamo̱ ne̱ mo̱ne̱ i nu mo̱ ase̱ ndɔɔ‑ɔ kii ke̱tɔ ne̱ n gye̱‑ɔ, amɔ e̱kpe̱e̱ mɔ ne̱ baa da mo̱‑ɔ.”

30 Ne̱ owure‑o na gominaa‑o na owure mò̱ pe̱kye̱e̱‑ɔ na bamo̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ pɛɛɛ a ko̱so̱ le̱e̱ ke̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ. 31 Bamo̱ a le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa tɔwe̱ gywii abɛɛ fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ mo̱ŋ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ mɔɔ mò̱ bɛɛɛ bo̱ tii mò̱‑ɔ.” 32 Ne̱ owure‑o a tɔwe̱ gywii gominaa‑o fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ dɛɛ ɔ mo̱ŋ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ kpa fe̱yɛ owure dabe̱‑ɔ gyi mò̱ ase̱ŋ ne̱e̱, weetee ane̱ dee a ane̱ yɔwe̱ mò̱ a ɔ nare̱.”

27

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a le̱e̱ ɔ yɔ Roma maŋ‑nɔ‑ɔ

1 Saŋ ne̱ baa fa mfɛɛre̱ fe̱yɛ ane̱ taa ko̱re̱e̱ bo̱rɔ nkyu si yɔ Italiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, ne̱ baa baa Pɔɔl na ase̱sɛ ko̱ ne̱ bamo̱ gbaa baa tii‑o bo̱ waa soogyaa bre̱sɛ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yuliyus ne̱ ɔ bo̱ asoogyaa katuŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ “owure asoogyaa katuŋ”‑o ke̱sare̱e̱‑rɔ. 2 Ne̱ ane̱ a lwee ko̱re̱e̱ ko̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Adramitiyɔŋ maŋ‑nɔ, ne̱ ɔɔ waa siraa ɔ yɔ e̱daŋkpa ne̱ e̱ bo̱ Asiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Ne̱ ane̱ a me̱raa se̱ ane̱ e̱ yɔ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Tisalonikaa maŋ‑nɔ ne̱ ɔ bo̱ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Aristaakus tii ane̱ se̱. 3 Kaye̱ ŋke‑o, ne̱ ane̱ ko̱re̱e̱‑ɔ a ya daŋ Sidɔŋ maŋ se̱. Yuliyus a bware‑o si‑o, ne̱ ɔɔ sa Pɔɔl kpa mfe̱ŋ fe̱yɛ ɔ le̱e̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ ya ŋu mò̱ nyare̱‑ana, na bo̱ sa mò̱ ke̱tɔ ne̱ ki tiri mò̱‑ɔ.

4 Ne̱ ane̱ a be̱e̱ kya se̱ le̱e̱ mfe̱ŋ. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ ko̱re̱e̱‑ɔ e̱ gyaŋŋaa afwii se̱‑ɔ, ne̱ ane̱ ko̱re̱e̱‑ɔ a kwaye̱ bo̱rɔ Kiprus kwii a keri‑o, na afwii maa nya da gyaŋŋaa ane̱‑ɔ. 5 Ne̱ ane̱ ko̱re̱e̱‑ɔ a bo̱rɔ ɔ yɔ kyɔwe̱ twɛɛkpa a keri‑o bɔye̱ na ɔ gyaŋŋaa afwii, ne̱ ŋkee Kilikiya na Pamfiliya e̱swe̱e̱re̱ bo̱ ane̱ kigyise si a keri‑o ane̱ŋ‑aaa bo̱ fo̱ Mira maŋ ne̱ ɔ bo̱ Likiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. 6 Ane̱ ko̱re̱e̱‑ɔ a fo̱ mfe̱ŋ ne̱ ɔ yɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ soogyaa bre̱sɛ‑ɔ a taa ane̱ waa ko̱re̱e̱ baŋbaŋ‑nɔ. Ko̱re̱e̱ amo̱ a le̱e̱ Alɛsandriya maŋ‑nɔ ne̱e̱, ne̱ ɔɔ waa siraa ɔ kpa a ɔ yɔ Italiya swe̱e̱re̱ se̱. 7 Ne̱ ane̱ ko̱re̱e̱‑ɔ a nare̱ bɔye̱ bɔye̱ ŋke bwe̱e̱tɔ, ne̱ ane̱ a ba ke̱kpo̱ne̱ bo̱ fo̱ Kanidus maŋ se̱. Ne̱ ane̱ ko̱re̱e̱‑ɔ e̱ kpa a ɔ yɔ kyɔwe̱ twɛɛkpa a keri‑o. Amaa afwii a gyaŋŋaa ane̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ane̱ a kii bo̱rɔ ke̱be̱na se̱ a keri‑o, ne̱ ane̱ a te̱ŋ ɔpo̱o̱‑rɔ yɔ ya fo̱ Kriita kwii. Ne̱ ane̱ a kyo̱ŋ Salamonee maŋ mfe̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ yɔ kyɔwe̱ twɛɛkpa a keri‑o na swe̱e̱re̱ bo̱ ane̱ kigyise si, na afwii‑o ma nya da ane̱ bwe̱e̱tɔ. 8 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa ooo, ane̱ a nare̱ bɔye̱, ne̱ aa waa le̱ŋ sa ane̱ pwɛɛ ne̱ ŋkee ane̱ dɛɛ ya daŋ daŋkpa ne̱ ba te̱e̱ ɛ “Mfe̱ŋ a e̱ko̱re̱e̱ daŋkpa timaa‑o” ne̱ ɔ maa maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Lase̱ya‑ɔ.

9 Bo̱ fo̱ mbe̱yɔmɔ, ane̱ a kyɔ nye̱ra saŋ bwe̱e̱tɔ kpa‑rɔ se̱‑ɔ, ke̱tɔ a yuri‑ro, ne̱ afwii ke̱be̱e̱ a fo̱. Bɔɔ a kyɔ kyo̱ŋ ne̱ ane̱ a lwee Kabɔɔgyii‑ro. Ane̱ŋ se̱‑ɔ kufu de ane̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a afwii‑o e̱ sa a ko̱re̱e̱ buŋ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ ase̱ŋ kpe̱yaa mɔ gywii bamo̱ fe̱yɛ, 10 “Mo̱ nyare̱‑ana, mo̱ a ŋu fe̱yɛ mbe̱yɔmɔ ane̱ ya kya ane̱ kpa‑ɔ se̱, ase̱ŋ bɔye̱ e̱ ba. Ko̱re̱e̱‑ɔ i buŋ na e̱tɔso̱rɔ ne̱ e̱ bo̱‑rɔ‑ɔ fo̱, na ase̱sɛ be̱e̱ wu amo̱ se̱.” 11 Amaa ɔko̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ ko̱re̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ na ko̱re̱e̱ wuye yɛ bo̱ kya bamo̱ kpa‑ɔ se̱. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ soogyaa bre̱sɛ‑ɔ a nu ke̱tɔ ne̱ baa tɔwe̱‑ɔ yɔwe̱ Pɔɔl lee‑o. 12 Daŋkpa amo̱ mfe̱ŋ mo̱ŋ bo̱ daŋ fe̱yɛ bo̱ kye̱na, a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ amo̱ afwii e̱ da mfe̱ŋ bwe̱e̱tɔ. Amo̱se̱‑ɔ ase̱sɛ‑ɔ bwe̱e̱tɔ, a bware bamo̱ ase̱ fe̱yɛ bo̱ kya bamo̱ kpa‑ɔ se̱ nkyu‑o si, na bamo̱ e̱ taare̱ a bo̱ fo̱ daŋkpa ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Fonikii ne̱ ɔ bo̱ daŋ sa bamo̱ a bo̱ kye̱na aferi asa bɛɛɛ ana ne̱ afwii e̱ da bwe̱e̱tɔ‑ɔ. Fonikii gye̱ e̱ko̱re̱e̱ daŋkpa Kriita kwii si ne̱e̱, ne̱ a bo̱ kyɔwe̱ twɛɛkpa kigyise si a keri‑o na kyɔwe̱ twɛɛkpa ke̱be̱na se̱ a keri‑o.

Ane̱ŋ ne̱ afwii a to̱ ane̱ ɔpo̱o̱‑ɔ se̱‑ɔ

13 Ne̱ afwii kafwe̱e̱ ko̱ a le̱e̱ kyɔwe̱ le̱e̱kpa kigyise si a keri‑o ba a kyaare̱, ne̱ ase̱sɛ‑ɔ a fa fe̱yɛ ba taare̱ a bo̱ waa ane̱ŋ ne̱ baa kra‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa saŋŋe̱ ko̱re̱e̱‑ɔ be̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ ɔpo̱o̱ se̱, ne̱ baa kya se̱ ba yɔ kyɔwe̱ twɛɛkpa a keri‑o, ne̱ Kriita kideŋbe si bo̱ bamo̱ kigyise si fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bo̱ kyɔ bo̱ naa‑ɔ.

14 Amaa ke̱tɔ mo̱ŋ kyee, ne̱ afwii dabe̱ ko̱ ne̱ aa le̱e̱ kyɔwe̱ le̱e̱kpa ke̱be̱na‑ɔ se̱‑ɔ a da le̱e̱ kideŋbe si. 15 Ne̱ aa bo̱ da ko̱re̱e̱‑ɔ. Bamo̱ a ma taare̱ a bo̱ ba ko̱re̱e̱ bo̱ gyaŋŋaa afwii‑o na bo̱ yɔ akatɔ‑rɔ, amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa kii ko̱re̱e̱‑ɔ, na afwii‑o nya da le̱e̱ bamo̱ kamɛɛ na a neŋ ko̱re̱e̱‑ɔ, ne̱ a neŋ mò̱ le̱e̱ kideŋbe ase̱ ya ke̱fɔ ke̱fɔ, ne̱ baa yɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa, ne̱ afwii amo̱ de ko̱re̱e̱‑ɔ ɔ yɔ. 16 Ne̱ ane̱ a bo̱rɔ Kawuda kwii kamɛɛ, ne̱ ntɛɛrɛɛ a yase̱ kako̱re̱e̱gyii ne̱ ba gyiiri saŋ ke̱maa‑ɔ le̱e̱ nkyu‑ro bo̱ waa ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ a le̱e̱ fe̱yɛ alaŋkpare̱‑ɔ e̱ da kamo̱ bwe̱e̱tɔ. Baa kpo̱ne̱ pwɛɛ ne̱ baa dɛɛ waa amo̱. 17 Ne̱ baa ba ife dabe̱ so̱swe̱e̱ bo̱ ŋure muruwaa ko̱re̱e̱‑ɔ fɔŋfɔŋ na ɔ ma nya bwee‑ro. Ne̱ kufu de bamo̱ fe̱yɛ ba lwee apo̱rɔ ko̱ ne̱ a bo̱ nkyu‑o kaase̱‑ɔ‑rɔ, na bamo̱ ko̱re̱e̱ sii‑ro. Apo̱rɔ mɔ maa Libiya swe̱e̱re̱ se̱ a kideŋbe‑o ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa lee waagya ne̱ ɔ kya ko̱re̱e̱ so̱so̱ ne̱ mò̱ afwii‑o a sa ne̱ ko̱re̱e̱ naa‑ɔ, na afwii‑o nya taa ko̱re̱e̱‑ɔ yaa to̱ŋ ko̱. 18 Afwii dabe̱ amo̱ mo̱ŋ yɔwe̱, amo̱se̱‑ɔ ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ baa le̱e̱ ba lee e̱tɔso̱rɔ ne̱ e̱ bo̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ e̱ko̱ bo̱ twe̱e̱ nkyu‑o‑ro. 19 Ne̱ kake ne̱ ka be̱e̱ ka gya se̱‑ɔ, baa lee ko̱re̱e̱‑rɔ ate̱tɔmo̱ŋta‑ɔ ako̱ bo̱ twe̱e̱. 20 Ŋkee, waa ŋke kanɔ ŋko̱ na ane̱ maa ŋu kyɔwe̱ bɛɛɛ ke̱kye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi, na afwii maa se̱ a kya bwe̱e̱tɔ. Ŋkee fe̱raa, ne̱ ane̱ abaa‑rɔ a yɔre̱. Ane̱ mo̱ŋ lɛɛ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ sɛye̱ e̱ lɛɛ taare̱ a a mo̱rɔwe̱ ane̱.

21 Ke̱tɔ a kyee na ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ taare̱ gyi ateese, ne̱ Pɔɔl a ko̱so̱ ye̱re̱, ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ nyare̱‑ana, mo̱ne̱ a dɛɛ nu mo̱ ase̱ŋ ne̱e̱, ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ baa ko̱re̱e̱‑ɔ le̱e̱ Kriita kwii ne̱e̱, weetee ase̱ŋ dabe̱ na ke̱nye̱ra mɔ be̱e̱ a mo̱ŋ to̱ ane̱. 22 Amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ waa kakpo̱nɔ! Mo̱ne̱ ɔko̱ maa wu daa, amɔ ko̱re̱e̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ fo̱. 23 A le̱e̱ fe̱yɛ ndee kanye Wuribware̱, nyaŋpe̱ ne̱ mo̱ i suŋ‑o, a suŋ mò̱ kabɔɔ ko̱ mo̱ ase̱. 24 Ne̱ ɔɔ bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Pɔɔl! Fo̱ ma sa a kufu nya fo̱. Kanɔ ŋke̱maa, fo̱ e̱ fo̱ Roma awuye owure dabe̱‑ɔ akatɔ‑rɔ. Wuribware̱ bware, ne̱ ɔ kpa fo̱ ase̱ŋ, ne̱ oo nu fo̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ bamo̱ ne̱ fo̱ aa bamo̱ bo̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ ɔko̱ maa wu.’ 25 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ nyare̱‑ana, mo̱nꞌ waa kakpo̱nɔ! A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi fe̱yɛ ɔ waa ane̱ŋ mɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mo̱‑ɔ. 26 Amaa ane̱ e̱ daŋ kwii si pwɛɛ.”

27 Ke̱mo̱ ŋke kudu nna‑ɔ kanye, ne̱ afwii a neŋ ane̱ ko̱re̱e̱‑ɔ yaa kyɔwe̱ twɛɛkpa a keri‑o bo̱ te̱ŋ Ɔpo̱o̱ Dabe̱‑ɔ‑rɔ. Kake kudu nnase̱po̱‑ɔ bo̱ fo̱ kaye̱ nse̱na‑ɔ, ne̱ aa waa ntɛɛrɛɛ‑ɔ fe̱yɛ ane̱ e̱ tɔ‑rɔ kideŋbe si‑o. 28 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ baa waa kidebu, ne̱ baa ba fe so̱swe̱e̱ bo̱ kya ke̱mo̱, ne̱ baa yɔwe̱‑rɔ waa nkyu‑o kaase̱, na bo̱ de fe‑o‑ro. Ne̱ baa ŋu fe̱yɛ amo̱ a nkyu‑o kaase̱ gye̱ ayaa ke̱lafa na adunyɔ keŋ. Amo̱ a be̱e̱ waa kafwe̱e̱‑ɔ, ne̱ baa be̱e̱ waa ane̱ŋ dɛɛ, ne̱ baa ŋu fe̱yɛ ŋkee fe̱raa a bo̱ keŋ ayaa adukpanɔɔ. 29 Ne̱ kufu de bamo̱ fe̱yɛ ko̱re̱e̱‑ɔ e̱ nare̱ afo̱re̱ se̱ na o bwee‑ro, amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa ba ko̱re̱e̱ amo̱ kamɛɛ adebu dabe̱ ana ne̱ baa ba agye̱re̱tɔ bo̱ waa, ne̱ a sa ne̱ ɔ ye̱re̱‑ɔ bo̱ waa mò̱ kaase̱, na ɔ nya ye̱re̱. Ne̱ baa ko̱re̱ bamo̱ ikisi fe̱yɛ kaye̱ ke me̱naŋ. 30 Ne̱ ntɛɛrɛɛ‑ɔ e̱ kpa fe̱yɛ bo̱ se̱re̱ le̱e̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa ba ife bo̱ kya kako̱re̱e̱gyii‑o, ne̱ baa yɔwe̱‑rɔ bo̱ dɔŋŋɔ nkyu si, ne̱ baa waa fe̱yɛ bamo̱ a kpa a bo̱ lweero ya waa akatɔ‑rɔ a adebu dabe̱ ne̱ a sa ne̱ ko̱re̱e̱‑ɔ e̱ ye̱re̱‑ɔ. 31 Amaa Pɔɔl a tɔwe̱ gywii asoogyaa bre̱sɛ na asoogyaa‑o ne̱e̱ fe̱yɛ, “Ntɛɛrɛɛ‑ɔ mɔ e̱ mo̱ŋ sii kye̱na ko̱re̱e̱ mɔ‑rɔ fe̱raa, ane̱ pɛɛɛ i wu.” 32 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ asoogyaa‑o a te̱ŋŋe̱ ife ne̱ kako̱re̱e̱gyii de‑ro‑o, ne̱ kako̱re̱e̱gyii‑o a se̱re̱ ka yii.

33 Bo̱ fo̱ gye̱gyaye̱ kese‑ro‑o, ne̱ Pɔɔl a ko̱re̱ bamo̱ ɔke̱maa fe̱yɛ bo̱ gyi ateese. Ɔ yɛ, “Mo̱ne̱ a gywii afwii na alaŋkpare̱‑ɔ na a yuri‑o, mo̱ne̱ mo̱ŋ gyi sɛye̱. 34 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ gyi ateese. N gye̱ ane̱ŋ, mo̱ne̱ i wu. Mo̱ne̱ ɔko̱ kipwiigyi gbaa maa fo̱, saŋbo̱to̱ lowi ne̱ mo̱ne̱ i wu.” 35 Pɔɔl a tɔwe̱ ane̱ŋ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ taa bodobodoo, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ bamo̱ akatɔ‑rɔ mfe̱ŋ we̱e̱ se̱, ne̱ ɔɔ te̱ŋŋe̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ o gyi. 36 Ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a waa kakpo̱nɔ, ne̱ bamo̱ ɔke̱maa gbaa a gyi ateese. 37 Ane̱ ne̱ ane̱ bo̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ bo̱ ase̱sɛ alafa anyɔ na adusunoo na asiye. 38 Ɔke̱maa mɔ a gyi kpo̱ne̱‑ɔ ne̱ baa lee e̱tɔso̱rɔ na ayu ne̱ a bo̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ pɛɛɛ bo̱ twe̱e̱ nkyu‑o‑ro na ko̱re̱e̱‑ɔ ma lɛɛ nya waa dwii bwe̱e̱tɔ.

Ane̱ŋ ne̱ ko̱re̱e̱‑ɔ a bwee‑ro, ne̱ oo mwiire‑o

39 Kaye̱ ŋke‑o, ntɛɛrɛɛ‑ɔ a pini fe̱yɛ swe̱e̱re̱ mo̱ŋ bo̱ e̱fɔ, amaa bo̱ mo̱ŋ taare̱ pini mò̱ ke̱nyare̱. Baa ŋu fe̱yɛ ɔpo̱o e̱kɛɛke̱e̱ se̱ kisipu bo̱ mfe̱ŋ bwe̱e̱tɔ, amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa fa fe̱yɛ bamo̱ e̱ taare̱ ba ya daŋ mfe̱ŋ. 40 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ baa te̱ŋ ife ne̱ ii ŋure adebu dabe̱ ne̱ a sa ne̱ ko̱re̱e̱‑ɔ e̱ ye̱re̱‑ɔ, ne̱ aa lwee nkyu‑o kaase̱, ne̱ baa saŋŋe̱ ife ne̱ ii ŋure abaŋ dabe̱ ne̱ bo̱ de bo̱ le̱ŋ ko̱re̱e̱‑ɔ. Ne̱ baa yase̱ waagya kagyingyii ne̱ ɔ bo̱ ko̱re̱e̱‑ɔ akatɔ‑rɔ‑ɔ na afwii‑o nya neŋ ane̱ yaa akatɔ‑rɔ. Ne̱ ane̱ a waa fe̱yɛ ane̱ e̱ daŋ kideŋbe si. 41 Ne̱ ko̱re̱e̱‑ɔ a ya daŋ e̱se̱ kipireŋ ko̱ ne̱ ke̱ bo̱ nkyu‑o‑ro‑o si, ne̱ ko̱re̱e̱‑ɔ akatɔ‑rɔ a sii e̱se̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ ŋkee ko̱re̱e̱‑ɔ maa lɛɛ yɔ akatɔ‑rɔ. Ne̱ alaŋkpare̱ dabe̱ a da ko̱re̱e̱‑ɔ kamɛɛ ane̱ŋ‑aaa, ne̱ ɔɔ bo̱ bwee‑ro kyikpuri kyikpuri.

42 Ne̱ asoogyaa awuye‑o a fa fe̱yɛ ba mɔɔ bamo̱ ne̱ baa tii bamo̱ ba yaa bamo̱ owure dabe̱‑ɔ ase̱‑ɔ, na bo̱ ma nya twɛɛ ya le̱e̱ kideŋbe si na bo̱ se̱re̱. 43 Amaa soogyaa bre̱sɛ‑ɔ e̱ kpa fe̱yɛ ɔ mo̱rɔwe̱ Pɔɔl. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ ɔbre̱sɛ‑ɔ yɛ bo̱ yɔwe̱ ane̱ŋ ko̱waa. Ne̱ ɔ yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ nyi e̱twɛɛ‑ɔ gye̱ ŋkpɛɛ fuwi ywe̱e̱ nkyu‑o‑ro, na bo̱ twɛɛ yɔ kideŋbe si. 44 Na bamo̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ mɔ kra iyii baŋŋe̱sɛ na ko̱re̱e̱‑ɔ abweesɛ‑ɔ‑rɔ, na e̱ nya taa bamo̱ yaa kideŋbe si. Mfaanɛɛ ne̱ ane̱ pɛɛɛ a bo̱ mo̱rɔwe̱ ane̱ e̱ye̱e̱ ya fo̱ kideŋbe si.

28

Bamo̱ a fo̱ Mɛlita kwii‑o, ke̱tɔ ne̱ baa waa‑ɔ

1 Saŋ ne̱ ane̱ a fo̱ kideŋbe si ŋkpa na alaŋfiya‑o, ne̱ ane̱ a dɛɛ nu fe̱yɛ kwii ne̱ ane̱ bo̱ mò̱ se̱‑ɔ, ne̱ ba te̱e̱ ɛ Mɛlita. 2 Mfe̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ gye̱ ase̱sɛ timaa, ne̱ baa waa ane̱ ke̱dame̱naŋsɛ bwe̱e̱tɔ. Bware̱ a le̱e̱ ke̱ba‑ɔ, ne̱ afwii a kra ane̱, amo̱se̱‑ɔ ne̱ baa kure de̱e̱kpa, ne̱ bo̱ yɛ ane̱ bo̱ wo̱re̱. 3 Ne̱ Pɔɔl a kpa gyake̱e̱, ne̱ oo lee ngya‑ɔ ŋko̱ ako̱ ɔ waa de̱e̱kpa‑ɔ‑rɔ. Mò̱ a de ɔ waa‑rɔ‑ɔ, ne̱ de̱e̱kpa‑ɔ kipeŋpeŋ a lee ko̱wɔ kagyo̱saŋ‑ɔ kako̱‑rɔ, ne̱ kaa ba ke̱mo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ ke̱e̱te̱ Pɔɔl ke̱sare̱e̱ duŋ. 4 Kwii amo̱ se̱ a ase̱sɛ‑ɔ a ŋu ko̱wɔ amo̱ Pɔɔl ke̱sare̱e̱ se̱‑ɔ, ne̱ baa le̱e̱ ba tɔwe̱ ba gywii abɛɛ fe̱yɛ, “Ɔnyare̱ mɔ a mɔɔ ase̱sɛ. Hare̱e̱ mò̱ a mo̱ŋ wu nkyu‑o‑ro gbaa ooo, mò̱ e̱bɔye̱ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ e̱ mɔɔ mò̱ a e̱ bo̱ ka ko̱kɔ.” 5 Amaa Pɔɔl a kpo̱kpaa ke̱mo̱ ne̱e̱ bo̱ waa de̱e̱kpa‑ɔ‑rɔ, na ke̱ mo̱ŋ waa mò̱ sɛye̱. 6 Ŋkee bo̱ gywii ne̱e̱ a Pɔɔl puŋŋe bɛɛɛ ɔ te̱ŋ le̱e̱ da wu. Amaa baa gywii kpo̱ne̱ bo̱ mo̱ŋ ŋu sɛye̱ mò̱ e̱ye̱e̱ se̱, ne̱ baa kyurowi bamo̱ mfɛɛre̱, ne̱ bo̱ yɛ, “Ɔ gye̱ kisi ne̱e̱!”

7 Amɔ kwii amo̱ se̱ owure ne̱ ba te̱e̱ mò̱ Pubiliyus‑o de mò̱ swe̱e̱re̱ ko̱ me̱raa mfe̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ wo̱re̱ de̱e̱kpa‑ɔ. Ne̱ ɔɔ yaa ane̱ mò̱ lɔŋ‑nɔ. Ŋke nsa ne̱ ane̱ a gyi mò̱ aye̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ɔɔ kra ane̱ dame̱naŋsɛ. 8 Saŋ amo̱ Pubiliyus mò̱ se̱ e̱ lɔ fekyu, na ɔ kɔɔ mò̱ kame‑ro. Ne̱ Pɔɔl a yɔ ɔnyare̱ amo̱ ase̱ mò̱ ke̱kyaŋ‑nɔ, ne̱ ɔɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, ne̱ ɔɔ ba mò̱ asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ se̱, ne̱ ɔɔ kpaare̱. 9 Amo̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ alɔpo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ a ba mò̱ ase̱, ne̱ ɔɔ kya bamo̱. 10-11 Amo̱se̱‑ɔ baa bu ane̱ bwe̱e̱tɔ baa ke ane̱ atɔ bwe̱e̱tɔ mfe̱ŋ.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a bo̱ fo̱ Roma maŋ‑nɔ‑ɔ

Ne̱ ane̱ a gyi aferi asa kwii amo̱ se̱. Saŋ a fo̱ ne̱ ane̱ e̱ kpa a ane̱ kya ane̱ kpa se̱‑ɔ, ne̱ ane̱ a nya ko̱re̱e̱ baŋbaŋ ko̱. Ne̱ Mɛlita awuye‑o a taa atɔ bwe̱e̱tɔ ne̱ a tiri ane̱ kpa‑ɔ se̱‑ɔ bo̱ waa ane̱ ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ. Ko̱re̱e̱ amo̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ “Bwaye na Ata”‑ɔ a le̱e̱ Alɛsandriya maŋ‑nɔ. Ne̱ ɔɔ bo̱ ye̱re̱ kwii amo̱ se̱ ke̱be̱e̱ ne̱ afwii bo̱‑rɔ, ne̱ a maa nya a a tu kpa nkyu si‑o. 12 Ne̱ ane̱ a me̱raa ane̱ kpa se̱. Ne̱ ane̱ a daŋ Siirakus maŋ se̱, Sikiliya kwii si. Ne̱ ane̱ a gyi ŋke nsa mfe̱ŋ. 13 Ane̱ a le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ ane̱ a ya daŋ Rɛgiyum maŋ se̱, Italiya swe̱e̱re̱ se̱. Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ afwii ko̱ a le̱e̱ kyɔwe̱ le̱e̱kpa a keri‑o kigyise si ba a kyaare̱, ne̱ ane̱ a yɔ se̱. Ke̱mo̱ kaye̱ ŋke‑o, ne̱ ane̱ a daŋ Putiyoli maŋ se̱. 14 Ne̱ mfe̱ŋ a ase̱sɛ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o yɛ ane̱ kye̱na bamo̱ ase̱ kadaawɔkywe̱e̱ ko̱ŋko̱. Le̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ ane̱ a kya ane̱ kpa‑ɔ se̱ bo̱rɔ ayaa‑rɔ yɔ Roma a keri‑o.

15 Ne̱ Kristoo awuye ne̱ bo̱ bo̱ Roma maŋ‑nɔ‑ɔ a nu fe̱yɛ ane̱ e̱ ba‑ɔ, ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ a gyaŋŋaa ane̱ maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Apiyus ke̱gya‑rɔ‑ɔ, ne̱ bo̱ko̱ mɔ a gyaŋŋaa ane̱ maŋ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Afɔ-e̱so̱we̱kpa-e̱sa se̱. Saŋ ne̱ Pɔɔl a ŋu bamo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ, ne̱ ŋkee wɔre̱ a nya mò̱.

Ke̱tɔ ne̱ Pɔɔl a waa Roma maŋ‑nɔ‑ɔ

16 Saŋ ne̱ ane̱ a fo̱ Roma maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ baa sa Pɔɔl kpa fe̱yɛ ɔ ya kye̱na mfe̱ŋ ne̱ ɔ kpa‑ɔ, amaa baa lee soogyaanyi ko̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ mò̱ se̱, na ɔ ma nya se̱re̱‑ɔ. 17 Amo̱ ŋke nsa kamɛɛ, ne̱ Pɔɔl a gyaŋŋe̱ Yudaa awuye abre̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ Roma‑o, na ɔ nya tɔwe̱ ke̱tɔ se̱ ne̱ ɔɔ ba‑ɔ gywii bamo̱. Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ bɛɛko̱‑ana Isireelii awuye, mo̱ne̱ a nu ane̱ŋ ne̱ baa taa mo̱ le̱e̱ Yɛro̱salɛm bo̱ baa mfe̱e̱, na bo̱ gyi mo̱ ase̱ŋ‑ɔ. Mfe̱ŋ a awuye‑o a po̱rɔ mo̱ fe̱yɛ mo̱ a waa bɔye̱ bo̱ kye ane̱ Isireelii awuye na e̱kpa ne̱ ane̱ ade̱daapo̱ a kaapo̱ ane̱‑ɔ. Ne̱ baa tii mo̱, ne̱ baa taa mo̱ sa Roma agye̱ŋkpɛɛpo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Yɛro̱salɛm mfe̱ŋ‑ɔ. Amaa mo̱ŋ waa bɔye̱ ko̱ daa. 18 Bamo̱ a bise mo̱ ase̱ŋ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ba kpa a bo̱ yɔwe̱ mo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ ŋu bɔye̱ ko̱ ne̱ mo̱ a waa, ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ mɔɔ mo̱‑ɔ. Amaa Yudaa awuye mo̱ŋ sure fe̱yɛ bo̱ yɔwe̱ mo̱ a n nare̱. 19 Ŋkee kpa ke̱maa mo̱ŋ lɛɛ ɔ bo̱‑rɔ ne̱ mo̱ e̱ gya se̱, amɔ mo̱ ko̱tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ yaa mo̱ Roma owure dabe̱‑ɔ ase̱, na ɔ ya nu mo̱ ase̱ŋ. Ane̱ŋ se̱ ne̱ baa baa mo̱ mfe̱e̱. Mo̱ŋ ba mfe̱e̱ a m bo̱ tɔwe̱ ke̱se̱ŋ ko̱ bo̱ kye ane̱ aye̱ awuye ne̱e̱. 20 Amo̱se̱ ne̱ ŋ yɛ ŋ ŋu mo̱ne̱, na mo̱ aa mo̱ne̱ a tɔwe̱ ke̱mo̱ ase̱ŋ. Kase̱ŋtiŋ si fe̱raa, ke̱tɔ se̱ ne̱ baa da mo̱ e̱kpe̱e̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ a kɔɔre̱ Kristoo ne̱ ane̱ Isireelii awuye de mò̱ te̱maa fe̱yɛ Wuribware̱ i suŋ na ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ ane̱‑ɔ gyi ne̱e̱.”

21 Ne̱ baa be̱ŋŋaa mò̱ fe̱yɛ, “To, ane̱ mo̱ŋ nya e̱wo̱re̱ ko̱ bo̱ le̱e̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ bo̱ le̱e̱ fo̱ kuŋu si, ne̱ ane̱ se̱sɛ ko̱ mɔ mo̱ŋ le̱e̱ mfe̱ŋ bo̱ tɔwe̱ fo̱ kuŋu si ase̱ŋ bɛɛɛ ase̱ŋ bɔye̱ ko̱ gywii ane̱. 22 Amaa ane̱ e̱ kpa a ane̱ ŋu fo̱ mfɛɛre̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyi fe̱yɛ to̱ŋ ke̱maa ane̱ ase̱sɛ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ ba kye Yeesuu a e̱kpa mɔ ne̱ fo̱ gya se̱‑ɔ.”

23 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ bamo̱ aa Pɔɔl a sa kake. Kake amo̱ a fo̱‑ɔ, ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a ba mfe̱ŋ ne̱ Pɔɔl bo̱‑ɔ. Ne̱ ɔɔ kaapo̱ bamo̱ Wuribware̱ a kuwure‑o si ase̱ŋ le̱e̱ gye̱gyaye̱ ya bo̱ fo̱ kanye. Ne̱ ɔɔ kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ to̱ŋ ko̱ gywii bamo̱ bo̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ Mosis mbraa ɔsapo̱‑ɔ na Wuribware̱ akyaamɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ a tɔwe̱ Kristoo, ɔmo̱rɔwe̱po̱ ne̱ ɔ ba‑ɔ, ase̱ŋ‑ɔ. Ne̱ ɔɔ kaapo̱ bamo̱‑rɔ, na bo̱ nya nu kaase̱ fe̱yɛ Yeesuu amo̱ dɛɛ e̱ gye̱ Kristoo‑o. 24 Ɔɔ taare̱ kyurowi bamo̱ bo̱ko̱ mfɛɛre̱, amaa bamo̱ bo̱ko̱ mɔ mo̱ŋ kɔɔre̱ ase̱ŋ‑ɔ gyi. 25 Amaa saŋ ne̱ baa brawe̱‑rɔ ba yɔ, na bamo̱ wo̱re̱ wo̱re̱ i gyiiri ase̱ŋ ne̱ baa nu‑o ikii‑o, ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Kase̱ŋtiŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ ade̱daapo̱‑ɔ. 26 Ɔ yɛ,

‘Yɔ ya tɔwe̱ gywii ase̱sɛ amo̱ fe̱yɛ,

Mo̱ne̱ ya nu mo̱ ase̱ŋ kpo̱ra‑rɔ iluwi bwe̱e̱tɔ gbaa,

mo̱ne̱ maa nu amo̱ kaase̱.

Mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ e̱ de̱e̱re̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ

na mo̱nꞌ fa amo̱ mfɛɛre̱ kpo̱ne̱,

mo̱ne̱ maa nu kaase̱.’*

27 Ne̱ Isaya a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ amo̱‑ɔ a waa ane̱ŋ,

‘A le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ aŋu‑ro bo̱ le̱ŋ,

ne̱ baa tii bamo̱ e̱se̱bɔ,

ne̱ baa buŋ bamo̱ akatɔ se̱.

N gye̱ ane̱ŋ, bamo̱ akatɔ i buŋŋi a bo̱ ŋu atɔ,

na bamo̱ e̱se̱bɔ mɔ taye̱ a bo̱ nu ase̱ŋ,

na bo̱ nu amo̱ kaase̱, na bo̱ nu bamo̱ e̱ye̱e̱,

na ŋkee mo̱, Wuribware̱, nya taa bamo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱.’* ”

28 Ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ, “Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Yudaa awuye‑o mo̱ŋ nu‑o si, Wuribware̱ yɛ ane̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si gywii nde̱ se̱ awuye‑o bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ mo̱rɔwe̱ bamo̱‑ɔ se̱. Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ amo̱ kunu e̱ waa bamo̱ kɔne̱.”

[ 29 Mò̱ a sa se̱ŋsa lo̱we̱‑ɔ, ne̱ Yudaa awuye‑o a brawe̱‑rɔ, na bamo̱ wo̱re̱ wo̱re̱ i gyiiri ase̱ŋ ne̱ baa nu‑o ikii, ne̱ aa waa le̱ŋ.]

30 Ne̱ Pɔɔl a kpa ke̱kyaŋ mfe̱ŋ kye̱na‑rɔ nsu ŋnyɔ, na ɔ ka ke̱mo̱ ko̱kɔ. Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ naa mò̱ ase̱ ba ka mò̱ kanɔ mfe̱ŋ, ne̱ mò̱ akatɔ a gyi bamo̱ se̱. 31 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ a kuwure‑o si, na ɔ kaapo̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ase̱ŋ. Ne̱ ɔɔ nya mò̱ e̱ye̱e̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa‑ɔ gywii ɔke̱maa, na kufu mo̱ŋ de mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ mo̱ŋ kuŋ mò̱ fe̱yɛ ɔ ma tɔwe̱.

* 1:20 Kiliŋ 69.25.

* 1:20 Kiliŋ 109.8.

* 2:21 Yo̱wɛl 2.28-32 (LXX).

* 2:28 Kiliŋ 16.8-11 (LXX).

* 2:34-35 Kiliŋ 110.1.

* 3:23 Mbraa ke̱be̱e̱sa 18.15, 18-19 (LXX).

* 3:25 Ke̱le̱e̱kaase̱ 22.18; 26.4.

* 4:11 Kiliŋ 118.22.

* 4:26 Kiliŋ 2.1-2 (LXX).

* 7:2 Kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Yufraatis na Tigris e̱bo̱ŋ mbo̱ŋtɔ‑rɔ.

* 7:3 Ke̱le̱e̱kaase̱ 12.1-5.

* 7:7 Ke̱le̱e̱kaase̱ 15.13-14.

* 7:8 Ke̱le̱e̱kaase̱ 17.3-8.

* 7:9 Ke̱le̱e̱kaase̱ 37.

* 7:10 Ke̱le̱e̱kaase̱ 41.41-57.

* 7:13 Ke̱le̱e̱kaase̱ 45.

* 7:14 Ke̱le̱e̱kaase̱ 46.

* 7:19 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 1.1-14.

* 7:22 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 2.1-10.

* 7:29 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 2.11-25.

* 7:34 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 3.

* 7:36 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 7.14 – 13.22.

* 7:37 Mbraa ke̱be̱e̱sa 18.15.

* 7:40 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 32.1.

* 7:43 Amos 5.25 (LXX).

* 7:50 Isaya 66.1-2.

* 8:33 Isaya 53.7-8 (LXX).

* 9:27 Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ asuŋ 4.36.

* 12:1 Mò̱ e̱ gye̱ Hɛrɔd Agripa gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ ne̱e̱.

* 13:4 De̱e̱re̱ ifotoo ne̱ e̱ bo̱ Abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ kɛɛ‑ɔ.

* 13:21 1 Samuwɛl 9-10.

* 13:22 1 Samuwɛl 13.14.

* 13:32-33 Kiliŋ 2.7.

* 13:34 Isaya 55.3 (LXX).

* 13:35 Kiliŋ 16.10.

* 13:41 Habakɔk 1.5 (LXX).

* 13:47 Isaya 49.6.

* 15:17 Amos 9.11-12 (LXX).

* 15:41 De̱e̱re̱ ifotoo ne e̱ bo̱ Abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ kɛɛ‑ɔ.

* 18:23 De̱e̱re̱ ifotoo ne e̱ bo̱ Abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ kɛɛ‑ɔ.

* 23:5 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 22.28.

* 25:13 Mo̱ e̱ gye̱ Hɛrɔd Agripa nyɔse̱po̱‑ɔ ne̱e̱.

* 28:26 Isaya 6.9 (LXX).

* 28:27 Isaya 6.10 (LXX).

Roma awuye

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Roma awuye

Wo̱re̱ ne̱ Pɔɔl a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Roma maŋ‑nɔ Kristoo awuye‑o

1

1 Mo̱, Pɔɔl, ne̱ n gye̱ Kristoo ke̱yaafɔre̱ ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ mo̱ fe̱yɛ m bo̱ kii mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱ na ŋ nya tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ timaa‑o e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ Wuribware̱ ase̱sɛ ne̱ mo̱ne̱ te Roma maŋ‑nɔ‑ɔ.

2-3 To, ase̱ŋ amo̱ ne̱ baa kyo̱rɛɛ‑ɔ yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo gye̱ se̱sɛ dimaadi ne̱e̱, ne̱ ɔɔ be̱e̱ le̱e̱ Wuribware̱ se̱ ba. Ke̱tɔ ne̱ ane̱ a bo̱ ŋu fe̱yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ dimaadi‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ bamo̱ a ko̱we̱ mò̱ le̱e̱ Owure Deefid a ke̱nana‑ɔ‑rɔ. 4 Amaa kpa ko̱ mɔ se̱‑ɔ, ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ba Wuribware̱ ke̱yaale̱ŋ bo̱ kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro. 5 Kristoo mɔ dɛɛ ne̱ mo̱ a mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ mo̱ gbaa ooo, ne̱ ɔɔ sa ne̱ Kristoo a te̱e̱ mo̱ fe̱yɛ m bo̱ kii mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱. Oo lee mo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Kristoo ke̱nyare̱‑rɔ m bo̱ te̱e̱ ase̱sɛ le̱e̱ nde̱ se̱ awuye‑o ase̱, na bo̱ bo̱ kɔɔre̱ mò̱ gyi gya mò̱ kanɔ‑rɔ ase̱ŋ se̱. 6 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ te Roma maŋ‑nɔ mfe̱ŋ‑ɔ gbaa tii bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ fe̱yɛ bo̱ bo̱ kii Yeesuu Kristoo ase̱sɛ‑ɔ se̱.

7 Wuribware̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ, ne̱ ɔɔ te̱e̱ mo̱ne̱ na mo̱nꞌ nya kii mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ. Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo yure mo̱ne̱ na bo̱ sa mo̱ne̱ kaye̱e̱yuri.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ Wuribware̱ sa mò̱ kpa na ɔ yɔ Roma nya ya tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o

8 Ke̱tɔ ne̱ ke̱ gye̱ ŋkpɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, mo̱ne̱ Roma awuye si, mo̱ e̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ Yeesuu Kristoo ke̱nyare̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ Kristoo gyi‑o ase̱ŋ. 9 N de mo̱ kakpo̱nɔ pɛɛɛ mo̱ i suŋ mo̱ e̱ sa Wuribware̱, na mo̱ e̱ tɔwe̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o kuŋu si ase̱ŋ timaa. Wuribware̱ gbaa nyi fe̱yɛ a gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, mo̱ i nyiŋŋi mo̱ne̱ se̱. 10 Mo̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ya sure si, ŋkee fe̱raa ɔ sa mo̱ kpa a ŋ nya taare̱ bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. 11 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ yo̱rɔwe̱ ke̱bo̱ŋu mo̱ne̱, na ŋ nya sa a mo̱nꞌ nya ŋyure ne̱ ŋ ya le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ase̱‑ɔ ŋko̱. Na a nya sa a mo̱nꞌ nya ke̱yaale̱ŋ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro. 12 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o e̱ waa mo̱ne̱ wɔre̱, na mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ ke̱mo̱‑ɔ mɔ waa mo̱ wɔre̱ ane̱ŋ dɛɛ.

13 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ mo̱ a kra ke̱bo̱ka mo̱ne̱ kanɔ kyee. Amaa bo̱ fo̱ hare̱e̱ mbe̱yɔmɔ gbaa ko̱tɔko̱ saŋ ki tii mo̱ kpa. Mo̱ e̱ kpa ne̱e̱ fe̱yɛ n sa a mo̱ne̱ bo̱ko̱ gbaa kii Kristoo awuye kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ a sa ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye fe̱yɛ mo̱ne̱‑ɔ bo̱ko̱ gbaa a kii‑o. 14 A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a taa bo̱ dɔŋŋɔ mo̱ se̱ fe̱yɛ n tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii ase̱sɛ pɛɛɛ. Hare̱e̱ bamo̱ ne̱ ba sa mo̱ne̱ aye̱‑rɔ‑ɔ, bɛɛɛ ba sa se̱ŋsa baŋbaŋ ooo, bɛɛɛ bo̱ nyi wo̱re̱, bɛɛɛ bo̱ mo̱ŋ nyi ooo, a tiri fe̱yɛ n tɔwe̱ gywii bamo̱. 15 M fe̱raa mo̱ e̱ yo̱rɔwe̱ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ m bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ te Roma maŋ‑nɔ‑ɔ.

16 A mo̱ŋ de mo̱ ipeere fe̱yɛ ŋ ye̱re̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Kristoo kuŋu si, a le̱e̱ fe̱yɛ, mo̱ ya tɔwe̱, ne̱ ase̱sɛ ya kɔɔre̱ Kristoo gyi, Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ bamo̱. Yudaa awuye‑o ya gye̱ ŋkpɛɛ nu amo̱. Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o a gya se̱. 17 Ase̱ŋ timaa mɔ e̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ sa a ase̱sɛ kii ase̱sɛ timaa mò̱ ase̱‑ɔ ne̱e̱. Ɔ te̱e̱ bamo̱ ase̱sɛ timaa mò̱ akatɔ‑rɔ saŋ ne̱ ba gye̱ ŋkpɛɛ a bo̱ bo̱ kii Kristoo awuye‑o. Na bamo̱ a maa se̱ ba kɔɔre̱ mò̱ ba gyi‑o, ɔ te̱e̱ bamo̱ ase̱sɛ timaa bo̱ fo̱ bamo̱ ŋkpa kɛɛ. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Ɔko̱ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o e̱ nya ŋkpa,

a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa.”*

Ase̱sɛ pɛɛɛ a waa bɔye̱

18 Abware̱se̱ŋ‑ɔ dɛɛ be̱e̱ a kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱, mò̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, duŋ a fwii e̱bɔye̱ awaapo̱ pɛɛɛ na abo̱ro̱kɔɔne̱po̱ pɛɛɛ ne̱ bo̱ de e̱kpa bɔye̱ ba tii bo̱ko̱ ke̱bo̱ŋu kase̱ŋtiŋ‑o kpa‑ɔ se̱. 19 A mo̱ŋ gye̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ nyi Wuribware̱ a kase̱ŋtiŋ‑o ne̱e̱. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyɔ lee kamo̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱. 20 Ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ mo̱ŋ de ke̱tɔ ne̱ ba ye̱re̱ se̱ na bo̱ bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ o du‑o. A le̱e̱ fe̱yɛ, bamo̱ a mo̱ŋ taare̱ ŋu Wuribware̱ fɔŋfɔŋ gbaa ooo, hare̱e̱ le̱e̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ kaye̱‑ɔ, baa ŋu atɔ pɛɛɛ ne̱ ɔɔ waa, ne̱ a kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ o du‑o, na mò̱ ke̱yaale̱ŋ dabe̱ ne̱ ke̱ bo̱‑rɔ bo̱ yɔ nsu pɛɛɛ‑ɔ.

21 Le̱e̱ saŋ‑ɔ, bamo̱ a nyi Wuribware̱‑ɔ gbaa ooo, bo̱ maa bu mò̱ ke̱dabe̱. Ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ maa sa mò̱ aŋsɛ. Ne̱ ŋkee bamo̱ mfɛɛre̱ mo̱ŋ lɛɛ waa kyɛɛkyɛɛ, ne̱ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ ba taare̱ nu kase̱ŋtiŋ‑o kaase̱. 22 Bo̱ yɛ bo̱ nyi ase̱ŋ ne̱e̱, amaa bamo̱ mɔ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ de mfɛɛre̱ ne̱e̱. 23 Ne̱ baa yɔwe̱ kusuŋ Wuribware̱ ne̱ ɔ bo̱‑rɔ nsu pɛɛɛ‑ɔ na mò̱ ke̱dabe̱. Ne̱ ŋkee ba suŋ ate̱tɔmo̱ŋta ne̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ a waa, ne̱ a du fe̱yɛ se̱sɛ bɛɛɛ kabo̱gyii bɛɛɛ kabo̱‑ɔ. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gye̱ atɔ wusɛ ne̱e̱.

24 Bamo̱ a du ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ a yɔwe̱ bamo̱ ase̱ŋ sa bamo̱. Amo̱se̱‑ɔ mbe̱yɔmɔ bo̱ gya bamo̱ fɔŋfɔŋ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ se̱ ne̱e̱, ne̱ ba waa abɛɛ apeerese̱ŋ. 25 Ne̱ baa yɔwe̱ kusuŋ Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ wuye‑o, ne̱ baa kɔɔre̱ kaye̱ba gyi. Kaye̱ba amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ suŋ atɔ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱‑ɔ yɔwe̱ Wuribware̱ ne̱ ɔɔ twe̱e̱ amo̱‑ɔ. Weetee a tiri fe̱yɛ ɔtwe̱e̱po̱‑ɔ nya nkyo̱rɔ ndɔɔ na nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.

26-27 M be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑rɔ fe̱yɛ, bamo̱ a waa ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ a yɔwe̱ bamo̱ ase̱ŋ sa bamo̱. Amo̱se̱‑ɔ mbe̱yɔmɔ ŋyo̱rɔwe̱ ne̱ n de ipeere‑o dooo si ne̱ bo̱ gya. A de kpa fe̱yɛ anyare̱ kpa akye̱e̱, na akye̱e̱ mɔ kpa anyare̱. Amaa ase̱sɛ mɔ fe̱raa, ba waa apeerese̱ŋ. Bamo̱ akye̱e̱‑ɔ e̱ yo̱rɔwe̱ abɛɛ bwe̱e̱tɔ, ne̱ anyare̱‑ɔ mɔ du ane̱ŋ dɛɛ, hare̱e̱ gbaa ɔnyare̱ na mò̱ ko̱so̱bɛɛ ɔnyare̱ i di fe̱yɛ ɔkye̱e̱ na ɔnyare̱‑ɔ. Wuribware̱ i gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ a e̱bɔye̱ amo̱ se̱.

28 M be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑rɔ a n gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ba kine kusure si fe̱yɛ a bware fe̱yɛ bo̱ ŋu Wuribware̱ a kase̱ŋtiŋ‑o si‑o, Wuribware̱ a yɔwe̱ bamo̱ ase̱ŋ sa bamo̱. Ne̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ de mfɛɛre̱ timaa, ne̱ ba waa atɔ ne̱ a mo̱ŋ bo̱ daŋ‑ɔ. 29 Ne̱ ba waa bo̱ro̱kɔɔne̱ na e̱bɔye̱ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱, ne̱ bo̱ de nyase̱pee. Ne̱ ba ka abɛɛ ko̱kwe̱e̱. Ne̱ ba mɔɔ abɛɛ. Ne̱ ba kpa e̱kɔ. Ne̱ bo̱ de aye̱ba na kikisi. 30 Ne̱ bo̱ de kase̱ŋgyi na ba tɔwe̱ bamo̱ bɛɛko̱‑ana kuŋu si ase̱ŋ bɔye̱, ne̱ hare̱e̱ gbaa ba kisi Wuribware̱ ase̱ŋ. Ne̱ ba fɛɛra bamo̱ bɛɛko̱‑ana, ne̱ ba kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ba kyo̱rɔ bamo̱ e̱ye̱e̱. Na ba fa mfɛɛre̱ saŋ ke̱maa na bo̱ ke̱e̱ e̱bɔye̱ ne̱ ba nya a bo̱ waa bo̱ tii e̱de̱daa‑ɔ se̱‑ɔ. Ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ maa bu bamo̱ ako̱we̱po̱. 31 Bo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ nyi ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o. Bamo̱ ya tɔwe̱ ase̱ŋ, amɔ ba be̱e̱ laŋŋe̱ kanɔ. Bo̱ maa kpa ɔko̱ ase̱ŋ, ne̱ ba kine ke̱nyare̱ kigyi, ne̱ bo̱ maa su ɔke̱maa se̱. 32 Hare̱e̱ bamo̱ a nyi fe̱yɛ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ yɛ bamo̱ ne̱ ba waa ane̱ŋ‑ɔ bware fe̱yɛ bo̱ mɔɔ bamo̱‑ɔ gbaa ooo, bo̱ saŋ bo̱ maa se̱ ba waa e̱bɔye̱ amo̱, na bo̱ ye̱re̱ bo̱ko̱ ne̱ bamo̱ gbaa ba waa ane̱ŋ‑ɔ‑rɔ.

2

Wuribware̱ i gyi ase̱sɛ ase̱ŋ nɛɛnɛɛ

1 Amo̱ a gye̱ ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ i bu fo̱ bɛɛko̱ ke̱pɔ? Fo̱ ne̱ fo̱ a ba fo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ waa ɔse̱ŋgyipo̱ fo̱ i bu fo̱ bɛɛko̱ ke̱pɔ‑ɔ gbaa a gyi ke̱pɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ atɔ ne̱ fo̱ bɛɛko̱‑ɔ e̱ waa‑ɔ dɛɛ ne̱ fo̱ gbaa fo̱ e̱ waa. 2 Ane̱ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ fe̱raa, kase̱ŋtiŋ a e̱kpa‑ɔ se̱ ne̱ ɔ gya o gyi bamo̱ ne̱ ba waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ ase̱ŋ nɛɛnɛɛ. 3 Amaa fo̱ se̱sɛ dimaadi wo̱re̱ ya gyi ase̱sɛ ne̱ ba waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ ase̱ŋ, na fo̱ fɔŋfɔŋ mɔ e̱ waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ, amɔ fo̱ e̱ fa fe̱yɛ Wuribware̱ maa gyi fo̱ ase̱ŋ aaa? 4 Bɛɛɛ ŋkɔ fo̱ e̱ fa fe̱yɛ Wuribware̱ a ke̱dame̱naŋsɛ‑ɔ mo̱ŋ gye̱ sɛye̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Amɔ fo̱ maa bu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a nyite fo̱‑ɔ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Ke̱tɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ waa ke̱dame̱naŋsɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ kpa a fo̱ nu fo̱ e̱ye̱e̱ ne̱e̱, na fo̱ le̱e̱ fo̱ e̱bɔye̱‑rɔ.

5 Amaa fo̱ i de ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ, ne̱ fo̱ e̱ mo̱ŋ kyurowi fo̱ mfɛɛre̱, amo̱ fe̱raa fo̱ nyi fe̱yɛ fo̱ a waa fo̱ e̱ye̱e̱ siraa fo̱ gywii kake ne̱ mò̱ kaduŋfwii‑o e̱ le̱e̱ kawu, na ɔ bo̱ gyi ase̱sɛ ase̱ŋ kase̱ŋtiŋ si, na o gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ‑ɔ ne̱e̱.

6 Kake nsi amo̱‑ɔ, “Ke̱tɔ ne̱ ɔke̱maa e̱ waa‑ɔ,

ke̱mo̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ka mò̱ ko̱kɔ.”*

7 Bo̱ko̱ ne̱ ba gyi kanyite, ne̱ bo̱ maa se̱ ba waa itimaa, ba de̱e̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa bamo̱ ke̱dabe̱ na ke̱nyare̱‑ɔ e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ a bo̱ le̱e̱ mò̱ ase̱. Ane̱ŋ a ase̱sɛ mɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ sa ane̱ŋ a ŋkpa na kukyure‑o. 8 Amaa bo̱ko̱ fe̱raa de nyase̱pe̱e̱, ne̱ ba kine ko̱waa ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o, ne̱ ba waa e̱bɔye̱. Wuribware̱ duŋ i fwii bamo̱ se̱. 9 Ɔ baa bamo̱ ne̱ ba waa e̱bɔye̱‑ɔ ase̱ŋ na bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ nye̱ra bamo̱. Mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ Yudaa awuye‑o ne̱ o gyiiri ke̱se̱bɔ pwɛɛ na ɔ dɛɛ gyiiri bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o lee. 10 Amaa ɔ sa ɔke̱maa ne̱ ɔ waa itimaa‑o ke̱dabe̱ na ke̱nyare̱ na kaye̱e̱yuri. Yudaa awuye‑o ne̱ ɔ sa pwɛɛ na ɔ dɛɛ sa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o. 11 A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ fe̱raa, ɔ maa gyi ase̱ŋ ke̱kpa se̱.

12 Bamo̱ ne̱ Wuribware̱ mo̱ŋ sa bamo̱ mò̱ mbraa‑ɔ, ne̱ ba waa e̱bɔye̱‑ɔ, Wuribware̱ i lee bamo̱ a ɔ le̱e̱ mò̱ ase̱. Amaa n gye̱ mbraa amo̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ ba a ɔ bo̱ gyi bamo̱ ase̱ŋ na o bu bamo̱ ke̱pɔ. Amaa Yudaa awuye ne̱ Wuribware̱ a sa bamo̱ mò̱ mbraa‑ɔ mɔ, ne̱ ba waa bɔye̱‑ɔ fe̱raa, mbraa amo̱ ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ gyi bamo̱ ase̱ŋ na o bu bamo̱ ke̱pɔ. 13 N gye̱ bamo̱ ne̱ ba ba e̱se̱bɔ kpaŋkpaŋ a bo̱ bo̱ nu mò̱ mbraa‑ɔ ase̱ŋ‑ɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa. Amaa bamo̱ ne̱ bo̱ gya mbraa‑ɔ se̱‑ɔ ne̱ ɔ te̱e̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ ase̱sɛ timaa. 14 Nde̱ se̱ awuye‑o mo̱ŋ de Yudaa awuye a mbraa‑ɔ. Amaa ne̱ bamo̱ mfɛɛre̱ ya sa bamo̱ fe̱yɛ bo̱ waa ke̱tɔ ne̱ Yudaa awuye a mbraa‑ɔ yɛ a bware‑o, amo̱ fe̱raa, hare̱e̱ bamo̱ a mo̱ŋ nyi Yudaa awuye a mbraa‑ɔ gbaa ooo, ke̱tɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mbraa amo̱ ase̱ŋ bo̱ bamo̱ aŋu‑ro. 15 Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ kakye̱na‑rɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyo̱rɛɛ ke̱tɔ ne̱ Yudaa awuye a mbraa‑ɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ waa‑ɔ bo̱ waa bamo̱ aŋu‑ro. Ne̱ a sa ne̱ saŋ ko̱ bamo̱ mfɛɛre̱‑rɔ a du bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a waa nɛɛnɛɛ.” Saŋ ko̱ mɔ ne̱ ŋ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ a waa e̱bɔye̱.” 16 Amo̱se̱‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ase̱ŋ timaa ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ke̱tɔ e̱ waa kake nsi ne̱ Wuribware̱ e̱ bo̱rɔ Yeesuu Kristoo si na ɔ bo̱ gyi ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ ase̱sɛ pɛɛɛ mfɛɛre̱‑rɔ‑ɔ ase̱ŋ ne̱e̱.

Ane̱ŋ ne̱ Yudaa awuye‑o e̱ fo̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ mbraa‑ɔ

17 Amaa fo̱ ne̱ fo̱ e̱ te̱e̱ fo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ Yudaanyi kase̱ŋtiŋ‑o fe̱raa nyi fe̱yɛ fo̱ ya gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱, ɔ te̱e̱ fo̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa. Na fo̱ e̱ kaapo̱ fo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ fo̱ gye̱ Wuribware̱ se̱sɛ ne̱e̱. 18 Fo̱ nyi ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ pre̱ Wuribware̱‑ɔ, ne̱ mò̱ mbraa‑ɔ e̱ kaapo̱ fo̱ ne̱ fo̱ i lee ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o. 19 Fo̱ yɛ fo̱ gye̱ te̱napo̱ kayii‑ro krapo̱ ne̱e̱, ne̱ fo̱ gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ te kibugyii‑ro‑o fetiri. 20 Ne̱ fo̱ yɛ fo̱ gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ nyi sɛye̱‑ɔ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱, ne̱ fo̱ gye̱ ŋyaagyi ɔkaapo̱po̱, ne̱ fo̱ yɛ kanyiase̱ŋ na kase̱ŋtiŋ bo̱ mo̱ne̱ mbraa ne̱ mo̱ne̱ a nya le̱e̱ Wuribware̱ ase̱‑ɔ‑rɔ. 21 To, fo̱ a yɛ fo̱ nyi ke̱mo̱ ne̱ ki bware, ne̱ fo̱ gye̱ bo̱ko̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ na ɔkaapo̱po̱‑ɔ, ntɔ se̱ ne̱ fo̱ maa kaapo̱ fo̱ e̱ye̱e̱ atɔ timaa? Fo̱ a yɛ bo̱ko̱ ma kaŋ ywii‑o, fo̱ fɔŋfɔŋ‑ɔ fe̱raa maa ywii aaa? 22 Fo̱ a yɛ ɔnyare̱ ma waa kakye̱e̱kpa, amaa fo̱ fɔŋfɔŋ‑ɔ fe̱raa maa waa kakye̱e̱kpa aaa? Fo̱ i kisi ikisi kusuŋ, amaa fo̱ fɔŋfɔŋ mo̱ŋ naa fo̱ i ywii fo̱ e̱ le̱e̱ ikisi‑ro aaa? 23 Fo̱ e̱ kaapo̱ fo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ mbraa‑ɔ gye̱ fo̱ lee ne̱e̱. Amaa fo̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ ya fo̱ mbraa‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ maa bu Wuribware̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? 24 Amo̱se̱ se̱ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱‑ɔ,

nde̱ se̱ awuye e̱ tɔwe̱ abuse̱ŋse̱ŋ ba kye mo̱ ke̱nyare̱‑ɔ.”*

25 Fo̱ gye̱ Yudaanyi, fo̱ ya gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱, fo̱ ko̱twe̱e̱tu ke̱te̱ŋ de fo̱ to̱nɔ. Amaa bamo̱ ya te̱ŋ fo̱ ko̱twe̱e̱tu, ne̱ fo̱ ya fo̱ mbraa‑ɔ, amo̱ fe̱raa fo̱ ko̱twe̱e̱tu ke̱te̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ de to̱nɔ bo̱ sa fo̱. 26 Amaa ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋŋe̱ bamo̱ atwe̱e̱tu‑o ya gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱, Wuribware̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ baa te̱ŋŋe̱ atwe̱e̱tu, ne̱ bo̱ gya mò̱ mbraa‑ɔ se̱‑ɔ. 27 Na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋŋe̱ bamo̱ atwe̱e̱tu, ne̱ bo̱ gya mò̱ mbraa‑ɔ se̱‑ɔ taare̱ ko̱so̱ ye̱re̱ na bo̱ po̱rɔ fo̱ Yudaanyi ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱ mbraa‑ɔ, ne̱ baa te̱ŋ fo̱ ko̱twe̱e̱tu‑o ne̱ fo̱ mo̱ŋ gya mbraa‑ɔ se̱‑ɔ.

28-29 N gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔ waa akatɔ se̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ Yudaanyi‑o e̱ gye̱ Yudaanyi kase̱ŋtiŋ. Yudaanyi kase̱ŋtiŋ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ oo lee e̱bɔye̱ le̱e̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. Wuribware̱ ase̱ fe̱raa, n gye̱ ko̱twe̱e̱tu ke̱te̱ŋ fɔŋfɔŋ e̱ gye̱ ko̱twe̱e̱tu ke̱te̱ŋ‑ɔ. Amaa ke̱mo̱ ke̱te̱ŋ kase̱ŋtiŋ‑o e̱ gye̱ e̱bɔye̱ kilee le̱e̱ kakpo̱nɔ‑rɔ. Nte̱tɔ e̱ gye̱ ne̱ aa sa ne̱ amo̱‑ɔ e̱ ba ane̱ŋ? N gye̱ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱ ke̱gya e̱ gye̱ ne̱ a sa ne̱ amo̱‑ɔ e̱ waa ane̱ŋ. Amo̱se̱‑ɔ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ya waa ɔko̱ mfaanɛɛ, amɔ se̱sɛ‑ɔ e̱ nya nkyo̱rɔ a ɔ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱. N gye̱ se̱sɛ dimaadi ase̱.

3

E̱bɔye̱ ne̱ ane̱ e̱ waa na Wuribware̱ waa ane̱ dame̱naŋsɛ aaa?

1 Amo̱ e̱ gye̱ ane̱ŋ fe̱raa, nte̱tɔ ke̱tɔ timaa ne̱ Yudaa awuye de bo̱ kyo̱ŋ ase̱sɛ laŋgyaŋ? Bamo̱ atwe̱e̱tu ke̱te̱ŋŋe̱‑ɔ de bamo̱ to̱nɔ aaa? 2 Kase̱ŋtiŋ, Yudaa awuye‑o a nya ŋyure kyo̱ŋ se̱sɛ ke̱maa. Ke̱tɔ gye̱ŋkpɛɛsɛ ne̱ baa nya‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a sa ne̱ baa ŋu mò̱ mfɛɛre̱. 3 Amo̱se̱‑ɔ, amɔ Yudaa awuye‑o bo̱ko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gya mò̱ kanɔ‑ɔ se̱ aaa? Kase̱ŋtiŋ fe̱raa, bo̱ko̱ bo̱‑rɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, amo̱‑ɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ maa lɛɛ waa ke̱tɔ timaa ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ waa a ɔ sa bamo̱‑ɔ ɔɔɔ? 4 Daabii daa! Hare̱e̱ se̱sɛ ke̱maa e̱ gye̱ ɔye̱bapo̱ gbaa, Wuribware̱ fe̱raa de kase̱ŋtiŋ saŋ ke̱maa. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Deefid a kyo̱rɛɛ Wuribware̱ kuŋu si ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Amo̱se̱‑ɔ fo̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ a waa bɔye̱, fo̱ de kase̱ŋtiŋ.

Ne̱ fo̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ a gyi ke̱pɔ, mo̱ a nu kaase̱.”*

5 Mbe̱yɔmɔ, nsaŋse̱ ɔko̱ i gyiiri Wuribware̱ ikii fe̱yɛ ane̱ dimaadi bo̱ro̱kɔɔne̱ e̱ kaapo̱ dame̱naŋsɛ fe̱yɛ Wuribware̱ kpeŋ e̱ gye̱ otimaa, ne̱ ase̱sɛ pɛɛɛ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱ Wuribware̱ ase̱. Amo̱ fe̱raa, ɔ yɛ, Wuribware̱ ya kperi bamo̱ e̱bɔye̱ se̱ gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ, ɔ mo̱ŋ waa nɛɛnɛɛ. 6 Amaa se̱sɛ maa taare̱ a ɔ tɔwe̱ ane̱ŋ. Ne̱ Wuribware̱ e̱ mo̱ŋ gye̱ otimaa ne̱e̱, weetee e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ waa na o gyi kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ ase̱ŋ nɛɛnɛɛ‑ɔ ne̱e̱? 7 Ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ be̱e̱ ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ kaye̱ba ne̱ n de‑o e̱ sa ne̱ ba ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ wo̱re̱ dooo e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ wuye, ne̱ ka sa ne̱ ɔ nya ke̱dabe̱ na wuraa, ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ be̱e̱ o bu mo̱ ke̱pɔ fe̱yɛ n gye̱ ɔbɔye̱waapo̱? 8 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ m ma waa bɔye̱, na ase̱sɛ nya ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ gye̱ otimaa?” Ase̱sɛ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ baa saare̱ mo̱ po̱rɔ mo̱ fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ a ase̱ŋ mɔ. Ba ba aye̱ba ne̱e̱. A bware fe̱yɛ Wuribware̱ gyiiri ane̱ŋ a ase̱sɛ amo̱ ke̱se̱bɔ.

Se̱sɛ ke̱maa mo̱ŋ gye̱ otimaa

9 To, amɔ ŋ yɛ Yudaa awuye‑o ase̱ŋ bɔ bo̱ko̱ lee ne̱e̱ bɛɛɛ? Daabii! N gye̱ ane̱ŋ ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a kyɔ kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ e̱bɔye̱ de Yudaa awuye‑o fɔŋfɔŋ na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o si ke̱yaale̱ŋ‑ɔ. 10 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ waa e̱kpe̱yaa,

se̱sɛ ko̱ŋko̱ gbaa mo̱ŋ bo̱‑rɔ.

11 Ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ o nu ase̱ŋ kaase̱.

Ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ o buwi ɔ kpa Wuribware̱.

12 Bamo̱ pɛɛɛ mo̱ŋ de kase̱ŋtiŋ,

bo̱ro̱kɔɔne̱ na ase̱ŋ bɔye̱ dooo ne̱ bo̱ gya se̱.

Ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ waa e̱kpe̱yaa,

se̱sɛ ko̱ŋko̱ gbaa mo̱ŋ bo̱‑rɔ.”*

13 “Bamo̱ ase̱ŋ tɔwe̱sɛ ke̱maa gye̱ kanɔte̱ŋ ne̱ ka mɔɔ‑ɔ.

Bamo̱ nnɔ‑rɔ ase̱ŋ ne̱ bo̱ de ba pe̱nna bo̱ko̱.”*

“Bamo̱ nnɔ bo̱ ya ne̱e̱ fɛɛ, n du ne̱e̱ fe̱yɛ ko̱wɔ abwanɔ‑ɔ,

ne̱ mmo̱ ase̱ŋ tɔwe̱sɛ e̱ mɔɔ, fe̱yɛ ko̱wɔ ke̱bwɛɛ‑ɔ.”*

14 “Bamo̱ nnɔ e̱ lo̱ŋ ase̱sɛ,

ne̱ bo̱ maa sa se̱ŋsa kpe̱yaa, amɔ e̱bɔye̱.”*

15 “Bo̱ bo̱ saa na ase̱sɛ ne̱ baa gyi ke̱be̱ŋ‑ɔ ke̱mɔɔ.

16 Bamo̱ e̱nare̱kpa pɛɛɛ‑rɔ tɔnye̱ra dooo ne̱e̱.

17 Bo̱ mo̱ŋ nyi kaye̱e̱yuri a e̱kpa‑ɔ.”*

18 “Bo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ de Wuribware̱ bo̱ te̱e̱ sɛye̱,

ne̱ bo̱ mo̱ŋ se̱re̱ mò̱ anyɔ se̱.”*

19 Mbe̱yɔmɔ, ane̱ a ŋu ase̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ. M po̱rɔ bamo̱ ne̱ bo̱ yɛ bo̱ gya mmo̱ se̱‑ɔ fe̱yɛ baa waa e̱bɔye̱, ne̱ bo̱ mo̱ŋ de kanɔ yaye̱sɛ. Kase̱ŋtiŋ si, kaye̱‑rɔ pɛɛɛ ɔko̱ maa taare̱ a o lee Wuribware̱ kanɔ fe̱yɛ ɔ gya mò̱ mbraa‑ɔ se̱ nɛɛnɛɛ. 20 Ɔko̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ, ane̱ŋ ne̱ ɔ gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱‑ɔ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa, amɔ ɔ ba aye̱ba ne̱e̱. A le̱e̱ fe̱yɛ mbraa‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ n sa ne̱ se̱sɛ dimaadi i ŋu fe̱yɛ ɔ waa bɔye̱ saŋ ke̱maa.

Ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ sa a Wuribware̱ te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa‑o

21 Amaa ŋkee fe̱raa Wuribware̱ a lee ane̱ŋ ne̱ ɔ waa ase̱sɛ na bo̱ kii ase̱sɛ timaa mò̱ ase̱‑ɔ bo̱ kaapo̱ ane̱. Hare̱e̱ abware̱se̱ŋ a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ, mò̱ mbraa‑ɔ na akyaamɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ a tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ‑ɔ gbaa ooo, n gye̱ mò̱ mbraa‑ɔ ne̱ o de ɔ waa amo̱‑ɔ. 22-24 To, ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ase̱sɛ bo̱ko̱ mo̱ŋ kwe̱e̱ bo̱ko̱‑rɔ. Bamo̱ pɛɛɛ gye̱ ko̱ko̱ŋko̱ ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ pɛɛɛ a waa bɔye̱, ne̱ bo̱ mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ kyo̱rɔ bamo̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ be̱e̱ ɔ yɛ se̱sɛ ko̱ mo̱ŋ kwe̱e̱, ne̱ ɔko̱ kwe̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ te̱e̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ Yeesuu Kristoo a o gyi‑o fe̱yɛ se̱sɛ timaa. N gye̱ atanne̱ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ ase̱ pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ waa amo̱‑ɔ. Amaa ane̱ŋ ne̱ oo ŋu ane̱ e̱wɛɛ‑ɔ se̱ ne̱ ɔɔ sa ne̱ Yeesuu Kristoo fɔŋfɔŋ a kii ɔko̱ ne̱ ɔɔ mo̱rɔwe̱ ane̱ ne̱ ɔɔ sa ne̱ ane̱ a nya ane̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ‑ɔ. 25-26 Kristoo Yeesuu mɔ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a lee sa ane̱, ne̱ Kristoo a ba mò̱ fɔŋfɔŋ mbo̱gya bo̱ lɔŋŋɔ se̱sɛ na Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ. Se̱sɛ ya kɔɔre̱ amo̱‑ɔ gyi, a waa kusuŋ timaa a a bo̱ sa mò̱. Wuribware̱ a waa amo̱‑ɔ ne̱e̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ o gyi ase̱ŋ kpa se̱ ne̱e̱. De̱daa de̱daa‑ɔ ne̱ se̱sɛ a le̱e̱ e̱bɔye̱ ko̱waa, ne̱ oo nyite mò̱, ne̱ mbe̱yɔmɔ fe̱raa ɔ yɛ bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ Yeesuu ba gyi‑o gye̱ ase̱sɛ timaa‑o.

27-28 Amo̱ a gye̱ ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ de ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ kaapo̱ e̱ye̱e̱ ke̱mo̱ se̱‑ɔ ɔɔɔ? Daabii! Amaa ane̱ a gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ pɛɛɛ se̱ nɛɛnɛɛ ne̱e̱‑ɔ, weetee ane̱ de ke̱tɔ ko̱ a ane̱ kaapo̱ e̱ye̱e̱ ke̱mo̱ se̱. Amaa ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ tɔwe̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi. A le̱e̱ fe̱yɛ ɔ maa te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ gya mò̱ mbraa‑ɔ se̱‑ɔ se̱. Amaa ɔ te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ Kristoo ane̱ i gyi‑o si ne̱e̱.

29-30 Amɔ Yudaa awuye wo̱re̱ ase̱ŋ i tiri mò̱ aaa? Nde̱ se̱ awuye‑o ase̱ŋ mo̱ŋ tiri mò̱ aaa? Kase̱ŋtiŋ si fe̱raa, Wuribware̱ ko̱ŋko̱ e̱ bo̱‑rɔ, ne̱ ɔ bo̱‑rɔ sa ase̱sɛ pɛɛɛ, hare̱e̱ bamo̱ a gye̱ Yudaa awuye, ase̱sɛ ne̱ ba te̱ŋŋe̱ bamo̱ atwe̱e̱tu‑o, bɛɛɛ nde̱ se̱ awuye, ase̱sɛ ne̱ bo̱ maa te̱ŋŋe̱‑ɔ ooo. Ɔke̱maa mɔ ase̱ŋ tɛɛ a tiri Wuribware̱‑ɔ se̱‑ɔ, ɔ yɛ ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ tɛɛ ɔ kɔɔre̱ Kristoo o gyi‑o gye̱ se̱sɛ timaa ne̱e̱.

31 Amɔ Yeesuu ko̱kɔɔre̱gyi mɔ yɛ ane̱ ma lɛɛ gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Daabii! Ane̱ saŋ ane̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ mò̱ mbraa‑ɔ bware.

4

Abraham a kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o, ɔɔ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa

1 To, mo̱nꞌ sa a ane̱ de̱e̱re̱ Abraham ne̱ ɔ gye̱ Yudaa awuye ke̱nana‑rɔ ɔbre̱sɛ‑ɔ kuŋu si ase̱ŋ. 2 Amo̱ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ se̱sɛ e̱ taare̱ a ɔ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ le̱e̱ mò̱ asuŋ timaa si, amo̱ fe̱raa Abraham a dɛɛ nya ko̱tɔko̱ ne̱ ɔ ye̱re̱ se̱ na ɔ bo̱ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ. Amaa Abraham mo̱ŋ nya ane̱ŋ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ. 3 Mo̱ne̱ ya de̱e̱re̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ, mo̱ne̱ i ŋu baa kyo̱rɛɛ waa mò̱‑rɔ fe̱yɛ,

“Abram a kɔɔre̱ Wuribware̱ a ase̱ŋ‑ɔ gyi‑o si‑o,

Wuribware̱ a kɔɔre̱ mò̱ waa‑rɔ fe̱yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa.”*

4 Mbe̱yɔmɔ, se̱sɛ ya waa kusuŋ, ne̱ mò̱ ya nya atanne̱, a mo̱ŋ gye̱ fe̱yɛ baa ke mò̱ ne̱e̱. A gye̱ mò̱ kusuŋ‑o kakɔka ne̱e̱. 5 Amaa Wuribware̱ e̱ taare̱ a ɔ sa abɔye̱waapo̱ ke̱be̱ŋ. Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ mò̱ e̱ mo̱ŋ taa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ asuŋ timaa‑o si, ne̱ mò̱ ya taa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱, Wuribware̱, ko̱kɔɔre̱gyi‑o si fe̱raa, Wuribware̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o si‑o, ɔ gye̱ se̱sɛ timaa. 6 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Owure Deefid gbaa a kyo̱rɛɛ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ mò̱ ya kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi, Wuribware̱ e̱ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa na O‑de‑ŋyure, na se̱sɛ‑ɔ mo̱ŋ taare̱ kaapo̱ fe̱yɛ ɔɔ waa kusuŋ timaa ke̱maa bo̱ nya ane̱ŋ a ke̱nyare̱‑ɔ. Ɔ yɛ,

7 “Ɔko̱ ne̱ Wuribware̱ a yɔwe̱ mò̱ e̱bɔye̱

bo̱ ke mò̱‑ɔ akatɔ i gyi fɛɛ.

Ɔko̱ ne̱ mò̱ nyaŋpe̱ i buŋ mò̱ bo̱ro̱kɔɔne̱

ne̱ ɔɔ waa‑ɔ se̱‑ɔ de ŋyure.

8 A waa kɔne̱ a bo̱ sa se̱sɛ

ne̱ Wuribware̱ maa bise mò̱ e̱bɔye̱ se̱ nyaŋe̱ ko̱‑ɔ.”*

9 Mbe̱yɔmɔ, amɔ bamo̱ ne̱ baa te̱ŋŋe̱ bamo̱ atwe̱e̱tu‑o, a kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ Yudaa awuye‑o wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ ba nya ane̱ŋ a ŋyure‑o? Daabii! Bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋŋe̱‑ɔ pɛɛɛ tii si. A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a kyɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Abraham a kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si ne̱ Wuribware̱ a kɔɔre̱ mò̱ waa‑rɔ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa. 10 Abraham a te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu‑o kamɛɛ, ne̱ Wuribware̱ yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa, bɛɛɛ mò̱ a mo̱ŋ tɛɛ te̱ŋ‑ɔ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Mò̱ a mo̱ŋ tɛɛ te̱ŋ‑ɔ ne̱e̱. Wuribware̱ yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa pwɛɛ. 11 Ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ ɔɔ kyɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi. Wuribware̱ a waa amo̱‑ɔ ne̱e̱ na Abraham nya kii bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋŋe̱ atwe̱e̱tu‑o gbaa bamo̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱. Hare̱e̱ bamo̱ a mo̱ŋ te̱ŋŋe̱ bamo̱ atwe̱e̱tu‑o gbaa ooo, ba kɔɔre̱ Wuribware̱ ba gyi, amo̱se̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ bamo̱ ɛ ase̱sɛ timaa. 12 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔ gye̱ bo̱ko̱ ne̱ baa te̱ŋŋe̱ bamo̱ atwe̱e̱tu‑o ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱. Bamo̱ ne̱ ba ko̱te̱ ane̱ŋ ne̱ Abraham a gya Wuribware̱ se̱, ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ gyi pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu‑o gbaa e̱ taare̱ a bo̱ te̱e̱ Abraham fe̱yɛ bamo̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱.

13 N gye̱ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ ne̱ Abraham a gya se̱‑ɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ taa kaye̱ pɛɛɛ a ɔ bo̱ sa mò̱ aa mò̱ ananagyi. Amaa aa le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si. Mfaanɛɛ se̱ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa. 14 Amo̱ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ gya mò̱ mbraa‑ɔ se̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ taa kaye̱ a ɔ sa, amo̱ fe̱raa ane̱ ko̱kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o mo̱ŋ de sɛye̱ bo̱ sa ane̱. Ne̱ a be̱e̱ a kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyurowi ke̱tɔ ne̱ ɔ yɛ ɔ sa Abraham‑ɔ. 15 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ko̱ŋko̱ ne̱ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i gyiiri e̱bɔye̱ awaapo̱ ke̱se̱bɔ. Amaa mbraa e̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ, a kaapo̱ fe̱yɛ ɔko̱ mɔ mo̱ŋ gye̱ mbraa okyepo̱.

16 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ te̱e̱ ase̱sɛ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔko̱ i ŋu ɔko̱ e̱wɛɛ ke mò̱ ko̱tɔko̱‑ɔ. Amaa a tiri fe̱yɛ ase̱sɛ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi pwɛɛ na ɔ dɛɛ te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa. Ase̱sɛ mo̱ ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ ne̱e̱? Bamo̱ ne̱ ba kase̱ Abraham‑rɔ‑ɔ ne̱ n de. Yudaa awuye ne̱ bo̱ de mbraa ne̱ Wuribware̱ a sa bamo̱‑ɔ na bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ Wuribware̱ ba gyi fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Abraham a kɔɔre̱ gyi‑o ne̱ n de. A le̱e̱ fe̱yɛ Abraham e̱ gye̱ bamo̱ pɛɛɛ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱. Kase̱ŋtiŋ, a du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ bamo̱ pɛɛɛ bamo̱ se̱‑ɔ. 17 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Wuribware̱ yɛ,

Mo̱ e̱ sa na fo̱ kii e̱swe̱e̱re̱ bwe̱e̱tɔ se̱ awuye bamo̱ se̱.”*

Wuribware̱ ase̱ fe̱raa, Abraham e̱ gye̱ ane̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi, Wuribware̱ ne̱ ɔ sa bamo̱ ne̱ ba wu‑o ŋkpa‑ɔ, ne̱ ɔ tɔwe̱ atɔ ne̱ a kaa a waa‑ɔ fe̱yɛ amo̱ a kyɔ waa‑ɔ.

18 Hare̱e̱ te̱maa fe̱yɛ ɔ ko̱we̱ kayaagyi a lo̱we̱‑ɔ gbaa ooo, Abraham mo̱ŋ yɔwe̱ e̱ye̱e̱‑rɔ fe̱yɛ ɔ maa ko̱we̱ gyi. Ne̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, ne̱ oo kii e̱swe̱e̱re̱ bwe̱e̱tɔ se̱ awuye bamo̱ se̱, fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a kyɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ,

“De̱e̱re̱ so̱so̱ na fo̱ kare̱ akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi‑o.

Ane̱ŋ ne̱ fo̱ ananagyi e̱ waa ko̱kyɔ‑ɔ ne̱e̱.”*

19 Abraham a ŋu fe̱yɛ oo gyi waa nsu ke̱lafa, ne̱ ɔɔ be̱re̱ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ ɔɔ be̱e̱ ŋu saŋ amo̱ fe̱yɛ mò̱ ka Sara mɔ a waa ke̱kye̱e̱bre̱sɛ na ɔ mo̱ŋ tɛɛ ko̱we̱. Amaa amo̱ pɛɛɛ gbaa ooo ɔ mo̱ŋ yɔwe̱ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro. 20 Ɔɔ ye̱re̱ ke̱yaa ko̱ŋko̱ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ waa a ɔ sa mò̱‑ɔ. Saŋ amo̱ gbaa ne̱ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o a tii si‑o ne̱e̱. Mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o a waa le̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ me̱raa se̱ kyo̱rɔ Wuribware̱ na mò̱ ke̱dabe̱‑ɔ. 21 Ɔɔ kɔɔre̱ gyi lo̱we̱ pɛɛɛ fe̱yɛ Wuribware̱ de e̱le̱ŋ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ waa ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ. 22 Mfaanɛɛ se̱ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ, “Wuribware̱ a kɔɔre̱ mò̱ waa‑rɔ fe̱yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa.”

23-24 To, mbe̱yɔmɔ, n gye̱ Abraham wo̱re̱ ne̱ baa kyo̱rɛɛ ase̱ŋ amo̱ bo̱ sa. Amaa baa kyo̱rɛɛ bo̱ be̱ya sa ane̱ gbaa ane̱ ne̱e̱. A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ gbaa ane̱ ya kɔɔre̱ Wuribware̱ na ane̱ŋ ne̱ oo kyiŋŋi ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo le̱e̱ lowi‑ro‑o gyi, ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ gbaa ane̱ gye̱ ase̱sɛ timaa. 25 Wuribware̱ a sa kpa fe̱yɛ bo̱ mɔɔ mò̱ na ɔ kpɛɛ ane̱ e̱bɔye̱ bo̱ twe̱e̱. Ne̱ oo kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro na ɔ nya te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa.

5

Wuribware̱ a te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa‑o si‑o, kaye̱e̱yuri bo̱ ane̱ aa mò̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ

1 Ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo ane̱ i gyi‑o si ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ a baa kaye̱e̱yuri ane̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ. 2 Ane̱ŋ ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ Yeesuu Kristoo gyi‑o si, ne̱ ane̱ a bo̱ ŋu ŋyure mɔ ne̱ ɔɔ sa ane̱‑ɔ. Ne̱ mbe̱yɔmɔ ane̱ akatɔ a gyi ane̱ e̱ de̱e̱re̱ akatɔ‑rɔ ane̱ gywii saŋ ne̱ ane̱ e̱ nya ke̱dabe̱ na wuraa mò̱ ase̱‑ɔ. 3 Ane̱ a ŋu ase̱ŋ mbe̱yɔmɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ Kristoo gyi‑o gbaa ooo, mo̱nꞌ sa a ane̱ akatɔ gyi. A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyi fe̱yɛ awo̱re̱fɔɔ ne̱ ane̱ i gyi‑o e̱ gye̱ ne̱ a sa ne̱ ane̱ e̱ nya kanyite. 4 Ne̱ ane̱ i de kanyite, amɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ de daa timaa. Ne̱ ane̱ i de daa timaa, amɔ ane̱ e̱ nya te̱maa fe̱yɛ ane̱ e̱ nya ke̱dabe̱ mò̱ ase̱. 5 Ane̱ i de te̱maa fe̱raa, ipeere maa gyi ane̱ fe̱yɛ ane̱ a kɔɔre̱ mò̱ gyi. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa ne̱ ɔɔ sa ane̱‑ɔ a sa ne̱ ane̱ a ŋu ke̱kpa de̱maŋte̱ ne̱ ɔ kpa ane̱‑ɔ.

6 To, mo̱ne̱ a ŋu aaa? Wuribware̱ a kpa ane̱ hare̱e̱ saŋ ne̱ ane̱ mo̱ŋ taare̱ yɔwe̱ e̱bɔye̱ ko̱waa‑ɔ. Amaa mò̱ a fa fe̱yɛ saŋ a fo̱‑ɔ, ne̱ oo suŋ Kristoo fe̱yɛ ɔ bo̱ wu sa abɔye̱waapo̱. 7 Ɔko̱ kuwu sa se̱sɛ timaa bo̱ le̱ŋ fɛɛ. Amaa nsaŋse̱ ɔko̱ fe̱raa e̱ taare̱ a o wu sa ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ. 8 Amaa Wuribware̱ a kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa ane̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ sa ne̱ Yeesuu a bo̱ wu sa ane̱ saŋ ne̱ ane̱ gye̱ abɔye̱waapo̱‑ɔ.

9 Yeesuu a wu, ne̱ mò̱ mbo̱gya a we̱e̱ swe̱e̱re̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa. Yeesuu a waa amo̱‑ɔ se̱‑ɔ, amɔ kukuŋ fe̱raa ne̱ ɔ maa taare̱ a o kuŋ ane̱ na Wuribware̱ duŋ maa fwii ane̱ se̱ aaa? 10 Saŋ‑ɔ ane̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ a te̱ŋ‑nɔ. Amaa Wuribware̱ fɔŋfɔŋ a sa ne̱ mò̱ gyi Kristoo lowi ne̱ oo wu‑o a lɔŋŋɔ ane̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ. Mbe̱yɔmɔ ane̱ aa Wuribware̱ a be̱e̱ waa kanɔ‑ɔ se̱‑ɔ, Kristoo kakye̱na ne̱ o te‑o e̱ sa ne̱ Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ ane̱ ɔ lo̱we̱. 11 Ke̱tɔ ne̱ ke̱ be̱e̱ ki tii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo a sa ne̱ ane̱ akatɔ a gyi Wuribware̱ ase̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ lɔŋŋɔ ane̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ Adam kwe̱e̱, ne̱ Yeesuu Kristoo mɔ kwe̱e̱‑ɔ

12 To, se̱sɛ ko̱ŋko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Adam‑ɔ se̱ ne̱ bɔye̱ a ye̱re̱ bo̱ ba kaye̱‑rɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ lowi mɔ a be̱e̱ ba. Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Adam a waa bɔye̱‑ɔ se̱, se̱sɛ dimaadi e̱ waa bɔye̱. Ne̱ bo̱ le̱e̱ amo̱ se̱‑ɔ, ɔke̱maa i wu. 13 Ase̱sɛ e̱ waa e̱bɔye̱ kaye̱ mɔ‑rɔ pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ sa Yudaa awuye mò̱ mbraa‑ɔ. Amaa pwɛɛ ne̱ baa dɛɛ nya mbraa amo̱‑ɔ, ɔko̱ maa taare̱ a ɔ tɔwe̱ saŋ amo̱ fe̱yɛ ɔko̱ fe̱raa gye̱ mbraa okyepo̱.

14 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa, lowi de ase̱sɛ se̱ ke̱yaale̱ŋ le̱e̱ Adam mbe̱e̱ se̱ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ Mosis a nya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ sa Yudaa awuye‑o. Adam a fo̱ mbraa ko̱ŋko̱ ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱‑ɔ. Ase̱sɛ ne̱ baa ba kamɛɛ‑rɔ‑ɔ mo̱ŋ nya mbraa ko̱ le̱e̱ Wuribware̱ fɔŋfɔŋ ase̱. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa baa waa bɔye̱, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ lowi de bamo̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ. E̱kpa ko̱ se̱‑ɔ Adam kwe̱e̱, ne̱ e̱kpa ko̱ se̱ mɔ‑ɔ, o du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ne̱ ɔ ba‑ɔ. Mò̱ ne̱ ɔ ba‑ɔ mɔ e̱ gye̱ Kristoo.

15 Mbe̱yɔmɔ, Wuribware̱ ke̱te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa‑o e̱ waa atɔ dabe̱ a kyɔ ke̱tɔ ne̱ Adam a bɔye̱‑ɔ a sa ne̱ kaa ba‑ɔ. Ane̱ŋ ne̱ se̱sɛ ko̱ŋko̱ a waa bɔye̱‑ɔ se̱‑ɔ, ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a wu. Amaa ane̱ŋ ne̱ se̱sɛ ko̱ŋko̱, Yeesuu Kristoo, a wu‑o si‑o, ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a nya ŋyure. Wuribware̱ a ŋu ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱wɛɛ, ne̱ ɔɔ te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa. 16 Mo̱nꞌ be̱e̱ ŋu fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ Adam a waa‑ɔ na ke̱tɔ ne̱ Kristoo a waa‑ɔ kwe̱e̱. Se̱sɛ ko̱ŋko̱ a waa bɔye̱ luwi ko̱ŋko̱, ne̱ Wuribware̱ a bu mò̱ ke̱pɔ. Amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa, hare̱e̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a waa bɔye̱ bwe̱e̱tɔ gbaa ooo, Wuribware̱ a sa bamo̱ ke̱be̱ŋ. 17 Bo̱ le̱e̱ Adam a bɔye̱ ko̱ŋko̱ mɔ se̱ be̱e̱, lowi a nya se̱sɛ se̱ ke̱yaale̱ŋ. Amaa bo̱ le̱e̱ lowi ne̱ se̱sɛ ko̱ŋko̱ amo̱ Kristoo a wu‑o si, bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a ŋu bamo̱ e̱wɛɛ bwe̱e̱tɔ, ne̱ ɔ yɛ bo̱ gye̱ ase̱sɛ timaa‑o, pɛɛɛ i gyi kuwure ke̱baŋsɛ bamo̱ kakye̱na po̱pwɛɛ‑ɔ‑rɔ.

18 Katiŋ‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ, bo̱ le̱e̱ se̱sɛ ko̱ŋko̱ bɔye̱ ko̱ŋko̱ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ a bu ase̱sɛ pɛɛɛ ke̱pɔ. Amaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu Kristoo fe̱raa ke̱tɔ timaa ko̱ŋko̱ dabe̱ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ se̱‑ɔ, mò̱ kuwu sa ane̱‑ɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱, ɔke̱maa a nya kpa fe̱yɛ Wuribware̱ sa mò̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ na ɔ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa. 19 Se̱sɛ ko̱ŋko̱ ke̱‑mo̱ŋ‑bu Wuribware̱ a sa ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a kii abɔye̱waapo̱‑ɔ, amaa se̱sɛ ko̱ŋko̱ mɔ kibu Wuribware̱ a sa ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a kii ase̱sɛ timaa Wuribware̱ ase̱.

20 Ke̱tɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱ ase̱sɛ mò̱ mbraa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ kpa ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ nya ŋu ane̱ŋ ne̱ bamo̱ e̱bɔye̱ kyɔ‑ɔ. Amaa bamo̱ ne̱ baa ŋu ane̱ŋ ne̱ bamo̱ e̱bɔye̱ kyɔ bwe̱e̱tɔ, ne̱ baa nu bamo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ, Wuribware̱ i ŋu bamo̱ e̱wɛɛ bwe̱e̱tɔ. 21 To, ŋkee fe̱raa ane̱ a ŋu fe̱yɛ e̱bɔye̱ a nya ke̱yaale̱ŋ ase̱sɛ se̱‑ɔ se̱ ne̱ ba wu. Amaa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a ŋu ase̱sɛ e̱wɛɛ‑ɔ se̱ mɔ‑ɔ, ɔ te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa. Ne̱ ɔ bɔ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo si ɔ sa ane̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

6

Bɔye̱ mo̱ŋ lɛɛ o de ane̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ

1 To, amɔ ŋ yɛ ane̱ be̱e̱ kya se̱ waa bɔye̱ ne̱e̱, na Wuribware̱ de̱e̱ ŋu ane̱ e̱wɛɛ ane̱ŋ bo̱ yɔ aaa? 2 Daabii! A mo̱ŋ gye̱ ane̱ŋ! Bɔye̱ a tɛɛ ɔ mo̱ŋ lɛɛ o de ane̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ, aa waa ne̱e̱ fe̱yɛ bɔye̱ a wu‑o, ne̱ ŋkee e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ be̱e̱ kya se̱ de̱e̱ waa e̱bɔye̱ ane̱ kakye̱na‑rɔ? 3 Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ bamo̱ ya bɔ ane̱ asuu, ne̱ ane̱ ya tii Kristoo a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ se̱, amɔ ane̱ aa mò̱ a kii ase̱sɛ ko̱ŋko̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? 4 Bamo̱ ya bɔ ane̱ asuu, a du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a wu, ne̱ baa pure ane̱‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Kristoo a wu, ne̱ baa pure mò̱‑ɔ. Ne̱ a be̱e̱ a du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ ane̱ te kakye̱na po̱pwɛɛ‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ a ba mò̱ ke̱yaale̱ŋ na ke̱dabe̱ bo̱ kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro‑o.

5 Ane̱ aa mò̱ a tɛɛ kii ase̱sɛ ko̱ŋko̱ mò̱ lowi‑ro‑o si‑o, ane̱ aa mò̱ i kii ase̱sɛ ko̱ŋko̱ mò̱ kuwu kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o‑ro. 6 Ane̱ be̱e̱ ane̱ nyi fe̱yɛ a du ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a da ane̱ bo̱ me̱ra Kristoo a kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ na bo̱ nya kpɛɛ ane̱ kuŋu si e̱bɔye̱ bo̱ twe̱e̱, na ane̱ nya lee ane̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ. 7 Bɔye̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ nyaŋpe̱ de mò̱ ke̱nya ke̱yaale̱ŋ‑ɔ. Amaa lowi i lee ke̱nya‑ɔ, mò̱ nyaŋpe̱ mo̱ŋ lɛɛ o de mò̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ.

8 Amo̱ a tɛɛ a du fe̱yɛ ane̱ a wu lowi ko̱ŋko̱ ne̱ Kristoo a wu‑o si‑o, ane̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ i gyi fe̱yɛ ane̱ aa mò̱ dɛɛ e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ kye̱na. 9 Ane̱ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ a tɛɛ kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro‑o si‑o, Kristoo maa lɛɛ wu. Lowi mo̱ŋ lɛɛ o de mò̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ. 10 Amo̱se̱‑ɔ, Kristoo a wu‑o si‑o, ɔɔ kɔ bɔye̱ gyi si lo̱we̱. Amaa mbe̱yɔmɔ mò̱ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o, ɔɔ nya mò̱ e̱ye̱e̱ na o suŋ sa Wuribware̱ so̱so̱.

11 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ gbaa mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ mo̱ne̱ a kɔ gyi bɔye̱ se̱ lo̱we̱, ne̱ oo kii ke̱tɔ wusɛ. Ne̱ mbe̱yɔmɔ fe̱raa mo̱ne̱ bɔ Kristoo Yeesuu si mo̱ne̱ i suŋ mo̱ne̱ e̱ sa Wuribware̱. Amaa Wuribware̱ se̱ ke̱gya fe̱raa, mo̱nꞌ fa ke̱mo̱ fe̱yɛ ke̱ gye̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ mo̱ŋ wu, ne̱ ke̱ gye̱ ke̱tɔ timaa‑o, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ Kristoo ko̱ko̱we̱bɛɛ‑rɔ ase̱sɛ ne̱e̱. 12 Mo̱ne̱ ma sa a e̱bɔye̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ aŋu, na a sa a mo̱nꞌ gya atɔ bɔye̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ se̱. 13 Mo̱ne̱ ma ba mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱ to̱ŋ ke̱maa bo̱ waa e̱bɔye̱. Mo̱ne̱ a tɛɛ mo̱ne̱ du fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro ba ŋkpa‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ taa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ sa Wuribware̱, na mo̱nꞌ ba mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ bo̱ suŋ asuŋ timaa sa mò̱. 14 Bɔye̱ mo̱ŋ lɛɛ ɔ gye̱ mo̱ne̱ nyaŋpe̱, mbraa‑ɔ mɔ mo̱ŋ de mo̱ne̱ e̱le̱ŋ. Amɔ Wuribware̱ a ŋyure‑o e̱ gye̱ ne̱ n de mo̱ne̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ.

Mbe̱yɔmɔ ane̱ gye̱ Wuribware̱ anya ne̱e̱

15 To, amɔ mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ ŋ yɛ ane̱ de kpa fe̱yɛ ane̱ waa e̱bɔye̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ mo̱ŋ de ane̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ, ne̱ Wuribware̱ a ŋyure‑o e̱ gye̱ ne̱ n de ane̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ ɔɔɔ? Daabii daa! 16 Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ se̱sɛ ya fe mò̱ e̱ye̱e̱ sa ɔko̱, amɔ ɔko̱ amo̱ a kii se̱sɛ‑ɔ mò̱ nyaŋpe̱, ne̱ a tiri fe̱yɛ ɔ gya mò̱ nyaŋpe̱‑ɔ kanɔ se̱. Mo̱ne̱ ya gya bɔye̱ se̱, Wuribware̱ e̱ gya mo̱ne̱ a ɔ le̱e̱ mò̱ ase̱ nsu pɛɛɛ. Amaa mo̱ne̱ ya gya Wuribware̱ kanɔ se̱ fe̱raa, ɔ sa a mo̱nꞌ kii ase̱sɛ timaa. 17 Amaa mo̱nꞌ sa a ane̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ fe̱yɛ, hare̱e̱ saŋ ko̱ mo̱ne̱ a dɛɛ mo̱ne̱ du fe̱yɛ bɔye̱ anya a gye̱ mo̱ne̱‑ɔ, ne̱ mo̱ne̱ a suŋ sa bɔye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ nyaŋpe̱‑ɔ gbaa ooo, mbe̱yɔmɔ fe̱raa mo̱ne̱ a nu abware̱se̱ŋ‑ɔ le̱e̱ bo̱ko̱ ase̱, ne̱ mo̱ne̱ a lee mo̱ne̱ mme‑ro gya amo̱ se̱. 18 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ a kɔɔre̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ e̱bɔye̱ ase̱. Ne̱ ŋkee fe̱raa mo̱ne̱ e̱ waa itimaa, ba e̱mo̱ bo̱ kii mo̱ne̱ nyaŋpe̱ po̱pwɛɛ.

19 Ane̱ kake ke̱maa kakye̱na‑rɔ ne̱ mo̱ e̱ de̱e̱re̱ n de mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ, mo̱ ya tɔwe̱ amo̱ abre̱sɛ‑rɔ, mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ nu kaase̱. Saŋ‑ɔ mo̱ne̱ a ba mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ bo̱ waa atɔ ne̱ aa sa ne̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ a waa iyisi‑o, ne̱ mo̱ne̱ bo̱ro̱kɔɔne̱ a waa ko̱kyɔ. Amaa ŋkee fe̱raa mo̱nꞌ de̱e̱ waa itimaa na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ nya fwiiri waa pare̱pare̱.

20 Saŋ ne̱ bɔye̱ gye̱ mo̱ne̱ nyaŋpe̱‑ɔ, mo̱ne̱ mo̱ŋ gya e̱kpa timaa si. 21 Nte̱tɔ to̱nɔ ne̱ mo̱ne̱ a nya le̱e̱ ane̱ŋ a atɔ amo̱, ne̱ ŋkee fe̱raa amo̱ ko̱waa de mo̱ne̱ ipeere‑o ne̱e̱? Weetee ane̱ŋ a atɔ mɔ e̱ sa a Wuribware̱ gya mo̱ne̱ le̱e̱ mò̱ ase̱ nsu pɛɛɛ, na mo̱nꞌ yɔ lowi‑ro. 22 Amaa mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ a tɛɛ kɔɔre̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ bɔye̱ ase̱, ne̱ mo̱ne̱ a kii Wuribware̱ anya‑ɔ fe̱raa, ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ nya‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ sa a mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ fwiiri na mo̱nꞌ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 23 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ya waa bɔye̱, mo̱ne̱ kakɔka e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gya mo̱ne̱ a ɔ le̱e̱ mò̱ ase̱ nsu pɛɛɛ. Amaa Wuribware̱ bɔ ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo Yeesuu si ne̱e̱ o ke ane̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

7

Mbraa maa taare̱ a ŋ ŋure se̱sɛ ne̱ oo wu‑o

1 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ne̱ mo̱ne̱ nyi mbraa‑ɔ, mo̱ne̱ i nyiŋŋi si fe̱yɛ se̱sɛ e̱ saŋ o te ŋkpa‑rɔ wo̱re̱ ne̱ mbraa‑ɔ de mò̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ aaa? 2 Mo̱nꞌ sa a ane̱ taa ɔkye̱e̱ waare̱e̱po̱ bo̱ kaapo̱ ase̱ŋ mɔ‑rɔ. Mbraa‑ɔ yɛ ɔkye̱e̱ mò̱ kuri e̱ tɛɛ ɔ bo̱‑rɔ fe̱raa, mò̱ kuri ke̱sare̱e̱ dɔŋ mò̱ se̱. Amaa ɔkye̱e̱ mò̱ kuri ya wu fe̱raa, awaare̱yɛ mbraa mo̱ŋ lɛɛ n dɔŋ mò̱ se̱. 3 Amaa mò̱ kuri e̱ saŋ o te, ne̱ mò̱ ya kine mò̱ ya waare̱e̱ ɔnyare̱ baŋbaŋ, amo̱ fe̱raa ɔɔ waa kanyare̱kpa ne̱e̱. Amaa mò̱ kuri ya wu fe̱raa, o de kpa fe̱yɛ ɔ ya waare̱e̱ ɔnyare̱ baŋbaŋ, ɔ mo̱ŋ waa kanyare̱kpa.

4 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔnyare̱ ne̱ oo wu‑o mo̱ŋ lɛɛ o de mò̱ ka se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mbraa‑ɔ mo̱ŋ lɛɛ n de mo̱ne̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ. Amo̱se̱‑ɔ ne̱ mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ de kuri po̱pwɛɛ, ɔko̱ ne̱ Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro‑o. Mo̱ne̱ bo̱ Kristoo ke̱yaale̱ŋ‑ɔ kaase̱‑ɔ ne̱e̱ na mo̱nꞌ de̱e̱ waa atɔ timaa bo̱ sa Wuribware̱. 5 Saŋ‑ɔ e̱bɔye̱ ke̱maa ne̱ ane̱ fɔŋfɔŋ e̱ kpa‑ɔ ne̱ ane̱ a waa. Mbraa‑ɔ ya tɔwe̱ fe̱yɛ ke̱mo̱‑ɔ na ke̱mo̱‑ɔ mo̱ŋ bware, amɔ ke̱mo̱ dɛɛ ke̱mo̱ ne̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ mɔ e̱ kpa ko̱waa. Amo̱se̱‑ɔ ane̱ dɛɛ ane̱ e̱ waa e̱bɔye̱ bwe̱e̱tɔ, ne̱ e̱ ya sa ne̱ ane̱ e̱ yɔ lowi ne̱ ɔ mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ‑rɔ. 6 Mbe̱yɔmɔ ane̱ a nya ane̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ mbraa amo̱ se̱. M mo̱ŋ lɛɛ n de ane̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ ke̱bo̱rɔgyi de̱daa‑ɔ a gye̱ kɛɛ. Ane̱ mo̱ŋ lɛɛ ane̱ gya de̱daa a mbraa ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ se̱. Mbe̱yɔmɔ ane̱ te kakye̱na po̱pwɛɛ‑rɔ ane̱ gya Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa a e̱kpa‑ɔ se̱.

Ane̱ nyi mbraa‑ɔ, ŋkee ne̱ ane̱ i ŋu fe̱yɛ ane̱ e̱ waa e̱bɔye̱ bwe̱e̱tɔ

7 Amɔ mo̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, ŋ yɛ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ fɔŋfɔŋ mo̱ŋ bo̱ daŋ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Daabii daa! Amaa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mbraa‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ŋ ya kaapo̱ mo̱ ke̱tɔ ne̱ e̱bɔye̱ gye̱‑ɔ. Mbraa‑ɔ dɛɛ m mo̱ŋ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ma sa a fo̱ akatɔ pee fo̱ bɛɛko̱ atɔ se̱,”* ne̱e̱ weetee mo̱ŋ ŋu fe̱yɛ ane̱ŋ a tɔyo̱rɔwe̱‑ɔ gye̱ bɔye̱. 8 Amaa mo̱ a ŋu fe̱yɛ nyase̱pee gye̱ bɔye̱‑ɔ se̱‑ɔ, bɔye̱ ne̱ ɔ bo̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ a sa ne̱ mo̱ tɔyo̱rɔwe̱ a tii si. Amaa ane̱ŋ a mbraa‑ɔ dɛɛ m mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱e̱ weetee bɔye̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ atɔ ne̱ aa wu, ne̱ a mo̱ŋ lɛɛ a de ke̱yaale̱ŋ‑ɔ. 9-10 Saŋ ne̱ mo̱ŋ nyi mbraa‑ɔ, ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ kakye̱na‑rɔ bware ne̱e̱. Amaa mo̱ a bo̱ gyii mbraa‑ɔ, ne̱ mo̱ a pini fe̱yɛ mo̱ a dɛɛ waa e̱bɔye̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ, ne̱ ma taare̱ a ŋ kii se̱sɛ timaa. A dɛɛ a du ne̱e̱ fe̱yɛ mbraa‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ŋ ya baa mo̱ lowi‑o. Mbraa‑ɔ bo̱‑rɔ a ŋ kaapo̱ ase̱sɛ ane̱ŋ ne̱ ba kye̱na nsu pɛɛɛ‑ɔ ne̱e̱. Amaa m fe̱raa, mo̱ a ŋu fe̱yɛ mbraa‑ɔ a kaapo̱ mo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ a bware fe̱yɛ Wuribware̱ lee mo̱ le̱e̱ mò̱ ase̱ nsu pɛɛɛ. 11 Aa waa ne̱e̱ fe̱yɛ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱‑ɔ a ba Wuribware̱ a mbraa‑ɔ bo̱ pe̱nna mo̱ mɔɔ mo̱‑ɔ. 12 Mbe̱yɔmɔ mbraa‑ɔ to̱ŋ ke̱maa gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱ m bware kpa ke̱maa se̱. 13 Amaa ke̱tɔ a waa ne̱e̱ fe̱yɛ atɔ timaa amo̱ a sa mo̱ lowi‑o. Amaa kase̱ŋtiŋ fe̱raa, a mo̱ŋ du ane̱ŋ. Mo̱ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ ne̱ m bo̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ ya sa mo̱ lowi‑o. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mbraa‑ɔ a kaapo̱ mo̱ fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ si bɔye̱ mo̱ŋ bo̱ daŋ pɛɛɛ‑ɔ, ne̱ mo̱ fɔŋfɔŋ mo̱ŋ bware. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ne̱ mo̱ te̱maa ne̱ n de fe̱yɛ mo̱ kakye̱na‑rɔ i gyi Wuribware̱ akatɔ‑ɔ a lo̱we̱.

14 Mbe̱yɔmɔ ane̱ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o ya sa Wuribware̱ a mbraa‑ɔ. Amaa m fe̱raa, mo̱ a gye̱ se̱sɛ dimaadi‑o si‑o, ne̱ bɔye̱ a waa mo̱ mò̱ ke̱nya. 15 Mo̱ fɔŋfɔŋ maa nu ke̱tɔ ne̱ ki de mo̱‑ɔ kaase̱. Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ waa ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o, mo̱‑ɔ maa taare̱ a ŋ waa. Ŋkee ke̱tɔ ne̱ mo̱ i kisi‑o gbaa ne̱ mo̱ e̱ waa. 16 Mo̱ a waa ke̱tɔ ne̱ mo̱ i kisi‑o si‑o, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a sure si fe̱yɛ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ bware. 17 N gye̱ mo̱ ke̱pre̱ se̱ ne̱ mo̱ e̱ waa bɔye̱. Amaa bɔye̱ ne̱ ɔ bo̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa ne̱ mo̱ e̱ waa bɔye̱. 18 Ŋ nyi fe̱yɛ ke̱tɔ timaa ko̱ mo̱ŋ bo̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ dimaadi e̱ gye̱ mo̱. Hare̱e̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ waa itimaa gbaa ooo, ma taare̱ a ŋ waa. 19 Ma taare̱ a ŋ waa ke̱tɔ timaa ne̱ mo̱ e̱ kpa ko̱waa‑ɔ. Amaa bɔye̱ ne̱ ma kpa‑ɔ fe̱raa ne̱ mo̱ e̱ waa. 20 Amo̱ a tɛɛ a gye̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ weetee mo̱ŋ lɛɛ mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ waa‑ɔ, amo̱ fe̱raa amo̱‑ɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ mo̱ e̱ gye̱ ne̱ n lɛɛ mo̱ e̱ waa amo̱. Amaa bɔye̱ ne̱ ɔ bo̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa ne̱ mo̱ e̱ waa bɔye̱.

21 To, ke̱tɔ ne̱ mo̱ a ŋu‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ e̱ kpa a ŋ waa itimaa‑o, amɔ e̱bɔye̱ i lwii mo̱ kamɛɛ. 22 A bo̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ kɔne̱ fe̱yɛ n nu Wuribware̱ a mbraa‑ɔ. 23 Amaa mo̱ a be̱e̱ ŋu fe̱yɛ mbraa ko̱ be̱e̱ ŋ waa kusuŋ mo̱ mfɛɛre̱‑rɔ ne̱ n kye mbraa ne̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ ŋ nyi fe̱yɛ m bware‑o. Mo̱ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱‑ɔ e̱ kɔ n gyi mo̱ ŋyo̱rɔwe̱ timaa‑o si. Ne̱ ŋ ya tii mo̱ waa‑rɔ. 24-25 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ a fa mfɛɛre̱ ŋu fe̱yɛ n gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱, amaa mo̱ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱‑ɔ e̱ sa ne̱ n gya e̱kpa bɔye̱ se̱. O, se̱sɛ bɔye̱ fe̱yɛ mo̱ a du mɔ‑ɔ! Mo̱ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ e̱ sa ne̱ mo̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ e̱ te̱ŋ‑nɔ nsu pɛɛɛ. Nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ mo̱rɔwe̱ mo̱‑ɔ ne̱e̱? Mo̱ e̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ fe̱yɛ mò̱ a bɔ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo si ne̱ ɔ taare̱ ɔ mo̱rɔwe̱ mo̱.

8

Mo̱nꞌ sa a Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o nya ke̱yaale̱ŋ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ

1 Kase̱ŋtiŋ, Wuribware̱ maa po̱rɔ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Kristoo Yeesuu a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ‑rɔ‑ɔ. 2 Ke̱tɔ se̱ ne̱ ɔ maa waa ane̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mbraa amo̱ ne̱ ŋ ya le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ase̱‑ɔ e̱ sa ne̱ ane̱ e̱ nya ŋkpa po̱pwɛɛ Kristoo a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ‑rɔ. Ne̱ ŋ ya sa ne̱ mo̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ e̱ye̱e̱ mo̱ e̱ le̱e̱ mbraa ne̱ n sa ne̱ mo̱ e̱ waa e̱bɔye̱ ne̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, Wuribware̱ gya mo̱ le̱e̱ mò̱ ase̱ a ɔ yaa mo̱ bo̱ waa lowi‑ro nsu pɛɛɛ. 3 Bo̱ le̱e̱ ane̱ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ se̱‑ɔ, Wuribware̱ a mbraa‑ɔ maa taare̱ a n sa ne̱ ane̱ i kii ase̱sɛ timaa. Amaa Wuribware̱ fe̱raa e̱ taare̱. Oo suŋ mò̱ fɔŋfɔŋ mò̱ gyi‑o, ne̱ ɔɔ bo̱ kye̱na fe̱yɛ ane̱ se̱sɛ dimaadi‑o dɛɛ. Hare̱e̱ Kristoo a mo̱ŋ waa bɔye̱‑ɔ gbaa ooo, ɔɔ taa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ e̱bɔye̱ se̱, na Wuribware̱ nya bu dimaadi mò̱ aa mò̱ e̱bɔye̱ pɛɛɛ ke̱pɔ. 4 Wuribware̱ a waa ane̱ŋ ne̱e̱, na ane̱ ne̱ ane̱ gya Wuribware̱ a kufwiiŋe a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ane̱ mo̱ŋ lɛɛ ane̱ gya ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ se̱‑ɔ, nya gya atɔ pɛɛɛ ne̱ mò̱ mbraa‑ɔ yɛ a bware‑o si.

5 Bamo̱ ne̱ bo̱ gya bamo̱ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ se̱‑ɔ, de bamo̱ mfɛɛre̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ ayo̱rɔwe̱tɔ bɔye̱ amo̱ se̱ ne̱e̱. Amaa bamo̱ ne̱ bo̱ gya Wuribware̱ a kufwiiŋe a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ fe̱raa mfɛɛre̱ dɔŋ atɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ kpa fe̱yɛ bo̱ waa‑ɔ se̱ ne̱e̱. 6 Ɔko̱ ne̱ o de mò̱ mfɛɛre̱ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ ayo̱rɔwe̱tɔ bɔye̱ se̱‑ɔ, Wuribware̱ e̱ gya mò̱ le̱e̱ mò̱ ase̱ yaa mò̱ bo̱ waa lowi‑ro nsu pɛɛɛ. Amaa ɔko̱ ne̱ o de mò̱ mfɛɛre̱ bo̱ dɔŋŋɔ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o na mò̱ e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ e̱ nya ŋkpa na kaye̱e̱yuri. 7 Ɔko̱ ne̱ ɔɔ taa mò̱ mfɛɛre̱ bo̱ dɔŋŋɔ ayo̱rɔwe̱tɔ bɔye̱ se̱‑ɔ ye̱re̱ bo̱ kye Wuribware̱ ne̱e̱. Se̱sɛ‑ɔ maa bu Wuribware̱ a mbraa‑ɔ. Kase̱ŋtiŋ, ɔ maa taare̱. 8 Bamo̱ ne̱ ba sa ne̱ bamo̱ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ de bamo̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ maa taare̱ a bo̱ waa Wuribware̱ ke̱pre̱.

9 Amo̱se̱‑ɔ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ bo̱ se̱sɛ kakpo̱nɔ‑rɔ, se̱sɛ‑ɔ mo̱ŋ gya mò̱ fɔŋfɔŋ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ se̱. Ɔ gya Wuribware̱ a kufwiiŋe a e̱kpa‑ɔ se̱ ne̱e̱. Amaa Kristoo a kufwiiŋe‑o e̱ mo̱ŋ bo̱ se̱sɛ kakpo̱nɔ‑rɔ, se̱sɛ‑ɔ mo̱ŋ gye̱ Wuribware̱ se̱sɛ ne̱e̱. 10 Kristoo e̱ bo̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ fe̱raa, hare̱e̱, bo̱ le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱ se̱, amo̱ i bware fe̱yɛ Wuribware̱ gya mo̱ne̱ le̱e̱ mò̱ ase̱ yaa mo̱ne̱ bo̱ waa lowi‑ro nsu pɛɛɛ gbaa ooo, mo̱ne̱ a kyɔ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa. 11 Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ amo̱ a gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o te mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe amo̱ dɛɛ i kyiŋŋi mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱ a ɔ le̱e̱ lowi‑ro.

12 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, a tiri fe̱yɛ ane̱ waa ko̱tɔko̱. Amaa n gye̱ ke̱mo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ gya ane̱ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ se̱. 13 M be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑rɔ fe̱yɛ, mo̱ne̱ ya kye̱na gya mo̱ne̱ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ se̱, Wuribware̱ e̱ gya mo̱ne̱ a ɔ le̱e̱ mò̱ ase̱ yaa mo̱ne̱ bo̱ waa lowi‑ro nsu pɛɛɛ. Amaa mo̱ne̱ ya sa ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a mɔɔ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ ne̱ mo̱ne̱ de‑o, amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 14 Bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ gye̱ bamo̱ ŋkpɛɛ‑ɔ pɛɛɛ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana ne̱e̱. 15 Mbe̱yɔmɔ, hare̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a bo̱ mo̱ne̱‑ɔ gbaa ooo, ɔ maa sa ne̱ mo̱ne̱ se̱re̱ mò̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ke̱nya se̱re̱ ke̱mo̱ nyaŋpe̱‑ɔ. Amaa Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a sa ne̱ mo̱ne̱ a kii Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana. Amo̱se̱‑ɔ aa le̱e̱ mò̱ se̱ ne̱ ane̱ e̱ te̱e̱ Wuribware̱ fe̱yɛ “Ane̱ se̱.” 16 Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o na ane̱ ŋkpo̱nɔ a waa kanɔ ne̱e̱ sure si fe̱yɛ ane̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana. 17 Ane̱ a tɛɛ ane̱ gye̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ kanɔ tii kapo̱tɛɛ ne̱ oo lee bo̱ ye̱ra keri si so̱so̱‑ɔ se̱, kapo̱tɛɛ amo̱ dɛɛ ne̱ Kristoo i gyi kamo̱ kɔne̱‑ɔ. Amaa pwɛɛ na ane̱ kanɔ dɛɛ tii si‑o, a tiri fe̱yɛ ane̱ kanɔ gbaa tii Kristoo a awo̱re̱fɔɔ ne̱ oo gyi amo̱‑ɔ se̱. Na ane̱ nya nya mò̱ ke̱dabe̱ na wuraa ne̱ a bo̱ so̱so̱‑ɔ ako̱.

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ kya ane̱‑rɔ‑ɔ

18 Awo̱re̱fɔɔ mɔ ne̱ ane̱ i gyi bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ gya Kristoo a e̱kpa‑ɔ se̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ fe̱raa, fo̱ ya de̱e̱re̱ ke̱dabe̱ na wuraa ne̱ Wuribware̱ e̱ ba a ɔ bo̱ sa ane̱‑ɔ, awo̱re̱fɔɔ amo̱ gye̱ kafwe̱e̱ ne̱e̱. 19 Ke̱tɔ ke̱maa ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱‑ɔ e̱ ko̱kɔse̱ ke̱ e̱ kpa a ku ŋu bamo̱ ne̱ Wuribware̱ i lee fe̱yɛ bo̱ gye̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ ne̱e̱. 20 Le̱e̱ hare̱e̱ saŋ‑ɔ, ke̱tɔ ke̱maa ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱‑ɔ ŋkra e̱ gye̱ fe̱yɛ ke̱ kye̱na saŋ kafwe̱e̱ na ke̱ nye̱ra. A mo̱ŋ gye̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa ya da ke̱mo̱ e̱ye̱e̱ se̱ fe̱yɛ ke̱ e̱ waa ane̱ŋ. Amaa aa le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱. Te̱maa mɔ bo̱‑rɔ saŋ ke̱maa. 21 A le̱e̱ fe̱yɛ saŋ ko̱ e̱ ba na Wuribware̱ sa a swe̱e̱re̱ na so̱so̱ na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔɔ twe̱e̱‑ɔ ma lɛɛ nye̱ra. Amaa ɔ sa a ke̱tɔ ke̱maa kyurowi waa ke̱po̱pwɛɛ, na ke̱ taare̱ kye̱na nya ke̱mo̱ e̱ye̱e̱ nsu pɛɛɛ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ e̱ nya ke̱dabe̱ na kukyure nsu pɛɛɛ‑ɔ.

22 Mbe̱yɔmɔ ane̱ a ŋu fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱‑ɔ e̱ye̱e̱ mo̱ŋ twɛɛ ke̱mo̱, ne̱ ki i keŋŋi fe̱yɛ ɔkye̱e̱ a kee ɔ kpa a ɔ ko̱we̱‑ɔ. 23 N gye̱ atɔ amo̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ a keŋŋi. Amaa ane̱ ne̱ ane̱ a nya Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o, ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ sa ane̱ ke̱tɔ dabe̱ ko̱ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ, ane̱ gbaa ane̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ ane̱ gywii saŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ ba na ɔ bo̱ kɔɔre̱ ane̱ le̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ taa ane̱ yaa mò̱ ase̱, na ane̱ kii mò̱ gyi‑ana kase̱ŋtiŋ‑o ne̱e̱. 24 Amaa ane̱ saŋ ane̱ gywii kake ne̱ Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ ane̱ a ɔ lo̱we̱‑ɔ. Te̱maa mɔ ne̱ ane̱ de bwe̱e̱tɔ. Ke̱tɔ ne̱ fo̱ a nya‑ɔ fo̱ mo̱ŋ de te̱maa fo̱ lɛɛ fo̱ gywii ke̱mo̱. E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ be̱e̱ fo̱ de te̱maa fo̱ gywii ke̱tɔ ne̱ fo̱ a kyɔ nya‑ɔ? 25 Amaa amo̱ a gye̱ fe̱yɛ ane̱ saŋ ane̱ gywii kake amo̱‑ɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ e̱ de̱ŋ ɔ kaapo̱ ane̱ kanyite kigyi na ane̱ te̱maa nya waa ko̱kyɔ.

26 Ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o be̱e̱ ɔ waa ɔ sa ane̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ kya ane̱‑rɔ ke̱bware̱ko̱re̱‑rɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ se̱. Ane̱ a mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ weetee ane̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ ɔ sa ane̱. O de ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ ane̱ maa taare̱ a ane̱ tɔwe̱‑ɔ ne̱e̱ o de o su ɔ ko̱re̱ Wuribware̱ ɔ sa ane̱. 27 Ne̱ Wuribware̱ ne̱ ɔ ke̱e̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ nyi mò̱ kufwiiŋe‑o mfɛɛre̱. A le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ kufwiiŋe‑o e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ sa mò̱ ase̱sɛ ke̱tɔ ne̱ mò̱ Wuribware̱ fɔŋfɔŋ e̱ kpa fe̱yɛ bo̱ nya‑ɔ.

28 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ane̱ nyi fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ Wuribware̱ gya mò̱ ase̱sɛ kamɛɛ, ne̱ ɔ sa ne̱ ke̱tɔ ke̱maa i buruwi kitimaa ke̱ e̱ sa bamo̱ ne̱ ba kpa mò̱ ase̱ŋ‑ɔ. Bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ bo̱ waa ke̱tɔ ne̱ ɔɔ kra fe̱yɛ bo̱ waa‑ɔ ne̱ n de. 29 Bamo̱ dɛɛ bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a kyɔ o nyi fe̱yɛ ba kii mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ, ɔɔ sa ne̱ bamo̱ kakra e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ kii mò̱ gyi‑ana, na bo̱ kii fe̱yɛ mò̱ gyi Yeesuu‑o, na mò̱‑ɔ mɔ nya kii bamo̱ daa bre̱sɛ. 30 Mò̱ a sa ne̱ baa kra ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ bo̱ te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ bo̱ gya mò̱ se̱ kaye̱ mɔ‑rɔ. Mò̱ a te̱e̱ bamo̱, ne̱ baa gya mò̱ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa. Ne̱ ŋkee, mò̱ a te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa‑o si‑o, ne̱ ɔɔ kyɔ sa bamo̱ mò̱ ke̱dabe̱‑ɔ ko̱ko̱. 31 Amo̱ e̱ gye̱ ane̱ŋ fe̱raa, Wuribware̱ a tɛɛ ɔ gya ane̱ kamɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ, nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ waa ko̱tɔko̱ bo̱ kye ane̱? 32 Wuribware̱ gbaa maa taare̱ a ɔ waa ko̱tɔko̱ bo̱ kye ane̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ kine ke̱sa ane̱ mò̱ gyi‑o fɔŋfɔŋ gbaa. Mò̱ a tɛɛ lee mò̱ gyi‑o fe̱yɛ ɔ ye̱re̱ ane̱ pɛɛɛ ayaa‑rɔ na o wu sa ane̱‑ɔ, ne̱ nte̱tɔ se̱ ne̱ ɔ maa sa ane̱ ŋyure ne̱ n tiri ane̱‑ɔ pɛɛɛ a ɔ bo̱ tii si? 33-34 Nsɛ e̱ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ po̱rɔ ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ bo̱ gye̱ mò̱ ase̱sɛ‑ɔ? Wuribware̱ ya te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa, nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ baa waa bɔye̱? Ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Kristoo Yeesuu ne̱ oo wu, ne̱ Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro ne̱ mbe̱yɔmɔ o te Wuribware̱ kigyise si‑o e̱ gye̱ ne̱ ɔ lɔŋŋɔ ane̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ ɔ sa ane̱. 35 Lalalo̱we̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, ko̱tɔko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ke̱ e̱ taare̱ a ke̱ nye̱ra ke̱kpa ne̱ Kristoo e̱ kpa ane̱‑ɔ ɔɔɔ? Awo̱re̱fɔɔ e̱ gye̱ ne̱ a taare̱ aaa, bɛɛɛ kase̱ŋŋu, bɛɛɛ tɔɔraa, bɛɛɛ ako̱ŋ, bɛɛɛ ke̱te̱bɔŋburoŋ ke̱nare̱, bɛɛɛ ase̱ŋ bɔye̱ ya to̱ ane̱, bɛɛɛ ŋkɔ lowi? Sɛye̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ daa. 36 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ fe̱yɛ ɔko̱ e̱ sa se̱ŋsa o gywii Wuribware̱ ɔ yɛ,

“Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ gya fo̱ se̱‑ɔ se̱,

ba kpa a bo̱ mɔɔ ane̱ saŋ ke̱maa.

Ba waa ane̱ fe̱yɛ e̱sanne̱ ne̱ ba mɔɔ ba wo̱‑ɔ.”*

37 Amo̱se̱‑ɔ ŋ yɛ ase̱ŋ mɔ ko̱ ya to̱ ane̱, Kristoo ne̱ mò̱ a kpa ane̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱ ne̱ oo wu sa ane̱‑ɔ e̱ sa a ane̱ le̱e̱ amo̱‑rɔ, na sɛye̱ mo̱ŋ waa ane̱. 38-39 M be̱e̱ ŋ yɛ ɛɛɛ mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ sɛye̱ maa taare̱ na a te̱ŋ ke̱kpa ne̱, bo̱ le̱e̱ Kristoo Yeesuu si, ke̱ bo̱ ane̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ‑rɔ. Sɛye̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ! Mo̱ ya tɔwe̱! Hare̱e̱ lowi bɛɛɛ ane̱ kakye̱na‑rɔ aŋusɛ gbaa, hare̱e̱ Wuribware̱ mbɔɔ bɛɛɛ Ɔbɔnsam kamɛɛ‑rɔ awuye, hare̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ e̱ waa ane̱ mbe̱yɔmɔ, bɛɛɛ ke̱ e̱ ba a ke̱ bo̱ waa ane̱‑ɔ, hare̱e̱ akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi ne̱ bo̱ko̱ yɛ a de ke̱yaale̱ŋ so̱so̱‑ɔ, bɛɛɛ bamo̱ ne̱ bo̱ de ke̱yaale̱ŋ kaase̱‑ɔ gbaa ooo, bamo̱ ko̱ maa taare̱ a bo̱ te̱ŋ ke̱kpa ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo Yeesuu a baa ane̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ‑rɔ.

9

Wuribware̱ ya waa ke̱tɔ ne̱ ɔ kpa‑ɔ, ke̱mo̱ ne̱ ane̱ de a ane̱ tɔwe̱?

1-2 To, mo̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ, Yudaa awuye, ne̱ bamo̱ ase̱ŋ tiri mo̱‑ɔ ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ kpa a m bo̱ tɔwe̱‑ɔ. Kase̱ŋtiŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱. N gye̱ Kristoonyi, ne̱ ma ba aye̱ba. Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ne̱ o nyi mo̱ mfɛɛre̱‑ɔ gbaa ye̱re̱ mo̱‑rɔ fe̱yɛ mo̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ, Yudaa awuye‑o, mo̱ i su mo̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ mo̱ e̱ sa bamo̱ fe̱yɛ ɔ sa a bo̱ kii Kristoo awuye. Bamo̱ kikine Kristoo si, mo̱ kame‑ro a nye̱ra mo̱ saŋ ke̱maa. 3 Kase̱ŋtiŋ, a dɛɛ a taare̱ na a waa ne̱e̱ weetee bamo̱ se̱ Wuribware̱ da mo̱ yii na o lee mo̱ le̱e̱ Kristoo a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ‑rɔ nsu pɛɛɛ, na ɔ nya bo̱ mo̱rɔwe̱ bamo̱. 4 Wuribware̱ ase̱sɛ e̱ gye̱ bamo̱. Bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a ba bo̱ waa mò̱ agyi‑o ne̱e̱. Bamo̱ ne̱ de̱daa‑ɔ Wuribware̱ a lee mò̱ ke̱dabe̱‑ɔ ifuri bo̱ kaapo̱ bamo̱ kimukee‑ro. Bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a pini fe̱yɛ mò̱ ase̱sɛ, ne̱ bamo̱ mɔ baa pini mò̱ fe̱yɛ bamo̱ nyaŋpe̱. Bamo̱ dɛɛ bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a taa mò̱ mbraa‑ɔ bo̱ sa na bo̱ gya mmo̱ se̱. Bamo̱ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a kaapo̱ bamo̱ ane̱ŋ ne̱ ba waa taŋte̱e̱ ke̱kyaŋ ne̱ ba taare̱ a bo̱ bo̱ suŋ mò̱ ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ, na ate̱tɔmo̱ŋta ne̱ ba ba a bo̱ bo̱ suŋ mò̱‑ɔ na mbo̱ ne̱ ba ba a bo̱ bo̱ lɔŋŋɔ mò̱‑ɔ. Bamo̱ dɛɛ bamo̱ be̱e̱ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa bamo̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ swe̱e̱re̱. 5 Bamo̱ ade̱daapo̱ Abraham na Isak na Isireelii dɛɛ bo̱ gye̱ ase̱sɛ dabe̱ ne̱e̱. Bamo̱ kasuro amo̱ dɛɛ ne̱ baa ko̱we̱ Kristoo. Wuribware̱, owure dabe̱‑ɔ, nya ke̱dabe̱ na nkyo̱rɔ nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.

6 Mbe̱yɔmɔ, Isireelii awuye a kine Kristoo‑o si‑o, ŋ yɛ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa bamo̱‑ɔ ɔ maa lɛɛ sa bamo̱ aaa? Daabii! Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ maa sa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Isireelii awuye kase̱ŋtiŋ mò̱ ase̱‑ɔ ke̱tɔ‑ɔ. 7 N gye̱ Abraham a ke̱nana‑ɔ‑rɔ agyi‑o pɛɛɛ e̱ gye̱ Abraham mò̱ gyi‑ana kase̱ŋtiŋ. Ane̱ e̱ kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii Abraham fe̱yɛ,

“Fo̱ gyi Isak si ne̱ fo̱ e̱ bo̱rɔ a fo̱ nya ananagyi.”*

8 Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ bamo̱ ne̱ baa ko̱we̱ bamo̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ba ko̱we̱ dimaadi pɛɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana. Ananagyi ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa Abraham‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ gye̱ Abraham ananagyi kase̱ŋtiŋ‑o. 9 Ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya gywii Abraham‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ,

“Su-a-ba saŋ mɔ se̱ mo̱ i kiŋŋi a m ba fo̱ ase̱,

na fo̱ ka Sara ko̱we̱ ɔnyare̱.”*

10 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ bo̱‑rɔ ɔ waa mò̱ kusuŋ ne̱ Sara mò̱ gyi amo̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Isak‑ɔ a daŋ, ne̱ ɔɔ waare̱e̱ ɔkye̱e̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Re̱bɛɛka‑ɔ, ne̱ baa ko̱we̱ ale̱ŋba anyare̱. Ɔbre̱sɛ‑ɔ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Isawu, ne̱ ba te̱e̱ kagyingyii‑o fe̱yɛ Yakubu. 11-13 Pwɛɛ ne̱ baa dɛɛ ko̱we̱ bamo̱‑ɔ, na pwɛɛ ne̱ ŋyaagyi amo̱ a dɛɛ waa e̱bɔye̱ bɛɛɛ itimaa‑o, Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii Re̱bɛɛka fe̱yɛ,

“Bamo̱‑rɔ ɔbre̱sɛ e̱ ba a ɔ bo̱ suŋ kagyingyii‑o.”*

Ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ mɔ Wuribware̱ a tɔwe̱ ŋyaagyi amo̱ ase̱ŋ fe̱yɛ,

“Mo̱ a lee Yakubu kpa mò̱ aa mò̱ ke̱nana‑rɔ ase̱ŋ,

ne̱ mo̱ a kisi Isawu na mò̱ ke̱nana‑rɔ.”*

Amo̱‑ɔ pɛɛɛ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ ke̱dame̱naŋsɛ ne̱ se̱sɛ e̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ki tiri. Amaa ke̱tɔ ne̱ amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya lee ɔko̱ fe̱yɛ ɔ ba mò̱ ase̱, ne̱ mò̱ ya kine ɔko̱ mɔ, ane̱ mo̱ŋ de amo̱ ko̱ko̱ a ane̱ tɔwe̱.

14 Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ waa‑ɔ mo̱ŋ bware ne̱e̱ e̱e̱e̱? Daabii daa! 15 A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis fe̱yɛ,

“Mo̱ i su ɔke̱maa ne̱ mo̱ e̱ kpa‑ɔ se̱, na ŋ ŋu mò̱ e̱wɛɛ.”*

16 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, Wuribware̱ ya sa se̱sɛ ŋyure, a mo̱ŋ gye̱ fe̱yɛ se̱sɛ‑ɔ a kpa mmo̱‑ɔ se̱ ne̱ ɔɔ nya, bɛɛɛ ɔɔ waa kusuŋ ko̱ pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ nya. Wuribware̱ a ŋu se̱sɛ‑ɔ e̱wɛɛ ne̱e̱ se̱ ne̱ ɔɔ sa mò̱. 17 Abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ fe̱yɛ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii Igyipiti owure fe̱yɛ,

“Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ a sa ne̱ fo̱ a kii owure‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ

mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ kaapo̱ mo̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱e̱

na ke̱ sa mo̱ ke̱nyare̱ dabe̱ kaye̱ pɛɛɛ‑rɔ.”*

18 Amo̱se̱‑ɔ amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i ŋu ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa‑ɔ e̱wɛɛ, ne̱ ɔ waa bamo̱ ne̱ ɔ maa kpa‑ɔ kuŋurole̱ŋ.

Wuribware̱ de kpa fe̱yɛ o ŋu ɔko̱ ne̱ ɔ kpa‑ɔ e̱wɛɛ

19 Amɔ mo̱ne̱ ɔko̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔko̱ maa taare̱ a o kyurowi ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a kra fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ, amo̱ fe̱raa, ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ po̱rɔ ɔko̱?” 20 Amaa, mo̱ nyare̱, nsɛ e̱ gye̱ fo̱‑ɔ fo̱ ne̱ fo̱ e̱ be̱ŋŋaa Wuribware̱ ane̱ŋ? E̱me̱ne̱ ne̱ gyare̱ e̱ taare̱ a ɔ tɔwe̱ gywii ɔpwɛɛpo̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ a pwɛɛ mo̱ ane̱ŋ?”* 21 Ɔpwɛɛpo̱ de kpa a ɔ waa kabori ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa‑ɔ. Ɔ taare̱ a ɔ ba kabori ko̱ŋko̱‑ɔ bo̱ pwɛɛ taŋŋa bɛɛɛ gyare̱.

22 Amo̱se̱ se̱‑ɔ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ ɔ kaapo̱ mò̱ kaduŋfwii, bɛɛɛ o ŋu se̱sɛ e̱wɛɛ, ke̱mo̱ ne̱ ane̱ de a ane̱ tɔwe̱? Mò̱ ya kra mò̱ duŋ, ne̱ mò̱ e̱ mo̱ŋ kaapo̱ mò̱ ke̱yaale̱ŋ, ne̱ o nyite bamo̱ ne̱ ba fwii mò̱ duŋ, ne̱ bo̱ bware ke̱mɔɔ‑ɔ, ane̱ mo̱ŋ de amo̱ ko̱ko̱ a ane̱ tɔwe̱. 23 Oo nyite bamo̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ o ŋu ase̱sɛ ko̱ e̱wɛɛ‑ɔ se̱. Ane̱ŋ a ase̱sɛ amo̱ ne̱ oo lee kyee fe̱yɛ ɔ kaapo̱ bamo̱ mò̱ ke̱dabe̱‑ɔ. 24 Ase̱sɛ amo̱ e̱ gye̱ ane̱ fɔŋfɔŋ ane̱ e̱ye̱e̱. Hare̱e̱ ane̱ a gye̱ Yudaa awuye bɛɛɛ ane̱ mo̱ŋ gye̱ ooo, ane̱ ne̱ oo lee fe̱yɛ ane̱ ba mò̱ ase̱.

25 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ mò̱ kyaamɛɛ Hoseya si tɔwe̱‑ɔ,

“Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ a dɛɛ te̱e̱ ɛ ‘Mo̱ne̱‑mo̱ŋ‑gye̱-mo̱‑ase̱sɛ’‑ɔ,

mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ‘Mo̱ne̱‑e̱‑gye̱-mo̱‑ase̱sɛ.’

Mo̱ i lee mo̱ ke̱kpa a m bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱

ne̱ mo̱ a dɛɛ te̱e̱ ɛ ‘Ma‑lɛɛ‑kpa-mo̱ne̱‑ase̱ŋ’‑ɔ.”*

26 “To̱ŋ ke̱maa ne̱ baa dɛɛ tɔwe̱ gywii bamo̱

fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Wuribware̱ ase̱sɛ‑ɔ,

saŋ ko̱ e̱ ba na ba te̱e̱ mfe̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ

fe̱yɛ Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ dooo i de ŋkpa‑ɔ mò̱ gyi‑ana.”*

27 Ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya gbaa a kyo̱rɛɛ Yudaa awuye‑o ase̱ŋ fe̱yɛ,

28 “A gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ Isireelii awuye kyɔ

fe̱yɛ ɔpo̱o̱ kɛɛ ke̱se̱pu‑o mbe̱yɔmɔ,

amaa ase̱sɛ kafwe̱e̱ i kiŋŋi a bo̱ ba mò̱ ase̱,

a le̱e̱ fe̱yɛ o gyi kase̱ŋtiŋ a o bu bamo̱ ke̱pɔ me̱naŋ,

na ɔ sa kanɔ fe̱yɛ ba kpuri.”*

29 Ne̱ Isaya a be̱e̱ kyo̱rɛɛ to̱ŋ ko̱ fe̱yɛ,

“N gye̱ fe̱yɛ Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱

a mo̱rɔwe̱ ase̱sɛ‑ɔ bo̱ko̱ se̱ sa ane̱,

weetee Yɛro̱salɛm maŋ pɛɛɛ i kpuri,

fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Sɔdɔm na Gomora e̱maŋ a kpuri‑o.”*

30 Amo̱se̱‑ɔ ke̱tɔ ne̱ kaa ba‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ nde̱ se̱ awuye‑o a nya ke̱tɔ ne̱ bo̱ mo̱ŋ buwi kpa‑ɔ, amaa Yudaa awuye‑o fe̱raa mo̱ŋ nya ke̱tɔ ne̱ baa buwi kpa‑ɔ. Nde̱ se̱ awuye‑o ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa, a le̱e̱ fe̱yɛ baa kɔɔre̱ Yeesuu Kristoo gyi. 31 Amaa Yudaa awuye‑o fe̱raa, Wuribware̱ mo̱ŋ te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ akatɔ a pee mò̱ mbraa‑ɔ ke̱gyase̱ se̱, na bo̱ nya waa bamo̱ e̱ye̱e̱ ase̱sɛ timaa. 32 Nte̱tɔ se̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ taare̱ pre̱ Wuribware̱? A le̱e̱ fe̱yɛ baa kpa ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ ba mò̱ mbraa‑ɔ ke̱gyase̱ kyɛɛkyɛɛ bo̱ waa bamo̱ e̱ye̱e̱ ase̱sɛ timaa mò̱ ase̱. Ke̱fo̱re̱ ko̱ a di bamo̱ kpa‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa daye̱ ayaa ke̱mo̱ se̱ le̱e̱ da. Ke̱mo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ Yeesuu Kristoo gyi. 33 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ mò̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ to̱ŋ ko̱‑ɔ,

“Mo̱nꞌ ke̱e̱, n de ke̱fo̱re̱ mo̱ e̱ be̱ya Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ,*

na ase̱sɛ daye̱ ayaa ke̱mo̱ se̱ na bo̱ le̱e̱ da.*

Ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ kɔɔre̱ ke̱mo̱ a o gyi‑o

ipeere maa gyi mò̱, daa.”*

10

Ane̱ŋ ne̱ Yudaa awuye‑o a fo̱ Wuribware̱ se̱ a kpa‑ɔ

1 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ mo̱ kɔne̱ se̱ na mo̱ ke̱bware̱ko̱re̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱rɔwe̱ mo̱ ase̱sɛ Yudaa awuye‑o. 2 Mo̱ e̱ taare̱ a ŋ ye̱re̱ bo̱ sa bamo̱ fe̱yɛ ba suŋ Wuribware̱ keŋkeŋ. Amaa bo̱ mo̱ŋ nyi kpa ne̱ ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ, ne̱ bo̱ bo̱rɔ se̱ bo̱ suŋ mò̱‑ɔ. 3 Baa kine kuŋu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ waa ne̱ ɔ sa ne̱ nyiŋkpasɛ i kii se̱sɛ timaa‑o. Bo̱ mo̱ŋ sure fe̱yɛ ba gya Wuribware̱ a kpa ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ te̱e̱ bamo̱ ase̱sɛ timaa‑o si. 4 Ne̱ ŋkee Wuribware̱ a bo̱rɔ Kristoo si kaapo̱ fe̱yɛ mò̱ mbraa‑ɔ a fo̱ mmo̱ kɛɛ, ne̱ m mo̱ŋ lɛɛ de ane̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ, na ɔke̱maa ne̱ mò̱ ya kɔɔre̱ Kristoo gyi, Wuribware̱ e̱ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa.

5 Mbe̱yɔmɔ, ane̱ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ ke̱gyase̱ na ane̱ nya kii ase̱sɛ timaa‑o ase̱ŋ, ane̱ mbraa ɔsapo̱ Mosis a kyo̱rɛɛ fe̱yɛ,

“Se̱sɛ ke̱maa ne̱ ɔ gya Wuribware̱ mbraa‑ɔ se̱‑ɔ

e̱ nya ŋkpa, ɔ maa wu.”*

6 Amaa fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ Wuribware̱ te̱e̱ fo̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa, n gye̱ atɔ ne̱ a bo̱ le̱ŋ‑ɔ ne̱ fo̱ e̱ waa pwɛɛ na ɔ dɛɛ te̱e̱ fo̱ ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ. N gye̱ fe̱yɛ fo̱ ke̱‑mo̱ŋ‑tɔwe̱ fe̱yɛ, “Nsɛ ne̱ ane̱ e̱ nya a ɔ yɔ so̱so̱?”* fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ to̱ŋ ko̱‑ɔ, na fo̱ fa fe̱yɛ fo̱ fe̱raa fo̱ e̱ ya baa Kristoo kaase̱. 7 N gye̱ fo̱ ke̱be̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Nsɛ e̱ gye̱ ne̱ o lwee swe̱e̱re̱‑rɔ?” fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ to̱ŋ ko̱ ne̱ baa kyo̱rɛɛ‑ɔ, na fo̱ fa fe̱yɛ fo̱ fe̱raa fo̱ e̱ ya kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro‑o. 8 Daabii! Ke̱tɔ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ,

“Wuribware̱ ase̱ŋ dɔŋ mo̱ne̱ nnɔ se̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱,

ne̱ a bo̱ mo̱ne̱ mfɛɛre̱‑rɔ.”*

Abware̱se̱ŋ amo̱ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ saŋ ke̱maa fe̱yɛ mo̱nꞌ kɔɔre̱ gyi‑o. 9 Amo̱ katiŋ‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ yɛ, fo̱ ya lee fo̱ kanɔ‑rɔ tɔwe̱ lamaŋ‑nɔ fe̱yɛ, “Kristoo gye̱ mo̱ nyaŋpe̱,” ne̱ fo̱ a kɔɔre̱ gyi fo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro, amo̱ fe̱raa Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ fo̱. 10 Amo̱se̱‑ɔ fo̱ ya kɔɔre̱ amo̱ gyi, Wuribware̱ e̱ te̱e̱ fo̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa. Fo̱ ya lee amo̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kɔɔre̱ fo̱ i gyi‑o lamaŋ‑nɔ, Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ fo̱. 11 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ kɔɔre̱ mò̱ a o gyi‑o

ipeere maa gyi mò̱, daa.”*

Kase̱ŋtiŋ ɔke̱maa ke̱maa. 12 A le̱e̱ fe̱yɛ mbe̱yɔmɔ Yudaa awuye‑o mo̱ŋ lɛɛ bo̱ kwe̱e̱, ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o mɔ kwe̱e̱, Wuribware̱ e̱ gye̱ bamo̱ ɔke̱maa mɔ nyaŋpe̱, ne̱ o yure ɔke̱maa ne̱ o su a ɔ te̱e̱ mò̱‑ɔ. 13 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ ɔke̱maa ne̱ o su a ɔ te̱e̱ mo̱‑ɔ.”*

14 Ne̱ mbe̱yɔmɔ, e̱me̱ne̱ ne̱ ɔko̱ e̱ waa a ɔ te̱e̱ Wuribware̱ fe̱yɛ ɔ mo̱rɔwe̱ mò̱, amɔ ɔɔ kɔɔre̱ mò̱ gyi pwɛɛ? Ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ ɔ waa a ɔ kɔɔre̱ mò̱ gyi, amɔ oo nu abware̱se̱ŋ pwɛɛ? Ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ ɔ waa a o nu abware̱se̱ŋ‑ɔ, amɔ abware̱se̱ŋ ɔkaapo̱po̱ a yɔ mò̱ ase̱ pwɛɛ? 15 Ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ abware̱se̱ŋ ɔkaapo̱po̱‑ɔ e̱ waa a ɔ yɔ mò̱ ase̱, amɔ baa suŋ mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ pwɛɛ? Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Mo̱nꞌ ke̱e̱ bamo̱ ne̱ bo̱ de ase̱ŋ timaa ba baa‑ɔ,

na mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi.”*

16 Amaa n gye̱ ɔke̱maa ya kɔɔre̱ ase̱ŋ timaa‑o kra‑rɔ. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Isaya a kyo̱rɛɛ‑ɔ. Ɔ yɛ,

“Wuribware̱, ɔko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ ase̱ŋ

ne̱ ane̱ a tɔwe̱‑ɔ gyi aaa?”*

17 Amo̱se̱‑ɔ, amo̱ katiŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ, se̱sɛ ya nu abware̱se̱ŋ‑ɔ, ɔ taare̱ a ɔ kɔɔre̱ gyi. Ne̱ ɔko̱ mɔ e̱ mo̱ŋ tɔwe̱ Kristoo ase̱ŋ, ɔko̱ maa nu hare̱e̱ gbaa ɔ kɔɔre̱ a o gyi.

18 Amɔ ase̱sɛ i gyiiri ikii fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ nu ase̱ŋ timaa‑o ooo? Daabii! Baa nu. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“E̱se̱ ke̱maa se̱ awuye a nu amo̱ bo̱re̱,

ne̱ amo̱ ase̱ŋ a fo̱ kaye̱‑rɔ to̱ŋ ke̱maa.”*

19 Amɔ Yudaa awuye‑o e̱ taare̱ a bo̱ gyiiri ikii fe̱yɛ bamo̱ fe̱raa bo̱ mo̱ŋ nu ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱‑ɔ kaase̱ aaa? Daabii! A le̱e̱ fe̱yɛ de̱daa‑ɔ bamo̱ mbraa ɔsapo̱ Mosis a waa kiliŋ fe̱yɛ bamo̱ ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ se̱ ne̱ Wuribware̱ yɛ,

“Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ ba kasuro ko̱ ne̱ ka mo̱ŋ bo̱ ko̱ko̱rɔ‑ɔ

a m bo̱ sa a bo̱ ka ko̱kwe̱e̱.

Mo̱ e̱ ba kasuro awuye ne̱ bo̱ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ‑ɔ

a m bo̱ fwii bamo̱ duŋ.”*

20 Ne̱ Isaya a be̱e̱ kyo̱rɛɛ kaapo̱‑rɔ fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ,

“Mo̱ a lee mo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱

bamo̱ ne̱ bo̱ kyɔ bo̱ maa bise mo̱ se̱‑ɔ.

Kade̱ ne̱ kamo̱ se̱ awuye kyɔ bo̱ maa su ba te̱e̱ mo̱‑ɔ

ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii fe̱yɛ,

‘Mo̱nꞌ ke̱e̱ mo̱, mo̱ e̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ.’ ”*

21 Amaa Yudaa awuye‑o ase̱ŋ‑ɔ Isaya a kya se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ,

“Mo̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ fe̱raa, mo̱ a teyi asare̱e̱ saŋ ke̱maa

bo̱ te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ bo̱ ba mo̱ ase̱ a ŋ kɔɔre̱ bamo̱.

Amaa bamo̱ e̱se̱bɔ‑rɔ a waa le̱ŋ,

ne̱ bo̱ de katɔmaabu.”*

11

Yudaa awuye ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kii mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ‑ɔ ase̱ŋ

1 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, amɔ ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kine mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ Yudaa awuye‑o ne̱e̱ e̱e̱e̱? A mo̱ŋ gye̱ ane̱ŋ pɛɛɛ. Ke̱e̱ ɛ, ŋ gbaa, Yudaanyi e̱ gye̱ mo̱. Mo̱ nana e̱ gye̱ Abraham, ne̱ mo̱ a le̱e̱ Bɛnyamiŋ a kasuro‑o‑ro‑o. 2 Daabii, Wuribware̱ mo̱ŋ kine mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ Yudaa awuye‑o, bamo̱ ne̱ oo lee bamo̱ bo̱ kii mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ le̱e̱ hare̱e̱ de̱daa‑ɔ. Mo̱nꞌ nu ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ Wuribware̱ kyaamɛɛ Iliya ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ. Iliya e̱ po̱rɔ mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ Yudaa awuye‑o o gywii Wuribware̱ ne̱e̱ fe̱yɛ,

3 “O Wuribware̱, fo̱ ase̱sɛ Isireelii awuye a ba apaŋ

bo̱ mɔɔ fo̱ akyaamɛɛ‑ɔ, ne̱ baa bwee fo̱ e̱lɔŋŋɔkpa‑ɔ.

Mo̱ wo̱re̱ ya saŋ ne̱ n gye̱ fo̱ kyaamɛɛ,

ne̱ mbe̱yɔmɔ baa ye̱re̱ e̱ye̱e̱ ba kpa a bo̱ mɔɔ ŋ gbaa mo̱.”*

4 Amaa mo̱nꞌ nu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a be̱ŋŋaa‑ɔ. Ɔ yɛ,

“Mo̱ a lee Isireelii awuye ŋkpe̱ŋ nsunoo keri si sa mo̱ e̱ye̱e̱

ne̱ bo̱ mo̱ŋ kpuni aŋurii kisi Baal akatɔ‑rɔ.”*

5 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mbe̱yɔmɔ Wuribware̱ ase̱sɛ ko̱ a saŋ, ne̱ oo ŋu bamo̱ e̱wɛɛ, ne̱ oo lee bamo̱ sa mò̱ e̱ye̱e̱. 6 Oo su bamo̱ se̱ ne̱e̱ se̱ ne̱ oo lee bamo̱. N gye̱ fe̱yɛ baa waa asuŋ timaa ko̱ ne̱e̱. A dɛɛ a gye̱ bamo̱ asuŋ timaa si ne̱e̱, weetee mò̱ kusu bamo̱ se̱‑ɔ mo̱ŋ de kaase̱.

7 Ke̱tɔ ne̱ kaa waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Yudaa awuye‑o a de̱e̱re̱ de̱e̱re̱ kpa ane̱ŋ ne̱ ba bo̱rɔ se̱ na bo̱ waa Wuribware̱ ke̱pre̱‑ɔ kpo̱ne̱. Amaa bo̱mo̱‑rɔ bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a lee sa mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ wo̱re̱ ya pre̱ mò̱. Ne̱ bamo̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ fe̱raa a kii ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ awuye. 8 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Amaa, bo̱ fo̱ ndɔɔ, ane̱ŋ a atɔ mɔ ne̱ ɔɔ waa ne̱ baa ŋu‑o,

ɔ mo̱ŋ sa a bo̱ nu amo̱ kaase̱

a bo̱ taa bo̱ waa bamo̱ mfɛɛre̱‑rɔ.”*

9 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Owure Deefid a kyo̱rɛɛ waa mò̱ iliŋ a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“O Wuribware̱, mo̱ ado̱ŋ‑ɔ ya gyaŋŋe̱

a bo̱ gyi kasu kanɔ ateese,

na fo̱ sa a a kpare̱ bamo̱ e̱bo̱re̱‑rɔ.

na a da bamo̱ kigyi fe̱yɛ katɛɛ a da kabo̱‑ɔ.

10 Buŋ bamo̱ akatɔ se̱ na bo̱ ma nya taare̱ ŋu,

na fo̱ sa a bamo̱ e̱laare̱ nya bamo̱ gya,

na bo̱ ma taare̱ ko̱so̱ nare̱ ntiŋtiŋ.”*

11 Amɔ ke̱tɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ bamo̱ a le̱e̱ da‑ɔ, bo̱ maa lɛɛ taare̱ a bo̱ ko̱so̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Daabii daa! Bamo̱ a waa e̱bɔye̱‑ɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ a kyo̱ŋ bamo̱ se̱, ne̱ ɔɔ ya sa nde̱ se̱ awuye‑o kpa na bo̱ bo̱rɔ se̱ ba mò̱ ase̱ na ɔ mo̱rɔwe̱ bamo̱. Mfaanɛɛ ne̱ ɔɔ waa ne̱ Yudaa awuye‑o ko̱kwe̱e̱ a ko̱so̱. 12 To mbe̱yɔmɔ‑ɔ, Yudaa awuye a bɔye̱‑ɔ a sa ne̱ Wuribware̱ a yure nde̱ se̱ awuye bwe̱e̱tɔ. Ke̱tɔ ne̱ kaa fo̱ Yudaa awuye‑o si‑o a kii ke̱tɔ timaa ne̱ ki de to̱nɔ‑ɔ bo̱ sa nde̱ se̱ awuye‑o. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, Wuribware̱ kikine Yudaa awuye‑o gbaa ya baa kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ ŋyure‑o, saŋbo̱to̱ bamo̱ kikiŋŋi ba Wuribware̱ ase̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ maa baa ane̱ pɛɛɛ ŋyure aaa?

Ane̱ŋ ne̱ Yudaa awuye katɔmaabu a sa ne̱ Wuribware̱ a yure nde̱ se̱ awuye‑o

13-14 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o mɔ, mo̱nꞌ lɔŋ e̱se̱bɔ na mo̱nꞌ nu ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ nɛɛnɛɛ. Mo̱ne̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ a taa kusuŋ mɔ sa mo̱ fe̱yɛ ŋ ye̱re̱ mò̱ ayaa‑rɔ waa. Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ a kusuŋ mɔ ne̱ ɔɔ taa sa mo̱‑ɔ se̱, ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱, na a nya waa mo̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ Yudaa awuye gya, na bo̱ buwi kpa ke̱tɔ ne̱ nde̱ se̱ awuye‑o a nya‑ɔ, na Wuribware̱ nya mo̱rɔwe̱ bamo̱ bo̱ko̱. 15 Wuribware̱ kikine Yudaa awuye‑o a sa ne̱ mò̱ aa kaye̱‑rɔ ase̱sɛ ne̱ baa saŋ‑ɔ a waa kanɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, Wuribware̱ ya be̱e̱ kɔɔre̱ Yudaa awuye‑o, a waa ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o.

16 Mo̱nꞌ sa a ane̱ taa fe̱yɛ se̱sɛ ya taa bodobodoo ke̱be̱gya sa Wuribware̱, amɔ ke̱be̱gya ne̱ kaa saŋ‑ɔ saŋ ke̱ gye̱ Wuribware̱ lee ne̱e̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ kiyii ileŋ e̱ gye̱ Wuribware̱ lee, ne̱ ke̱mo̱ ŋyaagyii gbaa gye̱ Wuribware̱ lee. 17 Mbe̱yɔmɔ, Yudaa awuye‑o du ne̱e̱ fe̱yɛ ko̱dɔɔ‑rɔ kiyii ne̱ Wuribware̱ a ŋeri ke̱mo̱ ŋyaagyii‑o ŋko̱ bo̱ twe̱e̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ŋ ya wu‑o si‑o. Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ kiyii suyo amo̱ dɛɛ ne̱ ke̱mo̱ fe̱raa ke̱ ye̱re̱ e̱fa‑rɔ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ a ŋe ke̱mo̱ ŋyaagyii kako̱ŋko̱ yaa bo̱ kye̱na ke̱mo̱ ne̱ ke̱ ye̱re̱ ko̱dɔɔ‑rɔ‑ɔ se̱, ne̱ kaa kyiŋŋi daŋ‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ e̱ nya mo̱ne̱ ateese mo̱ne̱ e̱ le̱e̱ ko̱dɔɔ‑rɔ a kiyii a ileŋ amo̱ ase̱ ne̱e̱. 18 Amo̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ ma kaapo̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱. Mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ n gye̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ ŋyaagyii‑o e̱ gye̱ ne̱ mo̱ne̱ de kiyii‑o ileŋ‑no bo̱ ye̱ra. Amaa ileŋ‑o e̱ gye̱ ne̱ i de mo̱ne̱‑rɔ bo̱ ye̱ra.

19 Amaa mo̱ne̱ ɔko̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ a ŋeri ŋyaagyii‑o ne̱e̱ na ɔ nya taa mo̱ bo̱ kye̱na se̱.” 20-21 Kase̱ŋtiŋ ne̱e̱! Ane̱ŋ ne̱ bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ gyi‑o si, ne̱ Wuribware̱ a ŋeri bamo̱ bo̱ twe̱e̱. Fo̱ fe̱raa, ane̱ŋ ne̱ fo̱ a kɔɔre̱ gyi‑o si, ne̱ fo̱ te kiyii‑o si. Amo̱se̱‑ɔ, fo̱ maa kaapo̱ fo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaanyi. Fo̱ ma trasii Yudaa awuye. Amaa sa se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ mo̱ŋ yɔwe̱ ŋyaagyii gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔ maa yɔwe̱ mmo̱ ne̱ oo ŋe le̱e̱ e̱fa‑rɔ a kiyii‑o si baa bo̱ kye̱na ko̱dɔɔ‑rɔ a ke̱mo̱‑ɔ se̱‑ɔ. Mò̱ a mo̱ŋ yɔwe̱ Yudaa awuye‑o, ne̱ nte̱tɔ se̱ ne̱ ɔ yɔwe̱ fo̱ ne̱ fo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaanyi‑o?

22 De̱e̱re̱ nɛɛnɛɛ na fo̱ ŋu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a ŋu fo̱ e̱wɛɛ‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ mò̱ akatɔ a pee‑o. Mò̱ akatɔ a pee we̱e̱ bamo̱ ne̱ baa le̱e̱ da‑ɔ se̱. Amaa fo̱ fe̱raa, oo ŋu fo̱ e̱wɛɛ. Fo̱ ya kya se̱ sure si fe̱yɛ o ŋu fo̱ e̱wɛɛ fo̱ kakye̱na‑rɔ, Wuribware̱ maa ŋe fo̱ a ɔ bo̱ twe̱e̱. 23 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Yudaa awuye‑o ya kɔɔre̱ gyi, ne̱ Wuribware̱ be̱e̱ ɔ taa bamo̱ a ɔ bo̱ kye̱na mò̱ kiyii‑o si. A le̱e̱ fe̱yɛ o de ke̱yaale̱ŋ a ɔ waa ane̱ŋ. 24 Wuribware̱ a taa fo̱ le̱e̱ e̱fa‑rɔ a kiyii‑o si baa bo̱ kye̱na ndɔɔ‑rɔ a kiyii‑o si. Ne̱ ko̱dɔɔ‑rɔ a kiyii‑o ŋyaagyii fe̱raa ne̱ ɔ maa taare̱ a ɔ taa bo̱ kye̱na ko̱dɔɔ‑rɔ a kiyii‑o si aaa?

Saŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ Yudaa awuye‑o ase̱ŋ

25 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ nu ase̱ŋ tirisɛ mɔ kaase̱, na mo̱ne̱ ma nya kaapo̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ Yudaa awuye‑o aŋu‑ro e̱ waa le̱ŋ ne̱e̱, na a bo̱ fo̱ saŋ ne̱ nde̱ se̱ awuye, ne̱ Wuribware̱ nyi fe̱yɛ ba ba a bo̱ kii Kristoo awuye‑o pɛɛɛ a fo̱ kanɔ. 26 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ na Wuribware̱ mo̱rɔwe̱ Yudaa awuye‑o pɛɛɛ. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Ɔmo̱rɔwe̱po̱ e̱ le̱e̱ Siyɔŋ maŋ‑nɔ a ɔ ba,

na ɔ bo̱ lee bo̱ro̱kɔɔne̱ pɛɛɛ le̱e̱ Yakubu a ananagyi‑o‑ro.

27 Mo̱ ya lee bamo̱ e̱bɔye̱‑ɔ, amo̱‑ɔ e̱ gye̱

e̱taŋ ne̱ mo̱ aa bamo̱ e̱ waa‑ɔ ne̱e̱.”*

28 Mbe̱yɔmɔ, ane̱ ya be̱e̱ de̱e̱re̱, ane̱ i ŋu fe̱yɛ bamo̱ kikine ase̱ŋ timaa‑o ko̱kɔɔre̱gyi a sa ne̱ baa kii Wuribware̱ ado̱ŋ, ne̱ kaa baa mo̱ne̱ kitimaa. Amaa kpa ko̱ se̱ mɔ‑ɔ, Wuribware̱ saŋ ɔ kpa bamo̱ ase̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ya lee bamo̱ fe̱yɛ bo̱ kii mò̱ ase̱sɛ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa bamo̱ ade̱daapo̱ atɔ dabe̱. 29 Wuribware̱ ya sa ko̱tɔko̱, ɔ be̱e̱ ɔ maa kɔɔre̱ ke̱mo̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mò̱ e̱ kpa a ɔ te̱e̱ ɔko̱ fe̱yɛ ɔ ba mò̱ ase̱, ɔ maa kyurowi mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ɔ te̱e̱ se̱sɛ‑ɔ.

30 Saŋ ko̱ weetee mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ maa bu Wuribware̱. Amaa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Yudaa awuye‑o gbaa mo̱ŋ bu Wuribware̱‑ɔ se̱‑ɔ se̱, ne̱ oo ŋu mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o e̱wɛɛ, ne̱ ɔɔ taa mo̱ne̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke mo̱ne̱. 31 Yudaa awuye a kii katɔmaabu awuye‑o si‑o, Wuribware̱ a yɔwe̱ bamo̱ ase̱ŋ sa bamo̱, na bamo̱ ya nu bamo̱ e̱ye̱e̱, na ɔ nya ŋu bamo̱ e̱wɛɛ taa bamo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ oo ŋu mo̱ne̱ e̱wɛɛ‑ɔ dɛɛ. 32 A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ ase̱sɛ pɛɛɛ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱ ne̱e̱, na ɔ nya ŋu ase̱sɛ pɛɛɛ e̱wɛɛ.

33 Oo! Wuribware̱ nyi atɔ, ne̱ o nyi ase̱ŋ fɛɛ!

Nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a o ŋu mò̱ mfɛɛre̱?

Nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a o ŋu mò̱ e̱kpa‑rɔ?

34 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Nsɛ gbaa i nyi Wuribware̱ mfɛɛre̱?

Ɔsɛ mo̱ ya dɛɛ ka mò̱ ase̱ŋ?”*

35 “Nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a o ke mò̱ atɔ,

na mò̱‑ɔ mò̱ ke se̱sɛ‑ɔ ke̱tɔ bo̱ teere?”*

36 Ke̱tɔ ke̱maa a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱.

Mò̱ se̱ ne̱ ke̱tɔ ke̱maa bo̱‑rɔ.

Na lalalo̱we̱‑ɔ ke̱tɔ ke̱maa be̱e̱ kiŋŋi yɔ mò̱ ase̱.

Amo̱se̱ se̱‑ɔ Wuribware̱ nya ke̱dabe̱ na wuraa nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.

12

Kristoo awuye ke̱bo̱rɔgyi ne̱ ki bware sa bamo̱‑ɔ

1 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ a ŋu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a ŋu mo̱ne̱ e̱wɛɛ bwe̱e̱tɔ, ne̱ ɔɔ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱‑ɔ. Ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ taa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ pɛɛɛ bo̱ sa Wuribware̱. N gye̱ mo̱ne̱ lowi ne̱ ɔ kpa, amaa ɔ kpa ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kye̱na kakye̱na timaa ne̱ ka pre̱ mò̱‑ɔ. Na mo̱nꞌ lee mo̱ne̱ mme‑ro suŋ mò̱. 2 Mo̱ne̱ ma lɛɛ kase̱ kakye̱na ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ te‑o‑ro. Amaa mo̱nꞌ yɔwe̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ bo̱ sa Wuribware̱ a o kyurowi mo̱ne̱ na mo̱ne̱ mfɛɛre̱, na mo̱nꞌ nya kii fe̱yɛ mò̱‑ɔ. Ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ bo̱rɔ se̱ na mo̱nꞌ taare̱ bo̱ ŋu ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o, na ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ pre̱ Wuribware̱‑ɔ, na kpa ne̱ o bware e̱kpa pɛɛɛ‑rɔ‑ɔ. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gye̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa‑ɔ.

3 N de Wuribware̱ ne̱ oo ŋu mo̱ e̱wɛɛ‑ɔ, ne̱ ɔɔ te̱e̱ mo̱ fe̱yɛ m bo̱ suŋ mò̱‑ɔ, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ pɛɛɛ fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔko̱ ma kaŋ fa fe̱yɛ ɔ kyɔ ke̱tɔ ne̱ ɔ gye̱‑ɔ. Amaa ke̱mo̱ ne̱ ki tiri‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ, mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ ɔke̱maa ŋu fe̱yɛ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi na ke̱yaale̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱‑ɔ e̱ gye̱ mò̱ lee. 4 Ane̱ ŋyo̱wɔre̱ de abe̱gya bwe̱e̱tɔ, amaa ke̱be̱gya ke̱maa na ke̱mo̱ kusuŋ waasɛ. 5 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ane̱ asɔre̱e̱ awuye gye̱ Kristoo a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ‑rɔ ase̱sɛ, ne̱ ane̱ pɛɛɛ gye̱ ase̱sɛ ko̱ŋko̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ Kristoo a kayo̱wɔre̱‑ɔ ke̱be̱gya ne̱e̱. 6 Ne̱ ane̱ ɔke̱maa ke̱yaale̱ŋ kwe̱e̱ mò̱ bɛɛko̱ lee‑ro. A le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa na mò̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa a ane̱ ɔke̱maa ba mò̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ bo̱ waa kusuŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱‑ɔ. Ɔko̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ mò̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ɔ ba mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi ne̱ o de‑o bo̱ tɔwe̱ amo̱. 7 Ɔko̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ kya bo̱ko̱‑rɔ‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ɔ ba mò̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ o de‑o bo̱ kya bamo̱‑rɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔ kaapo̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ waa, na ɔ ma waa wo̱rɔgya. 8 Na ɔko̱ ne̱ mò̱ gbaa e̱ waa ase̱sɛ wɔre̱‑ɔ waa ane̱ŋ dɛɛ. Ɔko̱ ne̱ ɔ taare̱ na mò̱ aa mò̱ bɛɛko̱‑ana ke atɔ timaa ne̱ o de‑o‑ro‑o waa ane̱ŋ, na ɔ ma kpa ke̱mo̱ kakɔka. Ɔko̱ ne̱ ɔ gye̱ asɔre̱e̱ a agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ ɔko̱‑ɔ ba mò̱ e̱le̱ŋ pɛɛɛ bo̱ waa kusuŋ keŋkeŋ. Ɔko̱ ne̱ mò̱ e̱ taare̱ a ɔ kya mò̱ bɛɛko̱‑ana ne̱ ase̱ŋ a to̱ bamo̱‑ɔ‑rɔ kya‑rɔ na ɔ ma tɛɛ.

9 Mo̱nꞌ lee mo̱ne̱ mme‑ro kpa abɛɛ ase̱ŋ. Mo̱nꞌ kine ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ gye̱ bɔye̱‑ɔ. Na mo̱nꞌ kra ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ki bware‑o‑ro keŋkeŋ. 10 Mo̱nꞌ kpa abɛɛ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ako̱we̱bɛɛ e̱ kpa abɛɛ‑ɔ. Ɔke̱maa bu mò̱ bɛɛko̱ ke̱dabe̱ kyo̱ŋ mò̱ e̱ye̱e̱. 11 Mo̱ne̱ ma waa wo̱rɔgya. Mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱ waa kusuŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa mo̱ne̱ e̱ sa ane̱ nyaŋpe̱‑ɔ. 12 Mo̱nꞌ sa a te̱maa ne̱ mo̱ne̱ de fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ yɔ so̱so̱‑ɔ sa mo̱ne̱ kakatɔgyi. Ase̱ŋ ya to̱ mo̱ne̱, na mo̱nꞌ waa kanyite. Mo̱ne̱ ma yɔwe̱ saŋ ke̱maa ke̱bware̱ko̱re̱. 13 Asɔre̱e̱ agyi‑o ɔko̱ i wu kitiri, mo̱nꞌ kya mò̱‑rɔ. Na mo̱nꞌ kra afɔ dame̱naŋsɛ mo̱ne̱ e̱lɔŋ‑nɔ.

14 Ɔko̱ ya waa mo̱ne̱ awo̱re̱fɔɔ, mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii se̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ, “Wuribware̱ yure fo̱.” Mo̱ne̱ ma kaŋ da mò̱ yii. 15 Ɔko̱ ne̱ mò̱ akatɔ ya gyi, mo̱nꞌ sa a a waa mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ kɔne̱. Ne̱ ɔko̱ mɔ ne̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ ya nye̱ra, mo̱nꞌ sa mò̱ kakpo̱nɔkya. 16 Mo̱nꞌ kye̱na kaye̱e̱yuri‑ro, na mo̱nꞌ waa kanɔ ko̱ŋko̱. Mo̱ne̱ ma de̱e̱ bu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ ase̱sɛ dabe̱. Amaa mo̱nꞌ baa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ kaase̱, na mo̱ne̱ aa awo̱rɔba de̱e̱ nare̱. Mo̱ne̱ ma kaapo̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱.

17 Ɔko̱ ya waa mo̱ne̱ bɔye̱, mo̱ne̱ ma ba bɔye̱ bo̱ ka mò̱ ko̱kɔ. Mo̱nꞌ de̱e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ɔke̱maa ke̱e̱ fe̱yɛ ki bware‑o. 18 Mo̱ne̱ e̱ taare̱ de, mo̱nꞌ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ e̱ sa a mo̱nꞌ taare̱ kye̱na abɛɛ ase̱ kaye̱e̱yuri‑ro‑o. 19 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ ma ba do̱ŋdaa bo̱ kɔ ɔko̱. Amaa mo̱nꞌ yɔwe̱ mò̱ bo̱ sa Wuribware̱. Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o gyiiri e̱bɔye̱ awaapo̱ ke̱se̱bɔ. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Wuribware̱ yɛ,

Mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ ba do̱ŋdaa na m bo̱ kɔ sa mo̱ne̱.

Mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ ka mo̱ne̱ ado̱ŋ ko̱kɔ a n sa mo̱ne̱.”*

20 Amaa ke̱tɔ ne̱ mo̱nꞌ waa‑ɔ e̱ gye̱ ke̱tɔ ne̱ baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ fe̱yɛ,

“Ako̱ŋ i de fo̱ do̱ŋ, sa mò̱ ateese a o gyi.

Burufo i de mò̱, sa mò̱ nkyu a o nuu.

Fo̱ ya waa mò̱ ane̱ŋ,

fo̱ e̱ ba ipeere a fo̱ bo̱ mɔɔ mò̱.”*

21 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ ma sa a e̱bɔye̱ nya mo̱ne̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ. Amaa mo̱nꞌ ba ke̱dame̱naŋsɛ bo̱ gyi e̱bɔye̱ se̱.

13

Ane̱ŋ ne̱ ane̱ bu bamo̱ ne̱ bo̱ de ane̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ

1 Mo̱ne̱ ɔke̱maa bu bamo̱ ne̱ bo̱ de mo̱ne̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱yaale̱ŋ ke̱maa ne̱ se̱sɛ de ɔ de̱e̱re̱ maŋ se̱‑ɔ a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱. Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ sa maŋ ayaale̱ŋpo̱‑ɔ ke̱yaale̱ŋ ne̱ bo̱ de‑o. 2 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ɔko̱ ne̱ ɔ waa ko̱tɔko̱ o kye bamo̱ ne̱ bo̱ de maŋ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ i kye ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a kra bo̱ ye̱ra‑ɔ ne̱e̱. Ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ se̱sɛ‑ɔ e̱ kpa mò̱ e̱ye̱e̱ ke̱se̱bɔgyiiri ne̱e̱. 3 Ɔke̱maa ne̱ ɔ waa itimaa‑o mo̱ŋ se̱re̱ bamo̱ ne̱ ba de̱e̱re̱ mò̱ se̱‑ɔ. Amaa bamo̱ ne̱ ba waa e̱bɔye̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ se̱re̱ bamo̱. Nte̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ waa na fo̱ ma nya se̱re̱ bamo̱? Waa ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o, na bo̱ kyo̱rɔ fo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ba kperi mo̱ne̱ se̱ bo̱ gye̱ Wuribware̱ ayaafɔre̱ ba waa kusuŋ ba kpa mo̱ne̱ itimaa. Amaa mo̱ne̱ ya waa bɔye̱, amo̱ fe̱raa mo̱nꞌ se̱re̱ bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ kwaa se̱ ne̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ bo̱ bamo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. 4 Bo̱ gye̱ Wuribware̱ ayaafɔre̱ ne̱e̱, ne̱ bo̱ ye̱re̱ mò̱ ayaa‑rɔ ba gyiiri e̱bɔye̱ awaapo̱ ke̱se̱bɔ. 5 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱nꞌ de̱e̱ bu bamo̱ ne̱ bo̱ de maŋ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ. Mo̱ne̱ ma bu bamo̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ duŋ i fwii mo̱ne̱ se̱‑ɔ se̱ wo̱re̱. Amaa mo̱nꞌ be̱e̱ bu bamo̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ nyi mo̱ne̱ mfɛɛre̱‑rɔ fe̱yɛ ane̱ŋ i bware fe̱yɛ mo̱nꞌ waa‑ɔ se̱.

6 Amo̱se̱ se̱ ne̱ a be̱e̱ a bware fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ ka e̱twe̱e̱twe̱e̱ na ileŋpoo. A le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ de maŋ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ akatɔ a pee bamo̱ kusuŋ‑o si. Kusuŋ amo̱ ne̱ ba waa‑ɔ gye̱ Wuribware̱ lee ne̱e̱. 7 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ ka ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o bo̱ sa bamo̱ ne̱ bo̱ de mo̱ne̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ. Mo̱nꞌ ka e̱twe̱e̱twe̱e̱ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ ne̱ ba kɔɔre̱‑ɔ pɛɛɛ, na mo̱nꞌ bu bamo̱ ke̱dabe̱ ne̱ baa sa bamo̱‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ mo̱nꞌ bu abɛɛ‑ɔ

8 Mo̱ne̱ ma kaŋ kra ɔko̱ ko̱kɔ na ki di mo̱ne̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ. Ke̱tɔ ne̱ ki di mo̱ne̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ ke̱kpa. A bware fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ kpa abɛɛ ase̱ŋ. A le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ kpa mò̱ ko̱so̱bɛɛ ase̱ŋ‑ɔ a gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ pɛɛɛ se̱ ne̱e̱. 9 Mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ mbraa‑ɔ yɛ,

“Fo̱ ma kaŋ waa kakye̱e̱kpa bɛɛɛ kanyare̱kpa a fo̱ nye̱ra awaare̱yɛ,

fo̱ ma kaŋ mɔɔ se̱sɛ,

fo̱ ma kaŋ ywii,

fo̱ maa kaŋ sa a fo̱ akatɔ pee ɔko̱ atɔ se̱.”*

Mbraa mɔ na mmo̱ ne̱ ŋ ya saŋ‑ɔ pɛɛɛ katiŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ,

“Kpa fo̱ bɛɛko̱ ase̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kpa fo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ.”*

10 Mo̱ne̱ i de ke̱kpa mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, mo̱ne̱ maa waa mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana bɔye̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ pɛɛɛ se̱.

11 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ pɛɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ pini ne̱e̱ fe̱yɛ saŋ a fo̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kyiŋŋi le̱e̱ idi‑ro. A le̱e̱ fe̱yɛ kake ne̱ Kristoo e̱ ba na ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ ane̱‑ɔ a tɔ‑rɔ kyo̱ŋ saŋ ne̱ ane̱ a le̱e̱ bo̱ kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o. 12 Kanye ke̱be̱e̱ a kyo̱ŋ, kaye̱ kike a tɔ‑rɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa a ane̱ yɔwe̱ atɔ ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ te kibugyii‑ro‑o e̱ waa‑ɔ ko̱waa. Mo̱nꞌ sa a ane̱ taa ke̱yaale̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a sa ane̱ fe̱yɛ ane̱ bo̱ kye̱na kakye̱na timaa na ane̱ bo̱ kɔ e̱bɔye̱. Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ane̱ kye̱na fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ a bware sa bamo̱ ne̱ bo̱ te ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ‑rɔ‑ɔ. 13 Amo̱se̱‑ɔ ane̱ ma de̱e̱ gyi ateese bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ bɛɛɛ ane̱ bwe̱e̱. Ane̱ ma waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa bɛɛɛ kipurima. Ane̱ ma kpa e̱kɔ bɛɛɛ ane̱ ka ane̱ bɛɛko̱‑ana ko̱kwe̱e̱. 14 Ke̱tɔ ne̱ mo̱nꞌ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ sa a Kristoo nya mo̱ne̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ, na mo̱ne̱ ma lɛɛ nya fa ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa a mo̱nꞌ nya atɔ bɔye̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ mfɛɛre̱.

14

Wuribware̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ o de kpa fe̱yɛ ɔ po̱rɔ fo̱ ko̱so̱bɛɛ

1 Mbe̱yɔmɔ, mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ ne̱ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ ase̱ŋ, ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ, mo̱nꞌ kra mò̱ nɛɛnɛɛ, na mo̱ne̱ aa mò̱ ma kaŋ gyiiri ke̱tɔ ne̱ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ ase̱ŋ ikii. 2 Ɔko̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ o de kpa fe̱yɛ o gyi ke̱tɔ ke̱maa. Ɔko̱ ne̱ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ i kisi kiyee ke̱maa. 3 Ɔko̱ ne̱ o gyi ke̱tɔ ke̱maa‑ɔ ma kaŋ trasii ɔko̱ ne̱ oo kine kiyee ke̱maa ko̱wo̱‑ɔ. Ɔko̱ ne̱ oo kine kiyee ke̱maa ko̱wo̱‑ɔ mɔ ma kaŋ trasii ɔko̱ ne̱ ɔ wo̱‑ɔ mɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kɔɔre̱ ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ. 4 Ɔko̱ de kpa fe̱yɛ ɔ po̱rɔ ɔko̱ ke̱yaafɔre̱ aaa? Daabii! Ke̱yaafɔre̱‑ɔ mò̱ nyaŋpe̱ dooo e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ waa atɔ bɛɛɛ ɔ mo̱ŋ waa atɔ. Kase̱ŋtiŋ si ɔ nya nkyo̱rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ e̱ gye̱ ne̱ o de kpa fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔɔ waa atɔ.

5 Se̱sɛ ko̱ e̱ fa fe̱yɛ kake ko̱ gye̱ kake dabe̱ ka kyɔ kako̱. Ne̱ ɔko̱ mɔ e̱ fa fe̱yɛ ŋke‑o pɛɛɛ ta abɛɛ se̱. Mo̱nꞌ sa a bamo̱ ɔke̱maa taa ke̱mo̱ ne̱ mò̱ mfɛɛre̱ a sa mò̱ fe̱yɛ ke̱ gye̱‑ɔ. 6 Ɔke̱maa ne̱ o bu kake ko̱ ɔ kyo̱ŋ kako̱‑ɔ e̱ waa ane̱ŋ ne̱e̱ na ɔ nya bu ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu. Ɔke̱maa mɔ ne̱ o gyi ke̱tɔ ke̱maa‑ɔ e̱ waa ane̱ŋ ne̱e̱ na ɔ nya bo̱ bu ane̱ nyaŋpe̱, a le̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ‑ɔ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ɔ we̱e̱ mò̱ ateese si pwɛɛ ne̱ ɔ dɛɛ gyi. Ɔke̱maa ne̱ o kine kiyee ko̱wo̱‑ɔ mɔ i kine ne̱e̱ na ɔ nya bo̱ bu ane̱ nyaŋpe̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ gbaa e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ɔ we̱e̱ se̱ pwɛɛ ne̱ ɔ dɛɛ gyi mò̱ ateese. 7 N gye̱ ane̱ wo̱re̱ e̱ye̱e̱ ne̱ ane̱ te bo̱ sa. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ane̱ lowi mo̱ŋ gye̱ ane̱ wo̱re̱ lee. 8 Ane̱ i te, ane̱ te bo̱ sa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ne̱e̱. Ne̱ ane̱ ya wu mɔ, ane̱ a wu bo̱ sa ane̱ nyaŋpe̱ ne̱e̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ hare̱e̱ ane̱ te bɛɛɛ ane̱ a wu ooo, ane̱ nyaŋpe̱ e̱ bo̱ ane̱.

9 Ane̱ŋ se̱ ne̱ Kristoo a wu. Oo wu ne̱e̱, ne̱ ɔɔ be̱e̱ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, na ɔ nya kii bamo̱ ne̱ baa wu‑o na bamo̱ ne̱ bo̱ saŋ bo̱ te‑o bamo̱ nyaŋpe̱. 10 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ ŋkee nte̱tɔ se̱ ne̱ fo̱ e̱ po̱rɔ bɛɛɛ fo̱ i trasii fo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ɔ ne̱e̱? Ŋu fe̱yɛ ane̱ pɛɛɛ e̱ ye̱re̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ mò̱ se̱ŋgyikpa‑ɔ. 11 Ke̱e̱ ɛ, baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Wuribware̱ yɛ, Mo̱ a bo̱‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ŋ yɛ,

ɔke̱maa i kpuni aŋurii mo̱ ayaa‑rɔ

na o sure si fe̱yɛ mo̱ e̱ gye̱ nyaŋpe̱.”*

12 Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i bise ane̱ ɔke̱maa ase̱ŋ, na ɔke̱maa lee kanɔ sa mò̱ e̱ye̱e̱ gywii Wuribware̱.

Mo̱nꞌ de̱e̱ nyite abɛɛ

13 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa a ane̱ de̱e̱ yɔwe̱ abɛɛ ke̱po̱rɔ. Mo̱nꞌ sa a ane̱ ma lɛɛ waa ane̱ ko̱so̱bɛɛ Kristoonyi ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ sa a ɔ waa bɔye̱‑ɔ. 14 Mo̱ a gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a ase̱sɛ‑ɔ ɔko̱‑ɔ, mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ ko̱tɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ke̱ gye̱ iyisi ke̱mo̱ e̱ye̱e̱ se̱. Amaa ne̱ ɔko̱ e̱ fa fe̱yɛ ko̱tɔko̱ gye̱ iyisi atɔ fe̱raa, ke̱ gye̱ bo̱ sa se̱sɛ amo̱ fɔŋfɔŋ ne̱e̱. 15 Amo̱se̱‑ɔ, ke̱tɔ ne̱ fo̱ i gyi‑o e̱ sa ne̱ fo̱ ko̱so̱bɛɛ duŋ i fwii fo̱ se̱ fe̱raa, amo̱ fe̱raa a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ lɛɛ fo̱ e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ. Fo̱ ma sa a ke̱tɔ ne̱ fo̱ i gyi‑o nye̱ra ɔko̱ ne̱ Kristoo a kperi mò̱ se̱ wu‑o. 16 Amo̱se̱ ne̱ ŋ yɛ, hare̱e̱ fo̱ e̱ fa fe̱yɛ ateese ko̱ bware kigyi gbaa ooo, amo̱ kigyi ya sa ne̱ bo̱ko̱ e̱ po̱rɔ fo̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ waa e̱bɔye̱, amo̱ fe̱raa yɔwe̱ amo̱ kigyi. 17 A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ tɔwe̱ ane̱ kitii Wuribware̱ a kuwure‑o si ase̱ŋ, ke̱tɔ ne̱ ane̱ i gyi bɛɛɛ ane̱ i nuu‑o ase̱ŋ mo̱ŋ tiri. Ke̱tɔ ne̱ ki tiri‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ a de ke̱dame̱naŋsɛ na kaye̱e̱yuri na kakatɔgyi ne̱ amo̱ pɛɛɛ a le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ase̱‑ɔ. 18 Ɔko̱ ne̱ o suŋ Yeesuu kpa mɔ se̱‑ɔ ase̱ŋ e̱ pre̱ Wuribware̱, na ase̱sɛ gbaa kyo̱rɔ mò̱.

19 Ane̱ŋ se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa a ane̱ le̱ŋ e̱ye̱e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ baa kaye̱e̱yuri ase̱sɛ kakye̱na‑rɔ‑ɔ na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ e̱ sa ne̱ ase̱sɛ e̱ kya abɛɛ‑rɔ‑ɔ. 20 Mo̱ne̱ ma sa a Wuribware̱ kusuŋ nye̱ra bo̱ le̱e̱ ateese ko̱ se̱. A gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ateese pɛɛɛ mɔ bware. Amaa a mo̱ŋ bware fe̱yɛ mo̱nꞌ gyi ateese ko̱ ne̱ a sa a mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ Kristoonyi lwee e̱bɔye̱‑rɔ‑ɔ. 21 A mo̱ŋ bware fe̱yɛ mo̱nꞌ wo̱ kiyee ke̱maa bɛɛɛ mo̱nꞌ nuu nta ke̱maa ne̱ n sa a mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ lwee e̱bɔye̱‑rɔ‑ɔ.

22 Ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ amo̱‑ɔ ase̱ŋ mo̱ne̱ i gyi‑o gye̱ mo̱ne̱ aa Wuribware̱ wo̱re̱ kpeŋ mbo̱ŋtɔ‑rɔ ase̱ŋ ne̱e̱. Ɔko̱ ne̱ o gyi ko̱tɔko̱ ne̱ ke̱ maa waa mò̱ mfɛɛre̱‑rɔ fe̱yɛ ke̱ mo̱ŋ bware‑o de ŋyure. 23 Amaa ke̱tɔ ne̱ fo̱ i gyi‑o, ne̱ fo̱ e̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ ki bware bɛɛɛ ke̱ mo̱ŋ bware, amo̱ fe̱raa Wuribware̱ i bu fo̱ ke̱pɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ fo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o e̱ gye̱ ne̱ kaa sa ne̱ fo̱ i gyi. Amo̱se̱ se̱‑ɔ se̱sɛ e̱ ma kɔɔre̱ a o gyi fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ɔ waa‑ɔ bware, amo̱ fe̱raa ɔ waa bɔye̱ ne̱e̱.

15

1 Amo̱se̱‑ɔ, ane̱ ne̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ Kristoo ane̱ i gyi keŋkeŋ‑o de̱e̱ nyite bamo̱ ne̱ bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi mo̱ŋ kyɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ba kisi ko̱tɔko̱ se̱. Na ane̱ de̱e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ki i gyi bamo̱ akatɔ‑ɔ. Ane̱ ma waa ke̱tɔ ne̱ ki i gyi ane̱ wo̱re̱ akatɔ‑ɔ. 2 Ane̱ ɔke̱maa de̱e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ki i gyi mò̱ ko̱so̱bɛɛ Kristoonyi akatɔ‑ɔ, na ke̱ nya waa mò̱ daŋ, na ɔ kya mò̱‑rɔ, ane̱ŋ ne̱ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi e̱ nya a ko̱ waa ko̱kyɔ‑ɔ. 3 Ŋu fe̱yɛ Kristoo gbaa, n gye̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ pre̱ mò̱ fɔŋfɔŋ‑ɔ ne̱ ɔɔ waa. Ɔɔ waa fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔɔ kyo̱rɛɛ Wuribware̱ kuŋu si ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Asaagyi ne̱ baa tu we̱e̱ Wuribware̱ se̱‑ɔ

a laŋŋe̱ a gya mo̱ se̱ mbe̱yɔmɔ.”*

4 Mbe̱yɔmɔ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ le̱e̱ hare̱e̱ de̱daa‑ɔ, baa kyo̱rɛɛ bo̱ kaapo̱ ane̱ ne̱e̱, na ane̱ nya ŋu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kya bamo̱ ne̱ baa taare̱ gyi awo̱re̱fɔɔ‑rɔ kanyite‑o‑ro‑o. Ane̱ŋ a atɔ ke̱kare̱‑ɔ e̱ sa ane̱ wɔre̱ na te̱maa. 5 Amo̱ a tɛɛ a gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa mo̱ne̱ kanyite na wɔre̱‑ɔ, amo̱ fe̱raa ane̱ e̱ ko̱re̱ mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ sa a mo̱nꞌ nyite abɛɛ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Kristoo Yeesuu a nyite bo̱ko̱‑ɔ. 6 Ane̱ŋ‑ɔ na mo̱ne̱ nnɔ nya twɛɛ abɛɛ se̱, na mo̱nꞌ waa kanɔ kyo̱rɔ Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo mò̱ se̱‑ɔ. 7 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ ma kine abɛɛ, fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Kristoo gbaa mo̱ŋ kine mo̱ne̱‑ɔ. Na Wuribware̱ nya nkyo̱rɔ na wuraa.

Ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ nde̱ se̱ awuye e̱ kyo̱rɔ Wuribware̱‑ɔ

8 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo a ba fe̱yɛ ɔ bo̱ waa kusuŋ bo̱ sa Yudaa awuye‑o ne̱e̱, na ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ waa a ɔ sa bamo̱ ade̱daapo̱‑ɔ nya waa kase̱ŋtiŋ. 9 Mfaanɛɛ se̱‑ɔ, na nde̱ se̱ awuye taare̱ kyo̱rɔ Wuribware̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mbe̱yɔmɔ oo ŋu bamo̱ e̱wɛɛ‑ɔ se̱. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɔ Wuribware̱ mò̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ e̱ kyo̱rɔ fo̱ a n gywii nde̱ se̱ awuye,

na ŋ waa iliŋ bo̱ daa fo̱ bamo̱ akatɔ‑rɔ.”*

10 Ne̱ baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ fe̱yɛ, “Nde̱ se̱ awuye,

mo̱nꞌ bo̱ tii Wuribware̱ ase̱sɛ‑ɔ se̱ kyo̱rɔ mò̱.”*

11 Ne̱ baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ fe̱yɛ,

“Nde̱ se̱ awuye eee, mo̱nꞌ ba a ane̱ kyo̱rɔ Wuribware̱.

Ase̱sɛ pɛɛɛ mɔ, mo̱nꞌ waa iliŋ bo̱ daa mò̱.”*

12 Mo̱nꞌ be̱e̱ ke̱e̱ ke̱tɔ ne̱ Isaya a kyo̱rɛɛ‑ɔ,

“Yɛse̱e̱ mò̱ ke̱nanagyi ɔko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba.

Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ ko̱so̱ na ɔ de̱e̱re̱

nde̱ se̱ awuye pɛɛɛ se̱

na bo̱ bo̱ kɔɔre̱ mò̱ gyi.”*

13 Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ Wuribware̱ mo̱ne̱ i gyi‑o si‑o, Wuribware̱ ne̱ ɔ sa ne̱ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ i gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ yɔ so̱so̱‑ɔ sa mo̱ne̱ kakatɔgyi bwe̱e̱tɔ na kaye̱e̱yuri, na Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ nya sa a mo̱ne̱ te̱maa‑ɔ de̱e̱ tii si bwe̱e̱tɔ.

14 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, a mo̱ŋ gye̱ fe̱yɛ ma kɔɔre̱ mo̱ne̱ mo̱ i gyi ne̱e̱ se̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ ase̱ŋ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱. Amaa mo̱ a kɔɔre̱ gyi ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ waa abɛɛ ke̱dame̱naŋsɛ saŋ ke̱maa, ne̱ mo̱ne̱ de kanyiase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ taare̱ mo̱ne̱ de kamo̱ mo̱ne̱ e̱ kaapo̱ abɛɛ atɔ. 15-16 Amaa mo̱ a kyo̱rɛɛ ase̱ŋ mɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ le̱ŋle̱ŋ ne̱e̱ na a nya nyiŋŋi mo̱ne̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ kyɔ mo̱ne̱ nyi‑o si. Mo̱ e̱ taare̱ a ŋ waa ane̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya sa mo̱ kpa fe̱yɛ ŋ kii Yeesuu Kristoo ke̱yaafɔre̱, na ŋ waa kusuŋ sa mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ kusuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ ba kabo̱ a ɔ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ, mo̱ kusuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ n tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o. Na ŋkee n taare̱ taa mo̱ne̱ bo̱ sa Wuribware̱. Mò̱ akatɔ i gyi na ɔ kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ n de bo̱ sa mò̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ kpɛɛ iyisi ne̱ i te mo̱ne̱ se̱‑ɔ, na mo̱nꞌ nya waa ase̱sɛ ne̱ bo̱ bware Wuribware̱ ase̱‑ɔ.

17 Amo̱se̱‑ɔ n de kpa fe̱yɛ, mo̱ a gye̱ Kristoo se̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ, ŋ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a waa sa Wuribware̱‑ɔ se̱. 18-19 Amaa mo̱ e̱ daŋ duŋ ne̱e̱ na n tɔwe̱ ke̱mo̱ ne̱ Kristoo a ye̱re̱ mo̱ se̱ waa sa ne̱ nde̱ se̱ awuye‑o a bo̱ bu Wuribware̱‑ɔ, na mo̱ ase̱ŋ tɔwe̱sɛ, na mo̱ awaasɛ, na akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ mo̱ a waa‑ɔ, na Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ Kristoo a bo̱ waa amo̱ pɛɛɛ‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ ke̱nare̱ kaa le̱e̱ Yɛro̱salɛm ya bo̱ fo̱ Ilirikum swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, mo̱ a tɔwe̱ ase̱ŋ timaa amo̱ ne̱ a gye̱ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ‑ɔ gywii mfe̱ŋ to̱ŋ ke̱maa awuye‑o lo̱we̱. 20 Mo̱ a kpa ne̱e̱ fe̱yɛ saŋ ke̱maa n tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o to̱ŋ ko̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ nu Kristoo ke̱nyare̱ se̱‑ɔ. Mo̱ ya waa ane̱ŋ, saŋ‑ɔ a mo̱ŋ gye̱ fe̱yɛ ɔko̱ a talii ne̱ ɔɔ da‑ɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ pwɛɛ mo̱ e̱ gya se̱. 21 Mo̱ e̱ waa amo̱‑ɔ ne̱e̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ ya tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ

gywii bamo̱‑ɔ nya ŋu mò̱,

na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ nu‑o mɔ

nu amo̱ kaase̱.”*

Mfe̱ŋ ne̱ Pɔɔl a kra fe̱yɛ ɔ be̱e̱ ɔ yɔ‑ɔ

22 Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ a tu kpa bwe̱e̱tɔ ya tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ gywii ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱, ne̱ bo̱ fo̱ mbe̱yɔmɔ, mo̱ŋ tɛɛ taare̱ nya kpa bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. 23-24 Amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa, mo̱ŋ lɛɛ n de kusuŋ e̱swe̱e̱re̱ amo̱ se̱ a ŋ waa. Amo̱se̱‑ɔ amo̱ a gye̱ nsu kanɔ ŋko̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a kpa ke̱bo̱ŋu mo̱ne̱ ne̱ mo̱ŋ tɛɛ taare̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ kyo̱ŋ mo̱ e̱ yɔ Spaniya swe̱e̱re̱ se̱ mo̱ e̱ bo̱rɔ mo̱ne̱ aye̱, na ŋ ka mo̱ne̱ kanɔ. Na mo̱ ya bo̱ gyi akatɔ mo̱ne̱ ase̱ kafwe̱e̱, na mo̱nꞌ nya taare̱ kya mo̱‑rɔ, na n kya mo̱ kpa‑ɔ se̱. 25 Amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ya kya Wuribware̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ‑rɔ. 26 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ yɔ mfe̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ asɔre̱e̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ Makedoniya na Akaya e̱swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ a da bamo̱ e̱ye̱e̱ se̱ fe̱yɛ ba kyo̱ŋwe̱ Kristoo awuye ne̱ ba wu kitiri, ne̱ bo̱ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ atanne̱. 27 Bamo̱ fɔŋfɔŋ ya da bamo̱ ŋkpo̱nɔ se̱ kra ane̱ŋ a ase̱ŋ‑ɔ. Amaa kase̱ŋtiŋ fe̱raa, a kyɔ a tiri fe̱yɛ bo̱ sa Yudaa awuye atiripo̱ amo̱ ko̱tɔko̱. A le̱e̱ fe̱yɛ nde̱ se̱ awuye‑o a bo̱rɔ Yudaa awuye si nya ŋyure ne̱ ŋ ya le̱e̱ so̱so̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ neŋfo a bware fe̱yɛ bo̱ be̱e̱ sa bamo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ atɔ ne̱ Wuribware̱ a bo̱ yure bamo̱‑ɔ ako̱. 28 Mo̱ ya ŋu fe̱yɛ atanne̱‑ɔ a lwee bamo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ, na ŋkee, n kya se̱ yɔ Spaniya swe̱e̱re̱ se̱. Amaa mo̱ e̱ yɔ, mo̱ e̱ bo̱rɔ a ŋ ka mo̱ne̱ kanɔ. 29 Ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ ya bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ, a waa dɛɛ n de Kristoo ŋyure pɛɛɛ a m baa mo̱ne̱.

30 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ a gya ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ kya mo̱‑rɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ keŋkeŋ sa mo̱. 31 Mo̱nꞌ gye̱ ŋkpɛɛ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ Wuribware̱ lee mo̱ le̱e̱ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱, ne̱ bo̱ maa kɔɔre̱ Kristoo ba gyi‑o ke̱sare̱e̱‑rɔ. Na mo̱nꞌ ko̱re̱ nyɔse̱po̱ fe̱yɛ Yɛro̱salɛm asɔre̱e̱ ase̱sɛ‑ɔ kɔɔre̱ atanne̱ ne̱ n de mo̱ e̱ yaa bamo̱‑ɔ. 32 Mo̱ ya waa amo̱‑ɔ pɛɛɛ lo̱we̱, mo̱ mfɛɛre̱ i di mo̱. Na Wuribware̱ ya sure, m ba mo̱ne̱ ase̱ bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ kyɛɛkyɛɛ, na ane̱ waa abɛɛ wɔre̱.

33 Mbe̱yɔmɔ, mo̱ e̱ ko̱re̱ kaye̱e̱yuri sapo̱‑ɔ Wuribware̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ gya mo̱ne̱ pɛɛɛ kamɛɛ. Amɛye̱.

16

Kanɔka

1 Mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ pe̱kye̱e̱ Fiibii ya ba mo̱ne̱ ase̱, mo̱nꞌ kra mò̱ nɛɛnɛɛ. Ɔ gye̱ akyarɔpo̱‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱, ne̱ ɔ waa kusuŋ ɔ sa asɔre̱e̱ awuye ne̱ bo̱ bo̱ Ke̱ŋkre̱ya maŋ‑nɔ‑ɔ. 2 Mo̱nꞌ kra mò̱ nɛɛnɛɛ ane̱ nyaŋpe̱ ke̱nyare̱‑rɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ a bware bo̱ sa Wuribware̱ ase̱sɛ fe̱yɛ bo̱ waa‑ɔ. Na, mò̱ e̱ kpa ke̱tɔ ke̱maa bo̱ le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱, mo̱nꞌ kya mò̱‑rɔ na ɔ nya ke̱mo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ nyare̱ timaa ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ ase̱ na mo̱ ase̱.

3 Mo̱ e̱ ka Prisikila na Akwila ne̱ bo̱ gye̱ mo̱ bɛɛko̱‑ana, ne̱ ane̱ e̱ waa Kristoo Yeesuu kusuŋ‑o kanɔ. 4 Baa kperi mo̱ se̱ bo̱ dee a bo̱ mɔɔ bamo̱. N gye̱ mo̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ sa bamo̱ aŋsɛ. Nde̱ se̱ awuye‑o‑ro asɔre̱e̱ awuye pɛɛɛ ne̱ mo̱ i suŋ mo̱ e̱ sa‑ɔ gbaa e̱ sa bamo̱ aŋsɛ na ko̱waa.

5 Mo̱ e̱ ka ase̱sɛ ne̱ ba gyaŋŋe̱ ba waa asɔre̱e̱ bamo̱ lɔŋ‑nɔ‑ɔ kanɔ.

Mo̱ e̱ ka mo̱ nyare̱ timaa Ipeenitus kanɔ. Mò̱ ya gye̱ ŋkpɛɛ kii Kristoonyi Asiya swe̱e̱re̱ pɛɛɛ se̱.

6 Mo̱ e̱ ka Mariya ne̱ oo suŋ keŋkeŋ sa mo̱ne̱‑ɔ kanɔ.

7 Mo̱ e̱ ka mo̱ ko̱we̱bɛɛ‑ana Andrunikus na ɔkye̱e̱ Yuniya kanɔ. Mo̱ aa bamo̱ ne̱ baa dɛɛ tii saŋ ko̱‑ɔ. Bo̱ gye̱ Kristoo ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ bo̱ko̱, ne̱ bo̱ de ke̱nyare̱ timaa. Baa daa mo̱ gbaa ikii Kristoo awuye.

8 Mo̱ e̱ ka Ampriyas kanɔ. Ɔ gye̱ mo̱ ko̱so̱bɛɛ Kristoonyi, ne̱ mo̱ e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ.

9 Mo̱ e̱ ka Orabanus, mo̱ bɛɛko̱ ne̱ mo̱ aa mò̱ mpe̱pe̱yɔ a waa Kristoo kusuŋ‑o kanɔ.

Mo̱ e̱ ka mo̱ nyare̱ timaa Staakis kanɔ.

10 M be̱e̱ mo̱ e̱ ka Apilees kanɔ. Oo gyi awo̱re̱fɔɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ gya Kristoo a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ le̱e̱ amo̱‑rɔ fe̱yɛ Kristoonyi kase̱ŋtiŋ‑o.

Mo̱ e̱ ka Aristobulus lɔŋ‑nɔ awuye kanɔ dame̱naŋsɛ.

11 Mo̱ e̱ ka mo̱ ko̱we̱bɛɛ Hɛrɔde̱yɔŋ kanɔ.

Mo̱ e̱ ka Naakisus lɔŋ‑nɔ awuye ne̱ bo̱ gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ase̱sɛ‑ɔ kanɔ.

12 Akye̱e̱ anyɔ mɔ, Trifiinaa na Trifoosa i suŋ keŋkeŋ ba sa ane̱ nyaŋpe̱. Mo̱ e̱ ka bamo̱ anyɔ amo̱ kanɔ nɛɛnɛɛ.

M be̱e̱ mo̱ e̱ ka ane̱ nyare̱ timaa Pɛɛsis kanɔ. Mò̱ gbaa be̱e̱ ɔ gye̱ ɔkye̱e̱ ko̱ ne̱ ɔɔ waa kusuŋ keŋkeŋ sa ane̱ nyaŋpe̱‑ɔ.

13 Mo̱ e̱ ka Rufus kanɔ dame̱naŋsɛ. Ane̱ nyaŋpe̱ a lee mò̱ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ. Mo̱ e̱ ka mò̱ nyi gbaa kanɔ. Ɔɔ kra mo̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ n na e̱ kra mo̱‑ɔ.

14 Mo̱ e̱ ka ase̱sɛ mɔ kanɔ, Asiŋkritus na Fe̱lɛɛgɔŋ na Hɛɛmɛs na Patrobas na Hɛɛmas na ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana pɛɛɛ ne̱ bo̱ bo̱ bamo̱ ase̱‑ɔ.

15 M be̱e̱ mo̱ e̱ ka ase̱sɛ mɔ gbaa kanɔ, Filologus na Yuliya na Niriyus na mò̱ pe̱kye̱e̱ na Olimpas na Wuribware̱ ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ bo̱ bo̱ bamo̱ ase̱‑ɔ.

16 Ŋkee, mo̱nꞌ ka abɛɛ kanɔ dame̱naŋsɛ sa mo̱. Kristoo asɔre̱e̱ ase̱sɛ pɛɛɛ e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ.

Pɔɔl a ase̱ŋ‑ɔ lalalo̱we̱

17 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ sa ase̱ŋ awuye‑o si. Mo̱nꞌ de̱e̱ kwaye̱ bamo̱ ne̱ ba nye̱ra ase̱sɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ, ne̱ ba sa a mo̱nꞌ turi ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ i gyi‑o‑ro‑o, na bamo̱ ne̱ ba kaapo̱ atɔ ne̱ a kye amo̱ ne̱ mo̱ne̱ a kyɔ suye‑o. 18 N gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ ne̱ ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ i suŋ. Bo̱ gya ke̱tɔ ne̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ e̱ kpa‑ɔ se̱ ne̱e̱. Bo̱ de bamo̱ nnɔrɔkɔne̱‑ɔ ba pe̱nna ase̱sɛ ne̱ bamo̱ mfɛɛre̱ maa krɛɛ ikyurowi‑o ne̱e̱. 19 Mbe̱yɔmɔ a bo̱ mo̱ kɔne̱ fe̱yɛ ɔke̱maa a kyɔ nu ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ fe̱raa mo̱ne̱ ye̱re̱‑rɔ keŋkeŋ, ne̱ mo̱ne̱ gya abware̱se̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ. Amaa mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱ne̱ kanyiase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ de‑o sa a mo̱nꞌ gya ke̱tɔ ne̱ ke̱ gye̱ kitimaa‑o si, na mo̱nꞌ kwaye̱ ko̱waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ gye̱ bɔye̱‑ɔ. 20 A saŋ kafwe̱e̱, kaye̱e̱yuri sapo̱‑ɔ Wuribware̱ e̱ sa a mo̱nꞌ kyikye Ɔbɔnsam se̱. Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu yure mo̱ne̱.

21 Mo̱ bɛɛko̱ Timotii ne̱ mo̱ aa mò̱ mpe̱pe̱yɔ e̱ waa Kristoo kusuŋ‑o e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. Mo̱ ko̱we̱bɛɛ‑ana Lukiyus na Yasɔŋ na Sosipata gbaa e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ.

22 Mo̱, Tɛrɛtiyus, ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ sa Pɔɔl‑ɔ e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ ane̱ nyaŋpe̱ ke̱nyare̱‑rɔ.

23 Gayus ne̱ mo̱, Pɔɔl, n te mò̱ lɔŋ‑nɔ‑ɔ e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. Kristoo awuye ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ pɛɛɛ e̱ gyaŋŋe̱ mò̱ aye̱ ne̱e̱ ba waa asɔre̱e̱.

Irasitus ne̱ ɔ gye̱ maŋ kusuŋ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ mfe̱e̱‑ɔ na ane̱ ko̱so̱bɛɛ Kwaatus e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ.

[ 24 Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo yure mo̱ne̱.]

25 Ŋkee mo̱nꞌ sa a ane̱ kyo̱rɔ Wuribware̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ na ɔ sa mo̱ne̱ ke̱yaale̱ŋ na mo̱nꞌ bo̱ kya se̱ kɔɔre̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu Kristoo kuŋu si ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ gyi. Ase̱ŋ timaa mɔ, Wuribware̱ a taa amo̱ bo̱ kwe̱e̱rɔ hare̱e̱ pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ twe̱e̱ kaye̱. 26 Amaa mbe̱yɔmɔ Wuribware̱, mò̱ ne̱ o te nsu pɛɛɛ‑ɔ, a sa kanɔ fe̱yɛ ase̱ŋ timaa mɔ ne̱ mò̱ akyaamɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ a be̱e̱ kyo̱rɛɛ amo̱ ase̱ŋ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ le̱e̱ ifuri, na kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ nya nu amo̱ ase̱ŋ, na bo̱ kɔɔre̱ gyi, na bo̱ gya amo̱ se̱.

27 Wuribware̱ gye̱ ɔko̱ŋko̱ ne̱e̱ kpeŋ. Mò̱ dooo e̱ gye̱ Kanyiase̱ŋ-pɛɛɛ-kuŋu-Bware̱. Mo̱nꞌ sa a ane̱ bo̱rɔ Yeesuu Kristoo si bu Wuribware̱ ke̱dabe̱ nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.

* 1:17 Habakɔk 2.4.

* 2:6 Kiliŋ 62.12; Aŋasɛ na akpare̱ 24.12.

* 2:24 Isaya 52.5 (LXX); Isikiyɛl 36.22.

* 3:4 Kiliŋ 51.4 (LXX).

* 3:12 Kiliŋ 14.1-3; Kiliŋ 53.1-3 (LXX).

* 3:13 Kiliŋ 5.9 (LXX).

* 3:13 Kiliŋ 140.3.

* 3:14 Kiliŋ 10.7 (LXX).

* 3:17 Isaya 59. 8; Aŋasɛ na akpare̱ 1.16.

* 3:18 Kiliŋ 36.1.

* 4:3 Ke̱le̱e̱kaase̱ 15.6.

* 4:8 Kiliŋ 32.2.

* 4:17 Ke̱le̱e̱kaase̱ 17.5.

* 4:18 Ke̱le̱e̱kaase̱ 15.5.

* 7:7 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 20.17; Mbraa ke̱be̱e̱sa 5.21.

* 8:36 Kiliŋ 44.22.

* 9:7 Ke̱le̱e̱kaase̱ 21.12.

* 9:9 Ke̱le̱e̱kaase̱ 18.10.

* 9:11-13 Ke̱le̱e̱kaase̱ 25.23. Heebrii awuye ananatɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ale̱ŋba‑rɔ ɔko̱ ne̱ ɔɔ gye̱ ŋkpɛɛ le̱e̱ mò̱ nyi kame‑ro‑o, mò̱ e̱ gye̱ ɔbre̱sɛ.

* 9:11-13 Malakii 1.2-3.

* 9:15 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 33.19.

* 9:17 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 9.16 (LXX).

* 9:20 Isaya 45.9.

* 9:25 Hoseya 2.23.

* 9:26 Hoseya 1.10.

* 9:28 Isaya 10.22-23 (LXX).

* 9:29 Isaya 1.9 (LXX).

* 9:33 Isaya 28.16 (LXX).

* 9:33 Isaya 8.14.

* 9:33 Isaya 28.16.

* 10:5 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 18.5.

* 10:6 Mbraa ke̱be̱e̱sa 30.13.

* 10:8 Mbraa ke̱be̱e̱sa 30.14.

* 10:11 Isaya 28.16 (LXX).

* 10:13 Yo̱wɛl 2.32.

* 10:15 Isaya 52.7.

* 10:16 Isaya 53.1 (LXX).

* 10:18 Kiliŋ 19.4 (LXX).

* 10:19 Mbraa ke̱be̱e̱sa 32.21.

* 10:20 Isaya 65.1 (LXX).

* 10:21 Isaya 65.2 (LXX).

* 11:3 1 Awure 19.10, 14.

* 11:4 1 Awure 19.18.

* 11:8 Mbraa Ke̱be̱e̱sa 29.4.

* 11:10 Kiliŋ 69.22-23 (LXX).

* 11:27 Isaya 59.20-21 (LXX); Isaya 27.9; Yɛrɛme̱ya 31.33-34.

* 11:34 Isaya 40.13 (LXX).

* 11:35 Yobu 41.11.

* 12:19 Mbraa ke̱be̱e̱sa 32.35.

* 12:20 Aŋasɛ na akpare̱ 25.21-22 (LXX).

* 13:9 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 20.13-15, 17; Mbraa ke̱be̱e̱sa 5.17-19, 21.

* 13:9 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 19.18.

* 14:11 Isaya 45.23 (LXX).

* 15:3 Kiliŋ 69.9.

* 15:9 2 Samuwɛl 22.50; Kiliŋ 18.49.

* 15:10 Mbraa ke̱be̱e̱sa 32.43.

* 15:11 Kiliŋ 117.1.

* 15:12 Isaya 11.10 (LXX).

* 15:21 Isaya 52.15 (LXX).

1 Korintoo awuye

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

1 Korintoo awuye

Wo̱re̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ ne̱ Pɔɔl a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Korintoo maŋ‑nɔ Kristoo awuye‑o

1

1-2 Mo̱, Pɔɔl, ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ ŋ kii Kristoo Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱ na ane̱ ko̱so̱bɛɛ Sɔste̱nɛs e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ ane̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ Wuribware̱ asɔre̱e̱ awuye ne̱ bo̱ bo̱ Korintoo maŋ‑nɔ‑ɔ. Kase̱ŋtiŋ, Wuribware̱ a te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kye̱na kakye̱na timaa, na mo̱nꞌ bo̱ kii mò̱ ase̱sɛ Yeesuu Kristoo ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ‑rɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ oo lee ase̱sɛ bo̱ko̱ ne̱ bo̱ te to̱ŋ ke̱maa‑ɔ sa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ba te̱e̱ Yeesuu Kristoo fe̱yɛ bamo̱ nyaŋpe̱‑ɔ. Mò̱ e̱ gye̱ bamo̱ nyaŋpe̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔ gye̱ ane̱ lee‑o. 3 Ane̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo yure mo̱ne̱, na bo̱ sa mo̱ne̱ kaye̱e̱yuri.

Ŋyure ne̱ Korintoo awuye a kyɔ nya‑ɔ

4 Mo̱ne̱ Korintoo awuye si, mo̱ e̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ saŋ ke̱maa, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a bo̱rɔ Kristoo Yeesuu si bo̱ yure mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ. 5-6 Mo̱ a ba bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Kristoo kuŋu si gywii mo̱ne̱‑ɔ, kamɛɛ‑rɔ mo̱ne̱ a ye̱re̱ ase̱ŋ amo̱‑rɔ keŋkeŋ, ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ mo̱ne̱ a nu mò̱ ase̱ŋ kaase̱ nɛɛnɛɛ, ne̱ ɔɔ sa mo̱ne̱ ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ mo̱nꞌ kaapo̱ mò̱ ase̱ŋ gywii bo̱ko̱. 7 Kase̱ŋtiŋ mo̱ne̱ mo̱ŋ kine ko̱kɔɔre̱ aketɔ ne̱ aa le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ase̱‑ɔ ako̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ gywii wɔre̱ se̱ saŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo be̱e̱ ɔ ba‑ɔ. 8 Ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa mo̱ne̱ ke̱yaale̱ŋ a ɔ ya bo̱ fo̱ kɛɛ, na kake nsi ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ ba‑ɔ na ɔko̱ ma taare̱ po̱rɔ mo̱ne̱ e̱bɔye̱ ko̱waa se̱. 9 To, Wuribware̱ a de̱ŋ te̱e̱ mo̱ne̱ waa mò̱ gyi, ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo, a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ kɔɔre̱ mò̱ gyi fe̱yɛ ɔ maa yɔwe̱ mo̱ne̱ a ɔ nare̱.

Ane̱ŋ ne̱ asɔre̱e̱ agyi a keke‑ro‑o

10 To, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, n de ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ke̱nyare̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ maa keke‑ro, amaa mo̱nꞌ waa ko̱ko̱ŋko̱, na mo̱nꞌ waa kanɔ ko̱ŋko̱ mo̱ne̱ mfɛɛre̱ na ase̱ŋ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ fa amo̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ. 11 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔkye̱e̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kilowi a ako̱we̱bɛɛ‑ɔ a bo̱ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ wo̱re̱ wo̱re̱ e̱ kɔ. 12 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔke̱maa ke̱tɔ ne̱ ɔ tɔwe̱‑ɔ kwe̱e̱ mò̱ bɛɛko̱ asɔre̱e̱ kigyi lee si. Mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ yɛ, “N gya Pɔɔl se̱ ne̱e̱.” Ɔko̱ mɔ yɛ, “M fe̱raa, n gya Apolos si ne̱e̱.”* Ɔko̱ mɔ yɛ “M fe̱raa, n gya Peetroo si ne̱e̱.” Ne̱ ɔko̱ mɔ yɛ, “M fe̱raa, n gya Kristoo si ne̱e̱.”

13 Abaa! E̱me̱ne̱ ne̱ ba waa a bo̱ ke Kristoo‑ro kyikpuri kyikpuri? Mo̱, Pɔɔl, ne̱ baa da bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱ sa mo̱ne̱ aaa? Bɛɛɛ mo̱, Pɔɔl, ke̱nyare̱‑rɔ ne̱ baa bɔ mo̱ne̱ asuu aaa? Daabii! 14 Mo̱ e̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ fe̱yɛ mo̱ fɔŋfɔŋ a mo̱ŋ bɔ mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ asuu, amɔ Krisipus na Gayus. 15 Fe̱yɛ mo̱ a dɛɛ bɔ mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ asuu ne̱e̱, weetee mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ de̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ fɔŋfɔŋ ke̱nyare̱ ne̱ mo̱ a bo̱ bɔ mo̱ne̱ asuu. 16 O, mo̱ a nyiŋŋi si fe̱yɛ mo̱ a bɔ Stifaŋ na mò̱ lɔŋ‑nɔ awuye asuu, amaa ma taare̱ a ŋ nyiŋŋi si fe̱yɛ mo̱ a bɔ bo̱ko̱ mɔ asuu bɛɛɛ mo̱ŋ bɔ. 17 Kusuŋ ne̱ Kristoo a suŋ mo̱ fe̱yɛ ŋ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ n tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii ase̱sɛ. Ane̱ŋ a abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱‑ɔ tiri a kyɔ fe̱yɛ mo̱ a bɔ ase̱sɛ asuu‑o. Ne̱ mo̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱‑ɔ‑rɔ, ɔ mo̱ŋ suŋ mo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ n tɔwe̱ anyiase̱ŋse̱ŋ ne̱e̱. A dɛɛ a gye̱ ane̱ŋ ne̱e̱ weetee n gye̱ ane̱ŋ ne̱ Kristoo a wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ ya sa ne̱ mo̱ne̱ a gya mo̱ se̱, amaa mo̱ kanyiase̱ŋ se̱.

Ane̱ŋ ne̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ e̱ fa fe̱yɛ Wuribware̱ ase̱ŋ maa sa kanyiase̱ŋ‑ɔ

18 Kase̱ŋtiŋ, mbe̱yɔmɔ ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ kaapo̱ bo̱ le̱e̱ Kristoo kuwu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ kanyiase̱ŋ a mo̱ŋ bo̱ amo̱‑rɔ‑ɔ sa bo̱ko̱ ne̱ bo̱ maa nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Amaa bamo̱ ne̱ Wuribware̱ de̱e̱ ɔ mo̱rɔwe̱‑ɔ ase̱ fe̱raa kpa amo̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ bɔ o de mò̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ o suŋ mò̱ kusuŋ‑o ne̱e̱. 19 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ,

Wuribware̱ yɛ, “Mo̱ e̱ nye̱ra kanyiase̱ŋ ne̱ anyiase̱ŋpo̱‑ɔ de‑o,

mo̱ e̱ sa a bamo̱ atɔ kinyi pɛɛɛ waa kwaa.”*

20 Amo̱ a gye̱ ane̱ŋ‑ɔ, kaye̱ mɔ‑rɔ a anyiase̱ŋpo̱ na ikii agyiiripo̱ timaa‑o na mbraa akaapo̱po̱‑ɔ a kii fe̱yɛ bamo̱ a mo̱ŋ nyi ase̱ŋ‑ɔ. 21 Aa pre̱ Wuribware̱ ne̱ o nyi ase̱ŋ ɔ kyɔ bamo̱ pɛɛɛ‑ɔ fe̱yɛ kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ ma ba bamo̱ kanyiase̱ŋ a bo̱ bo̱ gyii mò̱. Amaa fe̱raa aa gyi Wuribware̱ akatɔ fe̱yɛ mò̱ a ba abware̱se̱ŋ ne̱ ane̱ a tɔwe̱‑ɔ ne̱ anyiase̱ŋpo̱‑ɔ yɛ a mo̱ŋ de kaase̱‑ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ bamo̱ ne̱ baa bo̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi‑o. 22 Mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ Yudaa awuye‑o yɛ, “Waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ko̱ bo̱ kaapo̱ pwɛɛ na ane̱ dɛɛ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Yeesuu e̱ gye̱ Kristoo.” Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ Griiki awuye‑o mɔ yɛ, “Ba kanyiase̱ŋ bo̱ kaapo̱ fo̱ ase̱ŋ‑ɔ kaase̱.” 23 Amaa ane̱ fe̱raa, ane̱ e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a suŋ Kristoo, ne̱ oo wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ. Yudaa awuye fe̱raa maa taare̱ a bo̱ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Wuribware̱ a waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ. A du ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱fo̱re̱ ne̱ ba da ke̱yaa ke̱mo̱ se̱ ba le̱e̱ ba da‑ɔ. Griiki awuye fe̱raa ase̱, ane̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ amo̱ a mo̱ŋ de kaase̱‑ɔ. Bo̱ maa taare̱ a bo̱ nu ke̱tɔ se̱ ne̱ a bware fe̱yɛ ɔko̱ wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ kaase̱. 24 Amaa bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ fe̱yɛ bo̱ ba mò̱ ase̱‑ɔ fe̱raa, bo̱ gye̱ Yudaa awuye bɛɛɛ bo̱ gye̱ Griiki awuye ne̱e̱ ooo, abware̱se̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ bo̱rɔ Kristoo si bo̱ ŋu Wuribware̱ ke̱yaale̱ŋ na kanyiase̱ŋ. 25 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ɔko̱ ya fa fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ ooo, mò̱‑ɔ mò̱ kanyiase̱ŋ kyɔ nyiŋkpasɛ lee‑o. Ne̱ ɔko̱ ya fa fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ ooo, mò̱‑ɔ mò̱ ke̱yaale̱ŋ kyɔ nyiŋkpasɛ lee.

26 Mbe̱yɔmɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ nyiŋŋi ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ du saŋ ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ bo̱ kii mò̱ ase̱sɛ‑ɔ se̱. Mo̱ne̱‑rɔ kafwe̱e̱ ko̱ ne̱ ase̱sɛ e̱ te̱e̱ fe̱yɛ anyiase̱ŋpo̱. Mo̱ne̱‑rɔ kafwe̱e̱ ko̱ ne̱ baa sa ke̱yaale̱ŋ maŋ‑ɔ‑rɔ. Mo̱ne̱‑rɔ kafwe̱e̱ ko̱ e̱ gye̱ awure ako̱we̱bɛɛ. 27 Amaa Wuribware̱ a ba atɔ ne̱ a bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ, ne̱ ase̱sɛ e̱ fa amo̱ fe̱yɛ a mo̱ŋ de kaase̱‑ɔ bo̱ sa ne̱ ipeere a nya anyiase̱ŋpo̱‑ɔ. Ne̱ ɔɔ be̱e̱ ba atɔ ne̱ a bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ, ne̱ ase̱sɛ yɛ a mo̱ŋ de e̱le̱ŋ‑ɔ bo̱ sa ne̱ ipeere a nya ayaale̱ŋpo̱‑ɔ. 28 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a ba kaye̱ mɔ‑rɔ a atɔ ne̱ ase̱sɛ maa bu fe̱yɛ a gye̱ ko̱tɔko̱‑ɔ bo̱ gya atɔ ne̱ ba fa fe̱yɛ a gye̱ adabe̱‑ɔ bo̱ twe̱e̱. Ne̱ ɔɔ be̱e̱ ba atɔ ne̱ kaye̱‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ e̱ te̱e̱ fe̱yɛ a mo̱ŋ gye̱ sɛye̱‑ɔ bo̱ gya atɔ ne̱ bo̱ yɛ a gye̱ adabe̱dabe̱‑ɔ bo̱ twe̱e̱. 29 Amo̱se̱‑ɔ ɔko̱ maa taare̱ a ɔ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ. 30 Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ sa ne̱ mo̱ne̱ a tii Kristoo ko̱ko̱we̱bɛɛ se̱. Amo̱se̱ ne̱ ane̱ Kristoo awuye ase̱, ke̱tɔ ne̱ Kristoo a waa sa ane̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kanyiase̱ŋ‑ɔ mɔ du‑o. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ waa ane̱ ase̱sɛ timaa, ne̱ oo lee ane̱ sa mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ ane̱, ne̱ ane̱ a nya ane̱ e̱ye̱e̱. 31 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Sa a ɔko̱ ne̱ ɔ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ

kaapo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ o nyi mo̱, Wuribware̱.”*

2

Kanyiase̱ŋ kase̱ŋtiŋ ne̱ ka le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o ase̱‑ɔ

1 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, m fe̱raa, mo̱ a bo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mo̱ne̱‑ɔ, mo̱ŋ ba ase̱ŋkpare̱gyi dabe̱ dabe̱ na kanyiase̱ŋ ne̱ mo̱ a bo̱ tɔwe̱. 2 Amaa mo̱ a fa mfɛɛre̱ fe̱yɛ mo̱ a bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, mo̱ e̱ ba mo̱ mfɛɛre̱ a m bo̱ dɔŋŋɔ Yeesuu Kristoo dooo si na ke̱tɔ se̱ ne̱ oo wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ se̱. 3 Mo̱ a ba mo̱ne̱ ase̱‑ɔ na mo̱ kayo̱wɔre̱‑rɔ du mo̱ yɔre̱yɔre̱, na mo̱ e̱ fa mfɛɛre̱ kufu si. 4 Mo̱ a kaapo̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ, mo̱ŋ ba nyiŋkpasɛ kanyiase̱ŋ na ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ a po̱pɔre̱‑ɔ ne̱e̱ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱. Amaa mo̱ se̱ŋsa sasɛ‑rɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a lee mò̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ bo̱ po̱pɔre̱ mo̱ne̱. 5 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ne̱ a bo̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi‑o, mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o mo̱ŋ ye̱re̱ nyiŋkpasɛ kanyiase̱ŋ se̱ ne̱e̱, amaa Wuribware̱ ke̱yaale̱ŋ se̱ ne̱ ke̱ ye̱re̱.

6 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa ooo, ase̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ ane̱ i gywii bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ akɔɔre̱gyipo̱ kase̱ŋtiŋ‑o gye̱ kanyiase̱ŋse̱ŋ kase̱ŋtiŋ. Amaa a mo̱ŋ gye̱ kanyiase̱ŋ ne̱ ka gye̱ ndɔɔ a kaye̱ mɔ lee‑o ne̱e̱, bɛɛɛ ase̱sɛ ne̱ bo̱ gye̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱ ndɔɔ‑ɔ lee‑o ne̱e̱. Ane̱ŋ a kanyiase̱ŋ ne̱ ka du fe̱yɛ bamo̱ lee amo̱‑ɔ maa lɔŋŋɔ sɛye̱. 7 Amaa ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ ke̱mo̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ Wuribware̱ a kanyiase̱ŋ ne̱ kaa kwe̱e̱rɔ hare̱e̱ le̱e̱ saŋ ne̱ ɔɔ twe̱e̱ kaye̱‑ɔ, ne̱ mbe̱yɔmɔ kaa le̱e̱ ifuri‑o. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔɔ kra mfɛɛre̱ fe̱yɛ ane̱ Kristoo akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ e̱ nya ke̱dabe̱ na wuraa. 8 Ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ a ayaale̱ŋpo̱‑ɔ ɔko̱ŋko̱ gbaa mo̱ŋ nyi ane̱ŋ a kanyiase̱ŋ‑ɔ. Bo̱ dɛɛ bo̱ nyi Wuribware̱ a kanyiase̱ŋ amo̱ ne̱e̱‑ɔ, weetee ba pini Yeesuu fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ kaye̱‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ nyaŋpe̱ dabe̱, ne̱ bo̱ maa da mò̱ a bo̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱. 9 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ ko̱ a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ,

“Ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ ŋu, ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ nu, ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ pini

ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a waa siraa

sa bamo̱ ne̱ ba kpa mò̱ ase̱ŋ‑ɔ.”*

10 Ane̱ŋ a atɔ‑ɔ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o si lee amo̱ bo̱ kaapo̱ ane̱. Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ de̱e̱re̱ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ. Wuribware̱ mfɛɛre̱ ne̱ ŋ kwe̱e̱rɔ‑ɔ gbaa, mò̱ kufwiiŋe‑o e̱ de̱e̱re̱‑rɔ. 11 Nsɛ i nyi nyiŋkpasɛ mfɛɛre̱, amɔ se̱sɛ amo̱ kufwiiŋe. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a o pini Wuribware̱ mfɛɛre̱. 12 Mbe̱yɔmɔ n gye̱ kaye̱ mɔ‑rɔ a kanyiase̱ŋ‑ɔ ne̱ ane̱ de ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, amaa Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa ne̱ ɔɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ ane̱ fe̱yɛ ane̱ taare̱ ŋu atɔ ne̱ Wuribware̱ a sa ane̱ mò̱ ke̱pre̱ se̱‑ɔ. 13 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ane̱ e̱ sa se̱ŋsa, ane̱ mo̱ŋ de ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ ane̱ a suye le̱e̱ anyiase̱ŋpo̱ ase̱‑ɔ ane̱ e̱ waa‑rɔ, amaa amo̱ ne̱ aa le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o ase̱ ne̱ ane̱ de ane̱ e̱ waa‑rɔ. Ane̱ e̱ kaapo̱ atɔ ne̱ aa le̱e̱ Wuribware̱ na mò̱ kufwiiŋe‑o ase̱‑ɔ kaase̱ ane̱ i gywii bamo̱ ne̱ baa nya mò̱ kufwiiŋe‑o bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ ne̱e̱.

14 Nyiŋkpasɛ ne̱ ɔ gya kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱ŋ se̱‑ɔ maa taare̱ a o sure atɔ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o si‑o si. Ɔ fa fe̱yɛ ane̱ŋ a atɔ mɔ mo̱ŋ de kaase̱. Kase̱ŋtiŋ si ɔ maa taare̱ a ɔ kɔɔre̱ ane̱ŋ a atɔ‑ɔ gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o si dooo ne̱ ɔ bo̱rɔ na ɔ taare̱ nu amo̱ kaase̱. 15 Se̱sɛ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o te mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ e̱ taare̱ a o nu atɔ mɔ pɛɛɛ kaase̱, amaa ɔko̱ ne̱ mò̱ kufwiiŋe‑o mo̱ŋ te mò̱‑rɔ‑ɔ maa taare̱ a o ŋu ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. 16 Baa kyo̱rɛɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Nsɛ i nyi Wuribware̱ mfɛɛre̱,

na ɔ taare̱ a ɔ ka mò̱ ase̱ŋ?”*

Amaa ane̱ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o te ane̱‑rɔ‑ɔ fe̱raa, ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ ŋu Kristoo mfɛɛre̱.

3

Mo̱ne̱ ma nye̱ra Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ

1 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ a gye̱ ŋkpɛɛ ba mo̱ne̱ ase̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ, mo̱ŋ taare̱ sa se̱ŋsa gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ sa se̱ŋsa mo̱ i gywii ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o bo̱ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. Mo̱ a sa se̱ŋsa gywii mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a gye̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ ne̱ baa de̱ŋ ko̱we̱ bamo̱ waa Kristoo ko̱ko̱we̱bɛɛ‑rɔ‑ɔ. 2 Saŋ amo̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ taare̱ nu abre̱sɛ‑rɔ ke̱kaapo̱ kaase̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ keegyi kagyingyii maa taare̱ a o gyi ateese‑o. Amaa mo̱ne̱ a taare̱ nu atɔ ne̱ a mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ kaase̱, ane̱ŋ ne̱ keegyi kagyingyii e̱ taare̱ a ɔ nyapo̱‑ɔ. Hare̱e̱ mbe̱yɔmɔ gbaa mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ nu abre̱sɛ‑rɔ ke̱kaapo̱ kaase̱. 3 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ gya atɔ ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Kristoo awuye‑o e̱ waa‑ɔ se̱. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ko̱kwe̱e̱ na e̱kɔ bo̱ mo̱ne̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ. Amo̱‑ɔ maa kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ bo̱ kaye̱ mɔ kaase̱, ne̱ mo̱ne̱ gya kamo̱ ase̱ŋ se̱ aaa? 4 Mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ ya ko̱so̱ ɔ yɛ, “N gya Pɔɔl se̱ ne̱e̱,” na mò̱ bɛɛko̱ asɔre̱e̱ kigyi mɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “M fe̱raa n gya Apolos si ne̱e̱.” Amo̱‑ɔ maa kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gya atɔ ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Kristoo awuye‑o gya se̱‑ɔ se̱ aaa?

5 Mo̱nꞌ ke̱e̱ ɛ, nsɛ e̱ gye̱ mo̱, Pɔɔl? Ne̱ nsɛ e̱ be̱e̱ ɔ gye̱ Apolos? Ane̱ mo̱ŋ gye̱ ayaafɔre̱ ne̱ mo̱ne̱ a bo̱rɔ ane̱ se̱ bo̱ kɔɔre̱ ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo gyi‑o ne̱e̱ e̱e̱e̱? Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa ɔke̱maa na mò̱ kusuŋ ne̱ ɔ waa ɔ sa mò̱‑ɔ. 6 Ɔko̱ i dwii atɔdwii, ne̱ ɔko̱ mɔ e̱ we̱e̱ se̱ nkyu. Amo̱se̱ se̱‑ɔ Wuribware̱ ya bo̱ ye̱ra fe̱yɛ mo̱, Pɔɔl, e̱ gye̱ ne̱ mo̱ a gye̱ ŋkpɛɛ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mo̱ne̱, ne̱ amo̱ kamɛɛ‑rɔ Apolos a ba, ne̱ ɔɔ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ Wuribware̱ a ase̱ŋkpare̱gyi‑o bwe̱e̱tɔ. Amaa Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa ne̱ atɔdwii‑o e̱ kwɛɛ daŋ. Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa ne̱ mò̱ ase̱ŋkpare̱gyi‑o i tii si mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 7 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mò̱ ne̱ o dwii‑o na mò̱ ne̱ ɔ we̱e̱ se̱ nkyu‑o mo̱ŋ de ke̱dabe̱ bwe̱e̱tɔ. Amaa mò̱ ne̱ ɔ sa ne̱ atɔ dwiisɛ amo̱ e̱ kwɛɛ, ne̱ a daŋ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ o de ke̱dabe̱ bwe̱e̱tɔ ɔ kyɔ bamo̱ pɛɛɛ. Ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ e̱ gye̱ Wuribware̱. 8 Mò̱ ne̱ o dwii‑o na mò̱ ne̱ ɔ we̱e̱ se̱ nkyu‑o de kanɔ ko̱ŋko̱ bamo̱ asuŋ‑no ne̱e̱. Bamo̱ ɔke̱maa e̱ nya mò̱ kakɔka ane̱ŋ ne̱ oo suŋ bo̱rɔ‑ɔ se̱ ne̱e̱. 9 Ane̱ gye̱ Wuribware̱ asuŋpo̱, ne̱ ane̱ pɛɛɛ i suŋ mò̱ ko̱dɔɔ‑rɔ. Mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ko̱dɔɔ‑ɔ.

10-11 M be̱e̱ taa fe̱yɛ mo̱ne̱ Kristoo awuye du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ lɔŋ‑ɔ. Wuribware̱ a sa mo̱ kanyiase̱ŋ fe̱yɛ ŋ kii ɔpwɛɛpo̱ bre̱sɛ, ne̱ mo̱ a ba kanyiase̱ŋ amo̱ bo̱ da Wuribware̱ lɔŋ talii. Ne̱ ɔko̱ mɔ a bo̱ pwɛɛ bo̱ gya talii‑o si, Yeesuu Kristoo e̱ gye̱ talii‑o. Ɔko̱ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ ɔ pwɛɛ Wuribware̱ a lɔŋ‑ɔ bo̱ gya talii baŋbaŋ se̱. Amaa ɔke̱maa sa se̱ ane̱ŋ ne̱ o suŋ a ɔ sa Wuribware̱‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ se̱sɛ sa se̱ ba atɔ ne̱ a maa kywɛɛ‑ɔ bo̱ pwɛɛ lɔŋ bo̱ ye̱ra talii‑o si. 12 Ane̱ŋ a atɔ mɔ ne̱ a maa kywɛɛ‑ɔ gye̱ atanne̱ pipee bɛɛɛ afufuri bɛɛɛ abu yawo̱ le̱ŋsɛ. Amaa ayii na te̱ŋpe̱re̱ŋ na ke̱taapa e̱ taare̱ a a kywɛɛ. 13 Saŋ ko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba ne̱ ane̱ pɛɛɛ i ŋu ate̱tɔmo̱ŋta ne̱ ase̱sɛ a bo̱ pwɛɛ‑ɔ. Saŋ amo̱ e̱ gye̱ kake nsi ne̱ Kristoo i kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ. Kake nsi amo̱ ɔ ba de̱e̱kpa ne̱e̱ ɔ bo̱ kyɔ nyiŋkpasɛ ke̱maa kusuŋ‑no ke̱e̱. 14 Ke̱tɔ ne̱ nyiŋkpasɛ a pwɛɛ‑ɔ e̱ saŋ ke̱ gya talii‑o si, na ke̱ mo̱ŋ kywɛɛ, amo̱ fe̱raa ɔ nya mò̱ kakɔka. 15 Amaa ne̱ de̱e̱kpa‑ɔ ya kywɛɛ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ pwɛɛ‑ɔ, amo̱ fe̱raa oo suŋ kwaa ne̱e̱. Amaa mò̱ fɔŋfɔŋ fe̱raa, Wuribware̱ i lee mò̱. O du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔnyare̱ ne̱ mò̱ lɔŋ pɛɛɛ a kywɛɛ, ne̱ ɔɔ se̱re̱ le̱e̱ lɔŋ‑ɔ‑rɔ ɔ kpa mò̱ kuŋu ŋkpa‑ɔ.

16 Mo̱nꞌ sa a m be̱e̱ taa fe̱yɛ mo̱ne̱ Kristoo awuye pɛɛɛ du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ suŋkpa ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o te‑ro‑o. 17 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ ɔ nye̱ra Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ, Wuribware̱ e̱ nye̱ra mò̱. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ mo̱ŋ de iyisi. M be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ.

18 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ ma sa a ɔko̱ pe̱nna mò̱ e̱ye̱e̱. Ɔko̱ e̱ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ ne̱ ɔ fa fe̱yɛ o nyi ase̱ŋ kaye̱ mɔ‑rɔ, amo̱ fe̱raa, se̱sɛ‑ɔ yuri e̱ye̱e̱, na o kii fe̱yɛ kayaagyi‑o, na ɔ nya kii onyiase̱ŋpo̱ kase̱ŋtiŋ si. 19 A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ yɛ ke̱ gye̱ kanyiase̱ŋ‑ɔ, Wuribware̱ fe̱raa maa te̱e̱ ke̱mo̱ ɛ kanyiase̱ŋ.

Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ,

“Ne̱ ɔ kra bo̱ko̱ ne̱ bo̱ yɛ bamo̱ akatɔ a te̱ŋ‑ɔ mò̱ katɛɛ‑rɔ.”*

20 Baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Wuribware̱ nyi anyiase̱ŋpo̱ mfɛɛre̱,

ne̱ o nyi fe̱yɛ m maa waa ko̱tɔko̱.”*

21 E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ se̱sɛ dimaadi si? A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa gye̱ mo̱ne̱ lee ne̱e̱. 22 Mo̱, Pɔɔl, na Apolos, na Peetroo, ane̱ pɛɛɛ i kperi mo̱ne̱ se̱ ne̱e̱ ane̱ e̱ waa Wuribware̱ kusuŋ. Amo̱se̱‑ɔ kaye̱ mɔ pɛɛɛ bo̱‑rɔ bo̱ sa mo̱ne̱ ne̱e̱. Hare̱e̱ mo̱ne̱ te bɛɛɛ mo̱ne̱ i wu ooo, hare̱e̱ mbe̱yɔmɔ bɛɛɛ kamɛɛ‑rɔ ooo, ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ki te‑o te bo̱ sa mo̱ne̱. 23 Ke̱tɔ se̱ ne̱ a du ane̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo e̱ bo̱ mo̱ne̱, ne̱ Wuribware̱ mɔ e̱ bo̱ Kristoo.

4

Ane̱ŋ ne̱ Kristoo si Wuribware̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ a kii fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ‑ɔ

1 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ane̱ Kristoo akɔɔre̱gyipo̱ pɛɛɛ a bo̱ Kristoo kaase̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ fa mo̱, Pɔɔl, na Apolos mfɛɛre̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ gye̱ Kristoo ayaafɔre̱ ne̱ Wuribware̱ a lee mò̱ akwe̱e̱rɔtɔ bo̱ kaapo̱‑ɔ. 2 Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ, ne̱ ki tii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a ayaafɔre̱‑ɔ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ taare̱ a ɔ kɔɔre̱ bamo̱ gyi. 3 Amaa m fe̱raa, kanɔ ŋke̱maa ne̱ mo̱ne̱ bɛɛɛ bo̱ko̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ kuŋu si ase̱ŋ‑ɔ a mo̱ŋ tiri mo̱ bwe̱e̱tɔ. Kase̱ŋtiŋ si ma gyi mo̱ fɔŋfɔŋ ase̱ŋ. 4 Mo̱ŋ nyi ke̱tɔ ne̱ ba taare̱ a bo̱ po̱rɔ mo̱ ke̱mo̱ se̱‑ɔ. Amaa amo̱‑ɔ maa kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ o gyi mo̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo. 5 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ ma gyi ane̱ bɛɛɛ ɔko̱ ase̱ŋ bu mò̱ ke̱pɔ, na kake ne̱ Wuribware̱ i gyi ɔke̱maa ase̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ tɛɛ fo̱. Kake nsiŋ amo̱ e̱ gye̱ saŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ i kiŋŋi a ɔ bo̱ ba‑ɔ. Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o lee ke̱tɔ ne̱ ko̱ kwe̱e̱rɔ kibugyii‑ro‑o kawu a ɔ bo̱ kaapo̱. Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o lee ase̱sɛ mfɛɛre̱ kawu. Ne̱ ɔko̱ ne̱ mò̱ ya waa atɔ, Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kyo̱rɔ mò̱.

6 Mbe̱yɔmɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ aa Apolos ke̱nyare̱ ne̱ mo̱ a bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱, na mo̱nꞌ nya ŋu fe̱yɛ mo̱ne̱ ma waa ke̱tɔ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ kyo̱ŋ se̱. Mfaanɛɛ ne̱ mo̱ne̱ ɔko̱ maa kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱ mò̱ ko̱so̱bɛɛ ko̱ se̱, na o bu ɔko̱ mɔ tosoo. 7 Ne̱ nte̱tɔ gbaa e̱ gye̱ ne̱ a sa ne̱ mo̱ne̱ bo̱ko̱ yɛ mo̱ne̱ kyɔ bo̱ko̱? N gye̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱ mo̱ne̱ a nya ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ de‑o le̱e̱ aaa? Ɔɔŋ. Mò̱ ase̱ ne̱ mo̱ne̱ a nya ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ de‑o. Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱?

8 O, mo̱ a ŋu fe̱yɛ mo̱ aa Apolos ase̱ŋ mo̱ŋ tiri mo̱ne̱. Ne̱ ane̱ e̱ bo̱‑rɔ ooo, ane̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ooo, mo̱ne̱ de ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ. Mo̱ne̱ a kyɔ kii atɔ awuye, mo̱ne̱ a kii awure Wuribware̱ a kuwure‑o‑ro, amaa ane̱ mo̱ŋ tii mo̱ne̱ se̱. Amo̱‑ɔ dɛɛ a gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱, weetee mo̱ e̱ kpa, na ane̱ aa mo̱ne̱ nya tii abɛɛ se̱ gyi kuwure. 9 A du ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a kii agye̱ŋkpɛɛpo̱, ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ ane̱ ne̱ ane̱ gye̱ mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a sii kamɛɛ‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Roma awuye de isoori ngyaŋŋe̱ ko̱, ne̱ bamo̱ ne̱ ba lwee bo̱ŋ‑nɔ a bo̱ soori isoori‑o‑ro, bamo̱ ne̱ ba sa ne̱ ba kɔ abɛɛ a bo̱ mɔɔ‑ɔ a sii kamɛɛ‑ɔ. Ne̱ a du fe̱yɛ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ na Wuribware̱ a mbɔɔ ne̱ bo̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ te soorikpa mfe̱ŋ ba de̱e̱re̱ ane̱, na bo̱ ŋu ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ waa‑ɔ.

10 A be̱e̱ a du ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ, amaa mo̱ne̱ fe̱raa mo̱ne̱ nyi ase̱ŋ, ne̱ mo̱ne̱ nyi ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ gye̱ Kristoo atɔ‑ɔ wee! Ane̱ a pɔɔ, amaa mo̱ne̱ fe̱raa mo̱ne̱ bo̱ le̱ŋ wee! Ase̱sɛ maa bu ane̱, amaa mo̱ne̱ fe̱raa ba bu mo̱ne̱ wee! 11 Bo̱ fo̱ ndɔɔ a kake mɔ, ane̱ i wu ako̱ŋ na burufo ne̱e̱. Aprakɛɛ ne̱ ane̱ i buŋ. Ase̱sɛ e̱ da ane̱. Ane̱ mo̱ŋ de ane̱ fɔŋfɔŋ e̱lɔŋ. 12 Ane̱ fɔŋfɔŋ asare̱e̱ ne̱ ane̱ de ane̱ i suŋ ane̱ e̱ kpa atanne̱ ane̱ i gyi. Ase̱sɛ ya saare̱ ane̱, amɔ ane̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ o yure bamo̱. Bamo̱ e̱ waa ane̱ awo̱re̱fɔɔ, amɔ ane̱ e̱ waa kanyite. 13 Ase̱sɛ ya sa se̱ŋsa bo̱ kye ane̱, amɔ ane̱ e̱ baa ane̱ e̱ye̱e̱ kaase̱ ane̱ i lee kanɔ. Ane̱ a kii akpafɛɛ ase̱sɛ ase̱ bo̱ fo̱ ndɔɔ a kake‑o.

14 Mo̱ŋ kyo̱rɛɛ atɔ mɔ bo̱ waa mo̱ne̱ ipeere ne̱e̱. Amaa mo̱ a waa ne̱e̱ a m bo̱ yii mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ mo̱ gyi‑ana ne̱ mo̱ e̱ kpa bamo̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ. 15 Ŋ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ akaapo̱po̱ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ, na bo̱ nyi ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ. Amaa hare̱e̱ mo̱ne̱ i de akaapo̱po̱ ŋkpe̱ŋ ŋkpe̱ŋ ne̱ ba kaapo̱ mo̱ne̱ Kristoo ase̱ŋ‑ɔ gbaa, mo̱ne̱ mo̱ŋ de ase̱ bwe̱e̱tɔ. Kase̱ŋtiŋ si mo̱ ya kii mo̱ne̱ se̱ Kristoo ko̱ko̱we̱bɛɛ‑rɔ nsaŋ ne̱ mo̱ a bo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mo̱ne̱‑ɔ. 16 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kase̱ mo̱ kakye̱na‑ɔ‑rɔ. 17 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ i suŋ Timotii mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱. A du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ mo̱ gyi ne̱ mo̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ Kristoo ko̱we̱bɛɛ‑rɔ‑ɔ, ne̱ mo̱ e̱ kɔɔre̱ mò̱ mo̱ i gyi. Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o nyiŋŋi mo̱ne̱ se̱ ane̱ŋ ne̱ n te Kristoo kakye̱na‑rɔ‑ɔ. Mo̱ kakye̱na amo̱ na kamo̱ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱ asɔre̱e̱ asɔre̱e̱‑rɔ to̱ŋ ke̱maa‑ɔ gye̱ kako̱ŋko̱ ne̱e̱.

18 Mo̱ne̱ bo̱ko̱ e̱ fa fe̱yɛ ma lɛɛ kiŋŋi a m ba mo̱ne̱ ase̱‑ɔ se̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ a waa akatɔle̱ŋ. 19 Amaa ane̱ nyaŋpe̱ ya sure si, a maa kyee mo̱ e̱ ba mo̱ne̱ ase̱. Mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ mo̱ i ŋu akatɔle̱ŋ awuye mɔ fe̱yɛ bamo̱ asuŋ waasɛ kyɔ bamo̱ ase̱ŋkpare̱gyi aaa. 20 Mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ tii Wuribware̱ a kuwure‑o si, n gye̱ se̱ŋsa ke̱sa wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ a kaapo̱ amo̱, amɔ mo̱ne̱ de Wuribware̱ ke̱yaale̱ŋ mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ. 21 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ke̱mo̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa? N taa ko̱kyo̱kywe̱e̱ ba bo̱ da mo̱ne̱ bɛɛɛ ŋ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ na ŋ yuri e̱ye̱e̱ ba mo̱ne̱ ase̱ aaa?

5

Mo̱nꞌ gya e̱bɔye̱ ɔwaapo̱ ko̱ le̱e̱ mo̱ne̱ asɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ

1 Mbe̱yɔmɔ ase̱ŋ ko̱ be̱e̱ a bo̱‑rɔ. Mo̱ a nu fe̱yɛ mo̱ne̱ asɔre̱e̱ agyi‑o‑ro ɔko̱ a waa abuse̱ŋtɔ ko̱ ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ maa suŋ Wuribware̱‑ɔ gbaa maa waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔɔ kpa mò̱ se̱ka. 2 Amo̱ e̱ gye̱ ane̱ŋ fe̱raa, e̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa a mo̱nꞌ kaapo̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱? Ke̱tɔ ne̱ mo̱nꞌ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ sa a ipeere nya mo̱ne̱, na mo̱nꞌ su. Mo̱nꞌ gya ane̱ŋ a se̱sɛ ne̱ ɔɔ waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ le̱e̱ mo̱ne̱ asɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ. 3-5 Hare̱e̱ mo̱ fɔŋfɔŋ a mo̱ŋ bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ gbaa ooo, mo̱ne̱ ase̱ŋ bo̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ fɛɛ. N dɛɛ m bo̱ mo̱ne̱ ase̱ ne̱e̱, weetee ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ mo̱ a kyɔ bu mò̱ ne̱ ɔɔ waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ ke̱pɔ. Mo̱nꞌ gyaŋŋe̱, na mo̱nꞌ taa fe̱yɛ m bo̱ mo̱ne̱ ase̱. Mo̱ne̱ ya gyaŋŋe̱, mo̱nꞌ ba ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ke̱yaale̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ de‑o bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ ba ane̱ŋ a ɔnyare̱‑ɔ a mo̱nꞌ bo̱ waa Ɔbɔnsam ke̱sare̱e̱‑rɔ. Mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ o gyi awo̱re̱fɔɔ, na kake nsi ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ i kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ, na ɔ nya mo̱rɔwe̱ mò̱ kra.

6 Atɔ mɔ a gye̱ ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, a mo̱ŋ bware fe̱yɛ mo̱nꞌ kaapo̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱. Abre̱sɛ ya tɔwe̱ fe̱yɛ, “Yiisi kafo̱ŋfwe̱e̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa a bodobodoo pɛɛɛ tiŋ.” 7 Kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ɔko̱ e̱bɔye̱ e̱ taare̱ a i tii si, na ŋkee ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ waa e̱bɔye̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ gya e̱bɔye̱ ɔwaapo̱ ne̱ ɔ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ‑ɔ le̱e̱ mo̱ne̱‑rɔ, na mo̱nꞌ be̱e̱ nya kye̱na, na bɔye̱ ko̱ ma sa a mo̱ne̱ pɛɛɛ waa iyisi. A du ne̱e̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ Yudaa awuye i gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o,* ba gye̱ ŋkpɛɛ lee yiisi pɛɛɛ ne̱ ɔ bo̱ bamo̱ e̱lɔŋ‑nɔ‑ɔ bo̱ twe̱e̱. Na bo̱ bo̱ mɔɔ kasanne̱gyii‑o wo̱. Kristoo du ne̱e̱ fe̱yɛ kasanne̱gyii amo̱, ne̱ ɔɔ yɔwe̱ mò̱ e̱ye̱e̱ sa ane̱, ne̱ baa mɔɔ mò̱. 8 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Yudaa awuye i lee yiisi a bo̱ le̱e̱ bamo̱ e̱lɔŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ ba wo̱ Bodobodoo-ne̱-yiisi-mo̱ŋ‑te‑ro‑o, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ane̱ lee kikisi na e̱bɔye̱ ne̱ e̱ ya saŋ e̱ bo̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ le̱e̱ hare̱e̱ de̱daa‑ɔ bo̱ twe̱e̱, na ane̱ waa itimaa, na ane̱ gyi kase̱ŋtiŋ.

9 Wo̱re̱ ko̱ ne̱ mo̱ a kyɔ kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ‑rɔ, mo̱ a tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ aa bamo̱ ne̱ bo̱ de kakye̱e̱kpa bɛɛɛ kanyare̱kpa bɛɛɛ kipurima‑o ma nare̱. 10 Mo̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, n gye̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ ne̱ bo̱ de kakye̱e̱kpa bɛɛɛ kanyare̱kpa‑ɔ, bɛɛɛ ba puri‑o, bɛɛɛ bamo̱ ne̱ bamo̱ akatɔ a pee atanne̱ se̱‑ɔ, bɛɛɛ bamo̱ ne̱ bo̱ de apoo‑o, bɛɛɛ ba suŋ ikisi‑o ne̱ n de. Fe̱yɛ ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ ne̱ n dɛɛ n de ne̱e̱‑ɔ, amo̱ fe̱raa a tiri fe̱yɛ mo̱nꞌ le̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ. 11 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kpa a n tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ aa mò̱ ne̱ ɔ te̱e̱ mò̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ Kristoonyi‑o, ne̱ o de kakye̱e̱kpa‑ɔ, bɛɛɛ o puri‑o, bɛɛɛ mò̱ akatɔ a pee atanne̱ se̱‑ɔ, bɛɛɛ ɔ saare̱ ase̱sɛ‑ɔ, bɛɛɛ ɔ gye̱ ɔtabwe̱e̱po̱‑ɔ, bɛɛɛ apoo wuye‑o bɛɛɛ o suŋ ikisi‑o, ma kaŋ nare̱. Mo̱ne̱ aa ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ ma kaŋ kye̱na gyi gyare̱ ko̱ŋko̱‑rɔ gbaa. 12 Amaa ase̱sɛ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tii asɔre̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ fe̱raa, a mo̱ŋ gye̱ ane̱ asɔre̱e̱ awuye kusuŋ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ gyi bamo̱ ase̱ŋ. Amaa bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ asɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ fe̱raa, a gye̱ mo̱ne̱ kusuŋ kyɛɛkyɛɛ fe̱yɛ mo̱nꞌ gyi bamo̱ ase̱ŋ. 13 Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ o gyi bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tii asɔre̱e̱ awuye‑o si‑o ase̱ŋ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Mo̱nꞌ lee ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ le̱e̱ mo̱ne̱‑rɔ,

na bɔye̱‑ɔ te̱ŋ te̱bɔ mo̱ne̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ.”*

6

Kristoo awuye ma kaŋ taa abɛɛ yɔ se̱ŋgyikpa

1 Ase̱ŋ ko̱ be̱e̱ a bo̱‑rɔ. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ na mò̱ bɛɛko̱ Kristoonyi ya nya ase̱ŋ, amɔ mo̱ne̱ e̱ taa ase̱ŋ‑ɔ a mo̱nꞌ yaa ɔse̱ŋgyipo̱ ne̱ ɔ maa suŋ Wuribware̱‑ɔ ase̱, na o gyi ase̱ŋ‑ɔ sa mo̱ne̱. Amɔ ipeere mo̱ŋ de mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a waa ane̱ŋ aaa? E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ maa sa a mo̱ne̱ asɔre̱e̱ awuye bo̱ko̱ de̱e̱re̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ? 2 Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ saŋ ko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba, na Wuribware̱ sa mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ mò̱ ase̱sɛ‑ɔ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ bo̱ gyi kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ ase̱ŋ aaa? Ane̱ŋ se̱‑ɔ, amɔ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ maa taare̱ a mo̱nꞌ gyi nse̱ŋgyii ne̱ m bo̱ mo̱ne̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ ɔɔɔ? 3 Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ ane̱ Kristoo awuye i gyi Wuribware̱ mbɔɔ ase̱ŋ aaa? Saŋbo̱to̱ ase̱ŋ ne̱ a bo̱ ane̱ kakye̱na‑rɔ swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ ne̱ ane̱ maa taare̱ a ane̱ gyi aaa? 4 Mo̱ne̱ ya nya ane̱ŋ a nse̱ŋgyi amo̱, e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ de mo̱ne̱ e̱ twe̱e̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tii asɔre̱e̱ se̱‑ɔ akatɔ‑rɔ? 5 Ipeere mo̱ŋ de mo̱ne̱ aaa? Mo̱ne̱ mo̱ŋ de onyiase̱ŋpo̱ ko̱ŋko̱ mo̱ne̱‑rɔ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ lɔŋŋɔ nse̱ŋgyi ne̱ m bo̱ mò̱ bɛɛko̱‑ana Kristoo awuye mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ ɔɔɔ? 6 Ne̱ mo̱ne̱ e̱ sa ne̱ Kristoonyi e̱ taa mò̱ ko̱so̱bɛɛ Kristoonyi ɔ yaa se̱ŋgyikpa, bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Kristoo awuye‑o ase̱ fe̱yɛ bo̱ gyi bamo̱ ase̱ŋ! Abaa!

7 Mo̱nꞌ sa a m bise mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a tɛɛ mo̱ne̱ de abɛɛ mo̱ne̱ naa se̱ŋgyikpa‑ɔ, a maa kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Ɔbɔnsam a kɔ gyi mo̱ne̱ se̱ aaa? Fo̱ ko̱so̱bɛɛ Kristoonyi ya waa fo̱ bɔye̱, bɛɛɛ oo ywii fo̱ atɔ, fo̱ ya nyite mò̱, a bɔ fe̱yɛ fo̱ a yaa mò̱ se̱ŋgyikpa. 8 A mo̱ŋ bware fe̱yɛ mo̱ne̱ a waa bo̱ko̱ bɔye̱. A mo̱ŋ bware fe̱yɛ mo̱ne̱ Kristoo awuye wo̱re̱ wo̱re̱ gbaa a waa abɛɛ bɔye̱, na mo̱ne̱ i ywii abɛɛ atɔ.

9-10 Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ abɔye̱waapo̱ maa taare̱ a bo̱ tii Wuribware̱ a kuwure‑o si aaa? Mo̱ne̱ ma kaŋ sa a ɔko̱ pe̱nna mo̱ne̱ ase̱ŋ mɔ se̱. Ase̱sɛ suyo ne̱ bo̱ maa taare̱ a bo̱ tii Wuribware̱ a kuwure‑o si‑o e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ ba suŋ ikisi‑o na bamo̱ ne̱ ba waa kanyare̱kpa na kakye̱e̱kpa‑ɔ, na bamo̱ ne̱ ba puri‑o, na ɔnyare̱ na mò̱ ko̱so̱bɛɛ ɔnyare̱ ne̱ ba di fe̱yɛ ɔkye̱e̱ na ɔnyare̱‑ɔ, na bamo̱ ne̱ ba ywii‑o, na bamo̱ ne̱ bo̱ de nyase̱pee‑o, na bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ atabwe̱e̱po̱‑ɔ, na bamo̱ ne̱ ba saare̱ ase̱sɛ‑ɔ, na apoo wuye‑o. 11 Nsaŋ‑ɔ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ bo̱ko̱ dɛɛ mo̱ne̱ du. Amaa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ke̱nyare̱‑rɔ, Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a kpɛɛ mo̱ne̱ e̱bɔye̱ bo̱ twe̱e̱, ne̱ ɔɔ taa mo̱ne̱ bo̱ sa Wuribware̱, ne̱ oo lee mo̱ne̱ le̱e̱ mpo̱rɔ‑rɔ.

Mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ

12 Mo̱ne̱ bo̱ko̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ane̱ de kpa fe̱yɛ ane̱ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ane̱ e̱ kpa‑ɔ.”

To, amaa fe̱raa n gye̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ de kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ waa‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ kya mo̱ne̱‑rɔ bɛɛɛ mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana‑rɔ. Ŋ yɛ ɛɛɛ, fo̱ i de kpa fe̱yɛ fo̱ waa ko̱tɔko̱, ne̱ ke̱mo̱ i de fo̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ, amo̱ fe̱raa yɔwe̱ ke̱mo̱ ko̱waa. 13 Mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ateese bo̱‑rɔ bo̱ sa kame ne̱e̱, ne̱ kame mɔ bo̱‑rɔ bo̱ sa ateese.” To, amaa saŋ ko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba, ne̱ Wuribware̱ e̱ nye̱ra ateese‑o na kame‑o mpe̱pe̱yɔ. Ke̱be̱gya ko̱ mɔ se̱ be̱e̱, kayo̱wɔre̱‑ɔ mo̱ŋ te bo̱ sa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa na kipurima ne̱e̱, amaa mo̱nꞌ sa a ane̱ taa ane̱ ŋyo̱wɔre̱ bo̱ suŋ ane̱ nyaŋpe̱, na mò̱‑ɔ mò̱ de̱e̱re̱ ane̱ ŋyo̱wɔre̱ se̱ bo̱ teere. 14 Wuribware̱ a ba mò̱ ke̱yaale̱ŋ bo̱ kyiŋŋi ane̱ nyaŋpe̱ le̱e̱ lowi‑ro. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ o kyiŋŋi ane̱ a ɔ le̱e̱ lowi‑ro. 15 Mbe̱yɔmɔ, mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ Kristoo ko̱ko̱we̱bɛɛ‑rɔ ase̱sɛ ne̱e̱. A du ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱ a kii Kristoo kayo̱wɔre̱‑ɔ ke̱be̱gya dɛɛ‑ɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, amɔ a bware fe̱yɛ m ba mo̱ kayo̱wɔre̱ ne̱ ka gye̱ Kristoo a kayo̱wɔre̱ a ke̱be̱gya‑ɔ dɛɛ‑ɔ bo̱ di opurimakye̱e̱ ase̱ aaa? Daabii daa! A ma ba ane̱ŋ daa! 16 Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ mò̱ aa opurimakye̱e̱ ya di, amɔ mò̱ aa mò̱ ŋyo̱wɔre̱ a kii ko̱ko̱ŋko̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ fe̱yɛ,

“Ɔnyare̱ e̱ waare̱e̱ ɔkye̱e̱,

na mò̱ aa mò̱ ka a waa kanɔ kye̱na kii ko̱ko̱ŋko̱.”*

17 Amaa ɔko̱ ne̱ o tii Kristoo si‑o, Kristoo na se̱sɛ amo̱ e̱ bo̱rɔ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o si na bo̱ bo̱ waa kanɔ ko̱ŋko̱.

18 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ ma waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa na kipurima. E̱bɔye̱ ne̱ e̱ ko̱ŋ i tii si ne̱ se̱sɛ e̱ waa‑ɔ maa waa kayo̱wɔre̱‑ɔ iyisi. Amaa mò̱ ne̱ ɔ waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa‑ɔ e̱ sa ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ kayo̱wɔre̱ e̱ waa iyisi Wuribware̱ ase̱. 19 Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ suŋkpa ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o te‑ro‑o ooo? O te mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ase̱ ne̱ mo̱ne̱ a nya mò̱ le̱e̱. Kase̱ŋtiŋ si, n gye̱ mo̱ne̱ e̱ bo̱ mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱, amaa Wuribware̱ e̱ bo̱. 20 A le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ sɔɔ mo̱ne̱ yawo̱ le̱ŋsɛ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ ba mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱ bo̱ waa ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ e̱ nya a bo̱ ŋu ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ te‑o, na bo̱ kyo̱rɔ Wuribware̱.

7

Awaare̱yɛ ase̱ŋ

1 Mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ kpa a n lee se̱ŋbise ne̱ mo̱ne̱ a bise mo̱ mo̱ne̱ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ kanɔ. Ke̱mo̱ ne̱ ke̱ gye̱ ŋkpɛɛ‑ɔ bo̱ le̱e̱ awaare̱yɛ ase̱ŋ se̱. Mo̱ e̱ fa fe̱yɛ ɔnyare̱ e̱ mo̱ŋ waare̱e̱, ɔɔ waa atɔ. 2 Amaa a bware fe̱yɛ ɔnyare̱ ke̱maa nya mò̱ ka, na ɔkye̱e̱ ke̱maa mɔ nya mò̱ kuri, na bo̱ ma kyɔ mo̱ne̱‑rɔ ke̱e̱ a mo̱nꞌ waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa na kipurima. 3 Ɔnyare̱ ma kine fe̱yɛ mò̱ aa mò̱ ka maa di, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mò̱ ka mɔ ma kine fe̱yɛ mò̱ aa mò̱ kuri maa di. 4 Ɔnyare̱ kayo̱wɔre̱ mo̱ŋ gye̱ mò̱ fɔŋfɔŋ lee ne̱e̱, mò̱ ka e̱ bo̱ kamo̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔkye̱e̱ kayo̱wɔre̱ mo̱ŋ gye̱ mò̱ fɔŋfɔŋ lee, mò̱ kuri e̱ bo̱ kamo̱. 5 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma kaŋ kine kidi ke̱kye̱e̱ na ke̱nyare̱ kpa mɔ se̱, amɔ mo̱ne̱ a kyɔ gye̱ ŋkpɛɛ waa kanɔ sure si fe̱yɛ mo̱ne̱ ma di, na mo̱nꞌ nya nya saŋ kafwe̱e̱ a mo̱nꞌ bo̱ tii mo̱ne̱ ke̱bware̱ko̱re̱ se̱ fe̱raa. Amo̱ kamɛɛ‑rɔ na mo̱ne̱ aa mo̱ne̱ ka‑ana be̱e̱ di. Mo̱ne̱ ya kyee ke̱be̱e̱ ya di mo̱ne̱ ka‑ana ase̱, Ɔbɔnsam e̱ kyɔ mo̱ne̱‑rɔ a mo̱nꞌ nya waa bɔye̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ kra mo̱ne̱ e̱ye̱e̱. 6 Ane̱ŋ a atɔ mɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ mbraa ne̱ ŋ ya le̱e̱ Wuribware̱ ase̱‑ɔ, amaa a gye̱ atɔ ko̱ ne̱ mo̱ e̱ sa mo̱ne̱ kpa fe̱yɛ, amo̱ e̱ pre̱ mo̱ne̱, mo̱nꞌ waa. 7 Kase̱ŋtiŋ si, weetee mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ase̱sɛ pɛɛɛ kye̱na bo̱ yɔ na bo̱ mo̱ŋ waare̱e̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱‑ɔ mo̱ŋ waare̱e̱ pɛɛɛ‑ɔ. Amaa a maa taare̱ a baare sa ɔke̱maa. Wuribware̱ a sa ane̱ ɔke̱maa na ke̱tɔ ne̱ o nyi e̱waa bwe̱e̱tɔ, ne̱ ko̱ kwe̱e̱ mò̱ bɛɛko̱ lee‑ro‑o.

8 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ŋ yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ waare̱e̱‑ɔ na akye̱e̱ ne̱ bo̱ gye̱ akpenlekye̱e̱‑ɔ a bware fe̱yɛ bo̱ ma lɛɛ waare̱e̱. 9 Amaa bamo̱ e̱ ma taare̱ a bo̱ kra bamo̱ e̱ye̱e̱, amo̱ fe̱raa bo̱ waare̱e̱. Mo̱ne̱ ya waare̱e̱, a bware a kyo̱ŋ fe̱yɛ mo̱ne̱ a te, na mo̱ne̱ mo̱ŋ waare̱e̱, na mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ gywii fe̱yɛ mo̱nꞌ waare̱e̱. 10 Awaare̱e̱po̱‑ɔ mɔ, n de mbraa ko̱ a m bo̱ sa mo̱ne̱, n gye̱ mo̱ ase̱ ne̱ ŋ ya le̱e̱, amaa ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo ase̱ ne̱ ŋ ya le̱e̱. Mbraa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔkye̱e̱ ma kine mò̱ kuri. 11 Amaa mò̱ ya kaŋ kine mò̱ kuri, ɔ ma kaŋ kpa anyare̱, amaa ɔ sa a mò̱ aa mò̱ kuri a be̱e̱ lɔŋŋɔ bamo̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔnyare̱ mɔ ma kine mò̱ ka.

12 Mo̱‑ɔ, n de ase̱ŋ a n tɔwe̱ gywii awaare̱e̱po̱‑ɔ, a mo̱ŋ gye̱ mbraa ne̱ ŋ ya le̱e̱ ane̱ nyaŋpe̱ ase̱‑ɔ ne̱e̱. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ, ɔnyare̱ ya kii Kristoonyi, ne̱ mò̱ ka mo̱ŋ tɛɛ kii Kristoonyi, ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ ya sure si fe̱yɛ mò̱ aa mò̱ kye̱na a bo̱ bo̱ yɔ, ɔ ma kaŋ kine ɔkye̱e̱‑ɔ. 13 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔkye̱e̱ ya kii Kristoonyi ne̱ mò̱ kuri mo̱ŋ tɛɛ kii Kristoonyi, ne̱ mò̱ ya sure si fe̱yɛ mò̱ aa mò̱ kye̱na a bo̱ bo̱ yɔ, amo̱ fe̱raa ɔ ma kaŋ kine mò̱ kuri‑o. 14 Ke̱tɔ se̱ ne̱ amo̱‑ɔ gye̱ ane̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoonyi ɔkye̱e̱‑ɔ a sa ne̱ mò̱ kuri ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ Kristoonyi‑o mo̱ŋ lɛɛ o de iyisi Wuribware̱ ase̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Kristoonyi ɔnyare̱‑ɔ a sa ne̱ mò̱ ka ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ Kristoonyi‑o mɔ mo̱ŋ lɛɛ o de iyisi Wuribware̱ ase̱. N gye̱ ane̱ŋ, bamo̱ gyi‑ana de iyisi. Amaa amo̱‑ɔ se̱‑ɔ, bamo̱ gyi‑ana mo̱ŋ de iyisi Wuribware̱ ase̱.

15 Amaa fe̱yɛ ɔnyare̱‑ɔ bɛɛɛ ɔkye̱e̱‑ɔ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ Kristoonyi‑o, ne̱ mò̱ e̱ kpa a ɔ yɔ, ɔ sa a ɔ nare̱. Ane̱ŋ a ase̱ŋ mɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ maa ŋure ɔko̱ ne̱ oo sii o te mò̱ wo̱re̱‑ɔ ne̱e̱. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a te̱e̱ ane̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ bo̱ kye̱na kaye̱e̱yuri‑ro. 16 Fo̱, ɔkye̱e̱, fo̱ aa fo̱ kuri e̱ saŋ mo̱ne̱ te abɛɛ ase̱, fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ o kperi fo̱ se̱ a o kii Kristoonyi aaa? Bɛɛɛ fo̱, ɔnyare̱, fo̱ aa fo̱ ka e̱ mo̱ŋ brawe̱ abɛɛ se̱, fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ kaapo̱ fe̱yɛ o kperi fo̱ se̱ a o kii Kristoonyi aaa?

Mo̱nꞌ kye̱na ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ te, ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ

17 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ŋ yɛ se̱sɛ kye̱na ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱ fe̱yɛ ɔ kye̱na‑ɔ. Ɔ kye̱na fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔ kyɔ o te, ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ. Mbraa mɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱ asɔre̱e̱‑ɔ pɛɛɛ. 18 Ɔke̱maa ne̱ baa te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ te̱e̱ mò̱‑ɔ ma le̱ŋ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ o buŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu alɔpane̱‑ɔ se̱. Ɔke̱maa mɔ ne̱ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ te̱e̱ mò̱‑ɔ be̱e̱ ɔ ma buwi kpa fe̱yɛ bo̱ te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu. 19 Hare̱e̱ ba te̱ŋ fo̱ ko̱twe̱e̱tu bɛɛɛ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋ ooo, a mo̱ŋ gye̱ atɔ ne̱ a tiri‑o. Ke̱tɔ ne̱ ki tiri‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱. 20 M be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ dɛɛ fe̱yɛ ɔke̱maa kye̱na ane̱ŋ ne̱ ɔ dɛɛ o te, ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ mò̱‑ɔ. 21 Fo̱ e̱ dɛɛ fo̱ gye̱ ke̱nya nsaŋ amo̱, fo̱ ma sa a ane̱ŋ a atɔ‑ɔ tɔɔraa fo̱. Amaa fo̱ e̱ nya kpa fe̱yɛ fo̱ e̱ kɔɔre̱ fo̱ e̱ye̱e̱, fo̱ waa ane̱ŋ. 22 Ɔko̱ ne̱ ɔ dɛɛ ɔ gye̱ se̱sɛ ke̱nya‑ɔ saŋ ne̱ ɔɔ bo̱ kii Kristoonyi‑o, a du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a bo̱ kii ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo ogyi‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ nya mò̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mò̱ ne̱ ɔ gye̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ogyi‑o saŋ ne̱ ɔɔ bo̱ kii Kristoonyi‑o ma lɛɛ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ ogyi, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ a te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ kii mò̱ ke̱nya. 23 A le̱e̱ fe̱yɛ Kristoo a sɔɔ mo̱ne̱ pɛɛɛ yawo̱ le̱ŋle̱ŋsɛ, ne̱ mo̱ne̱ a kii mò̱ anya. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma lɛɛ kii se̱sɛ dimaadi anya. 24 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ sa a ɔke̱maa kye̱na ane̱ŋ ne̱ ɔ kyɔ ɔ dɛɛ o te, ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ mò̱‑ɔ.

Awaare̱yɛ ase̱ŋ nkyase̱

25 Mbe̱yɔmɔ mo̱ i lee mo̱ne̱ se̱ŋbise bo̱ le̱e̱ mbregyii si kanɔ. Mo̱ŋ de mbraa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ a ase̱ŋ mɔ se̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo ase̱, amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱ se̱ ase̱ŋ timaa a n gywii mo̱ne̱. Mo̱ a gye̱ ɔko̱ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ a yure‑o si‑o, mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ kɔɔre̱ mo̱ gyi, ma pe̱nna ɔko̱. 26 Mo̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ i gyi fe̱yɛ a bware sa se̱sɛ fe̱yɛ ɔ kye̱na ane̱ŋ na ɔ ma waare̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mbe̱yɔmɔ ane̱ i ŋu ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ kaye̱ mɔ‑rɔ. 27 Ɔnyare̱ i de ka, ɔ ma kaŋ kine mò̱, amaa ɔnyare̱ e̱ mo̱ŋ tɛɛ waare̱e̱, ɔ ma lɛɛ buwi kpa ka. 28 Ɔnyare̱ ya waare̱e̱, ɔ mo̱ŋ waa bɔye̱ ne̱e̱. Kabregyii mɔ ya waare̱e̱, ɔ mo̱ŋ waa bɔye̱. Amaa mo̱ e̱ kpa ne̱e̱ fe̱yɛ ase̱ŋ ne̱ bamo̱ ne̱ ba waare̱e̱‑ɔ i ŋu‑o, mo̱ne̱ ma ŋu amo̱.

29 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ saŋ mo̱ŋ lɛɛ ɔ kyɔ na kaye̱ gye̱ kɛɛ. Le̱e̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ yɔ, anyare̱ waare̱e̱po̱ kye̱na fe̱yɛ bamo̱ a mo̱ŋ de aka‑ɔ. 30 Sunle‑ana kye̱na fe̱yɛ bamo̱ akatɔ a gyi‑o. Bamo̱ ne̱ bamo̱ akatɔ a gyi‑o kye̱na fe̱yɛ bamo̱ kakye̱na‑rɔ a mo̱ŋ bo̱ kɔne̱‑ɔ. Bamo̱ ne̱ baa sɔɔ ate̱tɔmo̱ŋta‑ɔ kye̱na fe̱yɛ n gye̱ bamo̱ e̱ bo̱ ate̱tɔmo̱ŋta ne̱ baa sɔɔ‑ɔ. 31 Bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ ayawo̱gyipo̱‑ɔ kye̱na fe̱yɛ bamo̱ ate̱tɔmo̱ŋta a mo̱ŋ tiri‑o. Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ pɛɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ kaye̱ mɔ du mbe̱yɔmɔ‑ɔ ka kyo̱ŋ ka yɔ ne̱e̱. 32 Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ lee mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ ase̱ŋ‑nɔ. Mbe̱yɔmɔ ɔnyare̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ tɛɛ waare̱e̱‑ɔ, ane̱ nyaŋpe̱ a asuŋ‑o tiri mò̱, ne̱ ɔ le̱ŋ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ ɔ waa ke̱tɔ ne̱ ki i gyi ane̱ nyaŋpe̱ akatɔ‑ɔ. 33 Amaa ɔnyare̱ ne̱ ɔɔ waare̱e̱‑ɔ de mò̱ e̱ye̱e̱ o biri kaye̱ mɔ‑rɔ ate̱tɔmo̱ŋta ne̱e̱, ne̱ ɔ le̱ŋ e̱ye̱e̱ ɔ waa mò̱ ka na mò̱ akatɔ gyi. 34 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ɔ kpa a ɔ ba akatɔ anyɔ bo̱ de̱e̱re̱ praŋto̱wa‑rɔ. Ɔkye̱e̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ waare̱e̱‑ɔ bɛɛɛ kabregyii ne̱ ɔ mo̱ŋ waare̱e̱‑ɔ, ane̱ nyaŋpe̱ ase̱ŋ tiri mò̱, ne̱ ɔɔ taa mò̱ kakpo̱nɔ pɛɛɛ na mò̱ kayo̱wɔre̱ pɛɛɛ sa ane̱ nyaŋpe̱. Amaa ɔkye̱e̱ waare̱e̱po̱ fe̱raa, kaye̱ mɔ‑rɔ ate̱tɔmo̱ŋta ase̱ŋ tiri mò̱, ne̱ ɔ le̱ŋ e̱ye̱e̱ a ɔ waa mò̱ kuri na mò̱ akatɔ gyi.

35 N gye̱ sa ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ na mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ waa le̱ŋ sa mo̱ne̱. Amaa mo̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ke̱dame̱naŋsɛ ne̱e̱. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kpa‑ɔ pɛɛɛ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ waa atɔ ne̱ a bware‑o, na mo̱nꞌ taa mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ pɛɛɛ bo̱ suŋ ane̱ nyaŋpe̱.

36 Fe̱yɛ ɔnyare̱ ne̱ baa ke̱re̱ ɔkye̱e̱ sa mò̱‑ɔ fe̱raa, mò̱ e̱ ma taare̱ a ɔ kra mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ e̱ kpa a ɔ daŋ kyo̱ŋ awaare̱yɛ se̱ fe̱raa, amo̱ fe̱raa, ɔnyare̱‑ɔ waare̱e̱ ɔkye̱e̱‑ɔ. Amo̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ bɔye̱. 37 Ŋkee fe̱raa bamo̱ ya ke̱re̱ ɔkye̱e̱ sa ɔnyare̱, ne̱ ɔnyare̱‑ɔ ya waa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ɔ maa waare̱e̱ ɔkye̱e̱‑ɔ, ɔko̱ e̱ ma ye̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ taa ɔkye̱e̱‑ɔ, ne̱ mò̱ e̱ taare̱ a ɔ kra mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ mò̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ maa waare̱e̱, amo̱ fe̱raa ɔ waa atɔ. 38 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ɔke̱maa ne̱ ɔɔ waare̱e̱‑ɔ a waa atɔ. Amaa ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ waare̱e̱‑ɔ a waa atɔ kyo̱ŋ ɔko̱ ne̱ ɔɔ waare̱e̱‑ɔ.

39 Mbe̱yɔmɔ ɔkye̱e̱ ne̱ ɔɔ waare̱e̱‑ɔ mo̱ŋ bo̱ mò̱ e̱ye̱e̱ na mò̱ kuri saŋ o te. Amaa mò̱ kuri ya wu fe̱raa, o de kpa fe̱yɛ ɔ be̱e̱ waare̱e̱ ɔko̱ ne̱ ɔ kpa‑ɔ. Amaa a tiri fe̱yɛ Kristoonyi ne̱ ɔ waare̱e̱. 40 Amaa mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ mò̱ ya kye̱na na ɔ mo̱ŋ lɛɛ waare̱e̱ pɛɛɛ, ne̱ mò̱ akatɔ i gyi bwe̱e̱tɔ. Ane̱ŋ ne̱ m fe̱raa mo̱ e̱ fa‑ɔ ne̱e̱. Ne̱ ŋ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ sa mo̱ ane̱ŋ a mfɛɛre̱‑ɔ.

8

Bo̱ le̱e̱ ateese bɛɛɛ mbo̱ ne̱ ba mɔɔ ba sa ikisi‑o

1 Mbe̱yɔmɔ mo̱ i lee mo̱ne̱ se̱ŋbise ne̱ mo̱ne̱ a bise bo̱ le̱e̱ ateese bɛɛɛ mbo̱ ne̱ ba mɔɔ ba sa ikisi‑o kanɔ. Mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ nyi ase̱ŋ, ne̱ mo̱ne̱ pɛɛɛ nyi fe̱yɛ kisi mo̱ŋ gye̱ sɛye̱. Mbe̱yɔmɔ, fo̱ i de kanyiase̱ŋ wo̱re̱, a mo̱ŋ kyɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ kanyiase̱ŋ e̱ sa ne̱ se̱sɛ e̱ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱. Amaa fo̱ e̱ kpa fo̱ bɛɛko̱ Kristoonyi ase̱ŋ fe̱raa, fo̱ e̱ kya mò̱‑rɔ na ɔ waa le̱ŋ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑ro. 2 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ɔko̱ e̱ fa fe̱yɛ o nyi ko̱tɔko̱, amo̱ fe̱raa ke̱tɔ ne̱ o nyi‑o wo̱re̱ mo̱ŋ kyɔ. 3 Amaa se̱sɛ e̱ kpa Wuribware̱ ase̱ŋ, Wuribware̱ e̱ taa mò̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ mò̱ se̱sɛ ne̱e̱.

4 To, bo̱ le̱e̱ mbo̱ ne̱ ba mɔɔ ba sa ikisi‑o ase̱ŋ. Ane̱ pɛɛɛ nyi fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ba te̱e̱ fe̱yɛ ikisi‑o mo̱ŋ de ke̱yaale̱ŋ kaye̱ mɔ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ ke̱e̱, ne̱ ane̱ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ fe̱raa ɔ gye̱ ɔko̱ŋko̱ kpeŋ ne̱e̱. 5 A gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ atɔ bwe̱e̱tɔ bo̱‑rɔ ne̱ ase̱sɛ e̱ te̱e̱ fe̱yɛ ikisi, ne̱ ba te̱e̱ ane̱ŋ a atɔ‑ɔ fe̱yɛ bamo̱ nyaŋpe̱, ne̱ ba suŋ e̱mo̱ fe̱yɛ e̱mo̱ a gye̱ Wuribware̱ fɔŋfɔŋ‑ɔ. Ane̱ŋ a ikisi mɔ, bo̱ yɛ amo̱ ako̱ bo̱ swe̱e̱re̱ mɔ se̱, ne̱ ako̱ mɔ bo̱ so̱so̱. 6 Amaa ane̱ Kristoo awuye fe̱raa, ane̱ ase̱, ane̱ se̱ Wuribware̱ gye̱ ɔko̱ŋko̱ kpeŋ ne̱e̱, mò̱ wo̱re̱ ne̱ ane̱ i suŋ, ane̱ maa suŋ ikisi. Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ twe̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa, ne̱ ane̱ bo̱‑rɔ sa mò̱. Ne̱ ane̱ de nyaŋpe̱ ko̱ŋko̱, mò̱ e̱ gye̱ Yeesuu Kristoo. Mò̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ bo̱ twe̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa, ne̱ ane̱ ŋkpa a le̱e̱ mò̱ ase̱.

7 Amaa n gye̱ ɔke̱maa e̱ gye̱ ne̱ o nyi amo̱‑ɔ pɛɛɛ. Ase̱sɛ ko̱ a suŋ ikisi kyee, ne̱ mbe̱yɔmɔ dɛɛ ne̱ baa yɔwe̱ e̱mo̱ kusuŋ. Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ ya gyi ikisi si ateese, bo̱ saŋ ba fa amo̱ mfɛɛre̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ikisi si ateese ne̱e̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, amɔ bamo̱ iduŋ e̱ te̱ŋŋe̱ bamo̱, na bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ waa iyisi. 8 Mbe̱mbe̱yɔmɔ Wuribware̱ mo̱ŋ tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ gyi ateese ko̱ na a nya gyi mò̱ akatɔ. Ane̱ e̱ mo̱ŋ gyi, ane̱ sɛye̱ mo̱ŋ fo̱, ne̱ ane̱ ya gyi mɔ ne̱e̱ aaa, ane̱ maa nya sɛye̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ. 9 Amaa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, hare̱e̱ gbaa mo̱ne̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ de kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ gyi ikisi si ateese a le̱e̱ fe̱yɛ ikisi mo̱ŋ gye̱ sɛye̱, mo̱nꞌ de̱e̱re̱ nɛɛnɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ya gyi, a taare̱ a sa a ɔko̱ ne̱ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi mo̱ŋ kyɔ‑ɔ gyi, na ɔ le̱e̱ ɔ waa e̱bɔye̱. 10 Fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ mò̱ mfɛɛre̱ maa krɛɛ ikyurowi‑o ya ŋu fe̱yɛ fo̱ ne̱ fo̱ yɛ fo̱ de kanyiase̱ŋ‑ɔ te kisi ase̱ fo̱ i gyi ateese, amɔ fo̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ a waa mò̱ wɔre̱ a o tii fo̱ se̱ a mo̱nꞌ de̱e̱ gyi ikisi si ateese aaa? 11 Mfaanɛɛ a kanyiase̱ŋ mɔ ne̱ fo̱ yɛ fo̱ de‑o e̱ sa a fo̱ bɛɛko̱ ne̱ mò̱ ko̱kɔɔre̱ Kristoo gyi‑o mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ yɔwe̱ mò̱ ko̱kɔɔre̱ Kristoo gyi be̱e̱ ya suŋ ikisi. Fo̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ Kristoo a kperi fo̱ aa mò̱ pɛɛɛ se̱ wu, ne̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ waa‑ɔ se̱, fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ bɛɛko̱ lwee awo̱re̱fɔɔ de̱e̱kpa‑rɔ aaa? 12 Mo̱ne̱ e̱ waa ane̱ŋ, amo̱‑ɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ waa mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana Kristoo awuye e̱bɔye̱ ne̱e̱. Ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ e̱ sa ne̱ bamo̱ ne̱ bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi mo̱ŋ kyɔ‑ɔ a ko̱kɔɔre̱gyi‑o te̱ŋ se̱. Mo̱ne̱ ya waa mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana e̱bɔye̱ ane̱ŋ‑ɔ, ke̱tɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ waa Kristoo gbaa e̱bɔye̱ ne̱e̱. 13 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ i gyi‑o e̱ sa a mo̱ bɛɛko̱ Kristoonyi waa e̱bɔye̱, amo̱ fe̱raa, ma lɛɛ wo̱ kiyee pɛɛɛ. Mo̱ ya waa amo̱‑ɔ, mo̱ e̱ sa a mo̱ bɛɛko̱ Kristoonyi waa bɔye̱.

9

Kristoo ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ de kpa fe̱yɛ bo̱ kɔɔre̱ ateese

1-3 To, bo̱ le̱e̱ ateese ase̱ŋ se̱ be̱e̱. Mo̱ne̱‑rɔ bo̱ko̱ maa bu mo̱ fe̱yɛ n gye̱ Yeesuu ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱, ne̱ bo̱ yɛ a mo̱ŋ bware fe̱yɛ mo̱ a nya ateese na nkyu bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ a kusuŋ‑o si‑o. Mo̱ i bise mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ ŋ waa ke̱tɔ ke̱maa aaa? A gye̱ kaye̱ba fe̱yɛ n gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱ aaa? Daabii! Ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ n gye̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ a ba mo̱ fɔŋfɔŋ akatɔ anyɔ bo̱ ŋu mò̱. Ne̱ ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ fɔŋfɔŋ a ba mo̱ne̱ ase̱ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ abware̱se̱ŋ, ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ amo̱ gyi. Amo̱se̱‑ɔ, hare̱e̱ bo̱ko̱ e̱ ma kɔɔre̱ a bo̱ gyi fe̱yɛ n gye̱ Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱, mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ a mo̱nꞌ gyi, bɛɛɛ? Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ɔko̱ ya gyiiri mo̱ ase̱ŋ mɔ ikii, ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ be̱ŋŋaa mò̱. 4 Ne̱ m be̱e̱ mo̱ e̱ be̱ŋŋaa ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ ane̱ ya waa ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ a kusuŋ amo̱, mo̱ aa mo̱ nare̱bɛɛpo̱ Bar‑Nabas de kpa fe̱yɛ ane̱ nya ateese na nkyu le̱e̱ ane̱ kusuŋ amo̱ ne̱ ane̱ i suŋ‑o si. 5 Ne̱ ane̱ be̱e̱ ane̱ de kpa fe̱yɛ ane̱ ɔke̱maa waare̱e̱ ɔkye̱e̱ ne̱ ɔ gye̱ Kristoonyi‑o, na mò̱ e̱ yɔ kpa na mò̱ aa mò̱ ka yɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ bo̱ko̱ na Yeesuu mò̱ tire‑ana na Peetroo e̱ waa‑ɔ. 6 Bɛɛɛ mo̱ne̱ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ aa Bar‑Nabas wo̱re̱ fe̱raa e̱ gye̱ ne̱ ane̱ waa kusuŋ bo̱ sɔɔ ane̱ ateese aaa?

7 N taa soogyaanyi ase̱ŋ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ɛ. Soogyaanyi e̱ gye̱ ne̱ ɔ ka mò̱ fɔŋfɔŋ ateese ko̱kɔ aaa? Bɛɛɛ n gye̱ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔdɔɔpo̱ i gyi ateese ne̱ ɔ nya a ɔ le̱e̱ mò̱ ndɔɔ‑rɔ‑ɔ ako̱ aaa? Bɛɛɛ n gye̱ ane̱ŋ ne̱ e̱naate̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ i nuu ke̱nyapo̱ ne̱ ɔ nya a ɔ le̱e̱ mò̱ e̱naate̱‑ɔ ase̱‑ɔ ko̱ko̱ aaa?

8 Kaye̱‑rɔ atɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ ne̱e̱. Amaa Wuribware̱ a mbraa‑ɔ gbaa a tɔwe̱ ane̱ŋ dɛɛ. 9 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis fe̱yɛ ɔ kaapo̱ ane̱‑ɔ, ɔ yɛ,

“Fo̱ i de naate̱ fo̱ i kyikye yaabraa se̱ fo̱ i lee ayaabraagyi‑o,

fo̱ ma kaŋ ŋure mò̱ kanɔ se̱, na ɔ ma nya amo̱ ako̱ wo̱.”*

Amɔ e̱naate̱ ase̱ŋ dooo ne̱ Wuribware̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ ɔɔɔ? 10 Mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ, n gye̱ ane̱ ne̱ o de aaa? Kase̱ŋtiŋ si ane̱ dimaadi ne̱ ɔɔ kyo̱rɛɛ amo̱‑ɔ sa, fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ baŋŋe̱ iferi‑o na ɔko̱ mɔ ne̱ ɔ fo̱rɔwe̱ abwaye‑o pɛɛɛ i suŋ ba kpa bamo̱ ateese le̱e̱ ko̱dɔɔ amo̱‑rɔ a bo̱ gyi ne̱e̱. 11 Ane̱ asuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ dwii atɔdwii waa mo̱ne̱‑rɔ, abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱‑ɔ ase̱ŋ ne̱ n de‑o. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔdɔɔpo̱ i gyi mò̱ ko̱dɔɔ‑rɔ ateese ne̱ ɔɔ nya‑ɔ ako̱‑ɔ, ane̱ ya kaapo̱ mo̱ne̱ abware̱se̱ŋ, ne̱ ane̱ ya ko̱re̱ ateese na ane̱ gyi, amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ ko̱re̱‑ɔ kyɔ bwe̱e̱tɔ aaa?

12 Bo̱ko̱ i de kpa fe̱yɛ bo̱ kɔɔre̱ ane̱ŋ a atɔ‑ɔ le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱, amo̱ fe̱raa, ane̱ ne̱ ane̱ gye̱ Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ de kpa bwe̱e̱tɔ ane̱ kyo̱ŋ bamo̱. Amaa ane̱ mo̱ŋ gya amo̱ se̱. Ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ kpa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ a bware sa ane̱ fe̱yɛ ane̱ gyi awo̱re̱fɔɔ, na ko̱tɔko̱ ma nya taare̱ kuŋ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o ko̱tɔwe̱, na a nya yɔ akatɔ‑rɔ. 13 M be̱e̱ taa Wuribware̱ kusuŋ ase̱ŋ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱. Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ e̱ waa bamo̱ kusuŋ lɔŋŋɔkpa ne̱ ɔ bo̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ. Ne̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, ase̱sɛ ya baa mbo̱ bɛɛɛ ateese a bo̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱, alɔŋŋɔpo̱ amo̱ e̱ nya ayee na ateese amo̱ ako̱ a bo̱ gyi.* 14 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ a sa mbraa fe̱yɛ bamo̱ ne̱ ba tɔwe̱ Yeesuu Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o nya bamo̱ ateese gyisɛ le̱e̱ ane̱ŋ a kusuŋ‑o‑ro.

15 Amaa m be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑rɔ, m fe̱raa mo̱ a ba mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, mo̱ŋ nya mo̱ ateese na nkyu ne̱ weetee n de kpa fe̱yɛ ŋ nya‑ɔ le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱. Amaa mo̱ne̱ ma fa fe̱yɛ mo̱ a kyo̱rɛɛ amo̱‑ɔ ne̱e̱ na ŋkee ŋ nya kɔɔre̱ ko̱tɔko̱ mo̱ne̱ ase̱. Mo̱ ya wu, a bɔ fe̱yɛ mo̱ a waa ane̱ŋ. Mo̱ ya waa ane̱ŋ, amo̱ fe̱raa ma lɛɛ taare̱ a ŋ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ mo̱ i suŋ mo̱ e̱ sa mo̱ne̱ na m ma kɔɔre̱ sɛye̱. 16 Mo̱ ase̱ŋ timaa‑o ko̱tɔwe̱‑ɔ maa kaapo̱ mo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ŋ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Kristoo e̱ gye̱ ne̱ ɔ ye̱re̱ mo̱ fe̱yɛ n tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o. Mo̱ ya yɔwe̱, o gyiiri mo̱ ke̱se̱bɔ. 17 Mo̱ ya waa ane̱ŋ a kusuŋ‑o, na ɔko̱ mo̱ŋ ye̱re̱ mo̱ fe̱yɛ ŋ waa, amo̱ fe̱raa mo̱ e̱ nya kakɔka. Amaa Wuribware̱ ya taa kusuŋ mɔ waa mo̱ asare̱e̱‑rɔ, amo̱ fe̱raa mo̱ e̱ waa kusuŋ amo̱ ne̱ ɔɔ sa mo̱ fe̱yɛ ŋ waa‑ɔ dooo ne̱e̱. 18 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, nte̱tɔ e̱ gye̱ mo̱ kakɔka kaye̱ mɔ‑rɔ mfe̱e̱? Mo̱ kakɔka e̱ gye̱ fe̱yɛ n de kpa fe̱yɛ n de ase̱ŋ timaa‑o mo̱ e̱ sa ɔke̱maa na ma kɔɔre̱ bamo̱ sɛye̱. Amaa hare̱e̱ mo̱ a de kpa fe̱yɛ ŋ kɔɔre̱ ateese le̱e̱ ɔko̱ ase̱ gbaa ooo, mo̱‑ɔ ma kɔɔre̱.

19 Ne̱ m be̱e̱ n de kpa fe̱yɛ ŋ kine bo̱ko̱ nnɔ ke̱gyase̱, amaa mo̱ e̱ waa mo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a gye̱ ɔke̱maa ke̱nya‑ɔ, na ŋ nya taare̱ sa a ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ kii Kristoo awuye. 20 Mo̱ ya yɔ Yudaa awuye ase̱, n te fe̱yɛ Yudaanyi‑o na ŋ nya nya Yudaa awuye. Amaa fe̱raa hare̱e̱ mo̱ ne̱ n gye̱ Yudaanyi‑o, mo̱ a mo̱ŋ lɛɛ n gya bamo̱ mbraa ne̱ bo̱ gya se̱‑ɔ se̱, ne̱ hare̱e̱ mo̱ a kii Kristoonyi gbaa ooo, mo̱ ya yɔ bamo̱ ase̱, mo̱ e̱ taa mo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ waa mbraa amo̱ kaase̱ ne̱e̱ a ŋ nya nya bamo̱. 21 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ e̱ kpa a ŋ nya bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o, amɔ, mo̱ ya yɔ bamo̱ ase̱, mo̱ e̱ kye̱na ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱‑ɔ, na ma gya Yudaa awuye mbraa‑ɔ se̱. Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a kye Wuribware̱ a mbraa‑ɔ ɔɔɔ? Daabii, n gye̱ ane̱ŋ ne̱e̱. N gya Kristoo mbraa se̱ ne̱e̱. 22 Fe̱yɛ ase̱sɛ ko̱ ya kɔɔre̱ Kristoo gyi, ne̱ bo̱ le̱e̱ bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o a mo̱ŋ kyɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ba kisi kigyi ateese ko̱, m fe̱raa, mo̱ ya yɔ bamo̱ ase̱, ma gyi ateese ke̱maa ne̱ ba kisi kigyi‑o. Amo̱ katiŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ase̱sɛ ke̱maa ne̱ mo̱ e̱ to̱‑ɔ, amɔ mo̱ i kii ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱, na ŋ nya ba e̱kpa e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ bo̱ sa a Wuribware̱ mo̱rɔwe̱ bamo̱ bo̱ko̱. 23 Mfaanɛɛ ne̱ mo̱ e̱ waa, ne̱ mo̱ e̱ nya mo̱ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o, na mo̱‑ɔ mo̱ e̱ nya amo̱ se̱ ŋyure.

24 M be̱e̱ taa kaye̱ mɔ‑rɔ atɔ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱. Ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱ se̱re̱ e̱naŋ, amaa ɔko̱ŋko̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ o gyi si. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ ŋwɛɛnaŋ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ nya a mo̱nꞌ gyi si nya ke̱tanne̱bu‑o. 25 Ɔke̱maa ne̱ ɔ ŋwɛɛnaŋ‑ɔ e̱ kya se̱ ɔ ŋwɛɛnaŋ kake ke̱maa ne̱e̱, na ɔ taare̱ kra mò̱ e̱ye̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ. Ke̱tanne̱bu ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔ ŋwɛɛnaŋ a o gyi si‑o e̱ nya‑ɔ e̱ gye̱ atɔ ko̱ ne̱ bo̱ de afe̱raa ba lo̱ ba bɔɔ kuriikurii fe̱yɛ kuwurepa‑ɔ bo̱ de ba kye̱na mò̱ kuŋu si‑o. Amaa mo̱ne̱ fe̱raa mo̱ne̱ se̱re̱ mo̱ne̱ e̱ kpa kuwurepa ne̱ ke̱ bo̱ Wuribware̱ se̱, ne̱ ke̱ maa nye̱ra‑ɔ ne̱e̱. 26-27 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, n gye̱ sa ne̱ n se̱re̱ kwaa. M be̱e̱ taa fe̱yɛ n du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ da akuŋtiŋ‑o, amaa n gye̱ afwii ne̱ mo̱ e̱ da. Mo̱ e̱ da mo̱ fɔŋfɔŋ kayo̱wɔre̱ ne̱e̱, na n taare̱ ŋu ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. N gye̱ ane̱ŋ, mo̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o mo̱ i gywii bo̱ko̱‑ɔ mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ ŋ nya ke̱tanne̱bu Wuribware̱ se̱.

10

Ke̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ yɔwe̱ ikisi kusuŋ‑o

1 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ nyiŋŋi ke̱tɔ ne̱ kaa waa Yudaa awuye ade̱daapo̱‑ɔ saŋ ne̱ bo̱ gya Mosis si‑o, na ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kuŋ bamo̱‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ oo gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ bo̱ le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱ se̱‑ɔ se̱. Wuribware̱ ko̱wo̱re̱ a ba kaase̱ bo̱ kuŋ bamo̱, ne̱ kaa gye̱ bamo̱ ŋkpɛɛ kimukee‑ro mfe̱ŋ saŋ ke̱maa. Ne̱ kaa be̱e̱ gye̱ bamo̱ ŋkpɛɛ, ne̱ baa taare̱ te̱ŋ Ɔpo̱o̱ Pipee‑o‑ro swe̱e̱re̱ wo̱re̱sɛ se̱.* 2 Ke̱tɔ ne̱ kaa waa bamo̱ ko̱wo̱re̱‑ɔ kaase̱ na ɔpo̱o̱‑ɔ‑rɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a bɔ bamo̱ asuu‑o, ne̱ asuu ke̱bɔ mɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ gya Mosis si. 3 Bamo̱ pɛɛɛ a gyi ateese ne̱ aa le̱e̱ Wuribware̱ se̱ ba‑rɔ‑ɔ.* 4 Bamo̱ pɛɛɛ a nuu nkyu ne̱ ŋ ya le̱e̱ ke̱fo̱re̱‑rɔ to̱ŋ ke̱maa ne̱ baa yɔ‑ɔ. Kase̱ŋtiŋ si, n gye̱ ke̱fo̱re̱‑ɔ ya sa bamo̱ nkyu, amaa Kristoo fɔŋfɔŋ.* 5 Amaa amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa, Wuribware̱ akatɔ mo̱ŋ gyi bamo̱ bwe̱e̱tɔ se̱, amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ bamo̱ ɔke̱maa a wu kpa‑rɔ le̱e̱ kimukee kuŋu mɔ ya kya nno̱ŋ a kuŋu‑o si. 6 Mbe̱yɔmɔ ke̱tɔ ne̱ kaa waa bamo̱‑ɔ i yii ane̱ se̱ fe̱yɛ ane̱ ma kpa atɔ ne̱ a mo̱ŋ bo̱ daŋ‑ɔ, 7 na ane̱ ma suŋ ikisi fe̱yɛ bamo̱‑ɔ. Kake ŋko̱ ne̱ baa seri kisi atɔ ko̱ ne̱ a du fe̱yɛ kakpe̱ŋnyare̱e̱‑ɔ, ne̱ baa suŋ amo̱. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ.

“Ne̱ baa kye̱na gyi, ne̱ baa nuu,

ne̱ ŋkee baa ko̱so̱ ba kyaa ba sa kisi‑o,

na ba soori ba gyi bamo̱ akatɔ.”*

8 Be̱e̱, ane̱ ma waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Isireelii awuye amo̱ a waa‑ɔ. Bamo̱ a waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ se̱‑ɔ, bamo̱ ŋkpe̱ŋ adunyɔ na nsa a wu kake ko̱ŋko̱.* 9 Ane̱ ma tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱ŋ bware, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ a waa, ne̱ Wuribware̱ a suŋ awɔ bo̱ duŋwi duŋwi bamo̱ mɔɔ‑ɔ.* 10 Ane̱ be̱e̱ ane̱ ma kaŋ tɛɛ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ a waa ne̱ Wuribware̱ a suŋ mò̱ mbɔɔ‑ɔ ɔko̱ fe̱yɛ ɔɔ bo̱ mɔɔ bamo̱‑ɔ.

11 Amo̱ pɛɛɛ ne̱ aa waa bamo̱‑ɔ ne̱ Mosis a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ na ane̱ ne̱ ane̱ te mbe̱yɔmɔ‑ɔ ma lɛɛ waa ane̱ŋ a e̱bɔye̱‑ɔ. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ te mbe̱yɔmɔ a kaye̱ mɔ ne̱ ka kpa a ka gye̱ kɛɛ‑ɔ‑rɔ. 12 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mò̱ ne̱ ɔ fa fe̱yɛ ɔ ye̱re̱ keŋkeŋ‑o, na ɔ maa waa bɔye̱‑ɔ, sa se̱ na ɔ ma nya lwee ko̱waa e̱bɔye̱‑rɔ. 13 Saŋ ke̱maa ne̱ Ɔbɔnsam e̱ kyɔ mo̱ne̱‑rɔ a ɔ ke̱e̱‑ɔ bɛɛɛ ase̱ŋ ya to̱ mo̱ne̱, mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ ane̱ŋ a atɔ‑ɔ e̱ to̱ se̱sɛ saŋ ke̱maa. Amaa Wuribware̱ maa laŋŋe̱ mò̱ kanɔ. Ɔ maa sure ase̱ŋ ne̱ a kyɔ mo̱ne̱, ne̱ mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ le̱e̱ amo̱‑rɔ‑ɔ to̱ mo̱ne̱. Wuribware̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ kpa ne̱ mo̱ne̱ e̱ bo̱rɔ se̱ a mo̱nꞌ bo̱ le̱e̱ amo̱‑rɔ‑ɔ. Mfaanɛɛ ne̱ mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ nya kanyite awo̱re̱fɔɔ‑rɔ.

14 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ ako̱so̱bɛɛ timaa, mo̱nꞌ yɔwe̱ ikisi kusuŋ. 15 Ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ nyi ase̱ŋ, amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱nꞌ de̱e̱re̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ‑rɔ sa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱. 16 Ane̱ Kristoo awuye ya gyaŋŋe̱ fe̱yɛ ane̱ gyi ateese ne̱ ba gyi ba nyiŋŋi ane̱ nyaŋpe̱ na mò̱ lowi‑o, ane̱ e̱ taa ko̱to̱re̱nkyu na nta ne̱e̱, ne̱ ane̱ e̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ ane̱ e̱ we̱e̱ se̱. Ne̱ ane̱ ya nuu ke̱mo̱‑rɔ, aa waa ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ pɛɛɛ i nuu Kristoo mbo̱gya‑ɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ane̱ ya ke bodobodoo‑ro ane̱ i gyi, ne̱ a du fe̱yɛ ane̱ pɛɛɛ i gyi Kristoo ko̱yo̱wɔre̱gyi‑o. 17 A le̱e̱ fe̱yɛ bodobodoo ko̱ŋko̱ kpeŋ e̱ bo̱‑rɔ ne̱ ane̱ pɛɛɛ i ke‑ro ngyingyii ngyingyii ane̱ e̱ wo̱. Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, hare̱e̱ ane̱ e̱ kyɔ bwe̱e̱tɔ ne̱e̱ ooo, ane̱ mɔ ane̱ de kanɔ ko̱ŋko̱.

18 Mo̱nꞌ sa a a taa Isireelii awuye bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ. Bamo̱ ya mɔɔ kabo̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱, ne̱ baa wo̱ kiyee‑o, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ pɛɛɛ e̱ waa kanɔ ba suŋ Wuribware̱. Ane̱ŋ‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ aa bamo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana na Wuribware̱ de kanɔ ko̱ŋko̱ ne̱e̱. 19 Mbe̱yɔmɔ, mo̱ne̱ Kristoo awuye ya wo̱ kiyee ne̱ baa mɔɔ sa kisi‑o, a mo̱ŋ bware. Mo̱ ko̱tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ateese bɛɛɛ mbo̱ ne̱ ba mɔɔ ba sa kisi‑o de to̱nɔ aaa? Ne̱ m be̱e̱ mo̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ kisi de ke̱yaale̱ŋ bɛɛɛ ke̱ ke̱e̱ aaa? 20 Daabii! Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ n gye̱ Wuribware̱ bɛɛɛ ikisi ne̱ ikisi asuŋpo̱ e̱ mɔɔ ane̱ŋ a mbo̱‑ɔ ba sa. Ba fa fe̱yɛ ba suŋ ikisi kase̱ŋtiŋ si ne̱e̱. Amaa Ɔbɔnsam na mò̱ kamɛɛ‑rɔ awuye ne̱ ba suŋ. Mbe̱yɔmɔ ma kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ kii Ɔbɔnsam asuŋpo̱. 21 Mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ nuu ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a nta‑ɔ na mo̱nꞌ be̱e̱ nuu Ɔbɔnsam a nta‑ɔ. Mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ gyi ane̱ nyaŋpe̱ a ateese‑o na mo̱nꞌ be̱e̱ gyi Ɔbɔnsam lee‑o. 22 Mo̱ne̱ ya waa ane̱ŋ, mo̱ne̱ e̱ sa a ane̱ nyaŋpe̱ duŋ fwii mo̱ne̱ se̱. Mo̱ne̱ bo̱ le̱ŋ mo̱ne̱ kyɔ mò̱ aaa?

23 Amaa mo̱ne̱ bo̱ko̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ane̱ de kpa fe̱yɛ ane̱ gyi ateese ke̱maa.” To, a gye̱ kase̱ŋtiŋ, amaa n gye̱ ateese ke̱maa kigyi e̱ bo̱ daŋ, n gye̱ ateese ke̱maa kigyi mɔ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ kya bo̱ko̱‑rɔ. 24 Ɔko̱ ma kaŋ waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ daŋ sa mò̱ wo̱re̱‑ɔ. Ɔke̱maa le̱ŋ e̱ye̱e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ kya mò̱ bɛɛko̱‑rɔ‑ɔ. 25 To, mo̱ne̱ de kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ sɔɔ kiyee ne̱ ba fe ke̱gya‑rɔ‑ɔ. Hare̱e̱ atɔ mɔ ase̱ŋ e̱ tɔɔraa mo̱ne̱ gbaa ooo, mo̱ne̱ ma kaŋ bise mfe̱ŋ ne̱ kiyee amo̱ a le̱e̱ ba‑ɔ. 26 A le̱e̱ fe̱yɛ baa kyo̱rɛɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Swe̱e̱re̱ mɔ ne̱ ɔ da‑ɔ, na mò̱ ke̱tɔ ke̱maa mɔ,

Wuribware̱ e̱ bo̱.”*

27 Fe̱yɛ se̱sɛ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ Kristoonyi‑o ya nyiŋŋi fo̱ ateese, ne̱ fo̱ e̱ kpa a fo̱ ya gyi, amo̱ fe̱raa gyi ke̱tɔ ke̱maa ne̱ oo nyiŋŋi fo̱ a fo̱ bo̱ gyi‑o. Hare̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ ateese amo̱ a le̱e̱‑ɔ ase̱ŋ e̱ tɔɔraa fo̱ gbaa ooo, fo̱ ma kaŋ bise mfe̱ŋ ne̱ ateese amo̱ a le̱e̱‑ɔ. 28 Amaa ɔko̱ ya tɔwe̱ gywii fo̱ fe̱yɛ, “Kisi si ateese ne̱e̱,” amo̱ fe̱raa fo̱ ma kaŋ gyi amo̱. 29 N gye̱ mo̱ne̱ kuŋu si ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ. Amaa se̱sɛ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ kisi si ateese ne̱e̱‑ɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ. Fo̱ ya gyi, fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ sa a o lwee e̱bɔye̱‑rɔ. Mo̱ne̱ ɔko̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ i de kpa fe̱yɛ n gyi ke̱tɔ ke̱maa, ne̱ ŋkee nte̱tɔ se̱ ne̱ ɔko̱ e̱ tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ ne̱ a tiri mo̱?” 30 Ɔko̱ be̱e̱ ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ ya sa Wuribware̱ aŋsɛ we̱e̱ ateese ne̱ mo̱ i gyi‑o si, ne̱ ŋkee e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ ɔko̱ ya po̱rɔ mo̱ amo̱ kigyi si, ne̱ a tiri mo̱?”

31 Mo̱ i lee amo̱‑ɔ kanɔ fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ fo̱ e̱ waa‑ɔ, hare̱e̱ fo̱ i gyi ne̱e̱ bɛɛɛ fo̱ i nuu ne̱e̱ bɛɛɛ ke̱tɔ ke̱maa ne̱e̱ ooo, waa na ase̱sɛ nya kyo̱rɔ Wuribware̱. 32 Amaa fo̱ ma kaŋ waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ sa a Yudaa awuye bɛɛɛ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱‑ɔ bɛɛɛ Wuribware̱ asɔre̱e̱ awuye iduŋ fwii fo̱ se̱‑ɔ. 33 Mo̱nꞌ kase̱ mo̱ kakye̱na‑ɔ‑rɔ. Ma kpa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ kya mo̱ wo̱re̱‑rɔ‑ɔ, amaa mo̱ e̱ le̱ŋ e̱ye̱e̱ mo̱ e̱ kpa a ase̱sɛ akatɔ gyi ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ se̱ ne̱e̱, na Wuribware̱ mo̱rɔwe̱ bamo̱.

11

1 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱nꞌ kase̱ mo̱‑rɔ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ e̱ kase̱ Kristoo‑ro‑o.

Ane̱ŋ ne̱ akye̱e̱ waa saŋ ne̱ ba waa asɔre̱e̱‑ɔ

2 Mo̱ne̱ a waa atɔ fe̱yɛ mo̱ne̱ a nyiŋŋi ane̱ŋ ne̱ mo̱ kakye̱na‑rɔ du‑o si, ne̱ mo̱ne̱ a gya abware̱se̱ŋ ke̱kaapo̱ ne̱ mo̱ a kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ se̱. 3 To, mbe̱yɔmɔ bo̱ le̱e̱ akye̱e̱ kuŋu si ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ nu kaase̱ fe̱yɛ, ɔkye̱e̱ kuŋu e̱ gye̱ ɔnyare̱, ne̱ ɔnyare̱ ke̱maa kuŋu gye̱ Kristoo, ne̱ Kristoo kuŋu gye̱ Wuribware̱. 4 Amo̱se̱‑ɔ ɔnyare̱ ke̱maa ne̱ ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ bɛɛɛ ɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ mo̱‑ɔ, ne̱ o de atɔ o buŋ mo̱ fɔŋfɔŋ kuŋu si‑o de ipeere ɔ mɔɔ mò̱ e̱ye̱e̱ ne̱e̱. 5 Ne̱ ɔkye̱e̱ ke̱maa mɔ ne̱ ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ bɛɛɛ ɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ mò̱‑ɔ, ne̱ sɛye̱ mo̱ŋ buŋ mò̱ kuŋu si‑o de ipeere ɔ mɔɔ mò̱ e̱ye̱e̱ ne̱e̱. Mò̱ ya waa amo̱‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔkye̱e̱ ne̱ oo see mò̱ ipwii pɛɛɛ bo̱ twe̱e̱‑ɔ bɔ mò̱. 6 Mò̱ e̱ ma buŋ mò̱ kuŋu si, mo̱nꞌ sa a bo̱ see mò̱ ipwii. Amaa amo̱ a gye̱ apeerese̱ŋ sa ɔkye̱e̱ fe̱yɛ o see mò̱ ipwii‑o si‑o, mo̱nꞌ sa a o buŋ mò̱ kuŋu si.

7 Ke̱tɔ se̱ ne̱ ɔnyare̱ ma buŋ mò̱ kuŋu si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a twe̱e̱ mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ du‑o dɛɛ, na bo̱ bo̱rɔ mò̱ se̱ bo̱ ŋu Wuribware̱ a ke̱dabe̱‑ɔ. Amaa ɔkye̱e̱ ne̱ ba bo̱rɔ se̱ a bo̱ bo̱ ŋu ɔnyare̱‑ɔ ke̱dabe̱. 8 A mo̱ŋ gye̱ fe̱yɛ ɔkye̱e̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱ twe̱e̱ ɔnyare̱, amaa ɔnyare̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ kibowii ne̱ Wuribware̱ a bo̱ twe̱e̱ ɔkye̱e̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ. 9 A be̱e̱ a mo̱ŋ gye̱ fe̱yɛ ɔkye̱e̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ ɔnyare̱. Amaa ɔnyare̱ se̱ ne̱ ɔɔ twe̱e̱ ɔkye̱e̱. 10 Amo̱ katiŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔkye̱e̱ buŋ mò̱ kuŋu si, na a kaapo̱ fe̱yɛ mò̱ kuri de mò̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ, na a kaapo̱ fe̱yɛ ɔ bo̱nyaa Wuribware̱ mbɔɔ. 11 Amaa a mo̱ŋ gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ ke̱pre̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔnyare̱ te na ɔkye̱e̱ mo̱ŋ bo̱ mò̱ ase̱. Ane̱ŋ dɛɛ a mo̱ŋ gye̱ mò̱ ke̱pre̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔkye̱e̱ i te na ɔnyare̱ mo̱ŋ bo̱ mò̱ ase̱. Amo̱‑ɔ dɛɛ a du mfaanɛɛ ne̱e̱, weetee ke̱nana i muri. 12 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔkye̱e̱ a le̱e̱ ɔnyare̱ kayo̱wɔre̱‑rɔ ne̱e̱, amaa ɔkye̱e̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ ko̱we̱ ɔnyare̱. Ne̱ Wuribware̱ e̱ sa bamo̱ pɛɛɛ ŋkpa.

13 Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ a de̱e̱re̱‑ɔ, a bware fe̱yɛ ɔkye̱e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, na ɔ mo̱ŋ taa sɛye̱ bo̱ bo̱ŋ mò̱ kuŋu si aaa? 14-15 A mo̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ to̱ŋ ke̱maa‑ɔ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ a gye̱ ipeere bo̱ sa ɔnyare̱ fe̱yɛ mo̱ a de ipwii so̱swe̱e̱ aaa? Amaa ɔkye̱e̱ i de ipwii so̱swe̱e̱, a sa ne̱ ɔ waa daŋ, n gye̱ ane̱ŋ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Wuribware̱ a sa ɔkye̱e̱ ipwii ne̱e̱ fe̱yɛ i kii mò̱ kyiimu. 16 Amaa ɔko̱ e̱ kpa a o gyiiri amo̱‑ɔ ikii fe̱raa, mo̱ e̱ be̱ŋŋaa se̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ akye̱e̱ kibuŋ aŋu si‑o gye̱ ane̱ ananatɔ ne̱e̱, ne̱ Wuribware̱ asɔre̱e̱ awuye gya se̱.

Ane̱ nyaŋpe̱ a ateese ne̱ ba gyaŋŋe̱ ba gyi ba nyiŋŋi mò̱‑ɔ ase̱ŋ

(Matiyo 26.26–28; Maak 14.22–24; Lukas 22.17–20)

17 Mbe̱yɔmɔ ase̱ŋ ko̱ be̱e̱ a bo̱‑rɔ, ne̱ n de a n tɔwe̱ gywii mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ gyaŋŋe̱ asɔre̱e̱‑rɔ‑ɔ maa sa ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɔ mo̱ne̱. Kase̱ŋtiŋ, mo̱ne̱ e̱ waa atɔ bɔye̱ mo̱ne̱ kyo̱ŋ kitimaa. 18 Ke̱mo̱ ne̱ ke̱ gye̱ ŋkpɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ a nu fe̱yɛ mo̱ne̱ ya yɔ asɔre̱e̱, mo̱ne̱ i ke‑ro ntuŋ si ntuŋ si mo̱ne̱ wo̱re̱ wo̱re̱ ne̱e̱. A du fe̱yɛ amo̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ. 19 Mo̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ i gyi fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ ikii ba mo̱ne̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ, na e̱ taare̱ sa a ɔke̱maa ŋu bamo̱ ne̱ bamo̱ lee gye̱ kase̱ŋtiŋ, na bamo̱ ne̱ bamo̱ lee mo̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ‑o. 20 To, mo̱ne̱ ya gyaŋŋe̱ mo̱ne̱ i gyi ane̱ nyaŋpe̱ a ateese‑o, mo̱nꞌ nyiŋŋi mò̱ ne̱ mo̱ne̱ i gyi mò̱ ateese‑o. 21 Amaa mo̱ne̱ fe̱raa mo̱ne̱ ya gyaŋŋe̱, mo̱ne̱ ɔke̱maa i gyi mò̱ wo̱re̱ ne̱e̱. Na mo̱ne̱ bo̱ko̱ mɔ e̱ bwe̱e̱, na mo̱ne̱ bo̱ko̱ mɔ te na ako̱ŋ de bamo̱. 22 Abaa! Mo̱ne̱ mo̱ŋ de mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ e̱lɔŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kye̱na‑rɔ, na mo̱nꞌ gyi, na mo̱nꞌ nuu pwɛɛ na mo̱nꞌ dɛɛ yɔ asɔre̱e̱‑ɔ ɔɔɔ? Mfaanɛɛ‑ɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a maa bu Wuribware̱ asɔre̱e̱ agyi ne̱ bo̱ gye̱ atiripo̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ maa bu Wuribware̱ asɔre̱e̱. E̱me̱ne̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ ase̱ŋ a n gywii mo̱ne̱‑ɔ ne̱e̱? N kyo̱rɔ mo̱ne̱ aaa? Ma kyo̱rɔ mo̱ne̱, daa!

23 To, ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu fɔŋfɔŋ ase̱ ne̱ mo̱ a nya abware̱se̱ŋ ke̱kaapo̱ mɔ le̱e̱, ne̱ mo̱ a kyɔ tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a gyi bodobodoo kanye ko̱ ne̱ Yudas Kariyotinyi a gyi mò̱ kidiburo‑o. 24 Ne̱ ɔɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ, ne̱ ɔɔ te̱ŋŋe̱ bodobodoo‑o‑ro tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ ko̱yo̱wɔre̱gyi ne̱ n de mo̱ e̱ sa mo̱ne̱‑ɔ ne̱e̱, na mo̱nꞌ de̱e̱ bo̱ nyiŋŋi mo̱.” 25 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱, bamo̱ a gyi lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ taa nta ko̱to̱re̱nkyu bo̱rɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ko̱to̱re̱nkyu na nta mɔ ye̱re̱ bo̱ sa e̱taŋ po̱pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ e̱ ba mo̱ mbo̱gya a ɔ bo̱ tii e̱mo̱ kanɔ‑ɔ ne̱e̱. Saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ ya gyaŋŋe̱ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ nuu mmo̱, mo̱nꞌ waa ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ waa mbe̱yɔmɔ‑ɔ, na mo̱nꞌ bo̱ nyiŋŋi mo̱.” 26 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ ya gyaŋŋe̱ a mo̱nꞌ gyi bodobodoo mɔ, na mo̱nꞌ nuu nta mɔ, mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ne̱ gywii abɛɛ ke̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ a wu‑o ne̱e̱. Na mo̱nꞌ de̱e̱ waa ane̱ŋ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ ɔ be̱e̱ o kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ.

27 Amo̱‑ɔ se̱‑ɔ fo̱ko̱ ne̱ fo̱ ya gyi ane̱ nyaŋpe̱ bodobodoo nuu mò̱ nta‑ɔ katɔmaabu‑ro, amo̱ fe̱raa ɔ waa bɔye̱ ɔ bo̱ kye ane̱ nyaŋpe̱ ko̱yo̱wɔre̱gyi na mò̱ mbo̱gya‑ɔ ne̱e̱. 28 Pwɛɛ na ɔko̱ bo̱ gyi ane̱ŋ a bodobodoo amo̱, na o nuu nta amo̱‑ɔ, amo̱‑ɔ ɔ gye̱ ŋkpɛɛ de̱e̱re̱ mò̱ fɔŋfɔŋ kakpo̱nɔ‑rɔ ke̱e̱. 29 Ɔko̱ ya wo̱ ane̱ŋ a bodobodoo‑o, ne̱ oo nuu ane̱ŋ a nta‑ɔ, ne̱ ɔ mo̱ŋ nu kaase̱ fe̱yɛ a ye̱re̱ bo̱ sa Kristoo ko̱yo̱wɔre̱gyi ne̱e̱, amo̱ fe̱raa ɔ sa ne̱ Wuribware̱ i bu mò̱ ke̱pɔ. 30 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ mo̱ne̱‑rɔ bwe̱e̱tɔ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ, ne̱ ba lɔ, ne̱ bamo̱ bo̱ko̱ gbaa a wu. 31 Amaa ane̱ ya ŋu ane̱ aŋu‑ro na ŋkpo̱nɔ‑rɔ pwɛɛ ne̱ ane̱ e̱ dɛɛ yɔ ane̱ nyaŋpe̱ a ateese kigyi‑o‑ro, amo̱ fe̱raa Wuribware̱ mo̱ŋ de kpa ne̱ ɔ ye̱re̱ se̱ a ɔ bo̱ bu ane̱ ke̱pɔ‑ɔ. 32 Amaa amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ o bu ane̱ ke̱pɔ, na o gyiiri ane̱ ke̱se̱bɔ mbe̱yɔmɔ, a du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ be̱ra ane̱, na ane̱ ma tii ke̱pɔ kibu na ke̱se̱bɔgyiiri ne̱ ɔ sa a kaye̱‑rɔ ase̱sɛ e̱bɔye̱ awaapo̱ i ŋu‑o si, saŋ ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ gyi ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ.

33 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ ya bo̱ gyaŋŋe̱ a mo̱nꞌ gyi ane̱ nyaŋpe̱ a ateese‑o, mo̱nꞌ de̱e̱ kpa abɛɛ ŋu pwɛɛ na mo̱nꞌ dɛɛ gyi ateese‑o. 34 Ako̱ŋ i de ɔko̱, mo̱nꞌ sa a ɔ gye̱ ŋkpɛɛ gyi mò̱ lɔŋ‑nɔ pwɛɛ. N gye̱ ane̱ŋ, Wuribware̱ i bu mo̱ne̱ ke̱pɔ.

Bo̱ le̱e̱ ase̱ŋ ne̱ a saŋ, ne̱ mo̱ne̱ a bise mo̱ amo̱‑rɔ‑ɔ, mo̱ ya ba mo̱ e̱ sa mo̱ne̱ amo̱ se̱ mbraa.

12

Aketɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o i ke‑o ase̱ŋ

1 Mbe̱yɔmɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, n de ase̱ŋ ko̱ a n tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ bo̱ le̱e̱ aketɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o i ke‑o kuŋu si. 2 Mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ pwɛɛ ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ kii Kristoo awuye‑o, atɔ ko̱ e̱ yaa mo̱ne̱ ikisi ase̱ saŋ ke̱maa, ne̱ mo̱ne̱ i suŋ e̱mo̱. Amaa mo̱ne̱ mo̱ŋ nu ase̱ŋ ke̱maa le̱e̱ e̱mo̱ ase̱. 3 M be̱e̱ mo̱ e̱ kpa a ŋ kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱, ɔko̱ ya tɔwe̱ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ, mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ ŋu mfe̱ŋ ne̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱ le̱e̱‑ɔ. Se̱sɛ ya da Yeesuu yii, n gye̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ya sa ne̱ ɔɔ sa se̱ŋsa. Amaa se̱sɛ‑ɔ ya tɔwe̱ ɛ, “Yeesuu gye̱ mo̱ nyaŋpe̱ ne̱e̱” fe̱raa, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ya sa ne̱ ɔɔ sa mfaanɛɛ a se̱ŋsa‑ɔ.

4 Mbe̱yɔmɔ aketɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o i ke‑o bo̱‑rɔ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱, amaa amo̱ pɛɛɛ mɔ a le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o dɛɛ ase̱ ne̱e̱. 5 Asuŋ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ bo̱ asɔre̱e̱‑rɔ ne̱ Kristoo awuye e̱ waa, amaa nyaŋpe̱ ko̱ŋko̱ ne̱ ba suŋ ba sa. Mò̱ e̱ gye̱ Kristoo. 6 Ɔke̱maa naa kpa e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ se̱ o de aketɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ke mò̱‑ɔ o de o suŋ ɔ sa Wuribware̱. Amaa Wuribware̱ ko̱ŋko̱‑ɔ dɛɛ ya sa bamo̱ ɔke̱maa na atɔ ne̱ o nyi e̱waa‑ɔ. 7 Mbe̱yɔmɔ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a sa mmo̱‑ɔ bɛɛɛ mmo̱‑ɔ, a bware bo̱ sa ane̱ pɛɛɛ. 8 Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ sa se̱sɛ ko̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ ɔ taare̱ a o nu atɔ ne̱ Wuribware̱ a bo̱ kwe̱e̱rɔ bo̱ko̱ se̱‑ɔ kaase̱, na ɔ kaapo̱ amo̱‑rɔ. Ɔko̱ mɔ, ɔ sa mò̱ ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ o ŋu kase̱ŋtiŋ‑o, na ɔ kaapo̱ kamo̱‑rɔ. 9 Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o dɛɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa ne̱ bo̱ko̱ e̱ kɔɔre̱ ba gyi ke̱baŋse̱, ne̱ bo̱ko̱ mɔ, ɔ sa ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ bo̱ bo̱ kya alɔpo̱. 10 Bo̱ko̱ mɔ, Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ sa bamo̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ bo̱ de ba waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ. Bo̱ko̱ mɔ, ɔ sa ke̱yaale̱ŋ ne̱ bo̱ de ba tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ bamo̱‑ɔ. Bo̱ko̱ mɔ, Wuribware̱ e̱ sa bamo̱ mò̱ kufwiiŋe fe̱yɛ bo̱ bo̱ pini fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o bɛɛɛ kagyaa e̱ gye̱ ne̱ ka te ɔko̱ se̱. Bo̱ko̱ mɔ, ɔ sa bamo̱ ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ bo̱ sa se̱ŋsa ko̱ ne̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ. Bo̱ko̱ mɔ, ɔ sa bamo̱ ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ bo̱ bo̱ kaapo̱ ane̱ŋ a se̱ŋsa‑ɔ kaase̱. 11 Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o dɛɛ e̱ gye̱ ne̱ o de bamo̱ o suŋ asuŋ, ne̱ o ke ɔke̱maa mò̱ aketɔ ne̱ ɔ bo̱ waa asuŋ sa Wuribware̱‑ɔ.

Kayo̱wɔre̱ a ke‑ro ke‑ro bwe̱e̱tɔ

12 N taa fe̱yɛ nyiŋkpasɛ kayo̱wɔre̱ a ke‑ro ke‑ro bwe̱e̱tɔ, amaa kamo̱ pɛɛɛ mɔ gye̱ kayo̱wɔre̱ ko̱ŋko̱‑ɔ dɛɛ ne̱e̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Kristoo asɔre̱e̱‑ɔ a ke‑ro ke‑ro bwe̱e̱tɔ, amaa amo̱ pɛɛɛ mɔ gye̱ ako̱ŋko̱ ne̱e̱. 13 Ane̱ Kristoo awuye dɛɛ ne̱ saŋ ne̱ baa bɔ ane̱ asuu‑o, baa bɔ ane̱ bo̱ waa kayo̱wɔre̱ ko̱ŋko̱‑rɔ. A mo̱ŋ tiri fe̱yɛ ane̱ gye̱ Yudaa awuye bɛɛɛ ane̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye, anya bɛɛɛ agyi, ane̱ a kɔɔre̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe ko̱ŋko̱‑ɔ dɛɛ ne̱e̱ waa ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ.

14 Nyiŋkpasɛ kayo̱wɔre̱ mo̱ŋ gye̱ ko̱ko̱ŋko̱, kaa ke‑ro ke‑ro ne̱e̱. 15 Fe̱yɛ ke̱yaapapaa ya tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ a mo̱ŋ gye̱ ke̱sare̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ŋ tii kayo̱wɔre̱‑ɔ se̱,” e̱me̱ne̱ ne̱ mò̱ ko̱tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ e̱ sa a a waa kase̱ŋtiŋ? 16 Bɛɛɛ ke̱se̱bɔ ya tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ a mo̱ŋ gye̱ ke̱katɔ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ŋ tii kayo̱wɔre̱‑ɔ se̱,” e̱me̱ne̱ ne̱ mò̱ ko̱tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ e̱ sa a a waa kase̱ŋtiŋ? 17 Fe̱yɛ kayo̱wɔre̱‑ɔ pɛɛɛ gye̱ ke̱katɔ ne̱e̱‑ɔ, weetee e̱me̱ne̱ ne̱ ka waa a ka nu ke̱tɔ ke̱maa? Ne̱ kayo̱wɔre̱‑ɔ pɛɛɛ gye̱ ke̱se̱bɔ ne̱e̱, weetee e̱me̱ne̱ ne̱ ka waa a ka nu sɔ? 18 Amaa kase̱ŋtiŋ si Wuribware̱ ya ba kayo̱wɔre̱‑ɔ ke̱be̱gya ke̱maa bo̱ kye̱na kamo̱ kye̱nakpa mò̱ ke̱pre̱ se̱. 19-20 Kayo̱wɔre̱ ne̱ ka de ke̱be̱gya ko̱ŋko̱ wo̱re̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ kayo̱wɔre̱ ne̱e̱, amaa abe̱gya abe̱gya e̱ gye̱ ne̱ a tii abɛɛ se̱, ne̱ a waa kayo̱wɔre̱ mumwii. 21 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ke̱katɔ maa taare̱ a ke̱ tɔwe̱ gywii ke̱sare̱e̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ase̱ŋ mo̱ŋ tiri mo̱.” Ne̱ kuŋu maa taare̱ a ke̱ tɔwe̱ gywii ayaapapaa fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ase̱ŋ mo̱ŋ tiri mo̱.”

22 Amo̱se̱‑ɔ fo̱ ya de̱e̱re̱, fo̱ i ŋu fe̱yɛ ane̱ maa taare̱ a ane̱ kye̱na, na ane̱ kayo̱wɔre̱ abe̱gya abe̱gya ne̱ a mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ te ane̱ se̱. 23 Kase̱ŋtiŋ si kayo̱wɔre̱ abe̱gya abe̱gya amo̱ ne̱ ane̱ de̱e̱re̱ se̱ nɛɛnɛɛ. Ane̱ kayo̱wɔre̱ mfe̱ŋ ne̱ ipeere si a mo̱ŋ da kawu‑o ne̱ ane̱ i bu bwe̱e̱tɔ. 24 Amaa ane̱ kayo̱wɔre̱ mfe̱ŋ ne̱ a bo̱ daŋ ke̱de̱e̱re̱‑ɔ ase̱ŋ mo̱ŋ tiri ane̱ bwe̱e̱tɔ. Wuribware̱ a ba kayo̱wɔre̱ abe̱gya abe̱gya bo̱ kya abɛɛ se̱ kpa ko̱ se̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ bu kayo̱wɔre̱ abe̱gya ko̱ ne̱ a mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ bwe̱e̱tɔ. 25 Ɔɔ waa amo̱‑ɔ ne̱e̱ a kayo̱wɔre̱ nya waa kanɔ ko̱ŋko̱, na kayo̱wɔre̱ ke̱be̱gya ke̱maa nya de̱e̱re̱ kamo̱ bɛɛko̱ se̱. 26 Kayo̱wɔre̱ ke̱be̱gya ko̱ i ŋu ase̱ŋ, amɔ abe̱gya ne̱ a saŋ‑ɔ pɛɛɛ i ŋu ase̱ŋ ne̱e̱. Fe̱yɛ bamo̱ ya kyo̱rɔ kayo̱wɔre̱‑ɔ ke̱be̱gya ko̱, amɔ abe̱gya ne̱ aa saŋ‑ɔ pɛɛɛ akatɔ a gyi.

27 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ du‑o ne̱e̱. Mo̱ne̱ pɛɛɛ a tii abɛɛ se̱ mo̱ne̱ gye̱ Kristoo kayo̱wɔre̱ ne̱e̱, ne̱ ɔke̱maa gye̱ kamo̱ ke̱be̱gya ko̱. Ane̱ŋ a kayo̱wɔre̱‑ɔ e̱ gye̱ asɔre̱e̱‑ɔ. 28 Asɔre̱e̱‑rɔ Wuribware̱ a lee ase̱sɛ bo̱ gya abɛɛ se̱ nɛɛnɛɛ ne̱e̱. Bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ ŋkpɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱, bamo̱ ne̱ bo̱ gya se̱ nyɔse̱po̱‑ɔ e̱ gye̱ akyaamɛɛ, asase̱po̱‑ɔ e̱ gye̱ akaapo̱po̱, bo̱ko̱ mɔ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ ba waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ‑ɔ, bo̱ko̱ mɔ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ ba kya alɔpo̱‑ɔ, bo̱ko̱ mɔ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ ba kya bo̱ko̱‑rɔ‑ɔ, bo̱ko̱ mɔ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ ba de̱e̱re̱ ase̱ŋ ne̱ a bo̱ asɔre̱e̱‑rɔ se̱ kake ke̱maa‑ɔ, bo̱ko̱ mɔ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ de ke̱yaale̱ŋ a bo̱ sa se̱ŋsa ko̱ ne̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ. 29-30 N gye̱ ɔke̱maa e̱ gye̱ mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ bɛɛɛ mò̱ kyaamɛɛ bɛɛɛ mò̱ ɔkaapo̱po̱. N gye̱ ɔke̱maa e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ, bɛɛɛ ɔ kya alɔpo̱, bɛɛɛ ɔ sa se̱ŋsa ko̱ ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ. N gye̱ ɔke̱maa e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ kaapo̱ ane̱ŋ a se̱ŋsa‑ɔ kaase̱. 31 Amo̱ e̱ gye̱ ane̱ŋ gbaa ooo, a bware fe̱yɛ ɔke̱maa ko̱re̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o fe̱yɛ ɔ sa mò̱ aketɔ mɔ‑rɔ ke̱mo̱ ne̱ ki tiri bwe̱e̱tɔ‑ɔ.

Mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ kpa a ŋ kaapo̱ mo̱ne̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ daŋ ko̱ kyɔ amo̱ pɛɛɛ‑ɔ.

13

Ane̱ŋ ne̱ ane̱ kpa abɛɛ‑ɔ

1 Hare̱e̱ mo̱ i de ke̱yaale̱ŋ e̱se̱ŋsa ke̱sa‑rɔ ne̱ a gye̱ ase̱sɛ lee,

bɛɛɛ Wuribware̱ mbɔɔ ne̱ bo̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ lee ne̱e̱ ooo,

ne̱ mo̱ e̱ ma kpa mo̱ bɛɛko̱ ase̱ŋ,

n du ne̱e̱ fe̱yɛ aŋko̱re̱ kpaŋkpaŋ ne̱ o de e̱lawo̱‑ɔ.

2 Mo̱ i de ke̱yaale̱ŋ a m bo̱ tɔwe̱

ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ mo̱‑ɔ,

ne̱ mo̱ i nu atɔ ne̱ Wuribware̱ a taa

bo̱ kwe̱e̱rɔ bo̱ko̱ se̱‑ɔ kaase̱,

ne̱ mo̱ ko̱kɔɔre̱gyi kyɔ, hare̱e̱ gbaa

mo̱ e̱ taare̱ a n sa a ke̱be̱e̱

ko̱so̱ le̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ ke̱ dɛɛ ke̱ ye̱re̱‑ɔ,

ne̱ mo̱ e̱ ma kpa mo̱ bɛɛko̱ ase̱ŋ,

amo̱ fe̱raa mo̱ŋ gye̱ sɛye̱.

3 Hare̱e̱ gbaa mo̱ ya swii mo̱ ate̱tɔmo̱ŋta

pɛɛɛ bo̱ ke atiripo̱,

bɛɛɛ mo̱ a sa ne̱ baa kywɛɛ mo̱ de̱e̱kpa‑rɔ mɔɔ,

amo̱ fe̱raa mo̱ŋ nya sɛye̱.

4 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa mò̱ bɛɛko̱ ase̱ŋ‑ɔ

de kanyite, ne̱ ɔ be̱e̱ o bware.

Ɔ maa ka ko̱kwe̱e̱,

ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ maa kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱.

5 Ɔ mo̱ŋ de akatɔle̱ŋ,

ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ maa saare̱ bo̱ko̱.

Ɔ maa ye̱re̱ bo̱ko̱ fe̱yɛ bo̱ waa ke̱tɔ ne̱ ɔ kpa‑ɔ.

Mò̱ duŋ maa fwii, ne̱ ɔ mo̱ŋ de ɔko̱ do̱ŋdaa.

6 A mo̱ŋ bo̱ mò̱ kɔne̱ fe̱yɛ se̱sɛ a waa bɔye̱‑ɔ,

amaa se̱sɛ ya waa itimaa fe̱raa, a bo̱ mò̱ kɔne̱.

7 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa mò̱ bɛɛko̱ ase̱ŋ‑ɔ

i nyite mò̱ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ.

Ɔ kɔɔre̱ mò̱ bɛɛko̱ o gyi atɔ ke̱maa‑rɔ.

O de mò̱ te̱maa‑rɔ fe̱yɛ mò̱ bɛɛko̱ ma waa

ke̱tɔ ne̱ ke̱ mo̱ŋ bo̱ daŋ‑ɔ,

ne̱ mò̱ kanyite‑o mo̱ŋ de kɛɛ.

8 Ke̱kpa maa lo̱we̱, ke̱kpa mo̱ŋ de kɛɛ.

Amaa ke̱yaale̱ŋ ne̱ bo̱ de ba tɔwe̱

ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ bamo̱‑ɔ,

na ke̱yaale̱ŋ ne̱ bo̱ de ba sa se̱ŋsa ko̱

ne̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ kɛɛ.

Ane̱ kanyiase̱ŋ pɛɛɛ e̱ kyo̱ŋ.

9 Ane̱ maa taare̱ a ane̱ gyii ke̱tɔ ke̱maa mbe̱yɔmɔ.

Ane̱ maa taare̱ a ane̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ ba‑ɔ pɛɛɛ.

10 Amaa kake nsiŋ ne̱ ane̱ i ŋu mò̱

ne̱ ɔ bo̱ daŋ ɔ kyo̱ŋ ke̱tɔ ke̱maa‑ɔ ke̱ba‑ɔ,

kake nsiŋ amo̱ ke̱tɔ ke̱maa

ne̱ ke̱ mo̱ŋ bo̱ daŋ kyɛɛkyɛɛ‑ɔ e̱ lo̱we̱.

11 Mo̱ a gye̱ keegyi‑o, mo̱ se̱ŋsa na mo̱ mfɛɛre̱

na ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ fa m bɔ atɔ se̱‑ɔ

gye̱ keegyi lee ne̱e̱,

amaa mo̱ a bo̱ kii ke̱yaafɔre̱‑ɔ,

mo̱ a yɔwe̱ ayaagyise̱ŋ‑ɔ.

12 Kaye̱ mɔ‑rɔ atɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ mbo̱re̱ŋ‑ɔ.

A du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a de̱e̱re̱ diki

ne̱ ɔ mo̱ŋ ke̱e̱‑rɔ nɛɛnɛɛ‑ɔ.

Amaa kake nsiŋ ne̱ Yeesuu e̱ ba‑ɔ,

ane̱ i ŋu mò̱ akatɔ‑rɔ.

Ke̱tɔ ne̱ ŋ nyi mbe̱yɔmɔ‑ɔ gye̱ kafwe̱e̱ ko̱ ne̱e̱.

Amaa kake nsi amo̱‑ɔ mo̱ i gyii ke̱tɔ ke̱maa,

fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ nyi mo̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ.

13 Aketɔ pɛɛɛ e̱ kyo̱ŋ, amɔ aketɔ asa kpeŋ,

amo̱ e̱ gye̱ ko̱kɔɔre̱gyi na te̱maa na ke̱kpa.

Amaa amo̱ asa‑rɔ,

ke̱mo̱ ne̱ ke̱ gye̱ bre̱sɛ‑ɔ e̱ gye̱ ke̱kpa.

14

E̱se̱ŋsa ne̱ ɔko̱ maa nu kaase̱‑ɔ

1 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱ keŋkeŋ, na mo̱nꞌ nya ke̱kpa mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. Amaa ke̱tɔ ne̱ ki tii si, ne̱ mo̱nꞌ buwi kpa‑ɔ e̱ gye̱ aketɔ ne̱ a le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o ase̱‑ɔ. Ke̱yaale̱ŋ ne̱ mo̱nꞌ buwi kpa aketɔ‑rɔ pɛɛɛ e̱ gye̱ aketɔ ne̱ bo̱ de ba tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa a o lee bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ‑ɔ. 2 Ɔko̱ ne̱ ɔ sa se̱ŋsa ko̱ ne̱ ɔ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ maa sa o gywii ase̱sɛ ne̱e̱. Ɔ sa o gywii Wuribware̱ ne̱e̱. Ɔko̱ maa nu ke̱tɔ ne̱ ɔ tɔwe̱‑ɔ kaase̱. Ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ kwe̱e̱rɔsɛ ne̱ aa le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o ase̱‑ɔ ne̱e̱, amaa ɔ maa nu amo̱ kaase̱. 3 Amaa ɔko̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ mò̱‑ɔ e̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ oo ŋu‑o o gywii ase̱sɛ ne̱e̱. Ne̱ a kya bamo̱‑rɔ, ne̱ ba kɔɔre̱ ba gyi bwe̱e̱tɔ, ne̱ a sa bamo̱ ŋkpo̱nɔkya. 4 Ɔko̱ ne̱ ɔ sa se̱ŋsa ko̱ ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ e̱ kya mò̱ wo̱re̱ e̱ye̱e̱‑rɔ ne̱e̱. Amaa ɔko̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ e̱ kya mò̱ bɛɛko̱‑ana asɔre̱e̱ agyi‑ro ne̱e̱. 5 Mo̱ e̱ yo̱rɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔke̱maa taare̱ sa se̱ŋsa ko̱ ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ. Amaa a bware fe̱yɛ mo̱ne̱ de ke̱yaale̱ŋ ne̱ bo̱ de ba tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ bamo̱‑ɔ. Ɔko̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ mò̱‑ɔ kyɔ ɔko̱ ne̱ ɔ sa se̱ŋsa ko̱ ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ, amɔ Wuribware̱ a be̱e̱ sa mò̱ ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ ɔ bo̱ kaapo̱ ke̱tɔ ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ e̱ tɔwe̱‑ɔ‑rɔ gywii ase̱sɛ. Mò̱ e̱ taare̱ a ɔ waa amo̱ fe̱raa, ɔ kya mò̱ bɛɛko̱‑ana asɔre̱e̱ agyi‑o‑ro.

6 Mbe̱yɔmɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ ya ba mo̱ne̱ ase̱, ne̱ mo̱ e̱ sa se̱ŋsa ko̱ ne̱ mo̱ fɔŋfɔŋ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ mo̱ i gywii mo̱ne̱, ntɔ to̱nɔ gbaa ne̱ mo̱ne̱ e̱ nya a mo̱nꞌ le̱e̱ mo̱ ase̱? A maa taare̱ a a sa mo̱ne̱ sɛye̱ pɛɛɛ, amɔ mo̱ a tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ mo̱‑ɔ, bɛɛɛ mo̱ a ba kanyiase̱ŋ ne̱ ɔɔ sa mo̱‑ɔ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ. 7 Mo̱nꞌ sa a ane̱ taa fe̱yɛ ate̱tɔmo̱ŋta ne̱ a mo̱ŋ de ŋkpa‑ɔ fe̱yɛ ko̱kɔye̱tiŋ bɛɛɛ kabe̱re̱ mfaanɛɛ. Bamo̱ e̱ mo̱ŋ da ko̱kɔye̱tiŋ‑o si nɛɛnɛɛ, nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a o pini fe̱yɛ kiliŋ mɔ ne̱ bo̱ de ke̱mo̱ ba waa‑ɔ ne̱e̱? 8 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔ fo̱re̱ ke̱naa‑rɔ kabe̱re̱‑ɔ e̱ mo̱ŋ fo̱re̱ kamo̱ nɛɛnɛɛ, e̱me̱ne̱ ne̱ ɔko̱ mɔ e̱ waa na o nu kaase̱ waa siraa na ɔ yɔ ke̱naa‑ɔ‑rɔ‑ɔ ne̱e̱? 9 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ du. Mo̱ne̱ ya sa se̱ŋsa ko̱ ne̱ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ, e̱me̱ne̱ ne̱ ba waa a bo̱ nu ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ kaase̱? Mo̱ne̱ gye̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ sa se̱ŋsa mo̱ne̱ i gywii afwii ne̱e̱. 10 Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ e̱se̱ŋsa bwe̱e̱tɔ bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ, ne̱ e̱mo̱ pɛɛɛ de kaase̱. 11 Amaa mo̱ e̱ ma nu ɔko̱ se̱ŋsa, mo̱ aa mò̱ a kii afɔ abɛɛ ase̱ ne̱e̱. 12 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ a du mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ ase̱. Mo̱ne̱ a de wɔre̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ nya aketɔ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ a mo̱nꞌ le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o ase̱‑ɔ, mo̱nꞌ buwi kpa amo̱ ne̱ a kya asɔre̱e̱ agyi‑o‑ro, na bo̱ nya ko̱kɔɔre̱gyi bwe̱e̱tɔ‑ɔ. 13 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ɔko̱ ne̱ ɔ sa se̱ŋsa ko̱ ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ ɔ sa mò̱ ke̱yaale̱ŋ, na ɔ bo̱ kaapo̱ ke̱tɔ ne̱ ɔ tɔwe̱‑ɔ kaase̱. 14 Mo̱ ya ba se̱ŋsa ne̱ ma nu mò̱‑rɔ‑ɔ bo̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ wo̱re̱ ne̱e̱. Amaa mo̱ mfɛɛre̱‑rɔ fe̱raa sɛye̱ mo̱ŋ te‑ro. 15 Nte̱tɔ ne̱ ŋ waa? Mo̱ e̱ ba mo̱ kakpo̱nɔ na mo̱ mfɛɛre̱ a m bo̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, na m ba mo̱ kakpo̱nɔ na mo̱ mfɛɛre̱ bo̱ waa iliŋ. 16 Fo̱ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ se̱ŋsa ko̱ ne̱ mo̱ne̱ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ fo̱ ya sa Wuribware̱ aŋsɛ, e̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ bɛɛko̱‑ana asɔre̱e̱ agyi ne̱ fo̱ aa bamo̱ i suŋ‑o e̱ waa a bo̱ ŋu tɔwe̱ fe̱yɛ “Amɛye̱” we̱e̱ ase̱ŋ ne̱ fo̱ a tɔwe̱‑ɔ se̱? Kpa ko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ba taare̱ a bo̱ ye̱re̱ mò̱ se̱ gyii ke̱mo̱ ne̱ fo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ. 17 Hare̱e̱ gbaa fo̱ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, ne̱ fo̱ a sa aŋsɛ nɛɛnɛɛ, fo̱ se̱ŋsa‑ɔ mo̱ŋ kya fo̱ bɛɛko̱‑ana asɔre̱e̱ agyi‑o‑ro.

18 Mo̱ e̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ fe̱yɛ mo̱ e̱ sa se̱ŋsa ko̱ ne̱ mo̱ fɔŋfɔŋ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ iluwi bwe̱e̱tɔ n kyɔ mo̱ne̱ ɔke̱maa. 19 Amaa mo̱ ya ba asɔre̱e̱‑rɔ bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋkpare̱gyi anuu le̱e̱ mo̱ mfɛɛre̱‑rɔ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ atɔ, a bɔ fe̱yɛ mo̱ a sa ase̱ŋkpare̱gyi ŋkpe̱ŋ kanɔ ŋko̱ ne̱ mo̱ aa mo̱ne̱ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ. 20 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ ma lɛɛ fa ase̱ŋ amo̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a gye̱ ŋyaagyi‑o, amaa mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ kanyiase̱ŋ waa fe̱yɛ abre̱sɛ lee‑o. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa ooo, mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ ke̱fa mfɛɛre̱ bɔye̱ waa kafwe̱e̱ fe̱yɛ ŋyaagyi ngyingyii lee‑o. 21 Abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ, baa kyo̱rɛɛ fe̱yɛ,

“Wuribware̱ yɛ, ‘Mo̱ e̱ sa a afɔ ne̱ ba le̱e̱ ke̱fɔ‑ɔ

ba bamo̱ fɔŋfɔŋ se̱ŋsa bo̱ tɔwe̱ mo̱ ase̱ŋ gywii mo̱ ase̱sɛ.

Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa ooo, bo̱ maa nu mo̱ ase̱ŋ.’ ”*

22 Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ de bamo̱ ne̱ ba sa se̱ŋsa ne̱ ɔko̱ maa nu kaase̱‑ɔ o yii bamo̱ ne̱ baa kine kunu Wuribware̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱. Amaa Wuribware̱ de bamo̱ ne̱ ba tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ bamo̱‑ɔ ɔ kya bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ ba gyi‑o‑ro. 23 Amaa mo̱ne̱ asɔre̱e̱ agyi ya gyaŋŋe̱ mo̱ne̱ e̱ waa asɔre̱e̱, ne̱ mo̱ne̱ pɛɛɛ e̱ sa e̱se̱ŋsa ne̱ mo̱ne̱ ɔko̱ maa nu e̱mo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ asɔre̱e̱ kigyi‑o ya bo̱ lweero, ne̱ o nu ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ sa e̱se̱ŋsa ne̱ mo̱ne̱ maa nu e̱mo̱‑rɔ‑ɔ, ɔ maa fa fe̱yɛ mo̱ne̱ pɛɛɛ e̱ lɔ e̱bo̱ŋ ne̱e̱ e̱e̱e̱? 24 Amaa ne̱ mo̱ne̱ ɔke̱maa e̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ, ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ asɔre̱e̱ kigyi‑o ya lweero, ne̱ o nu ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ kaase̱, mo̱ne̱ ase̱ŋkpare̱gyi e̱ kaapo̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ e̱bɔye̱ ɔwaapo̱ ne̱e̱. Na ke̱tɔ ne̱ ɔke̱maa e̱ tɔwe̱‑ɔ sa a o nu mò̱ e̱ye̱e̱, na o ŋu mò̱ bɔye̱ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ. 25 Na mò̱ mfɛɛre̱ ne̱ ŋ kwe̱e̱rɔ‑ɔ lee mmo̱ e̱ye̱e̱ kawu. Na o kpuni aŋurii suŋ Wuribware̱, ŋkee o lee kanɔ‑rɔ a ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Kase̱ŋtiŋ si Wuribware̱ bo̱ mo̱ne̱ ase̱ mfe̱e̱.”

26 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, e̱me̱ne̱ ne̱ n tɔwe̱? Mo̱ne̱ ya gyaŋŋe̱ a mo̱nꞌ waa asɔre̱e̱, mo̱nꞌ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ e̱ sa a mo̱ne̱ pɛɛɛ nya kya abɛɛ‑rɔ, na mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi nya waa ko̱kyɔ‑ɔ. Nyiŋkpasɛ ko̱ de kiliŋ, ne̱ ɔko̱ mɔ de ko̱tɔko̱ a ɔ kaapo̱. Ɔko̱ mɔ, Wuribware̱ a lee mò̱ mfɛɛre̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ gywii ase̱sɛ. Ɔko̱ mɔ, ɔɔ waa siraa fe̱yɛ ɔ sa se̱ŋsa ko̱ ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ. Ɔko̱ mɔ, ɔɔ waa siraa fe̱yɛ ɔ kaapo̱ ane̱ŋ a se̱ŋsa‑ɔ‑rɔ. 27 Fe̱yɛ ase̱sɛ ko̱ e̱ kpa a bo̱ sa se̱ŋsa ne̱ bamo̱ ɔko̱ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ase̱sɛ anyɔ bɛɛɛ bo̱ ma kyo̱ŋ asa, na bo̱ sa se̱ŋsa. Amaa bamo̱ pɛɛɛ ma kaŋ kpo̱ra sa se̱ŋsa. 28 Na mo̱nꞌ sa a ɔbɛɛ ko̱ŋko̱ kaapo̱ ane̱ŋ a se̱ŋsa‑ɔ‑rɔ. Amaa ne̱ ɔko̱ e̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ a ɔ kaapo̱ e̱se̱ŋsa‑ɔ kaase̱, amo̱ fe̱raa bamo̱ ne̱ ba kpa a bo̱ sa ane̱ŋ a e̱se̱ŋsa‑ɔ waa diŋŋ, na bo̱ sa se̱ŋsa bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ gywii Wuribware̱.

29 Bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a lee mò̱ mfɛɛre̱ bo̱ kaapo̱‑ɔ fe̱raa, mo̱nꞌ sa a abɛɛ anyɔ bɛɛɛ asa wo̱re̱ sa se̱ŋsa, na mo̱nꞌ sa a bamo̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ de̱e̱re̱ bamo̱ ase̱ŋkpare̱gyi‑ro nɛɛnɛɛ. 30 Ne̱ saŋ amo̱ Wuribware̱ ya lee ko̱tɔko̱ bo̱ kaapo̱ ɔko̱ ne̱ o te o nu ase̱ŋ‑ɔ, mo̱nꞌ sa a mò̱ ne̱ ɔ sa se̱ŋsa‑ɔ laatɔ, pwɛɛ na mò̱ ne̱ o te‑o ko̱so̱ sa se̱ŋsa. 31 Mo̱ne̱ pɛɛɛ de kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ɔke̱maa‑ɔ, na mo̱nꞌ kaapo̱ abɛɛ Wuribware̱ ase̱ŋ, na mo̱nꞌ waa abɛɛ wɔre̱, amaa mo̱nꞌ waa amo̱‑ɔ ke̱gyase̱ ke̱gyase̱. 32 Bamo̱ ne̱ ba tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ bamo̱‑ɔ de ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ bo̱ yɔwe̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ e̱se̱ŋsa. 33 A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ maa kpa ase̱ŋ, amɔ kaye̱e̱yuri.

34 Akye̱e̱ waa diŋŋ asɔre̱e̱‑rɔ. Mfaanɛɛ ne̱ a kyɔ a du asɔre̱e̱‑ɔ pɛɛɛ‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ ase̱sɛ e̱ gyaŋŋe̱‑ɔ. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Yudaa awuye a mbraa‑ɔ e̱ tɔwe̱‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ bo̱ sa se̱ŋsa asɔre̱e̱‑rɔ. Akye̱e̱ bo̱ asɔre̱e̱‑ɔ kaase̱ ne̱e̱. 35 Amaa ko̱tɔko̱ e̱ bo̱‑rɔ ne̱ ɔkye̱e̱ e̱ kpa a o bise, mo̱nꞌ sa a o gywii, na bamo̱ ya yɔ pe̱, na o bise mò̱ kuri. A de ipeere fe̱yɛ ɔkye̱e̱ a sa se̱ŋsa asɔre̱e̱‑rɔ.

36 E̱me̱ne̱ aaa? Mo̱ne̱ Korintoo awuye yɛ abware̱se̱ŋ a le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Mo̱ne̱ wo̱re̱ ne̱ Wuribware̱ a taa mò̱ ase̱ŋ‑ɔ bo̱ sa aaa? 37 Ɔko̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ o de ke̱yaale̱ŋ a ɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ mò̱‑ɔ, bɛɛɛ ɔ yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o gya mò̱ kamɛɛ‑ɔ, mo̱nꞌ sa a o sure si fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ gye̱ mbraa ne̱ ŋ ya le̱e̱ ane̱ nyaŋpe̱ ase̱‑ɔ ne̱e̱. 38 Amaa ne̱ ɔko̱ e̱ ma sure ase̱ŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ se̱, amo̱ fe̱raa mo̱nꞌ yɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ sa mò̱.

39 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, katiŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ ko̱kɔse̱ nya ke̱yaale̱ŋ bo̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa a o lee bo̱ kaapo̱‑ɔ. Amaa mo̱ne̱ maa tii ɔko̱ kpa fe̱yɛ ɔ ma sa se̱ŋsa ko̱ ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ maa nu mò̱‑rɔ‑ɔ. 40 Amaa mo̱nꞌ waa ke̱tɔ ke̱maa nɛɛnɛɛ na kpa timaa si.

15

Kristoo kikyiŋŋi lee lowi‑ro ase̱ŋ

1 Mbe̱yɔmɔ mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ e̱ kpa a ŋ nyiŋŋi mo̱ne̱ Yeesuu Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa ne̱ mo̱ a bo̱ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ se̱, ane̱ŋ a ase̱ŋ timaa ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ gyi, ne̱ mo̱ne̱ a sure amo̱ se̱, ne̱ mo̱ne̱ a kra amo̱‑rɔ‑ɔ. 2 Mo̱ne̱ ya de̱e̱ kra ase̱ŋ timaa mɔ dɛɛ‑rɔ, Wuribware̱ e̱ de̱e̱ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱, amɔ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱ amo̱ gyi mo̱ŋ waa sɛye̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ fe̱raa.

3 Atɔ ne̱ bo̱ko̱ a kaapo̱ mo̱‑ɔ dɛɛ ne̱ mo̱‑ɔ mo̱ a kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ. Atɔ ke̱kaapo̱ ne̱ a tiri bwe̱e̱tɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo a wu ne̱e̱ a ɔ taare̱ kpɛɛ ane̱ e̱bɔye̱ bo̱ twe̱e̱, fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ baa tɔwe̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ. 4 Ke̱mo̱ ne̱ ke̱ gye̱ ke̱nyɔse̱po̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ baa pure mò̱, ne̱ kake sase̱po̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro, fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ baa tɔwe̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ. 5 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ ne̱ Kristoo a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ Peetroo, ne̱ ɔɔ be̱e̱ lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ. 6 Ne̱ oo lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ agyase̱po̱ alafa anuu saŋ ko̱ŋko̱. Ase̱sɛ mɔ‑rɔ kafwe̱e̱ a wu, amaa bamo̱‑rɔ bo̱ko̱ mɔ saŋ bo̱ bo̱‑rɔ mbe̱yɔmɔ. 7 Ne̱ oo lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ Yakubu, ne̱ amo̱ kamɛɛ‑rɔ ne̱ oo lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ pɛɛɛ. 8 Ne̱ lalalo̱we̱‑ɔ, oo lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ mo̱, mo̱ ne̱ n du fe̱yɛ kayaagyi po̱pwɛɛ ne̱ baa ko̱we̱ mò̱, na mò̱ ko̱ko̱we̱be̱e̱ a kyɔ kyo̱ŋ pwɛɛ ne̱ ba dɛɛ ko̱we̱ mò̱‑ɔ. 9 Mo̱ e̱ gye̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ‑rɔ pɛɛɛ keegyi. Kase̱ŋtiŋ si, mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ ŋ kii ayaa‑rɔ ɔye̱re̱po̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a dɛɛ waa Wuribware̱ asɔre̱e̱ awuye awo̱re̱fɔɔ. 10 Amaa Wuribware̱ a ŋu mo̱ e̱wɛɛ, ne̱ ɔɔ sa ne̱ mo̱ a kii ke̱tɔ ne̱ n gye̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ. Ɔ mo̱ŋ ŋu mo̱ e̱wɛɛ kwaa ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a suŋ keŋkeŋ sa mò̱ kyo̱ŋ mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔke̱maa. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa n gye̱ mo̱ fɔŋfɔŋ ke̱yaale̱ŋ ne̱e̱, Wuribware̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ mo̱ a bo̱ waa. 11 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, hare̱e̱ mo̱ne̱ a nu ase̱ŋ timaa‑o le̱e̱ mo̱ ase̱ ne̱e̱ ooo, bɛɛɛ bamo̱ ase̱ ne̱e̱ ooo, amo̱ pɛɛɛ gye̱ ako̱ŋko̱ ne̱e̱. A gye̱ ke̱tɔ ne̱ ane̱ pɛɛɛ e̱ tɔwe̱‑ɔ ne̱e̱. Ne̱ a gye̱ atɔ ko̱ŋko̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ i gyi‑o ne̱e̱.

12 To, Wuribware̱ kikyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro ne̱ ane̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ pɛɛɛ e̱ tɔwe̱ ane̱ i gywii ase̱sɛ‑ɔ. Amo̱ e̱ gye̱ ane̱ŋ fe̱raa, ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ bo̱ko̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ baa kyɔ wu‑o maa lɛɛ kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro? 13 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ dɛɛ ke̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱, weetee a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱ŋ kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro. 14 Ne̱ amo̱ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱ŋ kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro fe̱raa, abware̱se̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ gye̱ kwaa ne̱e̱, ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ gyi kwaa. 15 Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ, ne̱ amo̱‑ɔ be̱e̱ a kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyiŋŋi Kristoo‑o gye̱ kaye̱ba ne̱e̱. 16 A le̱e̱ fe̱yɛ, bamo̱ ne̱ baa wu‑o e̱ ma lɛɛ kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro fe̱raa, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱ŋ kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro, amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ ane̱ gye̱ aye̱bapo̱ ne̱e̱. 17 Ne̱ amo̱ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱ŋ kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro, amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o maa sa mo̱ne̱ sɛye̱, ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ te mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ. 18 Ne̱ a dɛɛ a gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ ooo, amo̱ fe̱raa a kaapo̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Kristoo gyi, ne̱ baa wu‑o a wu pɛɛɛ ne̱e̱, na bo̱ ma lɛɛ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro. 19 Ne̱ amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ kaye̱ mɔ‑rɔ dooo ne̱ ane̱ i de te̱maa Kristoo si, amo̱ fe̱raa ane̱ ase̱ŋ e̱ waa e̱wɛɛ a a kyo̱ŋ ɔke̱maa kaye̱ mɔ‑rɔ.

20 Amaa kase̱ŋtiŋ‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro. Wuribware̱ a kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ mò̱ a ma lɛɛ wu‑o si‑o, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ saŋ e̱ fo̱ fe̱yɛ ɔ be̱e̱ o kyiŋŋi bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Kristoo gyi, ne̱ baa wu‑o a ɔ le̱e̱ lowi‑ro ane̱ŋ dɛɛ. 21 Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ se̱sɛ gye̱ŋkpɛɛsɛ, Adam, ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱‑ɔ a waa bɔye̱. Amo̱se̱ ne̱ se̱sɛ ko̱ŋko̱ se̱, mò̱ e̱ gye̱ Adam, ne̱ lowi a ba kaye̱ mɔ‑rɔ, na se̱sɛ dimaadi ma lɛɛ taare̱ kye̱na nsu pɛɛɛ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ se̱sɛ ko̱ŋko̱ se̱, mò̱ e̱ gye̱ Kristoo, ne̱ bamo̱ ne̱ baa wu‑o e̱ be̱e̱ kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro. 22 Ane̱ a gye̱ ase̱sɛ fe̱yɛ Adam‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ i wu. Amaa ane̱ a bo̱ kii Kristoo lee‑o si‑o, ane̱ ya wu, ane̱ be̱e̱ ane̱ i kyiŋŋi a ane̱ kye̱na mò̱ ase̱ nsu pɛɛɛ. 23 Amaa n gye̱ fe̱yɛ bamo̱ pɛɛɛ i kyiŋŋi luwi ko̱ŋko̱ ne̱e̱. Ane̱ i kyiŋŋi ke̱gyase̱ ke̱gyase̱. Wuribware̱ a kyɔ gye̱ ŋkpɛɛ kyiŋŋi Kristoo bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ gya se̱, ne̱ o kyiŋŋi‑o e̱ gye̱ Kristoo awuye, Kristoo ke̱bo̱ ba nyɔse̱po̱‑ɔ. 24-25 Na kaye̱ gye̱ kɛɛ. Ke̱yaale̱ŋ ke̱maa ne̱ ɔke̱maa de‑o, Kristoo e̱ kɔɔre̱ a ɔ le̱e̱ mò̱ ase̱. A tiri fe̱yɛ Kristoo kye̱na kuwure si bo̱ fo̱ saŋ ne̱ ɔ kɔ a o gyi mò̱ ado̱ŋ se̱, na ɔ taa bamo̱ bo̱ waa mò̱ kuwure‑o kaase̱‑ɔ. 26 Na ŋkee o kiŋŋaa mò̱ kuwure‑o bo̱ sa mò̱ se̱ Wuribware̱. Ɔdo̱ŋ lalalo̱we̱ ne̱ ɔ kɔ na o gyi mò̱ se̱, na ɔko̱ ma lɛɛ wu daa‑ɔ e̱ gye̱ lowi fɔŋfɔŋ. 27 Mbe̱yɔmɔ, mfe̱ŋ ne̱ ane̱ a kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Fo̱ a sa ne̱ atɔ pɛɛɛ bo̱ mò̱ kuwure kaase̱.”*

Wuribware̱ mo̱ŋ tii ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya sa ne̱ ke̱tɔ ke̱maa a lwee Kristoo ke̱sare̱e̱‑rɔ. 28 Amaa saŋ ne̱ Wuribware̱ mò̱ gyi Kristoo a nya ke̱tɔ ke̱maa se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ, ɔ taa mò̱ e̱ye̱e̱ a ɔ bo̱ waa mò̱ se̱ Wuribware̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ, na Wuribware̱ de̱e̱re̱ ke̱tɔ ke̱maa se̱.

29 To, bo̱ le̱e̱ kikyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro be̱e̱‑ɔ, ase̱sɛ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ba kɔɔre̱ ba gyi fe̱yɛ a bware fe̱yɛ bo̱ bɔ bamo̱ asuu bo̱ ye̱ra bamo̱ anyipo̱ ne̱ baa kyɔ wu‑o ayaa‑rɔ. Ke̱mo̱ e̱ gye̱ bamo̱ te̱maa‑ɔ ne̱e̱? Amo̱ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ baa wu‑o maa lɛɛ kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ nte̱tɔ se̱ ne̱ ŋkee ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ, ba bɔ bamo̱ asuu a bo̱ bo̱ ye̱ra bamo̱ ne̱ baa wu‑o ayaa‑rɔ? 30 Bɛɛɛ kuwu kyiŋŋi‑o dɛɛ ke̱ gye̱ kaye̱ba ne̱e̱, amo̱ fe̱raa ane̱ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o ane̱ i gywii ase̱sɛ‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a mo̱ŋ nyi ase̱ŋ‑ɔ. Ane̱ ya kperi kaye̱ba se̱ gyi awo̱re̱fɔɔ kake ke̱maa, kakɔka timaa mo̱ ne̱ ane̱ e̱ nya? 31 Kase̱ŋtiŋ si mo̱ e̱ gyaŋŋaa lowi kake ke̱maa. Ma ba aye̱ba. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ mo̱ne̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ tii ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ko̱ko̱we̱bɛɛ se̱ ne̱e̱. 32 Saŋ ko̱ mo̱ e̱ le̱ŋ mo̱ e̱ye̱e̱ mo̱ i lee kaduŋfwii awuye ne̱ bo̱ du fe̱yɛ mbo̱ kpe̱ŋsɛ‑ɔ kanɔ Ifisus maŋ‑nɔ mfe̱e̱, ne̱ mo̱ a gyi awo̱re̱fɔɔ bamo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. Mo̱ ya gyi awo̱re̱fɔɔ, ne̱ mo̱ e̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Kristoo a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, nte̱tɔ ne̱ mo̱ a nya? Amaa a dɛɛ a gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ baa wu‑o maa lɛɛ kyiŋŋi a bo̱ le̱e̱ lowi‑ro ne̱e̱‑ɔ, amo̱ fe̱raa mo̱nꞌ sa a ane̱ gya ase̱ŋ ne̱ bo̱ko̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya‑ɔ se̱ fe̱yɛ,

“Mo̱nꞌ sa a ane̱ gyi, na ane̱ nuu,

a le̱e̱ fe̱yɛ, nyaŋe̱ ko̱, ane̱ i wu.”*

33 Mo̱ne̱ ma kaŋ sa a ɔko̱ pe̱nna mo̱ne̱. Abre̱sɛ yɛ, “Anaŋpo̱ bɔye̱ e̱ gye̱ ne̱ ba nye̱ra bamo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana mfɛɛre̱ timaa.” 34 Mo̱nꞌ nu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱, na mo̱nꞌ kiŋŋi le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ. A gye̱ ipeere sa mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ bo̱ko̱ saŋ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi Wuribware̱‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ ya kyiŋŋi se̱sɛ le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ mò̱ kayo̱wɔre̱ i kii‑o

35 Mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ i bise mo̱ fe̱yɛ, “To, e̱me̱ne̱ ne̱ bamo̱ ne̱ baa wu‑o e̱ be̱e̱ waa a bo̱ kyiŋŋi ba ŋkpa‑rɔ? Nte̱tɔ kayo̱wɔre̱ ne̱ ba nya?” 36 Fo̱ mo̱ŋ nyi sɛye̱. Fo̱ ya dwii atɔ dwiisɛ bo̱ waa swe̱e̱re̱‑rɔ, a maa kwɛɛ, amɔ atɔ dwiisɛ ne̱ fo̱ a dwii waa swe̱e̱re̱‑rɔ‑ɔ a wu pwɛɛ na ke̱po̱pwɛɛ dɛɛ kwɛɛ. 37 N gye̱ kiyii ne̱ kaa daŋ lo̱we̱‑ɔ ne̱ fo̱ i dwii. Ke̱mo̱ kigyi ko̱ŋko̱ ne̱ fo̱ i dwii fe̱yɛ abwaye bɛɛɛ ke̱tɔ ke̱maa. 38 Amaa Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ sa ne̱ atɔ dwiisɛ ko̱ kwe̱e̱ ko̱ko̱‑rɔ.

39 Nyiŋkpasɛ kayo̱wɔre̱ kwe̱e̱ mbo̱ lee‑ro. Mbo̱gyii lee kwe̱e̱. Ne̱ ŋkiŋgyi lee mɔ be̱e̱ ŋ kwe̱e̱.

40 Ke̱tɔ ke̱maa mɔ ne̱ ke̱ bo̱ swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ kwe̱e̱ ke̱mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑rɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi ne̱ a bo̱ so̱so̱‑ɔ kwe̱e̱ swe̱e̱re̱ mɔ se̱ atɔ‑rɔ. Ne̱ ke̱kye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi ke̱maa kwe̱e̱ ke̱mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑rɔ ne̱ ki de ke̱mo̱ fɔŋfɔŋ daŋ. Ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ atɔ mɔ de amo̱ fɔŋfɔŋ daŋ. 41 Kyɔwe̱ de mò̱ fɔŋfɔŋ daŋ, ne̱ kiferi de ke̱mo̱ fɔŋfɔŋ daŋ, ne̱ ke̱kye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi ke̱maa de ke̱mo̱ fɔŋfɔŋ daŋ ne̱ ɔ kwe̱e̱‑ɔ.

42 Mfaanɛɛ dɛɛ ne̱ a waa saŋ ne̱ bamo̱ ne̱ baa wu‑o i kyiŋŋi a bo̱ ba ŋkpa‑rɔ. Bamo̱ ya pure se̱sɛ ne̱ oo wu‑o, mò̱ kayo̱wɔre̱ a kii kifuniŋ, na ku gyo swe̱e̱re̱‑rɔ. Wuribware̱ ya kyiŋŋi kifuniŋ ba ŋkpa‑rɔ, ɔ maa lɛɛ wu daa. 43 Bamo̱ ya pure se̱sɛ, mò̱ e̱le̱ŋ a lo̱we̱, ne̱ mò̱ kifuniŋ be̱e̱ ke̱ mo̱ŋ bo̱ daŋ. Ne̱ mò̱ ya be̱e̱ kyiŋŋi ba ŋkpa‑rɔ, amo̱ fe̱raa amɔ mò̱ kayo̱wɔre̱ po̱pwɛɛ ne̱ o de‑o bo̱ daŋ, ne̱ ka be̱e̱ ka bo̱ le̱ŋ.

44 Bamo̱ ya pure se̱sɛ, kifuniŋ ne̱ ki de ayeegyi na abowii ne̱ baa pure, ne̱ mò̱ ya be̱e̱ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, amɔ se̱sɛ‑ɔ e̱ nya kayo̱wɔre̱ po̱pwɛɛ, na mò̱ kra be̱e̱ bo̱ kye̱na kamo̱‑rɔ. 45 Baa kyo̱rɛɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Wuribware̱ a twe̱e̱ se̱sɛ gye̱ŋkpɛɛsɛ Adam,

ne̱ oo kii nyiŋkpasɛ, ne̱ ɔɔ kye̱na.”*

Amaa Kristoo, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ Adam lalalo̱we̱‑ɔ, a yɔ so̱so̱ ya kii ɔko̱ ne̱ ɔ sa ŋkpa‑ɔ. 46 A le̱e̱ fe̱yɛ amɔ nyiŋkpasɛ de mò̱ kayo̱wɔre̱ ne̱ ka de ayeegyi na abowii‑o pwɛɛ na ɔ dɛɛ taare̱ nya mò̱ kayo̱wɔre̱ po̱pwɛɛ. 47 Adam ne̱ ɔ gye̱ ŋkpɛɛ‑ɔ, e̱se̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱ pwɛɛ mò̱, e̱se̱‑rɔ ne̱ ɔɔ le̱e̱ ba. Amaa Adam nyɔse̱po̱ ne̱ mò̱ e̱ gye̱ Kristoo‑o fe̱raa a le̱e̱ Wuribware̱ se̱ ne̱e̱. 48 Ane̱ se̱sɛ dimaadi, ane̱ a gye̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ e̱se̱‑rɔ ba‑ɔ. Bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ Wuribware̱ se̱ ase̱sɛ‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Wuribware̱ se̱‑ɔ. 49 Bo̱ fo̱ mbe̱yɔmɔ, ane̱ se̱sɛ dimaadi de kayo̱wɔre̱ ne̱ ka du fe̱yɛ se̱sɛ ne̱ ɔɔ le̱e̱ e̱se̱‑rɔ‑ɔ lee‑o. Amaa kake nsi ne̱ ane̱ i kyiŋŋi a ane̱ le̱e̱ lowi‑ro‑o, ane̱ ne̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ Kristoo ane̱ i gyi‑o e̱ nya kayo̱wɔre̱ ne̱ ka du fe̱yɛ mò̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Wuribware̱ se̱‑ɔ lee‑o.

50 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ke̱mo̱ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ se̱sɛ dimaadi e̱ saŋ o te mò̱ kayo̱wɔre̱ ne̱ ka de ayeegyi na abowii‑o‑ro, ɔ maa taare̱ a o tii Wuribware̱ a kuwure ne̱ ke̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ki i wu‑o maa taare̱ a ki tii atɔ ne̱ a maa wu daa‑ɔ se̱.

51-52 Mo̱nꞌ nu ase̱ŋ kwe̱e̱rɔsɛ mɔ nɛɛnɛɛ, n gye̱ ane̱ pɛɛɛ e̱ gye̱ ne̱ ane̱ i wu. Amaa Wuribware̱ kabe̱re̱ ya su kake ne̱ kaye̱ e̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ, fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ ase̱ŋ mɔ‑ɔ, ane̱ pɛɛɛ i kyurowi puri‑ro puri‑ro. Saŋ ne̱ ane̱ŋ a kabe̱re̱‑ɔ i su‑o, Wuribware̱ i kyiŋŋi bamo̱ ne̱ baa wu‑o, na bo̱ ma lɛɛ wu daa. Na ane̱ pɛɛɛ kyurowi. 53 Ke̱tɔ ne̱ kaa gyo‑o i kyiŋŋi a ke̱ ba ŋkpa‑rɔ, na ke̱ ma lɛɛ gyo pɛɛɛ. Na ke̱tɔ ne̱ kaa wu‑o kye̱na, na ke̱ ma lɛɛ wu daa. 54 Amo̱‑ɔ ya ba, ke̱tɔ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ e̱ ba kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

“Mfe̱ŋ ne̱ Nyaŋpe̱ Wuribware̱ e̱ nye̱ra lowi.”*

55 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ mɔ ane̱ a be̱e̱ kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Lowi, fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ nya dimaadi si ke̱yaale̱ŋ aaa?

Lowi, fo̱ de kpa fe̱yɛ fo̱ duŋwi se̱sɛ mɔɔ aaa?”*

56 Kaye̱ mɔ‑rɔ, lowi saŋ o de ke̱yaale̱ŋ a ɔ mɔɔ ase̱sɛ. Wuribware̱ a mbraa‑ɔ e̱ kaapo̱ ane̱ fe̱yɛ ane̱ gye̱ abɔye̱waapo̱ ne̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ, a bware fe̱yɛ Wuribware̱ gyiiri ane̱ ke̱se̱bɔ, na ɔ mɔɔ ane̱. 57 Amaa mo̱nꞌ sa a ane̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ bo̱rɔ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo si, ne̱ ɔɔ sa ne̱ ane̱ a nya lowi na e̱bɔye̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ.

58 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ ye̱re̱ keŋkeŋ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑ro. Na mo̱nꞌ waa wɔre̱ mo̱ne̱ kusuŋ ne̱ mo̱ne̱ i suŋ mo̱ne̱ e̱ sa ane̱ nyaŋpe̱‑ɔ‑rɔ saŋ ke̱maa, a le̱e̱ fe̱yɛ asuŋ ko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ mo̱ne̱ i kperi ane̱ nyaŋpe̱ se̱ a mo̱nꞌ waa, na mo̱nꞌ waa amo̱ kwaa.

16

Bo̱ le̱e̱ twe̱e̱twe̱e̱ ne̱ baa twe̱e̱ sa bamo̱ bɛɛko̱‑ana Kristoo awuye‑o

1 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ bo̱ le̱e̱ atanne̱ ne̱ mo̱nꞌ twe̱e̱twe̱e̱ bo̱ kya ane̱ bɛɛko̱‑ana Kristoo awuye ne̱ bo̱ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ na Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ ase̱ŋ. Mo̱nꞌ waa ane̱ŋ ne̱ ane̱ a tɔwe̱ gywii asɔre̱e̱ asɔre̱e̱ awuye ne̱ bo̱ bo̱ Galatiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ fe̱yɛ bo̱ waa‑ɔ sa bamo̱. 2 Kosiyara ke̱maa mo̱ne̱ ɔke̱maa ke̱maa, atanne̱ ne̱ ɔɔ nya‑ɔ, o lee amo̱‑rɔ ako̱ bo̱ kwe̱e̱rɔ. Mò̱ ya nya bwe̱e̱tɔ, o lee na a kyɔ, ne̱ mò̱ ya nya kafwe̱e̱, o lee kafwe̱e̱. Mo̱ne̱ ya waa mfaanɛɛ a atɔ‑ɔ, mo̱ ya ba, a mo̱ŋ lɛɛ a tiri fe̱yɛ n nare̱ mo̱ne̱ se̱ kɔɔre̱ atanne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ a kyɔ a da to̱ŋ ko̱ŋko̱ sa mo̱. 3 Mo̱ ya ba‑ɔ, ase̱sɛ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ a gyaŋŋe̱ lee fe̱yɛ bamo̱ ne̱ mo̱ne̱ i suŋ a mo̱nꞌ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mfe̱ŋ‑ɔ, mo̱ e̱ sa bamo̱ e̱wo̱re̱ ne̱ e̱e̱ sa bamo̱ kpa fe̱yɛ bo̱ taa atanne̱ ne̱ mo̱ne̱ a twe̱e̱twe̱e̱ nya‑ɔ yaa Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ. 4 Ne̱ amo̱ i bware fe̱yɛ ŋ yɔ, amo̱ fe̱raa mo̱ aa bamo̱ e̱ taare̱ a ane̱ yɔ.

Ke̱tɔ ne̱ Pɔɔl a kra ko̱waa‑ɔ

5 Mo̱ e̱ bo̱rɔ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱, na m bo̱ ba mo̱ne̱ ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ m bo̱rɔ mfe̱ŋ pwɛɛ. 6 Nsaŋse̱ mo̱ ya ba, mo̱ i kyee mo̱ne̱ ase̱ kafwe̱e̱. Saŋse̱ mo̱ e̱ kye̱na mo̱ne̱ ase̱ afwii ke̱be̱e̱ mɔ pɛɛɛ, na mo̱nꞌ taare̱ kya mo̱‑rɔ a n kya mo̱ kpa‑ɔ se̱ yɔ to̱ŋ ko̱ baŋbaŋ ne̱ mo̱ e̱ le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱ a ŋ yɔ‑ɔ. 7 Mo̱ e̱ kpa kuŋu mo̱ne̱. N gye̱ fe̱yɛ ŋ ŋu mo̱ne̱ na n kyo̱ŋ. Ane̱ nyaŋpe̱ ya sure, n de te̱maa fe̱yɛ mo̱ i gyi ŋke bwe̱e̱tɔ mo̱ne̱ ase̱. 8 Mo̱ e̱ kye̱na Ifisus maŋ‑nɔ mfe̱e̱ a Pentikos kake‑o bo̱ fo̱. 9 Hare̱e̱ ado̱ŋ bwe̱e̱tɔ a bo̱ mfe̱e̱ gbaa ooo, kpa da sa mo̱ mfe̱e̱ fe̱yɛ ŋ waa asuŋ dabe̱ ne̱ amo̱ ase̱ŋ tiri ko̱waa‑ɔ.

10 Timotii ya ba mo̱ne̱ ase̱, mo̱nꞌ sa a mò̱ akatɔ gyi mo̱ne̱ ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ o suŋ ɔ sa ane̱ nyaŋpe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱‑ɔ dɛɛ. 11 Ɔko̱ ma kaŋ trasii mò̱, amaa mo̱nꞌ kya mò̱‑rɔ a ɔ kya mò̱ kpa se̱ ŋkpa na alaŋfiya‑ro, na ɔ taare̱ kiŋŋi ba mo̱ ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ aa ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ne̱ mo̱ e̱ de̱e̱re̱ kpa.

12 Mbe̱yɔmɔ ane̱ ko̱so̱bɛɛ Apolos ase̱ŋ. Saŋ ke̱maa mo̱ e̱ waa mò̱ wɔre̱ fe̱yɛ mò̱ aa ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana amo̱ ba bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ, amaa ɔ mo̱ŋ sure si fe̱yɛ ɔ ba saŋ mɔ se̱. Amaa mò̱ ya kaŋ bo̱ nya kpa, ɔ ba mo̱ne̱ ase̱.

Kanɔka ne̱ ka gye̱ kɛɛ‑ɔ

13 Mo̱nꞌ sa se̱, mo̱nꞌ ye̱re̱ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro keŋkeŋ, mo̱nꞌ waa ŋkpo̱nɔ, na mo̱nꞌ waa e̱le̱ŋ mɔ. 14 Mo̱nꞌ ba ke̱kpa bo̱ suŋ mo̱ne̱ asuŋ pɛɛɛ.

15 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ nyi Stifaŋ* na mò̱ ka‑ana na mò̱ gyi‑ana ase̱ŋ. Bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ baa gye̱ ŋkpɛɛ kii Kristoo awuye Akaya swe̱e̱re̱ se̱. Ne̱ baa lee bamo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ bo̱ de̱e̱ suŋ bo̱ kya mfe̱ŋ a Wuribware̱ ase̱sɛ‑ɔ‑rɔ. 16 Mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ gya ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ kanɔ se̱. Na mo̱nꞌ bu ɔke̱maa ne̱ o tii bamo̱ se̱ bamo̱ kusuŋ‑no‑o ane̱ŋ dɛɛ. 17-18 Mo̱ akatɔ a gyi Stifaŋ na Footunaatus na Akayikus ke̱ba se̱. Mo̱ne̱ a mo̱ŋ bo̱ mo̱ ase̱‑ɔ, bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱ mo̱ne̱ ayaa‑rɔ, ne̱ baa gyi mo̱ akatɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa gyi mo̱ne̱ akatɔ‑ɔ. Mfaanɛɛ a ase̱sɛ‑ɔ bware sa ke̱bo̱nyaa.

19 Asɔre̱e̱ asɔre̱e̱ ne̱ a bo̱ Asiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ awuye e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. Akwila na Prisikila na asɔre̱e̱ agyi ne̱ ba gyaŋŋe̱ bamo̱ aye̱ ba waa asɔre̱e̱‑ɔ de ane̱ nyaŋpe̱ ba ka mo̱ne̱ kanɔ. 20 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana pɛɛɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. Mo̱nꞌ gywaa abɛɛ.

21 Mo̱ fɔŋfɔŋ ke̱sare̱e̱ ne̱ mo̱ a bo̱ kyo̱rɛɛ kanɔka mɔ, “Mo̱, Pɔɔl, e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ.”

22 Ɔke̱maa ne̱ ɔ maa kpa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ase̱ŋ‑ɔ, Wuribware̱ da mò̱ yii. Ŋ yɛ, “Maranata!” Kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ, “O ane̱ nyaŋpe̱, ba!”

23 Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo yure mo̱ne̱.

24 Mo̱ ke̱kpa sii mo̱ne̱ pɛɛɛ ase̱ Kristoo Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ.

* 1:12 Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ asuŋ 18.24.

* 1:19 Isaya 29.14 (LXX).

* 1:31 Yɛrɛme̱ya 9.24.

* 2:9 Isaya 64.4.

* 2:16 Isaya 40.13 (LXX).

* 3:19 Yobu 5.13.

* 3:20 Kiliŋ 94.11.

* 5:7 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 12.1-20.

* 5:13 Mbraa ke̱be̱e̱sa 22.22 (LXX).

* 6:16 Ke̱le̱e̱kaase̱ 2.24.

* 9:9 Mbraa ke̱be̱e̱sa 25.4.

* 9:13 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 6.16, 26; Mbraa ke̱be̱e̱sa 18.1.

* 10:1 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 14.21-22.

* 10:3 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 16.13-35.

* 10:4 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 17.1-7; Anyare̱ ke̱kare̱ 20.1-13.

* 10:7 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 32.6.

* 10:8 Anyare̱ ke̱kare̱ 25.1-9.

* 10:9 Anyare̱ ke̱kare̱ 21.5-6.

* 10:26 Kiliŋ 24.1.

* 14:21 Isaya 28.11-12.

* 15:27 Kiliŋ 8.6; Kiliŋ 110.1.

* 15:32 Isaya 22.13.

* 15:45 Ke̱le̱e̱kaase̱ 2.7.

* 15:54 Isaya 25.8.

* 15:55 Hoseya 13.14 (LXX).

* 16:15 1 Korintoo 1.16.

2 Korintoo awuye

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

2 Korintoo awuye

Wo̱re̱ nyɔse̱po̱ ne̱ Pɔɔl a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Korintoo maŋ‑nɔ Kristoo awuye‑o

1

1 Mo̱, Pɔɔl, ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ ŋ kii Kristoo Yeesuu ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱ na ane̱ ko̱so̱bɛɛ Timotii e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ ane̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ Wuribware̱ asɔre̱e̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ Korintoo maŋ‑nɔ‑ɔ na Wuribware̱ ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ bo̱ bo̱ Akaya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ.

2 Ane̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo i yure mo̱ne̱, na bo̱ sa mo̱ne̱ kaye̱e̱yuri.

Ase̱ŋ ya to̱ ane̱, Wuribware̱ e̱ kya ane̱‑rɔ

3 Mo̱nꞌ sa a ane̱ kyo̱rɔ Wuribware̱, ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo mò̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ e̱wɛɛŋupo̱ ne̱ ɔ sa ane̱ kakpo̱nɔkya‑ɔ. 4 Ase̱ŋ ya to̱ ane̱, mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa ane̱ kakpo̱nɔkya. Ne̱ ane̱ mɔ ane̱ de kakpo̱nɔkya dɛɛ ne̱ ane̱ a nya le̱e̱ mò̱ ase̱‑ɔ ane̱ e̱ kya bo̱ko̱ ne̱ bamo̱ gbaa, ase̱ŋ a to̱ bamo̱‑ɔ ŋkpo̱nɔ. 5 Hare̱e̱ gbaa awo̱re̱fɔɔ suyo ne̱ Kristoo a gyi‑o a to̱ ane̱ bwe̱e̱tɔ ooo, kakpo̱nɔkya ne̱ ane̱ a nya le̱e̱ mò̱ ase̱‑ɔ gbaa kyɔ bwe̱e̱tɔ. 6 Ane̱ŋ a awo̱re̱fɔɔ amo̱ a to̱ ane̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ kusuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ Kristoo e̱ kpa a o yuri mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, na ɔ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱‑ɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, Kristoo ya kya ane̱ ŋkpo̱nɔ, ne̱ ane̱ e̱ taare̱ na ane̱ mɔ ane̱ kya mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ, na mo̱nꞌ nyite gyi awo̱re̱fɔɔ ko̱ŋko̱ dɛɛ ne̱ ane̱ i gyi‑o. 7 Kase̱ŋtiŋ si, ane̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ i gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ ya gyi awo̱re̱fɔɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gya Kristoo a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ se̱, ɔɔ sa mo̱ne̱ kakpo̱nɔkya dɛɛ ne̱ ɔɔ sa ane̱‑ɔ.

8 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ ŋu awo̱re̱fɔɔ de̱maŋte̱ ne̱ ane̱ a gyi Asiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Saŋ ko̱, ase̱ŋ dabe̱ ne̱ aa to̱ ane̱‑ɔ a waa ko̱kyɔ bwe̱e̱tɔ, hare̱e̱ gbaa ane̱ mo̱ŋ lɛɛ ane̱ nyi ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ waa amo̱‑ɔ, ne̱ aa sa ne̱ kite ne̱ ane̱ te‑o mo̱ŋ lɛɛ ki de ane̱ wɔre̱. 9 Ane̱ a fa fe̱yɛ ane̱ e̱ kpa a ane̱ wu‑o, ŋkpa ke̱maa mo̱ŋ lɛɛ m bo̱‑rɔ. Amaa amo̱‑ɔ a waa ne̱e̱ a ane̱ ma taa ane̱ e̱ye̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ ane̱ fɔŋfɔŋ e̱ye̱e̱ se̱, amaa na ane̱ taa e̱ye̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ Wuribware̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ taare̱ a o kyiŋŋi bamo̱ ne̱ baa wu‑o ba ŋkpa‑rɔ. 10 Ane̱ i dee a ane̱ wu, amaa oo lee ane̱ le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ ɔ be̱e̱ o lee ane̱. Ne̱ mo̱ne̱ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ bo̱ tii ane̱ lee si, amo̱ fe̱raa ane̱ de te̱maa bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ Wuribware̱ de̱e̱ lee ane̱. 11 Mo̱ne̱ ya de̱e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ ɔ kya ane̱‑rɔ, ne̱ mò̱ ya nu mo̱ne̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, ne̱ oo yure ane̱, amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ sa mò̱ aŋsɛ na kusuŋ. Ne̱ mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ ya ko̱re̱ ane̱ŋ a ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ dɛɛ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ sa mò̱ aŋsɛ.

Mo̱ ya sure si, mo̱ a sure si ne̱e̱

12 To, bo̱ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ baa lwee mo̱ne̱‑rɔ, ne̱ baa tɔwe̱ fe̱yɛ kakye̱na ne̱ ane̱ a bo̱ kye̱na mo̱ne̱ ase̱‑ɔ na ane̱ŋ ne̱ ane̱ a kaapo̱ mo̱ne̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ gye̱ nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye. Mo̱ i lee bamo̱ kanɔ fe̱yɛ ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ kaapo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ a waa bo̱ko̱ na mo̱ne̱‑ɔ gye̱ kpa se̱. Ane̱ mo̱ŋ ba kanyiase̱ŋ bo̱ pe̱nna mo̱ne̱. Ase̱ŋ pɛɛɛ ne̱ ane̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ i bu Wuribware̱, ne̱ ane̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ awuye ne̱ Wuribware̱ dooo ya sa ane̱ ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ ane̱ a waa ke̱tɔ ne̱ ane̱ a waa‑ɔ. 13-14 Bɛɛɛ aye̱bapo̱ amo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ ya kyo̱rɛɛ e̱wo̱re̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ, ane̱ a kyo̱rɛɛ atɔ ne̱ mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ nu kaase̱‑ɔ waa‑rɔ aaa? A mo̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ. Mbe̱yɔmɔ fe̱raa mo̱ne̱ i nu ane̱ kaase̱ kafwe̱e̱ kafwe̱e̱ ne̱e̱, amaa mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ e̱ ba a mo̱nꞌ bo̱ nu ane̱ kaase̱ lo̱we̱, na kake ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo e̱ ba‑ɔ, mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ kaapo̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ ane̱ se̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ kaapo̱ ane̱ e̱ye̱e̱ mo̱ne̱ se̱‑ɔ dɛɛ.

15 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ akatɔ a gyi ane̱ se̱‑ɔ se̱, ne̱ mo̱ a gye̱ ŋkpɛɛ kra siraa fe̱yɛ m bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ iluwi e̱nyɔ. 16 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kra‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ weetee mo̱ a kra siraa fe̱yɛ mo̱ e̱ yɔ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱, ne̱ mo̱ e̱ bo̱rɔ a m bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ, na mo̱ ya be̱e̱ le̱e̱ Makedoniya, na m be̱e̱ bo̱rɔ ka mo̱ne̱ kanɔ, na mo̱nꞌ taare̱ kya mo̱‑rɔ, na ŋ yɔ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ, mo̱‑ɔ mo̱ŋ ba. 17 Mo̱ a kra siraa fe̱yɛ mo̱ e̱ ba, ne̱ mo̱ŋ ba‑ɔ. A kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ se̱sɛ ne̱ ɔ maa waa ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Amɔ mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ mo̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ waa ko̱tɔko̱, n du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ ne̱ bamo̱ ya tɔwe̱ ɛ, “Ɔɔŋ, mo̱ a nu,” ne̱ amo̱‑ɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ sure si‑o ne̱e̱ e̱e̱e̱?

18 Wuribware̱ a de kase̱ŋtiŋ‑o si‑o, ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ ane̱ i gywii mo̱ne̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ ɔɔŋ na daabii kanɔlee saŋ ko̱ŋko̱ ne̱e̱. 19 Saŋ ne̱ mo̱ aa Silobaanus na Timotii a ba bo̱ tɔwe̱ Yeesuu Kristoo, Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, ase̱ŋ gywii mo̱ne̱‑ɔ, ane̱ mo̱ŋ kaapo̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ ko̱ ne̱, mò̱ ya tɔwe̱ ase̱ŋ, ne̱ ɔ be̱e̱ o kyurowi kanɔ‑ɔ. 20 Amaa fe̱raa atɔ bwe̱e̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ, Kristoo e̱ gye̱ ne̱ ɔ waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ. Amo̱se̱ se̱ ne̱ mò̱ ke̱nyare̱‑rɔ ane̱ e̱ kɔɔre̱ se̱ fe̱yɛ Amɛye̱‑ɔ (kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ “Ɔɔŋ, Wuribware̱, sa a a waa ane̱ŋ”), na Wuribware̱ nya ke̱dabe̱ na wuraa. 21-22 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa ane̱ aa mo̱ne̱ ke̱yaale̱ŋ, na ane̱ taare̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi keŋkeŋ. Mò̱ ya be̱e̱ kyaŋŋe̱ ane̱ nkyane̱e̱, na ke̱tɔ nya kaapo̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ bo̱ ane̱. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔɔ sa ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o a lwee ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, na ane̱ nya ŋu fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ si saŋ e̱ fo̱ fe̱yɛ ɔ ba, na ɔ yaa ane̱ mò̱ ase̱. A be̱e̱ a du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ a taa atanne̱ bo̱ be̱ya kaase̱ sa ɔko̱ mɔ, na ke̱tɔ ne̱ se̱sɛ amo̱ e̱ kpa a o fe‑o, ɔ yɔwe̱ kife bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mò̱ ne̱ ɔɔ ba atanne̱ bo̱ be̱ya kaase̱‑ɔ e̱ baa atanne̱ ne̱ aa saŋ‑ɔ, na ɔ dɛɛ kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ sɔɔ se̱sɛ amo̱ ase̱‑ɔ.

23 To, mo̱ŋ tɛɛ tɔwe̱ ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ŋ ba mo̱ne̱ ase̱‑ɔ. A du fe̱yɛ mo̱ a nu baa tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a waa bɔye̱ ko̱ ne̱e̱ weetee mo̱ i gyiiri mo̱ne̱ ke̱se̱bɔ mò̱ se̱. Ma ba aye̱ba ne̱e̱. Wuribware̱ de̱ŋ o nyi fe̱yɛ mo̱ a waa mfɛɛre̱ fe̱yɛ ma ba, na m ma faa mo̱ne̱ se̱. 24 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ ane̱ anya bɛɛɛ ayaafɔre̱ ne̱ ane̱ le̱ŋ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kɔɔre̱ Kristoo gyi. Ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi kyɔ ke̱ bo̱ le̱ŋ. Amaa amo̱ a gye̱ fe̱yɛ ane̱ aa mo̱ne̱ i suŋ kusuŋ ane̱ e̱ sa Kristoo‑o si‑o, ane̱ e̱ kpa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ waa mo̱ne̱ kɔne̱‑ɔ dooo ne̱e̱.

2

1 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ a waa mo̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ma ba mo̱ne̱ ase̱ saŋ amo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ a sa a mo̱ne̱ akatɔ ma gyi. 2 Mo̱ ya sa ne̱ mo̱ne̱ akatɔ mo̱ŋ gyi, ne̱ ŋkee nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa a mo̱‑ɔ mo̱ akatɔ gyi? Amɔ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ a sa ne̱ mo̱ne̱ akatɔ mo̱ŋ gyi‑o dooo. 3 Amo̱se̱ se̱ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ wo̱re̱ ko̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ tɔwe̱ ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ŋ ba‑ɔ gywii mo̱ne̱. Ne̱ mo̱ a be̱e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ mo̱ aa mo̱ne̱ de‑o na, m bo̱ ba‑ɔ, mo̱ne̱ a kyɔ lɔŋŋɔ ke̱tɔ ke̱maa. Mo̱ a nyi ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ du‑o si‑o, ne̱ mo̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ, mo̱ akatɔ ya gyi, mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ akatɔ mɔ i gyi dɛɛ. 4 Mo̱ a kyo̱rɛɛ mo̱ne̱ wo̱re̱ amo̱‑ɔ, aa tɔɔraa mo̱, ne̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ a nye̱ra. Mo̱ a kyo̱rɛɛ wo̱re̱ amo̱‑ɔ na akyukyu e̱ gyaa. N gye̱ sa ne̱ mo̱ŋ kpa fe̱yɛ mo̱ne̱ akatɔ gyi. Amaa mo̱ a kpa ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ gyii ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ kpa mo̱ne̱ pɛɛɛ mɔ ase̱ŋ‑ɔ ne̱e̱.*

Mo̱nꞌ taa ɔko̱ ne̱ ɔɔ waa bɔye̱, ne̱ oo nu mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ bɔye̱ bo̱ ke mò̱

5 Wo̱re̱ amo̱‑rɔ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ mo̱ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔɔ waa bɔye̱‑ɔ ase̱ŋ. Ane̱ŋ a bɔye̱ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ a sa ne̱ mo̱ akyukyu a gyaa. Amaa n gye̱ mo̱ fɔŋfɔŋ ne̱ ɔɔ waa bɔye̱ bo̱ kye. Mo̱ e̱ fa fe̱yɛ mo̱ne̱ asɔre̱e̱ awuye ne̱ ɔɔ sa ne̱ ipeere a mɔɔ, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ a nye̱ra. Amaa mbe̱yɔmɔ ma kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ pee akatɔ we̱e̱ mò̱ se̱, na a mo̱ŋ de kɛɛ. 6 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ a fa mfɛɛre̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ, ne̱ mo̱ne̱ a gya mò̱ le̱e̱ mo̱ne̱ asɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ. Ne̱ mbe̱yɔmɔ mo̱ a ŋu fe̱yɛ mò̱ ke̱se̱bɔgyiiri ne̱ mo̱ne̱ a gyiiri mò̱‑ɔ a baare. 7 Amo̱se̱‑ɔ, saŋ a fo̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ taa bo̱ ke mò̱, na mo̱nꞌ yuri mò̱ kakpo̱nɔ. N gye̱ ane̱ŋ, mò̱ ase̱ŋ e̱ waa e̱wɛɛ, na mò̱ te̱maa pɛɛɛ lo̱we̱. 8 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kaapo̱ mò̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kpa mò̱ bwe̱e̱tɔ. 9 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ wo̱re̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ kyɔ mo̱ne̱‑rɔ mo̱ e̱ ke̱e̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ i bu mo̱ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ, bɛɛɛ mo̱ne̱ maa bu mo̱. 10 Mo̱ne̱ ya taa ɔko̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke mò̱, amo̱ fe̱raa mo̱‑ɔ mo̱ e̱ taa mò̱ e̱bɔye̱ a m bo̱ ke mò̱. Ne̱ ko̱tɔko̱ e̱ bo̱‑rɔ ne̱ a tiri fe̱yɛ mo̱ fɔŋfɔŋ taa bo̱ ke, mo̱ne̱ se̱‑ɔ mo̱ a taa bo̱ ke mò̱ Kristoo akatɔ‑rɔ, 11 na a taare̱ kuŋ Ɔbɔnsam, na ɔ ma taare̱ nya ane̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ. Ane̱ nyi nɛɛnɛɛ ane̱ŋ ne̱ Ɔbɔnsam e̱ kpa a ɔ pe̱nna ane̱‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl mo̱ŋ nya kaye̱e̱yuri Trowas maŋ‑nɔ‑ɔ

12 Saŋ ne̱ mo̱ a yɔ Trowas maŋ‑nɔ fe̱yɛ mo̱ e̱ ya tɔwe̱ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o, mo̱ a ŋu fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a buŋŋi kpa sa mo̱ fe̱yɛ ŋ waa mò̱ kusuŋ. 13 Amaa na mo̱ mfɛɛre̱ mo̱ŋ da, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ŋ ŋu ane̱ ko̱so̱bɛɛ Tiitus. Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a kra ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ mo̱ a me̱raa se̱ yɔ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱.

Ane̱ gye̱ Kristoo kamɛɛ‑rɔ awuye na mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱

14 Mo̱nꞌ sa a ane̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ naa ɔ kaa ɔ kaapo̱ fe̱yɛ Kristoo a kɔ gyi Ɔbɔnsam se̱. Mò̱ e̱ gye̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱, ne̱ ane̱ gye̱ mò̱ kamɛɛ‑rɔ awuye. O de ane̱ ɔ tɔwe̱ mò̱ kuŋu si ase̱ŋ to̱ŋ ke̱maa. Mò̱ kuŋu si ase̱ŋ mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ sɔ kɔne̱kɔne̱sɛ‑ɔ. 15-16 Ane̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ nyoŋku ne̱ Kristoo e̱ kywɛɛ ɔ sa Wuribware̱‑ɔ. Mò̱ sɔ e̱ gya kɔne̱ kɔne̱ sa bamo̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Amaa mò̱ sɔ gye̱ ke̱bwɛɛ sa bamo̱ ne̱ bo̱ maa nya ŋkpa amo̱‑ɔ. Nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ fo̱ fe̱yɛ ɔ ye̱re̱ mfaanɛɛ a ye̱re̱kpa‑ɔ? Ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ. 17 Amaa ane̱ ne̱ Wuribware̱ a ba ane̱ŋ a kusuŋ‑o bo̱ bɔɔrɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ awuye. Ase̱sɛ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ baa ba mo̱ne̱‑rɔ, ne̱ ba fe Wuribware̱ ase̱ŋ fe̱yɛ bamo̱ a gye̱ ayawo̱gyipo̱‑ɔ. Ane̱ mɔ ane̱ mo̱ŋ du ane̱ŋ. Ane̱ a tɛɛ ane̱ ye̱re̱ Wuribware̱ ayaa‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, Kristoo ke̱nyare̱‑rɔ, ane̱ e̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ kase̱ŋtiŋ‑no ne̱e̱, na ane̱ nyi fe̱yɛ ɔ ke̱e̱ ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ waa‑ɔ, ne̱ o nu ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ.

3

Ane̱ŋ ne̱ e̱taŋ po̱pwɛɛ‑ɔ kyɔ e̱de̱daa‑ɔ

1 Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ bo̱ko̱ e̱ po̱rɔ mo̱ fe̱yɛ ase̱ŋ ne̱ mo̱ a de̱ŋ tɔwe̱‑ɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ kaapo̱ ane̱ e̱ye̱e̱. Daabii! Ane̱ mo̱ŋ lɛɛ ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ ɔko̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ ko̱ ne̱ ɔ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ a waa atɔ timaa‑o, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bo̱ko̱ e̱ kpa‑ɔ. A mo̱ŋ tiri fe̱yɛ ane̱ kyo̱rɔ ane̱ e̱ye̱e̱ gbaa. A be̱e̱ a mo̱ŋ tiri fe̱yɛ mo̱ne̱ gbaa mo̱nꞌ kyo̱rɔ ane̱. 2 A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ kyɔ mo̱ne̱ du‑o e̱ kaapo̱ ɔke̱maa ane̱ŋ ne̱ ane̱ fɔŋfɔŋ du‑o. Mo̱ne̱ a bo̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi‑o, a du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a kyo̱rɛɛ mò̱ mbraa bo̱ dɔŋŋɔ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ se̱‑ɔ. Ne̱ ɔke̱maa e̱ taare̱ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ akatɔ se̱ ŋu ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ du‑o. 3 Ne̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gya Kristoo a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ ke̱kaapo̱ bo̱ daŋ. N gye̱ pɛɛn ne̱ Kristoo a bo̱ kyo̱rɛɛ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ se̱‑ɔ. N gye̱ se̱kaŋ ne̱ ɔɔ bo̱ kyaŋŋe̱ afo̱re̱ se̱ kyo̱rɛɛ‑ɔ. Amaa Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ kpeŋ te‑o kufwiiŋe‑o ya ba mò̱ fɔŋfɔŋ ke̱sare̱e̱ bo̱ kyo̱rɛɛ bo̱ dɔŋŋɔ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ se̱.

4 Ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ tɔwe̱ ane̱ŋ a ase̱ŋ‑ɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ kuŋu si, a le̱e̱ fe̱yɛ kusuŋ ne̱ ane̱ e̱ waa‑ɔ‑rɔ, Wuribware̱ dooo si ne̱ ane̱ bɔ Kristoo si ane̱ de ane̱ e̱ye̱e̱ ane̱ e̱ dɔŋŋɔ. 5 Sɛye̱ mo̱ŋ bo̱ ane̱‑rɔ ne̱ ane̱ e̱ ye̱re̱ amo̱ se̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ a sa ne̱ ane̱ e̱ taare̱ ane̱ e̱ waa kusuŋ mɔ. Ane̱ kanyiase̱ŋ ne̱ ane̱ de‑o a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱. 6 Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ sa ne̱ ane̱ a kii e̱taŋ po̱pwɛɛ asɔfo̱wɔ. E̱taŋ de̱daa‑ɔ na mò̱ mbraa‑ɔ ne̱ Wuribware̱ a sa Mosis fe̱yɛ ɔ kyo̱rɛɛ bo̱ be̱ya sa Isireelii awuye‑o. Mbraa‑ɔ i bu ane̱ ɔke̱maa ke̱pɔ, na a bware fe̱yɛ ane̱ wu, amaa Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ sa ane̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

7 Mo̱nꞌ sa a ane̱ fa ane̱ŋ ne̱ kusuŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o i suŋ‑o kyɔ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ lee‑o ke̱dabe̱ na mò̱ ke̱laŋŋe̱rɔ. Wuribware̱ ya kyo̱rɛɛ mò̱ mbraa bo̱ dɔŋŋɔ afo̱re̱ serisɛ paŋpe̱saŋpaŋ anyɔ se̱ ke̱be̱e̱ ko̱ se̱, ne̱ oo lee mò̱ ke̱dabe̱ na mò̱ ke̱laŋŋe̱rɔ kawu saŋ amo̱ bo̱ kaapo̱ Mosis. Saŋ ne̱ Mosis a kpo̱ro̱we̱ le̱e̱ ke̱be̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ mò̱ akatɔ‑rɔ e̱ to̱re̱ se̱ bwe̱e̱tɔ, ne̱ Isireelii awuye mo̱ŋ taare̱ de̱e̱re̱ mò̱. Amaa kamɛɛ‑rɔ‑ɔ, ko̱to̱re̱se̱ amo̱ a yɔwe̱.* 8-9 Ane̱ŋ ne̱ Mosis akatɔ‑rɔ a to̱re̱ se̱ saŋ ne̱ mò̱ aa Wuribware̱ e̱ sa se̱ŋsa‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ kusuŋ ne̱ Mosis a waa‑ɔ kyɔ ke̱dabe̱. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa Mosis kusuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔɔ kaapo̱ bamo̱ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ. Ne̱ mbraa amo̱ i bu ase̱sɛ pɛɛɛ ke̱pɔ. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a kusuŋ amo̱ gye̱ ke̱dabe̱, saŋbo̱to̱ kusuŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a bo̱ bɔɔrɔ ane̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ a mo̱ŋ kyɔ ke̱dabe̱ aaa? A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ kusuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ kaapo̱ ase̱sɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ sa ase̱sɛ ke̱be̱ŋ‑ɔ. 10 Kase̱ŋtiŋ si, fo̱ ya de̱e̱re̱ ane̱ŋ ne̱ Mosis a kusuŋ‑o gye̱ ke̱dabe̱‑ɔ, ne̱ fo̱ ya be̱e̱ de̱e̱re̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ kusuŋ‑o gye̱ ke̱dabe̱‑ɔ, a du fe̱yɛ Mosis a kusuŋ‑o mo̱ŋ lɛɛ ke̱ gye̱ ke̱dabe̱‑ɔ. 11 Ke̱dabe̱ ne̱ kaa kyo̱ŋ‑ɔ dɛɛ e̱ ke̱ gye̱ ke̱dabe̱ ne̱e̱, ne̱ ke̱mo̱ ne̱ ke̱ maa kyo̱ŋ pɛɛɛ‑ɔ mɔ ɛ?

12 Amɔ a tɛɛ a waa ane̱ wɔre̱ de̱maŋte̱ mɔ‑ɔ, kufu mo̱ŋ de ane̱. 13 Amo̱se̱‑ɔ, a mo̱ŋ tiri fe̱yɛ ane̱ a taa ko̱tɔko̱ bo̱ buŋ ane̱ akatɔ se̱, na ane̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mo̱ne̱. Amaa Mosis akatɔ‑rɔ a to̱re̱ se̱‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ taa kaprakɛɛ bo̱ buŋ mò̱ akatɔ se̱, na Isireelii awuye ma nya ŋu saŋ ne̱ mò̱ akatɔ‑rɔ e̱ to̱re̱ se̱, ne̱ a yɔwe̱‑ɔ. 14 To, bo̱ fo̱ ndɔɔ a kake mɔ, Isireelii awuye du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ a taa kaprakɛɛ bo̱ buŋ mò̱ akatɔ se̱, na ɔ ma nya ŋu sɛye̱‑ɔ. Saŋ ke̱maa ne̱ ba gyaŋŋe̱ bamo̱ ke̱bware̱ko̱re̱ akyaŋ‑nɔ ba nu ɔko̱ e̱ kare̱ ɔ le̱e̱ Mosis mbraa a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ gywii bamo̱‑ɔ, a du ne̱e̱ fe̱yɛ mprakɛɛ‑ɔ a sii bamo̱ akatɔ se̱‑ɔ, ne̱ bo̱ maa ŋu sɛye̱, ne̱ bo̱ maa nu sɛye̱. Kristoo dooo si ne̱ bamo̱ ya bo̱rɔ, ne̱ mprakɛɛ‑ɔ e̱ le̱e̱ bamo̱ akatɔ se̱. 15 Hare̱e̱ bo̱ fo̱ ndɔɔ a kake mɔ, ɔko̱ ya kare̱ Mosis a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ gywii bamo̱, amo̱‑ɔ a du ne̱e̱ fe̱yɛ mprakɛɛ‑ɔ a buŋ bamo̱ akatɔ se̱‑ɔ. 16 Amaa bamo̱ ɔko̱ ya kii bo̱ gya ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu si, amɔ Wuribware̱ i lee kaprakɛɛ‑ɔ a ɔ le̱e̱ mò̱ akatɔ se̱. 17 Mbe̱yɔmɔ, ane̱ nyaŋpe̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o, ne̱ mfe̱ŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ a kufwiiŋe‑o bo̱‑ɔ, mfe̱ŋ ne̱ ane̱ a nya ane̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ mbraa de̱daa‑ɔ se̱. 18 Ane̱ fe̱raa, ane̱ mo̱ŋ taa mprakɛɛ ko̱ bo̱ buŋ ane̱ akatɔ se̱. Amo̱se̱‑ɔ, a du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a ye̱re̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ mò̱ ke̱laŋŋe̱rɔ de̱maŋte̱‑ɔ a we̱e̱ ane̱ se̱, ne̱ ane̱ akatɔ‑rɔ e̱ to̱re̱ se̱ mò̱ ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ fe̱yɛ diki‑o. Ke̱kpare̱ mɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱, ne̱ ɔ gye̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o, maa se̱ ɔ sa ne̱ ane̱ mfɛɛre̱ na ŋkpo̱nɔ‑rɔ e̱ waa fe̱yɛ mò̱ lee‑o kake ke̱maa.

4

Mo̱ne̱ a sa ne̱ ane̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ kanyite‑ro

1 Ane̱ fe̱raa, hare̱e̱ ane̱ a mo̱ŋ fo̱ fe̱yɛ ane̱ waa asɔfo̱wɔ kusuŋ mɔ gbaa ooo, Wuribware̱ a taa bo̱ waa ane̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. Amo̱se̱‑ɔ, ane̱ maa yɔwe̱ e̱ye̱e̱‑rɔ. 2 Ase̱sɛ ko̱ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ ne̱ bamo̱ ya po̱rɔ ane̱ fe̱yɛ ane̱ bɔ e̱kpa bɔye̱ se̱ ane̱ de bo̱ waa ane̱ asɔfo̱wɔ kusuŋ, mo̱ i lee bamo̱ kanɔ fe̱yɛ ane̱ a kine e̱kpa bɔye̱ ke̱bo̱rɔ se̱ bo̱ waa ane̱ kusuŋ. Ane̱ maa pe̱nna ase̱sɛ, ne̱ ane̱ be̱e̱ ane̱ maa kyurowi Wuribware̱ ase̱ŋ‑ɔ. Kpa ne̱ ane̱ bɔ se̱, ne̱ ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ ɔke̱maa sure si mò̱ mfɛɛre̱‑rɔ fe̱yɛ ane̱ e̱ waa nɛɛnɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ tɔwe̱ kase̱ŋtiŋ‑o lamaŋ‑nɔ, ne̱ ane̱ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ ke̱e̱ ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ waa‑ɔ, ne̱ o nu ase̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ. 3 Mo̱ne̱‑rɔ bo̱ko̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ abware̱se̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ kwe̱e̱rɔ, mo̱ i lee kanɔ fe̱yɛ aa kwe̱e̱rɔ bamo̱ ne̱ bo̱ maa nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ se̱ dooo ne̱e̱. 4 Bo̱ maa nya ŋkpa amo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ maa kɔɔre̱ Kristoo ba gyi. Bo̱ maa kɔɔre̱ mò̱ ba gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ a du fe̱yɛ Ɔbɔnsam, ne̱ o de kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ mfɛɛre̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ, a sa ne̱ baa kii ate̱napo̱, na bo̱ ma taare̱ a bo̱ nu abware̱se̱ŋ‑ɔ kaase̱‑ɔ. Bamo̱ ya nu kaase̱, ba ŋu fe̱yɛ ase̱ŋ timaa ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ Kristoo de ke̱dabe̱ na wuraa‑o. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ya de̱e̱re̱ Kristoo, ba ŋu fe̱yɛ ɔ gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ Wuribware̱ kpa ke̱maa se̱. 5 Ane̱ maa tɔwe̱ ane̱ fɔŋfɔŋ e̱ye̱e̱ ase̱ŋ ne̱e̱, amaa ane̱ e̱ tɔwe̱ Yeesuu Kristoo ase̱ŋ ne̱e̱, fe̱yɛ ɔ gye̱ mo̱ne̱ ɔke̱maa na ane̱ ɔke̱maa nyaŋpe̱, n gye̱ ane̱ e̱ gye̱ mo̱ne̱ anyaŋpe̱. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ a kperi Yeesuu si baa ane̱ e̱ye̱e̱ kaase̱ waa fe̱yɛ ane̱ a gye̱ mo̱ne̱ ayaafɔre̱‑ɔ. 6 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ke̱laŋŋe̱rɔ laŋŋe̱ kibugyii‑ro,”* ane̱ŋ dɛɛ ne̱ oo buŋŋi ane̱ akatɔ, ne̱ ane̱ a ŋu fe̱yɛ mò̱ akatɔ‑rɔ e̱ to̱re̱ se̱, ne̱ ane̱ a bo̱ gyii fe̱yɛ o de Wuribware̱ a ke̱dabe̱‑ɔ.

7 To, a du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a ba mò̱ kapo̱tɛɛ‑ɔ bo̱ waa nlɔ‑rɔ‑ɔ. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ ŋyo̱wɔre̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ nlɔ ne̱ m mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ, amaa Wuribware̱ ke̱yaale̱ŋ bo̱ mmo̱‑rɔ, na ɔke̱maa nya ŋu fe̱yɛ ane̱ ke̱yaale̱ŋ de̱maŋte̱‑ɔ mo̱ŋ le̱e̱ ane̱ fɔŋfɔŋ ase̱ ne̱e̱, kaa le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱. 8 Amo̱se̱‑ɔ ase̱sɛ ko̱ ya waa ane̱ bo̱rɔkraa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ se̱, bo̱ maa taare̱ a bo̱ sa a ane̱ yɔwe̱ ane̱ kusuŋ. Ba tɔɔraa ane̱, amaa ane̱ maa yɔwe̱ e̱ye̱e̱‑rɔ. 9 Ane̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ, amaa Wuribware̱ maa se̱re̱ a ɔ yɔwe̱ ane̱. Ba daye̱ ane̱ ba da swe̱e̱re̱, amaa bo̱ maa taare̱ a bo̱ mɔɔ ane̱. 10 Ane̱ a naa e̱maŋ se̱ e̱maŋ se̱‑ɔ, ane̱ i ŋu ase̱ŋ ne̱ Kristoo a ŋu pwɛɛ ne̱ baa dɛɛ mɔɔ mò̱‑ɔ dɛɛ. Ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ a waa ane̱ ne̱e̱ na ase̱sɛ nya ŋu fe̱yɛ saŋ ne̱ ane̱ e̱ kpa a ane̱ kperi Yeesuu si wu‑o, mò̱ ŋkpa na ke̱yaale̱ŋ saŋ a bo̱ ane̱ ŋyo̱wɔre̱‑rɔ. 11 Ane̱ i kperi Yeesuu si ane̱ e̱ gyaŋŋaa lowi kake ke̱maa, na ɔ taare̱ kaapo̱ fe̱yɛ o te, ne̱ mò̱ e̱ de̱ŋ ɔ sa ane̱ ke̱yaale̱ŋ. 12 Amɔ katiŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ lowi ke̱gyaŋŋaa kake ke̱maa‑ɔ a sa ne̱ mo̱ne̱ a nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

13 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa, ane̱ mo̱ŋ yɔwe̱ ane̱ Kristoo ko̱kɔɔre̱gyi, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ ane̱ maa se̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ Wuribware̱ ase̱ŋ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Deefid a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ, “Saŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ bo̱re̱‑rɔ fe̱yɛ e̱ye̱e̱‑rɔ bo̱ mo̱ gya ke̱baŋse̱‑ɔ gbaa, mo̱ a kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi.”* 14 Ke̱tɔ ne̱ ane̱ nyi, ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ ke̱mo̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyiŋŋi ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu baa ŋkpa‑rɔ, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ kaye̱ ya gye̱ kɛɛ, o kyiŋŋi ane̱ aa mo̱ne̱ a ɔ yaa so̱so̱ fe̱yɛ Yeesuu‑o, na ɔ baa ane̱ aa mo̱ne̱ mò̱ akatɔ‑rɔ. 15 Mo̱ne̱ se̱ ne̱ ke̱tɔ ke̱maa e̱ waa ane̱, na, Wuribware̱ a maa se̱ ɔ mo̱rɔwe̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, na bo̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ, na bo̱ kyo̱rɔ mò̱ ke̱dabe̱ ne̱ o de‑o.

Kaye̱ mɔ‑rɔ mo̱ŋ gye̱ ane̱ aye̱ ne̱e̱

16 Amo̱se̱‑ɔ, hare̱e̱ ane̱ ŋyo̱wɔre̱ a mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ, ne̱ ane̱ e̱ kpa a ane̱ wu gbaa ooo, ane̱ abaa‑rɔ mo̱ŋ yɔre̱. Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa ane̱ wɔre̱ na ke̱yaale̱ŋ po̱pwɛɛ kake ke̱maa. 17 Ase̱ŋ ne̱ a to̱ ane̱‑ɔ mo̱ŋ kyɔ, ne̱ a maa kyee, amaa a sa a ane̱ nya wuraa na ke̱dabe̱ ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ pɛɛɛ Wuribware̱ ase̱, na a kyɔ ase̱ŋ ne̱ ane̱ i ŋu mbe̱yɔmɔ‑ɔ bwe̱e̱tɔ. 18 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ane̱ akatɔ dɔŋ atɔ ne̱ a bo̱ akatɔ‑rɔ‑ɔ se̱ ne̱e̱. N gye̱ atɔ ne̱ bo̱ ke̱e̱‑ɔ se̱ ne̱ ane̱ akatɔ dɔŋ, amɔ atɔ ne̱ bo̱ mo̱ŋ ke̱e̱, ne̱ a bo̱ Wuribware̱ se̱‑ɔ se̱ ne̱ ane̱ akatɔ dɔŋ. A le̱e̱ fe̱yɛ atɔ ne̱ bo̱ ke̱e̱ amo̱‑ɔ maa kyee. Amaa amo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ ke̱e̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ a taare̱ a a gyi nsu pɛɛɛ.

5

1 A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ ya wu, ane̱ e̱ nya kye̱nakpa Wuribware̱ ase̱ so̱so̱. Ane̱ kayo̱wɔre̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ taŋte̱e̱ ke̱kyaŋ ne̱ baa ba waagya bo̱ waa‑ɔ ne̱e̱, ne̱ waagya‑ɔ ya kyaŋŋe̱‑rɔ, ne̱ taŋte̱e̱ ke̱kyaŋ amo̱ a le̱e̱ da‑ɔ, amɔ ane̱ ɔke̱maa e̱ nya so̱so̱ a ke̱kyaŋ ne̱ ane̱ e̱ ya kye̱na‑rɔ‑ɔ. N gye̱ ase̱sɛ ya waa ke̱kyaŋ amo̱, amaa Wuribware̱ ya waa bo̱ ye̱ra sa ane̱. 2 Pwɛɛ na ane̱ dɛɛ fo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ane̱ i su ane̱ e̱ kpa kulwee ane̱ ɔpe̱ po̱pwɛɛ amo̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ. 3 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ke̱kyaŋ ne̱ ane̱ ɔke̱maa e̱ nya so̱so̱‑ɔ gye̱ kayo̱wɔre̱ po̱pwɛɛ ne̱ ane̱ kra e̱ ya kye̱na‑rɔ‑ɔ. 4 Ane̱ a saŋ ane̱ de kaye̱ mɔ‑rɔ a ko̱yo̱wɔre̱gyi‑o, ane̱ kakye̱na‑rɔ e̱ tɔɔraa ane̱. Amaa n gye̱ sa ne̱ ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ wu, na ane̱ paŋ ŋkpa pɛɛɛ. Ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ kpa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ kakye̱na ne̱ ane̱ te mbe̱yɔmɔ‑ɔ i kyurowi a ka kii kakye̱na ne̱ ka mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Na ane̱ kaye̱ mɔ‑rɔ a ŋyo̱wɔre̱‑ɔ kyurowi kii ŋyo̱wɔre̱ ne̱ n kye̱na nsu pɛɛɛ‑ɔ. 5 Kase̱ŋtiŋ, ke̱tɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ ane̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ kakye̱na ne̱ ane̱ te kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ ya kyo̱ŋ, ne̱ ane̱ e̱ ya kye̱na Wuribware̱ ase̱ nsu pɛɛɛ. Ne̱ ɔɔ sa ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a bo̱ kye̱na ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, na ane̱ ŋu fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ ane̱ ya wu, ɔ yaa ane̱ mò̱ ase̱.

6 Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a bo̱ ane̱ ase̱‑ɔ se̱, ane̱ de te̱maa saŋ ke̱maa fe̱yɛ ane̱ e̱ yɔ Wuribware̱ se̱. Ane̱ a te kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ mo̱ŋ tɛɛ fo̱ ane̱ aye̱ so̱so̱ mfe̱ŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu te‑o. 7 Ane̱ a naa‑ɔ, ane̱ mo̱ŋ ke̱e̱ mfe̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ yɔ‑ɔ. Amaa ane̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ i gyi fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ gye̱ ane̱ ŋkpɛɛ. 8 Ane̱ Kristoo ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ fe̱raa, m be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ de te̱maa bwe̱e̱tɔ, ne̱ ane̱ e̱ yo̱rɔwe̱ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ ane̱ yɔwe̱ ane̱ ŋyo̱wɔre̱ bo̱ sii swe̱e̱re̱ mɔ se̱, na ane̱ yɔ pe̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ase̱. 9 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ane̱ e̱ le̱ŋ e̱ye̱e̱ ne̱e̱, na mò̱ akatɔ nya gyi, hare̱e̱ ane̱ te kaye̱ mɔ‑rɔ bɛɛɛ ane̱ yii pe̱ ooo. 10 A le̱e̱ fe̱yɛ mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ ane̱ pɛɛɛ e̱ ye̱re̱ Kristoo a se̱ŋgyikpa‑ɔ. Na ane̱ ɔke̱maa nya ke̱tɔ ne̱ mò̱ a kye̱na kaye̱ mɔ‑rɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ kakɔka, hare̱e̱ ke̱ gye̱ kitimaa bɛɛɛ ke̱bɔye̱ ooo.

Ane̱ kusuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ bɔ Kristoo si ɔ lɔŋŋɔ mò̱ fɔŋfɔŋ na nyiŋkpasɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ

11 A le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ Kristoo ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ se̱re̱ Wuribware̱ se̱, ne̱ ane̱ a le̱ŋ e̱ye̱e̱ ane̱ e̱ po̱pɔre̱ ase̱sɛ fe̱yɛ bo̱ gya mò̱ se̱. Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ o nyi ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ nɛɛnɛɛ, ne̱ n de te̱maa fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔke̱maa gbaa nyi ane̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ ane̱ŋ dɛɛ. 12 Mo̱ne̱ ma kaŋ fa fe̱yɛ ane̱ be̱e̱ ane̱ le̱ŋ e̱ye̱e̱ ane̱ de ane̱ e̱ po̱pɔre̱ mo̱ne̱ ne̱e̱, na mo̱nꞌ nya ŋu ane̱ŋ ne̱ ane̱ bware‑o. Daabii, ane̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ nya ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ye̱re̱ ke̱mo̱ se̱ a mo̱nꞌ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ ane̱ se̱‑ɔ ne̱e̱. Mfe̱ŋ‑ɔ na mo̱nꞌ taare̱ be̱ŋŋaa bamo̱ ne̱ ba po̱rɔ ane̱, ne̱ ba kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ, fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ se̱sɛ akatɔ se̱‑ɔ dooo ne̱ ba de̱e̱re̱, ne̱ bo̱ maa de̱e̱re̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ se̱sɛ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. 13 Ane̱ apo̱rɔpo̱‑ɔ ya po̱pɔre̱ ane̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ, ane̱ e̱ lɔ e̱bo̱ŋ, amo̱ fe̱raa mo̱nꞌ taa fe̱yɛ Wuribware̱ se̱ ne̱ ane̱ a kperi ane̱ e̱ lɔ e̱bo̱ŋ‑ɔ. Amaa amo̱ a gye̱ fe̱yɛ ane̱ maa lɔ e̱bo̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, amo̱ fe̱raa bo̱ le̱e̱ mo̱ne̱ se̱‑ɔ ne̱ ane̱ du mfaanɛɛ. 14 A le̱e̱ fe̱yɛ Kristoo ke̱kpa ne̱ ɔ kpa ane̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ ye̱re̱ ane̱ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ ke̱mo̱ ase̱ŋ. Ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱, ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ ke̱mo̱ gyi keŋkeŋ‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo a wu bo̱ sa ase̱sɛ pɛɛɛ‑ɔ, bamo̱ ya kɔɔre̱ Kristoo gyi, a du ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ kakye̱na de̱daa a lo̱we̱‑ɔ. 15 Ke̱tɔ se̱ ne̱ Kristoo a wu sa ase̱sɛ pɛɛɛ, ne̱ Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro baa ŋkpa‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, bamo̱ a saŋ bo̱ te ŋkpa‑rɔ‑ɔ, bo̱ ma lɛɛ kye̱na bamo̱ e̱ye̱e̱ se̱, amaa bo̱ kye̱na sa Kristoo.

16 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ane̱ Kristoo ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ maa lɛɛ de̱e̱re̱ se̱sɛ akatɔ‑rɔ dooo pwɛɛ na ane̱ dɛɛ ŋu ane̱ŋ ne̱ o du‑o. Saŋ ko̱ ane̱ a de̱e̱re̱ Kristoo ane̱ŋ dɛɛ ne̱e̱, pwɛɛ ne̱ ane̱ a dɛɛ kɔɔre̱ mò̱ gyi, amaa ane̱ mo̱ŋ lɛɛ ane̱ e̱ waa ane̱ŋ. 17 Ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱ Kristoo a ke̱be̱gya‑ɔ se̱‑ɔ a kii se̱sɛ po̱pwɛɛ ne̱e̱. Mò̱ kakye̱na de̱daa‑ɔ a gye̱ kɛɛ, ne̱ ɔɔ le̱e̱ o te kakye̱na po̱pwɛɛ. 18 Wuribware̱ ya waa amo̱‑ɔ pɛɛɛ, ɔɔ bo̱rɔ Kristoo si bo̱ lɔŋŋɔ ane̱ aa mò̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ, ne̱ ane̱ gye̱ mò̱ akyarɔpo̱ ase̱ŋ mɔ ko̱tɔwe̱‑rɔ. 19 Ane̱ asuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, Wuribware̱ a bo̱rɔ Kristoo si bo̱ lɔŋŋɔ mò̱ aa kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ, na ɔ ma nya ba bamo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ka bamo̱ ko̱kɔ. Ne̱ ɔɔ taa mbo̱ŋtɔ‑rɔ ko̱lɔŋŋɔ mɔ ase̱ŋ ko̱tɔwe̱ bo̱ waa ane̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ.

20 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ane̱ ye̱re̱ Kristoo ayaa‑rɔ ne̱e̱. A du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a bɔ ane̱ se̱ ɔ ko̱re̱ mo̱ne̱‑ɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ane̱ ye̱re̱ Kristoo ayaa‑rɔ ane̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ aa Wuribware̱ waa kanɔ. 21 Kristoo dɛɛ ɔ mo̱ŋ de bɔye̱. Amaa Wuribware̱ a sa ne̱ baa mɔɔ mò̱ fe̱yɛ mò̱ a gye̱ ɔbɔye̱waapo̱‑ɔ, ne̱ oo ŋu ke̱se̱bɔgyiiri ne̱ ane̱ ye̱re̱ bo̱ sa‑ɔ, na ane̱ bo̱rɔ mò̱ lowi‑o si nya ane̱ e̱ye̱e̱, na Wuribware̱ waa ane̱ fe̱yɛ ane̱ a gye̱ ase̱sɛ timaa‑o.

6

1 Amo̱se̱‑ɔ, ane̱ ne̱ ane̱ i suŋ ane̱ e̱ sa Wuribware̱‑ɔ, ane̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ atɔ dabe̱ ne̱ ɔɔ waa sa mo̱ne̱‑ɔ ma twe̱e̱ kwaa. 2 Mo̱nꞌ nu ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ mò̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ fe̱yɛ,

“Amo̱ a fo̱ saŋ fe̱yɛ ŋ ŋu mo̱ne̱ e̱wɛɛ‑ɔ,

mo̱ a nu mo̱ne̱ kanɔ.

Kake nsiŋ ne̱ mo̱ a waa mfɛɛre̱ fe̱yɛ m mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱‑ɔ,

ne̱ mo̱ a kya mo̱ne̱‑rɔ.”*

Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ndɔɔ a kake mɔ e̱ gye̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ i ŋu mo̱ne̱ e̱wɛɛ, na ɔ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱‑ɔ.

Awo̱re̱fɔɔ ne̱ Pɔɔl na mò̱ bɛɛko̱‑ana Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a gyi‑o

3 M be̱e̱ mo̱ i lee bamo̱ ne̱ ba po̱rɔ ane̱ ke̱bɔye̱ ko̱ se̱‑ɔ kanɔ fe̱yɛ bo̱ nu ane̱ŋ ne̱ ane̱ i suŋ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱ kusuŋ‑o. Ane̱ mo̱ŋ waa ko̱tɔko̱ ne̱ kaa sa ne̱ ase̱sɛ a lwee e̱bɔye̱‑rɔ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ maa kpa fe̱yɛ ɔko̱ ŋu kusuŋ‑o‑ro ke̱bɔye̱ ko̱.

4 Ane̱ a kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ gye̱ Wuribware̱ ayaafɔre̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ kanyite‑ro ne̱ ane̱ a gyi awo̱re̱fɔɔ ŋu ase̱ŋ na tɔɔraa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ kaa waa ane̱‑ɔ‑rɔ.

5 Baa da ane̱, ne̱ baa tii ane̱,

ne̱ ase̱sɛ akwii akwii a wo̱re̱ ane̱.

Saŋ ko̱ ane̱ a suŋ kpo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ,

ne̱ ane̱ mo̱ŋ nya saŋ di idi,

ne̱ ane̱ a nare̱ ako̱ŋ.

6 Awo̱re̱fɔɔ de̱maŋte̱ mɔ ne̱ ane̱ a gyi‑o gbaa ooo,

ane̱ a ba itimaa na kanyiase̱ŋ na kanyite

na ke̱dame̱naŋsɛ bo̱ ka ane̱ ado̱ŋ ko̱kɔ.

Ase̱sɛ a ŋu Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o

a suŋ kusuŋ ane̱ kakye̱na‑rɔ, ne̱ baa ŋu fe̱yɛ

ke̱kpa ne̱ ane̱ e̱ kpa bo̱ko̱ ase̱ŋ‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ.

7 Baa nu ane̱ a gyi kase̱ŋtiŋ,

ne̱ baa ŋu Wuribware̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ o de‑o.

Kase̱ŋtiŋ kigyi ne̱ ane̱ a bo̱ waa ane̱ ado̱ŋtɔ

ne̱ ane̱ de ane̱ e̱ kɔ bamo̱ ne̱ ba kɔ ane̱‑ɔ,

ne̱ ane̱ de ane̱ e̱ kɔ ane̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ e̱ye̱e̱.

8 Bo̱ko̱ i bu ane̱, bo̱ko̱ mɔ maa bu ane̱ pɛɛɛ‑ɔ.

Bo̱ko̱ e̱ kyo̱rɔ ane̱, bo̱ko̱ mɔ e̱ po̱rɔ ane̱

fe̱yɛ ane̱ e̱ waa e̱bɔye̱.

Ane̱ i gyi kase̱ŋtiŋ, amaa bo̱ko̱ e̱ po̱rɔ ane̱

fe̱yɛ ane̱ gye̱ ape̱nnapo̱ ne̱e̱.

9 Bo̱ mo̱ŋ de ane̱ ba te̱e̱ sɛye̱,

amaa ane̱ ke̱nyare̱ a yɔ to̱ŋ ke̱maa.

Ba fa fe̱yɛ ane̱ e̱ kpa a ane̱ wu ne̱e̱,

amaa ane̱ saŋ ane̱ te.

Ba gyiiri ane̱ ke̱se̱bɔ,

amaa bo̱ mo̱ŋ taare̱ mɔɔ ane̱.

10 Ba ŋu fe̱yɛ ane̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ bwe̱e̱tɔ,

amaa ane̱ akatɔ a gyi saŋ ke̱maa.

Bo̱ ke̱e̱ kitiri ne̱ ane̱ i wu‑o,

amaa ane̱ e̱ sa ne̱ bo̱ko̱ e̱ nya ŋyure.

Ba fa fe̱yɛ ane̱ mo̱ŋ de sɛye̱,

amaa ane̱ de ke̱tɔ ke̱maa.

11 Korintoo awuye, ane̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ane̱ mo̱ŋ taa sɛye̱ bo̱ kwe̱e̱rɔ mo̱ne̱ se̱. 12 N gye̱ ane̱ e̱ gye̱ ne̱ ane̱ mo̱ŋ buŋŋi ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ kpa mo̱ne̱, amaa mo̱ne̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ buŋŋi mo̱ne̱ lee‑ro kpa ane̱. 13 Mo̱ e̱ sa se̱ŋsa mo̱ i gywii mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a gye̱ mo̱ gyi‑ana‑ɔ. Ane̱ a tɛɛ buŋŋi ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ kpa mo̱ne̱‑ɔ, mo̱ne̱ mɔ, mo̱nꞌ buŋŋi mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ kpa ane̱.

Mo̱ne̱ ma kaŋ sa a mo̱ne̱ aa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ de ko̱kɔɔre̱gyi‑o waa ko̱ŋko̱

14 Mo̱ne̱ ma kaŋ sa a mo̱ne̱ aa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ Kristoo gyi‑o waa ko̱ŋko̱. A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱dame̱naŋsɛ na daa bɔye̱ kpaa ntɔse̱ŋ? Ke̱laŋŋe̱rɔ na kibugyii e̱ taare̱ a a kye̱na saŋ ko̱ŋko̱ aaa? 15 Kristoo na Ɔbɔnsam e̱ taare̱ a bo̱ waa kanɔ aaa? Ɔkɔɔre̱gyipo̱ na ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ kɔɔre̱ gyi‑o kpaa ntɔse̱ŋ? 16 Wuribware̱ aye̱ na ikisi aye̱ e̱ taare̱ a a tii abɛɛ se̱ waa ko̱ko̱ŋko̱ aaa? Daabii pɛɛɛ! Ane̱ Kristoo awuye ŋkpo̱nɔ‑rɔ ne̱ Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ dooo i de ŋkpa‑ɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ kye̱na. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ mò̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Mo̱ e̱ kye̱na bamo̱‑rɔ, na mo̱ aa bamo̱ nare̱ saŋ ke̱maa mɔ.

Mo̱ i kii bamo̱ nyaŋpe̱, na bamo̱ mɔ bo̱ kii mo̱ ase̱sɛ.”*

17 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, Wuribware̱ a tɔwe̱ mò̱ wo̱re̱‑ɔ ke̱be̱gya ko̱‑rɔ fe̱yɛ,

“Mo̱ ase̱sɛ, mo̱nꞌ dare̱e̱ le̱e̱ bamo̱‑rɔ mfe̱ŋ,

na mo̱nꞌ kye̱na ko̱kwe̱e̱!

Mo̱ne̱ e̱ ma dabo̱rɔ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ki de iyisi‑o,

amo̱ fe̱raa mo̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱.”*

18 Ne̱ baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱ yɛ, ‘Mo̱ne̱ e̱ te̱e̱ mo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ se̱,

na mo̱‑ɔ mɔ n te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ agyi nyaŋsɛ na akye̱e̱sɛ.’ ”*

7

1 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, Wuribware̱ a tɛɛ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ waa atɔ mfaanɛɛ‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ane̱ lee ane̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ e̱ waa ane̱ ŋyo̱wɔre̱ na ŋkpo̱nɔ iyisi‑o‑ro, na mo̱nꞌ sa a ane̱ nya ŋkpo̱nɔfwiiri, na ane̱ bu Wuribware̱, na ane̱ se̱re̱ mò̱.

Ane̱ŋ ne̱ ke̱tɔ ne̱ Tiitus a tɔwe̱ gywii Pɔɔl‑ɔ a waa mò̱ wɔre̱‑ɔ

2 M be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ buŋŋi mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ kpa ane̱. Ane̱ mo̱ŋ waa ɔko̱ bɔye̱, ne̱ ane̱ mo̱ŋ nye̱ra ɔko̱ mɔ, ane̱ mo̱ŋ sisii ɔko̱. 3 Ma tɔwe̱ amo̱‑ɔ a m bo̱ po̱rɔ mo̱ne̱ ne̱e̱. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ a dɛɛ tɔwe̱‑ɔ, ane̱ a kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ a waa siraa fe̱yɛ ane̱ aa mo̱ne̱ kye̱na, bɛɛɛ ane̱ aa mo̱ne̱ wu. 4 Mo̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ mo̱ i gyi. Mo̱ne̱ se̱, mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱. Mo̱ne̱ se̱, n de wɔre̱ bwe̱e̱tɔ. Hare̱e̱ ase̱ŋ a to̱ ane̱‑ɔ gbaa ooo, mo̱ akatɔ a gyi.

5 Hare̱e̱ gbaa ane̱ a yɔ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, ane̱ mo̱ŋ nya kaye̱e̱yuri. Kase̱ŋtiŋ si, ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ a to̱ ane̱ to̱ŋ ke̱maa ne̱ ane̱ a yɔ‑ɔ. Ane̱ a gyi awo̱re̱fɔɔ, ne̱ kufu a nya ane̱, ne̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ a nye̱ra. 6 Amaa Wuribware̱ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔ sa se̱sɛ ne̱ mò̱ abaa‑rɔ a yɔre̱‑ɔ wɔre̱‑ɔ. Ne̱ ɔɔ sa ne̱ Tiitus a waa ane̱ wɔre̱. 7 A le̱e̱ fe̱yɛ, mò̱ a le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱ ba ane̱ ase̱‑ɔ, ne̱ ane̱ a nu mò̱ kanɔ‑rɔ ase̱ŋ fe̱yɛ mo̱ne̱ a waa mò̱ wɔre̱. Ɔɔ tɔwe̱ gywii ane̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ akatɔ a pee mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ ŋu mo̱. Ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ gywii ane̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ bo̱ le̱e̱ ɔbɔye̱waapo̱ ne̱ ɔ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ a sa ne̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ a nye̱ra. Ne̱ ɔ yɛ amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa ooo, mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ bo̱ mo̱ ke̱be̱gya‑ɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ akatɔ a be̱e̱ gyi mbe̱yɔmɔ kyo̱ŋ saŋ‑ɔ.

8 Hare̱e̱ gbaa mo̱ wo̱re̱ a sa ne̱ a mo̱ŋ waa mo̱ne̱ kɔne̱ ooo, mo̱ŋ nu mo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a kyo̱rɛɛ mò̱. Ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑ɔ mo̱ a nu mo̱ e̱ye̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a ŋu fe̱yɛ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ase̱ŋ a nya mo̱ne̱ gya. Amaa aa nya mo̱ne̱ gya saŋ katiŋ ko̱ ne̱e̱. 9 Aa waa mo̱ kɔne̱ mbe̱yɔmɔ. N gye̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ akatɔ mo̱ŋ gyi‑o si ne̱ aa waa mo̱ kɔne̱. Amaa ke̱tɔ se̱ ne̱ aa waa mo̱ kɔne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ kusu a sa ne̱ mo̱ne̱ a kyurowi le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ. Wuribware̱ a ba mo̱ne̱ kusu‑o bo̱ waa kitimaa sa mo̱ne̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ke̱tɔ ne̱ ane̱ a waa‑ɔ mo̱ŋ waa mo̱ne̱ tɔɔraa. 10 Kusu ne̱ Wuribware̱ de ɔ sa ne̱ ɔko̱ kakpo̱nɔ‑rɔ i kyurowi‑o dɛɛ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ sa a ɔ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Ane̱ŋ a kusu‑o bware. Amaa kusu ne̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ i su‑o e̱ sa a ase̱sɛ na Wuribware̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ nye̱ra nsu pɛɛɛ. 11 Mo̱nꞌ de̱e̱re̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a ba mo̱ne̱ kusu‑o bo̱ waa‑ɔ, mo̱nꞌ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ŋkee fe̱raa mo̱ne̱ akatɔ a pee‑o. Mo̱ne̱ a ko̱kɔse̱ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ kya kanɔ. Mo̱ne̱ iduŋ a fwii ɔbɔye̱waapo̱‑ɔ se̱. Ne̱ kufu a nya mo̱ne̱ fe̱yɛ mò̱ bɔye̱ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ a kyaŋŋaa mo̱ne̱. Mo̱ne̱ awaasɛ a kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ. Ne̱ mo̱ne̱ a kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ wɔre̱ de mo̱ne̱ ko̱waa ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o, na mo̱nꞌ gyiiri ɔbɔye̱waapo̱‑ɔ ke̱se̱bɔ‑ɔ. Kpa ke̱maa se̱ mo̱ne̱ a lee mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ ke̱po̱rɔ ne̱ mo̱ a po̱rɔ mo̱ne̱ ase̱ŋ mɔ se̱‑ɔ‑rɔ. 12 E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ wo̱re̱ amo̱? Kase̱ŋtiŋ si mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ a waa ɔko̱ mɔ bɔye̱. Amaa n gye̱ bamo̱ se̱ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ wo̱re̱ amo̱. Mo̱ a kyo̱rɛɛ wo̱re̱‑ɔ ne̱e̱ a mo̱nꞌ nya de̱e̱re̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, na mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii Wuribware̱ fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ si mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ.

13 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, amo̱‑ɔ pɛɛɛ ne̱ aa ba‑ɔ a sa ane̱ wɔre̱ mfe̱e̱. Ke̱tɔ ne̱ ki tii si, ne̱ a sa ne̱ ane̱ akatɔ a gyi‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a waa Tiitus wɔre̱, ne̱ mo̱ne̱ a sa ne̱ mò̱ akatɔ a gyi. 14 Pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ ba mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, mo̱ a kyɔ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ mo̱ne̱ se̱, ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ sa a ipeere nya mo̱ mò̱ ase̱. Ane̱ŋ ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ e̱ye̱e̱ ne̱ mo̱ a kaapo̱ mo̱ne̱ se̱ gywii Tiitus‑o mɔ a waa kase̱ŋtiŋ. 15 Saŋ ne̱ Tiitus a ba mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, kufu a nya mo̱ne̱, ne̱ mo̱ne̱ a ko̱kɔse̱ kra mò̱ nɛɛnɛɛ, ne̱ mo̱ne̱ a waa siraa waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ waa‑ɔ. Mò̱ ya nyiŋŋi amo̱‑ɔ se̱, amɔ ke̱kpa ne̱ ɔ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ‑ɔ a tii si. 16 M fe̱raa, aa waa mo̱ kɔne̱ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ mo̱ e̱ taare̱ a ŋ kɔɔre̱ mo̱ne̱ gyi ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ.

8

Bo̱ le̱e̱ ko̱kɔɔre̱ atanne̱ twe̱e̱twe̱e̱ bo̱ sa atiripo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ

1 Amo̱se̱‑ɔ mbe̱yɔmɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ ŋu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ ke̱kpa a suŋ kusuŋ asɔre̱e̱ awuye ne̱ bo̱ bo̱ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. 2 Hare̱e̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ e̱ taare̱ a a to̱ bamo̱, ne̱ bo̱ dɛɛ bo̱ gye̱ atiripo̱ gbaa ooo, kɔne̱ ne̱ aa waa bamo̱ kɔne̱‑ɔ a sa ne̱ ba da bamo̱ ŋkpo̱nɔ se̱ ba ke bo̱ko̱ atanne̱. 3-4 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ baa de̱ŋ sa ane̱ atanne̱ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa taare̱‑ɔ. Kase̱ŋtiŋ si, baa sa ane̱ atanne̱ bwe̱e̱tɔ kyo̱ŋ ane̱ŋ ne̱ baa taare̱‑ɔ. Bamo̱ fɔŋfɔŋ ke̱pre̱ se̱, baa ko̱re̱ ane̱ fe̱yɛ ane̱ yɔwe̱ bamo̱ a bo̱ nya nya kpa a bo̱ kya Wuribware̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ. 5 Ke̱tɔ ne̱ baa waa‑ɔ, ane̱ mo̱ŋ fa fe̱yɛ ba waa ane̱ŋ. Kase̱ŋtiŋ si, baa waa ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ bo̱ waa‑ɔ, amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ baa gye̱ ŋkpɛɛ taa bamo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ sa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu, ne̱ baa taa sa ane̱ mɔ ane̱.

6 Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Makedoniya asɔre̱e̱ awuye‑o a ko̱kɔse̱ kɔɔre̱ twe̱e̱twe̱e̱, na bo̱ bo̱ ke atiripo̱‑ɔ se̱, ne̱ mo̱ a nyiŋŋi si fe̱yɛ suŋno mo̱ne̱ Korintoo asɔre̱e̱ awuye gbaa a gye̱ bamo̱ ŋkpɛɛ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ kɔɔre̱ twe̱e̱twe̱e̱ sa atiripo̱‑ɔ, amaa bo̱ fo̱ ndɔɔ, mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ kɔɔre̱ lo̱we̱. Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ a ko̱re̱ Tiitus fe̱yɛ ɔ ba mo̱ne̱ ase̱, na ɔ nya se̱ kya se̱ kɔɔre̱ twe̱e̱twe̱e̱ amo̱ lo̱we̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ya gye̱ ŋkpɛɛ ko̱re̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kɔɔre̱ twe̱e̱twe̱e̱‑ɔ. 7 Mo̱ne̱ kyɔ mo̱ne̱ gye̱ atɔ awuye e̱kpa bwe̱e̱tɔ se̱. Mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi, mo̱ne̱ kanyiase̱ŋ ke̱bo̱ sa se̱ŋsa nɛɛnɛɛ, mo̱ne̱ kanyiase̱ŋ pɛɛɛ kyɔ. Ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ akatɔ i pee mo̱ne̱ i suŋ Wuribware̱‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa atiripo̱‑ɔ.

8 Ma ye̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ waa amo̱‑ɔ, amaa mo̱ a kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ Makedoniya asɔre̱e̱ awuye‑o akatɔ a pee a bo̱ bo̱ kya atiripo̱‑rɔ‑ɔ ne̱e̱, na ŋ ye̱re̱ amo̱ se̱ ŋu ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ ke̱kpa‑ɔ de̱ŋ ke̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ‑o ne̱e̱. 9 Mo̱ne̱ kyɔ mo̱ne̱ nyi ke̱kpa suyo ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo e̱ kpa mo̱ne̱‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ oo ŋu mo̱ne̱ e̱wɛɛ‑ɔ. Hare̱e̱ mò̱ a de ke̱tɔ ke̱maa so̱so̱ gbaa ooo, ne̱ mo̱ne̱ se̱, ɔɔ yɔwe̱ mò̱ ke̱tɔ ke̱maa bo̱ sii mfe̱ŋ, ne̱ ɔɔ ba swe̱e̱re̱ mɔ se̱ mfe̱e̱, ne̱ oo kii otiripo̱, na ɔ ye̱re̱ mò̱ kitiri amo̱ se̱ bo̱ sa a mo̱nꞌ nya ŋyure bwe̱e̱tɔ.

10 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ ka mo̱ne̱ ase̱ŋ ke̱mo̱ se̱‑ɔ ne̱e̱. Suŋno mo̱ne̱ ya gye̱ ŋkpɛɛ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ sa atanne̱. Kase̱ŋtiŋ si mɔ ne̱ mo̱ne̱ a gye̱ ŋkpɛɛ e̱sa. 11 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ lo̱we̱ amo̱ ko̱waa, na ke̱pre̱ ne̱ kaa pre̱ mo̱ne̱, ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ le̱e̱ kaase̱‑ɔ nya waa kyɛɛkyɛɛ. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ de‑o e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱nꞌ waa‑ɔ. 12 Mo̱ne̱ ya da mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ se̱ ke atanne̱, Wuribware̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ i ke‑o si. Mò̱ e̱ de̱ŋ o nyi ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ de‑o na ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ ke, na a waa mò̱ kɔne̱‑ɔ.

13 Ane̱ maa kpa a kitiri kra mo̱ne̱, na a taare̱ kya bo̱ko̱ mɔ‑rɔ, amaa ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ ɔke̱maa nya mò̱ ke̱be̱gya‑ɔ ne̱e̱. 14 Mbe̱yɔmɔ a saŋ mɔ fe̱raa, mo̱ne̱ a de bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ baa kanɔ ŋke̱maa ne̱ mo̱ne̱ de‑o bo̱ kya bamo̱ ne̱ bo̱ de kafwe̱e̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ bamo̱ ya bo̱ nya bwe̱e̱tɔ, ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ i de kafwe̱e̱, na bo̱ taare̱ kya mo̱ne̱‑rɔ. Mfaanɛɛ ne̱ mo̱ne̱ ya waa ne̱ ke̱tɔ ke̱maa e̱ waa kyɛɛkyɛɛ. 15 A waa fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ bo̱ le̱e̱ ateese ne̱ Wuribware̱ a sa Isireelii awuye kimukee‑ro si‑o fe̱yɛ,

“Bo̱ko̱ a swii bwe̱e̱tɔ, bo̱ko̱ mɔ kafwe̱e̱.

Bamo̱ a ba kyuŋputiŋ bo̱ krawe̱‑ɔ,

mò̱ ne̱ oo swii bwe̱e̱tɔ‑ɔ na mò̱ ne̱ oo swii kafwe̱e̱‑ɔ pɛɛɛ mɔ

a nya ane̱ŋ ne̱ aa fo̱ mò̱‑ɔ.”*

16 Mo̱ e̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ fe̱yɛ ɔɔ sa ne̱ Tiitus e̱ kpa mo̱ne̱ ke̱kpa ko̱ŋko̱ amo̱ dɛɛ ne̱ mo̱ e̱ kpa mo̱ne̱‑ɔ. 17 Tiitus a sure ko̱waa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ se̱. Ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ ko̱kɔse̱ mò̱ fɔŋfɔŋ ke̱pre̱ se̱ ɔ kpa a ɔ kya‑rɔ, ne̱ ɔɔ waa mfɛɛre̱ fe̱yɛ ɔ ba mo̱ne̱ ase̱. 18 Mò̱ aa ane̱ ko̱so̱bɛɛ ko̱ ne̱ asɔre̱e̱‑ɔ pɛɛɛ ase̱sɛ e̱ kyo̱rɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ o suŋ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si‑o e̱ gye̱ ne̱ ba ba. 19 Kase̱ŋtiŋ si asɔre̱e̱ asɔre̱e̱ amo̱ dɛɛ ase̱sɛ ya lee mò̱ fe̱yɛ o kii ane̱ ko̱so̱bɛɛ ane̱ kpa mɔ ne̱ ane̱ e̱ yɔ mò̱‑ɔ‑rɔ. Ane̱ de atanne̱ mɔ ane̱ e̱ yaa ase̱sɛ ne̱ ba wu kitiri‑o, na bo̱ nya kyo̱rɔ Wuribware̱, na a kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ kpa a ane̱ kya bamo̱‑rɔ‑ɔ. 20 Ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ aa ase̱sɛ amo̱ taa atanne̱ yaa atiripo̱‑ɔ ne̱e̱, na ɔko̱ ma nya po̱rɔ ane̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ de̱e̱re̱ atanne̱ dabe̱ mɔ se̱ ane̱ bɔ‑ɔ. 21 Ane̱ e̱ sa ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o si bwe̱e̱tɔ, n gye̱ Wuribware̱ a ke̱be̱gya‑ɔ se̱ wo̱re̱, amaa na ase̱sɛ a ke̱be̱gya‑ɔ se̱.

22 Ane̱ be̱e̱ ane̱ de ane̱ ko̱so̱bɛɛ ko̱, ne̱ oo lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ ane̱ iluwi bwe̱e̱tɔ na e̱kpa bwe̱e̱tɔ se̱ fe̱yɛ o suŋ Wuribware̱ wɔre̱ se̱ ne̱e̱. Mbe̱yɔmɔ o de wɔre̱ ase̱ŋ mɔ se̱ bwe̱e̱tɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ o de mo̱ne̱ te̱maa bwe̱e̱tɔ. 23 Tiitus fe̱raa, mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o tii mo̱ se̱, ne̱ ane̱ i suŋ kusuŋ mo̱ne̱ kuŋu si, amo̱se̱ se̱‑ɔ ɔ ye̱re̱ mo̱ ayaa‑rɔ. Ase̱sɛ anyɔ ne̱ bamo̱ aa Tiitus e̱ yɔ‑ɔ fe̱raa, bo̱ ye̱re̱ asɔre̱e̱ asɔre̱e̱ ne̱ a bo̱ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ ayaa‑rɔ ne̱e̱. Bo̱ gye̱ ase̱sɛ timaa, ne̱ bamo̱ ke̱bo̱rɔgyi timaa e̱ sa ne̱ ase̱sɛ e̱ kyo̱rɔ Kristoo. 24 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ lee mo̱ne̱ ke̱kpa bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ mɔ. Mfaanɛɛ ne̱ ane̱ aa asɔre̱e̱ ase̱sɛ‑ɔ i ŋu fe̱yɛ ane̱ de kpa fe̱yɛ ane̱ e̱ye̱e̱ ke̱kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ ko̱kɔse̱ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ ke atiripo̱‑ɔ atanne̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ kaye̱ba ne̱e̱.

9

Pɔɔl e̱ kya se̱ ɔ tɔwe̱ twe̱e̱twe̱e̱ ne̱ ba kɔɔre̱ a bo̱ bo̱ sa atiripo̱‑ɔ ase̱ŋ

1 Kase̱ŋtiŋ si, a mo̱ŋ tiri fe̱yɛ n kyo̱rɛɛ mo̱ne̱ twe̱e̱twe̱e̱ mɔ ne̱ mo̱ne̱ de mo̱ne̱ e̱ sa Wuribware̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ ase̱ŋ. 2 A le̱e̱ fe̱yɛ ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kpa ke̱kya bamo̱‑rɔ ne̱e̱. Ne̱ n de̱ŋ mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ mo̱ne̱ se̱ mo̱ e̱ kaapo̱ Makedoniya awuye‑o mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii bamo̱ fe̱yɛ le̱e̱ suŋno mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ bo̱ Akaya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ a waa siraa fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ sa atanne̱, amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ wɔre̱ a sa ne̱ bamo̱ bwe̱e̱tɔ a waa ko̱tɔko̱ bo̱ le̱e̱ twe̱e̱twe̱e̱ amo̱ se̱. 3 Amaa mo̱ i suŋ mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ase̱, na ane̱ e̱ye̱e̱ ke̱kaapo̱‑ɔ ma buruwi ase̱ŋkpare̱gyi kwaa, amaa mo̱nꞌ waa siraa waa ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ waa‑ɔ. 4 N gye̱ ane̱ŋ, Makedoniya asɔre̱e̱ awuye ne̱ mo̱ aa bamo̱ e̱ yɔ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ ya ba mo̱ne̱ ase̱, ne̱ baa ŋu fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ waa siraa, amo̱ fe̱raa ane̱ aa mo̱ne̱ pɛɛɛ, ipeere e̱ nya ane̱, na a kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ a kɔɔre̱ mo̱ne̱ gyi kwaa. 5 Amo̱se̱ se̱ ne̱ mo̱ a fa fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ ŋ ko̱re̱ mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana mɔ fe̱yɛ bo̱ gye̱ mo̱ ŋkpɛɛ ba bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ, na bo̱ kɔɔre̱ atanne̱ ne̱ mo̱ne̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ sa‑ɔ bo̱ be̱ya, na aa le̱e̱ mo̱ne̱ ke̱kpa se̱ ne̱ mo̱ne̱ a sa, amaa n gye̱ sa ne̱ ane̱ e̱ le̱ŋ mo̱ne̱ ne̱e̱.

6 Abre̱sɛ ya da ke̱kpare̱ fe̱yɛ, “Ɔko̱ ne̱ o dwii atɔ dwiisɛ kafwe̱e̱‑ɔ, amo̱ ya fo̱ ke̱kpabe̱e̱, ɔ nya amo̱ kafwe̱e̱ ne̱e̱. Ne̱ ɔko̱ ne̱ o dwii amo̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ e̱ nya amo̱ bwe̱e̱tɔ ne̱e̱.” 7 Mo̱ne̱ ɔke̱maa sa ane̱ŋ ne̱ ɔ fa mò̱ mfɛɛre̱‑rɔ fe̱yɛ ɔ sa‑ɔ. Mo̱nꞌ sa a a le̱e̱ mò̱ fɔŋfɔŋ kakpo̱nɔ‑rɔ, na a ma ba fe̱yɛ baa le̱ŋ mo̱ne̱. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ kpa mò̱ ne̱ o ke ɔko̱ ko̱tɔko̱ na a mo̱ŋ bo̱ mò̱ gya kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. 8 Wuribware̱ e̱ taare̱ a ɔ sa mo̱ne̱ ŋyure bwe̱e̱tɔ, na mo̱nꞌ nya nya ke̱tɔ ne̱ ki tiri mo̱ne̱‑ɔ kpa ke̱maa se̱, na ŋko̱ saŋ na mo̱nꞌ bo̱ waa ke̱dame̱naŋsɛ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ sa bo̱ko̱. 9 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Ɔ da kakpo̱nɔ se̱ o ke atiripo̱ atɔ, na a mo̱ŋ bo̱ mò̱ gya.

ɔ maa yɔwe̱ ke̱dame̱naŋsɛ ko̱waa pɛɛɛ.”*

10 Wuribware̱ e̱ de̱ŋ ɔ sa ɔdɔɔpo̱ atɔ dwiisɛ na ateese gyisɛ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ya waa bo̱ko̱ ke̱dame̱naŋsɛ, Wuribware̱ e̱ sa mo̱ne̱ ateese gyisɛ ne̱ a tiri mo̱ne̱‑ɔ, na ɔ sa a mo̱ne̱ adɔɔrɔtɔ tii si, na mo̱nꞌ taare̱ ba amo̱ bo̱ kya se̱ waa ke̱dame̱naŋsɛ bwe̱e̱tɔ. 11 Ɔ sa a mo̱nꞌ kii atɔ awuye kpa ke̱maa se̱, na mo̱nꞌ taare̱ de̱e̱ ke saŋ ke̱maa, na a mo̱ŋ bo̱ mo̱ne̱ gya ŋkpo̱nɔ‑rɔ. Na Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱ a asɔre̱e̱ a atiripo̱‑ɔ sa Wuribware̱ aŋsɛ bo̱ le̱e̱ atanne̱ ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ bo̱rɔ ane̱ se̱ bo̱ ke bamo̱‑ɔ.

12 Atanne̱ mɔ ne̱ mo̱ne̱ i ke‑o, a maa kya Wuribware̱ ase̱sɛ wo̱re̱‑rɔ ne̱e̱, amaa a baa Wuribware̱ aŋsɛ ke̱sa bwe̱e̱tɔ bo̱ tii si. 13 Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ya ke atanne̱‑ɔ, a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o mo̱ne̱ i gyi bwe̱e̱tɔ, na bo̱ ŋu fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ yɛ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ i gyi‑o nɛɛnɛɛ. Na bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱ na ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa kike bamo̱ na ɔke̱maa bo̱ tii si‑o, na a mo̱ŋ bo̱ mo̱ne̱ gya kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, bo̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ. 14 Amo̱se̱‑ɔ, bamo̱ ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa mo̱ne̱, ba kpa mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ bo̱ le̱e̱ ŋyure de̱maŋte̱ ne̱ Wuribware̱ a yure mo̱ne̱‑ɔ se̱. 15 Mo̱nꞌ sa a ane̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ bo̱ le̱e̱ ŋyure de̱maŋte̱ amo̱ ne̱ ɔɔ sa mo̱ne̱‑ɔ se̱. Ane̱ maa taare̱ a ane̱ tɔwe̱ ŋyure amo̱ bo̱ fo̱ kɛɛ.

10

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a le̱e̱ o lee mò̱ apo̱rɔpo̱ kanɔ‑ɔ

1-2 To, mo̱, Pɔɔl, e̱ kpa a ŋ ko̱re̱ mo̱ne̱ ase̱ŋ ko̱ se̱. Mo̱ne̱ bo̱ko̱ yɛ mo̱ e̱ bo̱ mo̱ne̱ ase̱, n de kufu, amaa mo̱ i yii, ne̱ mo̱ ya kyo̱rɛɛ wo̱re̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱, amɔ mo̱ i pee akatɔ mo̱ e̱ we̱e̱ mo̱ne̱ se̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ nyiŋŋi ane̱ŋ ne̱ Kristoo a yuri mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ o bware‑o si, na, mo̱ ya ba mo̱ne̱ ase̱, mo̱ne̱ maa lɛɛ waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ sa a m pee akatɔ we̱e̱ mo̱ne̱ se̱‑ɔ. N gye̱ ane̱ŋ, mo̱ ya ba, kufu maa nya mo̱ fe̱yɛ m pee akatɔ we̱e̱ mo̱ne̱ bo̱ko̱ ne̱ ba po̱rɔ ane̱ ba tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ te fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ te‑o. 3 A bo̱‑rɔ fe̱yɛ ane̱ te kaye̱ mɔ‑rɔ fe̱raa, amaa ane̱ mɔ ane̱ mfɛɛre̱ mo̱ŋ du fe̱yɛ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ lee‑o. Ane̱ kakye̱na‑rɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a kɔ ke̱naa‑ɔ. 4 Amaa ado̱ŋtɔ ne̱ ane̱ de ane̱ e̱ kɔ ke̱naa amo̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ kaye̱ mɔ‑rɔ a amo̱‑ɔ. Ane̱ŋ a ado̱ŋtɔ ne̱ ane̱ de ane̱ e̱ kɔ‑ɔ bo̱ le̱ŋ, ne̱ a taare̱ a a kɔ kaye̱ mɔ‑rɔ a bo̱ro̱kɔɔne̱‑ɔ gyi si, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya bo̱ sa ane̱. 5 Ane̱ i kpuri aye̱ba ke̱kaapo̱. Na ane̱ sa a ɔke̱maa ne̱ ɔ kaapo̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ɔ sa se̱ŋsa o kye Wuribware̱ a kanyiase̱ŋ‑ɔ pɔɔ. Ne̱ ane̱ i kyurowi ase̱sɛ mfɛɛre̱, ne̱ ane̱ e̱ sa ne̱ ba bu Wuribware̱. 6 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ane̱ ya ba mo̱ne̱ ase̱, ne̱ mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ a bu ane̱ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ, amo̱ fe̱raa ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ gyiiri bamo̱ ne̱ baa saŋ, ne̱ bo̱ maa bu ane̱‑ɔ ke̱se̱bɔ.

7 A gye̱ fe̱yɛ akatɔ se̱ wo̱re̱ kpeŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ i gyi ɔko̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ɔko̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ Kristoo e̱ bo̱ mò̱‑ɔ ŋu fe̱yɛ ane̱ mɔ Kristoo e̱ bo̱ ane̱ fe̱yɛ mò̱ a bo̱ se̱sɛ amo̱‑ɔ. 8 Kase̱ŋtiŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ bwe̱e̱tɔ ke̱yaale̱ŋ ne̱ ane̱ de mo̱ne̱ se̱‑ɔ se̱. Amaa ane̱ nyaŋpe̱ mo̱ŋ sa ane̱ ane̱ŋ a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ bo̱ lee mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi si, amaa ɔɔ sa ane̱ ne̱e̱ a ane̱ taare̱ sa a mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi tii si. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ipeere mo̱ŋ de mo̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ se̱. 9 Mo̱ e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱e̱ na mo̱nꞌ nya ŋu fe̱yɛ mo̱ŋ de mo̱ e̱wo̱re̱ mo̱ i fuŋte mo̱ne̱ ne̱e̱. 10 Mo̱ne̱ bo̱ko̱ e̱ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ e̱wo̱re̱ ne̱ mo̱ a bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ e̱mo̱‑rɔ bo̱ le̱ŋle̱ŋ, amaa mo̱ fɔŋfɔŋ e̱ bo̱ mo̱ne̱ ase̱, mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ, ne̱ mo̱ se̱ŋsa maa kaapo̱ sɛye̱. 11 Mo̱ i yii ane̱ŋ a ase̱sɛ ne̱ ba tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ se̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ e̱wo̱re̱‑rɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ na mo̱ŋ bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, mo̱ ya ba, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ e̱ waa.

12 Kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ fe̱yɛ kufu de ane̱, fe̱yɛ ane̱ taa ane̱ e̱ye̱e̱ bo̱ biri bamo̱ ne̱ ba fa fe̱yɛ bo̱ gye̱ ase̱sɛ dabe̱‑ɔ. Ba bu bamo̱ e̱ye̱e̱ na abɛɛ, amaa bo̱ maa bise a bo̱ ke̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ba waa‑ɔ i gyi Wuribware̱ akatɔ. Amo̱‑ɔ gye̱ ase̱ŋ ke̱‑mo̱ŋ‑nyi ne̱e̱. 13-14 Wuribware̱ a sa ane̱ kpa ne̱ ane̱ a ba mo̱ne̱ ase̱ bo̱ tɔwe̱ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o gywii mo̱ne̱. Amo̱se̱‑ɔ, ane̱ de kpa fe̱yɛ ane̱ kaapo̱ ane̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ ane̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱ a sa ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ kɔɔre̱ Yeesuu gyi. Ane̱ a mo̱ŋ ba mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, amo̱ fe̱raa a mo̱ŋ bware̱ fe̱yɛ ane̱ kaapo̱ e̱ye̱e̱ mo̱ne̱ kuŋu si. 15 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ane̱ maa kaapo̱ ane̱ e̱ye̱e̱ ke̱tɔ ne̱ bo̱ko̱ a waa‑ɔ se̱, na ane̱ ŋaye̱ ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o si. Te̱maa ne̱ ane̱ de‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi a maa se̱ ke̱ e̱ daŋ‑ɔ, ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ waa asuŋ mo̱ne̱‑rɔ kyo̱ŋ ane̱ŋ ne̱ ane̱ a kyɔ waa‑ɔ. 16 Na ane̱ nya tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o e̱maŋ ne̱ e̱ bo̱ mo̱ne̱ aye̱ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ. Mfaanɛɛ ne̱ ane̱ maa nya a ane̱ kaapo̱ ane̱ e̱ye̱e̱ ko̱tɔko̱ ne̱ ɔko̱ a waa, ne̱ ke̱ gye̱ mò̱ wo̱re̱ lee‑o si. 17 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Sa a ɔko̱ ne̱ ɔ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ

kaapo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ o nyi mo̱, Wuribware̱.”*

18 Se̱sɛ e̱ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱ mò̱ awaasɛ se̱, amaa ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ dooo e̱ de̱ŋ o nyi fe̱yɛ ɔɔ waa atɔ, bɛɛɛ ɔ mo̱ŋ waa.

11

Pɔɔl e̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ bo̱ko̱ ne̱ bo̱ yɛ bo̱ gye̱ Kristoo ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ e̱ ba aye̱ba‑ɔ

1 Mo̱ne̱ ya kɔɔre̱ bamo̱ ne̱ ba po̱pɔre̱ mo̱ne̱ ba tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ‑ɔ gyi, mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ nyite mo̱ kafwe̱e̱ bo̱ le̱e̱ mo̱ ke̱‑mo̱ŋ‑nyi‑ase̱ŋ‑ɔ se̱, na mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱ŋ bo̱ fo̱ kɛɛ. 2 Mo̱ a kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ma lɛɛ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ kpa ɔko̱ ase̱ŋ, amɔ Kristoo wo̱re̱ kpeŋ. Mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ kabregyii ne̱ ɔ mo̱ŋ tɛɛ ŋu ɔnyare̱, ne̱ mo̱ a kpa mò̱ bo̱ ye̱ra ɔnyare̱ ko̱ŋko̱ kpeŋ, ne̱ mò̱ e̱ gye̱ Kristoo fɔŋfɔŋ‑ɔ. 3 Kufu de mo̱ fe̱yɛ bo̱ko̱ i kyurowi mo̱ne̱ mfɛɛre̱, na mo̱nꞌ kine Kristoo ke̱gya se̱. Ma kpa fe̱yɛ bo̱ko̱ e̱ pe̱nna mo̱ne̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Ɔbɔnsam a buruwi ko̱wɔ, ne̱ ɔɔ waa kanɔrɔkɔne̱ bo̱ pe̱nna ɔkye̱e̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ Hawa ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱‑ɔ, fe̱yɛ ɔ ma lɛɛ gya Wuribware̱ kanɔ se̱‑ɔ. 4 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ko̱ a ba mo̱ne̱‑rɔ, ne̱ bo̱ yɛ bo̱ gye̱ Kristoo ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱. Ne̱ mo̱ne̱ a kra bamo̱ nɛɛnɛɛ, amaa m fe̱raa, mo̱ne̱ mo̱ŋ lɛɛ mo̱ne̱ de mo̱ mo̱ne̱ e̱ te̱e̱ sɛye̱. Bamo̱ atɔ ke̱kaapo̱ bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si kwe̱e̱ atɔ ke̱kaapo̱ ne̱ ane̱ a bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ‑rɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ atɔ ne̱ ba kaapo̱ bo̱ le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o na ase̱ŋ timaa‑o si kwe̱e̱ amo̱ ne̱ ane̱ a kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ‑rɔ. Ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ bamo̱ atɔ ke̱kaapo̱ gyi yɔwe̱ ane̱ atɔ ke̱kaapo̱‑ɔ bo̱ twe̱e̱. 5-6 Ne̱ mo̱ne̱ i biri mo̱ aa ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ se̱ŋsa sasɛ, ne̱ mo̱ne̱ a be̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ baa suye e̱se̱ŋsa nɛɛnɛɛ, amaa m fe̱raa, mo̱ se̱ŋsa sasɛ maa lɔŋŋɔ sɛye̱. Amaa mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ ane̱ŋ a ase̱sɛ ne̱ mo̱ne̱ i bu bamo̱ fe̱yɛ bamo̱ a gye̱ Yeesuu ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ timaa‑o mo̱ŋ kyɔ mo̱ kpa ke̱maa se̱. Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ n de Kristoo ase̱ŋ kanyiase̱ŋ n kyɔ bamo̱. Bo̱ fo̱ ndɔɔ, ne̱ mo̱ a kaapo̱ mo̱ne̱ amo̱‑ɔ‑rɔ saŋ ke̱maa na kpa ke̱maa se̱.

7 Ase̱ŋ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ po̱rɔ mo̱ amo̱ se̱. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mo̱ne̱‑ɔ, mo̱ŋ kɔɔre̱ ateese na mo̱ dikpa atanne̱ mo̱ne̱ ase̱ bɛɛɛ ko̱tɔko̱ le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱, ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ŋ gye̱ Yeesuu ayaa‑rɔ ɔye̱re̱po̱ kase̱ŋtiŋ. A gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ a baa mo̱ e̱ye̱e̱ kaase̱, amaa mo̱ a waa ane̱ŋ ne̱e̱ a Wuribware̱ nya yase̱ mo̱ne̱. Mo̱ a waa bɔye̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? 8 Mo̱ a bo̱ mo̱ne̱ ase̱ mo̱ i suŋ‑o, mo̱ a nya atanne̱ le̱e̱ e̱maŋ e̱maŋ asɔre̱e̱ ko̱ ase̱sɛ ase̱ ne̱e̱. A du ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a kɔɔre̱ bamo̱ twe̱e̱twe̱e̱ mo̱ i suŋ mo̱ e̱ kya mo̱ne̱‑rɔ‑ɔ. 9 Mo̱ a bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, ne̱ mo̱ e̱ kpa atanne̱, mo̱ŋ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ. Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ne̱ baa le̱e̱ Makedoniya asɔre̱e̱ asɔre̱e̱‑rɔ‑ɔ a baa mo̱ ke̱tɔ ke̱maa mɔ ne̱ mo̱ e̱ kpa‑ɔ. Mo̱ŋ ba mo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ mo̱ne̱ se̱, na a waa mo̱ne̱ tɔɔraa kpa ke̱maa se̱. Ane̱ŋ ne̱ mo̱ a dɛɛ waa nsaŋ‑ɔ dɛɛ ne̱ m be̱e̱ mo̱ e̱ waa mbe̱yɔmɔ. 10 Mo̱ i gyi Kristoo a kase̱ŋtiŋ‑o ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ ɔko̱ mo̱ŋ bo̱ mo̱ne̱ Akaya e̱maŋ‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ o kuŋ mo̱ kpa fe̱yɛ m ma kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ ane̱ŋ a kase̱ŋtiŋ‑o si. 11 Mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ma kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ aaa? Daabii! Wuribware̱ nyi fe̱yɛ mo̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ.

12 Mo̱ e̱ de̱e̱ kine ko̱kɔɔre̱ atanne̱ ke̱maa le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱ bo̱ sa mo̱ e̱ye̱e̱, na bamo̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ te̱e̱ ɛ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ma nya sɛye̱ a bo̱ ye̱re̱ se̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ ane̱ aa bamo̱ ta ne̱e̱. 13 Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ mo̱ŋ gye̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ kase̱ŋtiŋ. Bo̱ mo̱ŋ gye̱ asuŋpo̱ kase̱ŋtiŋ. Ba waa akatɔ se̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ Kristoo ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ. 14 Amo̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ atɔ ne̱ a kpe̱ŋ e̱ye̱e̱‑ɔ. Ɔbɔnsam fɔŋfɔŋ gbaa e̱ taare̱ a ɔ waa mò̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ kabɔɔ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa se̱ŋsa o gywii ase̱sɛ. 15 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ne̱ Ɔbɔnsam ayaafɔre̱ ya waa bamo̱ akatɔ se̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ Wuribware̱ ayaafɔre̱, a mo̱ŋ gye̱ atɔ dabe̱ ko̱ ne̱e̱. Bamo̱ lalalo̱we̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ baa waa‑ɔ se̱.

Pɔɔl e̱ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ le̱e̱ awo̱re̱fɔɔ ne̱ oo gyi‑o si

16 M be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔko̱ ma kaŋ fa fe̱yɛ n gye̱ se̱sɛ ne̱ ɔ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ‑ɔ ne̱e̱. Amaa mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ fa mo̱ kuŋu si fe̱yɛ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ fe̱raa, mo̱nꞌ kɔɔre̱ gyi ane̱ŋ de, na n taare̱ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ kafwe̱e̱. 17 Kase̱ŋtiŋ si fe̱raa, n gye̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu e̱ kpa fe̱yɛ n tɔwe̱‑ɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mbe̱yɔmɔ. E̱ye̱e̱ ke̱kaapo̱ ase̱ŋ mɔ‑rɔ‑ɔ n de̱ŋ mo̱ e̱ sa se̱ŋsa ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ‑ɔ. 18 Ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a tɛɛ bo̱ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ, ne̱ ba kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ e̱ kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ, ŋ gbaa mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱. 19 Mo̱ne̱ a tɛɛ mo̱ne̱ nyi ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, mo̱ e̱ fa fe̱yɛ mo̱ne̱ i nyite mo̱ ne̱ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ‑ɔ bwe̱e̱tɔ. 20 Kase̱ŋtiŋ si, bamo̱ ne̱ mo̱ne̱ i bu bamo̱ ke̱dabe̱ fe̱yɛ bamo̱ a gye̱ Yeesuu ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ya waa mo̱ne̱ bo̱rɔkraa fe̱yɛ mo̱ne̱ a gye̱ anya‑ɔ, mo̱ne̱ i nyite bamo̱. Bamo̱ ɔko̱ ya kɔɔre̱ mo̱ne̱ atanne̱ pɛɛɛ, bɛɛɛ o gyi mo̱ne̱, bɛɛɛ ɔ waa mò̱ e̱ye̱e̱ ke̱dabe̱ mo̱ne̱‑rɔ, bɛɛɛ ɔ da mo̱ne̱ e̱se̱bɔ‑rɔ abaa, mo̱ne̱ maa tɔwe̱ sɛye̱. 21 Ne̱ mo̱ne̱ yɛ ane̱ŋ a bo̱rɔkraa ne̱ ba waa mo̱ne̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ ayaale̱ŋpo̱, amaa ane̱ fe̱raa, ane̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ. Ipeere de mo̱ mbe̱yɔmɔ fe̱yɛ ane̱ a mo̱ŋ ba ane̱ŋ a daa bɔye̱‑ɔ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ de mo̱ne̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ.

Mbe̱yɔmɔ fe̱raa mo̱ e̱ de̱e̱ sa se̱ŋsa fe̱yɛ mo̱ a mo̱ŋ nyi ase̱ŋ‑ɔ. Fe̱yɛ kufu e̱ mo̱ŋ de ase̱sɛ amo̱ ɔko̱ ke̱kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱ ko̱tɔko̱ se̱ fe̱raa, ŋ gbaa kufu mo̱ŋ de mo̱ ke̱kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ ke̱tɔ ko̱ŋko̱ amo̱ se̱ dɛɛ. 22 Ase̱sɛ amo̱ ne̱ bo̱ yɛ bo̱ gye̱ Yeesuu ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ e̱ kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ Heebrii awuye kase̱ŋtiŋ. Amo̱‑ɔ maa kaapo̱ sɛye̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱‑ɔ n gye̱ Heebriinyi. Bo̱ be̱e̱ bo̱ yɛ bo̱ gye̱ Isireelii awuye. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱‑ɔ n gye̱ Isireeliinyi. 23 Bo̱ be̱e̱ bo̱ yɛ bo̱ gye̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Abraham ananagyi. Amo̱‑ɔ maa kaapo̱ sɛye̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱‑ɔ n gye̱ Abraham ke̱nanagyi. Bo̱ be̱e̱ bo̱ yɛ bo̱ gye̱ Kristoo ayaafɔre̱. Ma kɔɔre̱ a n gyi ane̱ŋ. Amaa bamo̱ e̱ gye̱ Kristoo ayaafɔre̱ fe̱raa, ŋ gbaa n gye̱ mò̱ ke̱yaafɔre̱ n kyɔ bamo̱. M be̱e̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ nyite mo̱ fe̱yɛ mo̱ a lɔ e̱bo̱ŋ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ m be̱e̱ mo̱ e̱ kpa a ŋ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ kafwe̱e̱. Bo̱ yɛ baa suŋ Kristoo kusuŋ keŋkeŋ. M fe̱raa mo̱ a suŋ Kristoo kusuŋ keŋkeŋ kyo̱ŋ bamo̱. Ne̱ mo̱ a gyi awo̱re̱fɔɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ a kusuŋ‑o si kyo̱ŋ bamo̱. Mo̱nꞌ nu ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ. Baa tii mo̱ iluwi bwe̱e̱tɔ kyo̱ŋ bamo̱. Baa da mo̱ akyo̱kywe̱e̱ na paara iluwi bwe̱e̱tɔ, ne̱ ma taare̱ a n tɔwe̱ amo̱ kanɔ gywii mo̱ne̱. Ne̱ lowi ase̱ŋ a to̱ mo̱ iluwi bwe̱e̱tɔ. 24 Yudaa awuye a kra mo̱ iluwi inuu daye̱ mo̱ paara iluwi adusa na akpanɔɔ. 25 Roma awuye a kra mo̱ iluwi e̱sa ba akyo̱kywe̱e̱ bo̱ daye̱ mo̱. Kake ŋko̱ bo̱ko̱ a twe̱e̱ abu bo̱ da mo̱. Iluwi e̱sa ne̱ ko̱re̱e̱ ne̱ n te‑ro mo̱ i tu kpa ɔpo̱o̱ se̱‑ɔ a nye̱ra, ne̱ oo buŋ mo̱. Ne̱ amo̱‑rɔ ko̱ko̱ŋko̱ fe̱raa gbaa mpase̱ na kanye pɛɛɛ na m bo̱ nkyu‑o‑ro pwɛɛ ne̱ baa dɛɛ bo̱ lee mo̱. 26 Mo̱ e̱kpa kutu bwe̱e̱tɔ‑rɔ, mo̱ a lwee ase̱ŋ‑nɔ bo̱ le̱e̱ nkyu nkyu si, bo̱ le̱e̱ ayu si, bo̱ le̱e̱ mo̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ Yudaa awuye na ase̱sɛ ko̱ mɔ se̱. Ase̱ŋ a to̱ mo̱ e̱maŋ se̱ na mbo̱re̱ se̱ na ɔpo̱o̱ se̱. Mo̱ a nya ase̱ŋ le̱e̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ yɛ bo̱ gye̱ Kristoo awuye, amaa ne̱ ba ba aye̱ba ne̱e̱‑ɔ. 27 Mo̱ a suŋ Kristoo keŋkeŋ, ne̱ iluwi bwe̱e̱tɔ gbaa, mo̱ŋ taare̱ nya kpa di idi. Ako̱ŋ na burufo a nya mo̱. Mo̱ a paŋ ateese na atɔ buŋsɛ iluwi bwe̱e̱tɔ, ne̱ ako̱ŋ na afwii a nya mo̱ bwe̱e̱tɔ. 28 Ke̱tɔ ne̱ ki tii amo̱‑ɔ pɛɛɛ se̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ kake ke̱maa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kpa na mo̱ mfɛɛre̱ dɔŋ se̱‑ɔ e̱ gye̱ asɔre̱e̱‑ɔ pɛɛɛ ke̱de̱e̱re̱ se̱, na ase̱ŋ ne̱ a bo̱ asɔre̱e̱‑ɔ pɛɛɛ‑rɔ ne̱ a tɔɔraa mo̱‑ɔ. 29 Amo̱ ya ba fe̱yɛ asɔre̱e̱ a awuye‑o ɔko̱ ko̱kɔɔre̱gyi e̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ, amɔ mo̱‑ɔ mo̱ i su mo̱ e̱ sa mò̱. Bamo̱ ɔko̱ ya lwee e̱bɔye̱‑rɔ, amɔ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ a nye̱ra.

30 Amo̱ i tiri fe̱yɛ ŋ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱, amo̱ fe̱raa mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ atɔ amo̱ ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ, na mo̱nꞌ nya mɔse̱ mo̱. 31 Ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo mò̱ se̱ Wuribware̱, mò̱ ne̱ ane̱ e̱ kyo̱rɔ nsu pɛɛɛ‑ɔ, nyi fe̱yɛ ma ba aye̱ba bo̱ le̱e̱ ase̱ŋ mɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱, ne̱ mo̱ e̱ ba a m bo̱ tɔwe̱‑ɔ pɛɛɛ se̱ ne̱e̱. 32 Saŋ ne̱ mo̱ a yɔ Damasikus maŋ‑nɔ‑ɔ, gominaa ne̱ ɔ bo̱ owure Areetas kaase̱ mfe̱ŋ‑ɔ a ba akyɔŋŋɔpo̱ bo̱ ye̱ra ye̱ra maŋ amo̱ mbunogyii‑o pɛɛɛ‑rɔ fe̱yɛ weetee bo̱ kra mo̱. 33 Amaa mo̱ a bo̱rɔ abaŋso̱ro̱o̱ ke̱kyaŋ ko̱ ne̱ baa pwɛɛ kideŋbee‑o so̱so̱‑ɔ mfaŋse̱re̱e̱‑rɔ, ne̱ mo̱ nyare̱‑ana ko̱ a taa mo̱ waa kike dabe̱ ko̱‑rɔ, ne̱ baa ba ife bo̱ da‑rɔ, ne̱ baa kra ife‑o‑ro yɔwe̱ mo̱‑rɔ baa bo̱ ye̱ra swe̱e̱re̱. Ne̱ mo̱ a nya kpa se̱re̱ gominaa‑o ke̱sare̱e̱‑rɔ ŋ yii.*

12

Aleebo̱kaapo̱tɔ ko̱ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ Pɔɔl‑ɔ

1 Mo̱ e̱ de̱e̱ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱, amaa a maa sa mo̱ to̱nɔ ko̱. Ŋkee fe̱raa mo̱ e̱ tɔwe̱ aleebo̱kaapo̱tɔ ko̱ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a lee bo̱ kaapo̱ mo̱‑ɔ ase̱ŋ a n gywii mo̱ne̱. 2 Nsu kudu nna ne̱ ŋ ya kyo̱ŋ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ a taa mo̱ yaa so̱so̱ so̱so̱ mò̱ ase̱. Mo̱ a yɔ‑ɔ, mo̱ kayo̱wɔre̱ ne̱ n de‑o ne̱ mo̱ a bo̱ yɔ ooo, bɛɛɛ mo̱ kra a le̱e̱ mo̱ kayo̱wɔre̱‑rɔ pwɛɛ ne̱ mo̱ a dɛɛ yɔ ooo, mo̱ŋ nyi, amɔ Wuribware̱ dooo e̱ de̱ŋ o nyi. 3-4 M be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ŋ nyi ne̱e̱ fe̱yɛ ŋ yii Wuribware̱ se̱ so̱so̱ so̱so̱. M be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ a yɔ‑ɔ, mo̱ kayo̱wɔre̱ bɛɛɛ n gye̱ mo̱ kayo̱wɔre̱ ne̱ mo̱ a bo̱ yɔ ooo, amɔ Wuribware̱ dooo e̱ de̱ŋ o nyi. Mo̱ a ya nu ase̱ŋ kɔne̱kɔne̱sɛ ne̱ ase̱ŋkpare̱gyi maa nya a a kaapo̱‑rɔ‑ɔ, atɔ ne̱ se̱sɛ dimaadi mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ‑ɔ. 5 Mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa mo̱ saŋ amo̱‑ɔ se̱, amaa m be̱e̱ ma lɛɛ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱, amɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ se̱ ne̱e̱. 6 N dɛɛ mo̱ e̱ kpa a ŋ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ ne̱e̱‑ɔ, weetee mo̱ŋ kii ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ a gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱, weetee mo̱ e̱ tɔwe̱. Amaa ma lɛɛ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ le̱e̱ aleebo̱kaapo̱tɔ amo̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ a mo̱ŋ bware fe̱yɛ ɔko̱ kyo̱rɔ mo̱ bo̱ le̱e̱ atɔ ne̱ ɔ mo̱ŋ ŋu fe̱yɛ mo̱ a waa‑ɔ, bɛɛɛ ase̱ŋ ne̱ ɔ mo̱ŋ nu le̱e̱ mo̱ ase̱‑ɔ se̱. 7 Amaa Wuribware̱ a sa Ɔbɔnsam kabɔɔ ko̱ kpa fe̱yɛ ɔ taa ko̱tɔko̱ ne̱ ku du fe̱yɛ wu‑o bo̱ yii mo̱ kayo̱wɔre̱, na ka nya mo̱ gya, na m ma nya bu mo̱ e̱ye̱e̱ ke̱dabe̱ bo̱ le̱e̱ atɔ timaa ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ mo̱‑ɔ se̱. 8 Iluwi e̱sa ne̱ mo̱ a ko̱re̱ ane̱ nyaŋpe̱ fe̱yɛ o kyuwi wu mɔ le̱e̱ mo̱ se̱. 9 Amaa oo lee kanɔ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Ke̱kya ne̱ mo̱ e̱ kya fo̱‑rɔ‑ɔ a baare. A le̱e̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ fo̱ mo̱ŋ lɛɛ fo̱ bo̱ le̱ŋ‑ɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ bwe̱e̱tɔ fo̱ ase̱.” Amo̱se̱ se̱‑ɔ, a bo̱ mo̱ kɔne̱ a kyɔ ke̱tɔ ke̱maa fe̱yɛ mo̱ a kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ se̱, na Kristoo ke̱yaale̱ŋ nya sii mo̱ se̱. 10 Mo̱ e̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ, bɛɛɛ bamo̱ ya saare̱ mo̱, bɛɛɛ bamo̱ ya po̱rɔ mo̱, bɛɛɛ mo̱ ya gyi awo̱re̱fɔɔ, bɛɛɛ ase̱ŋ ke̱maa ya to̱ mo̱, a bo̱ mo̱ kɔne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Kristoo si ne̱ mo̱ i ŋu ase̱ŋ amo̱ pɛɛɛ. A waa mo̱ kɔne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ, Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa mo̱ ke̱yaale̱ŋ.

Ke̱kpa de̱maŋte̱ ne̱ Pɔɔl e̱ kpa Kristoo awuye ne̱ bo̱ te Korintoo maŋ‑nɔ‑ɔ

11 Mo̱ a waa mo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a mo̱ŋ nyi ase̱ŋ‑ɔ, amaa mo̱ne̱ ya sa ne̱ mo̱ e̱ waa ane̱ŋ. Mo̱ne̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱nꞌ de̱e̱ kyo̱rɔ mo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ hare̱e̱ gbaa mo̱ a mo̱ŋ gye̱ sɛye̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, bamo̱ ne̱ mo̱ne̱ i bu fe̱yɛ bamo̱ a gye̱ Yeesuu ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ timaa‑o mo̱ŋ fo̱ mo̱. 12 Saŋ ne̱ mo̱ aa mo̱ne̱ te‑o, ne̱ mo̱ a waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, mo̱ a nyite awo̱re̱fɔɔ bwe̱e̱tɔ kigyi‑ro‑o. Atɔ mɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ Yeesuu ayaa‑rɔ ɔye̱re̱po̱. 13 Mo̱ a yɔ e̱maŋ e̱maŋ se̱ ya tɔwe̱ abware̱se̱ŋ, ne̱ baa bo̱ kii Kristoo akɔɔre̱gyipo̱, ne̱ baa le̱e̱ ba waa asɔre̱e̱‑ɔ, nte̱tɔ ŋyure e̱ bo̱‑rɔ ne̱ baa nya ne̱ mo̱ne̱ fe̱raa mo̱ne̱ mo̱ŋ nya? Ke̱mo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ nya kpa ka mo̱ ateese na dikpa ko̱kɔ. Mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ, mo̱ a mo̱ŋ sa a mo̱nꞌ ka amo̱ ko̱kɔ‑ɔ, a mo̱ŋ bware, amo̱ fe̱raa mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ taa mo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke mo̱.

14 Mbe̱yɔmɔ mo̱ a waa siraa fe̱yɛ mo̱ e̱ ba a m bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ sase̱po̱. Mo̱ne̱ ma sa a a tɔɔraa mo̱ne̱. N gye̱ mo̱ne̱ ateese na mo̱ne̱ atanne̱ ne̱ mo̱ e̱ kpa, amaa mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ne̱ mo̱ e̱ kpa. N gye̱ ŋyaagyi ngyingyii e̱ gye̱ ne̱ ba de̱e̱re̱ bamo̱ ako̱we̱po̱ se̱, amaa ako̱we̱po̱ e̱ gye̱ ne̱ ba de̱e̱re̱ bamo̱ ŋyaagyi si. N gye̱ ane̱ŋ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Mo̱ne̱ ɔko̱we̱po̱ e̱ gye̱ mo̱. 15 Mo̱ ya kpo̱ne̱ mo̱ne̱ se̱, ne̱ mo̱ a nye̱ra ke̱tɔ ke̱maa ne̱ n de‑o na n taare̱ kya mo̱ne̱‑rɔ, weetee a waa mo̱ kɔne̱. Mo̱ a kpa mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ kafwe̱e̱ aaa? 16 Amaa mo̱ne̱ bo̱ko̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “To, Pɔɔl fɔŋfɔŋ mo̱ŋ le̱ŋ ane̱, ne̱ ane̱ a sa mò̱ ko̱tɔko̱, amaa ɔɔ ba mò̱ kanyiase̱ŋ bo̱ pe̱nna ane̱, na ɔ kɔɔre̱ atanne̱ le̱e̱ ane̱ ase̱.” 17 Mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a bo̱rɔ mbɔɔ ne̱ mo̱ a suŋ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ ɔko̱ se̱ gyi mo̱ne̱ kpa ko̱ se̱ aaa? 18 Mo̱ne̱ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Tiitus ya bo̱ gyi mo̱ne̱ se̱ aaa? Kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ ya ko̱re̱ Tiitus fe̱yɛ ɔ bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. Ne̱ mo̱ a be̱e̱ suŋ ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana‑ɔ ɔko̱ fe̱yɛ mo̱ aa Tiitus ba mo̱ne̱ ase̱. Amaa a maa taare̱ a a waa ne̱e̱ fe̱yɛ Tiitus a bo̱ gyi mo̱ne̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ aa mò̱ de kanɔ ko̱ŋko̱, ne̱ ane̱ ɔke̱maa e̱ waa ke̱tɔ ne̱ mò̱ ko̱so̱bɛɛ e̱ waa‑ɔ.

19 To, mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ fa ne̱e̱ fe̱yɛ wo̱re̱ mɔ ne̱ ane̱ a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ pɛɛɛ‑rɔ, ane̱ e̱ kpa a ane̱ kya kanɔ mo̱ne̱ akatɔ‑rɔ. N gye̱ ane̱ŋ ne̱e̱. Ane̱ a kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ‑ɔ, ane̱ i nyiŋŋi si fe̱yɛ Wuribware̱ i nu ane̱ ase̱ŋ tɔwe̱sɛ ke̱maa, na ane̱ nyi fe̱yɛ Kristoo e̱ de̱ŋ ɔ bo̱ ane̱. Mo̱ anyare̱ timaa, ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ane̱ a kyo̱rɛɛ‑ɔ, ane̱ a kyo̱rɛɛ na mo̱ne̱ Kristoo ko̱kɔɔre̱gyi nya waa le̱ŋ ne̱e̱. 20 Amaa kufu de mo̱ fe̱yɛ, mo̱ ya ba mo̱ne̱ ase̱, nsaŋse̱ ma ŋu mo̱ne̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ki i gyi mo̱ akatɔ‑ɔ, na amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma ŋu mo̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ki i gyi mo̱ne̱ akatɔ‑ɔ. Kufu de mo̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ ba a m bo̱ ŋu e̱kɔ na ko̱kwe̱e̱ ke̱ka mo̱ne̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ, ne̱ mo̱ne̱ iduŋ a fwii abɛɛ se̱, ne̱ mo̱ne̱ a keke‑ro ntuŋ ntuŋ si, na mo̱ne̱ e̱ sa e̱se̱ŋsa mo̱ne̱ kye abɛɛ, na mo̱ne̱ i kyii abɛɛ, na mo̱ne̱ e̱ waa akatɔle̱ŋ na katɔmaabu. 21 Kufu de mo̱ fe̱yɛ mo̱ ya be̱e̱ ba mo̱ne̱ ase̱, Wuribware̱ e̱ kaapo̱ mo̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ye̱e̱ ke̱kaapo̱ mo̱ne̱ se̱ gye̱ kaye̱ba, na ipeere nya mo̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱ se̱. Ne̱ kufu de mo̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ to̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ ne̱ baa dɛɛ waa e̱bɔye̱, ne̱ bo̱ mo̱ŋ nu bamo̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ e̱bɔye̱ amo̱‑rɔ‑ɔ. Ne̱ a maa waa mo̱ kɔne̱ fe̱yɛ mo̱ a ŋu ane̱ŋ a atɔ‑ɔ. E̱bɔye̱ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa na atɔ bɔye̱ ke̱maa ne̱ a tii si‑o.

13

Pɔɔl i yii bamo̱ se̱ ɔ gye̱ kɛɛ

1 Ke̱mo̱‑ɔ e̱ gye̱ mo̱ sase̱po̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ ba a m bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. Mo̱ i yii mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ ɔko̱ ya waa bɔye̱, mo̱ i gyi mò̱ ase̱ŋ. Amaa ma bu ɔko̱ ke̱pɔ gye̱gaa gye̱gaa. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ,

“Abre̱sɛ ma bu ɔko̱ ke̱pɔ, amɔ abɛɛ anyɔ bɛɛɛ asa a ye̱re̱‑rɔ

tɔwe̱ fe̱yɛ baa ŋu kase̱ŋtiŋ si fe̱yɛ se̱sɛ amo̱ a waa e̱bɔye̱.”*

2 Mo̱ a ba mo̱ne̱ ase̱ lalalo̱we̱ mɔ‑ɔ, mo̱ a yii mo̱ne̱ se̱, ne̱ mbe̱yɔmɔ m be̱e̱ mo̱ i yii mo̱ne̱ se̱, na mo̱ŋ bo̱ mo̱ne̱ ase̱ mɔ, fe̱yɛ mo̱ ya ba, ma su bamo̱ ne̱ baa waa e̱bɔye̱ kyee‑o na ɔke̱maa ne̱ ɔ be̱e̱ o tii si, ne̱ ɔɔ waa e̱bɔye̱‑ɔ se̱. 3 Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ nɛɛnɛɛ fe̱yɛ Kristoo e̱ gye̱ ne̱ ɔ bɔ mo̱ se̱ ɔ sa se̱ŋsa. Kristoo ya de̱e̱re̱ ane̱ ase̱ŋ‑nɔ, kufu mo̱ŋ de mò̱ fe̱yɛ o gyiiri ɔko̱ ne̱ ɔɔ waa bɔye̱‑ɔ ke̱se̱bɔ. 4 Mo̱ne̱ bo̱ko̱ i gyiiri ikii fe̱yɛ, saŋ ne̱ Kristoo a kye̱na fe̱yɛ se̱sɛ dimaadi kaye̱ mɔ‑rɔ mfe̱e̱‑ɔ, ɔ mo̱ŋ kwaye̱ kuwu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱. Kase̱ŋtiŋ, amaa Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, o te o de Wuribware̱ a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ o suŋ kusuŋ mo̱ne̱‑rɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ane̱ e̱ sa kpa fe̱yɛ ase̱sɛ waa ane̱ ane̱ŋ a bo̱rɔkraa‑ɔ. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa ane̱ de ke̱yaale̱ŋ ne̱ Kristoo a sa ane̱‑ɔ ane̱ e̱ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ se̱. 5 Mo̱nꞌ gyi mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ase̱ŋ mo̱nꞌ de̱e̱re̱ ke̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ gya Kristoo si ne̱e̱, bɛɛɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ gya mò̱ se̱. Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ Kristoo bo̱ mo̱ne̱ ase̱ aaa? Mò̱ e̱ mo̱ŋ bo̱ mo̱ne̱ ase̱, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ Kristoo awuye kase̱ŋtiŋ. 6 Mo̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ i gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ i ŋu fe̱yɛ ane̱ fe̱raa ane̱ gye̱ Kristoo awuye kase̱ŋtiŋ. 7 Mbe̱yɔmɔ, ane̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ma lɛɛ waa atɔ bɔye̱. Mo̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ‑ɔ, n gye̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ kpa a ane̱ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ kakye̱na timaa e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a waa atɔ. Ke̱tɔ wo̱re̱ ne̱ ane̱ e̱ kpa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, hare̱e̱ ɔko̱ e̱ ma kyo̱rɔ ane̱ gbaa ooo, mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ ya waa ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o, a bo̱ ane̱ kɔne̱. 8 A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ kase̱ŋtiŋ e̱ kaapo̱‑ɔ, ane̱ maa taare̱ a ane̱ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ bo̱ kye kamo̱. Ane̱ bo̱ kase̱ŋtiŋ a ke̱be̱gya‑ɔ se̱ ne̱e̱ saŋ ke̱maa. 9 Mo̱ne̱ e̱ bo̱ le̱ŋ, ne̱ ane̱ fe̱raa ane̱ ya pɔɔ, ke̱tɔ bo̱ ane̱ kɔne̱. Ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ke̱mo̱ se̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ lɔŋŋɔ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ mo̱ŋ bware‑o. 10 Ke̱fɔ ne̱ m bo̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ amo̱‑ɔ pɛɛɛ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱, na, mo̱ ya ba, a mo̱ŋ lɛɛ a tiri fe̱yɛ m ba mo̱ ke̱yaale̱ŋ bo̱ pee akatɔ we̱e̱ mo̱ne̱ se̱. Ke̱yaale̱ŋ mɔ ne̱ Kristoo a sa mo̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ ne̱e̱ fe̱yɛ n taa bo̱ lee mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi si, amaa n taare̱ sa a mo̱nꞌ nya ko̱kɔɔre̱gyi bwe̱e̱tɔ.

Kanɔka

11 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ke̱tɔ ne̱ n de mo̱ e̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kye̱na kɔne̱ kɔne̱. Mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱ lɔŋŋɔ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ mo̱ŋ bware‑o. Mo̱nꞌ kya abɛɛ‑rɔ. Mo̱nꞌ waa kanɔ ko̱ŋko̱. Mo̱nꞌ kye̱na kaye̱e̱yuri‑ro. Na Wuribware̱ ne̱ ɔ kpa ane̱ ase̱ŋ, ne̱ ɔ sa kaye̱e̱yuri‑o gya mo̱ne̱ kamɛɛ. 12 Mo̱nꞌ ka abɛɛ kanɔ. 13 Wuribware̱ ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. 14 Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo yuri mo̱ne̱, na Wuribware̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ, na mò̱ kufwiiŋe timaa‑o kye̱na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ.

* 2:4 Wo̱re̱ ne̱ Pɔɔl de‑o mo̱ŋ gye̱ 1 Korintoo awuye wo̱re̱‑ɔ, amaa ɔko̱ ne̱ ɔɔ fo̱‑ɔ.

* 3:7 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 24.12; 34.1-4, 29, 33.

* 4:6 Ke̱le̱e̱kaase̱ 1.3.

* 4:13 Kiliŋ 116.10 (LXX).

* 6:2 Isaya 49.8.

* 6:16 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 26.12; Yɛrɛme̱ya 32.38; Isikiyɛl 37.27.

* 6:17 Isaya 52.11.

* 6:18 2 Samuwɛl 7.14.

* 8:15 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 16.18.

* 9:9 Kiliŋ 112.9.

* 10:17 Yɛrɛme̱ya 9.24.

* 11:33 Ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ asuŋ 9.25.

* 13:1 Mbraa ke̱be̱e̱sa 19.15.

Galatiya awuye

1

2

3

4

5

6

Galatiya awuye

Wo̱re̱ ne̱ Pɔɔl a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Kristoo awuye ne̱ bo̱ bo̱ Galatiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ

1

1-2 Mo̱, Pɔɔl, ne̱ Wuribware̱ ke̱kpa se̱, n gye̱ Yeesuu Kristoo a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱‑ɔ na mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana pɛɛɛ ne̱ mo̱ aa bamo̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ ane̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ asɔre̱e̱ awuye ne̱ mo̱ne̱ bo̱ Galatiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ nu fe̱yɛ n gye̱ nyiŋkpasɛ ya sa ne̱ mo̱ a kii Yeesuu ayaa‑rɔ ɔye̱re̱po̱. N gye̱ nyiŋkpasɛ mɔ ne̱ baa suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ ase̱, ne̱ ɔɔ bo̱ sa se̱ŋsa gywii mo̱, ne̱ ɔɔ sa ne̱ mo̱ a kii Yeesuu ayaa‑rɔ ɔye̱re̱po̱. Mo̱ ke̱yaale̱ŋ a le̱e̱ Yeesuu Kristoo na mò̱ se̱ Wuribware̱ ne̱ oo kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro‑o ase̱ ne̱e̱.

3 Ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo yure mo̱ne̱, na bo̱ sa mo̱ne̱ kaye̱e̱yuri. 4 Yeesuu Kristoo e̱ gye̱ ne̱ oo wu sa ane̱, ne̱ oo lee ane̱ le̱e̱ ane̱ e̱bɔye̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ ane̱ le̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ a e̱bɔye̱‑ɔ‑rɔ. Ane̱ se̱ Wuribware̱ ya sa ne̱ ɔɔ waa amo̱‑ɔ. 5 Wuribware̱ nya ke̱dabe̱ na wuraa nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.

Ase̱ŋ timaa‑o maa kyurowi daa

6 N de mo̱ne̱ ase̱ŋ ko̱ a n tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ mo̱ne̱ kuŋu si. A kpe̱ŋ mo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a kyɔ kine Kristoo, amaa mò̱ a kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱, ɔɔ te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ gya mò̱ se̱. Ne̱ mo̱ne̱ a be̱e̱ yɔ mo̱ne̱ gya atɔ ke̱kaapo̱ ko̱ ne̱ aye̱bapo̱ ko̱ e̱ te̱e̱ fe̱yɛ ase̱ŋ timaa‑o si. 7 Kase̱ŋtiŋ si, ase̱ŋ timaa ko̱ mo̱ŋ lɛɛ a bo̱‑rɔ bo̱ tii amo̱‑ɔ ne̱ ane̱ a kaapo̱ bo̱ le̱e̱ Kristoo kuŋu si‑o. Amaa ase̱sɛ ko̱ a lwee mo̱ne̱‑rɔ, ne̱ ba tɔɔraa mo̱ne̱ ba kpa fe̱yɛ bo̱ nye̱ra ase̱ŋ timaa amo̱. 8 Amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱e̱ ooo, ane̱ ne̱e̱ ooo, bɛɛɛ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ ne̱e̱ ooo, ne̱ mò̱ ya bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ ko̱ ne̱ ɔɔ te̱e̱ fe̱yɛ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o gywii mo̱ne̱, ne̱ amo̱ e̱ kwe̱e̱ amo̱ ne̱ ane̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ‑rɔ, amo̱ fe̱raa Wuribware̱ gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ. 9 Ke̱tɔ ne̱ ane̱ a kyɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ, ne̱ m be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔko̱ e̱ gye̱ ne̱ mò̱ ya tɔwe̱ ase̱ŋ ko̱ ne̱ ɔɔ te̱e̱ fe̱yɛ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o gywii mo̱ne̱, na a kwe̱e̱ amo̱ ne̱ mo̱ne̱ a gye̱ ŋkpɛɛ nu, ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ gyi‑o‑ro‑o, amo̱ fe̱raa Wuribware̱ gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ.

10 Ɔko̱ bo̱‑rɔ ne̱ mò̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ gye̱ ne̱ n de kanɔrɔkɔne̱ mo̱ e̱ pe̱nna asɔre̱e̱ awuye, ɔ pe̱nna mò̱ e̱ye̱e̱ ne̱e̱. Ase̱ŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ a sa ne̱ mo̱ne̱ akatɔ a gyi aaa? Wuribware̱ ne̱ mo̱ e̱ kpa a mò̱ akatɔ gyi mo̱ se̱. Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱ ase̱ŋ gyi se̱sɛ akatɔ ne̱e̱‑ɔ, weetee ma lɛɛ taare̱ a ŋ kii Kristoo ke̱yaafɔre̱.

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ Pɔɔl fe̱yɛ ɔ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ

11 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Kristoo kuŋu si ne̱ mo̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ mo̱ŋ le̱e̱ nyiŋkpasɛ kuŋu‑ro ne̱e̱. 12 Mo̱ŋ kɔɔre̱ amo̱ le̱e̱ nyiŋkpasɛ ko̱ ase̱ ne̱e̱, bɛɛɛ n gye̱ se̱sɛ ko̱ mɔ ya tɔwe̱ amo̱ gywii mo̱. Amaa Yeesuu Kristoo fɔŋfɔŋ ya lee amo̱ bo̱ kaapo̱ mo̱. 13 To, mo̱ne̱ a kyɔ nu ane̱ŋ ne̱ weetee n dɛɛ n te nsaŋ ne̱ n gya Yudaa awuye a mbraa‑ɔ se̱‑ɔ. Ne̱ mo̱ a waa Wuribware̱ asɔre̱e̱ awuye awo̱re̱fɔɔ bwe̱e̱tɔ, ne̱ mo̱ a kya se̱ kpuri bamo̱. 14 Ne̱ mo̱ne̱ a nu ane̱ŋ ne̱ ŋ ye̱re̱‑rɔ n gye̱ mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana Yudaa awuye a ke̱bware̱suŋ‑o‑ro ŋkpɛɛ‑ɔ, ne̱ mo̱ akatɔ a pee ke̱gya mo̱ nana‑ana ananatɔ se̱‑ɔ.

15 Amaa pwɛɛ ne̱ baa ko̱we̱ mo̱‑ɔ, a kyɔ a bo̱ Wuribware̱ kɔne̱ fe̱yɛ o ŋu mo̱ e̱wɛɛ, na o lee mo̱ sa mò̱ e̱ye̱e̱. 16 Ne̱ oo lee mò̱ gyi‑o bo̱ kaapo̱ mo̱ fe̱yɛ n taare̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o. Mò̱ a te̱e̱ mo̱‑ɔ, mo̱ŋ yɔ se̱sɛ ko̱ ase̱ a ɔ kaapo̱ mo̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ. 17 Bɛɛɛ n gye̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ ne̱ mo̱ a yɔ ya ka bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ bo̱ kii mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ ne̱ baa gye̱ mo̱ ŋkpɛɛ e̱ba‑ɔ kanɔ. Amaa mò̱ a de̱ŋ te̱e̱ mo̱‑ɔ, puri amo̱‑rɔ ne̱ mo̱ a yɔ Arabiya swe̱e̱re̱ se̱, ne̱ amo̱ kamɛɛ, mo̱ a kiŋŋi ba Damasikus maŋ‑nɔ. 18 Nsu nsa kamɛɛ, ne̱ mo̱ a yɔ Yɛro̱salɛm na mo̱ aa Peetroo sa se̱ŋsa, ne̱ mo̱ a kye̱na mò̱ ase̱ ŋke kudu nnuu. 19 Amaa mo̱ a bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, mo̱ŋ ŋu Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱ bo̱ tii Peetroo si, amɔ Yakubu ne̱ ɔ gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ mò̱ tire‑o. 20 Wuribware̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ nyi fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ mɔ‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱.

21 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ mo̱ a yɔ Siriya na Kilikiya e̱swe̱e̱re̱ se̱. 22 Saŋ amo̱‑ɔ asɔre̱e̱ agyi ne̱ bo̱ bo̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ mo̱ŋ nyi se̱sɛ suyo ne̱ n gye̱‑ɔ. 23 Amaa baa nu ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔɔ dɛɛ sa ne̱ baa gyi awo̱re̱fɔɔ‑ɔ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa amo̱ dɛɛ ne̱ saŋ‑ɔ weetee o tii amo̱ kpa‑ɔ. 24 Bamo̱ a nu ane̱ŋ a ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ baa kyo̱rɔ Wuribware̱ bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ kaa waa mo̱‑ɔ se̱.

2

Ke̱tɔ ne̱ kaa ba nsaŋ ne̱ Pɔɔl na Bar‑Nabas a yɔ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ‑ɔ

1 Nsu kudu nna kamɛɛ, mo̱ a kiŋŋi yɔ Yɛro̱salɛm‑ɔ, mo̱ aa Bar‑Nabas na Tiitus ya yɔ. 2 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ a yɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya kaapo̱ mo̱ fe̱yɛ ŋ yɔ mfe̱ŋ. Mo̱ a bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ mo̱ a te̱e̱ asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ bo̱ gyaŋŋe̱ keri si, ne̱ mo̱ a kaapo̱ bamo̱ ase̱ŋ timaa ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o. Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ a waa amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ŋ kpa fe̱yɛ ŋ ŋu fe̱yɛ kusuŋ ne̱ mo̱ a waa le̱e̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑ɔ bo̱ fo̱ ndɔɔ a kake mɔ‑ɔ twe̱e̱. 3 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ Tiitus ne̱ mo̱ aa mò̱ naa‑ɔ gye̱ Griikinyi ne̱e̱, amaa bamo̱ mɔ bo̱ mo̱ŋ le̱ŋ mò̱ fe̱yɛ bo̱ te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ Yudaa awuye e̱ waa‑ɔ. 4 Ase̱sɛ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ba tɔwe̱ fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ bo̱ waa mò̱ ane̱ŋ a atɔ‑ɔ. Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ yɛ bo̱ gye̱ Kristoo awuye ne̱e̱, amaa bamo̱ mɔ bo̱ gye̱ aye̱bapo̱ ne̱e̱. Ba kyɔŋŋɔ ane̱ ba ke̱e̱ ne̱e̱ a bo̱ nya ŋu ane̱ŋ ne̱ Kristoo a kya ane̱ yɔwe̱‑ɔ, na bo̱ nya be̱e̱ sa a ane̱ kii anya. 5 Amaa ane̱ mo̱ŋ sure sa bamo̱ kpa ke̱maa se̱, na kase̱ŋtiŋ ne̱ ka bo̱ ase̱ŋ timaa‑o‑ro‑o ma nya nye̱ra sa mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o.

6 Bamo̱ gbaa ne̱ mfe̱ŋ a asɔre̱e̱ awuye‑o nyi fe̱yɛ bo̱ gye̱ bamo̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ mo̱ŋ taa ko̱tɔko̱ bo̱ tii mo̱ abware̱se̱ŋ ne̱ mo̱ a kaapo̱‑ɔ se̱. Kase̱ŋtiŋ si hare̱e̱ bo̱ gye̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱ bɛɛɛ bo̱ mo̱ŋ gye̱ ne̱e̱ ooo, a mo̱ŋ tiri mo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ fe̱raa, ɔ maa de̱e̱re̱ se̱sɛ akatɔ se̱. 7 Amaa baa ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ ya lee mo̱ fe̱yɛ n tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Kristoo kuŋu si gywii bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kyɔ lee Peetroo fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii Yudaa awuye‑o. 8 Kase̱ŋtiŋ si, Wuribware̱ ne̱ ɔɔ sa ne̱ Peetroo a kii mò̱ ayaa‑rɔ ɔye̱re̱po̱ sa Yudaa awuye, ne̱ ɔɔ ba mò̱ bo̱ waa asuŋ dabe̱ dabe̱ sa bamo̱‑ɔ dɛɛ ya ba mo̱ bo̱ kii mò̱ ayaa‑rɔ ɔye̱re̱po̱ sa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o, ne̱ ɔɔ ba mo̱ bo̱ waa asuŋ dabe̱ dabe̱ sa bamo̱. 9 Ne̱ Yakubu na Peetroo na Yohanee ne̱ mfe̱ŋ a asɔre̱e̱ awuye‑o yɛ bo̱ gye̱ bamo̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ a ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ ya ba ane̱ŋ a kusuŋ mumwii mɔ bo̱ bɔɔrɔ mo̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ baa gywaa mo̱ aa Bar‑Nabas, na a taare̱ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ aa bamo̱ pɛɛɛ gya kpa ko̱ŋko̱ se̱ ne̱e̱. Ne̱ baa sure si fe̱yɛ mo̱ aa Bar‑Nabas ya tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o, na bamo̱ mɔ bo̱ sii mfe̱ŋ ya tɔwe̱ amo̱ gywii Yudaa awuye‑o. 10 Ke̱tɔ ko̱ŋko̱ kpeŋ ne̱ baa tɔwe̱ gywii ane̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ nyiŋŋi atiripo̱ ne̱ bo̱ bo̱ bamo̱‑rɔ‑ɔ se̱. Amo̱‑ɔ mɔ dɛɛ ne̱ saŋ ke̱maa mo̱ e̱ le̱ŋ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ ŋ waa.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ fe̱yɛ Peetroo a waa bɔye̱‑ɔ

11 Amaa kamɛɛ‑rɔ‑ɔ ne̱ Peetroo a ba Ante̱yɔke̱ya maŋ‑nɔ mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ mo̱ŋ bo̱ daŋ‑ɔ, amo̱se̱‑ɔ ne̱ mo̱ a yii mò̱ se̱. 12 Ke̱tɔ ne̱ kaa ba‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ Peetroo a yɔ mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ oo tii bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o si o gyi ateese. Amaa ase̱sɛ ko̱ ne̱ Yakubu a suŋ saŋ ko̱‑ɔ a ba. Peetroo a ŋu bamo̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ yɔwe̱ mò̱ aa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o ateese kigyi, a le̱e̱ fe̱yɛ kufu de mò̱ ke̱tɔ ne̱ Yudaa awuye ne̱ bo̱ gya bamo̱ mbraa‑ɔ se̱ kyɛɛkyɛɛ‑ɔ e̱ ba a bo̱ bo̱ tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ mò̱ kuŋu si‑o. 13 Mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ Kristoo awuye ne̱ bo̱ gye̱ Yudaa awuye‑o a kii nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Peetroo a waa‑ɔ dɛɛ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ kufu a nya Bar‑Nabas ne̱ mò̱ gbaa a tii bamo̱ se̱ waa fe̱yɛ bamo̱‑ɔ. 14 Amaa m fe̱raa, mo̱ a ŋu fe̱yɛ baa fo̱ kpa, ne̱ baa kine kase̱ŋtiŋ a ke̱kaapo̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a ko̱so̱ kyuwi‑ro bamo̱ akatɔ‑rɔ sa se̱ŋsa gywii Peetroo fe̱yɛ, “Fo̱ gye̱ Yudaanyi, amaa fo̱ te ane̱ŋ ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o te‑o. Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ fo̱ e̱ kpa fe̱yɛ Kristoo awuye ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o kye̱na fe̱yɛ Yudaa awuye‑o ne̱e̱?

15 Kase̱ŋtiŋ si, ane̱ ako̱we̱po̱ dɛɛ bo̱ gye̱ Yudaa awuye ne̱e̱, amo̱se̱ se̱‑ɔ ane̱ gbaa ane̱ gye̱ Yudaa awuye ne̱e̱, ane̱ mo̱ŋ gye̱ ase̱sɛ ne̱ ane̱ Yudaa awuye e̱ te̱e̱ bamo̱ ɛ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ. 16 Amaa ane̱ nyi fe̱yɛ ɔko̱ maa taare̱ a ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔ gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa ne̱e̱. Amaa ane̱ ya kɔɔre̱ Kristoo Yeesuu wo̱re̱ gyi fe̱raa, Wuribware̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ gye̱ ase̱sɛ timaa. A tiri fe̱yɛ ane̱ Yudaa awuye gbaa a kɔɔre̱ Kristoo gyi na, ane̱ ko̱kɔɔre̱gyi si, Wuribware̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ gye̱ ase̱sɛ timaa. Amaa ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔ gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, ɔ gye̱ se̱sɛ timaa ne̱e̱. 17 Ke̱tɔ ne̱ fo̱ a waa‑ɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ Yudaa awuye ne̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ Kristoo ko̱kɔɔre̱gyi dooo si, ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa‑o e̱ waa bɔye̱. Amo̱se̱‑ɔ fo̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Kristoo a kaapo̱ ane̱ e̱kpa bɔye̱. Amaa ane̱ŋ mo̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ pɛɛɛ. 18 Mbe̱yɔmɔ mo̱ ya kaapo̱ saŋ ko̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ ke̱gyase̱ mo̱ŋ de to̱nɔ, ne̱ amo̱ kamɛɛ mo̱ a nu mo̱ e̱ye̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ a bware fe̱yɛ n gya mbraa‑ɔ se̱, amo̱ fe̱raa mo̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ mbraa‑ɔ kikine ke̱gyase̱ gye̱ bɔye̱.

19 Wuribware̱ a mbraa‑ɔ fe̱raa, ŋ ya kaapo̱ mo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ a bware fe̱yɛ ŋ wu. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ a taa mò̱ mbraa‑ɔ ne̱e̱ fe̱yɛ ŋ ya mɔɔ mo̱ ne̱e̱, na n kye̱na bo̱ sa Wuribware̱. 20 A du ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a da mo̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱ mfe̱ŋ ne̱ Yeesuu Kristoo a wu‑o. Ne̱ ke̱tɔ a kii fe̱yɛ m fe̱raa, mo̱ŋ lɛɛ n de ŋkpa, amaa Kristoo e̱ gye̱ ne̱ o te mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. A gye̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ kayo̱wɔre̱ saŋ ka te, amaa mbe̱yɔmɔ n te kakye̱na po̱pwɛɛ mo̱ e̱ kɔɔre̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o mo̱ i gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ kpa mo̱ ase̱ŋ, ne̱ oo wu sa mo̱. 21 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ŋ sure si fe̱yɛ Wuribware̱ a dɛɛ ŋu ane̱ e̱wɛɛ bo̱ twe̱e̱ ne̱e̱. Amaa se̱sɛ e̱ taare̱ a ɔ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ mò̱ se̱sɛ timaa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱‑ɔ, amo̱ fe̱raa a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Kristoo a wu ne̱e̱ bo̱ twe̱e̱. Mo̱ ase̱ŋ a lo̱we̱,”

3

Ko̱kɔɔre̱ Yeesuu gyi na mbraa ke̱gyase̱ ase̱ŋ

1 Mo̱ne̱ Galatiya awuye mo̱ŋ nyi ase̱ŋ. Bɛɛɛ ɔko̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ kyɔ mo̱ne̱ aaa? Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyiŋŋi si fe̱yɛ ane̱ a kaapo̱ mo̱ne̱‑rɔ nɛɛnɛɛ ane̱ŋ ne̱ baa da Yeesuu Kristoo bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ ɔɔɔ? 2 To, mo̱nꞌ sa a m bise mo̱ne̱ se̱ŋbise mɔ. Kpa mo̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ a nya Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o? Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a gya mò̱ mbraa‑ɔ se̱‑ɔ se̱ aaa, bɛɛɛ mo̱ne̱ a nu ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Kristoo kuŋu si ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ amo̱ gyi‑o si aaa? 3 Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ. Ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑ɔ mo̱ne̱ a taa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o si, amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa mo̱ne̱ e̱ fa fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ mo̱nꞌ ba mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ke̱yaale̱ŋ bo̱ waa, na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ nya fwiiri. 4 Wuribware̱ a yure mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ bo̱ twe̱e̱ ne̱e̱ bɛɛɛ? Daabii, mo̱ŋ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ oo yure mo̱ne̱ bo̱ twe̱e̱ ne̱e̱. 5 Ntɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ a sa mo̱ne̱ mò̱ kufwiiŋe‑o ane̱ŋ ne̱ ɔɔ ba ɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ mo̱ne̱‑rɔ‑ɔ ne̱e̱? Ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gya ke̱mo̱ ne̱ mò̱ mbraa‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ se̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Bɛɛɛ ŋkɔ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a nu abware̱se̱ŋ‑ɔ, ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ amo̱ gyi‑o si ne̱e̱ e̱e̱e̱?

6 Mo̱nꞌ nyiŋŋi ane̱ ɔde̱daapo̱ Abraham se̱. Baa kyo̱rɛɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Abraham a kɔɔre̱ Wuribware̱ a ase̱ŋ‑ɔ gyi, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ

Wuribware̱ a kɔɔre̱ mò̱ waa‑rɔ fe̱yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa.”*

7 Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Abraham mò̱ gyi‑ana kase̱ŋtiŋ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ Wuribware̱ ba gyi‑o. 8 Abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ane̱ be̱e̱ ane̱ e̱ kare̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a fa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ saŋ ko̱ e̱ ba, ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o ya kɔɔre̱ mò̱ gyi, ɔ te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa. Ase̱ŋ timaa mɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii Abraham‑ɔ fe̱yɛ,

“Na fo̱ se̱‑ɔ ne̱ mo̱ i yure kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ.”*

9 Abraham a kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mò̱‑ɔ gyi, ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ a yure mò̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ i yure ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ mò̱ a o gyi‑o.

10 Amaa bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ ba gyi fe̱yɛ bamo̱ ya gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱, Wuribware̱ e̱ te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa‑o, kase̱ŋtiŋ si, Wuribware̱ a kyɔ da bamo̱ yii, a le̱e̱ fe̱yɛ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Ɔke̱maa ne̱ o kine kibu mbraa‑ɔ ase̱ŋkpare̱gyi‑o,

ne̱ ɔ maa gya mmo̱ e̱kpa se̱‑ɔ, Wuribware̱ e̱ lo̱ŋ mò̱.” *

11 Ke̱tɔ ne̱ ane̱ nyi‑o dooo e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔko̱ maa taare̱ a ɔ ye̱re̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ mò̱ fe̱raa mò̱ a gya mò̱ mbraa‑ɔ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, ɔ gye̱ se̱sɛ timaa ne̱e̱. A le̱e̱ fe̱yɛ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Ɔko̱ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o e̱ nya ŋkpa

a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa.” *

12 Amaa n gye̱ ko̱kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi si ne̱ mò̱ mbraa‑ɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ gya mò̱ mbraa‑ɔ se̱. A gye̱ asuŋ si. A le̱e̱ fe̱yɛ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Se̱sɛ ke̱maa ne̱ ɔ gya mo̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱,

ne̱ o bu mo̱ mbraa‑ɔ e̱ nya ŋkpa, ɔ maa wu.” *

13 Ne̱ baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Se̱sɛ ke̱maa ne̱ baa mɔɔ mò̱ taa mò̱ kifuniŋ bo̱ sɔwe̱ kiyii si‑o,

a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a lo̱ŋ mò̱ ne̱e̱” *

Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ e̱ lo̱ŋ bamo̱ ne̱ ba kine ke̱gya mmo̱ se̱‑ɔ. Amaa Kristoo a taa mò̱ fɔŋfɔŋ kayo̱wɔre̱ bo̱ sa lowi, ne̱ ɔɔ bo̱ kɔɔre̱ ane̱ le̱e̱ ko̱lo̱ŋ ne̱ kaa dɔŋŋɔ ane̱ se̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ maa taare̱ a ane̱ gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱. Ne̱ ɔɔ taa ko̱lo̱ŋ amo̱ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ fɔŋfɔŋ kayo̱wɔre̱ se̱. 14 Ɔɔ kɔɔre̱ ane̱ ne̱e̱, na mò̱ se̱‑ɔ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o nya ŋyure ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ o de ɔ sa Abraham‑ɔ, na ane̱ ya kɔɔre̱ Yeesuu Kristoo gyi, ane̱ nya nya mò̱ kufwiiŋe timaa ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa ane̱‑ɔ.

15 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ sa a m ba ase̱ŋ mɔ ne̱ a kya se̱ mɔ‑ɔ bo̱ kaapo̱ mo̱ ase̱ŋ‑ɔ kaase̱. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ, abɛɛ anyɔ ko̱ e̱ gye̱ ne̱ bamo̱ ya nu abɛɛ kaase̱ kra bamo̱ kikpuni ko̱ bo̱ be̱ya, mo̱ŋ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ se̱sɛ po̱pwɛɛ ko̱ e̱ taare̱ a ɔ nye̱ra ke̱mo̱, ne̱ ɔ maa taare̱ a ɔ ba ako̱ bo̱ tii si mɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ anyɔ amo̱ kpeŋ e̱ gye̱ bamo̱ ase̱ŋ. 16 Mbe̱yɔmɔ, Wuribware̱ maa se̱ ɔ tɔwe̱ o gywii Abraham fe̱yɛ ɔ sa mò̱ aa mò̱ ke̱nanagyi ko̱tɔko̱. * Mò̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ ananagyi‑o, mò̱ ke̱nanagyi ko̱ŋko̱ ne̱ o de. Ke̱mo̱ e̱ gye̱ Kristoo. 17 Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ waa ko̱tɔko̱ a ɔ sa Abraham nsu alafa ana na adusa pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ ba mò̱ mbraa‑ɔ bo̱ sa mò̱ ase̱sɛ. Amo̱se̱‑ɔ mò̱ mbraa‑ɔ ne̱ ŋ ya ba kamɛɛ‑rɔ‑ɔ maa taare̱ a n saŋŋe̱ ase̱ŋ ne̱ baa kyɔ da amo̱ kikpuni‑o‑ro, na n te̱ŋ ase̱ŋ ne̱ baa tɔwe̱ bo̱ be̱ya‑ɔ‑rɔ. 18 Amaa amo̱ i tiri fe̱yɛ ane̱ gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱ na ane̱ nya nya ŋyure ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa Abraham‑ɔ, amo̱ fe̱raa a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ n lɛɛ gye̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya‑ɔ se̱, ne̱ ane̱ e̱ nya ŋyure amo̱. Amaa ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kyɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ o yure Abraham‑ɔ se̱ ne̱ Abraham a nya ŋyure amo̱.

19 To, amo̱ e̱ gye̱ ane̱ŋ fe̱raa, ne̱ nte̱tɔ ne̱e̱ ne̱ Wuribware̱ a taa mò̱ mbraa‑ɔ bo̱ sa mò̱ ase̱sɛ‑ɔ? Ɔɔ sa mò̱ mbraa‑ɔ ne̱e̱ na ase̱sɛ nya gyii atɔ ne̱ a mo̱ŋ bware fe̱yɛ bo̱ waa‑ɔ. Mò̱ mbraa mɔ bo̱‑rɔ ne̱e̱ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ Abraham ke̱nanagyi Kristoo e̱ ba‑ɔ, ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ mɔ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ o yure mò̱. Wuribware̱ a taa mò̱ mbraa‑ɔ bo̱ sa mò̱ mbɔɔ fe̱yɛ bo̱ taa bo̱ waa se̱sɛ ke̱sare̱e̱‑rɔ, Mosis ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ, mò̱ ya lɔŋŋɔ Wuribware̱ na mò̱ ase̱sɛ‑ɔ mbo̱ŋtɔ‑rɔ. 20 Mbe̱yɔmɔ, ɔko̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ mò̱ se̱ sa mò̱ ase̱sɛ mò̱ mbraa‑ɔ ye̱re̱ mò̱ aa bamo̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ. Amaa Wuribware̱ ya tɔwe̱ gywii ɔko̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ waa ko̱tɔko̱ a ɔ sa mò̱, a mo̱ŋ tiri fe̱yɛ ɔ nya mbo̱ŋtɔ‑rɔ ɔye̱re̱po̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ gye̱ mò̱ wo̱re̱ kpeŋ ne̱e̱.

21 To, amɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ i kye ase̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya‑ɔ ɔɔɔ? Daabii! N gye̱ ane̱ŋ ne̱e̱ pɛɛɛ. Mbraa ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱ ase̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ bo̱ gya se̱‑ɔ e̱ sa ne̱ baa nya ŋkpa ne̱e̱‑ɔ, weetee bamo̱ mbraa a ke̱gyase̱‑ɔ e̱ sa a Wuribware̱ te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa. 22 Amaa ane̱ e̱ kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ e̱bɔye̱ a kɔɔre̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ aŋu. Amo̱ a gye̱ ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, amɔ ase̱sɛ wo̱re̱ ne̱ ba kɔɔre̱ Yeesuu Kristoo ba gyi‑o, bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o si‑o, ba nya ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ sa Abraham‑ɔ.

23 Amaa pwɛɛ ne̱ aa dɛɛ fo̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ a lee ane̱ŋ ne̱ ane̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi‑o bo̱ kaapo̱ ane̱‑ɔ, ane̱ dɛɛ ane̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ ba tii bamo̱‑ɔ. 24 Bɛɛɛ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ ne̱ baa lee mò̱ fe̱yɛ ɔ de̱e̱re̱ ane̱ se̱ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ Kristoo e̱ ba‑ɔ. Mò̱ ya ba‑ɔ, ɔ te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ ba a ane̱ bo̱ kɔɔre̱ mò̱ gyi. 25 Kase̱ŋtiŋ si, saŋ amo̱ a kyɔ ba, amo̱se̱ se̱‑ɔ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ mo̱ŋ lɛɛ n de ane̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ.

Mo̱ne̱ pɛɛɛ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana ne̱e̱

26 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ya kɔɔre̱ Kristoo Yeesuu gyi, amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ pɛɛɛ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana ne̱e̱. 27 Mo̱ne̱ ɔke̱maa ne̱ baa bɔ mò̱ asuu‑o, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, oo tii Kristoo ko̱ko̱we̱bɛɛ se̱‑ɔ a kii ne̱e̱ fe̱yɛ Kristoo‑o. A du ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a buŋ awaagya po̱pwɛɛ‑ɔ. 28 Amo̱‑ɔ a tɛɛ a gye̱ ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ maa lɛɛ taare̱ a mo̱nꞌ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ bo̱ko̱ gye̱ Yudaa awuye ne̱e̱, ne̱ bo̱ko̱ mɔ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye. Mo̱ne̱ maa lɛɛ taare̱ a mo̱nꞌ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ bo̱ko̱ gye̱ agyi, ne̱ bo̱ko̱ mɔ gye̱ anya ne̱e̱. Mo̱ne̱ maa lɛɛ taare̱ a mo̱nꞌ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ bo̱ko̱ gye̱ anyare̱, ne̱ bo̱ko̱ fe̱raa gye̱ akye̱e̱. Kristoo Yeesuu ko̱ko̱we̱bɛɛ‑rɔ fe̱raa, mo̱ne̱ gye̱ ase̱sɛ ko̱ŋko̱ kpeŋ ne̱e̱. 29 Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ ki tii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a tii Kristoo ko̱ko̱we̱bɛɛ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ gye̱ Abraham ananagyi ne̱e̱, amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ e̱ nya ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ sa Abraham‑ɔ.

4

1 To, mo̱ e̱ kya se̱ a ŋ ye̱re̱ ase̱ŋ ko̱ŋko̱ mɔ se̱ dɛɛ bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ. Se̱sɛ ya wu, mò̱ gyi e̱ gye̱ ne̱ o gyi mò̱ kapo̱tɛɛ. Amaa kayaagyi amo̱ e̱ saŋ ɔ gye̱ kagyingyii, ne̱ hare̱e̱ mò̱ i kii nyaŋpe̱ kamɛɛ‑rɔ gbaa ooo, ɔ mo̱ŋ kyɔ ke̱nya ne̱ kii suŋ mò̱‑ɔ. 2 Mò̱ a saŋ ɔ gye̱ kayaagyi‑o, anya e̱ gye̱ ne̱ ba de̱e̱re̱ mò̱ se̱ pwɛɛ na ɔ dɛɛ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mò̱ se̱ a bo̱ ye̱ra sa mò̱ fe̱yɛ ɔ ba bo̱ gyi mò̱ kapo̱tɛɛ‑ɔ. 3 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ saŋ ko̱ ane̱ mɔ ane̱ dɛɛ ane̱ du fe̱yɛ ŋyaagyi‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ e̱ kaapo̱‑ɔ a nya ane̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ. 4 Amaa saŋ ne̱ Wuribware̱ a ba bo̱ ye̱ra‑ɔ a fo̱‑ɔ, ne̱ oo suŋ mò̱ gyi Yeesuu bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ sa ne̱ ɔkye̱e̱ a ko̱we̱ mò̱. Yudaanyi a ko̱we̱ mò̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ baa mbraa ne̱ Wuribware̱ a sa Yudaa awuye‑o kaase̱. Mò̱ a gye̱ se̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ gya mbraa amo̱ se̱. 5 Wuribware̱ a sa ne̱ aa waa ane̱ŋ ne̱e̱, na mò̱ gyi‑o nya taa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kɔɔre̱ ane̱ le̱e̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ mbraa amo̱ de ane̱ se̱‑ɔ‑rɔ, na ɔ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ pɛɛɛ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana kase̱ŋtiŋ ne̱e̱.

6 Ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa bo̱ tii si, na a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ oo suŋ mò̱ gyi a kufwiiŋe‑o bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ kye̱na ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. Mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ o te ɔ te̱e̱ fe̱yɛ, “N se̱, n se̱.” 7 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ɔke̱maa mo̱ŋ lɛɛ ɔ gye̱ ke̱nya, amaa ɔ gye̱ ogyi ne̱e̱. Ne̱ fo̱ ke̱maa mɔ a gye̱ ogyi‑o si‑o, Wuribware̱ e̱ sa a fo̱ gyi mò̱ kapo̱tɛɛ.

Pɔɔl yɛ saŋ‑ɔ bamo̱ akatɔ a gyi fe̱yɛ mò̱ a bo̱ bamo̱ ase̱

8 Saŋ‑ɔ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi Wuribware̱. Ikisise̱ŋ na atɔ ne̱ a mo̱ŋ gye̱ Wuribware̱ lee‑o dooo ya kɔɔre̱ mo̱ne̱ aŋu. 9 Amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa mo̱ne̱ a bo̱ gyii Wuribware̱. Bɛɛɛ n tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ nyi mo̱ne̱, ne̱ oo pini mo̱ne̱ fe̱yɛ mò̱ gyi‑ana. To, mbe̱yɔmɔ fe̱raa, ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ kiŋŋi ya gya atɔ ke̱kaapo̱ ne̱ a maa taare̱ a a suŋ asuŋ ke̱maa, ne̱ a mo̱ŋ de ke̱yaale̱ŋ a a kya mo̱ne̱‑rɔ‑ɔ se̱? E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ a nya mo̱ne̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ? 10 Mo̱ a nu fe̱yɛ mo̱ne̱ gya Yudaa awuye a mbraa ne̱ ŋ yɛ mo̱nꞌ waa ŋke ko̱ na aferi ko̱ na saŋ ko̱ na nsu ko̱ ntimaa‑o si. 11 Mo̱ne̱ ase̱ŋ bo̱ mo̱ gya. Amo̱‑ɔ a kaapo̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a de̱ŋ kpo̱ne̱ kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ, mo̱ a waa bo̱ twe̱e̱ ne̱e̱ e̱e̱e̱?

12 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱re̱ mo̱ se̱, kye̱na ane̱ŋ ne̱ n te‑o, fe̱yɛ ane̱ŋ mɔ ne̱ mo̱ a de̱e̱re̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ te‑o si kye̱na‑ɔ. N gye̱ sa ne̱ mo̱ne̱ a waa mo̱ bɔye̱ ko̱ pɛɛɛ, ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ a taa ane̱ŋ a daa‑ɔ? 13 Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ a gye̱ ŋkpɛɛ bo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ saŋ amo̱‑ɔ mo̱ e̱ lɔ ne̱e̱. 14 Amaa mo̱ ko̱lɔ amo̱ a tɔɔraa mo̱ne̱ fɛɛ, amo̱ mɔ mo̱ne̱ mo̱ŋ kpo̱raŋ mo̱ se̱. Kase̱ŋtiŋ si, mo̱ne̱ a kra mo̱ nɛɛnɛɛ fe̱yɛ mo̱ a gye̱ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ ɔko̱‑ɔ, bɛɛɛ mo̱ a gye̱ Kristoo Yeesuu fɔŋfɔŋ‑ɔ. 15 Saŋ amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ akatɔ a gyi fe̱yɛ mo̱ a bo̱ mo̱ne̱ ase̱. Amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa nte̱tɔ ya ba se̱ ne̱ mo̱ne̱ a kyurowi mo̱ne̱ mfɛɛre̱ le̱e̱ mo̱ se̱? Ŋ nyi fe̱yɛ saŋ amo̱ mo̱ne̱ e̱ taare̱ ne̱e̱‑ɔ, weetee mo̱ne̱ e̱ waa ke̱tɔ ke̱maa a mo̱nꞌ sa mo̱. Weetee gbaa mo̱ne̱ i lee mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ akatɔgyi gbaa a mo̱nꞌ sa mo̱. 16 Ane̱ŋ ne̱ mo̱ a gyi kase̱ŋtiŋ gywii mo̱ne̱‑ɔ se̱ ne̱ mo̱ a kii mo̱ne̱ do̱ŋ aaa?

17 Ase̱sɛ ne̱ ba tɔɔraa mo̱ne̱ ba kaapo̱ aye̱ba ase̱ŋ mo̱ne̱‑rɔ‑ɔ de te̱maa fe̱yɛ ba nya mo̱ne̱ a bo̱ baa bamo̱ ke̱be̱gya‑ɔ se̱. Amaa ke̱tɔ ne̱ bo̱ ye̱re̱ ke̱mo̱ se̱ ba waa amo̱‑ɔ mo̱ŋ bo̱ daŋ. Ke̱tɔ ne̱ ba kpa a a bo̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ba kpa ane̱ aa mo̱ne̱ a brawe̱ abɛɛ se̱ ne̱e̱, na mo̱nꞌ nya gya bamo̱ se̱. 18 Mbe̱yɔmɔ amo̱ e̱ gye̱ atɔ timaa ne̱ ɔko̱ e̱ kaapo̱, amo̱ fe̱raa a de kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ waa wɔre̱ gya mò̱ se̱. Mo̱ e̱ bo̱ mo̱ne̱ ase̱ gbaa na mo̱ŋ bo̱‑rɔ ooo, a de kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ waa ane̱ŋ. 19 Amaa mo̱ gyi‑ana ne̱ mo̱ e̱ kpa bamo̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, n du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔkye̱e̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ ko̱we̱, ne̱ o duŋwi, ne̱ a bo̱ mò̱ gya bwe̱e̱tɔ‑ɔ. Mo̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ ane̱ŋ‑aaa ŋ ya bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mo̱ne̱ mfɛɛre̱ i kyurowi a ŋ kii fe̱yɛ Kristoo lee‑o. 20 Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ weetee m bo̱ mo̱ne̱ ase̱ mbe̱yɔmɔ, na m be̱e̱ kyurowi mo̱ ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ a n gywii mo̱ne̱‑ɔ. Ane̱ŋ ne̱ a du mbe̱yɔmɔ‑ɔ mo̱ mfɛɛre̱ mo̱ŋ da a ŋ ŋu ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ sa se̱ŋsa a n gywii mo̱ne̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ a ase̱ŋ mɔ se̱‑ɔ.

Hagaa na Sara

21 To, mo̱ne̱ ase̱sɛ ne̱ mo̱ne̱ yɛ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ laatɔ a mo̱nꞌ nu ane̱ŋ ne̱ mbraa amo̱ dɛɛ a tɔwe̱‑ɔ. 22 Baa kyo̱rɛɛ Wuribware̱ a mbraa wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Abraham de agyi nyaŋsɛ anyɔ, bamo̱‑rɔ ɔko̱ mò̱ nyi gye̱ ke̱nya ne̱e̱, ne̱ ɔko̱ŋko̱ ne̱ ɔɔ saŋ‑ɔ mò̱ nyi gye̱ ogyi ne̱e̱. 23 Ɔkye̱e̱ ne̱ ɔ gye̱ ke̱nya‑ɔ a nya kame, ne̱ ɔɔ ko̱we̱ ane̱ŋ ne̱ ba ko̱we̱ se̱sɛ ke̱maa‑ɔ dɛɛ. Amaa ɔkye̱e̱ ne̱ ɔ gye̱ ogyi‑o fe̱raa, mò̱ a mo̱ŋ taare̱ ko̱we̱‑ɔ se̱‑ɔ, ɔɔ nya kame ko̱we̱ keegyi, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ a waa ane̱ŋ. 24-25 Ase̱ŋ mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱kpare̱‑ɔ. Akye̱e̱ anyɔ mɔ, Hagaa, ɔkye̱e̱ ne̱ ɔ gye̱ ke̱nya‑ɔ, na Sara, ɔkye̱e̱ ne̱ ɔ gye̱ ogyi‑o, ye̱re̱ bo̱ sa e̱taŋ e̱nyɔ ne̱ Wuribware̱ a waa bo̱ be̱ya mò̱ aa mò̱ ase̱sɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ. Hagaa ye̱re̱ bo̱ sa Sinaa ke̱be̱e̱‑ɔ Arabiya swe̱e̱re̱ se̱ mfe̱ŋ ne̱ Mosis na Isireelii awuye a sure si fe̱yɛ ba gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱‑ɔ. Ane̱ŋ a ɔkye̱e̱ mɔ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Hagaa‑ɔ agyi ne̱ ɔɔ ko̱we̱‑ɔ, bo̱ gye̱ anya ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱‑ɔ. Mbe̱yɔmɔ Yɛro̱salɛm maŋ na Yudaa awuye‑o du ne̱e̱ fe̱yɛ Sinaa ke̱be̱e̱ a ase̱ŋ‑ɔ. Bamo̱ pɛɛɛ du ne̱e̱ fe̱yɛ anya‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ saŋ bo̱ gya ane̱ŋ a mbraa‑ɔ se̱. 26 Amaa maŋ ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ ɛ Yɛro̱salɛm ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ fe̱raa, ase̱ŋ kwe̱e̱. A le̱e̱ fe̱yɛ maŋ amo̱ ase̱sɛ mo̱ŋ gye̱ anya ne̱e̱. Ane̱ Kristoo awuye gye̱ maŋ amo̱ ase̱sɛ ne̱e̱. Ne̱ ane̱ŋ a maŋ amo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyi‑o. 27 Baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Ɔle̱ŋmaŋpo̱, fo̱ ne̱ fo̱ mo̱ŋ ko̱we̱ daa‑ɔ,

ba kakatɔgyi bo̱ faa‑rɔ keŋkeŋ,

fo̱ ne̱ fo̱ mo̱ŋ tɛɛ duŋwi daa‑ɔ,

a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ne̱ fo̱ kuri a se̱re̱ yɔwe̱ fo̱‑ɔ

e̱ nya ŋyaagyi a fo̱ kyo̱ŋ

mò̱ ne̱ ɔ saŋ o te mò̱ kuri aye̱‑ɔ.” *

28 Mbe̱yɔmɔ mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, Wuribware̱ a tɔwe̱ ane̱ŋ a ase̱ŋ amo̱ bo̱ be̱ya sa Abraham‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ gye̱ Abraham mò̱ gyi‑ana fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Sara mò̱ gyi Isak gye̱ Abraham mò̱ gyi‑o ne̱e̱. 29 Saŋ amo̱‑ɔ mò̱ gyi ne̱ baa ko̱we̱ mò̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ba ko̱we̱ se̱sɛ ke̱maa‑ɔ a waa mò̱ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a sa ne̱ baa ko̱we̱ mò̱‑ɔ awo̱re̱fɔɔ. Ane̱ŋ a awo̱re̱fɔɔ ne̱ ane̱ i gyi ndɔɔ‑ɔ. 30 Nte̱tɔ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Abraham waa‑ɔ ne̱e̱? Bo̱ yɛ,

“Gya ɔkye̱e̱ ne̱ ɔ gye̱ ke̱nya‑ɔ na mò̱ gyi‑o bo̱ kyo̱ŋwe̱.

A mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ ɔkye̱e̱ ne̱ ɔ gye̱ ke̱nya‑ɔ mò̱ gyi nyaŋsɛ‑ɔ

i gyi mò̱ se̱ kapo̱tɛɛ, hare̱e̱ kamo̱ ke̱be̱gya gbaa.

Ɔkye̱e̱ ne̱ ɔ gye̱ ogyi‑o mò̱ gyi nyaŋsɛ‑ɔ

e̱ gye̱ ne̱ o gyi kapo̱tɛɛ‑ɔ pɛɛɛ.” *

31 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ane̱ mo̱ŋ gye̱ ɔkye̱e̱ ne̱ ɔ gye̱ ke̱nya‑ɔ mò̱ gyi‑ana, amaa ane̱ gye̱ ɔkye̱e̱ ne̱ ɔ gye̱ ogyi‑o mò̱ gyi‑ana ne̱e̱.

5

Yeesuu Kristoo a mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ na mo̱nꞌ nya mo̱ne̱ e̱ye̱e̱

1 Kristoo a mo̱rɔwe̱ ane̱ ne̱e̱ a kase̱ŋtiŋ si ane̱ nya ane̱ e̱ye̱e̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱, na mo̱ne̱ ma lɛɛ sa a ɔko̱ sa a mo̱nꞌ kii mbraa ne̱ Wuribware̱ a sa Yudaa awuye‑o anya be̱e̱. 2 Mo̱nꞌ nu, mo̱ Pɔɔl, mo̱ i gyi mo̱ne̱ kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ne̱ ya sa bamo̱ kpa fe̱yɛ bo̱ te̱ŋŋe̱ mo̱ne̱ atwe̱e̱tu, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ Kristoo a waa‑ɔ maa lɛɛ kya mo̱ne̱‑rɔ. 3 M be̱e̱ mo̱ i yii mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔke̱maa ya gya aye̱ba amo̱ se̱, ne̱ ɔɔ sa ne̱ baa te̱ŋ mò̱ ko̱twe̱e̱tu, amo̱ fe̱raa a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ oo kii Yudaanyi ne̱e̱, ne̱ a tiri fe̱yɛ ɔ gya Yudaa awuye a mbraa ne̱ ŋ ya saŋ‑ɔ pɛɛɛ se̱ kyɛɛkyɛɛ. 4 Ɔke̱maa ne̱ ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ mò̱ ya gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱, Wuribware̱ e̱ te̱e̱ mò̱ ɛ se̱sɛ timaa‑o a te̱ŋ mò̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ Kristoo ase̱, ne̱ oo kine ŋyure ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa a o yure mò̱‑ɔ. 5 Ane̱ fe̱raa, Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ gye̱ ne̱ ɔ kya ane̱‑rɔ, na ane̱ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ ane̱ de te̱maa ane̱ gywii saŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ ane̱ lamaŋ‑nɔ fe̱yɛ ase̱sɛ timaa‑o. 6 A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a tɛɛ tii Kristoo Yeesuu a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ, hare̱e̱ baa te̱ŋŋe̱ ane̱ atwe̱e̱tu bɛɛɛ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋŋe̱ ooo, a mo̱ŋ gye̱ atɔ ne̱ a tiri pɛɛɛ‑ɔ. Ke̱tɔ ne̱ ki tiri‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi, na ane̱ ke̱kpa ne̱ ane̱ e̱ kpa ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana‑ɔ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o bo̱ le̱ŋ.

7 Weetee saŋ ko̱‑rɔ mo̱ne̱ Galatiya awuye dɛɛ mo̱ne̱ e̱ waa atɔ nɛɛnɛɛ. Ne̱ nsɛ ya fo̱re̱ waa mo̱ne̱‑rɔ fe̱yɛ mo̱nꞌ yɔwe̱ kase̱ŋtiŋ‑o ke̱gyase̱? 8 Ŋ nyi fe̱yɛ n gye̱ Wuribware̱ ne̱ ɔɔ te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ bo̱ gya mò̱ se̱‑ɔ ya waa ane̱ŋ. 9 Abre̱sɛ ya tɔwe̱ fe̱yɛ, “Yiisi kafo̱ŋfwe̱e̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa a bodobodoo pɛɛɛ tiŋ.”

10 To, ane̱ nyaŋpe̱ e̱ sa ne̱ mo̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ i gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ i sure ase̱ŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ se̱, na ke̱tɔ ne̱ ki tii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i gyiiri ɔko̱ ne̱ ɔ tɔɔraa mo̱ne̱‑ɔ ke̱se̱bɔ.

11 Amɔ m maa se̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ ne̱e̱ fe̱yɛ atwe̱e̱tu ke̱te̱ŋŋe̱ tiri ne̱e̱‑ɔ, weetee ntɔ se̱ ne̱ Yudaa awuye‑o saŋ ba waa mo̱ awo̱re̱fɔɔ‑ɔ ne̱e̱? Ne̱ ane̱ŋ a ke̱kaapo̱‑ɔ e̱ bo̱ daŋ, amo̱ fe̱raa weetee mo̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ Kristoo a wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱ sa ase̱sɛ pɛɛɛ, bamo̱ iduŋ maa fwii mo̱ se̱. 12 Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ bamo̱ pɛɛɛ ne̱ ba tɔɔraa mo̱ne̱‑ɔ, bo̱ lee bamo̱ awɛɛ bo̱ tii bamo̱ atwe̱e̱tu ke̱te̱ŋŋe̱‑ɔ se̱. 13 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ fe̱raa, Wuribware̱ a te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ nya mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ ane̱ŋ a mbraa‑ɔ se̱. Amaa mo̱ne̱ ma kaŋ tɔwe̱ fe̱yɛ, “To, ŋkee fe̱raa ne̱ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ a mo̱ŋ lɛɛ n de ane̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ane̱ e̱ kpa‑ɔ.” Ke̱tɔ ne̱ mo̱nꞌ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ ba mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ suŋ abɛɛ, na mo̱nꞌ kpa abɛɛ ase̱ŋ, na mo̱nꞌ kya abɛɛ‑rɔ. 14 Wuribware̱ a mbraa‑ɔ pɛɛɛ kuŋu e̱ gye̱ mbraa ne̱ ŋ yɛ, “Kpa fo̱ bɛɛko̱ ase̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kpa fo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ.” * 15 Amaa mo̱ne̱ daa i du fe̱yɛ mbo̱ kpe̱ŋsɛ ne̱ ba kra bamo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana mbo̱ ne̱ ba duŋwi bamo̱ ŋyo̱wɔre̱ ba kyaye̱‑rɔ‑ɔ lee‑o fe̱raa, mo̱ne̱ i kpuri abɛɛ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa se̱.

Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o na kinyiŋkpasɛgyi‑o

16 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ sa a Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o de̱e̱re̱ mo̱ne̱ se̱, na mo̱ne̱ ma lɛɛ nya waa atɔ bɔye̱ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ŋkpo̱nɔ e̱ kpa‑ɔ. 17 Ke̱tɔ ne̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ waa‑ɔ kwe̱e̱ ke̱tɔ ne̱ mò̱ kufwiiŋe‑o e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ waa‑ɔ‑rɔ. Atɔ anyɔ mɔ gye̱ ado̱ŋ ne̱e̱, amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ. 18 To, Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ se̱, n lɛɛ gye̱ mò̱ mbraa‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ n de̱e̱re̱ mo̱ne̱ se̱.

19 Mbe̱yɔmɔ ke̱tɔ ne̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ e̱ sa ne̱ ane̱ e̱ waa‑ɔ, ɔke̱maa e̱ taare̱ a o ŋu fe̱yɛ a mo̱ŋ bo̱ daŋ. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ke̱mo̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ kanyare̱kpa na kakye̱e̱kpa na kayu na kipurima na ase̱ŋ bɔye̱ ke̱maa ne̱ a tii si‑o. 20 A mo̱ŋ bware fe̱yɛ mo̱nꞌ suŋ ikisi, na mo̱nꞌ ba asibeŋ bo̱ kyɔ ase̱sɛ bɛɛɛ bo̱ waa ke̱tɔ ke̱maa. Ne̱ a be̱e̱ a mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ kisi abɛɛ, na mo̱nꞌ kɔ, na mo̱nꞌ ka ko̱kwe̱e̱, na mo̱nꞌ waa kaduŋfwii na gyikɔre̱. A mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ kɔ, na mo̱nꞌ te̱ŋŋe̱‑rɔ, na mo̱nꞌ ke abɛɛ‑rɔ ntuŋ si mo̱ne̱ e̱ sa se̱ŋsa mo̱ne̱ i kye abɛɛ. 21 A mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ mo̱ne̱ de mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana kikisi. A mo̱ŋ bware fe̱yɛ mo̱nꞌ bwe̱e̱, na mo̱nꞌ gyi a mo̱nꞌ nuu nta bwe̱e̱tɔ, bɛɛɛ mo̱nꞌ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ku du ane̱ŋ‑ɔ. Mo̱ a kyɔ gye̱ ŋkpɛɛ yii mo̱ne̱ se̱, ne̱ m be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ te ane̱ŋ a kakye̱na bɔye̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ maa nya kpa a bo̱ tii Wuribware̱ a kuwure‑o si.

22 Amaa Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ gye̱ ase̱sɛ ŋkpɛɛ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ, amo̱ fe̱raa ba kpa bamo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ase̱ŋ, na bamo̱ akatɔ gyi, na bamo̱ iduŋ yuri. Bo̱ de kanyite sa bamo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ne̱ ba waa bamo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana itimaa na ke̱dame̱naŋsɛ, ne̱ bo̱ de kase̱ŋtiŋ sa bamo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana. 23 Ba baa bamo̱ e̱ye̱e̱ kaase̱, ne̱ ba de̱e̱re̱ bamo̱ e̱ye̱e̱ se̱ nɛɛnɛɛ. Ane̱ŋ a daa‑ɔ bo̱ daŋ. Mbraa ko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ n tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a atɔ‑ɔ mo̱ŋ bo̱ daŋ. 24 Bamo̱ ne̱ bo̱ gya Kristoo Yeesuu si‑o a kine bamo̱ daa bɔye̱‑ɔ na mfɛɛre̱ bɔye̱ ke̱fa ne̱ ŋ nya le̱e̱ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. A du ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a da bamo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ, ne̱ baa taa bamo̱ mfɛɛre̱ bɔye̱ bo̱ wu‑o. 25 Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a gye̱ mò̱ ne̱ ɔ sa ane̱ kakye̱na po̱pwɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ sa a ɔ de̱e̱re̱ ane̱ se̱. 26 Ane̱ ma waa akatɔle̱ŋ. Ane̱ ma fwii ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana iduŋ, ne̱ ŋkee ane̱ ma waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ mɔɔ ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ŋyo̱wɔre̱‑ɔ.

6

Mo̱nꞌ de̱e̱ waa itimaa

1 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ne̱ mo̱ne̱ gya Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o si nɛɛnɛɛ‑ɔ, mo̱ne̱ ya ŋu ɔko̱ e̱ waa bɔye̱, mo̱nꞌ kaapo̱ mò̱ kpa timaa‑o. Amaa mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ waa amo̱‑ɔ, mo̱nꞌ baa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ kaase̱ se̱sɛ amo̱ ase̱. N gye̱ ane̱ŋ, mo̱ne̱ e̱ sa a Ɔbɔnsam kyɔ mo̱ne̱‑rɔ ke̱e̱ ba mo̱ne̱ bo̱ waa e̱bɔye̱‑rɔ. 2 Ɔke̱maa kya mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑rɔ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ. Mo̱ne̱ ya waa amo̱‑ɔ, amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ Kristoo a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ waa‑ɔ ne̱e̱. 3 Ɔke̱maa ne̱ ɔ fa fe̱yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ dabe̱‑ɔ, na mò̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ sɛye̱‑ɔ e̱ pe̱nna mò̱ e̱ye̱e̱ ne̱e̱. 4 Mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ ɔke̱maa de̱e̱re̱ mò̱ fɔŋfɔŋ kakye̱na‑rɔ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ka du‑o. Ne̱ mò̱ ya ba mò̱ mfɛɛre̱ bo̱ de̱e̱re̱ mò̱ fɔŋfɔŋ kakye̱na‑rɔ, ne̱ ɔ mo̱ŋ bo̱ de̱e̱re̱ bo̱ko̱ lee fe̱raa, mò̱ i de ko̱tɔko̱ ne̱ ɔ ye̱re̱ ke̱mo̱ se̱ a ɔ bo̱ kaapo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ, o ŋu. 5 A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ se̱sɛ ke̱maa e̱ waa‑ɔ, ke̱mo̱ kakɔka dɛɛ ne̱ ɔ nya.

6 Amaa a bware fe̱yɛ bamo̱ ne̱ ba suye abware̱se̱ŋ‑ɔ sa bamo̱ akaapo̱po̱‑ɔ atɔ timaa ke̱maa mɔ ne̱ bo̱ de‑o ako̱.

7 Ɔko̱ ne̱ ɔ fa fe̱yɛ ɔ taare̱ a ɔ pe̱nna Wuribware̱‑ɔ e̱ pe̱nna mò̱ e̱ye̱e̱ ne̱e̱. Ke̱tɔ ke̱maa ne̱ se̱sɛ i dwii‑o, ke̱mo̱ dɛɛ ke̱mo̱ ne̱ ɔ nya. 8 Mò̱ ne̱ o dwii atɔ bɔye̱‑ɔ e̱ nya abɔye̱ ne̱e̱. Amaa mò̱ ne̱ o dwii atɔ timaa‑o e̱ nya atimaa. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mò̱ ne̱ ɔ gya ke̱tɔ ne̱ mò̱ kakpo̱nɔ e̱ kpa‑ɔ se̱‑ɔ e̱ fo̱ pɛɛɛ. Amaa mò̱ ne̱ ɔ gya Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o si‑o e̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o ase̱. 9 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma sa a ane̱ kpo̱ne̱ itimaa ko̱waa se̱. Ane̱ e̱ mo̱ŋ kiŋŋi kamɛɛ fe̱raa, saŋ ko̱ e̱ ba ne̱ ane̱ e̱ nya ane̱ itimaa kakɔka. 10 Amo̱se̱ se̱‑ɔ saŋ ke̱maa ne̱ ane̱ e̱ nya kpa‑ɔ, a bware fe̱yɛ ane̱ waa ɔke̱maa itimaa. Amaa ane̱ gye̱ ŋkpɛɛ waa ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana Kristoo awuye itimaa pwɛɛ.

Mò̱ ase̱ŋ lalalo̱we̱

11 Mbe̱yɔmɔ fe̱raa, mo̱ fɔŋfɔŋ asare̱e̱ ne̱ n de mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ gye̱ kɛɛ. Mo̱nꞌ ke̱e̱ akyo̱rɛɛgyi dabe̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ‑ɔ. 12 Nte̱tɔ ase̱sɛ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ maa se̱ ba tɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ te̱ŋŋe̱ mo̱ne̱ atwe̱e̱tu‑o? Ba kpa fe̱yɛ bo̱ko̱ kyo̱rɔ bamo̱ ne̱e̱. Amaa bo̱ maa kpa fe̱yɛ ɔko̱ waa bamo̱ awo̱re̱fɔɔ bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ kaapo̱ bo̱ le̱e̱ Kristoo kuwu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ se̱‑ɔ ne̱e̱. 13 Amo̱ pɛɛɛ gbaa, ane̱ŋ a ase̱sɛ mɔ dɛɛ ne̱ baa te̱ŋŋe̱ bamo̱ atwe̱e̱tu‑o mo̱ŋ gya mbraa ne̱ Wuribware̱ a sa Yudaa awuye‑o pɛɛɛ se̱. Amaa bo̱ de̱ŋ ba kpa a mo̱nꞌ te̱ŋŋe̱ mo̱ne̱ atwe̱e̱tu, na bo̱ nya taare̱ kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ baa sa ne̱ mo̱ne̱ a waa mo̱ne̱ ŋyo̱wɔre̱ mfaanɛɛ a atɔ‑ɔ ne̱e̱.

14 M fe̱raa, ma kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa se̱, amɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo a wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ se̱‑ɔ wo̱re̱. Mò̱ a wu ane̱ŋ a lowi‑o si‑o, kaye̱ mɔ‑rɔ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ mo̱ŋ lɛɛ m bo̱ mo̱ kɔne̱. N du ne̱e̱ fe̱yɛ ŋ ya wu‑o. 15 A le̱e̱ fe̱yɛ hare̱e̱ baa te̱ŋŋe̱ ane̱ atwe̱e̱tu, bɛɛɛ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋŋe̱ ooo, a mo̱ŋ gye̱ atɔ ne̱ a tiri‑o. Ke̱tɔ ne̱ ki tiri‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo a waa ane̱ ase̱sɛ po̱pwɛɛ. 16 Bamo̱ ne̱ bamo̱ fe̱raa bo̱ te ane̱ŋ a kakye̱na po̱pwɛɛ mɔ‑rɔ‑ɔ, mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ sa bamo̱ kaye̱e̱yuri, na o yure bamo̱. Bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ Wuribware̱ ase̱sɛ kase̱ŋtiŋ‑o ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ e̱ sa‑ɔ.

17 Amo̱ ne̱ a gye̱ kɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ma lɛɛ sa a ɔko̱ be̱e̱ tɔɔraa mo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ taare̱ a ŋ kaapo̱ mo̱ne̱ alɔpane̱ ne̱ a te mo̱ kayo̱wɔre̱ se̱ ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ Yeesuu e̱ bo̱ mo̱‑ɔ. 18 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo yure mo̱ne̱. Amɛye̱.

* 3:6 Ke̱le̱e̱kaase̱ 15.6.

* 3:8 Ke̱le̱e̱kaase̱ 12.3; 18.18; 22.18.

* 3:10 Mbraa ke̱be̱e̱sa 27.26 (LXX).

* 3:11 Habakɔk 2.4.

* 3:12 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 18.5.

* 3:13 Mbraa ke̱be̱e̱sa 21.23.

* 3:16 Ke̱le̱e̱kaase̱ 12.7; 24.7.

* 4:27 Isaya 54.1.

* 4:30 Ke̱le̱e̱kaase̱ 21.10.

* 5:14 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 19.18.

Ifisus awuye

1

2

3

4

5

6

Ifisus awuye

Wo̱re̱ ne̱ Pɔɔl a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Ifisus maŋ‑nɔ Kristoo awuye‑o

1

1 Mo̱, Pɔɔl, ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ ŋ kii Kristoo Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱ Yeesuu kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o ko̱tɔwe̱‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ Wuribware̱ ase̱sɛ ne̱ mo̱ne̱ te Ifisus maŋ‑nɔ, ne̱ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ Kristoo Yeesuu mo̱ne̱ i gyi, ne̱ mo̱ne̱ gya mò̱ se̱‑ɔ. 2 Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo yure mo̱ne̱, na ɔ sa mo̱ne̱ kaye̱e̱yuri.

Ŋyure ne̱ Wuribware̱ na Kristoo a sa ane̱‑ɔ

3 Mo̱nꞌ sa a ane̱ kyo̱rɔ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo mò̱ se̱ Wuribware̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ bo̱rɔ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o si sa ane̱ ne̱ ane̱ gye̱ Kristoo ase̱sɛ‑ɔ ŋyure ne̱ ŋ ya le̱e̱ so̱so̱‑ɔ, ne̱ ane̱ e̱ye̱e̱ a yuri ane̱. 4-5 Kase̱ŋtiŋ pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ twe̱e̱ kaye̱‑ɔ, ɔɔ kyɔ lee ane̱ fe̱yɛ ane̱ bo̱rɔ Kristoo si bo̱ kii mò̱ ase̱sɛ. Wuribware̱ a kpa ane̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, mò̱ akatɔ a gyi ane̱ se̱, ne̱ ɔɔ fa mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ɔ bo̱rɔ Yeesuu Kristoo si a ɔ sa a ane̱ kii mò̱ gyi‑ana tii mò̱ ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ se̱. Ne̱ ɔɔ be̱e̱ lee ane̱ fe̱yɛ ane̱ ŋkpo̱nɔ fwiiri na, ane̱ ya ye̱re̱ mò̱ akatɔ‑rɔ, na ɔko̱ ma nya po̱rɔ ane̱ fe̱yɛ ane̱ a waa ke̱bɔye̱ ko̱.

6 Ŋyure amo̱ pɛɛɛ ne̱ ɔɔ bo̱rɔ mò̱ gyi Yeesuu ne̱ ɔ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱ ke ane̱, na ane̱ nya kyo̱rɔ mò̱ ke̱dame̱naŋsɛ na mò̱ ke̱dabe̱. 7 Kristoo a wu‑o si, ne̱ Wuribware̱ a taare̱ ba Kristoo mbo̱gya bo̱ kɔɔre̱ ane̱ le̱e̱ Ɔbɔnsam ke̱sare̱e̱‑rɔ, ne̱ ane̱ a nya ane̱ e̱ye̱e̱. Mfaanɛɛ a kpa‑ɔ se̱ ne̱ ɔɔ bo̱rɔ taa ane̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke ane̱. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ e̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ mò̱ ŋyure ne̱ ɔɔ sa ane̱‑ɔ kyɔ bwe̱e̱tɔ‑ɔ ne̱e̱. 8-9 Ŋyure‑o ŋko̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔɔ sa ane̱ kanyiase̱ŋ pɛɛɛ na ane̱ bo̱ ŋu ke̱tɔ ne̱ ɔɔ fa hare̱e̱ le̱e̱ saŋ‑ɔ fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ. 10 Ke̱tɔ ne̱ ɔɔ fa, ne̱ mò̱ akatɔ a gyi fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ saŋ ya fo̱, a bware fe̱yɛ ɔ sa a ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ so̱so̱ na kaase̱‑ɔ pɛɛɛ bo̱ tii abɛɛ se̱, na Kristoo gyi amo̱ se̱ pɛɛɛ kuwure. 11-12 Katiŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo si ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ lee ane̱ fe̱yɛ ane̱ kii mò̱ ase̱sɛ. Ne̱ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ kra mò̱ mfɛɛre̱ ane̱ŋ ne̱ ke̱tɔ ke̱maa e̱ waa‑ɔ se̱‑ɔ, mò̱ e̱ gye̱ ne̱ hare̱e̱ le̱e̱ de̱daa‑ɔ oo lee ane̱ fe̱yɛ ane̱ kakye̱na‑rɔ sa a ɔ nya nkyo̱rɔ na ke̱dabe̱ na wuraa. A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ ya gye̱ ŋkpɛɛ kɔɔre̱ Kristoo gyi.

13 Mo̱ne̱ Ifisus awuye gbaa, mo̱ne̱ a bo̱ tii Kristoo a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ se̱ saŋ ne̱ mo̱ne̱ a nu Wuribware̱ ase̱ŋ ne̱ a gye̱ kase̱ŋtiŋ, ne̱ a gye̱ ase̱ŋ timaa‑o, ne̱ a kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ taare̱ a ɔ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱‑ɔ. Saŋ ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ ase̱ŋ timaa‑o gyi‑o, ne̱ ɔɔ sa mo̱ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa mo̱ne̱‑ɔ. Mò̱ kufwiiŋe‑o ne̱ ɔɔ bo̱ dɔŋŋɔ mo̱ne̱ se̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ mò̱ ase̱sɛ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ se̱sɛ ya sɔɔ atɔ, ne̱ ɔ nywɛɛ amo̱, na ɔke̱maa nya ŋu fe̱yɛ mò̱ e̱ bo̱‑ɔ. 14 Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa ne̱ ane̱ de‑o be̱e̱ o du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a taa atanne̱ bo̱ be̱ya kaase̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ ɔɔ sɔɔ ane̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ kake ŋko̱ ɔ ba, na ɔ bo̱ taa ke̱tɔ ne̱ ɔɔ sɔɔ‑ɔ. Ɔ taa ane̱ a ɔ yaa mò̱ ase̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kyɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya‑ɔ. Na Wuribware̱ be̱e̱ nya nkyo̱rɔ na ke̱dabe̱ na wuraa.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa Ifisus awuye‑o

15 Amaa m fe̱raa, mo̱ a nu ase̱ŋ kɔne̱kɔne̱sɛ ko̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu mo̱ne̱ i gyi. Ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ e̱ kpa Wuribware̱ ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ. 16 Le̱e̱ saŋ ne̱ mo̱ a ye̱re̱ bo̱ nu ase̱ŋ mɔ‑ɔ, mo̱ŋ tɛɛ yɔwe̱ ke̱sa Wuribware̱ aŋsɛ bo̱ sa mo̱ne̱. Saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, mo̱ i nyiŋŋi si mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ne̱ ase̱ŋ mo̱ i gywii Wuribware̱. 17 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱mo̱ se̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mo̱ e̱ sa mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ ane̱ se̱ dabe̱‑ɔ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo mò̱ se̱‑ɔ sa mo̱ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o, na ɔ nya sa mo̱ne̱ kanyiase̱ŋ, na ɔ nya lee ane̱ŋ ne̱ o du‑o kawu bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱. Mfaanɛɛ ne̱ mo̱ne̱ i gyii mò̱ nɛɛnɛɛ. 18 M be̱e̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ akatɔ buŋŋi, na mo̱nꞌ nu te̱maa ne̱ ɔɔ sa mo̱ne̱‑ɔ kaase̱, na mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ ɔɔ te̱e̱ mo̱ne̱ bo̱ kii mò̱ fɔŋfɔŋ lee, na mo̱nꞌ be̱e̱ ŋu ŋyure dabe̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa mò̱ ase̱sɛ‑ɔ. 19-20 M be̱e̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ ŋu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a ke̱yaale̱ŋ mɔ kyɔ na ane̱ŋ ne̱ ke̱ e̱ waa kusuŋ‑o, ke̱yaale̱ŋ ne̱ o de ke̱mo̱ ɔ sa ne̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ mò̱ ane̱ i gyi‑o. Ke̱yaale̱ŋ mɔ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a bo̱ kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ ɔɔ yaa mò̱ so̱so̱ ya bo̱ kye̱na mò̱ kigyisesare̱e̱ se̱, na ɔ nya nya ke̱tɔ ke̱maa se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ. 21 Ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ Kristoo a gyi se̱sɛ ke̱maa na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ki de ke̱yaale̱ŋ so̱so̱ na kaase̱ na kaye̱ mɔ‑rɔ na kamo̱ ne̱ ka ba‑ɔ‑rɔ‑ɔ kuwure. Ne̱ ɔɔ sa ne̱ Kristoo ke̱nyare̱ kyɔ ke̱nyare̱ ke̱maa. 22 Ne̱ Wuribware̱ a taa ke̱tɔ ke̱maa baa Kristoo kaase̱, ne̱ ɔɔ be̱e̱ sa ne̱ oo kii asɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ ke̱tɔ ke̱maa owure. 23 Kristoo du ne̱e̱ fe̱yɛ kuŋu‑o, ne̱ ane̱ asɔre̱e̱ awuye mɔ e̱ gye̱ mò̱ kayo̱wɔre̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ ɔ bo̱rɔ asɔre̱e̱‑ɔ se̱ ɔ kaapo̱ mò̱ ke̱yaale̱ŋ, ne̱ ɔ kɔɔre̱ kaye̱ mɔ‑rɔ pɛɛɛ atɔ kpa ke̱maa se̱ a ɔ lo̱we̱.

2

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa ane̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ

1 To, saŋ‑ɔ mo̱ne̱ gye̱ abɔye̱waapo̱ ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ de kakye̱na po̱pwɛɛ. 2 Nsaŋ amo̱, amɔ mo̱ne̱ gya kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ a e̱kpa‑ɔ se̱. Ne̱ mo̱ne̱ i bu ɔko̱ ne̱ ɔ gye̱ afwii‑ro owure‑o. Ɔbɔnsam, ne̱ ɔ gye̱ ibrisi pɛɛɛ‑rɔ ɔbre̱sɛ‑ɔ, ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱. Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ mbe̱yɔmɔ ɔ maa se̱ ɔ waa kusuŋ bɔye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ maa bu Wuribware̱‑ɔ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 3 Ane̱ gbaa ane̱ dɛɛ ane̱ tii bamo̱ ne̱ bo̱ gya dimaadi ke̱pre̱ se̱‑ɔ se̱, ne̱ ane̱ a dɛɛ waa ase̱ŋ bɔye̱ ne̱ ane̱ ŋyo̱rɔwe̱ na ane̱ mfɛɛre̱ e̱ kpa‑ɔ. Bamo̱ a ko̱we̱ ane̱ ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ gbaa ane̱ dɛɛ ane̱ tii bamo̱ ne̱ Wuribware̱ duŋ i fwii si‑o si ne̱e̱.

4-5 Saŋ ne̱ ane̱ dɛɛ ane̱ gya e̱kpa bɔye̱ se̱‑ɔ, ane̱ mo̱ŋ de kakye̱na po̱pwɛɛ. Mbe̱yɔmɔ fe̱raa, Wuribware̱ a kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro‑o si‑o, ne̱ ane̱ a nya kakye̱na po̱pwɛɛ. Wuribware̱ a ŋu ane̱ e̱wɛɛ bwe̱e̱tɔ, ne̱ ɔ kpa ane̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ waa ane̱ŋ. Oo su ane̱ se̱ ne̱e̱ se̱, ne̱ ɔɔ mo̱rɔwe̱ ane̱. 6 A du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyiŋŋi ane̱ le̱e̱ lowi‑ro, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ oo kyiŋŋi Kristoo‑o. Ne̱ a be̱e̱ a du fe̱yɛ mò̱ a sa ne̱ ane̱ a yɔ ya kye̱na mò̱ ase̱ Wuribware̱ se̱ fe̱yɛ ane̱ a gye̱ ko̱ko̱we̱bɛɛ ko̱ŋko̱‑rɔ ase̱sɛ‑ɔ. 7 Ɔɔ waa amo̱‑ɔ bo̱ ye̱ra nsu pɛɛɛ ne̱e̱, na a kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ oo su ane̱ se̱ bwe̱e̱tɔ, na ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa ane̱ ne̱ ane̱ bo̱ mò̱ ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ‑rɔ‑ɔ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ. 8 Oo su ane̱ se̱ bwe̱e̱tɔ ne̱e̱ se̱, ne̱ saŋ ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ Kristoo gyi‑o, ne̱ ɔɔ mo̱rɔwe̱ ane̱. Ane̱ ko̱kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o gbaa maa le̱e̱ ane̱ fɔŋfɔŋ ke̱yaale̱ŋ se̱. Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa ne̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ i gyi. 9 Amo̱se̱‑ɔ n gye̱ asuŋ timaa ne̱ ane̱ a waa‑ɔ se̱ ne̱ ɔɔ mo̱rɔwe̱ ane̱. A dɛɛ a gye̱ ane̱ŋ ne̱e̱, weetee bo̱ko̱ e̱ taare̱ a bo̱ kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱. 10 Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ twe̱e̱ ane̱, ne̱ ɔɔ bo̱rɔ Kristoo Yeesuu si be̱e̱ lɔŋŋɔ ane̱, na ane̱ taare̱ waa itimaa ne̱ oo lee ane̱ fe̱yɛ ane̱ waa‑ɔ.

Kristoo ya waa Yudaa awuye na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o ase̱sɛ ko̱ŋko̱

11-12 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ saŋ ko̱‑ɔ mo̱ne̱ mo̱ŋ tii Kristoo a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ se̱. Ne̱ mo̱ne̱ ako̱we̱po̱ mɔ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye. Ane̱ŋ se̱‑ɔ mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ tii Wuribware̱ ase̱sɛ se̱. Yudaa awuye de mbraa ko̱ fe̱yɛ bo̱ te̱ŋŋe̱ bamo̱ atwe̱e̱tu. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ba saare̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ te̱ŋŋe̱ mo̱ne̱ atwe̱e̱tu. (Amaa se̱sɛ kayo̱wɔre̱ se̱ ase̱ŋ wo̱re̱ ne̱e̱.) Ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ tii Yudaa awuye a kasuro‑o si. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ kanɔ dɛɛ ka mo̱ŋ bo̱ atɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa mò̱ ase̱sɛ‑ɔ‑rɔ. Mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ de ko̱tɔko̱ te̱maa kaye̱ mɔ‑rɔ, ne̱ mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ bo̱ e̱fɔ. 13 Kase̱ŋtiŋ saŋ‑ɔ mo̱ne̱ bo̱ ke̱fɔ, amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa mo̱ne̱ a tɔ mò̱‑rɔ. Kristoo mbo̱gya ne̱ ŋ ya twiiri we̱e̱ swe̱e̱re̱ saŋ ne̱ oo wu‑o a lɔŋŋɔ mo̱ne̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ, ne̱ ŋ ya sa ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ lwee Kristoo Yeesuu a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ‑rɔ. 14 Kristoo fɔŋfɔŋ ya baa kaye̱e̱yuri Yudaa awuye na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o mbo̱ŋtɔ‑rɔ. Amo̱‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a bwee kideŋbee ne̱ ke̱ bo̱ Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ, ne̱ ki i kuŋ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o na bo̱ ma nya lwee Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ‑rɔ‑ɔ. 15 Saŋ ne̱ Kristoo a wu‑o, ɔɔ te̱ŋ mbraa pɛɛɛ ne̱ ŋ ya sa ne̱ Yudaa awuye na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o i kisi abɛɛ‑ɔ‑rɔ. Ɔɔ waa ane̱ŋ ne̱e̱ na ase̱sɛ ntuŋ ŋnyɔ amo̱ nya kii ase̱sɛ ko̱ŋko̱, na bo̱ waa mò̱ ase̱sɛ, na bo̱ nya kye̱na kaye̱e̱yuri‑ro. 16 Kristoo a wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱ ne̱e̱ bo̱ lee ndo̱ŋ ne̱ m bo̱ ase̱sɛ ntuŋ ŋnyɔ amo̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ. Ne̱ ɔɔ ba bamo̱ bo̱ tii abɛɛ se̱, ne̱ baa kii ko̱ko̱ŋko̱, ne̱ ɔɔ lɔŋŋɔ bamo̱ pɛɛɛ na Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ. 17 Ne̱ ɔɔ bo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ bo̱ e̱fɔ‑ɔ, na ane̱ Yudaa awuye ne̱ ane̱ te ane̱ be̱ne̱ Wuribware̱‑ɔ fe̱yɛ ane̱ ase̱sɛ ntuŋ ŋnyɔ mɔ kye̱na kaye̱e̱yuri‑ro. 18 Ɔɔ waa mfaanɛɛ ne̱e̱ na ane̱ ase̱sɛ ntuŋ ŋnyɔ mɔ nya bo̱rɔ mò̱ se̱ kii ase̱sɛ ko̱ŋko̱ ne̱ ane̱ bɔ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o si ane̱ e̱ yɔ Wuribware̱ ase̱‑ɔ.

19 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ mo̱ŋ lɛɛ mo̱ne̱ gye̱ afɔ. Mo̱ne̱ tii bamo̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ mò̱ ase̱sɛ‑ɔ se̱, ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ tii Wuribware̱ a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ se̱, ne̱ mo̱ne̱ pɛɛɛ a kii Wuribware̱ a maŋ‑ɔ‑rɔ awuye. 20-22 A du ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a gye̱ afo̱re̱ ne̱ Wuribware̱ de ɔ pwɛɛ mò̱ suŋkpa ɔ ye̱ra‑ɔ. Kristoo fɔŋfɔŋ e̱ gye̱ talii gye̱ŋkpɛɛsɛ. Kristoo a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ na Wuribware̱ akyaamɛɛ mɔ ne̱ o de ɔ gya Kristoo si. Ne̱ mo̱ne̱ ne̱ o de ɔ gya bamo̱‑ɔ se̱ na mò̱ suŋkpa‑ɔ nya fe, suŋkpa amo̱ a kyɔ kii mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ bo̱rɔ mò̱ kufwiiŋe‑o si o te, ne̱ ane̱ de̱e̱ ane̱ i suŋ ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo‑o.

3

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a lee akwe̱e̱rɔse̱ŋ ko̱ bo̱ kaapo̱ Pɔɔl‑ɔ

1 Mo̱, Pɔɔl, gye̱ Kristoo Yeesuu se̱sɛ ne̱ baa tii‑o ne̱e̱. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ aa le̱e̱ kusuŋ ne̱ mo̱ e̱ waa mo̱ e̱ sa mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o si ne̱ baa tii mo̱. 2 Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ a nu fe̱yɛ mo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ ne̱ Wuribware̱ a taa abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ oo ŋu mo̱ne̱ e̱wɛɛ‑ɔ ase̱ŋ bo̱ waa. Mo̱ne̱ se̱ ne̱ oo kperi taa amo̱ sa mo̱. 3-4 Wuribware̱ a lee ke̱tɔ ne̱ saŋ‑ɔ kaa kwe̱e̱rɔ‑ɔ bo̱ kaapo̱ mo̱. Amo̱ ase̱ŋ wo̱re̱ ne̱ mo̱ a de̱ŋ kyo̱rɛɛ kafwe̱e̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ. Mo̱ne̱ ya kare̱ amo̱‑ɔ dame̱naŋsɛ, mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ ŋu ane̱ŋ ne̱ mo̱ a nu ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a bo̱ kwe̱e̱rɔ bo̱ le̱e̱ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ‑ɔ kaase̱. 5 Saŋ‑ɔ Wuribware̱ mo̱ŋ lee atɔ kwe̱e̱rɔsɛ mɔ bo̱ kaapo̱ se̱sɛ dimaadi. Amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa Wuribware̱ a ba mò̱ kufwiiŋe‑o bo̱ lee amo̱ bo̱ kaapo̱ mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ na mò̱ akyaamɛɛ‑ɔ. 6 Ke̱tɔ ne̱ oo lee bo̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o a bo̱ tii Yudaa awuye‑o si, ne̱ bamo̱ pɛɛɛ a kii ase̱sɛ ko̱ŋko̱. Na bo̱ nya nya ŋyure ne̱ Wuribware̱ e̱ sa‑ɔ na ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ bo̱rɔ Kristoo Yeesuu si na ɔ bo̱ sa mò̱ ase̱sɛ‑ɔ.

7 Ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si ko̱tɔwe̱‑rɔ ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ Yudaa awuye na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o a bo̱ waa kanɔ. Amaa mo̱, Pɔɔl, ne̱ Wuribware̱ a ba mò̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ bo̱ yure mo̱, ne̱ ɔɔ waa mo̱ mò̱ ke̱yaafɔre̱. 8 Hare̱e̱ mo̱ a gye̱ Wuribware̱ a ase̱sɛ‑ɔ‑rɔ kayaagyi‑o gbaa ooo, mo̱ ne̱ ɔɔ sa ŋyure, na ŋ nya tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o. Ke̱tɔ ne̱ ɔ yɛ n tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa kyɔ bwe̱e̱tɔ, ne̱ n gye̱ amo̱ pɛɛɛ ne̱ ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ nu kaase̱‑ɔ. 9-10 Oo suŋ mo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ m bo̱ lee ke̱tɔ ne̱ ko̱ kwe̱e̱rɔ, ne̱ ɔ fa ke̱mo̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ, na m bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ, na bo̱ ŋu ke̱mo̱ awaasɛ. Hare̱e̱ le̱e̱ saŋ ne̱ ane̱ ɔtwe̱e̱po̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ kaye̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ ba ke̱tɔ ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ bo̱ kwe̱e̱rɔ ɔke̱maa se̱, na mbe̱yɔmɔ Wuribware̱ mbɔɔ ne̱ bo̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ nya suye, na bo̱ nu Wuribware̱ a kanyiase̱ŋ‑ɔ agyigyi‑ro agyigyi‑ro le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ ɔ bɔ mò̱ asɔre̱e̱ se̱ ɔ waa‑ɔ kaase̱. 11 Ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo si ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ bo̱ waa ke̱tɔ ne̱ ɔ fa mò̱ mfɛɛre̱ saŋ ke̱maa fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ. 12 Kristoo ne̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ mò̱ ane̱ i gyi‑o si, ne̱ ane̱ e̱ nya ŋkpo̱nɔ ane̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ atɔ, na kufu mo̱ŋ de ane̱. 13 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ma yɔre̱ mo̱ne̱ abaa‑rɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ i ŋu ase̱ŋ tiikpa mfe̱e̱‑ɔ se̱. Mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ kaapo̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ gbaa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ i ŋu ase̱ŋ mɔ‑ɔ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ a kperi, ne̱ mo̱ i ŋu ase̱ŋ mɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa Ifisus awuye‑o

14-15 Saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ ya fa ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a waa sa mo̱ne̱‑ɔ mfɛɛre̱, amɔ mo̱ a kpuni aŋurii ko̱re̱ ane̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ ke̱bware̱ko̱re̱. Mò̱ ya sa ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ so̱so̱ bɛɛɛ kaase̱‑ɔ te ke̱mo̱ fɔŋfɔŋ ko̱ko̱we̱bɛɛ‑rɔ. 16 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ gye̱ ŋkpɛɛ mo̱ e̱ ko̱re̱ fe̱yɛ Wuribware̱ sa mo̱ne̱ le̱e̱ mò̱ kapo̱tɛɛ dabe̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ bo̱rɔ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o si bo̱ sa mo̱ne̱ wɔre̱. 17 Ke̱tɔ nyɔse̱po̱ ne̱ ki tii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ Kristoo mo̱ne̱ i gyi‑o si‑o, ɔ bo̱ kye̱na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. Ke̱sase̱po̱‑ɔ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱kpa ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa ase̱sɛ ase̱ŋ‑ɔ se̱, mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ baare fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ kiyii ileŋ i lwee swe̱e̱re̱‑rɔ kyɛɛkyɛɛ‑ɔ. 18 Na mo̱ne̱ aa Wuribware̱ a ase̱sɛ ne̱ baa saŋ‑ɔ nya ba kpa mɔ se̱ bo̱ nya e̱le̱ŋ bo̱ ŋu ane̱ŋ ne̱ Kristoo a ke̱kpa‑ɔ kyɔ‑ɔ. Mò̱ ke̱kpa‑ɔ kyɔ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ, hare̱e̱ gbaa ane̱ mo̱ŋ nyi ke̱mo̱ kanɔ. 19 Hare̱e̱ ane̱ a ma taare̱ a ane̱ nu Kristoo a ke̱kpa‑ɔ kaase̱ lo̱we̱ gbaa ooo, mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ sa a mo̱nꞌ ŋu ane̱ŋ a ke̱kpa‑ɔ, na ŋkee mò̱ fɔŋfɔŋ ke̱yaale̱ŋ nya kɔɔre̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ.

20-21 Mo̱nꞌ sa a ane̱ kyo̱rɔ Wuribware̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ taare̱ a ɔ ba mò̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ bo̱ waa kusuŋ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. Ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ sa ane̱ atɔ ɔ kyo̱ŋ amo̱ ne̱ ane̱ e̱ ko̱re̱ mò̱‑ɔ bɛɛɛ amo̱ ne̱ ane̱ e̱ fa mfɛɛre̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ kpa‑ɔ. Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ bo̱rɔ asɔre̱e̱ se̱ na Yeesuu Kristoo si nya ke̱dabe̱ na wuraa nsu pɛɛɛ na a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Amɛye̱.

4

Asɔre̱e̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ Kristoo kayo̱wɔre̱‑ɔ

1 Mo̱ ne̱ baa kperi kusuŋ ne̱ mo̱ e̱ waa mo̱ e̱ sa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu‑o si tii mo̱‑ɔ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, Wuribware̱ a te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kye̱na kakye̱na timaa‑o si‑o, mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱ kye̱na ane̱ŋ. 2 Mo̱nꞌ de̱e̱ baa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ kaase̱, na mo̱nꞌ bu atɔ, na mo̱nꞌ nya kanyite. Mo̱ne̱ a kpa abɛɛ ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ nyite abɛɛ. 3 Mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱ sa a kaye̱e̱yuri ba mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ, na mo̱nꞌ nya waa kanɔ ko̱ŋko̱ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa mo̱ne̱‑ɔ. 4 A le̱e̱ fe̱yɛ kayo̱wɔre̱ ko̱ŋko̱ e̱ bo̱‑rɔ. Kamo̱ e̱ gye̱ asɔre̱e̱‑ɔ. Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ko̱ŋko̱ mɔ kpeŋ e̱ bo̱‑rɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ se̱ ne̱ ane̱ de te̱maa fe̱yɛ ane̱ e̱ yɔ‑ɔ gye̱ ɔko̱ŋko̱ ne̱e̱ kpeŋ. 5 Nyaŋpe̱ ko̱ŋko̱ wo̱re̱ kpeŋ ne̱ ane̱ de. Atɔ ne̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ i gyi‑o gye̱ ako̱ŋko̱ ne̱e̱. Asuu ne̱ baa bɔ ane̱‑ɔ gye̱ ako̱ŋko̱ ne̱e̱. 6 Wuribware̱ gye̱ ɔko̱ŋko̱ kpeŋ ne̱e̱, ɔke̱maa mɔ mò̱ se̱ ne̱e̱. Ane̱ ne̱ o de ɔ waa mò̱ kusuŋ, ne̱ o te ane̱ ɔke̱maa mɔ kakpo̱nɔ‑rɔ.

7 Amaa kanyiase̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a bo̱ sa ane̱ ɔke̱maa‑ɔ kwe̱e̱ abɛɛ‑rɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Kristoo a ke‑ro bo̱ sa ane̱‑ɔ. 8 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Mò̱ a yɔ Wuribware̱ se̱ so̱so̱‑ɔ, ɔɔ taa ado̱ŋ ne̱ ɔɔ kra‑ɔ bo̱ yɔ.

Ne̱ ɔɔ sa ɔke̱maa na ke̱tɔ ne̱ o nyi e̱waa nɛɛnɛɛ‑ɔ.”*

9 Mbe̱yɔmɔ, “ɔɔ yɔ so̱so̱” mɔ kaase̱ e̱ gye̱ e̱me̱ne̱? Kaase̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ yɔ so̱so̱‑ɔ, ɔɔ ba swe̱e̱re̱ na swe̱e̱re̱ kaase̱ gbaa. 10 Amo̱se̱‑ɔ ɔko̱ ne̱ ɔɔ ba swe̱e̱re̱‑ɔ se̱ dɛɛ ya yɔ so̱so̱ so̱so̱ so̱so̱ awo̱re̱‑rɔ kamɛɛ yɔ Wuribware̱ se̱, na ɔ taare̱ yɔ ke̱bare̱ ke̱maa kaye̱‑rɔ pɛɛɛ. 11 Mò̱ ya sa ane̱ ɔke̱maa mɔ na mò̱ kanyiase̱ŋ. Ɔɔ sa ne̱ bo̱ko̱ a kii mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱, bo̱ko̱ mɔ mò̱ akyaamɛɛ, bo̱ko̱ mɔ mò̱ ase̱ŋ timaa‑o atɔwe̱po̱, na bo̱ko̱ mɔ mò̱ asɔfo̱wɔ na akaapo̱po̱ ne̱ ba de̱e̱re̱ asɔre̱e̱ awuye si, na ba kaapo̱ bamo̱ atɔ‑ɔ. 12 Ɔɔ waa amo̱‑ɔ ne̱e̱ bo̱ waa Wuribware̱ ase̱sɛ pɛɛɛ siraa, na bo̱ waa Kristoo awuye kusuŋ, na asɔre̱e̱ ne̱ a gye̱ Kristoo kayo̱wɔre̱‑ɔ nya daŋ ŋkpa na alaŋfiya‑ro. 13 Mfaanɛɛ ne̱ ane̱ pɛɛɛ e̱ nya a ane̱ waa kanɔ ko̱ŋko̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro. Na ane̱ be̱e̱ waa kanɔ ko̱ŋko̱ gyii mò̱. Na ane̱ kii ase̱sɛ ne̱ baa nya Kristoo ke̱yaale̱ŋ‑ɔ.

14 Na ane̱ ma lɛɛ kii ŋyaagyi ne̱ ase̱sɛ de kaye̱ba ba pe̱nna bamo̱ kanyiase̱ŋ‑nɔ, ne̱ ba sa ne̱ bamo̱ mfɛɛre̱ e̱ yɔ mfe̱e̱, na m ba mfe̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ afwii e̱ da yɔ mfe̱e̱ na a ba mfe̱e̱, ne̱ a sa ne̱ alaŋkpare̱ e̱ da a yɔ ke̱bare̱ ke̱maa se̱. 15-16 Amaa a tiri fe̱yɛ bo̱ ba ke̱kpa bo̱ kaapo̱ abɛɛ kase̱ŋtiŋ ase̱ŋ, na ane̱ nya daŋ, na ane̱ waa fe̱yɛ Kristoo ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ Kristoo du ne̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ kuŋu ne̱ ke̱ gye̱ mò̱ kayo̱wɔre̱ pɛɛɛ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ. Se̱sɛ kayo̱wɔre̱ e̱kyakpa‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ a de se̱sɛ kayo̱wɔre̱ to̱ŋ ke̱maa‑rɔ bo̱ kya abɛɛ se̱, ne̱ a sa se̱sɛ ke̱yaale̱ŋ. Kayo̱wɔre̱ to̱ŋ ke̱maa i de alaŋfiya, ne̱ se̱sɛ e̱ daŋ. Amo̱se̱‑ɔ Kristoo awuye ya kpa abɛɛ ase̱ŋ ba ke̱kpa bo̱ waa bamo̱ ɔke̱maa kusuŋ, ba daŋ, na bo̱ waa fe̱yɛ Kristoo‑o dɛɛ.

Mo̱nꞌ le̱e̱ mo̱ne̱ e̱kpa de̱daa‑rɔ, na mo̱nꞌ kii ase̱sɛ po̱pwɛɛ

17 Amo̱se̱‑ɔ, n de ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ke̱nyare̱‑ɔ mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ma lɛɛ sa a mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ waa fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ maa suŋ Wuribware̱ a kamo̱‑ɔ du‑o. Mfaanɛɛ a ase̱sɛ‑ɔ mo̱ŋ de mfɛɛre̱. 18-19 Ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ maa nu Wuribware̱ a ase̱sɛ a kakye̱na‑ɔ‑rɔ kaase̱. Amo̱se̱‑ɔ bamo̱ kakye̱na‑rɔ mo̱ŋ du fe̱yɛ Wuribware̱ a ase̱sɛ‑ɔ lee‑o. Ke̱tɔ se̱ ne̱ bo̱ maa nu kaase̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bamo̱ aŋu‑ro bo̱ le̱ŋ. Ne̱ bo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ de ipeere. Ne̱ bo̱ de daa bɔye̱ fe̱yɛ kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa na kipurima na kayu‑ana‑ɔ, na bo̱ maa taare̱ a bo̱ yɔwe̱.

20-21 Amaa ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ fe̱raa mo̱ne̱ mo̱ŋ suye amo̱‑ɔ ko̱ko̱ le̱e̱ Kristoo ase̱, saŋ ne̱ mo̱ne̱ a nu mò̱ ase̱ŋ, ne̱ mo̱ne̱ a le̱e̱ ke̱gya mò̱ se̱‑ɔ, ne̱ baa kaapo̱ mo̱ne̱ mò̱ kase̱ŋtiŋ ase̱ŋ‑ɔ. 22 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a nu‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ yɔwe̱ mo̱ne̱ kakye̱na de̱daa‑ɔ na ke̱nare̱gyi bɔye̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ kayo̱rɔwe̱ bɔye̱ maa lɔŋŋɔ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 23-24 Na mo̱nꞌ sa a Wuribware̱ sa mo̱ne̱ mfɛɛre̱ po̱pwɛɛ, na mo̱nꞌ kii ase̱sɛ po̱pwɛɛ ne̱ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ a fwiiri, ne̱ ba waa itimaa kase̱ŋtiŋ si fe̱yɛ Wuribware̱‑ɔ.

25 Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa yɔwe̱ mò̱ bɛɛko̱ ke̱pe̱nna, na mo̱nꞌ de̱e̱ gyi abɛɛ kase̱ŋtiŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ pɛɛɛ gye̱ asɔre̱e̱ ko̱ŋko̱ ase̱sɛ ne̱e̱. 26 Mo̱ne̱ iduŋ ya fwii gbaa ooo, mo̱ne̱ ma waa bɔye̱.* Amaa mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ iduŋ yuri pwɛɛ na kyɔwe̱ dɛɛ twɛɛ. 27 N gye̱ ane̱ŋ, mo̱ne̱ e̱ sa Ɔbɔnsam kpa na o lwee mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 28 Ɔko̱ ne̱ mò̱ e̱ gye̱ oyu, ɔ yɔwe̱ mò̱ kayu‑o, na ɔ le̱e̱ ba mò̱ asare̱e̱ bo̱ waa kusuŋ timaa ne̱ ki de kase̱ŋtiŋ‑o. Na mò̱ atanne̱ ne̱ ɔ nya‑ɔ‑rɔ, ɔ nya taare̱ lee amo̱‑rɔ ako̱ bo̱ sa atiripo̱.

29 Mo̱ne̱ ma lɛɛ sa a ase̱ŋkpare̱gyi bɔye̱ le̱e̱ mo̱ne̱ nnɔ‑rɔ. Amaa ke̱tɔ ne̱ mo̱nꞌ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ tɔwe̱ ase̱ŋ kpe̱yaa ne̱ a kya mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana‑rɔ, ne̱ a bware bo̱ sa ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ ke̱mo̱ ase̱ŋ saŋ amo̱‑ɔ. Na ke̱tɔ‑ɔ nya waa ŋyure bo̱ sa ɔke̱maa ne̱ o nu‑o. 30 Mo̱ne̱ ma sa a Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o kame‑ro nye̱ra, a le̱e̱ fe̱yɛ kufwiiŋe ne̱ Wuribware̱ a bo̱ dɔŋŋɔ mo̱ne̱ se̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ mò̱ ase̱sɛ. A du ne̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ a sɔɔ atɔ, ne̱ ɔ nywɛɛ amo̱, na ɔke̱maa nya ŋu fe̱yɛ mò̱ e̱ bo̱‑ɔ, na ɔ yɔwe̱ bo̱ be̱ya bo̱ fo̱ saŋ ne̱ ɔ be̱e̱ ba a ɔ bo̱ kɔɔre̱ amo̱‑ɔ. 31 Mo̱ne̱ ma lɛɛ waa nyaŋnyaŋ na kaduŋfwii, na mo̱ne̱ ma lɛɛ da atɔ me̱naŋ me̱naŋ, na mo̱ne̱ ma lɛɛ kpa e̱kɔ, na mo̱ne̱ ma lɛɛ kyii ase̱sɛ, ŋkee mo̱ne̱ ma lɛɛ kisi ase̱sɛ. 32 Ke̱tɔ ne̱ mo̱nꞌ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ su abɛɛ se̱, na mo̱nꞌ taa e̱bɔye̱ bo̱ ke abɛɛ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a ba Kristoo lowi bo̱ taa mo̱ne̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke mo̱ne̱‑ɔ.

5

Kristoo awuye kye̱na ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ

1 Amo̱ a tɛɛ a du mfaanɛɛ ne̱ mo̱ne̱ a tɛɛ kii Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana ne̱ ɔ kpa bamo̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ kase̱ mò̱‑rɔ. 2 Mo̱nꞌ de̱e̱ kpa abɛɛ ase̱ŋ mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Kristoo a kpa ane̱ ase̱ŋ, ne̱ ɔɔ ba mò̱ fɔŋfɔŋ kayo̱wɔre̱ bo̱ lɔŋŋɔ ane̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ, ne̱ Wuribware̱ akatɔ a gyi ane̱ŋ a ko̱lɔŋŋɔ‑ɔ se̱‑ɔ. 3 Amaa mo̱ne̱ a gye̱ Wuribware̱ ase̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ, a mo̱ŋ bware fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔko̱ waa kakye̱e̱kpa bɛɛɛ kanyare̱kpa bɛɛɛ kipurima bɛɛɛ o de nyase̱pee. 4 A be̱e̱ a mo̱ŋ bware fe̱yɛ mo̱nꞌ tɔwe̱ anye̱rase̱ŋ, bɛɛɛ mo̱nꞌ sa e̱se̱ŋsa ne̱ e̱ mo̱ŋ de kanyiase̱ŋ‑ɔ. Ŋkee mo̱nꞌ yɔwe̱ isoori bɔye̱, amaa Wuribware̱ ne̱ mo̱nꞌ de̱e̱ sa mò̱ aŋsɛ. 5 Mo̱ i yii mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ waa kakye̱e̱kpa bɛɛɛ kanyare̱kpa‑ɔ bɛɛɛ o puri‑o bɛɛɛ o de nyase̱pee‑o maa taare̱ a o tii Kristoo na Wuribware̱ a kuwure‑o si. Nyase̱pee du ne̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ a yɔwe̱ Wuribware̱, ne̱ o suŋ ate̱tɔmo̱ŋta‑ɔ.

6 Mo̱ne̱ ma sa a ɔko̱ ba aye̱ba bo̱ pe̱nna mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ duŋ i fwii ɔke̱maa ne̱ ɔ waa ane̱ŋ a e̱bɔye̱‑ɔ se̱, na ɔ ba bo̱ gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ. 7 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ aa ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ ma nare̱. 8 Saŋ ko̱‑ɔ a dɛɛ a du ne̱e̱ fe̱yɛ kibugyii a bo̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. Amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa, a du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ a ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ a bo̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ. Ne̱ ke̱ e̱ laŋŋe̱ ase̱sɛ akatɔ‑rɔ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ de̱e̱ nare̱ fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ ba laŋŋe̱‑rɔ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ. 9 Ke̱laŋŋe̱rɔ e̱ bo̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, mo̱ne̱ e̱ waa itimaa na ke̱dame̱naŋsɛ, ne̱ mo̱ne̱ i gyi kase̱ŋtiŋ. 10 Na mo̱nꞌ de̱e̱ buwi kpa atɔ ne̱ a pre̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu‑o. 11 Kibugyii a atɔ bɔye̱‑ɔ fe̱raa mo̱ŋ de to̱nɔ ke̱maa. Mo̱ne̱ ma tii bamo̱ ne̱ ba waa ane̱ŋ a atɔ bɔye̱ mɔ‑ɔ se̱. Ke̱tɔ ne̱ mo̱nꞌ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ ko̱so̱ ye̱re̱ lamaŋ‑nɔ, na mo̱nꞌ de̱e̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ba waa‑ɔ mo̱ŋ bware. 12 Kase̱ŋtiŋ si fe̱raa e̱bɔye̱ ne̱ ba waa ba kwe̱e̱rɔ‑ɔ mo̱ŋ bɔ pɛɛɛ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, e̱mo̱ ase̱ŋ ko̱tɔwe̱ gbaa de ipeere. 13-14 Amaa mo̱ne̱ ke̱kye̱nagyi ne̱ mo̱ne̱ te ke̱mo̱ ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ bamo̱ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑ɔ mo̱ŋ bo̱ daŋ‑ɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ ne̱ ase̱sɛ i ŋu ke̱tɔ ke̱maa nɛɛnɛɛ. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ kiliŋ mɔ‑rɔ‑ɔ. Ɔ yɛ,

“Idi wuye eee, kyiŋŋi kye̱na le̱e̱ lowi‑ro,

na Kristoo a ke̱laŋŋe̱rɔ‑ɔ nya we̱e̱ fo̱ se̱.”

15 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa mo̱ne̱ ke̱bo̱rɔgyi si. Mo̱nꞌ kine ke̱gya kanyiase̱ŋ ke̱‑mo̱ŋ‑de e̱kpa se̱. Amaa mo̱nꞌ gya e̱kpa ne̱ i de kanyiase̱ŋ‑ɔ se̱. 16 Na mo̱nꞌ ba mo̱ne̱ saŋ bo̱ waa kusuŋ timaa, a le̱e̱ fe̱yɛ mbe̱yɔmɔ fe̱raa e̱bɔye̱ dooo ya bo̱rɔ‑rɔ. 17 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ gyii kanyiase̱ŋ, na mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱ nu ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ waa‑ɔ kaase̱.

18 Mo̱ne̱ ma nuu nta bwe̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ a sa a mo̱ne̱ ma taare̱ kra mo̱ne̱ e̱ye̱e̱. Na mo̱ne̱ ma taare̱ a mo̱nꞌ kuŋ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ maa lwee e̱bɔye̱‑rɔ. Amaa mo̱nꞌ de̱e̱ sa a Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ gye̱ ne̱ ɔ kye̱na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 19-20 Mo̱ne̱ ya waa ane̱ŋ, ne̱ mo̱ne̱ ya waa Deefid iliŋ na asɔre̱e̱ iliŋ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱, mo̱ne̱ de ase̱ŋkpare̱gyi mo̱ne̱ e̱ kaapo̱ abɛɛ atɔ, ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ de mo̱ne̱ mfɛɛre̱ mo̱ne̱ e̱ kyo̱rɔ ane̱ nyaŋpe̱. Na mo̱nꞌ de̱e̱ sa ane̱ se̱ Wuribware̱ aŋsɛ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ke̱nyare̱‑rɔ saŋ ke̱maa.

Anyare̱ na bamo̱ ka‑ana ase̱ŋ

21 Mo̱ne̱ pɛɛɛ, mo̱ne̱ a bu Kristoo‑o si‑o, mo̱nꞌ bu abɛɛ. 22 Mo̱ne̱ akye̱e̱ waare̱e̱po̱‑ɔ de̱e̱ bu mo̱ne̱ kuri‑ana fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ i bu ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu‑o. 23 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ akye̱e̱‑ɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ waa ane̱ŋ bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ akuri e̱ bo̱ mo̱ne̱ ba de̱e̱re̱ mo̱ne̱ se̱, fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Kristoo e̱ bo̱ asɔre̱e̱‑ɔ ne̱ o kuŋ amo̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ amo̱ se̱‑ɔ. 24 Amo̱se̱ se̱‑ɔ akye̱e̱‑ɔ de̱e̱ bu bamo̱ akuri ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ asɔre̱e̱ awuye i bu Kristoo‑o.

25 Ŋkee mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ anyare̱‑ɔ mɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ kpa mo̱ne̱ ka‑ana fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱, Kristoo a kpa asɔre̱e̱ awuye ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ oo wu bo̱ sa bamo̱‑ɔ. 26 Kristoo a wu sa asɔre̱e̱ ne̱e̱ na ɔ nya taa amo̱ bo̱ waa mò̱ ɔko̱fɔ, na ɔ ba asuu ke̱bɔ bo̱ gyee ɔko̱fɔ kayo̱wɔre̱, na ɔ ba mò̱ abware̱se̱ŋ bo̱ kpɛɛ ɔko̱fɔ kakpo̱nɔ‑rɔ. 27 Na ɔ taa mò̱ yaa mò̱ aye̱, na o buŋ mò̱ atɔ timaa ne̱ a bo̱ daŋ‑ɔ, na nduwii na alɔpane̱ mo̱ŋ te mò̱ se̱, na mò̱ kayo̱wɔre̱ mo̱ŋ nyɔŋwe̱ nyɔŋwe̱, ne̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ a fwiiri. 28 Ane̱ŋ ne̱ ɔnyare̱ kpa mò̱ ka‑ɔ ne̱e̱. Ɔ kpa mò̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa mò̱ fɔŋfɔŋ e̱ye̱e̱‑ɔ. Ɔko̱ ne̱ ɔ kpa mò̱ ka‑ɔ e̱ kpa mò̱ fɔŋfɔŋ e̱ye̱e̱ ne̱e̱. 29 Ɔnyare̱ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ o kisi mò̱ fɔŋfɔŋ e̱ye̱e̱ aaa? Daabii daa! Ɔ be̱ra mò̱ fɔŋfɔŋ e̱ye̱e̱ ne̱e̱, ne̱ ɔ de̱e̱re̱ mò̱ fɔŋfɔŋ e̱ye̱e̱ se̱ nɛɛnɛɛ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Kristoo e̱ de̱e̱re̱ asɔre̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ. 30 Ane̱ e̱ gye̱ asɔre̱e̱‑ɔ, ne̱ asɔre̱e̱‑ɔ mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ Kristoo kayo̱wɔre̱‑ɔ. 31 Ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Amo̱se̱‑ɔ ɔnyare̱ e̱ le̱e̱ mò̱ se̱ na mò̱ nyi lɔŋ‑nɔ, na ɔ waare̱e̱,

na mò̱ aa mò̱ ka a waa kanɔ kye̱na kii ko̱ko̱ŋko̱.”*

32 Ase̱ŋ dabe̱ timaa ko̱ bo̱ ase̱ŋ mɔ ne̱ mo̱ a gye̱ ŋkpɛɛ tɔwe̱‑ɔ‑rɔ. Amaa Kristoo na asɔre̱e̱‑ɔ ase̱ŋ wo̱re̱ ne̱ mo̱ a tɔwe̱. 33 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔnyare̱ ke̱maa de̱e̱ kpa mò̱ ka nɛɛnɛɛ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa mò̱ fɔŋfɔŋ e̱ye̱e̱‑ɔ, na ɔkye̱e̱ mɔ de̱e̱ bu mò̱ kuri.

6

Ŋyaagyi na bamo̱ ako̱we̱po̱, na anya na bamo̱ anyaŋpe̱ ase̱ŋ

1 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ ŋyaagyi‑o mɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ gya mo̱ne̱ ako̱we̱po̱ nnɔ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ e̱ gye̱ ne̱ a bware fe̱yɛ Kristoo awuye ŋyaagyi waa. 2 Wuribware̱ a mbraa kudu ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ ŋko̱ yɛ,

“Bu fo̱ se̱ na fo̱ nyi.”*

Mbraa amo̱‑rɔ pɛɛɛ mmo̱‑ɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ a gye̱ ŋkpɛɛ tɔwe̱ ase̱ŋ bo̱ tii si bo̱ be̱ya. 3 Ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ tii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ,

“Waa ane̱ŋ na ke̱tɔ ke̱maa nya baare sa fo̱,

swe̱e̱re̱ mɔ se̱, na fo̱ nya ke̱daŋkyee mfe̱e̱.”*

4 Na mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ ako̱we̱po̱‑ɔ mɔ, mo̱ne̱ ma waa ke̱tɔ ne̱ ki i fwii mo̱ne̱ agyi iduŋ‑o. Amaa mo̱nꞌ ba ke̱be̱ra timaa na ke̱kaapo̱ timaa ne̱ kaa le̱e̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ase̱‑ɔ bo̱ kra bamo̱.

5 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ anya‑ɔ mɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ gya mo̱ne̱ nyaŋpe̱‑ana ne̱ bo̱ bo̱ swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ nnɔ se̱. Mo̱nꞌ de̱e̱ se̱re̱ bamo̱, na mo̱nꞌ lee mo̱ne̱ mme‑ro suŋ bamo̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ i suŋ mo̱ne̱ nyaŋpe̱ Kristoo‑o. 6 Mo̱ne̱ ma suŋ bamo̱ akatɔ se̱ wo̱re̱. Mo̱nꞌ suŋ bamo̱ fe̱yɛ Kristoo anya a gye̱ mo̱ne̱, ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa ke̱ke̱maa Wuribware̱ ke̱pre̱ se̱‑ɔ. 7 Mo̱nꞌ pee akatɔ waa mo̱ne̱ kusuŋ fe̱yɛ n gye̱ se̱sɛ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa mo̱ne̱ e̱ sa‑ɔ, amaa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa mo̱ne̱ e̱ sa‑ɔ. 8 Mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ se̱sɛ e̱ gye̱ ke̱nya ooo bɛɛɛ mò̱ e̱ gye̱ ogyi ooo, ne̱ mò̱ ya waa itimaa, ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu e̱ ka mò̱ itimaa amo̱ ko̱kɔ ne̱e̱.

9 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ anya a anyaŋpe̱‑ɔ mɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ kra mo̱ne̱ anya ane̱ŋ dɛɛ, na mo̱nꞌ yɔwe̱ ke̱da bamo̱ kufu fe̱yɛ mo̱ne̱ i gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ. Mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ nyaŋpe̱ ko̱ŋko̱ ne̱ mo̱ne̱ aa bamo̱ de so̱so̱. Mò̱ fe̱raa, ɔ maa gyi ase̱ŋ ke̱kpa se̱.

Mo̱nꞌ buŋ Wuribware̱ atɔ ne̱ a kuŋ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱‑ɔ

10 Ŋkee mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ ke̱yaale̱ŋ le̱e̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a ke̱yaale̱ŋ dabe̱‑ɔ ase̱. 11 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ soogyaanyi i buŋ ke̱kyaŋse̱ atɔ a ɔ bo̱ kuŋ mò̱ kayo̱wɔre̱ ke̱naa‑rɔ‑ɔ, mo̱nꞌ nya ke̱yaale̱ŋ pɛɛɛ ne̱ Wuribware̱ e̱ sa mo̱ne̱, na mo̱nꞌ nya taare̱ ye̱re̱ keŋkeŋ bo̱ kye Ɔbɔnsam a kanyiase̱ŋ‑ɔ. 12 Mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ n gye̱ se̱sɛ dimaadi ne̱ ane̱ e̱ kɔ. Ane̱ e̱ kɔ bamo̱ ne̱ bo̱ dɛɛ bo̱ gye̱ Wuribware̱ mbɔɔ, ne̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ gya Ɔbɔnsam se̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ de ke̱yaale̱ŋ so̱so̱ ba sa ne̱ ase̱sɛ e̱ waa e̱bɔye̱ kibugyii a ŋke mɔ‑rɔ‑ɔ ne̱e̱. 13 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ buŋ atɔ pɛɛɛ ne̱ Wuribware̱ e̱ sa mo̱ne̱ a mo̱nꞌ buŋ bo̱ kuŋ e̱ye̱e̱‑ɔ. Na ɔdo̱ŋ ya tii mo̱ne̱, na mo̱nꞌ nya taare̱ kuŋ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱, na mo̱nꞌ nya ye̱re̱ keŋkeŋ ya bo̱ fo̱ kɛɛ.

14 Mo̱nꞌ ye̱re̱ keŋkeŋ. Mo̱nꞌ gyi kase̱ŋtiŋ. Amo̱ e̱ gye̱ mo̱ne̱ bre̱kaa ne̱ ɔ da mo̱ne̱ e̱laare̱‑rɔ‑ɔ. Mo̱nꞌ waa itimaa. E̱mo̱ e̱ gye̱ ke̱kyaŋse̱ kaare̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ bo̱ kuŋ mo̱ne̱ akaŋ‑nɔ‑ɔ. 15 Na mo̱nꞌ de̱e̱ tɔwe̱ kaye̱e̱yuri ase̱ŋ timaa‑o. Amo̱ e̱ gye̱ mo̱ne̱ ase̱be̱ta. 16 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ i gyi‑o tiri bwe̱e̱tɔ. Ke̱mo̱ e̱ gye̱ akuŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ de mo̱ne̱ asare̱e̱‑rɔ bo̱ duŋ Ɔbɔnsam a de̱e̱kpa aŋeŋgyi ne̱ ɔ twe̱e̱ mo̱ne̱‑ɔ. 17 Mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ a mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱. Amo̱‑ɔ kinyi‑o e̱ gye̱ ke̱kyaŋse̱ ke̱pa ne̱ mo̱nꞌ taa buŋ bo̱ kuŋ mo̱ne̱ aŋu‑o. Na mo̱nꞌ nu Wuribware̱ ase̱ŋ ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o de na ɔ bo̱ sa mo̱ne̱‑ɔ. Ase̱ŋ amo̱ e̱ gye̱ mo̱ne̱ ke̱paŋ ne̱ mo̱ne̱ de a mo̱nꞌ bo̱ kɔ‑ɔ.*

18 Mo̱nꞌ waa amo̱‑ɔ pɛɛɛ ke̱bware̱ko̱re̱‑rɔ. Na mo̱nꞌ de̱e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ saŋ ke̱maa. Mo̱nꞌ sa a Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o de̱e̱ gye̱ mo̱ne̱ ŋkpɛɛ saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ kyiŋŋi le̱e̱ idi‑ro, na mo̱ne̱ ma yɔwe̱ e̱ye̱e̱‑rɔ. Mo̱nꞌ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa Wuribware̱ ase̱sɛ pɛɛɛ saŋ ke̱maa. 19 Na mo̱nꞌ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa ŋ gbaa mo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ sa mo̱ kanɔ a n tɔwe̱ ase̱ŋ, na mo̱ ya lee ase̱ŋ timaa‑o kawu, kufu mo̱ŋ de mo̱. 20 Ane̱ŋ ne̱ Kristoo a lee mo̱ fe̱yɛ ŋ waa mò̱ ayaa‑rɔ ɔye̱re̱po̱‑ɔ se̱ ne̱ baa tii mo̱. Mo̱nꞌ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa mo̱ fe̱yɛ n taare̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o ane̱ŋ ne̱ a bware‑o, na kufu mo̱ŋ de mo̱.

Kanɔka

21 Tikikus, ane̱ ko̱so̱bɛɛ timaa na asɔre̱e̱ ɔkyarɔpo̱ ne̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ mò̱ ane̱ i gyi‑o, e̱ ba mo̱ne̱ ase̱, na ɔ bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ a waa mo̱ ase̱ mfe̱e̱‑ɔ gywii mo̱ne̱. Ane̱ aa mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ waa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a kusuŋ‑o. 22 Mo̱ i suŋ mò̱ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ase̱ na ɔ nya tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ du‑o, na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ nya di mo̱ne̱ mme‑ro.

23 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana‑ɔ fe̱raa, mo̱ e̱ ko̱re̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ bo̱ sa mo̱ne̱ kaye̱e̱yuri na ke̱kpa na ko̱kɔɔre̱gyi. 24 M be̱e̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ Wuribware̱ yure bamo̱ ne̱ ba kpa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ase̱ŋ kase̱ŋtiŋ‑no‑o.

* 4:8 Kiliŋ 68.18.

* 4:26 Kiliŋ 4.4.

* 5:31 Ke̱le̱e̱kaase̱ 2.24.

* 6:2 Mbraa ke̱be̱e̱sa 5.16.

* 6:3 Mbraa ke̱be̱e̱sa 5.16.

* 6:17 De̱e̱re̱ fotoo ne̱ ɔ bo̱ Ayaa‑rɔ aye̱e̱re̱po̱‑ɔ asuŋ 10‑ro‑o.

Filipii awuye

1

2

3

4

Filipii awuye

Wo̱re̱ ne̱ Pɔɔl a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Filipii maŋ‑nɔ Kristoo awuye‑o

1

1 Mo̱, Pɔɔl, na Timotii ne̱ ane̱ gye̱ Kristoo Yeesuu ayaafɔre̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ ane̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ asɔre̱e̱ abre̱sɛ na akyarɔpo̱ na ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ bo̱ gya Kristoo Yeesuu si, ne̱ bo̱ te Filipii maŋ‑nɔ‑ɔ.

2 Mo̱ e̱ ko̱re̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ sa mo̱ne̱ ŋyure na kaye̱e̱yuri.

Ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱ Pɔɔl e̱ ko̱re̱ ɔ sa Filipii awuye‑o

3 Saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ ya fa mo̱ne̱ mfɛɛre̱, amɔ mo̱ne̱ se̱‑ɔ mo̱ e̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ. 4-5 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mo̱ e̱ sa mo̱ne̱ pɛɛɛ‑ɔ ne̱ mo̱ akatɔ i gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a kya mo̱‑rɔ Yeesuu Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa ko̱tɔwe̱ kusuŋ‑o‑ro le̱e̱ hare̱e̱ kake nsi ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ ase̱ŋ timaa‑o gyi‑o bo̱ fo̱ mbe̱yɔmɔ. 6 Wuribware̱ a gye̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ kusuŋ timaa mɔ ko̱waa mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ ɔ sa a mo̱nꞌ kya se̱ ane̱ŋ bo̱ fo̱ kake ne̱ kusuŋ‑o e̱ fo̱ kɛɛ, ne̱ Yeesuu Kristoo i kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ. 7 Mo̱ne̱ ase̱ŋ bo̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ saŋ ke̱maa. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, a bware fe̱yɛ ŋ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ hare̱e̱ mo̱ a da tiikpa fe̱yɛ mo̱ a da mbe̱yɔmɔ, bɛɛɛ saŋ ne̱ mo̱ a dɛɛ nya mo̱ e̱ye̱e̱ ŋ ye̱re̱‑rɔ mo̱ e̱ kaapo̱ ase̱ŋ timaa‑o gbaa ooo, Wuribware̱ a sa mo̱ aa mo̱ne̱ kusuŋ na ŋyure ko̱ŋko̱ ne̱e̱. 8 Wuribware̱ fɔŋfɔŋ nyi fe̱yɛ mo̱ ke̱kpa ne̱ mo̱ e̱ kpa mo̱ne̱‑ɔ a le̱e̱ Kristoo Yeesuu fɔŋfɔŋ ase̱ ne̱e̱, ne̱ a gye̱ kase̱ŋtiŋ.

9 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ke̱kpa ne̱ mo̱ne̱ de‑o de̱e̱ tii si. Na ke̱ kya se̱ tii si ane̱ŋ, na mo̱nꞌ nya ŋu ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa‑ɔ lo̱we̱. Na mo̱nꞌ be̱e̱ nya ŋu ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o na ke̱tɔ ne̱ ke̱ gye̱ ke̱bɔye̱‑ɔ nɛɛnɛɛ. 10 Ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ taare̱, na mo̱nꞌ bo̱ ŋu ke̱tɔ ne̱ ke̱ gye̱ kitimaa‑o, na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ nya fwiiri, na ɔko̱ ma taare̱ nya ko̱tɔko̱ ye̱re̱ se̱ bo̱ po̱rɔ mo̱ne̱ kake nsi ne̱ Yeesuu Kristoo i kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ. 11 Mfaanɛɛ dɛɛ ne̱ Yeesuu Kristoo e̱ sa a mo̱nꞌ waa asuŋ timaa. Mo̱ne̱ ke̱bo̱rɔgyi i bware ane̱ŋ, Wuribware̱ e̱ nya ke̱dabe̱ na nkyo̱rɔ.

Pɔɔl yɛ ŋkpa ooo ɔ kpa, lowi ooo ɔ kpa

12 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ kaa waa mo̱ mfe̱e̱‑ɔ a sa ne̱ ase̱ŋ timaa‑o ko̱tɔwe̱ a yɔ akatɔ‑rɔ. 13 Ke̱tɔ ne̱ ke̱ gye̱ ŋkpɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ asoogyaa awuye ne̱ ba de̱e̱re̱ mo̱ se̱ Roma owure dabe̱ a tiikpa‑ɔ mfe̱e̱‑ɔ na ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱ maŋ mɔ‑rɔ‑ɔ nyi fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ waa Kristoo kusuŋ‑o si wo̱re̱ kpeŋ ne̱ baa tii mo̱. 14 Ke̱nyɔse̱po̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ a bo̱ tiikpa‑ɔ se̱‑ɔ, Kristoo awuye ne̱ bo̱ te maŋ mɔ‑rɔ‑ɔ a nya ŋkpo̱nɔ ba tɔwe̱ abware̱se̱ŋ, na kufu mo̱ŋ de bamo̱, na ba nya ŋkpo̱nɔse̱e̱ kake ke̱maa ba tii si.

15-16 Kase̱ŋtiŋ fe̱raa, kikisi ne̱ bo̱ko̱ i kisi mo̱‑ɔ na ko̱kwe̱e̱ se̱ ne̱ ba tɔwe̱ Kristoo ase̱ŋ ane̱ŋ. Amaa bamo̱ bo̱ko̱ fe̱raa e̱ tɔwe̱ Kristoo ase̱ŋ, na kufu mo̱ŋ de bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ba kpa mo̱ ase̱ŋ, ne̱ bo̱ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ a gye̱ ane̱ŋ ne̱ ŋ ye̱re̱ Wuribware̱ ayaa‑rɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ timaa‑o si ne̱ n da tiikpa mɔ mfe̱e̱. 17 Amɔ bamo̱ ne̱ ba kisi mo̱‑ɔ e̱ tɔwe̱ Kristoo ase̱ŋ ba kpa ke̱nyare̱ ba sa bamo̱ e̱ye̱e̱. Ne̱ ba fa ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ e̱ waa ane̱ŋ, ba sa a mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ nye̱ra bo̱ tii ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ ne̱ mo̱ i ŋu tiikpa mfe̱e̱‑ɔ se̱.

18 Amaa a mo̱ŋ gye̱ ase̱ŋ ko̱ ne̱ a tiri‑o. Ke̱tɔ ne̱ ki tiri‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ bamo̱ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱kpa timaa si bɛɛɛ e̱bɔye̱ se̱, Kristoo ase̱ŋ ne̱ ba tɔwe̱. Ane̱ŋ bo̱ mo̱ kɔne̱. 19 Amaa mo̱ akatɔ i gyi a bo̱ tii si, a le̱e̱ fe̱yɛ ŋ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ ba mo̱ne̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ na Yeesuu Kristoo a kufwiiŋe timaa‑o na ɔ bo̱ lee mo̱ le̱e̱ tiikpa mfe̱e̱. 20 Amaa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kpa, ne̱ n de ke̱mo̱ te̱maa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ma waa ko̱tɔko̱ ne̱ ke̱ e̱ sa a n gyi ipeere daa‑ɔ. N de te̱maa fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ a nya wɔre̱ saŋ ke̱maa‑ɔ, mo̱ e̱ kya se̱ a n de̱e̱ nya mò̱ ane̱ŋ, na Wuribware̱ nya taa mo̱ e̱ye̱e̱ pɛɛɛ, hare̱e̱ amo̱ e̱ gye̱ mo̱ ŋkpa‑rɔ bɛɛɛ mo̱ lowi‑ro ooo bo̱ sa a Kristoo nya ke̱nyare̱ dabe̱. 21 A le̱e̱ fe̱yɛ Kristoo wo̱re̱ kpeŋ ne̱ n te bo̱ sa. Ne̱ mo̱‑ɔ mo̱ ya wu, mo̱ e̱ nya ŋkpa so̱so̱ ne̱ m bware n kyo̱ŋ mfe̱e̱ a mmo̱‑ɔ. 22 Sɛɛ n kye̱na na n de̱e̱ waa kusuŋ sa Kristoo, na ŋ nya ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ sa mò̱ ne̱e̱, bɛɛɛ ŋ wu ne̱e̱ ooo, mo̱ŋ nyi. 23 Ŋkpa ooo, lowi ooo, mo̱ e̱ kpa. Amaa mo̱ e̱ yo̱rɔwe̱ fe̱yɛ n le̱e̱ ŋkpa mɔ‑rɔ yɔ Kristoo ase̱. Amo̱ e̱ gye̱ ne̱ weetee a bware nɛɛnɛɛ. 24 Amaa mo̱ne̱ se̱‑ɔ, mo̱ ite e̱ gye̱ ne̱ a bware. 25 Ane̱ŋ ne̱ a bware bo̱ sa mo̱ne̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ mo̱ e̱ kye̱na mo̱ne̱ ase̱ a m bo̱ yɔ, na ŋ nya kya mo̱ne̱‑rɔ a mo̱nꞌ daŋ ko̱kɔɔre̱gyi‑ro, na mo̱ne̱ akatɔ gyi Kristoo awuye kakye̱na‑ɔ‑rɔ. 26 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ ya ba mo̱ne̱ ase̱, bo̱ le̱e̱ mo̱ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ akatɔ i gyi, na mo̱nꞌ kyo̱rɔ Kristoo Yeesuu.

27-28 Mo̱ne̱ fe̱raa, ke̱tɔ ke̱maa ya waa mo̱ gbaa ooo, mo̱nꞌ de̱e̱ kye̱na fe̱yɛ Kristoo awuye‑o, ane̱ŋ ne̱ a bware bo̱ sa Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o. Ne̱ mo̱ne̱ ya taare̱ waa mfaanɛɛ fe̱raa, hare̱e̱ gbaa mo̱ ya nya mo̱ e̱ye̱e̱ ba bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ, bɛɛɛ mo̱ŋ nya ooo, mo̱ i nu fe̱yɛ mo̱ne̱ de kanɔ ko̱ŋko̱ mo̱ne̱ ye̱re̱‑rɔ keŋkeŋ, ne̱ mo̱ne̱ a waa kanɔ mo̱ne̱ e̱ kɔ mo̱ne̱ e̱ sa Wuribware̱ a kase̱ŋtiŋ‑o, na mo̱ne̱ mo̱ŋ se̱re̱ mo̱ne̱ ado̱ŋ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ ba amo̱‑ɔ a ɔ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ado̱ŋ‑ɔ nɛɛnɛɛ fe̱yɛ bo̱ maa nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, amaa mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ nya ane̱ŋ a ŋkpa na kukyure‑o. 29 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ pɛɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, a mo̱ŋ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a sa mo̱ne̱ kpa wo̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi. Amaa ɔɔ be̱e̱ sa mo̱ne̱ kpa ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ kperi Kristoo si ŋu ase̱ŋ. 30 Ɔɔ te̱e̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ bo̱ kɔ e̱kɔ ne̱ mo̱ne̱ a dɛɛ ŋu fe̱yɛ n dɛɛ mo̱ e̱ kɔ, ne̱ mo̱ne̱ i nu fe̱yɛ n saŋ mo̱ e̱ kɔ e̱mo̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ.

2

Mo̱nꞌ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Kristoo a baa mò̱ e̱ye̱e̱ kaase̱‑ɔ

1-2 Mbe̱yɔmɔ mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ i sure si fe̱yɛ mo̱ne̱ a gye̱ Kristoo ase̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ, ɔ kya mo̱ne̱‑rɔ, ne̱ mò̱ ke̱kpa ne̱ ɔ kpa mo̱ne̱‑ɔ e̱ sa mo̱ne̱ wɔre̱. M be̱e̱ mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ aa Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o de kanɔ, ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ne̱ mo̱ne̱ i su bamo̱ se̱. Amo̱ e̱ gye̱ ane̱ŋ fe̱raa, mo̱nꞌ waa atɔ mɔ, na mo̱ akatɔ nya gyi fe̱yɛ mo̱ne̱ de kanɔ, ne̱ mo̱ne̱ mfɛɛre̱ gye̱ ŋko̱ŋko̱, ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa abɛɛ ase̱ŋ. 3 Mo̱ne̱ ko̱ ma kaŋ waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ɔ kpa ke̱nyare̱ a ɔ sa mò̱ e̱ye̱e̱, na ɔ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ. Ɔke̱maa baa mò̱ e̱ye̱e̱ kaase̱ mò̱ ko̱so̱bɛɛ ase̱, na ɔ de̱e̱ fa fe̱yɛ mò̱ bɛɛko̱ bɔ mò̱. 4 Ɔke̱maa ma waa ke̱tɔ ne̱ ki i gyi mò̱ wo̱re̱ akatɔ‑ɔ, amaa ɔ waa ke̱tɔ ne̱ ki i gyi mò̱ ko̱so̱bɛɛ gbaa akatɔ‑ɔ. 5 Ɔke̱maa sa a mò̱ mfɛɛre̱ waa fe̱yɛ Kristoo lee‑o. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ waa kiliŋ mɔ‑rɔ‑ɔ,

6 “Ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ, o du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱‑ɔ.

Amaa mò̱‑ɔ mɔ mo̱ŋ waa mò̱ mfɛɛre̱

fe̱yɛ ɔ ba mò̱ fɔŋfɔŋ e̱le̱ŋ

na ɔ bo̱ sa a mò̱ aa Wuribware̱ de̱e̱ kii ko̱ko̱ŋko̱.

7 Ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔɔ baa mò̱ e̱ye̱e̱ kaase̱ ne̱e̱,

ne̱ ɔɔ taa dimaadi ko̱yo̱wɔre̱gyi,

ne̱ oo kii nyiŋkpasɛ,

ne̱ ɔɔ waa fe̱yɛ ɔko̱ ke̱nya‑ɔ.

8 Hare̱e̱ mò̱ a bo̱ kii se̱sɛ dimaadi‑o,

ne̱ ɔɔ baa mò̱ e̱ye̱e̱ kaase̱ bo̱ bu Wuribware̱ kpa ke̱maa se̱.

Hare̱e̱ amo̱ a gye̱ mò̱ lowi ne̱ Wuribware̱ a kpa‑ɔ

ne̱ ŋkee oo wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱.

9 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱ ke̱dabe̱

ne̱ ko̱ kyɔ ke̱dabe̱ ke̱maa‑ɔ.

Ne̱ ɔɔ sa mò̱ ke̱nyare̱

ne̱ ko̱ kyɔ ke̱ke̱maa‑ɔ.

10 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, bamo̱ ya nu Yeesuu ke̱nyare̱ se̱,

amɔ ke̱tɔ ke̱maa na ɔke̱maa ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱

na swe̱e̱re̱ mɔ se̱ na swe̱e̱re̱‑ɔ kaase̱‑ɔ

i kpuni aŋurii mò̱ ayaa‑rɔ.

11 Na bamo̱ pɛɛɛ faa‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ

Yeesuu Kristoo e̱ gye̱ bamo̱ nyaŋpe̱,

na bo̱ kyo̱rɔ mò̱ se̱ Wuribware̱.”

Mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ kiferi ne̱ ke̱ e̱ laŋŋe̱‑rɔ kibugyii‑ro‑o

12 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ anyare̱ timaa, a tiri fe̱yɛ hare̱e̱ mo̱ a mo̱ŋ bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ gbaa, mo̱nꞌ de̱e̱ kya se̱ bu mo̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a bu mo̱ saŋ ne̱ m bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ. Mo̱nꞌ de̱e̱ bu Wuribware̱, na mo̱nꞌ se̱re̱ mò̱, na mo̱nꞌ de̱e̱ waa asuŋ keŋkeŋ sa mò̱, na mo̱nꞌ nya kaapo̱ fe̱yɛ ɔɔ kyɔ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱. 13 A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ waa kusuŋ ke̱maa mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa ne̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ e̱ kpa mò̱ kusuŋ‑o ko̱waa, ne̱ mò̱ gbaa e̱ kya mo̱ne̱ ke̱mo̱ ko̱waa‑rɔ. 14 Mo̱nꞌ waa ke̱tɔ ke̱maa na mo̱ne̱ ma tɛɛ, na mo̱ne̱ ma gyiiri ikii. 15-16 Mfaanɛɛ ne̱ mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na ɔko̱ ma taare̱ po̱rɔ mo̱ne̱, na mo̱nꞌ kii Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana ne̱ bo̱ mo̱ŋ de e̱bɔye̱, ne̱ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ a fwiiri‑o. Mo̱ne̱ a te ndɔɔ a kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ ne̱ bo̱ de mfɛɛre̱ bɔye̱ na apoo‑o‑ro‑o si‑o, mo̱ne̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱nꞌ kra abware̱se̱ŋ ne̱ a sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ‑rɔ, na mo̱nꞌ bo̱ kaapo̱ ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ. Mo̱ne̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱nꞌ laŋŋe̱‑rɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ kiferi e̱ laŋŋe̱‑rɔ kanye‑o. Mo̱ne̱ ya waa mfaanɛɛ fe̱raa, mo̱ne̱ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ taare̱ a ŋ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱ Kristoo akatɔ‑rɔ kake nsi ne̱ ɔ be̱e̱ o kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ, na a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱, Pɔɔl, mo̱ŋ suŋ kusuŋ keŋkeŋ sa mo̱ne̱ bo̱ twe̱e̱. 17 Mo̱ne̱ Kristoo ko̱kɔɔre̱gyi ne̱ mo̱ne̱ de‑o du ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a de kabo̱ mo̱ne̱ e̱ mɔɔ mo̱ne̱ e̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ. Ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ wu mfe̱e̱, a bo̱ mo̱ kɔne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ ya wu, mo̱ ŋkpa du ne̱e̱ fe̱yɛ nta ne̱ baa twiiri we̱e̱ kabo̱ ne̱ bo̱ de bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ se̱‑ɔ. 18 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ gbaa, mo̱nꞌ sa a a waa mo̱ne̱ kɔne̱, na mo̱ne̱ akatɔ gyi fe̱yɛ mo̱‑ɔ.

Timotii na Ipafradiitus

19 N de te̱maa fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu e̱ sa kpa na n suŋ Timotii mo̱ne̱ ase̱ ŋke mfe̱ne̱ mɔ‑rɔ, na ɔ nya bo̱ tɔwe̱ mo̱ne̱ ase̱ŋ gywii mo̱, na wɔre̱ nya nya mo̱. 20 Mò̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ se̱sɛ ne̱ mò̱ mfɛɛre̱ du fe̱yɛ mo̱ lee‑o. Ne̱ kase̱ŋtiŋ si mo̱ne̱ ase̱ŋ mɔ tiri mò̱ bwe̱e̱tɔ. 21 Amaa bamo̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ fe̱raa, Yeesuu Kristoo ase̱ŋ mo̱ŋ tiri bamo̱, amɔ amo̱ ne̱ a gye̱ bamo̱ lee‑o wo̱re̱ kpeŋ. 22 Ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ kyɔ mo̱ne̱ nyi ane̱ŋ ne̱ Timotii du‑o. Mo̱ aa mò̱ a waa ase̱ŋ timaa‑o ko̱tɔwe̱ kusuŋ ne̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ na mò̱ gyi‑o. 23 Amo̱se̱‑ɔ, n de te̱maa fe̱yɛ mo̱ ya nu ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ ba mo̱ se̱‑ɔ, mo̱ i suŋ mò̱ na m bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ase̱. 24 Amaa mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ ke̱tɔ ma kyee, ane̱ nyaŋpe̱ e̱ sa mo̱ kpa fe̱yɛ m ba mo̱ne̱ ase̱.

25 Mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ fa fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ m ba ane̱ ko̱so̱bɛɛ Ipafradiitus bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱. Mo̱ aa mò̱ ya waa kusuŋ, ne̱ ane̱ gye̱ Kristoo kusuŋ‑o‑ro asoogyaa, ne̱ mo̱ne̱ a taa mò̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ kabɔɔ suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ ase̱, na ɔ de̱e̱ kya mo̱‑rɔ saŋ ke̱maa ne̱ a tiri mo̱‑ɔ. 26 Mbe̱yɔmɔ ke̱tɔ se̱ ne̱ n de mò̱ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ o nyiŋŋi mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ. Aa tɔɔraa mò̱ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ mo̱ne̱ a nu fe̱yɛ ɔɔ lɔ. 27 Kase̱ŋtiŋ si fe̱raa ɔɔ lɔ hare̱e̱ o dee a o wu. Amaa Wuribware̱ a ŋu mò̱ e̱wɛɛ na ŋ gbaa mo̱ e̱wɛɛ. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ dɛɛ wu ne̱e̱, weetee mo̱ i su a m bo̱ tii mo̱ awo̱re̱fɔɔ ne̱ mo̱ i gyi tiikpa mfe̱e̱‑ɔ se̱. 28 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ akatɔ a gyi fe̱yɛ mo̱ a de mò̱ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ya be̱e̱ ŋu mò̱, mo̱ne̱ akatɔ i gyi, na bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, a sa a mo̱ ase̱ŋ ne̱ mo̱ i ŋu‑o kwaase̱. 29 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ kɔɔre̱ mò̱ kakatɔgyi‑ro, na mo̱nꞌ sa mo̱ne̱ nyaŋpe̱ Kristoo aŋsɛ na kusuŋ. Ane̱ŋ a ase̱sɛ ne̱ bo̱ du fe̱yɛ mò̱‑ɔ bware fe̱yɛ mo̱nꞌ bu bamo̱. 30 A le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ waa siraa fe̱yɛ o wu a ɔ bo̱ sa Kristoo a kusuŋ‑o. Ne̱ kase̱ŋtiŋ mò̱ a ba a ɔ bo̱ kya mo̱‑rɔ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ gbaa maa taare̱ a mo̱nꞌ kya mo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ oo dee a o wu.

3

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a yii bamo̱ ne̱ ba te̱ŋŋe̱ atwe̱e̱tu‑o si‑o

1 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, pwɛɛ na n dɛɛ tɔwe̱ mo̱ ase̱ŋ‑ɔ bo̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ, mo̱ e̱ tɔwe̱ a n gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ ase̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi. Ke̱tɔ maa tɔɔraa mo̱ fe̱yɛ m be̱e̱ kyo̱rɛɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a kyɔ kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ a kuŋ mo̱ne̱, na a lee mo̱ne̱ le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ.

2 Mo̱ i yii mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ sa Yudaa awuye ko̱ ne̱ mo̱ e̱ te̱e̱ bamo̱ ɛ igyono na e̱bɔye̱ awaapo̱ na ŋyo̱wɔre̱ ate̱ŋŋe̱po̱‑ɔ se̱. Bamo̱ ne̱ bo̱ yɛ a tiri fe̱yɛ bo̱ te̱ŋŋe̱ Kristoo awuye pɛɛɛ atwe̱e̱tu‑o ne̱ n de. 3 Ane̱ e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ tɔwe̱ fe̱yɛ baa te̱ŋŋe̱ ane̱ atwe̱e̱tu kase̱ŋtiŋ, n gye̱ bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ fe̱raa Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ gye̱ ne̱ ɔ kya ane̱‑rɔ, ne̱ ane̱ i suŋ Wuribware̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ kase̱ŋtiŋ‑no‑o. Amo̱se̱‑ɔ, ane̱ maa kyo̱rɔ ane̱ e̱ye̱e̱ bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ baa waa ane̱ ŋyo̱wɔre̱‑ɔ se̱. Amaa ane̱ e̱ kyo̱rɔ Kristoo. Mò̱ ne̱ ane̱ e̱ sa ke̱dabe̱.

4 N dɛɛ mo̱ e̱ kpa ne̱e̱, bo̱ le̱e̱ mo̱ kayo̱wɔre̱ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ taare̱ a n kyo̱rɔ mo̱ e̱ye̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ n de ke̱tɔ se̱ ne̱ n kyo̱rɔ mo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ kyo̱ŋ se̱sɛ ke̱maa. 5 Mo̱nꞌ nu. Bamo̱ a ko̱we̱ mo̱‑ɔ, kake buruwase̱po̱‑ɔ ne̱ baa te̱ŋ mo̱ ko̱twe̱e̱tu. Isireeliinyi e̱ gye̱ mo̱. Ne̱ mo̱ a le̱e̱ Bɛnyamiŋ a kasu‑o‑ro. Mo̱ ako̱we̱po̱ gye̱ Heebrii awuye kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. Ne̱ mo̱ a gya ane̱ mbraa ne̱ Wuribware̱ a sa ane̱ Yudaa awuye‑o si fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Farisii awuye‑o a gya se̱‑ɔ. 6 Ne̱ mo̱ a kpa Wuribware̱ a mbraa amo̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ, hare̱e̱ mo̱ a waa asɔre̱e̱ awuye awo̱re̱fɔɔ. Ne̱ mo̱ a gya mbraa amo̱ se̱ pɛɛɛ ane̱ŋ ne̱ ɔko̱ maa taare̱ a ɔ po̱rɔ mo̱ fe̱yɛ ma gya mmo̱ se̱‑ɔ. 7 Amaa saŋ‑ɔ n dɛɛ ŋ yɛ amo̱ pɛɛɛ gye̱ asuŋ timaa ne̱ a pre̱ Wuribware̱‑ɔ, amo̱ mɔ mbe̱yɔmɔ fe̱raa mo̱ a taa ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a waa bo̱ twe̱e̱ ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ n gya Kristoo si. 8-9 A le̱e̱ fe̱yɛ ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ i nyi mo̱ nyaŋpe̱ Kristoo Yeesuu, a kyɔ kaye̱ mɔ‑rɔ ke̱tɔ ke̱maa. Kase̱ŋtiŋ, bo̱ le̱e̱ mò̱ se̱‑ɔ, ke̱tɔ ke̱maa ne̱ n dɛɛ n de‑o a fo̱. Ne̱ mo̱ a taa amo̱ fe̱yɛ a gye̱ igyini ne̱e̱, na ŋ nya bo̱ gyii Kristoo, na ŋ kii mò̱ se̱sɛ. Ma lɛɛ taare̱ a n tɔwe̱ fe̱yɛ n gye̱ se̱sɛ timaa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ a gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱‑ɔ se̱. Amaa mo̱ ke̱se̱sɛ timaa‑o a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱. Ke̱tɔ se̱ ne̱ n de ke̱mo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ kɔɔre̱ Kristoo mo̱ i gyi. 10 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kpa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ n gyii Kristoo, na ŋ nya ke̱yaale̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a ba bo̱ kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro‑o ko̱ko̱. Ne̱ mo̱ e̱ kpa a ŋ ŋu ase̱ŋ ne̱ Kristoo a ŋu‑o, na ŋ wu fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ oo wu‑o. 11 Na Wuribware̱ ya sure, na ɔ sa a ŋ gbaa n kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro yɔ ŋkpa‑rɔ.

Kristoonyi kakye̱na‑rɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a se̱re̱ e̱naŋ‑ɔ

12 N gye̱ sa ne̱ ŋ yɛ mo̱ a kyɔ nya atɔ mɔ pɛɛɛ ne̱e̱ bɛɛɛ mo̱ a kyɔ kii se̱sɛ timaa lo̱we̱ ne̱e̱. Amaa m maa e̱naŋ se̱ keŋkeŋ, na ŋ nya gya atɔ mɔ pɛɛɛ kra, na a kii mo̱ lee fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Kristoo Yeesuu a kra mo̱, ne̱ ɔɔ sa ne̱ mo̱ a kii mò̱ se̱sɛ‑ɔ. 13 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ŋ fa fe̱yɛ mo̱ a kyɔ nya atɔ mɔ ne̱ mo̱ e̱ kpa‑ɔ. Amaa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ n taŋ amo̱ ne̱ mo̱ a yɔwe̱ bo̱ sii kamɛɛ‑ɔ pɛɛɛ se̱, na ŋ ŋwɛɛnaŋ keŋkeŋ gya amo̱ ne̱ a bo̱ akatɔ‑rɔ‑ɔ. 14 N se̱re̱ e̱naŋ se̱ mo̱ e̱ yɔ kɛɛ ne̱e̱, na ŋ ya nya ke̱tanne̱bu. Ke̱mo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ te̱e̱ mo̱ fe̱yɛ m bo̱rɔ Kristoo Yeesuu si ya kye̱na mò̱ ase̱ so̱so̱.

15 To, ane̱ pɛɛɛ ne̱ ane̱ mo̱ŋ lɛɛ ane̱ gye̱ ŋyaagyi ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro‑o sure ke̱tɔ ne̱ mo̱ a de̱ŋ tɔwe̱ mɔ‑ɔ se̱. Ne̱ ɔko̱ mɔ e̱ ma sure si, Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ o lee‑ro, na ɔ bo̱ kaapo̱ mò̱. 16 Kanɔ ŋke̱maa ooo, mo̱nꞌ sa a ane̱ de̱e̱ gya e̱kpa ne̱ ane̱ a kyɔ gya se̱ bo̱ fo̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ se̱.

17 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ kase̱ mo̱‑rɔ. Na mo̱nꞌ kase̱ bamo̱ ne̱ bo̱ gya ane̱ tɔkaapo̱ a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ‑rɔ. 18 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ bo̱ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ bamo̱ kakye̱na‑rɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ sure ane̱ atɔ ke̱kaapo̱‑ɔ se̱. Baa kine kunu ase̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ kaapo̱ bo̱ le̱e̱ Kristoo kuwu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ. Mo̱ a kyɔ tɔwe̱ bamo̱ ase̱ŋ gywii mo̱ne̱ iluwi bwe̱e̱tɔ. Amaa mbe̱yɔmɔ n de akyukyu ne̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱. 19 Bamo̱ ŋkpa kɛɛ‑ɔ, ba yɔ awo̱re̱fɔɔ de̱e̱kpa‑rɔ ne̱e̱. A le̱e̱ fe̱yɛ ba kpa ateese bo̱ kyɔ ane̱ŋ ne̱ ba kpa Wuribware̱‑ɔ. Atɔ ne̱ weetee bo̱ peere‑o, ne̱ bamo̱ fe̱raa ba kaapo̱ e̱ye̱e̱ amo̱ se̱. Kaye̱ mɔ‑rɔ atɔ wo̱re̱ ase̱ŋ mfɛɛre̱ ne̱ bamo̱ fe̱raa ba fa. 20 Amaa ane̱ fe̱raa ane̱ gye̱ Wuribware̱ se̱ agyi ne̱e̱, ne̱ ane̱ gywii ane̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ na nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ke̱le̱e̱ so̱so̱ ba‑ɔ. 21 Mò̱ ya ba, o kyurowi ane̱ ŋyo̱wɔre̱ mɔ ne̱ m mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ, na ɔ bo̱ buruwi ŋyo̱wɔre̱ ne̱ n to̱re̱ se̱, ne̱ ŋ kpe̱ŋ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ mò̱ lee‑o. Ke̱yaale̱ŋ ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ waa amo̱‑ɔ dɛɛ ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ baa atɔ pɛɛɛ mò̱ kaase̱.

4

Mo̱nꞌ ye̱re̱ keŋkeŋ fe̱yɛ Kristoo awuye‑o

1 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ne̱ mo̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ, ne̱ mo̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ke̱be̱e̱ŋu, ne̱ mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ bo̱ mo̱ kɔne̱, ne̱ ka sa ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱ mo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ, ŋ yɛ, mo̱nꞌ ye̱re̱ ane̱ nyaŋpe̱ a ke̱be̱gya‑ɔ se̱ keŋkeŋ.

2 Mbe̱yɔmɔ, mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ akye̱e̱, fo̱ Yodiya na fo̱ Sintikee, ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a tɛɛ mo̱ne̱ gye̱ se̱sɛ na mò̱ ko̱we̱bɛɛ ane̱ nyaŋpe̱ a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ‑rɔ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ waa kanɔ. 3 Ne̱ m be̱e̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ Sisigoo (fo̱ ke̱nyare̱ kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Nare̱bɛɛpo̱-kase̱ŋtiŋ) fe̱yɛ fo̱ kya akye̱e̱‑ɔ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ baa waa kusuŋ keŋkeŋ sa ne̱ ase̱sɛ a nu ase̱ŋ timaa‑o. So̱so̱ ne̱ Wuribware̱ de wo̱re̱ ko̱ ne̱ ɔɔ kyo̱rɛɛ bamo̱ ne̱ ba nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ anyare̱ waa‑rɔ. Akye̱e̱ amo̱ na Ke̱lɛmɛns na bamo̱ ne̱ mo̱ aa bamo̱ a waa kusuŋ‑o anyare̱ bo̱ wo̱re̱ amo̱‑rɔ.

4 Mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi saŋ ke̱maa, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo ase̱sɛ ne̱e̱. M be̱e̱ ŋ yɛ, mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi.

5 Mo̱nꞌ sa a ɔke̱maa ŋu fe̱yɛ mo̱ne̱ a yuri mo̱ne̱ e̱ye̱e̱. A saŋ kafwe̱e̱, ane̱ nyaŋpe̱ i kiŋŋi a ɔ ba. 6 Mo̱ne̱ ma sa a ko̱tɔko̱ ase̱ŋ tɔɔraa mo̱ne̱. Saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa Wuribware̱ aŋsɛ. 7 Mo̱ne̱ ya waa amo̱‑ɔ, Wuribware̱ e̱ sa mo̱ne̱ mò̱ kaye̱e̱yuri. Mò̱ kaye̱e̱yuri‑o kyɔ bwe̱e̱tɔ hare̱e̱ gbaa ane̱ maa taare̱ a ane̱ nu kamo̱ kaase̱ lo̱we̱. Ka kye̱na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ na mfɛɛre̱‑rɔ, na mo̱nꞌ nya kya se̱ kii Kristoo Yeesuu ase̱sɛ.

8 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ŋkee mo̱nꞌ de̱e̱ fa atɔ timaa ne̱ a de ke̱nyare̱‑ɔ mfɛɛre̱ na atɔ ne̱ a gye̱ kase̱ŋtiŋ, ne̱ a sa se̱sɛ ke̱dabe̱, ne̱ a bware, ne̱ a mo̱ŋ de iyisi, ne̱ a gyi akatɔ, ne̱ a sa ne̱ ba kyo̱rɔ se̱sɛ‑ɔ. 9 Na mo̱nꞌ de̱e̱ waa atɔ pɛɛɛ ne̱ mo̱ a kaapo̱ mo̱ne̱, na amo̱ ne̱ mo̱ne̱ a ŋu fe̱yɛ mo̱ a waa‑ɔ. Na kaye̱e̱yuri sapo̱‑ɔ Wuribware̱ gya mo̱ne̱ kamɛɛ.

Pɔɔl a sa bamo̱ aŋsɛ fe̱yɛ bamo̱ a ke mò̱ atɔ‑ɔ

10 Mbe̱yɔmɔ, mo̱ne̱ a be̱e̱ sa ne̱ mo̱ kakye̱na ne̱ n te bo̱ sa Wuribware̱‑ɔ a waa kɔne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ a be̱e̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ. Ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ saŋ ke̱maa, amaa aa kyee fe̱yɛ mo̱ne̱ a nya kpa bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ. 11 N gye̱ ko̱tɔko̱ ne̱ mo̱ e̱ kpa‑ɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ŋ nyi fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ n de‑o a baare sa mo̱. 12 Saŋ ko̱, mo̱ŋ de sɛye̱, saŋ ko̱ mɔ, n de atɔ bwe̱e̱tɔ. To̱ŋ ke̱maa ne̱ m bo̱ saŋ ke̱maa‑ɔ, ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ kra mo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ. Hare̱e̱ mo̱ ya nya gyi kpo̱ne̱, bɛɛɛ ako̱ŋ i de mo̱ ooo, a bware. Hare̱e̱ n de bwe̱e̱tɔ, bɛɛɛ n de kafwe̱e̱ ooo, a bware. 13 A le̱e̱ fe̱yɛ Kristoo e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa mo̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱, ke̱tɔ ke̱maa ya to̱ mo̱, ne̱ mo̱ e̱ taare̱ n de ke̱yaale̱ŋ‑ɔ, mo̱ i gyi ke̱mo̱ se̱.

14 Amaa mo̱ne̱ a waa atɔ fe̱yɛ mo̱ne̱ a kya mo̱‑rɔ saŋ ne̱ ase̱ŋ a to̱ mo̱‑ɔ. 15 Mo̱ aa mo̱ne̱ pɛɛɛ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ saŋ ne̱ ane̱ a le̱e̱ Yeesuu kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o ko̱tɔwe̱ mo̱ne̱ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, ne̱ baa gya mo̱ le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ se̱, mo̱ne̱ dooo e̱ gye̱ asɔre̱e̱ awuye ne̱ mo̱ne̱ a kya mo̱‑rɔ. Saŋ amo̱‑ɔ, mo̱ne̱ ya nya ko̱tɔko̱, mo̱ dɛɛ mo̱ ya nya, ne̱ mo̱ ya nya ŋyure, mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ ya nya. 16 Kase̱ŋtiŋ si, saŋ ne̱ m bo̱ Tisalonikaa maŋ‑nɔ, ne̱ ke̱tɔ a tiri mo̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, mo̱ne̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ne̱ a kya mo̱‑rɔ iluwi kanɔ ŋko̱. 17 A mo̱ŋ gye̱ fe̱yɛ m be̱e̱ mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ sa mo̱ atanne̱ ne̱e̱. Ke̱tɔ ne̱ ki gyi mo̱ akatɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ sa mo̱ ko̱tɔko̱‑ɔ, Wuribware̱ e̱ sa ne̱ mo̱ne̱ kapo̱tɛɛ ne̱ o de ɔ sa mo̱ne̱ so̱so̱‑ɔ i tii si. 18 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ nu fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a nya le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ gbaa kyɔ ke̱tɔ ne̱ ki tiri mo̱‑ɔ. Mo̱ a nya ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a taa sa Ipafradiitus na ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱‑ɔ. Aa baare sa mo̱. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ alɔŋŋɔtɔ ne̱ a bo̱ kɔne̱, ne̱ a gyi Wuribware̱ akatɔ, ne̱ ɔ kɔɔre̱‑ɔ. 19 Ne̱ ko̱tɔko̱ e̱ bo̱‑rɔ ne̱ ki tiri mo̱ne̱, Wuribware̱ e̱ de̱ŋ ɔ sa mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ŋyure ne̱ ane̱ a bo̱rɔ Kristoo Yeesuu si nya‑ɔ kyɔ bwe̱e̱tɔ. 20 Mo̱nꞌ sa a ane̱ se̱ Wuribware̱ nya ke̱dabe̱ na wuraa nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.

21 Mo̱ e̱ ka mo̱ne̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ gya Kristoo Yeesuu si‑o kanɔ. Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ne̱ bo̱ bo̱ mo̱ ase̱‑ɔ pɛɛɛ mɔ e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. 22 Wuribware̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ gye̱ Roma owure dabe̱ a lɔŋ‑ɔ‑rɔ awuye‑o na Wuribware̱ a ase̱sɛ ne̱ bo̱ tii si bo̱ bo̱ mfe̱e̱‑ɔ e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ.

23 Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo yure mo̱ne̱. Amɛye̱.

Kolosii awuye

1

2

3

4

Kolosii awuye

Wo̱re̱ ne̱ Pɔɔl a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Kolosii maŋ‑nɔ Kristoo awuye‑o

1

1-2 Mo̱, Pɔɔl, ne̱ Wuribware̱ a lee mo̱ fe̱yɛ ŋ kii Kristoo Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱ na ane̱ ko̱so̱bɛɛ Timotii e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ ane̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ Wuribware̱ ase̱sɛ ne̱ mo̱ne̱ te Kolosii maŋ‑nɔ, ne̱ ane̱ aa mo̱ne̱ a ye̱re̱ Yeesuu Kristoo ko̱kɔɔre̱gyi si kii ako̱we̱bɛɛ‑ɔ. Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ se̱ Wuribware̱ yure mo̱ne̱, na ɔ sa mo̱ne̱ kaye̱e̱yuri.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa bamo̱‑ɔ

3 Saŋ ke̱maa ne̱ ane̱ e̱ ko̱re̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo mò̱ se̱ Wuribware̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, mo̱ne̱ se̱‑ɔ ane̱ e̱ sa mò̱ aŋsɛ. 4 A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a nu ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ Wuribware̱ mo̱ne̱ i gyi‑o, na ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa Wuribware̱ ase̱sɛ ase̱ŋ‑ɔ. 5 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gywii ke̱tɔ timaa ne̱ Wuribware̱ a taa bo̱ be̱ya so̱so̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ ne̱e̱. Saŋ ne̱ ɔko̱ a tɔwe̱ Wuribware̱ kase̱ŋtiŋ‑o gywii mo̱ne̱‑ɔ, ne̱ mo̱ne̱ a nu amo̱ ase̱ŋ. 6 Ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si mɔ dɛɛ e̱ gye̱ ne̱ a saŋŋe̱‑rɔ a yɔ swe̱e̱re̱ mɔ se̱ to̱ŋ ke̱maa, ne̱ a baa ŋyure. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ aa kya se̱ sa mo̱ne̱ ŋyure mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ le̱e̱ hare̱e̱ kake ne̱ mo̱ne̱ a nu ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ mo̱ne̱ a nu kaase̱, ne̱ mo̱ne̱ a sure si fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ ne̱ Wuribware̱ a ŋu mo̱ne̱ e̱wɛɛ. 7 Ipafras ne̱ ane̱ e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ ase̱ ne̱ mo̱ne̱ a suye amo̱‑ɔ le̱e̱. Ane̱ aa mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ waa kusuŋ ko̱ŋko̱ ane̱ e̱ sa Kristoo. Ne̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ mò̱ ane̱ i gyi mò̱ kusuŋ ne̱ o kperi mo̱ne̱ se̱ ɔ waa ɔ sa Kristoo‑o‑ro. 8 Mò̱ ya tɔwe̱ ke̱kpa ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa mo̱ne̱‑ɔ ase̱ŋ gywii ane̱.

9 Amo̱se̱‑ɔ le̱e̱ hare̱e̱ kake ne̱ ane̱ a nu mo̱ne̱ ase̱ŋ‑ɔ, ane̱ mo̱ŋ tɛɛ yɔwe̱ ko̱ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa mo̱ne̱. Ke̱tɔ ne̱ ane̱ gye̱ ŋkpɛɛ ane̱ e̱ ko̱re̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o sa mo̱ne̱ kanyiase̱ŋ, na mo̱nꞌ nya nu ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ pre̱ mò̱‑ɔ kaase̱ lo̱we̱. 10 Mfaanɛɛ ne̱ mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ i baare a ka sa ane̱ nyaŋpe̱ kpa ke̱maa se̱, na mò̱ akatɔ gyi ane̱ se̱, na mo̱nꞌ nya kye̱na kakye̱na ne̱ ka sa a mo̱nꞌ de̱e̱ waa ke̱dame̱naŋsɛ, na mo̱ne̱ Wuribware̱ kigyii waa ko̱kyɔ bo̱ tii si‑o. 11 Nyɔse̱po̱‑ɔ ane̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ taa mò̱ ke̱yaale̱ŋ dabe̱‑ɔ bo̱ sa mo̱ne̱ ke̱yaale̱ŋ, na mo̱nꞌ nya taare̱ nyite awo̱re̱fɔɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ i gyi bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gya Kristoo a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ se̱. 12 Amo̱‑ɔ ya ba ane̱ŋ fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ ba kakatɔgyi a mo̱nꞌ bo̱ sa ane̱ se̱ Wuribware̱ aŋsɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ sa ne̱ mo̱ne̱ a fo̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ yɔ mò̱ ase̱. Na mo̱nꞌ ya nya atɔ timaa ne̱ ɔɔ taa bo̱ be̱ya, na ɔ bo̱ sa mò̱ ase̱sɛ mfe̱ŋ ne̱ mò̱ ke̱laŋŋe̱rɔ e̱ laŋŋe̱‑rɔ‑ɔ. 13 A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a lee ane̱ le̱e̱ kibugyii ne̱ ki de ane̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ sa ne̱ ane̱ a tii mò̱ gyi ne̱ ɔ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ kuwure‑o si. 14 Ane̱ dɛɛ ane̱ gye̱ Ɔbɔnsam anya ne̱e̱, ne̱ Kristoo a kɔɔre̱ ane̱ le̱e̱ Ɔbɔnsam ase̱, ne̱ ane̱ a nya ane̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ɔɔ sa ne̱ Wuribware̱ a taa ane̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke ane̱.

Ane̱ŋ ne̱ Kristoo du‑o na ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa sa ane̱‑ɔ

15 Ane̱ ya de̱ŋ ŋu Kristoo,

amɔ ane̱ a ŋu Wuribware̱

ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ ŋu‑o ne̱e̱.

Mò̱ a gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi wo̱re̱ kpeŋ‑o si‑o,

mò̱ e̱ de̱ŋ o gyi ke̱tɔ ke̱maa

ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱‑ɔ se̱ kuwure.

16 Mò̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ

twe̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ane̱ ke̱e̱‑ɔ

na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ane̱ mo̱ŋ ke̱e̱‑ɔ

ne̱ ke̱ bo̱ so̱so̱ na kaase̱‑ɔ.

Wuribware̱ mbɔɔ ne̱ ɔɔ sa bamo̱

ke̱yaale̱ŋ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱‑ɔ gbaa,

mò̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ twe̱e̱ bamo̱.

Kase̱ŋtiŋ si mò̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ twe̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa,

ne̱ ɔɔ taa amo̱ pɛɛɛ bo̱ sa mò̱.

17 O te pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ twe̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa.

Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ ke̱tɔ ke̱maa se̱,

ne̱ ɔ sa ne̱ a du kyɛɛkyɛɛ.

18 Kristoo amo̱ e̱ gye̱ asɔre̱e̱ kuŋu.

Asɔre̱e̱ awuye du ne̱e̱ fe̱yɛ

bamo̱ a gye̱ mò̱ kayo̱wɔre̱‑ɔ,

a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ya le̱e̱ asɔre̱e̱ kaase̱.

Mò̱ ya be̱e̱ gye̱ ŋkpɛɛ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro,

ne̱ mò̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ o kii ke̱tɔ ke̱maa owure.

19 A gye̱ Wuribware̱ ke̱pre̱ fe̱yɛ

Yeesuu de ke̱yaale̱ŋ ne̱ mò̱, Wuribware̱ fɔŋfɔŋ, de‑o,

20 na ɔ nya ba mò̱ lowi

ne̱ oo wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ

bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱ na ke̱tɔ ke̱maa

ne̱ ke̱ bo̱ so̱so̱ na swe̱e̱re̱‑ɔ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ,

na ɔ be̱e̱ nya baa kaye̱e̱yuri bamo̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ.

Fo̱ e̱ kpa Wuribware̱ se̱ ko̱yɔ, amo̱ fe̱raa kɔɔre̱ gyi keŋkeŋ

21 Mo̱ne̱ mfɛɛre̱ na awaasɛ bɔye̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ aa Wuribware̱ a te̱ŋ‑nɔ saŋ ko̱, ne̱ mo̱ne̱ a kii mò̱ ado̱ŋ. 22 Amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa Kristoo a taa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ sa mo̱ne̱, ne̱ oo wu bo̱ lɔŋŋɔ mo̱ne̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ, na ɔ nya sa a mo̱nꞌ fo̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ, na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ fwiiri, na mo̱ne̱ mo̱ŋ de bɔye̱ ko̱, na bo̱ ye̱re̱ amo̱ se̱ po̱rɔ mo̱ne̱. 23 Amaa mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ ye̱re̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ, na mo̱ne̱ ma gyi ke̱pɔ, amɔ mo̱ne̱ a kya se̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi fe̱raa. Na mo̱nꞌ ye̱re̱ keŋkeŋ fe̱yɛ kideŋbee ne̱ ba pwɛɛ ke̱mo̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ. Na mo̱ne̱ ma sa a ɔko̱ lee mo̱ne̱ le̱e̱ te̱maa ne̱ mo̱ne̱ de fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ yɔ Wuribware̱ se̱, ne̱ mo̱ne̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si‑o kunu a sa mo̱ne̱‑ɔ‑rɔ. Ase̱sɛ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ ke̱maa ne̱ bo̱ bo̱ to̱ŋ ke̱maa‑ɔ a nu ase̱ŋ timaa mɔ. Na mo̱, Pɔɔl, mo̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ ke̱yaafɔre̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o.

Ase̱ŋ kwe̱e̱rɔsɛ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo bo̱ ane̱ ase̱

24 Na mbe̱yɔmɔ mo̱ awo̱re̱fɔɔ mɔ ne̱ mo̱ i gyi bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ waa kusuŋ mo̱ e̱ sa Kristoo‑o si‑o bo̱ mo̱ kɔne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ i gyi amo̱. Awo̱re̱fɔɔ ne̱ a saŋ, na weetee Kristoo gyi‑o ne̱ mo̱ i gyi‑o. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ asɔre̱e̱ awuye e̱ gye̱ mò̱ kayo̱wɔre̱, ne̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ mo̱ e̱ sa. 25 Mo̱, Pɔɔl, ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ mo̱ i suŋ mo̱ e̱ sa asɔre̱e̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ taa abware̱se̱ŋ pɛɛɛ ko̱tɔwe̱ gywii ase̱sɛ kusuŋ‑o bo̱ sa. 26 Wuribware̱ a ba abware̱se̱ŋ mɔ bo̱ kwe̱e̱rɔ ke̱nana ke̱maa se̱ kyee, ne̱ mbe̱yɔmɔ ɔɔ bo̱ lee bo̱ kaapo̱ mò̱ ase̱sɛ. 27 Kase̱ŋtiŋ si, ɔɔ kra mò̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ o lee mò̱ ase̱ŋ kwe̱e̱rɔsɛ mɔ a ɔ bo̱ kaapo̱ mò̱ ase̱sɛ. Ase̱ŋ mɔ bo̱ dwii, ne̱ a kpe̱ŋ e̱ye̱e̱, ne̱ a gye̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ. Ase̱ŋ kwe̱e̱rɔsɛ mɔ katiŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo bo̱ mo̱ne̱ ase̱, ne̱ mò̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ de te̱maa fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ nya ke̱dabe̱ so̱so̱. 28 Amo̱‑ɔ se̱ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ Kristoo ase̱ŋ ane̱ i gywii ase̱sɛ pɛɛɛ. Ne̱ ane̱ de kanyiase̱ŋ pɛɛɛ ne̱ ane̱ de‑o ane̱ i yii ase̱sɛ se̱, na ane̱ e̱ kaapo̱ ɔke̱maa, na ane̱ nya sa a ɔke̱maa kii Kristoonyi kase̱ŋtiŋ. 29 Amo̱se̱ se̱ ne̱ m maa se̱ n de ke̱yaale̱ŋ dabe̱ ne̱ ɔɔ sa mo̱‑ɔ mo̱ e̱ waa mò̱ kusuŋ keŋkeŋ‑o ne̱e̱.

2

1 Mo̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ ŋu ane̱ŋ ne̱ mo̱ a suŋ keŋkeŋ sa mo̱ne̱ Kolosii awuye na Lodikiya awuye na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ ŋu mo̱‑ɔ. 2 Mo̱ e̱ waa amo̱‑ɔ ne̱e̱ na mo̱nꞌ nya nya wɔre̱, na mo̱nꞌ nya kpa abɛɛ ase̱ŋ, na mo̱nꞌ waa kanɔ ko̱ŋko̱. Mfaanɛɛ ne̱ mo̱ne̱ kanyiase̱ŋ i tii si bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mo̱ne̱ i nu Wuribware̱ kanyiase̱ŋ kwe̱e̱rɔsɛ‑ɔ kaase̱, na mo̱nꞌ kɔɔre̱ kamo̱ gyi lo̱we̱. 3 Kristoo fɔŋfɔŋ e̱ gye̱ Wuribware̱ kanyiase̱ŋ kwe̱e̱rɔsɛ‑ɔ. Kristoo fɔŋfɔŋ ase̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ nya kanyiase̱ŋ pɛɛɛ, na mo̱nꞌ nu Wuribware̱ atɔ kwe̱e̱rɔsɛ‑ɔ kaase̱ lo̱we̱. A le̱e̱ fe̱yɛ a gye̱ atɔ dame̱naŋsɛ na atɔ timaa ne̱e̱.

4 Mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ mo̱ i gywii mo̱ne̱ ne̱e̱, na ɔko̱ ma nya taa kaye̱ba kanyiase̱ŋ bo̱ pe̱nna mo̱ne̱. 5 Hare̱e̱ mo̱ a mo̱ŋ bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ gbaa ooo, mo̱ne̱ ase̱ŋ bo̱ mo̱ mfɛɛre̱‑rɔ. Mo̱ akatɔ a gyi fe̱yɛ mo̱ a ŋu fe̱yɛ mo̱ne̱ ye̱re̱ mo̱ne̱ Kristoo ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro keŋkeŋ, na mo̱ne̱ ma yɔ mfe̱e̱ mo̱ne̱ e̱ ba mfe̱e̱.

Mo̱nꞌ sa ape̱nnapo̱ ne̱ bo̱ de dimaadi kanyiase̱ŋ‑ɔ se̱

6 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ a tɛɛ kɔɔre̱ Kristoo fe̱yɛ ɔ gye̱ mo̱ne̱ nyaŋpe̱‑ɔ fe̱raa, mo̱nꞌ gya mò̱ se̱ ane̱ŋ ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ mò̱ ase̱sɛ‑ɔ. 7 Na mo̱ne̱ gbaa mo̱nꞌ de̱e̱ nya ke̱yaale̱ŋ le̱e̱ Kristoo ase̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ kiyii e̱ nya ke̱mo̱ ateese ke̱ e̱ le̱e̱ swe̱e̱re̱‑ɔ, na fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ lɔŋ ne̱ baa pwɛɛ bo̱ ye̱ra afo̱re̱ se̱‑ɔ de ke̱yaale̱ŋ‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ a suye le̱e̱ ane̱ ase̱‑ɔ gyi‑o nya tii si, na a waa mo̱ne̱ kɔne̱.

8 Amaa mo̱nꞌ sa ape̱nnapo̱‑ɔ se̱. Mo̱nꞌ sa ase̱sɛ ne̱ bo̱ de dimaadi kanyiase̱ŋ na aye̱ba ba pe̱nna mo̱ne̱, na mo̱nꞌ nya kii bamo̱ agyase̱po̱‑ɔ se̱. A le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ kanyiase̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ le̱e̱ Kristoo ase̱ ne̱e̱. Kaa le̱e̱ ananatɔ ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ e̱ kaapo̱‑ɔ ase̱ ne̱e̱.

9 Kristoo ne̱ ɔ bo̱ kii se̱sɛ dimaadi‑o e̱ gye̱ ne̱ o de Wuribware̱ a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ, 10 ne̱ ŋkee mò̱ ke̱yaale̱ŋ a bo̱ kye̱na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. Mò̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ a mbɔɔ pɛɛɛ ne̱ bo̱ de ke̱yaale̱ŋ so̱so̱‑ɔ bamo̱ nyaŋpe̱.

11 Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo ya be̱e̱ te̱ŋŋe̱ mo̱ne̱ atwe̱e̱tu. N gye̱ sa ne̱ ŋ yɛ mò̱ fɔŋfɔŋ ya kra se̱kaŋ bo̱ te̱ŋŋe̱ mo̱ne̱ atwe̱e̱tu. Amaa mò̱ ya lee mo̱ne̱ le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑rɔ. 12 Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, saŋ ne̱ baa bɔ mo̱ne̱ asuu‑o, a du ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a pure mo̱ne̱ aa Kristoo ke̱gye̱raŋta‑rɔ‑ɔ. Ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Wuribware̱ a ba mò̱ e̱le̱ŋ bo̱ kyiŋŋi Kristoo le̱e̱ lowi‑ro si, ne̱ saŋ ne̱ bamo̱ a bɔ mo̱ne̱ asuu, ne̱ mo̱ne̱ a ko̱so̱ le̱e̱ nkyu‑o‑ro‑o, a du ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ aa Kristoo a kyiŋŋi ba kakye̱na po̱pwɛɛ‑rɔ. 13 Saŋ‑ɔ mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ baa wu‑o. A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a dɛɛ mo̱ne̱ te e̱bɔye̱‑rɔ‑ɔ, a du ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a wu‑o. Amaa Wuribware̱ a sa mo̱ne̱ kakye̱na po̱pwɛɛ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ sa Kristoo‑o dɛɛ. Ne̱ ɔɔ taa ane̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke ane̱‑ɔ ne̱e̱. 14 A du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a te̱ŋ ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ a bo̱ Mosis a mbraa wo̱re̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ aa kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ dɛɛ ane̱ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ. Ne̱ a du fe̱yɛ mò̱ a taa wo̱re̱‑ɔ le̱e̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ da mò̱ bo̱ me̱ra mò̱ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ. 15 Kristoo a wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ kɔ gyi Wuribware̱ a mbɔɔ bɔye̱ ne̱ bo̱ dɛɛ bo̱ de ke̱yaale̱ŋ so̱so̱‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ kra bamo̱, ne̱ oo ŋure bamo̱, ne̱ ɔ gye̱ ŋkpɛɛ, na bo̱ gya se̱, na ipeere de bamo̱.

16 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma sa a ɔko̱ ye̱re̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ i gyi na ke̱mo̱ ne̱ mo̱ne̱ i nuu‑o si, na ɔ nya po̱rɔ mo̱ne̱. Mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ ma sa a ɔko̱ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ mo̱nꞌ gya oferi po̱pwɛɛ kake gye̱ŋkpɛɛsɛ a mbraa‑ɔ se̱‑ɔ, bɛɛɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱nꞌ bu kukyure kake‑o, bɛɛɛ mo̱nꞌ gyi kasu kanɔ ngyaŋŋe̱ ke̱maa. 17 A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a sa Yudaa awuye ane̱ŋ a mbraa‑ɔ fe̱yɛ bo̱ gya se̱, na bo̱ nyiŋŋi si saŋ ke̱maa fe̱yɛ ɔko̱ e̱ kpa a ɔ ba. Mbraa amo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ kuyayu ne̱ ke̱ gye̱ mò̱ ŋkpɛɛ‑ɔ. Mò̱ ne̱ ɔ ba‑ɔ, mò̱ e̱ gye̱ Kristoo. 18 Amo̱se̱‑ɔ, ɔko̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ baa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ kaase̱, na mo̱nꞌ suŋ Wuribware̱ mbɔɔ ne̱ bo̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ, mo̱ne̱ ma kaŋ kɔɔre̱ gyi, na a kuŋ mo̱ne̱ Wuribware̱ se̱ ko̱yɔ. Se̱sɛ suyo ye̱re̱ ko̱tɔko̱ ne̱ ɔ yɛ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ mò̱ dee‑ro‑o si ne̱e̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ ane̱ŋ. Ne̱ se̱sɛ‑ɔ e̱ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱ amo̱ se̱, amaa mò̱‑ɔ mɔ mo̱ŋ gye̱ sɛye̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ mfɛɛre̱ a le̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ne̱e̱. 19 Ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ a kine Kristoo, ne̱ ɔ mo̱ŋ lɛɛ o tii Kristoo si. Amaa Kristoo mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ kuŋu‑o (ne̱ ane̱ Kristoo awuye‑o mɔ gye̱ mò̱ kayo̱wɔre̱.) Abowii na e̱kyakpa na akyiini e̱ gye̱ ne̱ a de ane̱ kuŋu‑ro bo̱ kya ane̱ ŋyo̱wɔre̱ se̱. Kpa mɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ gya se̱ ɔ sa ne̱ kayo̱wɔre̱ e̱ daŋ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Kristoo e̱ sa ne̱ mò̱ asɔre̱e̱ e̱ daŋ.

20-21 To, mo̱ne̱ kikii Kristoo akɔɔre̱gyipo̱ a sa ne̱ mo̱ne̱ a nya mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ ananatɔ ne̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ e̱ kaapo̱‑ɔ se̱. A du fe̱yɛ mo̱ne̱ a wu Kristoo a lowi ne̱ oo wu‑o. Ne̱ e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ saŋ ka du fe̱yɛ mo̱ne̱ a gye̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ‑ɔ ne̱e̱? Mo̱ne̱ gya akisitɔ bwe̱e̱tɔ se̱. Amo̱ ako̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ma kra ke̱tɔ mɔ‑rɔ, mo̱ne̱ ma gyi ke̱tɔ mɔ, mo̱ne̱ ma dabo̱rɔ ke̱tɔ mɔ na ke̱mo̱‑ɔ na ke̱mo̱‑ɔ.” 22 Akisitɔ mɔ pɛɛɛ, se̱sɛ ya gyi amo̱ bɛɛɛ mò̱ ya nuu amo̱, ke̱tɔ a de̱ŋ lo̱we̱ ne̱e̱. Se̱sɛ dimaadi ya sa ase̱sɛ akisitɔ mɔ pɛɛɛ. 23 Akisitɔ mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ kanyiase̱ŋ bo̱ amo̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ a le̱ŋ ase̱sɛ ne̱ ba buŋŋe ba suŋ Wuribware̱ mbɔɔ, na ba baa bamo̱ e̱ye̱e̱ kaase̱, ne̱ a sa ne̱ ba waa bamo̱ e̱ye̱e̱ awo̱re̱fɔɔ. Amaa kase̱ŋtiŋ fe̱raa a mo̱ŋ de ke̱yaale̱ŋ ase̱sɛ mfɛɛre̱ bɔye̱ se̱ na bamo̱ ŋyo̱rɔwe̱ se̱.

3

1 Amaa mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ a nya kakye̱na po̱pwɛɛ. A du fe̱yɛ mo̱ne̱ a yɔwe̱ mo̱ne̱ kakye̱na de̱daa‑ɔ bo̱ sii ke̱gye̱raŋta‑rɔ, ne̱ mo̱ne̱ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro fe̱yɛ Kristoo‑o. Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ kpa atɔ ne̱ a bo̱ Wuribware̱ se̱ mfe̱ŋ ne̱ Kristoo te kuwuregya se̱ Wuribware̱ kigyise si‑o. 2 Mo̱ne̱ ma kaŋ taa mo̱ne̱ mfɛɛre̱ bo̱ dɔŋŋɔ kaye̱ mɔ‑rɔ atɔ se̱, amaa mo̱nꞌ taa mo̱ne̱ mfɛɛre̱ bo̱ dɔŋŋɔ atɔ ne̱ a bo̱ so̱so̱‑ɔ se̱. 3 Mo̱ne̱ kakye̱na de̱daa‑ɔ a wu, ne̱ baa pure kamo̱, ne̱ Kristoo a taa mo̱ne̱ kakye̱na po̱pwɛɛ‑ɔ bo̱ kwe̱e̱rɔ Wuribware̱ ase̱, ne̱ ɔ de̱e̱re̱ se̱ nɛɛnɛɛ ɔ sa mo̱ne̱. 4 Kristoo e̱ gye̱ mfe̱ŋ ne̱ ane̱ kakye̱na po̱pwɛɛ mɔ ne̱ ane̱ te‑ro‑o a le̱e̱‑ɔ. Mò̱ ke̱bo̱ kiŋŋi le̱e̱ so̱so̱ be̱e̱ ba‑ɔ, mo̱ne̱ e̱ yɔ mò̱ ase̱, na mò̱ ke̱dabe̱ na wuraa‑o bo̱ kii mo̱ne̱ lee.

Ane̱ŋ ne̱ Kristoo awuye kye̱na‑ɔ

5 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ yɔwe̱ ke̱bo̱rɔgyi ne̱ mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ bo̱ ke̱mo̱‑rɔ‑ɔ bo̱ twe̱e̱. Amo̱ ako̱ e̱ gye̱ kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa na ayuse̱ŋ mfɛɛre̱ bɔye̱ na nyase̱pee. (Nyase̱pee mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ a suŋ kaye̱‑rɔ atɔ fo̱ e̱ yɔwe̱ Wuribware̱‑ɔ.) 6 Wuribware̱ duŋ i fwii bamo̱ ne̱ ba waa atɔ mɔ‑ɔ se̱. 7 Mo̱ne̱ kakye̱na de̱daa‑ɔ‑rɔ, atɔ mɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ a gya.

8 Amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa, mo̱nꞌ yɔwe̱ mo̱ne̱ ke̱bo̱rɔgyi bɔye̱ ne̱ mo̱ne̱ de‑o, na mo̱ne̱ ma lɛɛ sa a mo̱ne̱ iduŋ fwii, na mo̱ne̱ ma lɛɛ nya kiŋeŋtiŋ. Na mo̱ne̱ ma lɛɛ kisi abɛɛ, na mo̱ne̱ ma lɛɛ sa se̱ŋsa bo̱ kye mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana bɛɛɛ mo̱nꞌ saare̱ bamo̱. 9-10 Mo̱ne̱ ma kaŋ ba abɛɛ aye̱ba. Mo̱nꞌ yɔwe̱ amo̱ pɛɛɛ ko̱waa, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ a buŋ mò̱ aprakɛɛ, ne̱ o buŋŋi, ne̱ ɔɔ taa awaagya po̱pwɛɛ buŋ‑o. Mo̱ne̱ ɔke̱maa a kii se̱sɛ po̱pwɛɛ ne̱ mo̱ne̱ ɔtwe̱e̱po̱ Wuribware̱ maa se̱ o kyurowi mo̱ne̱, na mo̱nꞌ nya le̱e̱ Kristoo saŋ ke̱maa mɔ. Mfaanɛɛ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ye̱re̱ se̱, na mo̱nꞌ bo̱ gyii mò̱ lo̱we̱. 11 Mo̱ne̱ a maa se̱ mo̱ne̱ i kyurowi, na mo̱nꞌ nya kii fe̱yɛ Kristoo‑o si‑o, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Kristoo awuye pɛɛɛ ta. Ɔko̱ mo̱ŋ lɛɛ ɔ kwe̱e̱. Griiki awuye mo̱ŋ kwe̱e̱, ne̱ Yudaa awuye kwe̱e̱, ne̱ bamo̱ ne̱ ba te̱ŋŋe̱ atwe̱e̱tu‑o mo̱ŋ kwe̱e̱, ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ te̱ŋŋe̱‑ɔ kwe̱e̱. Hare̱e̱ swe̱e̱re̱ ko̱ se̱ ase̱sɛ na ɔko̱ se̱ ase̱sɛ ooo, bɛɛɛ mo̱ne̱ se̱ŋsa gye̱ ɔko̱ŋko̱ bɛɛɛ ɔ mo̱ŋ gye̱ ooo, bɛɛɛ bo̱ gye̱ anya bɛɛɛ bo̱ gye̱ agyi ooo, ɔko̱ mo̱ŋ lɛɛ ɔ kwe̱e̱. Amɔ Kristoo wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kyɔ bamo̱ ke̱maa. Kristoo bo̱ bamo̱ pɛɛɛ ase̱.

12 Mo̱ne̱ gye̱ ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ mo̱nꞌ kii mò̱ lee‑o ne̱e̱. Ne̱ ɔ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱nꞌ de̱e̱ waa atɔ kpe̱yaa. Mo̱nꞌ ŋu abɛɛ e̱wɛɛ, na mo̱nꞌ waa mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana ke̱dame̱naŋsɛ. Na mo̱nꞌ de̱e̱ baa e̱ye̱e̱ kaase̱ sa abɛɛ. Na mo̱nꞌ de̱e̱ bu atɔ, na mo̱nꞌ waa kanyite. 13 Ɔko̱ ya waa fo̱ ke̱maa ke̱se̱ŋ ko̱, fo̱ ma be̱ŋŋaa mò̱. Saŋ ke̱maa ne̱ ɔko̱ ya waa fo̱ ase̱ŋ, fo̱ taa mò̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke mò̱. Mo̱nꞌ taa bo̱ko̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ a taa mo̱ne̱ lee bo̱ ke mo̱ne̱‑ɔ. 14 Ke̱tɔ ne̱ ke̱ be̱e̱ ki tiri‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ kpa abɛɛ ase̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱kpa e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ sa ne̱ ase̱sɛ e̱ waa kanɔ ko̱ŋko̱ lo̱we̱. 15 Kristoo a te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ bo̱ kye̱na kaye̱e̱yuri‑ro, na mo̱nꞌ waa kanɔ ko̱ŋko̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔ tɔwe̱‑ɔ, na o yuri mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ. Na mo̱nꞌ sa mò̱ aŋsɛ saŋ ke̱maa. 16 Kristoo ase̱ŋ‑ɔ de atɔ timaa amo̱‑rɔ. Ne̱ mo̱ne̱ ya sa ne̱ aa sii mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ ba kanyiase̱ŋ bo̱ kaapo̱ abɛɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa ke̱dame̱naŋsɛ‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ i kine e̱bɔye̱ ko̱waa‑ɔ. Na mo̱nꞌ ba iliŋ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ bo̱ kyo̱rɔ Wuribware̱. Na mo̱nꞌ sa a ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ de mo̱ne̱ e̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ‑ɔ a le̱e̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 17 Amo̱se̱‑ɔ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa‑ɔ bɛɛɛ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ, mo̱nꞌ waa ke̱mo̱, na mo̱nꞌ tɔwe̱ ke̱mo̱, ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ. Na mo̱nꞌ bo̱rɔ Yeesuu si bo̱ sa ane̱ se̱ Wuribware̱ aŋsɛ.

18 Akye̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ a waare̱e̱‑ɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ bu mo̱ne̱ akuri. Ane̱ŋ e̱ gye̱ ne̱ a bware fe̱yɛ Kristoo akye̱e̱ waa.

19 Anyare̱ ne̱ mo̱ne̱ mɔ mo̱ne̱ a waare̱e̱‑ɔ mɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ kpa mo̱ne̱ aka ase̱ŋ, na mo̱ne̱ ma waa bamo̱ daa bɔye̱.

20 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ ŋyaagyi‑o mɔ, mo̱nꞌ gya mo̱ne̱ ako̱we̱po̱ nnɔ se̱ kpa ke̱maa se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ a bware fe̱yɛ Kristoo awuye ŋyaagyi waa ane̱ŋ.

21 Na mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ ako̱we̱po̱‑ɔ mɔ, mo̱ne̱ ma waa ke̱tɔ ne̱ ki i fwii mo̱ne̱ agyi iduŋ‑o. N gye̱ ane̱ŋ, bamo̱ abaa‑rɔ e̱ yɔre̱.

22 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ anya‑ɔ mɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ bu mo̱ne̱ anyaŋpe̱ ne̱ bo̱ bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ kpa ke̱maa se̱. Mo̱ne̱ ma suŋ bamo̱ akatɔ se̱ wo̱re̱, amaa mo̱nꞌ lee mo̱ne̱ mme‑ro bo̱ suŋ bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ne̱ mo̱ne̱ i suŋ. 23 Ane̱ŋ se̱‑ɔ kusuŋ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa mo̱ne̱ e̱ sa bamo̱‑ɔ, mo̱nꞌ lee mo̱ne̱ mme‑ro waa, na mo̱nꞌ waa mo̱ne̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ n gye̱ se̱sɛ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa mo̱ne̱ e̱ sa, amaa ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa mo̱ne̱ e̱ sa. 24 Amo̱ a gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo ne̱ mo̱ne̱ i suŋ‑o si‑o, mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ ka mo̱ne̱ ko̱kɔ. Mò̱ kapo̱tɛɛ ne̱ ɔɔ kpa bo̱ be̱ya mò̱ ase̱sɛ‑ɔ kako̱ ne̱ ɔ sa mo̱ne̱. 25 Amaa ɔko̱ ne̱ mò̱‑ɔ mò̱ ya waa bɔye̱, Wuribware̱ mɔ e̱ ka mò̱ e̱bɔye̱‑ɔ ko̱kɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ o gyi ɔke̱maa ase̱ŋ nɛɛnɛɛ ne̱e̱. Amaa ɔ maa gyi amo̱ ke̱kpa se̱ ne̱e̱.

4

1 Ŋkee mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ anyaŋpe̱‑ɔ mɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ kra mo̱ne̱ anya nɛɛnɛɛ, na mo̱ne̱ ma waa bamo̱ bo̱ro̱kɔɔne̱. Mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ de nyaŋpe̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ.

A tiri fe̱yɛ ase̱sɛ pɛɛɛ de̱e̱ gya ase̱ŋ mɔ se̱

2 Mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ tɔwe̱ a n gywii mo̱ne̱ pɛɛɛ fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. Mo̱ne̱ ma di idi. Mo̱ne̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, na mo̱nꞌ sa Wuribware̱ aŋsɛ. 3 Na mo̱nꞌ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa ane̱ gbaa ane̱ fe̱yɛ Wuribware̱ sa a ane̱ nya kpa de̱e̱ tɔwe̱ Kristoo kase̱ŋtiŋ ase̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ ane̱‑ɔ. Aa le̱e̱ ase̱ŋ amo̱ ko̱tɔwe̱ se̱ ne̱ baa tii mo̱ mfe̱e̱‑ɔ. 4 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ n tɔwe̱ ase̱ŋ amo̱ kpa timaa si, na ase̱sɛ nya nu amo̱ kaase̱ nɛɛnɛɛ.

5 Mo̱nꞌ gyii ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ aa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Kristoo awuye‑o e̱ kye̱na‑ɔ. Na mo̱ne̱ ya nya bamo̱ bo̱ gyaŋŋe̱ kafwe̱e̱, mo̱nꞌ sa se̱ŋsa gywii bamo̱. 6 Mo̱nꞌ de̱e̱ sa se̱ŋsa ne̱ ɔ bo̱ kɔne̱‑ɔ gywii bamo̱. Na ɔko̱ ya bise mo̱ne̱ ase̱ŋ, mo̱nꞌ gyii ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ sa mò̱ kanɔ kpe̱yaa‑ɔ.

Kanɔka

7 Mbe̱yɔmɔ n de ane̱ ko̱so̱bɛɛ timaa Tikikus, ne̱ ɔ gye̱ asɔre̱e̱ ɔkyarɔpo̱ ne̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ mò̱ ane̱ i gyi‑o, mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ase̱ na ɔ bo̱ tɔwe̱ mo̱ ase̱ŋ pɛɛɛ gywii mo̱ne̱. Ane̱ aa mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ waa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a kusuŋ‑o. 8 Mo̱ i suŋ mò̱ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ase̱ ne̱e̱, na ɔ nya tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ du‑o ase̱ŋ gywii mo̱ne̱, na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ nya di mo̱ne̱ mme‑ro. 9 M be̱e̱ mo̱ i suŋ ane̱ ko̱so̱bɛɛ timaa Onisimus ne̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ mò̱ ane̱ i gyi‑o. Ɔ gye̱ mo̱ne̱ aye̱ wuye ne̱e̱. Bamo̱ abɛɛ anyɔ‑ɔ e̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ waa mfe̱e̱‑ɔ a bo̱ gywii mo̱ne̱.

10 Aristaakus ne̱ ɔ bo̱ mo̱ ase̱ tiikpa mfe̱e̱‑ɔ e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Maak ne̱ ɔ gye̱ Bar‑Nabas mò̱ ko̱we̱bɛɛ‑ɔ e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. (Mo̱ne̱ a kyɔ nu fe̱yɛ ŋ yɛ mò̱ ya ba, mo̱nꞌ kra mò̱ dame̱naŋsɛ.) 11 Yosuwa Yusutus gbaa e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. Mo̱ aa abɛɛ asa mɔ e̱ waa kusuŋ ane̱ e̱ tɔwe̱ Wuribware̱ a kuwure‑o ase̱ŋ. Bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ Yudaa awuye‑o bwe̱e̱tɔ a kɔɔre̱ Yeesuu gyi. Amaa bamo̱‑rɔ abɛɛ asa amo̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ aa bamo̱ e̱ waa Wuribware̱ a kuwure‑o ase̱ŋ ko̱tɔwe̱ kusuŋ mɔ. Ne̱ bamo̱ ya sa mo̱ kakpo̱nɔkya bwe̱e̱tɔ.

12 Mo̱ne̱ bɛɛko̱ asɔre̱e̱nyi Ipafras gbaa e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. Mò̱ gbaa e̱ waa kusuŋ ɔ sa Kristoo Yeesuu ne̱e̱. Saŋ ke̱maa ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ keŋkeŋ ɔ sa mo̱ne̱ fe̱yɛ Wuribware̱ sa a mo̱nꞌ ye̱re̱‑rɔ keŋkeŋ kɔɔre̱ Kristoo gyi fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ le̱ŋ ke̱bware̱suŋ‑o‑ro‑o. Ɔ be̱e̱ ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ ŋu ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ waa‑ɔ, na mo̱ne̱ ma gyiiri mò̱ ase̱ŋ ikii. 13 Mo̱ fɔŋfɔŋ a ŋu ane̱ŋ ne̱ ɔɔ waa kusuŋ keŋkeŋ sa mo̱ne̱ Kolosii awuye na asɔre̱e̱ awuye ne̱ bo̱ bo̱ Lodikiya maŋ‑nɔ na Hirapolis maŋ‑nɔ‑ɔ. 14 Lukas ne̱ ɔ gye̱ dɔkɔtaa, ne̱ ane̱ e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ na De̱e̱mas e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ.

15 Mo̱nꞌ ka Kristoo awuye ne̱ bo̱ bo̱ Lodikiya maŋ‑nɔ‑ɔ kanɔ. Na mo̱nꞌ be̱e̱ ka ɔkye̱e̱ Nimfa na Kristoo awuye ne̱ ba gyaŋŋe̱ ba waa asɔre̱e̱ mò̱ lɔŋ‑nɔ‑ɔ kanɔ.

16 Mo̱ne̱ ya kare̱ wo̱re̱ mɔ mo̱ne̱ asɔre̱e̱‑rɔ, na mo̱nꞌ sa a bo̱ be̱e̱ kare̱ mò̱ Lodikiya asɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ mɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ gbaa mo̱nꞌ kare̱ wo̱re̱ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Lodikiya awuye‑o.*

17 Na mo̱nꞌ tɔwe̱ gywii Aakipus fe̱yɛ ɔ waa kusuŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ a sa mò̱ fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ.

18 To, ŋkee mo̱, Pɔɔl, n de mo̱ fɔŋfɔŋ ke̱sare̱e̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ ase̱ŋkpare̱gyi mɔ mo̱ e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. Mo̱ne̱ ma taŋ se̱ fe̱yɛ n saŋ n da tiikpa mfe̱e̱. Wuribware̱ yure mo̱ne̱.

* 4:16 Wo̱re̱ mɔ a fo̱ ne̱e̱.

1 Tisalonikaa awuye

1

2

3

4

5

1 Tisalonikaa awuye

Wo̱re̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ ne̱ Pɔɔl a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Tisalonikaa maŋ‑nɔ Kristoo awuye‑o

1

1 Mo̱, Pɔɔl, na Silobaanus na Timotii e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ ane̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ bo̱ Tisalonikaa maŋ‑nɔ, ne̱ mo̱ne̱ gye̱ asɔre̱e̱ awuye, ne̱ mo̱ne̱ gye̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ase̱sɛ‑ɔ. Ane̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ ɔ sa mo̱ne̱ ŋyure na kaye̱e̱yuri.

Tisalonikaa asɔre̱e̱ awuye ko̱kɔɔre̱gyi na bamo̱ asuŋ timaa

2-3 Saŋ ke̱maa ne̱ ane̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, mo̱ne̱ se̱‑ɔ, ane̱ e̱ sa ane̱ se̱ Wuribware̱ aŋsɛ na kusuŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ i nyiŋŋi ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ ke̱dame̱naŋsɛ a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si, na ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ kusuŋ keŋkeŋ a kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kpa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo‑o. Na ane̱ be̱e̱ ane̱ nyiŋŋi si fe̱yɛ te̱maa ne̱ mo̱ne̱ de Kristoo‑ro‑o e̱ sa ne̱ mo̱ne̱ ye̱re̱ keŋkeŋ mo̱ne̱ i gywii mò̱ ke̱bo̱ba‑ɔ.

4-5 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ, ne̱ oo lee mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kii mò̱ ase̱sɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, saŋ ne̱ ane̱ a ba mo̱ne̱ ase̱ bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu Kristoo kuŋu si gywii mo̱ne̱‑ɔ, n gye̱ se̱ŋsa kwaa ne̱ ane̱ a de̱ŋ sa, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱‑rɔ, Wuribware̱ a sa ane̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o na mò̱ ke̱yaale̱ŋ. Ne̱ ɔɔ be̱e̱ sa ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ ase̱ŋ ne̱ ane̱ a tɔwe̱‑ɔ gyi bwe̱e̱tɔ. Ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ ane̱ kakye̱na ne̱ ane̱ a bo̱ kye̱na mo̱ne̱ ase̱‑ɔ a kaapo̱ mo̱ne̱ e̱kpa timaa, na mo̱nꞌ gya se̱. 6 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ a kase̱ ane̱ kakye̱na‑rɔ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu lee‑o‑ro‑o. Na awo̱re̱fɔɔ de̱maŋte̱ ne̱ mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana amaŋgyi a sa ne̱ mo̱ne̱ a gyi‑o gbaa ooo, mo̱ne̱ a bo̱ kɔɔre̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ kra‑rɔ. Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a sa ne̱ mo̱ne̱ akatɔ a gyi. 7 Amo̱se̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ ne̱ baa bo̱ kɔɔre̱ Yeesuu gyi e̱maŋ ne̱ e̱ ya saŋ e̱ bo̱ mo̱ne̱ Makedoniya na Akaya e̱swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ‑rɔ a kase̱ mo̱ne̱ Wuribware̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro. 8-9 N gye̱ Makedoniya na Akaya e̱swe̱e̱re̱ se̱ awuye dooo ne̱, bo̱ le̱e̱ mo̱ne̱ kakye̱na se̱, ba nu abware̱se̱ŋ‑ɔ. Amaa be̱e̱ bo̱ le̱e̱ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱ amo̱ gyi‑o si, to̱ŋ ke̱maa awuye a nu amo̱ ase̱ŋ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ ane̱ mo̱ŋ lɛɛ ane̱ de mo̱ne̱ ase̱ŋ ke̱maa ane̱ e̱ tɔwe̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ a kyɔ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ a bo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mo̱ne̱, ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ amo̱ gyi‑o ase̱ŋ, na ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a yɔwe̱ mo̱ne̱ ikisi si ke̱gya, ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ wuye, ne̱ o te bo̱ yɔ nsu pɛɛɛ‑ɔ gyi‑o, 10 na ane̱ŋ ne̱ mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ i gywii mò̱ gyi ne̱ ɔ le̱e̱ so̱so̱ a ɔ ba‑ɔ. Wuribware̱ mò̱ gyi Yeesuu e̱ gye̱ mò̱ ne̱ oo kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o. Mò̱ gyi‑o dɛɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ ba, na ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ ane̱ le̱e̱ Wuribware̱ a ke̱se̱bɔgyiiri ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ gyiiri abɔye̱waapo̱‑ɔ‑rɔ.

2

Pɔɔl asuŋ waasɛ Tisalonikaa maŋ‑nɔ

1 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ a ŋu fe̱yɛ ane̱ a bo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mo̱ne̱‑ɔ, ane̱ mo̱ŋ tɔwe̱ bo̱ twe̱e̱. 2 Ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ nyi ane̱ŋ ne̱ Filipii maŋ‑nɔ awuye a saare̱ ane̱, ne̱ baa sa ne̱ ane̱ a gyi awo̱re̱fɔɔ pwɛɛ ne̱ ane̱ a dɛɛ kyo̱ŋ ba mo̱ne̱ ase̱‑ɔ. Ne̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a kpa fe̱yɛ bo̱ gya ane̱‑ɔ gbaa ooo, Wuribware̱ a kya ane̱‑rɔ, sa ane̱ ŋkpo̱nɔse̱e̱ ne̱ ane̱ a bo̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii mo̱ne̱, mo̱ne̱ aye̱ Tisalonikaa. 3 Ase̱ŋ amo̱ mo̱ŋ gye̱ aye̱ba bɛɛɛ ŋkɔ mpe̱nna. Ane̱ mo̱ŋ fo̱ kpa amo̱ ko̱tɔwe̱‑rɔ, ne̱ ane̱ mo̱ŋ de mfɛɛre̱ bɔye̱ ko̱ ane̱ e̱ ka mo̱ne̱ ase̱ŋ ane̱ ye̱ra e̱kpa timaa si ne̱e̱. 4 Wuribware̱ fɔŋfɔŋ ya de̱e̱re̱ ŋu fe̱yɛ ane̱ gye̱ ase̱sɛ timaa, ne̱ ɔ taare̱ a ɔ taa ase̱ŋ timaa‑o ko̱tɔwe̱ kusuŋ bo̱ waa ane̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. Amo̱se̱‑ɔ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ tɔwe̱‑ɔ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱. N gye̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ sa a ase̱sɛ kpa ane̱ ase̱ŋ‑ɔ ne̱ ane̱ e̱ waa. Amaa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ pre̱ Wuribware̱‑ɔ ne̱ ane̱ e̱ waa. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ o nyi se̱sɛ ke̱maa mfɛɛre̱, ne̱ o nyi fe̱yɛ n gye̱ ntimaa bɛɛɛ mbɔye̱. 5 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ saŋ ne̱ ane̱ a bo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mo̱ne̱‑ɔ, ane̱ mo̱ŋ bo̱ waa mo̱ne̱ kanɔrɔkɔne̱ ne̱e̱ bɛɛɛ ane̱ mo̱ŋ pe̱nna mo̱ne̱ kpa atɔ na atanne̱. Wuribware̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ gbaa nyi fe̱yɛ n gye̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ a bo̱ waa‑ɔ ne̱e̱. 6-7 Mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ hare̱e̱ ane̱ a gye̱ ase̱sɛ ne̱ ane̱ bo̱ dwii, ne̱ ane̱ be̱e̱ ane̱ gye̱ Kristoo a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ se̱‑ɔ, weetee ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ kɔɔre̱ ko̱tɔko̱ bo̱ le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱. Amaa ane̱ mɔ ane̱ a ba mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, ane̱ mo̱ŋ bo̱ suŋ ane̱ e̱ kpa mo̱ne̱ bɛɛɛ ɔko̱ nkyo̱rɔ ne̱e̱. Ane̱ a ba‑ɔ, ane̱ a baa ane̱ e̱ye̱e̱ kaase̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ trapo̱ i yuri e̱ye̱e̱ ɔ nyapo̱ mò̱ kayaagyi po̱pwɛɛ‑ɔ na ane̱ŋ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ mò̱ gyi‑ana se̱‑ɔ. 8 Kase̱ŋtiŋ ane̱ a kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, n gye̱ Wuribware̱ kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o dooo ne̱ ane̱ a kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ nu bo̱ le̱e̱ ane̱ ase̱, amaa ane̱ a kpa fe̱yɛ ane̱ te̱ŋ ane̱ ŋkpa se̱ sa mo̱ne̱ bo̱ tii si. 9 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ a taŋ se̱ fe̱yɛ ane̱ a waa ane̱ fɔŋfɔŋ kusuŋ ko̱ mpase̱ na kanye, ne̱ ane̱ a nya ane̱ ateese na atanne̱ aaa? Ane̱ a waa ane̱ŋ ne̱e̱ a mo̱ne̱ ma nya tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ abware̱se̱ŋ ke̱bo̱tɔwe̱‑ɔ a taa ke̱kpo̱ne̱ bo̱ dɔŋŋɔ mo̱ne̱ se̱.

10 Ane̱ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ na Wuribware̱ e̱ ye̱re̱ ane̱‑rɔ fe̱yɛ, saŋ ne̱ ane̱ a ba mo̱ne̱ ase̱ mfe̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ kɔɔre̱ Yeesuu gyi‑o, ane̱ a kye̱na kakye̱na timaa ne̱ ka bware‑o, sa ne̱ mo̱ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ nya ane̱ kuŋu si ke̱bɔye̱ ko̱ bo̱ po̱rɔ ane̱. 11 Ane̱ e̱ fa fe̱yɛ mo̱ne̱ nyi ane̱ŋ ne̱ ane̱ a kra mo̱ne̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ se̱sɛ e̱ kra mò̱ gyi‑ana‑ɔ. 12 Ne̱ ane̱ a be̱e̱ waa mo̱ne̱ wɔre̱, ne̱ ane̱ a yuri mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ, ne̱ ane̱ a kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱nꞌ waa na mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ gyi Wuribware̱ akatɔ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ bo̱ tii mò̱ kuwure‑o si, na mo̱nꞌ nya mò̱ ke̱dabe̱‑ɔ ko̱ko̱.

13 Ke̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ be̱e̱ ane̱ e̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ saŋ ke̱maa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ ane̱ a bo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii mo̱ne̱‑ɔ, ane̱ a ŋu fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ nu amo̱ fe̱yɛ se̱sɛ ase̱ ne̱ aa le̱e̱, amaa mo̱ne̱ a nu amo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ase̱ ne̱ aa le̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ gyi‑o si‑o, aa kyurowi mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ. 14 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ke̱tɔ ne̱ kaa waa ase̱sɛ ne̱ bo̱ gya Kristoo Yeesuu si Wuribware̱ asɔre̱e̱ ne̱ a bo̱ Yude̱ya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ dɛɛ ya waa mo̱ne̱‑ɔ. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ awo̱re̱fɔɔ ne̱ Yudaa awuye a sa ne̱ baa gyi‑o dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ aye̱ awuye a sa ne̱ mo̱ne̱ i gyi‑o. 15 Yudaa awuye amo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ dɛɛ ya mɔɔ Wuribware̱ akyaamɛɛ bo̱ko̱, ne̱ baa be̱e̱ bo̱ mɔɔ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu, ne̱ ŋkee baa gya ane̱ mɔ ane̱ le̱e̱ bamo̱ ase̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱. Wuribware̱ maa kpa ane̱ŋ ne̱ baa waa‑ɔ. Baa waa ɔke̱maa mɔ bo̱ro̱kɔɔne̱. 16 Ne̱ baa gya ane̱ fe̱yɛ ane̱ ma ya tɔwe̱ gywii bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ taare̱ a ɔ mo̱rɔwe̱ bamo̱‑ɔ. Na Yudaa awuye mɔ saŋ ba waa e̱bɔye̱ ba dɔŋŋɔ abɛɛ se̱ ba tii e̱de̱daa‑ɔ se̱. Ne̱ ŋkee fe̱raa, Wuribware̱ kaduŋfwii a sii bamo̱ se̱.

Pɔɔl ke̱be̱e̱kpa bamo̱ kanɔka‑rɔ ko̱yɔ ase̱ŋ

17 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ane̱ fe̱raa, saŋ ne̱ ase̱sɛ ko̱ a gya ane̱ fe̱yɛ ane̱ le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, ke̱tɔ mo̱ŋ kyee, ne̱ aa waa ane̱ gya bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ ane̱ a yɔwe̱ mo̱ne̱. Hare̱e̱ ane̱ fɔŋfɔŋ a mo̱ŋ bo̱ mo̱ne̱ ase̱ gbaa ooo, mo̱ne̱ ase̱ŋ saŋ a bo̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 18 Kase̱ŋtiŋ ane̱ a yo̱rɔwe̱ ke̱be̱e̱ bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. Mo̱, Pɔɔl, fɔŋfɔŋ a kpo̱ra‑rɔ waa aniya na ŋ kiŋŋi bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ, amaa Ɔbɔnsam a sa ne̱ ane̱ mo̱ŋ nya ke̱yaa. 19 Ke̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ e̱ kpa a ane̱ bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ de mo̱ne̱ te̱maa ane̱ kyo̱ŋ ɔke̱maa. Na bo̱ le̱e̱ mo̱ne̱ se̱‑ɔ, ane̱ nyi fe̱yɛ ane̱ akatɔ i gyi, na ane̱ taare̱ kaapo̱ ane̱ e̱ye̱e̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ase̱ kake nsi ne̱ ɔ be̱e̱ o kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ. 20 Kase̱ŋtiŋ fe̱raa mo̱ne̱ a sa ne̱ ane̱ akatɔ a gyi, ne̱ bo̱ le̱e̱ mo̱ne̱ se̱‑ɔ, ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ kaapo̱ ane̱ e̱ye̱e̱.

3

1-3 Ne̱ ŋkee fe̱raa ane̱ a nyiŋŋi mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ, hare̱e̱ gbaa ane̱ maa lɛɛ taare̱ a ane̱ kye̱na, na ane̱ mo̱ŋ ŋu mo̱ne̱. Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, ne̱ ane̱ a waa ane̱ mfɛɛre̱ fe̱yɛ mo̱, Pɔɔl, na Silobaanus sii Atɛnis maŋ‑nɔ, na ane̱ suŋ Timotii mo̱ne̱ ase̱. Timotii gye̱ ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱, ne̱ ane̱ aa mò̱ pɛɛɛ e̱ waa Wuribware̱ a kusuŋ‑o ane̱ e̱ tɔwe̱ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o. To, mbe̱yɔmɔ ane̱ a suŋ mò̱ mo̱ne̱ ase̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ kya mo̱ne̱‑rɔ, na mo̱nꞌ taare̱ ye̱re̱ mo̱ne̱ ke̱bware̱suŋ‑o‑ro keŋkeŋ. Na ɔ be̱e̱ sa mo̱ne̱ wɔre̱, na mo̱nꞌ taare̱ de̱e̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi, na mo̱ne̱ ɔko̱ ma kaŋ kiŋŋi kamɛɛ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyi ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ i ŋu ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ. Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ a gye̱ Wuribware̱ ke̱pre̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kperi mò̱ se̱, na mo̱nꞌ gyi awo̱re̱fɔɔ ane̱ŋ. 4 A le̱e̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ ane̱ a ba mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, ane̱ mo̱ŋ ŋu amo̱‑ɔ gbaa, ne̱ ane̱ a kyɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ ba a mo̱nꞌ bo̱ ŋu ase̱ŋ le̱e̱ ase̱sɛ ase̱. Ne̱ mo̱ne̱ a ŋu fe̱yɛ amo̱ a waa kase̱ŋtiŋ mɔ. 5 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ se̱ ne̱ mo̱ a mo̱ŋ lɛɛ mo̱ i nu mo̱ne̱ se̱, ne̱ mo̱ i nyiŋŋi mo̱ne̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a suŋ Timotii fe̱yɛ ɔ bo̱ ke̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ Kristoo mo̱ne̱ i gyi keŋkeŋ bɛɛɛ. A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a fo̱ŋ se̱ fe̱yɛ nsaŋse̱ Ɔbɔnsam a kyɔ mo̱ne̱‑rɔ ke̱e̱, ne̱ mo̱ne̱ a yɔwe̱ ke̱bware̱suŋ‑o, ne̱ ane̱ ke̱kpo̱ne̱ de̱maŋte̱ ne̱ ane̱ a kpo̱ne̱ mo̱ne̱ se̱‑ɔ a twe̱e̱.

6 Amaa mbe̱yɔmɔ Timotii a le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱ baa ane̱ ase̱ŋ kɔne̱kɔne̱sɛ fe̱yɛ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o na mo̱ne̱ ke̱kpa‑ɔ saŋ a kyɔ. Ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ gywii ane̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ i nyiŋŋi ane̱, hare̱e̱ gbaa mo̱ne̱ e̱ kpa fe̱yɛ ane̱ aa mo̱ne̱ a be̱e̱ ŋu abɛɛ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ gbaa ane̱ e̱ kpa‑ɔ dɛɛ. 7 Amo̱se̱‑ɔ mfe̱e̱ a ase̱sɛ‑ɔ a tɔɔraa ane̱, na ba waa ane̱ awo̱re̱fɔɔ gbaa ooo, ane̱ a nu fe̱yɛ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ Kristoo mo̱ne̱ i gyi‑o a waa ane̱ wɔre̱ fɛɛ. 8 Ŋkee fe̱raa ane̱ a nu fe̱yɛ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ ye̱re̱ keŋkeŋ bo̱ sa ane̱ nyaŋpe̱‑ɔ se̱‑ɔ, sɛye̱ mo̱ŋ lɛɛ a tɔɔraa ane̱. Ane̱ e̱ da, ane̱ i di idi. 9 Amo̱se̱‑ɔ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a sa ne̱ ane̱ akatɔ a gyi nɛɛnɛɛ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ e̱ sa mò̱ aŋsɛ na kusuŋ bwe̱e̱tɔ. 10 Kanye na mpase̱ pɛɛɛ ane̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ ane̱ aa mo̱ne̱ a be̱e̱ ŋu abɛɛ, na ane̱ nya sa mo̱ne̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ saŋ ki tiri fe̱yɛ mo̱nꞌ nya, na mo̱nꞌ taare̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi lo̱we̱‑ɔ.

11 Ane̱ e̱ ko̱re̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ fɔŋfɔŋ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ lɔŋŋɔ e̱kpa‑rɔ, na ane̱ nya ba mo̱ne̱ ase̱ bo̱ ŋu mo̱ne̱. 12 Ane̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ sa a ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa abɛɛ na ase̱sɛ pɛɛɛ‑ɔ be̱e̱ tii si, na ke̱kpa‑ɔ waa ko̱kyɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ‑ɔ dɛɛ. 13 Ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu sa mo̱ne̱ wɔre̱, na ɔko̱ ma taare̱ nya mo̱ne̱ kuŋu si ke̱bɔye̱ ko̱ tɔwe̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ, saŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ na mò̱ ase̱sɛ i kiŋŋi a bo̱ ba‑ɔ.

4

Kakye̱na ne̱ ka pre̱ Wuribware̱‑ɔ ase̱ŋ

1 Mbe̱yɔmɔ ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ a suye kakye̱na timaa ne̱ ka pre̱ Wuribware̱‑ɔ le̱e̱ ane̱ ase̱. Mo̱ne̱ a nu ane̱ kanɔ. Amaa ane̱ de ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ane̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ waa amo̱ ne̱ a kyɔ amo̱‑ɔ. 2 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ taŋ atɔ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a sa ane̱, ne̱ ane̱ a kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ se̱. 3 Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ kpa ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ fwiiri, na mo̱ne̱ ma kaŋ waa kakye̱e̱kpa bɛɛɛ kanyare̱kpa. 4-5 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ anyare̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔke̱maa mɔ kra mò̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ akye̱e̱ ase̱, na mò̱ aa mò̱ ka dooo e̱ gye̱ ne̱ bo̱ di ke̱kye̱e̱ na ke̱nyare̱. Mo̱ne̱ ɔko̱ na ɔkye̱e̱ ma di, na ɔ kpa mò̱ yɔwe̱‑rɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ ba suŋ Wuribware̱‑ɔ e̱ waa‑ɔ. A tiri fe̱yɛ ɔko̱ ya waare̱e̱ ɔkye̱e̱, na ɔ kra mò̱ nɛɛnɛɛ ane̱ŋ ne̱ a pre̱ Wuribware̱ na se̱sɛ‑ɔ.

6 Amo̱se̱, fo̱ ke̱maa mɔ i de fo̱ ka, kra mò̱ nɛɛnɛɛ, fo̱ maa lɛɛ ya kpa fo̱ bɛɛko̱ mò̱ ka, na ɔ le̱e̱ mò̱ kuri kamɛɛ. Ane̱ a kyɔ tɔwe̱ ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ gywii mo̱ne̱, ne̱ ane̱ a yii mo̱ne̱ se̱, na a bo̱ le̱ŋle̱ŋ, fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ i gyiiri bamo̱ ne̱ ba waa ane̱ŋ a e̱bɔye̱‑ɔ ke̱se̱bɔ. 7 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱ŋ te̱e̱ ane̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ bo̱ waa kakye̱e̱kpa bɛɛɛ kanyare̱kpa. Amaa ɔɔ te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ane̱ bo̱ kii ase̱sɛ timaa ne̱ bo̱ mo̱ŋ de iyisi‑o. 8 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, n gye̱ se̱sɛ ne̱ ɔke̱maa ne̱ oo kine ase̱ŋ mɔ‑ɔ a kine, amaa Wuribware̱ ne̱ ɔɔ sa mo̱ne̱ ɔke̱maa mò̱ kufwiiŋe timaa‑o ne̱ oo kine.

9 Mbe̱yɔmɔ, mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ abɛɛ ke̱kpa ase̱ŋ‑ɔ fe̱raa, a mo̱ŋ tiri fe̱yɛ ane̱ be̱e̱ tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ fɔŋfɔŋ ya kaapo̱ mo̱ne̱ ke̱kpa ne̱ mo̱nꞌ bo̱ kpa abɛɛ‑ɔ. 10 Kase̱ŋtiŋ si fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ne̱ bo̱ bo̱ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ pɛɛɛ ase̱ŋ. Amaa ane̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ sa a ane̱ŋ a ke̱kpa‑ɔ be̱e̱ tii si. 11 Na mo̱nꞌ nya mfɛɛre̱ waa diŋŋ kye̱na kaye̱e̱yuri‑ro, na mo̱ne̱ ma taa mo̱ne̱ nnɔ waa ase̱sɛ ase̱ŋ‑nɔ, na mo̱nꞌ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ asuŋ si waa keŋkeŋ, na mo̱nꞌ kye̱na mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ se̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ a kyɔ kaapo̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ waa‑ɔ. 12 Mo̱ne̱ ya waa mfaanɛɛ, mo̱ne̱ maa lɛɛ nare̱ mo̱ne̱ ako̱so̱bɛɛ se̱ mo̱ne̱ e̱ kpa ateese na nkyu, na bamo̱ ne̱ bo̱ maa kɔɔre̱ Kristoo ba gyi‑o nya bu mo̱ne̱.

Ane̱ nyaŋpe̱ kikiŋŋi ba‑rɔ ase̱ŋ

13 Na mbe̱yɔmɔ, ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ ŋu ke̱tɔ ne̱, ase̱sɛ ya wu, ne̱ ke̱ e̱ waa bamo̱‑ɔ. Na mo̱ne̱ ma nya su bamo̱ nle fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ de te̱maa fe̱yɛ bamo̱ ya wu ba yɔ Wuribware̱ se̱‑ɔ i su‑o. 14 Ane̱ŋ ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Yeesuu a wu, ne̱ ɔɔ be̱e̱ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ i gyi fe̱yɛ bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Yeesuu gyi, ne̱ baa wu‑o, Wuribware̱ e̱ yaa bamo̱ mò̱ aa Yeesuu ase̱, na kake ŋko̱ bamo̱ mpe̱pe̱yɔ le̱e̱ so̱so̱ ba.

15 Ke̱tɔ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ a kaapo̱ ane̱‑ɔ dɛɛ ne̱ ane̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ mbe̱yɔmɔ. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ ne̱ ane̱ te ane̱ ke̱e̱ saŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ e̱ ba‑ɔ maa gye̱ bamo̱ ne̱ baa kyɔ wu‑o ŋkpɛɛ. 16 Amaa ane̱ nyaŋpe̱ e̱ faa keŋkeŋ ne̱e̱, na bo̱ nu Wuribware̱ kabɔɔ bre̱sɛ‑ɔ bo̱re̱, na Wuribware̱ kabe̱re̱ dabe̱‑ɔ su, na ane̱ nyaŋpe̱ fɔŋfɔŋ le̱e̱ so̱so̱ ba. Na bamo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi, ne̱ baa wu‑o gye̱ ŋkpɛɛ kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro. 17 Na Wuribware̱ kpɔwe̱ bamo̱ aa ane̱ ne̱ ane̱ saŋ ane̱ te saŋ amo̱‑ɔ bo̱ gyaŋŋe̱ awo̱re̱‑rɔ ya gyaŋŋaa ane̱ nyaŋpe̱. Na le̱e̱ saŋ amo̱‑ɔ, ane̱ ya kye̱na ane̱ nyaŋpe̱ ase̱ nsu pɛɛɛ. 18 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ ba ase̱ŋkpare̱gyi mɔ bo̱ waa abɛɛ wɔre̱.

5

Mo̱nꞌ waa siraa gywii saŋ ne̱ Yeesuu i kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ

1 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mbe̱yɔmɔ, a mo̱ŋ lɛɛ a tiri fe̱yɛ ane̱ a be̱e̱ kyo̱rɛɛ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ saŋ ne̱ amo̱‑ɔ ne̱ ane̱ a tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ e̱ waa‑ɔ. 2 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ a kake amo̱ ne̱ o de ɔ ba amo̱‑ɔ i fu ane̱‑rɔ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ oyu e̱ kwe̱e̱rɔ ɔ ba o ywii kanye‑o ne̱e̱. 3 Saŋ ne̱ ase̱sɛ pɛɛɛ mɔ e̱ fa fe̱yɛ kaye̱e̱yuri a ba kaye̱‑rɔ, ne̱ kufu mo̱ŋ lɛɛ ke̱ bo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ ase̱ŋ dabe̱ dabe̱ e̱ ba ɔke̱maa se̱. Ase̱ŋ amo̱ i puruwe bamo̱ fe̱yɛ kako̱we̱ a kra daŋpo̱kye̱e̱ puri‑ro, ne̱ o ŋu gya‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ bamo̱ ɔke̱maa maa nya mò̱ e̱ye̱e̱ pɛɛɛ, ɔko̱ maa le̱e̱. 4 Amaa ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ mo̱ŋ te kibugyii‑ro. Ane̱ŋ se̱‑ɔ kake ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ de ɔ ba‑ɔ maa puruwe mo̱ne̱ fe̱yɛ oyu‑o. 5 Mo̱ne̱ pɛɛɛ mɔ gye̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ‑ɔ ne̱e̱. Ane̱ Kristoo agyase̱po̱‑ɔ fe̱raa, ane̱ mo̱ŋ bo̱ kibugyii‑ro. 6 Amo̱se̱‑ɔ, ane̱ ma di idi fe̱yɛ bo̱ko̱‑ɔ. Ane̱ ma di idi, na ane̱ be̱e̱ ane̱ ma bwe̱e̱ bwe̱e̱tɔ. 7 A le̱e̱ fe̱yɛ kanye ne̱ bamo̱ ne̱ ba kpa idi‑o i di idi, ne̱ bamo̱ ne̱ ba bwe̱e̱‑ɔ mɔ mɔ e̱ bwe̱e̱. 8 Amo̱se̱‑ɔ ane̱ fe̱raa ane̱ a bo̱ ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ ma bwe̱e̱. Ane̱ sa a ke̱kpa na ko̱kɔɔre̱gyi ne̱ ane̱ de‑o kɔɔre̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ, na te̱maa ne̱ ane̱ de fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ ane̱‑ɔ kɔɔre̱ ane̱ mfɛɛre̱, na a kuŋ ane̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ soogyaa i buŋ mò̱ ke̱kyaŋse̱ kaare̱‑ɔ o kuŋ mò̱ ke̱kaŋ na ke̱kyaŋse̱ ke̱pa mɔ o kuŋ mò̱ kuŋu‑o. 9 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱ŋ lee ane̱ ne̱e̱ a o bu ane̱ ke̱pɔ, na o gyiiri ane̱ ke̱se̱bɔ. Amaa oo lee ane̱ ne̱e̱ a ɔ nya suŋ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo na ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ ane̱. 10 Yeesuu a wu sa ane̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, saŋ ne̱ ɔ be̱e̱ o kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ, ne̱ ane̱ ya wu bɛɛɛ ane̱ ke̱e̱ gbaa ooo, ane̱ e̱ yɔ a ane̱ ya kye̱na mò̱ ase̱. 11 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ de̱e̱ ba amo̱‑ɔ bo̱ waa abɛɛ wɔre̱, na mo̱nꞌ kya abɛɛ‑rɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ maa se̱ mo̱ne̱ e̱ waa mbe̱yɔmɔ‑ɔ.

Ase̱ŋ‑ɔ lalalo̱we̱ na kanɔka

12 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ase̱ŋ ne̱ a tii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ bu asɔre̱e̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ ba de̱e̱re̱ mo̱ne̱ se̱, na ba kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱nꞌ kye̱na kakye̱na timaa‑o‑ro. 13 Na bo̱ le̱e̱ kusuŋ ne̱ ba waa ba sa mo̱ne̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ bu bamo̱ nɛɛnɛɛ fe̱yɛ bo̱ gye̱ mo̱ne̱ abre̱sɛ, na mo̱nꞌ kpa bamo̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ. Na mo̱ne̱ wo̱re̱ wo̱re̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a kaye̱e̱yuri ba mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ.

14 Ŋkee ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ neŋ bamo̱ ne̱ wo̱rɔgya de bamo̱ Wuribware̱ kusuŋ‑no‑o e̱te̱bɔ. Na mo̱nꞌ de̱e̱ waa bamo̱ ne̱ bamo̱ mfɛɛre̱ mo̱ŋ da, ne̱ iduŋ e̱ te̱ŋŋe̱ bamo̱‑ɔ wɔre̱, na mo̱nꞌ kya bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ‑ɔ‑rɔ, na mo̱nꞌ waa kanyite sa ɔke̱maa. 15 Ɔko̱ ya waa mò̱ bɛɛko̱ bɔye̱, mo̱ne̱ ma sa a mò̱ bɛɛko̱‑ɔ mɔ waa bɔye̱ bo̱ teere. Amaa mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱ waa abɛɛ na ase̱sɛ pɛɛɛ ke̱dame̱naŋsɛ saŋ ke̱maa.

16 Mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi saŋ ke̱maa. 17 Mo̱nꞌ de̱e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ kake ke̱maa. 18 Na ase̱ŋ ke̱maa mɔ ya to̱ mo̱ne̱ ne̱ amo̱ e̱ gye̱ abɔye̱ bɛɛɛ akpe̱yaa ooo, mo̱nꞌ sa Wuribware̱ aŋsɛ fe̱yɛ amo̱ a ba ane̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ Yeesuu si bo̱ kaapo̱ ane̱‑ɔ, ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ ane̱ waa.

19 Mo̱ne̱ ma tii kpa ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ bo̱rɔ mo̱ne̱ se̱ a ɔ ba mo̱ne̱ bo̱ waa asuŋ‑o. 20-22 Ɔke̱maa ne̱ mò̱ ya bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ ko̱ gywii mo̱ne̱, ne̱ ɔ yɛ aa le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱, mo̱ne̱ ma kine, na mo̱nꞌ gya mò̱ ase̱ŋ‑ɔ bo̱ twe̱e̱. Amaa mo̱nꞌ de̱e̱re̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ nɛɛnɛɛ, na mo̱nꞌ ke̱e̱ fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ ne̱ aa le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ bɛɛɛ. Na mo̱nꞌ taa atimaa‑o, amaa mo̱nꞌ kine e̱bɔye̱ ke̱maa.

23 Ane̱ e̱ ko̱re̱ kaye̱e̱yuri sapo̱‑ɔ Wuribware̱ ane̱ e̱ sa mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔ kpɛɛ mo̱ne̱ pɛɛɛ iyisi. Na ɔ sa a mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ fwiiri lee mo̱ne̱ e̱kra na ŋyo̱wɔre̱ le̱e̱ bɔye̱ ke̱maa‑rɔ bo̱ fo̱ kake nsi ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu be̱e̱ o kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ. 24 Wuribware̱ e̱ waa ane̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ fɔŋfɔŋ ya te̱e̱ mo̱ne̱, o de kase̱ŋtiŋ, ɔ maa laŋŋe̱ mò̱ kanɔ daa.

25 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ gbaa mo̱nꞌ de̱e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa ane̱. 26 Mo̱nꞌ ka asɔre̱e̱‑rɔ awuye‑o pɛɛɛ kanɔ dame̱naŋsɛ. 27 Ane̱ nyaŋpe̱ ke̱nyare̱‑rɔ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kare̱ wo̱re̱ mɔ gywii asɔre̱e̱ awuye‑o pɛɛɛ. 28 Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo yure mo̱ne̱.

2 Tisalonikaa awuye

1

2

3

2 Tisalonikaa awuye

Wo̱re̱ nyɔse̱po̱ ne̱ Pɔɔl a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Tisalonikaa maŋ‑nɔ Kristoo awuye‑o

1

1-2 Mo̱, Pɔɔl, na Silobaanus na Timotii e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ ane̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ bo̱ Tisalonikaa maŋ‑nɔ, ne̱ mo̱ne̱ gye̱ asɔre̱e̱ awuye, ne̱ mo̱ne̱ gye̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ase̱sɛ‑ɔ. Ane̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ane̱ e̱ sa mo̱ne̱ fe̱yɛ ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo sa mo̱ne̱ ŋyure na kaye̱e̱yuri.

Yeesuu Kristoo ke̱ba nyɔse̱po̱‑ɔ ase̱ŋ

3 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ se̱‑ɔ, a tiri fe̱yɛ ane̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ saŋ ke̱maa. A bware fe̱yɛ ane̱ a waa ane̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ Kristoo gyi‑o na ke̱kpa ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa abɛɛ‑ɔ i tii si saŋ ke̱maa. 4 Ne̱ mo̱ne̱ Yeesuu ko̱kɔɔre̱gyi na abɛɛ ke̱kpa mɔ se̱, ne̱ ane̱ fe̱raa ane̱ e̱ kaapo̱ ane̱ e̱ye̱e̱ asɔre̱e̱ ke̱maa‑rɔ. Na ane̱ e̱ tɔwe̱ ane̱ i gywii bamo̱ fe̱yɛ awo̱re̱fɔɔ suyo ne̱ mo̱ne̱ i gyi na ase̱ŋ de̱maŋte̱ ne̱ mo̱ne̱ i ŋu bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gya Kristoo a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ gbaa ooo, mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ de ŋkpo̱nɔ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ Kristoo mo̱ne̱ i gyi keŋkeŋ.

5 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ e̱ kaapo̱‑rɔ nɛɛnɛɛ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ i gyi ase̱sɛ ase̱ŋ‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ. Na bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, o ŋu fe̱yɛ mo̱ne̱ a fo̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ tii Wuribware̱ kuwure ne̱ mo̱ne̱ a kperi ke̱mo̱ se̱ mo̱ne̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ‑ɔ se̱. 6 Amo̱ a gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o si‑o, ɔ sa a bamo̱ ne̱ ba waa mo̱ne̱ awo̱re̱fɔɔ‑ɔ ŋu ase̱ŋ. 7 Na ɔ sa a e̱ye̱e̱ twɛɛ mo̱ne̱ aa ane̱ pɛɛɛ, saŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu na mò̱ mbɔɔ e̱ le̱e̱ so̱so̱ a bo̱ bo̱ ba swe̱e̱re̱‑ɔ. Mbɔɔ amo̱ de Wuribware̱ a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ, na agyabreŋ a muruwaa bamo̱ aa Yeesuu. 8 Na Yeesuu ba do̱ŋdaa bo̱ kɔ bamo̱ ne̱ ba kine Wuribware̱‑ɔ na bamo̱ ne̱ bo̱ maa gya ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o si‑o. 9 Ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ waa a ɔ bo̱ gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ gya bamo̱ a ɔ le̱e̱ mò̱ ase̱ ne̱e̱ pɛɛɛ, na ɔ be̱e̱ gya bamo̱ le̱e̱ mò̱ ke̱laŋŋe̱rɔ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ mò̱ ke̱dabe̱‑ɔ ase̱, na ɔ me̱raa bamo̱ kikpuri si nsu pɛɛɛ. 10 Kake dabe̱ ne̱ Yeesuu e̱ ba, na ɔ bo̱ nya ke̱dabe̱ na wuraa na nkyo̱rɔ le̱e̱ ase̱sɛ ne̱ ba kɔɔre̱ mò̱ ba gyi‑o ase̱‑ɔ ne̱ atɔ mɔ pɛɛɛ e̱ ba ane̱ŋ. Mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ tii bamo̱ ne̱ ba sa Yeesuu ke̱dabe̱ na wuraa na nkyo̱rɔ kake amo̱‑ɔ se̱. A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gbaa mo̱ne̱ a kɔɔre̱ ase̱ŋ timaa ne̱ ane̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ gyi.

11 Amo̱se̱ ne̱ saŋ ke̱maa ane̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ ane̱ e̱ sa mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔ sa a mo̱nꞌ gya e̱kpa timaa si, e̱mo̱ ne̱ i bware bo̱ sa kakye̱na timaa ne̱ ɔɔ te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ bo̱ kye̱na‑ɔ. Ne̱ ane̱ be̱e̱ ane̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ saŋ ke̱maa ane̱ e̱ sa mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔ ba mò̱ e̱le̱ŋ‑ɔ bo̱ sa a itimaa na kusuŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa ko̱waa‑ɔ baare dame̱naŋsɛ sa mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ Kristoo ko̱kɔɔre̱gyi e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ sa ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa ane̱ŋ a kusuŋ timaa‑o. 12 Bo̱ le̱e̱ amo̱ se̱ ne̱ ane̱ e̱ ko̱re̱ amo̱‑ɔ, na mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ nya sa a bo̱ kyo̱rɔ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu, na mò̱‑ɔ mò̱ sa a bo̱ kyo̱rɔ mo̱ne̱ ane̱ŋ dɛɛ. Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ŋyure e̱ gye̱ ne̱ n sa a amo̱‑ɔ pɛɛɛ ba ane̱ŋ.

2

Ɔbo̱ro̱kɔɔne̱po̱‑ɔ ke̱ba ase̱ŋ

1-2 To, mo̱ e̱ kpa a n tɔwe̱ ase̱ŋ bo̱ le̱e̱ saŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo e̱ ba, na ane̱ Kristoo awuye gyaŋŋe̱ gyaŋŋaa mò̱‑ɔ. Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ane̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ma yɔwe̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ sa ɔko̱, na ɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ kake ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ de ɔ ba‑ɔ a kyɔ fo̱, na a sa a mo̱ne̱ mfɛɛre̱ waa biribiri, bɛɛɛ ayo̱ŋŋe̱yo̱ŋŋe̱ de̱e̱ mo̱ne̱. Mo̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ ɔko̱ a ko̱so̱ tɔwe̱ atɔ ne̱ ɔ yɛ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ mò̱ fe̱yɛ Yeesuu a kyɔ kiŋŋi ba‑ɔ ase̱ŋ gywii mo̱ne̱. Bɛɛɛ ɔko̱ mɔ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ane̱ fɔŋfɔŋ a da mò̱ ke̱se̱bɔ fe̱yɛ Yeesuu a kyɔ ba. Bɛɛɛ ɔko̱ mɔ yɛ ane̱ fɔŋfɔŋ a kyo̱rɛɛ waa ane̱ e̱wo̱re̱‑ɔ ɔko̱ ne̱ ane̱ a bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ‑rɔ ane̱ŋ. Ba ba aye̱ba ne̱e̱. 3 Mo̱ne̱ ma sa a ɔko̱ pe̱nna mo̱ne̱ kpa ke̱maa se̱. A le̱e̱ fe̱yɛ pwɛɛ na ane̱ nyaŋpe̱ dɛɛ ba‑ɔ, ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱ yɔwe̱ ke̱bware̱suŋ, na bo̱ ye̱re̱ bo̱ kye Wuribware̱, na ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ ɔbo̱ro̱kɔɔne̱po̱‑ɔ le̱e̱ ifuri. Ɔbo̱ro̱kɔɔne̱po̱ amo̱, a waa dɛɛ o lwee awo̱re̱fɔɔ de̱e̱kpa‑rɔ. 4 Mò̱ dɛɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ mò̱ fe̱raa ye̱re̱ bo̱ kye ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ase̱sɛ i suŋ‑o, hare̱e̱ Wuribware̱ bɛɛɛ kisi, na ɔ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ ɔ kyɔ ɔ kyo̱ŋ ke̱tɔ ke̱maa. Na ɔ kye̱na Wuribware̱ suŋkpa fɔŋfɔŋ te̱e̱ mò̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱.

5 Mo̱ne̱ a taŋ se̱ fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ pɛɛɛ gywii mo̱ne̱ saŋ ne̱ m bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ ɔɔɔ? 6-7 Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ nyi ke̱tɔ ne̱ ki i kuŋ ɔbo̱ro̱kɔɔne̱po̱‑ɔ ke̱ba mbe̱yɔmɔ‑ɔ. Mò̱ saŋ ya fo̱, ne̱ ɔ ba. Hare̱e̱ mbe̱yɔmɔ gbaa e̱bɔye̱ bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ, amaa e̱ ya kwe̱e̱rɔ. Amaa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ waa‑ɔ maa waa, amɔ saŋ ne̱ baa lee ɔko̱ ne̱ mbe̱yɔmɔ o kuŋ ɔbo̱ro̱kɔɔne̱po̱ amo̱ ke̱ba‑ɔ le̱e̱‑rɔ pwɛɛ. 8 Saŋ ne̱ ɔko̱ ne̱ o kuŋ mò̱‑ɔ a le̱e̱‑ɔ, ne̱ ɔbo̱ro̱kɔɔne̱po̱ amo̱ e̱ le̱e̱ ifuri. Amaa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu e̱ gye̱ ne̱ mò̱ ya ba, ne̱ saŋ amo̱ ɔ ba mò̱ kanɔ‑rɔ afwii na mò̱ ko̱to̱re̱se̱‑ɔ na ɔ bo̱ mɔɔ ɔbo̱ro̱kɔɔne̱po̱‑ɔ. 9 Pwɛɛ na Yeesuu dɛɛ ba‑ɔ, ɔbo̱ro̱kɔɔne̱po̱‑ɔ e̱ ba Ɔbɔnsam e̱le̱ŋ na ɔ bo̱ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ ne̱ a pe̱nna ase̱sɛ‑ɔ. 10 Na ɔ bo̱rɔ e̱kpa bɔye̱ ke̱maa mɔ ne̱ ɔ nya‑ɔ se̱ bo̱ pe̱nna bamo̱ ne̱ bo̱ maa nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Bo̱ maa nya ŋkpa na kukyure amo̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa kine kase̱ŋtiŋ‑o ke̱kpa‑ɔ se̱. N gye̱ ane̱ŋ se̱, weetee Wuribware̱ a mo̱rɔwe̱ bamo̱. 11 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ ba nu, na ba kɔɔre̱ aye̱ba ase̱ŋ ba gyi. 12 Amo̱ lalalo̱we̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i bu bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ kase̱ŋtiŋ‑o gyi, ne̱ e̱bɔye̱ ko̱waa bo̱ bamo̱ kɔne̱‑ɔ ke̱pɔ.

Mo̱ne̱ e̱ gye̱ ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ fɔŋfɔŋ a lee‑o

13 Amaa mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ se̱‑ɔ, a tiri fe̱yɛ ane̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ, ne̱ oo lee mo̱ne̱ hare̱e̱ saŋ ne̱ ɔɔ twe̱e̱ kaye̱‑ɔ fe̱yɛ mo̱nꞌ kɔɔre̱ kase̱ŋtiŋ‑o gyi, na Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o nya sa mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔfwiiri. Mfaanɛɛ ne̱ ɔ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱. 14 Saŋ ne̱ ane̱ a bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si gywii mo̱ne̱‑ɔ, Wuribware̱ a te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ nya ŋyure ne̱ ɔɔ kyɔ lee mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ nya‑ɔ, na mo̱nꞌ be̱e̱ nya ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ke̱dabe̱‑ɔ ko̱ko̱. 15 Amo̱se̱‑ɔ ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ kra kase̱ŋtiŋ ne̱ ane̱ a bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ‑rɔ keŋkeŋ. Abware̱se̱ŋ ne̱ ane̱ a ba kanɔ bo̱ tɔwe̱ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ, na amo̱ ne̱ ane̱ a kyo̱rɛɛ amo̱ e̱wo̱re̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ ne̱ n de. 16-17 Na ŋkee ane̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo na ane̱ se̱ Wuribware̱ sa mo̱ne̱ wɔre̱ na ke̱yaale̱ŋ, na mo̱nꞌ nya de̱e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o, na mo̱nꞌ de̱e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ a bware‑o saŋ ke̱maa. A le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ya kpa ane̱ ase̱ŋ, ne̱ baa sa ane̱ ŋkpo̱nɔ na te̱maa ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

3

Ane̱ŋ ne̱ mo̱nꞌ ko̱re̱ Wuribware̱ sa ane̱‑ɔ

1 Ŋkee ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ ko̱re̱ Wuribware̱ sa ane̱ fe̱yɛ ane̱ nya e̱ye̱e̱ nɛɛnɛɛ yɔ to̱ŋ ke̱maa me̱naŋ me̱naŋ ya tɔwe̱ ane̱ nyaŋpe̱ kuŋu si ase̱ŋ, na a nya saŋŋe̱‑rɔ ya fo̱ to̱ŋ ke̱maa, na bamo̱ ne̱ ba nu amo̱‑ɔ kɔɔre̱ kra‑rɔ gya amo̱ se̱ fe̱yɛ mo̱ne̱‑ɔ. 2 Mo̱nꞌ be̱e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ o lee ane̱ le̱e̱ ase̱sɛ bɔye̱ na abo̱ro̱kɔɔne̱po̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ n gye̱ ɔke̱maa ne̱ o nu ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kɔɔre̱ a o gyi.

3 Amaa mo̱ne̱ fe̱raa, ane̱ nyaŋpe̱ a gye̱ kase̱ŋtiŋ gyipo̱‑ɔ se̱‑ɔ, ɔ sa mo̱ne̱ ke̱yaale̱ŋ, na o kuŋ mo̱ne̱ lee mo̱ne̱ le̱e̱ Ɔbɔnsam ke̱sare̱e̱‑rɔ. 4 Ane̱ fe̱raa, ane̱ nyaŋpe̱ a sa ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ane̱ a bo̱ sa mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ waa‑ɔ, na mo̱ne̱ e̱ kya se̱ a mo̱nꞌ waa ane̱ŋ mɔ bo̱ yɔ.

5 Ŋkee ane̱ e̱ ko̱re̱ ane̱ nyaŋpe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ kaapo̱ mo̱ne̱, na mo̱nꞌ ŋu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ Kristoo a gyi kanyite awo̱re̱fɔɔ‑rɔ‑ɔ.

Mo̱ne̱ ma waa wo̱rɔgya

6 Mbe̱yɔmɔ, ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ane̱ i yii mo̱ne̱ se̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ke̱nyare̱‑rɔ fe̱yɛ mo̱ne̱ ya ŋu mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ Kristoonyi ko̱ ne̱ o de wo̱rɔgya, ne̱ ɔ mo̱ŋ gya e̱kpa ne̱ ane̱ a kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ se̱, mo̱ne̱ aa mò̱ ma nare̱. 7 Mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ mo̱nꞌ kase̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ a ba mo̱ne̱ ase̱ bo̱ kye̱na‑ɔ‑rɔ. Ane̱ mo̱ŋ waa wo̱rɔgya. 8 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ ane̱ mo̱ŋ kyaare̱ mo̱ne̱ kɔɔre̱ ateese gyi, ane̱ a sɔɔ gyi ne̱e̱. Amaa ane̱ a suŋ ane̱ fɔŋfɔŋ kusuŋ mpase̱ na kanye ne̱e̱, kpa atanne̱ bo̱ be̱ra ane̱ e̱ye̱e̱, na ane̱ ma nya taa tɔɔraa bo̱ dɔŋŋɔ mo̱ne̱ se̱. 9 A mo̱ŋ gye̱ fe̱yɛ ane̱ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ ane̱ kɔɔre̱ ateese le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱. Amaa ane̱ a waa ane̱ŋ ne̱e̱ na mo̱nꞌ nya gya ane̱ e̱kpa‑ɔ se̱. 10 A le̱e̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ ane̱ bo̱ mo̱ne̱ ase̱‑ɔ, ane̱ a da ke̱kpare̱ ko̱ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa ne̱ ɔ maa kpa kusuŋ‑o, bo̱ ma sa mò̱ ateese a o gyi.”

11 Amaa mbe̱yɔmɔ ane̱ a nu fe̱yɛ bo̱ko̱ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ, ne̱ bo̱ de wo̱rɔgya. Bo̱ maa waa asuŋ ke̱maa, amɔ ase̱sɛ ase̱ŋ‑nɔ ke̱nare̱ lweero dooo. 12 Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ, ane̱ de ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ke̱nyare̱ ane̱ e̱ ko̱re̱ bamo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ kyurowi bamo̱ anare̱gyi‑o, na bo̱ waa diŋŋ, na bo̱ suŋ kusuŋ kpa ko̱tɔko̱ bo̱ ke̱e̱ bamo̱ e̱ye̱e̱.

13 Amaa mo̱ne̱, ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana‑ɔ fe̱raa, mo̱ne̱ ma tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a kpo̱ne̱ na itimaa bɛɛɛ ke̱dame̱naŋsɛ ko̱waa se̱. 14 A taare̱ a a waa fe̱yɛ ɔko̱ bo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ mò̱ fe̱raa maa gya ase̱ŋ ne̱ ane̱ a kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ‑rɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ se̱. Amo̱ e̱ gye̱ ane̱ŋ fe̱raa, amɔ mo̱nꞌ sa ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ se̱, na mo̱ne̱ aa mò̱ ma lɛɛ kpaa sɛye̱, na ipeere nya nya mò̱. 15 Amaa mo̱ne̱ ma kaŋ taa se̱sɛ‑ɔ bo̱ kii mo̱ne̱ do̱ŋ. Mo̱nꞌ ka mò̱ ase̱ŋ kpe̱yaa fe̱yɛ mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ‑ɔ.

Ase̱ŋ lalalo̱we̱ ne̱ ane̱ de ane̱ e̱ kra mo̱ne̱‑ɔ

16 Ane̱ e̱ tɔwe̱ a ane̱ bo̱ gye̱ kɛɛ fe̱yɛ ane̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ ane̱ e̱ sa mo̱ne̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu fɔŋfɔŋ ne̱ ɔ gye̱ kaye̱e̱yuri sapo̱‑ɔ sa mo̱ne̱ kaye̱e̱yuri saŋ ke̱maa na ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ. Ane̱ nyaŋpe̱ gya mo̱ne̱ pɛɛɛ kamɛɛ. 17 Amaa mbe̱yɔmɔ mo̱, Pɔɔl, fɔŋfɔŋ de mo̱ ke̱sare̱e̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ lalalo̱we̱ a ase̱ŋ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ ka mo̱ne̱ pɛɛɛ mɔ kanɔ. Mfaanɛɛ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ e̱ gye̱ mo̱ e̱wo̱re̱ pɛɛɛ kɛɛ. Na a kaapo̱ fe̱yɛ wo̱re̱‑ɔ a le̱e̱ mo̱ ase̱ ne̱e̱.

18 Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo yure mo̱ne̱ pɛɛɛ.

1 Timotii

1

2

3

4

5

6

1 Timotii

Wo̱re̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ ne̱ Pɔɔl a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Timotii‑o

1

1-2 Mo̱, Pɔɔl, ne̱ ane̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ Wuribware̱ na Kristoo Yeesuu ne̱ ɔ gye̱ ane̱ te̱maa, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ŋ kii Kristoo Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱, Timotii. Mo̱ a taa fo̱ bo̱ kii mo̱ gyi ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ ya kya fo̱‑rɔ, ne̱ fo̱ a kɔɔre̱ Kristoo gyi. Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mo̱ e̱ sa fo̱ fe̱yɛ ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo Yeesuu i yure fo̱, na bo̱ mo̱rɔwe̱ fo̱, na bo̱ sa fo̱ kaye̱e̱yuri.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl i yii Timotii si fe̱yɛ ɔ sa aye̱ba akaapo̱po̱ se̱‑ɔ

3 Mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱, mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ kye̱na Ifisus maŋ‑nɔ mfe̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ a kyɔ tɔwe̱ gywii fo̱ saŋ ne̱ mo̱ a yɔ Makedoniya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. Ke̱tɔ se̱ ne̱ ŋ yɛ fo̱ kye̱na mfe̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ase̱sɛ ko̱ bo̱ mfe̱ŋ a asɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ ne̱ bo̱ gye̱ aye̱ba akaapo̱po̱, na fo̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ a bo̱ yɔwe̱ ane̱ŋ a atɔ ke̱kaapo̱‑ɔ. 4 Na fo̱ be̱e̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ a bo̱ yɔwe̱ itee kunu na bamo̱ ke̱nana‑rɔ ade̱daase̱ŋ so̱swe̱e̱ so̱swe̱e̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ amo̱ e̱ gye̱ ne̱ a ba ase̱sɛ ikii kigyiiri, ne̱ a be̱e̱ a maa kya ɔko̱‑rɔ a o ŋu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ mò̱ ase̱sɛ kye̱na, na bo̱ ŋu mò̱ kusuŋ waa‑ɔ. Amɔ Wuribware̱ ko̱kɔɔre̱gyi wo̱re̱ kpeŋ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ taare̱ a ke̱ sa a ane̱ gyii e̱waa mò̱ ke̱pre̱. 5 Ane̱ŋ ne̱ ke̱kpa e̱ waa a ke̱ ba bamo̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ se̱, ne̱ ŋ yɛ fo̱ sa kanɔ a bo̱ yɔwe̱ ane̱ŋ a atɔ‑ɔ. Na bo̱ nya mfɛɛre̱ timaa abɛɛ se̱, na bo̱ lee mme‑ro kpa abɛɛ, na bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi nya waa ko̱kyɔ. 6 Amo̱‑ɔ ke̱kaapo̱ ne̱ bo̱ko̱ a fo̱ kpa, lee laakare̱ le̱e̱ amo̱ ba gyiiri ikii ne̱ e̱ mo̱ŋ de to̱nɔ ko̱‑ɔ‑rɔ. 7 Ba kpa a bo̱ kii Wuribware̱ mbraa akaapo̱po̱, amaa bamo̱ fɔŋfɔŋ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ ne̱ ba pee atɔ ba tɔwe̱‑ɔ, bo̱ maa nu amo̱ ase̱ŋkpare̱gyi kaase̱.

8 Mbe̱yɔmɔ ane̱ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ bware sa ane̱, amɔ se̱sɛ ne̱ ɔ kaapo̱ mmo̱‑ɔ mo̱ŋ kaapo̱ kaase̱ kyɛɛkyɛɛ fe̱raa. 9 Ane̱ be̱e̱ ane̱ nyi fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱ŋ ba mò̱ mbraa bo̱ sa ne̱e̱ fe̱yɛ n kye ase̱sɛ timaa, amaa ɔ yɛ n kye bamo̱ ne̱ baa kye mò̱ mbraa‑ɔ ne̱e̱, na bamo̱ ne̱ bo̱ maa bu mò̱‑ɔ, na bamo̱ ne̱ ba sa se̱ŋsa ba kye mò̱‑ɔ, na bamo̱ ne̱ ba waa e̱bɔye̱ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱‑ɔ, na bamo̱ ne̱ ba kine fe̱yɛ ba suŋ mò̱‑ɔ, na bamo̱ ne̱ ba kyii mò̱ ke̱nyare̱ kwaakwaa‑ɔ, na bamo̱ ne̱ ba mɔɔ bamo̱ se̱‑ana na bamo̱ nyi‑ana na ase̱sɛ ne̱ bo̱ tii si‑o, 10 na bamo̱ ne̱ bo̱ de kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa‑ɔ, na ɔnyare̱ na ɔnyare̱ ne̱ ba kpa abɛɛ ba di fe̱yɛ ke̱kye̱e̱ na ke̱nyare̱‑ɔ, na bamo̱ ne̱ ba kra bamo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ba kii anya‑ɔ, na bamo̱ ne̱ ba ba aye̱ba‑ɔ, na bamo̱ ne̱ ba ba aye̱ba iwurekpa‑ɔ, na bamo̱ ne̱ ba waa atɔ ke̱maa ne̱ a kye kase̱ŋtiŋ ke̱kaapo̱‑ɔ. 11 Ane̱ŋ ne̱ mbraa‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ na ane̱ŋ ne̱ ase̱ŋ timaa dabe̱ ne̱ Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ ŋyure pɛɛɛ kuŋu‑o a taa bo̱ sa mo̱‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ gye̱ ko̱ko̱ŋko̱ ne̱e̱.

Ane̱ŋ ne̱ Pɔɔl a sa Wuribware̱ aŋsɛ bo̱ le̱e̱ e̱wɛɛ ne̱ oo ŋu mò̱‑ɔ se̱‑ɔ

12 Mo̱ e̱ sa ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo Yeesuu aŋsɛ fe̱yɛ mò̱ a sa mo̱ ke̱yaale̱ŋ, ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ mo̱ gyi, lee mo̱ fe̱yɛ n suŋ sa mò̱. 13 Nsaŋ‑ɔ, mo̱ a dɛɛ sa se̱ŋsa bo̱ kye Kristoo, ne̱ mo̱ a saare̱ mò̱, ne̱ mo̱ a waa ase̱sɛ ne̱ bo̱ gya mò̱ e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ awo̱re̱fɔɔ, ne̱ mo̱ a waa akatɔle̱ŋ. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa Kristoo a ŋu mo̱ e̱wɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ nsaŋ amo̱, ma kɔɔre̱ mò̱ mo̱ i gyi, amo̱se̱‑ɔ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ e̱ waa e̱bɔye̱ ne̱e̱. 14 Kase̱ŋtiŋ, ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo Yeesuu a ŋu mo̱ e̱wɛɛ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ sa ne̱ mo̱ a kɔɔre̱ mò̱ gyi, ne̱ mo̱ a kpa mò̱ ase̱ŋ. 15 Ase̱ŋ ko̱ bo̱‑rɔ, ne̱ a gye̱ kase̱ŋtiŋ, ne̱ a bware fe̱yɛ ase̱sɛ pɛɛɛ kɔɔre̱ amo̱ gyi lo̱we̱, amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo Yeesuu a ba kaye̱ mɔ‑rɔ a ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ e̱bɔye̱ awaapo̱ ne̱e̱. Mo̱‑ɔ n dɛɛ n gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ ne̱e̱. 16 Amaa ke̱tɔ se̱ ne̱ Yeesuu Kristoo a ŋu mo̱ e̱wɛɛ, ne̱ ɔɔ mo̱rɔwe̱ mo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ kpa a ɔ bo̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ o nyite e̱bɔye̱ awaapo̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ ne̱e̱. Na ɔ nya sa a bamo̱ ne̱ kamɛɛ‑rɔ ba ba a bo̱ bo̱ kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 17 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ane̱ bo̱nyaa Wuribware̱, na ane̱ kyo̱rɔ mò̱, na a mo̱ŋ de kɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ kuwure‑o mo̱ŋ de kɛɛ, ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ gbaa maa be̱re̱ na o wu, amaa ane̱ mo̱ŋ ke̱e̱ mò̱ fe̱raa, mò̱‑ɔ mò̱ wo̱re̱ kpeŋ e̱ gye̱ Wuribware̱. Amɛye̱.

18-19 Mbe̱yɔmɔ mo̱ gyi Timotii, n de mbraa ko̱ ne̱ mo̱ e̱ kpa a m bo̱ sa fo̱, na fo̱ taare̱ lɔŋŋɔ ke̱tɔ ke̱maa asɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ. Nyiŋŋi si fe̱yɛ saŋ‑ɔ Wuribware̱ akyaamɛɛ ko̱ a tɔwe̱ fo̱ kuŋu si ase̱ŋ fe̱yɛ fo̱ e̱ de̱ŋ fo̱ i kii Kristoo soogyaanyi, na fo̱ kɔ sa mò̱. Amo̱se̱‑ɔ, ane̱ŋ ne̱ baa tɔwe̱ fe̱yɛ fo̱ waa‑ɔ se̱, ba fo̱ Kristoo ko̱kɔɔre̱gyi na kakpo̱nɔfwiiri bo̱ kɔ Ɔbɔnsam ke̱naa keŋkeŋ. Fo̱ ma kaŋ waa fe̱yɛ ase̱sɛ ko̱ ne̱ baa sa ne̱ mfɛɛre̱ bɔye̱ a bo̱rɔ bamo̱ aŋu‑ro‑o, ne̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱, bamo̱ ke̱bware̱suŋ‑no ko̱kɔɔre̱gyi a fo̱ bamo̱ se̱‑ɔ. 20 Anyare̱ anyɔ ne̱ bo̱ du ane̱ŋ‑ɔ, e̱ gye̱ Himiniyus na Alɛsanda ne̱ mo̱ a gya le̱e̱ mfe̱ŋ a asɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ, na a nya kaapo̱ bamo̱ kanyiase̱ŋ, na bo̱ ma lɛɛ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ bo̱ kye Wuribware̱.

2

Ane̱ŋ ne̱ asɔre̱e̱ agyi suŋ Wuribware̱‑ɔ

1 To, ke̱tɔ ne̱ ke̱ gye̱ ŋkpɛɛ ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ fe̱yɛ fo̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, saŋ ne̱ asɔre̱e̱ agyi e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, na fo̱ sa a bo̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ, na bo̱ ko̱re̱ sa ase̱sɛ pɛɛɛ. 2 Bo̱ ko̱re̱ Wuribware̱ sa bamo̱ ne̱ bo̱ de mo̱ne̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ, awure na maŋ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ, na ane̱ nya kaye̱e̱yuri a ane̱ bo̱ suŋ Wuribware̱, na ane̱ bu Wuribware̱ kpa ke̱maa se̱. 3-4 Amo̱ e̱ gye̱ ne̱ a bware, ne̱ a gyi ane̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ Wuribware̱ akatɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ kpa fe̱yɛ ɔ mo̱rɔwe̱ ɔke̱maa, na ɔ sa a bo̱ gyii mò̱ kase̱ŋtiŋ‑o. 5 Kase̱ŋtiŋ mɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ gye̱ ɔko̱ŋko̱ kpeŋ ne̱e̱, ne̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ ɔye̱re̱po̱ mɔ gye̱ ɔko̱ŋko̱, ne̱ ɔ bo̱ Wuribware̱ na dimaadi mbo̱ŋtɔ‑rɔ. Kristoo Yeesuu wo̱re̱ e̱ gye̱ ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ. 6 Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ ba mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kii alɔŋŋɔtɔ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱, na ɔ nya kɔɔre̱ ase̱sɛ pɛɛɛ le̱e̱ Ɔbɔnsam ke̱sare̱e̱‑rɔ. Kristoo ke̱ba kaye̱ mɔ‑rɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ saŋ a fo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ kpa a ɔ mo̱rɔwe̱ ase̱sɛ pɛɛɛ. 7 Ane̱ŋ se̱ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a lee mo̱ suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ m bo̱ waa mò̱ kabɔɔ na mò̱ ayaa‑rɔ ɔye̱re̱po̱, na m bo̱ kii ase̱sɛ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye‑o ɔkaapo̱po̱, na n tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii bamo̱ a bo̱ kɔɔre̱ gyi, na bo̱ gyii kase̱ŋtiŋ‑o. Ma ba aye̱ba ne̱e̱. Kase̱ŋtiŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱!

8 M be̱e̱ mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ, to̱ŋ ke̱maa ne̱ anyare̱ e̱ yase̱ asare̱e̱ ba ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, bo̱ ko̱re̱ na bamo̱ kuŋu si mo̱ŋ de bɔye̱ ko̱, na kaduŋfwii na ikii mo̱ŋ bo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱‑rɔ na ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ. 9 Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ akye̱e̱ ma buŋ atɔ ne̱ a sa a ase̱sɛ de̱e̱re̱ bamo̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, bɛɛɛ a kaapo̱ fe̱yɛ ba kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ. Amaa bo̱ baa bamo̱ e̱ye̱e̱ kaase̱, na bo̱ gyii ane̱ŋ ne̱ a bware fe̱yɛ bo̱ buŋ bamo̱ atɔ‑ɔ. Bo̱ ma ŋure bamo̱ ipwii aŋuregyi atimaa atimaa ba ate̱tɔmo̱ŋta dame̱naŋsɛ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ bo̱ sɔwe̱ sɔwe̱‑rɔ. Bo̱ ma buŋ atɔ timaa fe̱yɛ atanne̱ pipee atɔ bɛɛɛ ataŋgyi to̱re̱se̱sɛ yawo̱ le̱ŋsɛ bo̱ kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱. 10 N gye̱ atɔ buŋsɛ timaa kibuŋ dame̱naŋsɛ‑ɔ ne̱ ase̱sɛ de bo̱ bo̱nyaa akye̱e̱, amaa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ba waa ke̱dame̱naŋsɛ, ne̱ bo̱ gya e̱kpa timaa ne̱ akye̱e̱ ne̱ ba suŋ Wuribware̱‑ɔ gya se̱‑ɔ se̱.

11 Saŋ ke̱maa ne̱ ase̱sɛ e̱ kaapo̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ, akye̱e̱ waa diŋŋ a bo̱ suye amo̱, na bo̱ bu asɔre̱e̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ. 12 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, mo̱ŋ sa kpa fe̱yɛ akye̱e̱ kaapo̱ atɔ, bɛɛɛ bo̱ nya anyare̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ, amaa bo̱ waa diŋŋ. 13 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ se̱sɛ‑ɔ, ɔnyare̱‑ɔ ne̱ ɔɔ gye̱ ŋkpɛɛ twe̱e̱ pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ twe̱e̱ ɔkye̱e̱‑ɔ mɔ. 14 Saŋ ne̱ Ɔbɔnsam a waa mò̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ ko̱wɔ, ne̱ ɔɔ ba a ɔ bo̱ pe̱nna bamo̱‑ɔ, n gye̱ ɔnyare̱‑ɔ ne̱ ɔɔ pe̱nna bo̱ waa e̱bɔye̱‑rɔ, amaa ɔkye̱e̱‑ɔ ne̱ ɔɔ waa ane̱ŋ. 15 Amaa ɔkye̱e̱ ya ye̱re̱‑rɔ kɔɔre̱ Yeesuu gyi, ne̱ ɔ kpa mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ne̱ o te bo̱ sa Wuribware̱, ne̱ mò̱ ya baa mò̱ e̱ye̱e̱ kaase̱, Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ mò̱, ne̱ ɔ ko̱we̱ ŋyaagyi ŋkpa na alaŋfiya‑ro.

3

Asɔre̱e̱ abre̱sɛ ase̱ŋ

1 A gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ o kii asɔre̱e̱ ɔbre̱sɛ‑ɔ, ɔ kpa kusuŋ timaa ne̱e̱. 2 To, mò̱ ne̱ o bware fe̱yɛ ɔ waa asɔre̱e̱ ɔbre̱sɛ‑ɔ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa‑o, ne̱ o de ka ko̱ŋko̱ kpeŋ‑o, na ɔko̱ ne̱ o de mfɛɛre̱, ne̱ o nyi mò̱ e̱ye̱e̱ e̱kra nɛɛnɛɛ, ne̱ mò̱ kakye̱na‑rɔ bo̱ daŋ‑ɔ, na ɔko̱ ne̱ ɔ kra afɔ mò̱ aye̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ, na ɔ taare̱ a ɔ kaapo̱ abware̱se̱ŋ nɛɛnɛɛ‑ɔ. 3 Ɔko̱ ne̱ a bware fe̱yɛ ɔ waa asɔre̱e̱ ɔbre̱sɛ‑ɔ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ ɔtabwe̱e̱po̱‑ɔ, ne̱ mò̱ duŋ maa fwii mò̱ bɛɛko̱‑ana se̱‑ɔ, amaa ne̱ o yuri mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ, ne̱ ɔ maa kpa e̱kɔ‑ɔ, ne̱ mò̱ akatɔ maa pee atanne̱ se̱‑ɔ. 4 Asɔre̱e̱ ɔbre̱sɛ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔ taare̱ ɔ de̱e̱re̱ mò̱ ka na mò̱ gyi‑ana se̱ nɛɛnɛɛ, ne̱ mò̱ gyi‑ana i bu mò̱ kpa ke̱maa se̱‑ɔ. 5 A le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ e̱ ma taare̱ a ɔ de̱e̱re̱ mò̱ fɔŋfɔŋ lɔŋ‑nɔ awuye si, e̱me̱ne̱ ne̱ ɔ waa a ɔ taare̱ de̱e̱re̱ Wuribware̱ a asɔre̱e̱ ase̱sɛ‑ɔ se̱? 6 A mo̱ŋ bware fe̱yɛ bo̱ taa ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ kii Kristoonyi kyee‑o bo̱ waa asɔre̱e̱ ɔbre̱sɛ. N gye̱ ane̱ŋ, ɔ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱, na Wuribware̱ bu mò̱ ke̱pɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ oo bu Ɔbɔnsam ke̱pɔ‑ɔ. 7 Asɔre̱e̱ ke̱bre̱sɛ bware bo̱ sa ɔko̱ ne̱ kawu si ase̱sɛ pɛɛɛ e̱ bo̱nyaa mò̱‑ɔ ne̱e̱. N gye̱ ane̱ŋ, ɔ le̱e̱ a ɔ le̱e̱ da Ɔbɔnsam a katɛɛ ne̱ ɔɔ swe̱e̱ bo̱ be̱ya mò̱‑ɔ‑rɔ, na ipeere gyi mò̱.

Asɔre̱e̱ akyarɔpo̱ ase̱ŋ

8 A bware fe̱yɛ asɔre̱e̱ akyarɔpo̱ mɔ nya daa timaa, na bo̱ gya kase̱ŋtiŋ e̱kpa se̱, na bo̱ ma waa nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye, na bo̱ ma waa atabwe̱e̱po̱, na bamo̱ akatɔ ma pee atanne̱ se̱. 9 Bo̱ kɔɔre̱ atɔ ne̱ ane̱ asɔre̱e̱ awuye e̱ kɔɔre̱ ane̱ i gyi‑o gyi kase̱ŋtiŋ si, atɔ ne̱ aa kwe̱e̱rɔ, ne̱ mbe̱yɔmɔ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ ane̱‑ɔ. 10 Ane̱ŋ a asɔre̱e̱ akyarɔpo̱‑ɔ, fo̱ de̱e̱re̱ bamo̱ ke̱bo̱rɔgyi‑ro pwɛɛ, ne̱ sɛye̱ e̱ ma tii kpa, amo̱ fe̱raa na fo̱ sa bamo̱ kpa a bo̱ waa asɔre̱e̱ akyarɔpo̱. 11 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ bamo̱ ka‑ana mɔ* nya daa timaa, na bo̱ ma kyii bamo̱ bɛɛko̱‑ana. A bware fe̱yɛ bo̱ nya mfɛɛre̱, na bo̱ gyi kase̱ŋtiŋ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ. 12 A tiri fe̱yɛ asɔre̱e̱ ɔkyarɔpo̱ ke̱maa gye̱ se̱sɛ ne̱ o de ka ko̱ŋko̱ kpeŋ‑o, ne̱ ɔ taare̱ ɔ de̱e̱re̱ mò̱ gyi‑ana na mò̱ lɔŋ‑nɔ awuye si nɛɛnɛɛ‑ɔ.

13 Ane̱ŋ se̱‑ɔ mò̱ ya waa Wuribware̱ kusuŋ nɛɛnɛɛ, ase̱sɛ e̱ bo̱nyaa mò̱ bwe̱e̱tɔ, na ɔ taare̱ tɔwe̱ Kristoo Yeesuu kuŋu si ase̱ŋ lamaŋ‑nɔ, na kufu mo̱ŋ de mò̱.

Kase̱ŋtiŋ dabe̱‑ɔ

14 Mo̱ a de̱ŋ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱‑ɔ fe̱raa, n de te̱maa fe̱yɛ mo̱ e̱ ba a m bo̱ ŋu fo̱ mbe̱yɔmɔ. 15 Ne̱ mo̱ ya kaŋ kyee ne̱e̱ aaa, amo̱ fe̱raa wo̱re̱ mɔ e̱ sa a fo̱ gyii ane̱ŋ ne̱ ane̱ Kristoo awuye ba daa timaa bo̱ kye̱na Wuribware̱ a lɔŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ dooo i de ŋkpa‑ɔ asɔre̱e̱‑ɔ. Asɔre̱e̱ mɔ e̱ gye̱ ne̱ a sa ne̱ kase̱ŋtiŋ‑o ye̱re̱. 16 Kase̱ŋtiŋ mɔ ne̱ kaa dɛɛ kwe̱e̱rɔ, ne̱ mbe̱yɔmɔ ane̱ a nu kamo̱ kaase̱‑ɔ kyɔ bwe̱e̱tɔ.

Kamo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ, oo lee mò̱ e̱ye̱e̱

fe̱yɛ se̱sɛ dimaadi‑o bo̱ kaapo̱ ane̱.

Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a kaapo̱

ane̱ŋ ne̱ ɔɔ pre̱ Wuribware̱‑ɔ.

Ne̱ Wuribware̱ mbɔɔ‑ɔ a ŋu mò̱.

Ne̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ a nu mò̱ kuŋu si ase̱ŋ timaa ko̱tɔwe̱,

ne̱ baa kɔɔre̱ mò̱ gyi.

Ne̱ lalalo̱we̱‑ɔ oo kiŋŋi ya kye̱na

mò̱ ke̱dabe̱‑ɔ‑rɔ Wuribware̱ se̱.

4

Sa aye̱ba akaapo̱po̱ se̱

1 To, Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a kaapo̱ ane̱ fe̱yɛ saŋ ko̱ e̱ ba na ase̱sɛ ko̱ kine kase̱ŋtiŋ‑o, na bo̱ gya aye̱ba ne̱ Ɔbɔnsam e̱ kaapo̱‑ɔ se̱. 2 Ane̱ŋ a atɔ ke̱kaapo̱‑ɔ a le̱e̱ aye̱bapo̱ na nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye ase̱ ne̱e̱. Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ mfɛɛre̱ a wu fe̱yɛ se̱sɛ kayo̱wɔre̱ to̱ŋ ko̱ ne̱ kaa wu‑o. 3 Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ a mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ ɔko̱ waare̱e̱, ne̱ bo̱ be̱e̱ ba kisi ateese ko̱ kigyi. Wuribware̱ mɔ a twe̱e̱ ateese mɔ ne̱e̱ a bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ mò̱ ba gyi, ne̱ bo̱ nyi kase̱ŋtiŋ‑o nya gyi amo̱, na bo̱ sa mò̱ aŋsɛ. 4 A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱‑ɔ bo̱ daŋ, ane̱ŋ se̱‑ɔ bamo̱ ya nya ane̱ŋ a atɔ‑ɔ, bo̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ, na bo̱ ma kaŋ kine amo̱ kigyi. 5 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ, ane̱ ya sa mò̱ aŋsɛ na kusuŋ we̱e̱ ateese ke̱maa se̱, ateese‑o e̱ waa atimaa a sa ane̱ a ane̱ gyi.

Ane̱ŋ ne̱ a bware fe̱yɛ Timotii waa‑ɔ

6 Fo̱ ya kaapo̱ fo̱ bɛɛko̱‑ana asɔre̱e̱ agyi, amɔ fo̱ i kii Kristoo Yeesuu ɔkyarɔpo̱ timaa. Na fo̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ fo̱ a nu kase̱ŋtiŋ ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ gyi, ne̱ fo̱ a gya kamo̱ se̱ le̱e̱ hare̱e̱ saŋ‑ɔ. 7 Amaa fo̱ ma ba fo̱ mfɛɛre̱ bo̱ dɔŋŋɔ itee ne̱ e̱ maa sa mfɛɛre̱ timaa‑o si. Suye kakye̱na timaa ne̱ ka gyi Wuribware̱ akatɔ‑ɔ. 8 Fo̱ i soori fo̱ e̱ saŋŋe̱ e̱ye̱e̱‑rɔ kake ke̱maa, a bware, amaa fo̱ ya suye ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kye̱na na a gyi Wuribware̱ akatɔ‑ɔ, a bware fɛɛ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ ke̱maa ne̱ ɔ waa amo̱‑ɔ de ŋkpa na ŋyure le̱e̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ yɔ nsu pɛɛɛ. 9 Ane̱ŋ a ase̱ŋ‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ, amo̱se̱‑ɔ ase̱sɛ pɛɛɛ taa fe̱yɛ a gye̱ kase̱ŋtiŋ, na bo̱ kɔɔre̱ amo̱ gyi. 10 Ke̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ e̱ le̱ŋ ane̱ e̱ye̱e̱ ane̱ i suŋ keŋkeŋ‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ a ba ane̱ te̱maa pɛɛɛ bo̱ dɔŋŋɔ Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ dooo i de ŋkpa‑ɔ, ne̱ ɔ gye̱ ɔke̱maa ɔmo̱rɔwe̱po̱‑ɔ se̱. Amaa kase̱ŋtiŋ si fe̱raa, ɔ mo̱rɔwe̱ bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ mò̱ ba gyi‑o ne̱e̱.

11 Sa bamo̱ mbraa mɔ, na fo̱ kaapo̱ ane̱ŋ a atɔ mɔ. 12 Fo̱ ma kaŋ sa a ɔko̱ nya fo̱ kuŋu si ke̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱, na, fo̱ a gye̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ se̱, a sa a bo̱ ma bu fo̱, amaa baa fo̱ e̱ye̱e̱ kaase̱ fo̱ se̱ŋsa sasɛ‑rɔ na fo̱ kakye̱na‑rɔ, na bo̱ ko̱te̱ fo̱. Sa a fo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ fwiiri, na fo̱ ko̱kɔɔre̱gyi waa ko̱kyɔ, na fo̱ lee kame‑ro kpa akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ ase̱ŋ, na bo̱ nya suye amo̱‑ɔ pɛɛɛ le̱e̱ fo̱ ase̱, na bo̱ de̱e̱ ba ane̱ŋ a daa timaa‑o bo̱ kye̱na. 13 Pwɛɛ na n dɛɛ ba fo̱ ase̱‑ɔ, nya saŋ a fo̱ bo̱ kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ gywii asɔre̱e̱ agyi‑o lamaŋ‑nɔ, na fo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ, na fo̱ kaapo̱ bamo̱ Wuribware̱ ase̱ŋ. 14 Nyiŋŋi si fe̱yɛ saŋ‑ɔ asɔre̱e̱ abre̱sɛ ko̱ a ba asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ fo̱ kuŋu si yure fo̱, ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ mò̱ akyaamɛɛ ko̱ se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ sa fo̱ aketɔ ko̱, na fo̱ taare̱ waa mò̱ kusuŋ. Amo̱se̱‑ɔ, fo̱ ma kine aketɔ amo̱, na fo̱ ma waa wo̱rɔgya. 15 De̱e̱ fa amo̱‑ɔ mfɛɛre̱, na fo̱ de̱e̱ waa atɔ, na ɔke̱maa ŋu ane̱ŋ ne̱ fo̱ a yɔ se̱ fo̱ ke̱bware̱suŋ‑o‑ro‑o. 16 Amaa sa fo̱ kakye̱na‑rɔ na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ fo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ se̱. De̱e̱ kya se̱ gya e̱kpa mɔ se̱ keŋkeŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ya waa ane̱ŋ, fo̱ e̱ mo̱rɔwe̱ fo̱ fɔŋfɔŋ e̱ye̱e̱ na bamo̱ ne̱ bo̱ gya fo̱ kanɔ se̱‑ɔ.

5

Abre̱sɛ na akpenlekye̱e̱ ase̱ŋ

1 Mbe̱yɔmɔ, fo̱ ma kaŋ ba akatɔ bo̱ saa anyaŋbre̱sɛ‑ɔ, amaa yuri ase̱ sa se̱ŋsa gywii bamo̱ fe̱yɛ fo̱ se̱‑ana‑ɔ. Waa ayaafɔre̱‑ɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ waa fo̱ fɔŋfɔŋ fo̱ daa‑ana‑ɔ dɛɛ. 2 Na fo̱ waa akye̱e̱bre̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ waa fo̱ nyi‑o dɛɛ, na fo̱ taa kakpo̱nɔ timaa bo̱ kra akye̱e̱pe̱ na mbregyii‑o fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kra fo̱ pe̱kye̱e̱‑ana‑ɔ dɛɛ.

3 Bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ akpenlekye̱e̱ kase̱ŋtiŋ, ne̱ bo̱ te bamo̱ e̱ye̱e̱ se̱, ne̱ bo̱ mo̱ŋ de bo̱ko̱ a bo̱ de̱e̱re̱ bamo̱ se̱‑ɔ fe̱raa, ŋu bamo̱ e̱wɛɛ bu bamo̱, na fo̱ de̱e̱re̱ bamo̱ se̱ nɛɛnɛɛ. 4 Amaa kpenlekye̱e̱ ko̱ e̱ gye̱ ne̱ mò̱ i de agyi bɛɛɛ ŋkɔ anana, amo̱ fe̱raa a bware fe̱yɛ agyi na anana‑ɔ waa ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ waa sa bamo̱ ako̱we̱bɛɛ‑ɔ. Bamo̱ ya waa amo̱‑ɔ, amo̱‑ɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱de̱e̱re̱ ne̱ bamo̱ ako̱we̱po̱ a de̱e̱re̱ bamo̱ nsaŋ ne̱ bo̱ gye̱ ŋyaagyi‑o, amo̱ ko̱kɔ ne̱ ba ka ba teere mbe̱yɔmɔ‑ɔ. Amɔ mfaanɛɛ‑ɔ mɔ e̱ gye̱ ne̱ a gyi Wuribware̱ akatɔ‑ɔ. 5 Kpenlekye̱e̱ kase̱ŋtiŋ ne̱ ɔ mo̱ŋ de ɔko̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ mò̱ se̱‑ɔ taa mò̱ te̱maa bo̱ dɔŋŋɔ Wuribware̱ se̱ ne̱e̱, na ɔ me̱raa se̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mpase̱ na kanye fe̱yɛ Wuribware̱ kya mò̱‑rɔ. 6 Amaa kpenlekye̱e̱ ne̱ o te ɔ waa ke̱tɔ ne̱ ɔ kpa‑ɔ e̱ nye̱ra mò̱ e̱ye̱e̱, o du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a wu‑o. 7 Sa asɔre̱e̱ agyi‑o mbraa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ a atɔ mɔ se̱, na ɔko̱ ma nya po̱rɔ kpenlekye̱e̱ a agyi‑o na anana‑ɔ amo̱‑ɔ se̱. 8 Amo̱se̱‑ɔ ɔko̱ e̱ ma de̱e̱re̱ mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ se̱, fɔŋfɔŋ mò̱ lɔŋ‑nɔ ase̱sɛ, a du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a kine fe̱yɛ ɔ ma lɛɛ kɔɔre̱ Wuribware̱ a o gyi‑o. Ane̱ŋ a se̱sɛ a e̱bɔye̱‑ɔ gbaa kyɔ mò̱ ne̱ ɔ kyɔ ɔ maa kɔɔre̱ o gyi‑o lee.

9-10 Ɔkye̱e̱ ke̱maa ne̱ ɔ gye̱ kpenlekye̱e̱, ne̱ oo gyi nsu adusiye, ne̱ ɔ bo̱ asɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ ɔ mo̱ŋ le̱e̱ mò̱ kuri kamɛɛ‑ɔ dooo ke̱nyare̱ ne̱ fo̱ kyo̱rɛɛ waa asɔre̱e̱ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ ɔ gye̱ asɔre̱e̱ kpenlekye̱e̱. Amo̱ ne̱ a be̱e̱ a tii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ ase̱sɛ nyi kpenlekye̱e̱ amo̱ fe̱yɛ ɔ waa itimaa. Ane̱ŋ a kpenlekye̱e̱‑ɔ, a bware fe̱yɛ ɔ gye̱ mò̱ ne̱ ɔɔ be̱ra mò̱ ŋyaagyi nɛɛnɛɛ, ne̱ ɔɔ daŋ o de daa timaa‑o. A be̱e̱ a tiri fe̱yɛ ɔ waa ɔko̱ ne̱ ɔɔ kra afɔ nɛɛnɛɛ mò̱ aye̱, ne̱ ɔɔ fwe̱e̱ Wuribware̱ ase̱sɛ ayaa se̱, ne̱ ɔɔ kya bamo̱ ne̱ ase̱ŋ e̱ to̱ bamo̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ mò̱ akatɔ i pee kusuŋ ke̱maa timaa mɔ ne̱ ke̱ bo̱‑rɔ‑ɔ se̱.

11 Amaa fo̱ ma kaŋ taa akpenlekye̱e̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ be̱re̱‑ɔ anyare̱ bo̱ tii amo̱ ne̱ a bo̱ asɔre̱e̱ a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ se̱. A le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a bo̱ kii akpenlekye̱e̱, ne̱ baa tɔwe̱ bo̱ be̱ya bamo̱ aa Kristoo mbo̱ŋtɔ‑rɔ fe̱yɛ bo̱ maa lɛɛ waare̱e̱‑ɔ, ke̱tɔ maa kyee na bamo̱ mfɛɛre̱ kyurowi, ba yo̱rɔwe̱ awaare̱yɛ. 12 Amo̱ ya ba ane̱ŋ, amɔ baa waa bɔye̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa laŋŋe̱ kanɔ fe̱yɛ bo̱ maa lɛɛ gya Kristoo si‑o si. 13 Ŋkee daa ne̱ baa nya‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ maa lɛɛ suŋ asuŋ ke̱maa, amɔ kulwee ase̱sɛ e̱lɔŋ‑nɔ le̱e̱, na ase̱sɛ kikyii, na bo̱ maa gyi bamo̱ ayaa‑rɔ ase̱ŋ, na ba tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ a mo̱ŋ bware‑o. 14 Amo̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii ane̱ŋ a akpenlekye̱e̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ kii akye̱e̱bre̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ bo̱ be̱e̱ waare̱e̱, na bo̱ ko̱we̱ ŋyaagyi, na bo̱ de̱e̱re̱ bamo̱ e̱lɔŋ se̱, na bo̱ ma sa a ane̱ ado̱ŋ nya kpa tɔwe̱ bamo̱ kuŋu si ase̱ŋ bɔye̱. 15 A le̱e̱ fe̱yɛ akpenlekye̱e̱ ko̱ a kyɔ taa bamo̱ e̱ye̱e̱ sa Ɔbɔnsam. 16 Lalalo̱we̱, ɔkye̱e̱ ne̱ ɔ gye̱ Kristoonyi‑o i de akpenlekye̱e̱ mò̱ ko̱ko̱we̱bɛɛ‑rɔ, amo̱ fe̱raa ɔ kya bamo̱‑rɔ, na bo̱ ma nya taa ke̱kpo̱ne̱ bo̱ dɔŋŋɔ asɔre̱e̱ agyi si. Ɔkye̱e̱‑ɔ ya waa ane̱ŋ fe̱raa, asɔre̱e̱ awuye e̱ taare̱ a bo̱ ŋu de̱e̱re̱ akpenlekye̱e̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ de akrapo̱‑ɔ.

17 To, mbe̱yɔmɔ, asɔre̱e̱ abre̱sɛ mɔ, bamo̱ ya suŋ kusuŋ timaa fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ abre̱sɛ suŋ‑o, amo̱ fe̱raa asɔre̱e̱ agyi sa bamo̱ kakɔka iluwi e̱nyɔ e̱nyɔ kanɔ se̱. Asɔre̱e̱ abre̱sɛ ne̱ ba pee akatɔ keŋkeŋ ba tɔwe̱ abware̱se̱ŋ, na ba kaapo̱ ase̱sɛ abware̱se̱ŋ‑ɔ ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ. 18 A le̱e̱ fe̱yɛ baa tɔwe̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Fo̱ i de naate̱ fo̱ i kyikye yaabraa se̱ fo̱ i lee ayaabraagyi‑o,

fo̱ ma kaŋ ŋure mò̱ kanɔ se̱, na ɔ ma nya amo̱ ako̱ wo̱.”*

Ke̱tɔ ne̱ ke̱ be̱e̱ ki tii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ,

“Ɔke̱maa ne̱ o suŋ kusuŋ‑o de kakɔka.”*

19 Ɔko̱ ya po̱rɔ ɔbre̱sɛ ke̱se̱ŋ ko̱ se̱ gywii fo̱, fo̱ ma kaŋ nu mpo̱rɔ amo̱, amɔ abɛɛ anyɔ bɛɛɛ asa a po̱rɔ ke̱se̱ŋ amo̱ se̱ pwɛɛ na fo̱ dɛɛ kɔɔre̱ gyi.* 20 Amaa asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ ɔko̱ e̱ maa se̱ ɔ waa e̱bɔye̱, tɛɛraa mò̱ asɔre̱e̱ agyi‑o akatɔ‑rɔ, na a nya yii bamo̱ ne̱ baa saŋ‑ɔ se̱.

21 Wuribware̱ na Kristoo Yeesuu na Wuribware̱ mbɔɔ timaa ne̱ oo lee fe̱yɛ mò̱ kamɛɛ‑rɔ awuye‑o ke̱nyare̱‑rɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱ mo̱ i gywii fo̱ fe̱yɛ fo̱ gya mbraa mɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ se̱, fo̱ ma kaŋ teŋŋi‑ro, na fo̱ de̱e̱re̱ akatɔ‑rɔ waa ko̱tɔko̱ ke̱kpa se̱. 22 Fo̱ ma kaŋ ko̱kɔse̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ ba asare̱e̱ a fo̱ bo̱ dɔŋŋɔ ɔko̱ kuŋu si yure mò̱ ba mò̱ bo̱ kii asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ ɔko̱. N gye̱ ane̱ŋ, ne̱ ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ e̱ gye̱ ɔbɔye̱waapo̱, ba po̱rɔ fo̱. Amo̱se̱‑ɔ, lee fo̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ e̱bɔye̱ ke̱maa ko̱waa‑rɔ.

23 Ɛhɛɛɛŋ, mo̱ a be̱e̱ nyiŋŋi amo̱‑ɔ se̱. Fo̱ a taare̱ fo̱ e̱ lɔ kame‑ro me̱naŋ me̱naŋ‑ɔ se̱‑ɔ, fo̱ ma lɛɛ nuu nkyu wo̱re̱, amaa nuu nta kafwe̱e̱, na n taare̱ kya fo̱ kame‑ro.

24 To, be̱e̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ fo̱ i lee fo̱ e̱ye̱e̱ a fo̱ le̱e̱ bo̱ko̱ e̱bɔye̱‑rɔ‑ɔ ase̱ŋ. Ase̱sɛ ko̱ e̱bɔye̱ maa kwe̱e̱rɔ, amo̱se̱‑ɔ, ase̱sɛ nyi bamo̱ e̱bɔye̱ ne̱ baa waa‑ɔ ase̱ŋ pwɛɛ na ɔko̱ dɛɛ taa bamo̱ yaa asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ akatɔ‑rɔ, na ase̱ŋ‑ɔ kigyi dɛɛ fo̱. Amaa bo̱ko̱ fe̱raa bamo̱ e̱bɔye̱ e̱ kwe̱e̱rɔ ne̱e̱, ne̱ kamɛɛ‑rɔ pwɛɛ na e̱ dɛɛ le̱e̱ kawu. 25 Amo̱se̱‑ɔ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ kusuŋ timaa ke̱maa e̱ le̱e̱ ifuri, ne̱ ke̱mo̱ ya kwe̱e̱rɔ gbaa, ke̱ e̱ le̱e̱ kawu.

6

Anya ase̱ŋ

1 Anya a ke̱be̱gya‑ɔ se̱ fe̱raa, bo̱ bu bamo̱ anyaŋpe̱ kpa ke̱maa se̱, na ɔko̱ ma nya tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ bo̱ kye Wuribware̱ ke̱nyare̱ na ane̱ atɔ ke̱kaapo̱‑ɔ. 2 Anya ne̱ bo̱ bo̱ Kristoo awuye anyaŋpe̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ ma kaŋ fa fe̱yɛ bamo̱ aa bamo̱ anyaŋpe̱ a kii Kristoo awuye‑o si‑o, ba ba bamo̱ akatɔ a bo̱ bo̱ saa bamo̱. Ke̱tɔ ne̱ bo̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ suŋ ane̱ŋ a anyaŋpe̱‑ɔ gbaa nɛɛnɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ne̱ ba suŋ ba sa‑ɔ gye̱ Kristoo awuye ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa bamo̱ ase̱ŋ‑ɔ ne̱e̱. Kaapo̱ bamo̱, na fo̱ sa a bo̱ nu ane̱ŋ a ase̱ŋ amo̱ kaase̱.

Bamo̱ ne̱ ba kaapo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ akatɔ a pee atanne̱ se̱‑ɔ ase̱ŋ

3-4 Ɔko̱ e̱ bo̱ asɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ mò̱ ya kaapo̱ ke̱kaapo̱ ne̱ ko̱ kwe̱e̱ ke̱mo̱ ne̱ ane̱ e̱ kaapo̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ mò̱ e̱ mo̱ŋ sure kase̱ŋtiŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo a kaapo̱‑ɔ se̱, ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ maa kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ gye̱ ke̱bware̱suŋ‑o o gyi‑o gye̱ ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ wuye ne̱e̱, ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ mo̱ŋ nyi sɛye̱. Ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ e̱ lɔ e̱bo̱ŋ ne̱e̱, ne̱ o de ikii ɔ maa nu ase̱ŋ kaase̱. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa a bo̱ko̱ ne̱ bamo̱ mfɛɛre̱ mo̱ŋ du kyɛɛkyɛɛ, ne̱ bo̱ mo̱ŋ de kase̱ŋtiŋ‑o i gyiiri ikii, ne̱ ba ka ko̱kwe̱e̱, ne̱ ba kpa e̱kɔ, ne̱ ba saare̱ ase̱sɛ, ne̱ bo̱ naa ba tɔwe̱ nse̱ŋŋe̱ bamo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana kamɛɛ. 5 Bo̱ko̱ mfɛɛre̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ke̱bware̱suŋ gye̱ kpa ko̱ ne̱ ba taare̱ a bo̱ bo̱‑rɔ se̱ bo̱ nya atanne̱‑ɔ ne̱e̱.

6 Kase̱ŋtiŋ si fe̱raa, ke̱bware̱suŋ de to̱nɔ, amaa bamo̱ ne̱ bamo̱ akatɔ i gyi atɔ kafwe̱e̱ ne̱ bo̱ kyɔ bo̱ de‑o si‑o e̱ gye̱ ne̱ ba nya to̱nɔ amo̱. 7 Bamo̱ ya ko̱we̱ se̱sɛ, ɔ mo̱ŋ de sɛye̱ o tii mò̱ e̱ye̱e̱ se̱ ɔ ba kaye̱ mɔ‑rɔ, ne̱ ane̱ŋ dɛɛ ne̱, mò̱ ya wu, ɔ mo̱ŋ de sɛye̱ o tii mò̱ e̱ye̱e̱ se̱ ɔ yɔ. 8 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ane̱ i de ateese gyisɛ na atɔ buŋsɛ, a baare sa ane̱. 9 Amaa ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa fe̱yɛ o kii atɔ wuye‑o, Ɔbɔnsam e̱ kyɔ mò̱‑rɔ a ɔ ke̱e̱. Na mfɛɛre̱ ke̱‑mo̱ŋ‑de na mfɛɛre̱ bɔye̱ ke̱fa kra mò̱ katɛɛ‑rɔ, na a sa a ŋkee ɔ paŋ ke̱tɔ ke̱maa. 10 A le̱e̱ fe̱yɛ katanne̱kpa e̱ gye̱ e̱bɔye̱ pɛɛɛ mɔ kuŋu, amo̱ aa e̱bɔye̱ e̱ naa. Bo̱ko̱ a kpa atanne̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, baa yɔwe̱ Kristoo ko̱kɔɔre̱gyi‑o. Amo̱ lalalo̱we̱‑ɔ, bamo̱ ŋkpo̱nɔ maa yuri bamo̱, ne̱ duŋ e̱ te̱ŋŋe̱ bamo̱.

Ase̱ŋ ne̱ a gye̱ kɛɛ‑ɔ

11 Amaa fo̱, Timotii, ne̱ fo̱ gye̱ Wuribware̱ se̱sɛ‑ɔ, fo̱ ma gya amo̱‑ɔ se̱, kwaye̱ amo̱. Ke̱tɔ ne̱ fo̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ le̱ŋ e̱ye̱e̱ waa itimaa, na fo̱ suŋ Wuribware̱, na fo̱ kɔɔre̱ mò̱ gyi, na fo̱ kpa fo̱ bɛɛko̱‑ana, na fo̱ nya kanyite, na fo̱ yuri fo̱ e̱ye̱e̱. 12 Kristoonyi kakye̱na du ne̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ a kɔ keŋkeŋ o buwi ɔ kpa Wuribware̱ a e̱kpa timaa‑o, na fo̱ da e̱naŋ se̱ a fo̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Ŋkpa amo̱ ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ fo̱ fe̱yɛ fo̱ bo̱ kɔɔre̱, saŋ ne̱ fo̱ a lee tɔwe̱ ase̱sɛ akatɔ‑rɔ fe̱yɛ fo̱ a kii Kristoonyi‑o. 13-14 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱, Wuribware̱ ne̱ ɔ sa ke̱tɔ ke̱maa ŋkpa‑ɔ akatɔ‑rɔ, na Kristoo Yeesuu akatɔ‑rɔ, Yeesuu ne̱ kufu mo̱ŋ nya mò̱ fe̱yɛ ɔ ye̱re̱ Gominaa Pontiyus Pilat akatɔ‑rɔ gyi kase̱ŋtiŋ bo̱ le̱e̱ mò̱ fɔŋfɔŋ kuŋu si‑o, ne̱ n de, mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱ fe̱yɛ fo̱ gya mo̱ mbraa‑ɔ se̱, na fo̱ ma lwii kamɛɛ, na ɔko̱ ma po̱rɔ fo̱ mmo̱ se̱. Na fo̱ waa ane̱ŋ bo̱ fo̱ kake nsi ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo be̱e̱ ɔ ba kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ. 15 Yeesuu ke̱ba amo̱‑ɔ, Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ saŋ a fo̱ fe̱yɛ ɔ ba pwɛɛ na ɔ dɛɛ ba, Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ ŋyure pɛɛɛ kuŋu‑o, owure ne̱ ke̱yaale̱ŋ pɛɛɛ bo̱ mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ ɔ gye̱ awure pɛɛɛ‑rɔ owure‑o na anyaŋpe̱ pɛɛɛ‑rɔ nyaŋpe̱‑ɔ. 16 Mò̱ wo̱re̱ kpeŋ e̱ gye̱ ne̱ ɔ maa wu. O te ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ ne̱e̱, ne̱ ke̱tɔ a laŋŋe̱‑rɔ ke̱ e̱ to̱re̱, ɔko̱ maa taare̱ a ɔ de̱e̱re̱ mò̱. Ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ ŋu mò̱, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔko̱ maa taare̱ a o ŋu mò̱. Ane̱ bo̱nyaa mò̱, mò̱ e̱ gye̱ ɔdabe̱ ne̱ ɔ bo̱ le̱ŋ nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.

17 Tɔwe̱ gywii atɔ awuye fe̱yɛ bo̱ ma kaŋ kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱, na bo̱ ma ba e̱ye̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ atɔ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ atɔ e̱ fo̱. Amaa bo̱ ba te̱maa bo̱ dɔŋŋɔ Wuribware̱ se̱, mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o buŋŋi kakpo̱nɔ‑rɔ ɔ sa ane̱ ke̱tɔ ke̱maa, na ane̱ akatɔ nya gyi. 18 Be̱e̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ waa itimaa, na bo̱ sa a bamo̱ ke̱dame̱naŋsɛ fo̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ atɔ ta‑ɔ dɛɛ, na bo̱ buŋŋi bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ ke atɔ. 19 Bamo̱ ya waa amo̱‑ɔ, ba nya ko̱tɔko̱ a bo̱ bo̱ be̱ya sa bamo̱ e̱ye̱e̱, n gye̱ atanne̱ fe̱raa ne̱e̱, amaa a gye̱ kapo̱tɛɛ ne̱ ba ye̱re̱ se̱ a bo̱ bo̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ kase̱ŋtiŋ.

20 Timotii, de̱e̱re̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a taa bo̱ waa fo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ se̱ nɛɛnɛɛ. Na fo̱ kwaye̱ e̱se̱ŋsa na ikii na atɔ ke̱kaapo̱ ne̱ bo̱ko̱ e̱ te̱e̱ fe̱yɛ kanyiase̱ŋ‑ɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ a maa kaapo̱ kanyiase̱ŋ ko̱ pɛɛɛ, ne̱ a be̱e̱ a mo̱ŋ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱. 21 Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ yɛ bamo̱ fe̱raa, bo̱ de kanyiase̱ŋ amo̱, amaa baa waa ane̱ŋ ne̱ baa fo̱ kase̱ŋtiŋ‑o na ko̱kɔɔre̱gyi a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ.

Wuribware̱ yure fo̱.

* 3:11 Bo̱ko̱ yɛ akye̱e̱ mɔ e̱ gye̱ asɔre̱e̱ akyarɔpo̱.

* 5:18 Mbraa ke̱be̱e̱sa 25.4.

* 5:18 Lukas 10.7.

* 5:19 Mbraa ke̱be̱e̱sa 19.15.

2 Timotii

1

2

3

4

2 Timotii

Wo̱re̱ nyɔse̱po̱ ne̱ Pɔɔl a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Timotii‑o

1

1-2 Mo̱, Pɔɔl, ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ ŋ kii Kristoo Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱, na n tɔwe̱ ŋkpa ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ ye̱re̱ Kristoo Yeesuu si a ɔ bo̱ sa ase̱sɛ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱, Timotii, ne̱ mo̱ e̱ kpa fo̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ, ne̱ mo̱ a taa fo̱ bo̱ kii mo̱ gyi‑o. Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mo̱ e̱ sa fo̱ fe̱yɛ ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo Yeesuu yure fo̱, na ɔ mo̱rɔwe̱ fo̱, na ɔ sa fo̱ kaye̱e̱yuri.

Aŋsɛ na wɔre̱ ke̱sa

3 Saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ mpase̱ na kanye‑o, mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ e̱ sa fo̱, na fo̱ se̱, mo̱ e̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ. Saŋ ke̱maa n de kakpo̱nɔ ko̱ŋko̱ mo̱ i suŋ Wuribware̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ n nana‑ana a waa‑ɔ dɛɛ. 4 Mo̱ a nyiŋŋi si ane̱ŋ ne̱ fo̱ a su nsaŋ ne̱ ane̱ a brawe̱ abɛɛ se̱‑ɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ m be̱e̱ ŋu fo̱, na mo̱ akatɔ be̱e̱ nya gyi. 5 Mo̱ a be̱e̱ nyiŋŋi ko̱kɔɔre̱gyi ne̱ fo̱ nana kye̱e̱sɛ Lowis na fo̱ nyi Yunis a kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si, ne̱ mo̱ a nyiŋŋi ko̱kɔɔre̱gyi kase̱ŋtiŋ ne̱ ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ de‑o si. 6 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ i nyiŋŋi fo̱ se̱ fe̱yɛ saŋ‑ɔ mo̱ a ba asare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ fo̱ kuŋu si yure fo̱, ne̱ Wuribware̱ a sa fo̱ aketɔ ko̱, na fo̱ taare̱ waa mò̱ kusuŋ. Amo̱se̱‑ɔ, fo̱ ma kine aketɔ amo̱, na fo̱ ma sa a kufu nya fo̱. 7 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ kufwiiŋe timaa ne̱ Wuribware̱ a sa ane̱‑ɔ maa sa a ane̱ kii afupo̱, amaa ɔ sa ane̱ ke̱yaale̱ŋ, na ane̱ kpa abɛɛ ase̱ŋ, na ane̱ taare̱ kra ane̱ e̱ye̱e̱.

8 Amo̱se̱‑ɔ fo̱ ma peere ko̱tɔwe̱ ane̱ nyaŋpe̱ kuŋu si ase̱ŋ gywii ase̱sɛ na ane̱ŋ ne̱ fo̱ a bo̱ kɔɔre̱ ane̱ nyaŋpe̱ gyi‑o. Ane̱ŋ ne̱ baa tii mo̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ n gya Yeesuu Kristoo si‑o si‑o, fo̱ ma sa a ipeere nya fo̱, na fo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ nyi mo̱. Ke̱tɔ ne̱ a bware fe̱yɛ fo̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ ba ke̱yaale̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ sa fo̱‑ɔ, na mo̱ aa fo̱ gyi awo̱re̱fɔɔ ne̱ ba sa ne̱ Yeesuu kuŋu si ase̱ŋ timaa atɔwe̱po̱ i gyi‑o. 9 A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ mo̱rɔwe̱ ane̱, ne̱ ɔɔ te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ane̱ bo̱ kye̱na nɛɛnɛɛ sa mò̱. N gye̱ sa ne̱ ane̱ a waa ke̱tɔ timaa ko̱ sa mò̱ ne̱e̱ ne̱ ɔɔ waa amo̱‑ɔ sa ane̱, amaa ɔɔ kyɔ fa amo̱ mfɛɛre̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱rɔwe̱ ane̱. Kase̱ŋtiŋ si pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ twe̱e̱ kaye̱ mɔ gbaa‑o, Kristoo Yeesuu si ne̱ ɔɔ ye̱re̱ bo̱ mo̱rɔwe̱ ane̱. 10 Ane̱ dɛɛ ane̱ mo̱ŋ nyi amo̱‑ɔ, amɔ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Kristoo Yeesuu a ba kaye̱ mɔ‑rɔ bo̱ lee amo̱ kaase̱ bo̱ kaapo̱ ane̱‑ɔ. Kristoo e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ kɔ gyi lowi si, ne̱ ɔɔ ye̱re̱ ase̱ŋ timaa ke̱kaapo̱ se̱ bo̱ lee ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ bo̱ kaapo̱ ane̱. 11 Ase̱ŋ timaa mɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ a lee mo̱ fe̱yɛ ŋ kii mò̱ kabɔɔ na mò̱ ayaa‑rɔ ɔye̱re̱po̱, na ŋ kii mò̱ ɔkaapo̱po̱ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa‑o gywii ase̱sɛ. 12 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ‑ɔ ne̱e̱, amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa ipeere mo̱ŋ de mo̱. A le̱e̱ fe̱yɛ ŋ nyi mò̱ ne̱ mo̱ a kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o, ne̱ ŋ nyi fe̱yɛ ɔ taare̱ a ɔ de̱e̱re̱ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ bo̱ waa mo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ se̱ ya bo̱ fo̱ saŋ ne̱ Kristoo be̱e̱ ɔ ba‑ɔ.

13 Fo̱, Timotii, fe̱raa, kra kase̱ŋtiŋ ase̱ŋ ne̱ mo̱ a waa bo̱ kaapo̱ fo̱ fe̱yɛ fo̱ waa‑ɔ‑rɔ keŋkeŋ. Na fo̱ ma kaŋ kine ko̱kɔɔre̱gyi na ke̱kpa ne̱ Kristoo a bo̱ sa ane̱‑ɔ. 14 Amaa sa a Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ne̱ o te ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ de̱e̱re̱ atɔ timaa ne̱ ɔɔ taa bo̱ bɔɔrɔ fo̱‑ɔ se̱.

15 Fo̱ nyi fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ Asiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ pɛɛɛ a se̱re̱ yɔwe̱ mo̱. Figeelus na Hɛɛmɔgɛnɛs tii bamo̱ se̱. 16 Amaa Onisiforus fe̱raa, mo̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ ɔ mo̱rɔwe̱ mò̱ ase̱sɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ya nare̱ mo̱ ase̱ sa mo̱ kakpo̱nɔkya iluwi bwe̱e̱tɔ. Ipeere mo̱ŋ nya mò̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa tii mo̱‑ɔ se̱. 17 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mò̱ a de̱ŋ bo̱ fo̱ Roma maŋ‑nɔ‑ɔ, ne̱ oo pee akatɔ buwi bo̱ ŋu mo̱. 18 Fo̱ nyi dame̱naŋsɛ atɔ de̱maŋte̱ ne̱ ɔɔ waa sa mo̱ Ifisus maŋ‑nɔ‑ɔ. Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu i gyi ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ, o ŋu mò̱ e̱wɛɛ.

2

Waa siraa fe̱yɛ fo̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ Yeesuu si

1 Mo̱ gyi, fo̱ fe̱raa sa a Yeesuu Kristoo ba mò̱ ŋyure‑o bo̱ sa fo̱ ke̱yaale̱ŋ. 2 Atɔ ne̱ fo̱ a nu mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱ lamaŋ akatɔ‑rɔ‑ɔ, fo̱ taa amo̱ ase̱ŋ ko̱tɔwe̱ dɛɛ bo̱ bɔɔrɔ ase̱sɛ ne̱ fo̱ e̱ kɔɔre̱ bamo̱ fo̱ i gyi‑o, na bamo̱ mɔ bo̱ nya nya gyii amo̱ ko̱tɔwe̱ taa ya tɔwe̱ gywii bo̱ko̱. 3 Amaa waa siraa fe̱yɛ fo̱ i ŋu ase̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ i ŋu‑o dɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ gye̱ Kristoo Yeesuu soogyaanyi timaa ne̱e̱. 4 Soogyaanyi maa yɔ ke̱naa‑rɔ‑ɔ ɔ nyɔŋ ɔ ke̱e̱ kamɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ kpa a ɔ kɔ na mò̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ akatɔ gyi mò̱ se̱. 5 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔŋwɛɛnaŋpo̱ e̱ mo̱ŋ gya ko̱ŋwɛɛnaŋ a mbraa‑ɔ se̱, ɔ maa taare̱ a ɔ ŋwɛɛnaŋ gyi si nya ke̱tanne̱bu. 6 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔdɔɔpo̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ bo̱ wo̱rɔgya‑ɔ adɔɔteese i wuree baare, na ɔ nya gyi. 7 Fa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱‑ɔ mfɛɛre̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ e̱ sa a fo̱ nu amo̱‑rɔ pɛɛɛ nɛɛnɛɛ.

8 Fo̱ ma taŋ Yeesuu Kristoo ase̱ŋ se̱, fe̱yɛ ɔɔ le̱e̱ Owure Deefid a ke̱nana‑ɔ‑rɔ ne̱e̱, ne̱ mò̱ a wu‑o, ne̱ Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro. Amo̱ e̱ gye̱ mò̱ kuŋu si ase̱ŋ timaa ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ. 9 Ase̱ŋ timaa mɔ ke̱kaapo̱ se̱ ne̱ mo̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ mɔ mbe̱yɔmɔ. Ne̱ baa kperi amo̱ se̱ da mo̱ e̱kpe̱e̱, tii mo̱ fe̱yɛ mo̱ a gye̱ e̱bɔye̱ ɔwaapo̱‑ɔ. Amaa bo̱ maa taare̱ a bo̱ da Wuribware̱ ase̱ŋ e̱kpe̱e̱. 10 Amo̱se̱ se̱ ne̱ mo̱ i nyite mo̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ de̱maŋte̱ mo̱ e̱ sa bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ bo̱ gye̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ, na Kristoo Yeesuu nya mo̱rɔwe̱ bamo̱, sa bamo̱ ke̱dabe̱ na wuraa Wuribware̱ se̱, na a mo̱ŋ de kɛɛ. 11 Kiliŋ mɔ ne̱ ba waa‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱ fe̱yɛ,

“Ane̱ ya kperi mò̱ se̱ wu,

amo̱ fe̱raa ane̱ e̱ kye̱na mò̱ ase̱.

12 Ane̱ ya nya kanyite gyi awo̱re̱fɔɔ,

amo̱ fe̱raa ane̱ mɔ ane̱ i kii awure mò̱ ase̱.

Ne̱ ane̱ ya kine mò̱ fe̱raa,

mò̱‑ɔ mɔ i kine ane̱.

13 Amaa ne̱ ane̱ ya yɔwe̱ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi gbaa ooo,

mò̱ fe̱raa de kase̱ŋtiŋ, ɔ maa taare̱ a o kine ane̱,

a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ bo̱ ane̱,

ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ ɔ waa kine mo̱ e̱ye̱e̱.”

Yɔwe̱ ase̱ŋ gye̱gaa ne̱ a mo̱ŋ de to̱nɔ‑ɔ ikii kigyiiri

14 Amo̱se̱ se̱‑ɔ de̱e̱ nyiŋŋi mo̱ne̱ asɔre̱e̱ agyi ase̱ŋ mɔ se̱, na fo̱ yii bamo̱ amo̱ se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i ŋu atɔ ke̱maa ne̱ se̱sɛ e̱ waa‑ɔ. Yii bamo̱ se̱ fe̱yɛ bo̱ ma kaŋ kye̱na kwaa ba gyiiri ikii ba kpa ase̱ŋkpare̱gyi kaase̱ a bo̱ nu. Ane̱ŋ a atɔ mɔ mo̱ŋ de to̱nɔ ke̱maa, ne̱ kase̱ŋtiŋ si a nye̱ra bamo̱ ne̱ ba nu amo̱‑ɔ. 15 Le̱ŋ e̱ye̱e̱ keŋkeŋ suŋ fo̱ kusuŋ, na Wuribware̱ mɔ akatɔ gyi ke̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ waa‑ɔ se̱, na ane̱ŋ a kusuŋ ne̱ fo̱ a waa fo̱ e̱ sa mò̱‑ɔ se̱‑ɔ, fo̱ ma gyi ipeere. Wuribware̱ ase̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ, amo̱se̱‑ɔ kaapo̱ amo̱ kyɛɛkyɛɛ. 16 Lee fo̱ kanɔ le̱e̱ e̱se̱ŋsa bɔye̱ ne̱ e̱ mo̱ŋ gye̱ Wuribware̱ ase̱ŋ‑ɔ ke̱sa‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a e̱se̱ŋsa‑ɔ e̱ sa ne̱ ase̱sɛ i kyurowi bamo̱ mfɛɛre̱ ba le̱e̱ Wuribware̱ ase̱. 17 Ane̱ŋ a atɔ ke̱kaapo̱ bɔye̱ amo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ lɔ ne̱ o gyo ɔ kɔɔte̱‑ɔ. Anyare̱ anyɔ ko̱ ne̱ ba kaapo̱ ane̱ŋ a atɔ‑ɔ e̱ gye̱ Himiniyus na Filetus. 18 Baa yɔwe̱ kase̱ŋtiŋ a e̱kpa‑ɔ, ne̱ ŋkee ba kaapo̱ fe̱yɛ ase̱sɛ kikyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro a kyɔ ba kyo̱ŋ. Ane̱ŋ a ase̱ŋ mɔ se̱‑ɔ, baa sa ne̱ ase̱sɛ ko̱ a yɔwe̱ ko̱kɔɔre̱gyi. 19 Amaa Wuribware̱ a da mò̱ ase̱ŋ‑ɔ talii ne̱e̱ bo̱ ye̱ra kpuŋ, ne̱ ɔɔ kyo̱rɛɛ bo̱ be̱ya fe̱yɛ,

“Ane̱ nyaŋpe̱ nyi bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ mò̱ lee‑o,”* ne̱

“Ɔke̱maa ne̱ ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ e̱ bo̱ mò̱‑ɔ,

amo̱ fe̱raa, ɔ yɔwe̱ mò̱ e̱bɔye̱ ko̱waa.”

20 Mo̱nꞌ sa a ane̱ taa fe̱yɛ atɔ wuye lɔŋ‑nɔ o de ke̱tɔ ke̱maa ne̱ bo̱ de ate̱tɔmo̱ŋta bo̱ waa‑rɔ‑ɔ. Ane̱ŋ a atɔ mɔ atanne̱ pipee ne̱ baa bo̱ waa amo̱ ako̱, ne̱ ako̱ mɔ atanne̱ fufuri ne̱ baa bo̱ waa amo̱. Ŋkee ako̱ ayii ne̱ baa bo̱ seri, ne̱ ako̱ mɔ kabori ne̱ baa bo̱ pwɛɛ. Amo̱ ako̱, atɔ timaa ne̱ bo̱ de ba waa‑rɔ, ako̱ mɔ atɔ bo̱ro̱bo̱rɔɔ ne̱ bo̱ de ba waa‑rɔ. 21 Ane̱ŋ se̱‑ɔ se̱sɛ bo̱ro̱bo̱rɔɔ ya lee mò̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ, o kii fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ bo̱ de atɔ timaa‑o ba waa‑rɔ‑ɔ, na o kii ɔkpe̱yaa, o de ke̱tɔ waasɛ bo̱ sa lɔŋ wuye‑o. 22 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, Timotii, kwaye̱ ayaafɔre̱ a ayo̱rɔwe̱tɔ bɔye̱‑ɔ. Na fo̱ gya itimaa na kaye̱e̱yuri e̱kpa se̱, na fo̱ kra fo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro keŋkeŋ. Fo̱ aa ase̱sɛ ne̱ ba kpa abɛɛ, ne̱ bo̱ de kakpo̱nɔfwiiri ba su ba kpa Wuribware̱ ke̱kya‑rɔ‑ɔ a de̱e̱ nare̱. 23 Amaa m be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱ fe̱yɛ fo̱ ma be̱ŋŋaa ase̱ŋ gye̱gaa ne̱ a mo̱ŋ de kaase̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ase̱ŋ toritori ane̱ŋ e̱ ba ikii na e̱kɔ. 24 Ɔko̱ ne̱ o suŋ ɔ sa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu‑o ma kaŋ kɔ e̱kɔ. Amaa ke̱tɔ ne̱ ɔ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ o yuri e̱ye̱e̱, na ɔ baa mò̱ e̱ye̱e̱ kaase̱ sa ase̱sɛ pɛɛɛ, ne̱ mò̱ e̱ kaapo̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ mɔ, ɔ nya kanyite, na ɔ kaapo̱ amo̱ nɛɛnɛɛ. 25 O yuri ase̱ lɔŋŋɔ mò̱ apo̱rɔpo̱ ne̱ bo̱ ye̱re̱ bo̱ kye mò̱‑ɔ bo̱ ye̱ra e̱kpa timaa si, na Wuribware̱ ya sure, bo̱ nu bamo̱ e̱ye̱e̱, gyii kase̱ŋtiŋ‑o. 26 Na ŋkee bo̱ gyii ase̱ŋ, na bo̱ nya nya bamo̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ Ɔbɔnsam ke̱sare̱e̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ da bamo̱ katɛɛ‑rɔ, ba bamo̱ bo̱ kii anya ne̱ ba waa ke̱tɔ ne̱ ɔ kpa‑ɔ.

3

Kaye̱ ya tɔ‑rɔ e̱gye̱ kɛɛ a ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ ba‑ɔ

1 Mo̱ gyi Timotii, ŋu fe̱yɛ saŋ ne̱ kaye̱ ya tɔ‑rɔ e̱gye̱ kɛɛ‑ɔ, kakye̱na‑rɔ e̱ waa le̱ŋ fɛɛ. 2 Saŋ amo̱ ase̱sɛ e̱ kpa bamo̱ wo̱re̱ dooo katɔnya ne̱e̱, na bo̱ pee akatɔ ba kpa atanne̱ ke̱baŋse̱, na ba kaapo̱ e̱ye̱e̱, bo̱ de katɔmaabu ke̱baŋse̱. Tɔsaare̱ e̱ waa ko̱kyɔ, bo̱ maa lɛɛ bu bamo̱ ako̱we̱po̱ kafo̱ŋfwe̱e̱ se̱ gbaa. Bo̱ maa bu Wuribware̱, bo̱ maa gyi akpe̱yaa. Ɔko̱ ya waa bamo̱ ke̱dame̱naŋsɛ gbaa, a maa bo̱rɔ bamo̱ akatɔ daa. 3 Se̱sɛ maa lɛɛ lee kame‑ro a ɔ kpa mò̱ ko̱so̱bɛɛ, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔko̱ maa ŋu ɔko̱ e̱wɛɛ. Tɔkyii na ke̱nyare̱nye̱ra na e̱kɔ ke̱kpa na daa bɔye̱ dooo e̱ gye̱ ne̱ a ba saŋ amo̱. Ŋkee ba kisi ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ki bware‑o. 4 Na bo̱ gyi kidiburo bo̱ de ase̱sɛ aŋu ba da abɛɛ, na bo̱ waa kuŋurole̱ŋ na akatɔle̱ŋ ba bu bamo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kyo̱ŋ bamo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana. Bamo̱ akatɔ i gyi kaye̱‑rɔ atɔ se̱ fɛɛ bo̱ kyo̱ŋ Wuribware̱. 5 Na ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ e̱ waa akatɔ se̱ fe̱yɛ bamo̱ a gya ke̱bware̱suŋ‑o si nɛɛnɛɛ‑ɔ. Amaa bamo̱ kakye̱na‑rɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ de Wuribware̱ a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ. Ane̱ŋ a ase̱sɛ mɔ‑ɔ, lee fo̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ bamo̱‑rɔ, kwaye̱ bamo̱. 6 Saŋ amo̱ anyare̱ mɔ bo̱ko̱ i lwee ase̱sɛ e̱lɔŋ‑nɔ ba kpa akye̱e̱ ba nya bamo̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ. Ane̱ŋ a akye̱e̱ ne̱ ba nya bamo̱ mfaanɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ akye̱e̱ ne̱ bo̱ maa taare̱ ba kra bamo̱ e̱ye̱e̱, sa ne̱ e̱bɔye̱ a kii bamo̱ se̱ tɔso̱rɔ dwiidwiisɛ, ne̱ bamo̱ mfɛɛre̱ a le̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa se̱, bo̱ gya bamo̱ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ se̱‑ɔ. 7 Ane̱ŋ a akye̱e̱ mɔ e̱ gye̱ ne̱ ba pee akatɔ saŋ ke̱maa ba suye atɔ‑ɔ, amaa bamo̱ mɔ bo̱ maa taare̱ a bo̱ ŋu kase̱ŋtiŋ‑o kaase̱ gyii kamo̱ daa. 8 Fo̱ a nu ane̱ŋ ne̱ anyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ bamo̱ ɛ Yanɛs na Yambras ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ a tɔwe̱ ase̱ŋ bo̱ kye ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis‑o. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ bo̱mo̱‑ɔ gbaa ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ bamo̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱ sa se̱ŋsa ba kye kase̱ŋtiŋ‑o. Bamo̱ aŋu a nye̱ra, ne̱ ke̱bware̱suŋ ne̱ ba suŋ‑o gye̱ kwaa ne̱e̱.

9 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ba waa‑ɔ maa kya se̱ a ke̱ bo̱ yɔ ane̱ŋ sa bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ kaye̱ba‑ɔ e̱ le̱e̱ ifuri, na ɔke̱maa ŋu fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa ŋu Yanɛs na Yambras lee‑o.

De̱e̱ kaapo̱ kase̱ŋtiŋ ke̱kaapo̱

10 Amaa fo̱, Timotii, fe̱raa, fo̱ nyi mo̱ atɔ ke̱kaapo̱, ne̱ fo̱ a gya mo̱ se̱ ŋu ane̱ŋ ne̱ mo̱ kakye̱na‑rɔ du‑o, ŋu ke̱tɔ ne̱ n gye̱‑ɔ. Fo̱ a ŋu ane̱ŋ ne̱ n de Yeesuu ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro‑o, ne̱ fo̱ a ŋu mo̱ kanyite na ke̱kpa ne̱ mo̱ e̱ kpa ase̱sɛ ase̱ŋ‑ɔ. Ne̱ fo̱ a ŋu awo̱re̱fɔɔ de̱maŋte̱ ne̱ mo̱ a gyi‑o na bo̱rɔkraa pɛɛɛ ne̱ baa bo̱ waa mo̱‑ɔ. 11 Ne̱ fo̱ a be̱e̱ ŋu ane̱ŋ ne̱ mo̱ a gyi awo̱re̱fɔɔ Ante̱yɔke̱ya na Ikoniyum na Lisitra e̱maŋ‑nɔ‑ɔ. Ane̱ŋ a kase̱ŋŋu suyo mɔ ne̱ mo̱ a nyite kamo̱‑ɔ, Wuribware̱ a lee mo̱ le̱e̱ kamo̱ pɛɛɛ‑rɔ. 12 Kase̱ŋtiŋ si fe̱raa ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa a ɔ gya Kristoo Yeesuu si, na ɔ taare̱ kye̱na waa Wuribware̱ ke̱pre̱‑ɔ fe̱raa i ŋu ase̱ŋ, na ɔ nya kikisi ase̱sɛ ase̱. 13 E̱bɔye̱ awaapo̱ na aye̱bapo̱ e̱ de̱e̱ le̱e̱ bɔye̱‑rɔ ya lwee mfe̱ŋ ne̱ a mo̱ŋ bɔ‑ɔ‑rɔ, na bo̱ de̱e̱ ba ase̱sɛ aye̱ba, na bo̱ko̱ mɔ ba bamo̱ aye̱ba. 14 Amaa fo̱ fe̱raa, fo̱ ma kaŋ yɔwe̱ kase̱ŋtiŋ ne̱ fo̱ a kɔɔre̱ gyi‑o‑ro na kamo̱ e̱kpa timaa ne̱ fo̱ a suye‑o. Na fo̱ nyiŋŋi bamo̱ ne̱ bo̱ dɛɛ bo̱ gye̱ fo̱ akaapo̱po̱ timaa‑o si. 15 Na fo̱ nyiŋŋi si fe̱yɛ nsaŋ ne̱ fo̱ gye̱ keegyi‑o, fo̱ kyɔ fo̱ nyi abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ase̱ŋ. Abware̱se̱ŋ wo̱re̱ amo̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kaapo̱ fo̱ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kɔɔre̱ Kristoo Yeesuu a fo̱ gyi‑o, na ane̱ŋ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ mo̱rɔwe̱ fo̱‑ɔ. 16 Wuribware̱ a taa mò̱ kufwiiŋe timaa‑o bo̱ kye̱na ase̱sɛ ko̱‑rɔ ne̱e̱, ne̱ ɔɔ kaapo̱ bamo̱ mò̱ mfɛɛre̱, ne̱ baa kyo̱rɛɛ mmo̱ bo̱ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ fo̱ e̱ taare̱ a fo̱ taa bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ kase̱ŋtiŋ‑o, na fo̱ bo̱ yii bamo̱ se̱ fe̱yɛ bo̱ ma waa bɔye̱, na fo̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱ kpa timaa‑o, na fo̱ bo̱ kaapo̱ bamo̱ a bo̱ kye̱na nɛɛnɛɛ. 17 Mfaanɛɛ ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔ gya Wuribware̱ se̱‑ɔ e̱ nya ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔ kpa‑ɔ a ɔ bo̱ waa asuŋ ke̱maa ne̱ a gye̱ atimaa‑o.

4

De̱e̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ saŋ ke̱maa

1 Ŋkee fe̱raa n de Wuribware̱ na Kristoo Yeesuu ne̱ mò̱ ya ba kaye̱ mɔ‑rɔ a ɔ bo̱ gyi kuwure, na o gyi bamo̱ ne̱ baa wu‑o na bamo̱ ne̱ bo̱ ke̱e̱‑ɔ ase̱ŋ, mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ le̱ŋle̱ŋle̱ŋ fe̱yɛ 2 fo̱ le̱ŋ e̱ye̱e̱ de̱e̱ pee akatɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ saŋ ke̱maa. Ye̱re̱‑rɔ keŋkeŋ tɔwe̱ amo̱, fo̱ ma se̱re̱ kufu. A mo̱ŋ de fe̱yɛ saŋ amo̱‑rɔ bware, bɛɛɛ ɔ mo̱ŋ bware, kya se̱ tɔwe̱ amo̱ bo̱ tɛɛraa bamo̱ lɔŋŋɔ bamo̱ bo̱ ye̱ra kpa timaa si, na fo̱ waa bamo̱ wɔre̱. Amaa fo̱ a kaapo̱ bamo̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ, waa kanyite, yuri ase̱, ba amo̱ bo̱ be̱ra bamo̱. 3 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ gywii fo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ saŋ ko̱ e̱ ba ne̱ ase̱sɛ maa lɛɛ kpa kunu ke̱kaapo̱ timaa ne̱ ke̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ‑o. Amaa ke̱tɔ ne̱ ba waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ba gya bamo̱ fɔŋfɔŋ ke̱kpa se̱ ne̱e̱, na bo̱ kpɔwe̱ akaapo̱po̱ bwe̱e̱tɔ bo̱ gyaŋŋe̱, na ane̱ŋ a akaapo̱po̱ mɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ e̱ kpa fe̱yɛ bo̱ nu‑o wo̱re̱ gywii bamo̱. 4 Kase̱ŋtiŋ‑o ase̱ŋ maa lɛɛ lwee bamo̱ ke̱se̱bɔ‑rɔ, na bo̱ kine kamo̱ ke̱gyase̱, kɔɔre̱ aye̱ba itee gyi. 5 Amaa fo̱, Timotii, fe̱raa, de̱e̱ kra fo̱ e̱ye̱e̱ nɛɛnɛɛ kpa ke̱maa se̱. Waa siraa nyite gyi awo̱re̱fɔɔ. Waa kusuŋ ne̱ ase̱ŋ timaa‑o ɔtɔwe̱po̱ e̱ waa‑ɔ, na fo̱ waa asuŋ pɛɛɛ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ a te̱e̱ fo̱ fe̱yɛ fo̱ bo̱ waa‑ɔ, na fo̱ ma yɔwe̱.

6 M fe̱raa, mo̱ lowi saŋ a tɔ‑rɔ. Kase̱ŋtiŋ si mo̱ ŋkpa du ne̱e̱ fe̱yɛ nta ne̱ bo̱ de ba twiiri we̱e̱ kabo̱ ne̱ bo̱ de bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ se̱‑ɔ. 7 Kristoonyi kakye̱na‑rɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ a se̱re̱ e̱naŋ‑ɔ. Mo̱ a se̱re̱ ane̱ŋ a e̱naŋ‑ɔ lo̱we̱, ne̱ mo̱ a kye̱na kakye̱na timaa‑o bo̱ fo̱ kɛɛ, na n saŋ n de mo̱ Kristoo ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro keŋkeŋ. 8 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mbe̱yɔmɔ itimaa kuwurepa bo̱‑rɔ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ne̱ ɔ gye̱ ɔse̱ŋtiŋgyipo̱‑ɔ a taa bo̱ be̱ya keri si so̱so̱ sa mo̱. Kake nsi ne̱ o kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ ne̱ ɔ taa ke̱mo̱ a ɔ bo̱ sa mo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a taare̱ lo̱we̱ e̱naŋ‑ɔ, ne̱ mo̱ a kye̱na kakye̱na timaa‑o bo̱ to̱ro̱we̱. Ane̱ nyaŋpe̱ a taa ane̱ŋ a kuwurepa mɔ bo̱ be̱ya keri si sa ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ bamo̱ akatɔ a pee ba kpa fe̱yɛ bo̱ ŋu mò̱ kikiŋŋi ba‑ɔ.

Ase̱ŋ ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ

9 Timotii, fo̱ ma kyo̱kyɔɔ ke̱yaa, mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ da e̱ye̱e̱ se̱ ba mo̱ ase̱ me̱naŋ, 10 a le̱e̱ fe̱yɛ, De̱e̱mas a kpa kaye̱ mɔ‑rɔ atɔ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ɔɔ se̱re̱ yɔwe̱ mo̱ o yii Tisalonikaa maŋ‑nɔ, ne̱ Krɛse̱kɛns mɔ yii Galatiya swe̱e̱re̱ se̱, ne̱ Tiitus mɔ yii Dalamatiya swe̱e̱re̱ se̱. 11 Amɔ Lukas wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ aa mò̱ bo̱ mfe̱e̱. Fo̱ e̱ ba, fo̱ aa Maak ba, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ kya mo̱‑rɔ mo̱ kusuŋ ko̱waa‑rɔ. 12 Tikikus fe̱raa, mo̱ a suŋ mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Ifisus maŋ‑nɔ. 13 Fo̱ e̱ ba, na fo̱ kɔɔre̱ mo̱ waagya ne̱ mo̱ a yɔwe̱ bo̱ sii Kaapus aye̱ Trowas maŋ‑nɔ‑ɔ baa. Na fo̱ be̱e̱ taa mo̱ e̱wo̱re̱ baa. E̱mo̱ ne̱ baa ba kabo̱ wo̱re̱ bo̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ e̱mo̱ ase̱ŋ tiri mo̱ bwe̱e̱tɔ. 14 Alɛsanda ne̱ ɔ gye̱ Ifisusnyi, ne̱ ɔ gye̱ danyaŋ bwaye̱po̱‑ɔ a waa mo̱ bɔye̱ bwe̱e̱tɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu e̱ ka mò̱ ko̱kɔ bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ se̱. 15 Fo̱ gbaa de̱e̱ sa mò̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ya tii ane̱ kpa keŋkeŋ fe̱yɛ ane̱ ma tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ.

16 Ke̱gye̱ŋkpɛɛsɛ ne̱ baa baa mo̱ iwurekpa, na ŋ ko̱so̱ ye̱re̱ lee mo̱ apo̱rɔpo̱ a mpo̱rɔ‑ɔ kanɔ‑ɔ, ne̱ mo̱ŋ nya ye̱re̱rɔpo̱ ko̱ŋko̱ gbaa, bamo̱ pɛɛɛ a kpaŋ mo̱ se̱. Mo̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ ɔ ma kaŋ po̱rɔ bamo̱ amo̱‑ɔ se̱. 17 Amaa ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a ye̱re̱ mo̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ sa mo̱ ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ n tɔwe̱ abware̱se̱ŋ kyɛɛkyɛɛ gywii bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye, ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ ba nu mo̱ ase̱ŋ‑ɔ. Ane̱ nyaŋpe̱ ya kɔɔre̱ mo̱ le̱e̱ lowi‑ro. 18 Ɔ be̱e̱ o lee mo̱, na ase̱ŋ bɔye̱ ke̱maa ne̱ a ba mo̱ se̱‑ɔ kwaye̱ mo̱, na ɔ yaa mo̱ so̱so̱ mfe̱ŋ ne̱ o gyi kuwure‑o ŋkpa na alaŋfiya‑ro. Wuribware̱ nya ke̱dabe̱ na wuraa nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.

19 Mo̱ e̱ ka Priska* na mò̱ kuri Akwila kanɔ dame̱naŋsɛ. Ne̱ m be̱e̱ mo̱ e̱ ka Onisiforus ako̱we̱bɛɛ kanɔ. 20 Irasitus a sii Korintoo maŋ‑nɔ, amaa mo̱ a yɔwe̱ Trofimus bo̱ sii Mileetus maŋ‑nɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ lɔ ne̱e̱. 21 Waa me̱naŋ ba pwɛɛ na afwii dɛɛ taye̱. Yubulus na Pudɛns na Linus na ɔkye̱e̱ Kilawudiya na ane̱ abɛɛko̱ Kristoo awuye pɛɛɛ e̱ ka fo̱ kanɔ. 22 Ke̱tɔ ne̱ ki tii te̱bɔ‑ɔ gye̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu gya fo̱ kra kamɛɛ, na o yure fo̱ aa asɔre̱e̱ agyi‑o pɛɛɛ.

* 2:19 Anyare̱ ke̱kare̱ 16.5 (LXX).

* 4:19 Bɛɛɛ Prisikila.

Tiitus

1

2

3

Tiitus

Wo̱re̱ ne̱ Pɔɔl a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Tiitus‑o

1

1-4 Mo̱, Pɔɔl, ne̱ n gye̱ Wuribware̱ ke̱yaafɔre̱ na Yeesuu Kristoo a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱, Tiitus, ne̱ mo̱ a taa fo̱ bo̱ kii mo̱ gyi le̱e̱ saŋ ne̱ fo̱ a bo̱ kɔɔre̱ ke̱bware̱suŋ ne̱ ŋ gbaa mo̱ i suŋ‑o gyi‑o.

Wuribware̱ ya lee mo̱ suŋ mo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ n kya ase̱sɛ ne̱ oo lee sa mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ‑rɔ, na bo̱ bo̱ kɔɔre̱ mò̱ gyi, na bo̱ nu kase̱ŋtiŋ‑o kaase̱ bo̱ le̱e̱ kpa ne̱ ba bo̱rɔ se̱ a bo̱ bo̱ kye̱na suŋ mò̱‑ɔ. Na amo̱ se̱, bo̱ nya te̱maa fe̱yɛ ba nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Ŋkpa mɔ, Wuribware̱ ne̱ ɔ maa ba aye̱ba‑ɔ ya tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ ba a ɔ bo̱ sa ane̱ pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ twe̱e̱ kaye̱‑ɔ. Ane̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ Wuribware̱ saŋ a fo̱‑ɔ, ne̱ oo lee mò̱ kase̱ŋtiŋ‑o bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱‑rɔ. Ne̱ ɔɔ taa bo̱ waa mo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ fe̱yɛ n tɔwe̱ amo̱ kaapo̱‑rɔ a bo̱ nu‑ro. Tiitus, mo̱ gyi kase̱ŋtiŋ, mo̱ e̱ ko̱re̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ Kristoo Yeesuu fe̱yɛ bo̱ yure fo̱, na bo̱ sa fo̱ kaye̱e̱yuri.

Ase̱sɛ suyo ne̱ ba taare̱ a bo̱ waa asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ

5 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ a yɔwe̱ fo̱ bo̱ sii Kriita kwii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ane̱ mo̱ŋ waa lo̱we̱‑ɔ, kra ke̱mo̱ bo̱ ye̱ra kyɛɛkyɛɛ. Na fo̱ lee bo̱ko̱ bo̱ kii abre̱sɛ mfe̱ŋ a e̱maŋ‑ɔ asɔre̱e̱ pɛɛɛ‑ɔ‑rɔ. Na fo̱ nyiŋŋi mbraa ne̱ mo̱ a bo̱ sa fo̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ, 6 se̱sɛ ne̱ a bware fe̱yɛ ɔ waa asɔre̱e̱ ɔbre̱sɛ‑ɔ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ maŋ ne̱ o te mò̱‑rɔ‑ɔ ase̱sɛ maa tɔwe̱ mò̱ kuŋu si ase̱ŋ bɔye̱ ba po̱rɔ mò̱‑ɔ. A bware fe̱yɛ mò̱ ne̱ ɔ waa asɔre̱e̱ ɔbre̱sɛ‑ɔ de ka ko̱ŋko̱ kpeŋ ne̱e̱, na mò̱ agyi mɔ gye̱ Kristoo awuye, ne̱ ase̱sɛ nyi bamo̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ nye̱ra, bo̱ de ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ, bo̱ maa bu atɔ‑ɔ. 7 A mo̱ŋ bware fe̱yɛ mò̱ ne̱ ɔ waa asɔre̱e̱ ɔbre̱sɛ‑ɔ gye̱ ɔko̱ ne̱ mò̱ kuŋu si de mpo̱rɔ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ Wuribware̱ kusuŋ‑o si. Asɔre̱e̱ ɔbre̱sɛ ke̱maa ne̱ fo̱ lee‑o ma waa se̱sɛ ne̱ o de ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ, ne̱ o de kaduŋfwii me̱naŋ me̱naŋ, ne̱ ɔ gye̱ ɔtabwe̱e̱po̱ na e̱kɔ ɔkpapo̱, ne̱ o de kakatɔpee ɔ mo̱ŋ gya e̱kpa timaa si ɔ kpa atɔ‑ɔ. 8 Lee ɔko̱ ne̱ ɔ kra afɔ mò̱ aye̱ nɛɛnɛɛ, ne̱ ɔ kpa itimaa ko̱waa, ne̱ o bu mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ɔ gye̱ nyiŋkpasɛ timaa ne̱ mò̱ kame‑ro mo̱ŋ de iyisi‑o, ne̱ o nyi mò̱ e̱ye̱e̱ e̱kra nɛɛnɛɛ‑ɔ. 9 A bware̱ fe̱yɛ ɔ ye̱re̱ kase̱ŋtiŋ ne̱ ane̱ a kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ‑rɔ keŋkeŋ, na ɔ nya ba kamo̱ ke̱kaapo̱ bo̱ sa ase̱sɛ bo̱ko̱ wɔre̱, na ɔ kaapo̱ bamo̱ ne̱ ba gyiiri kase̱ŋtiŋ‑o ikii‑o fe̱yɛ baa fo̱ kpa.

10 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ bo̱‑rɔ ne̱ bo̱ maa bu asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ, ne̱ bo̱ de se̱ŋsa ne̱ ɔ mo̱ŋ de ke̱se̱ŋkpare̱gyi‑o ba pe̱nna bo̱ko̱. Mo̱ e̱ tɔwe̱ Yudaa awuye ko̱ ne̱ bo̱ gye̱ Kristoo awuye‑o ase̱ŋ ne̱e̱. 11 A tiri fe̱yɛ fo̱ sa a ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ buŋ bamo̱ nnɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ke̱kaapo̱ atɔ ne̱ a mo̱ŋ bware‑o e̱ nye̱ra lɔŋ‑nɔ ako̱we̱bɛɛ ki i lee bamo̱ mfɛɛre̱ ke̱ e̱ le̱e̱ kase̱ŋtiŋ ne̱ baa kɔɔre̱ gyi‑o. Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ e̱ waa amo̱‑ɔ ne̱e̱ bo̱ de bo̱ pe̱nna ase̱sɛ ba kpa katɔnya. 12 Kriitanyi ko̱ ne̱ ɔ gye̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ laagyipo̱ ko̱, ne̱ ɔɔ dɛɛ kye̱na‑ɔ a tɔwe̱ bamo̱ ase̱ŋ, ɔ yɛ, Kriita awuye gye̱ aye̱bapo̱ kase̱ŋtiŋ, bo̱ de daa bɔye̱ fɛɛ, ne̱ bo̱ gye̱ awo̱rɔgyapo̱ na ateesekpapo̱ ke̱baŋse̱. 13 Bamo̱ kuŋu si ase̱ŋ amo̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ. Amo̱se̱‑ɔ waa me̱naŋ tɛɛraa bamo̱ a bo̱ yɔwe̱ ane̱ŋ a daa‑ɔ. Bo̱ gya kase̱ŋtiŋ‑o si, kɔɔre̱ kamo̱ gyi, 14 na bo̱ ma be̱ŋŋaa Yudaa awuye amo̱ na bamo̱ itee na aye̱ba ne̱ ba kaapo̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ a kine ke̱gya Wuribware̱ a kase̱ŋtiŋ a e̱kpa‑ɔ se̱. 15 Yudaa awuye amo̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ateese ko̱ mo̱ŋ bware kigyi. Amaa kase̱ŋtiŋ si fe̱raa, ateese ko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ a gye̱ ateese bɔye̱ sa bamo̱ ne̱ bamo̱ mme‑ro mo̱ŋ de iyisi‑o. Amaa ateese ke̱maa de iyisi sa bamo̱ ne̱ bamo̱ mme‑ro de iyisi, ne̱ baa kine kase̱ŋtiŋ‑o ko̱kɔɔre̱gyi‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ mfɛɛre̱ mo̱ŋ bo̱ daŋ, ne̱ bo̱ de daa bɔye̱. 16 Bo̱ yɛ bo̱ nyi Wuribware̱, amaa ane̱ŋ ne̱ bo̱ te bo̱ bɔ‑ɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ba pe̱nna ne̱e̱, baa kine mò̱. Bamo̱ ase̱ŋ mo̱ŋ bo̱ Wuribware̱ kɔne̱ kafo̱ŋfwe̱e̱ se̱. Bo̱ de ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ fɛɛ, bo̱ mo̱ŋ gya Wuribware̱ a e̱kpa‑ɔ se̱, ane̱ŋ se̱‑ɔ, a mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ fo̱ taa kusuŋ dame̱naŋsɛ sa bamo̱ a bo̱ waa.

2

Ane̱ŋ ne̱ a bware fe̱yɛ asɔre̱e̱ awuye waa bamo̱ kakye̱na‑rɔ‑ɔ

1 Amaa fo̱, Tiitus, fe̱raa, de̱e̱ kaapo̱ asɔre̱e̱ awuye‑o, na bo̱ kye̱na kakye̱na ne̱ ka bware bo̱ sa ke̱bware̱suŋ kase̱ŋtiŋ‑o. 2 Kaapo̱ anyaŋbre̱sɛ‑ɔ ane̱ŋ ne̱ ba kra bamo̱ e̱ye̱e̱, na ase̱sɛ nya bu bamo̱‑ɔ. Sa a bo̱ nya ko̱kɔɔre̱gyi kase̱ŋtiŋ‑o, na bamo̱ ke̱kpa waa ko̱kyɔ, na bo̱ nyite awo̱re̱fɔɔ ke̱maa. 3 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ fo̱ de̱e̱ kaapo̱ akye̱e̱bre̱sɛ‑ɔ ane̱ŋ ne̱ bo̱ kye̱na kakye̱na kpe̱yaa‑ɔ. Bo̱ ma kyii ɔko̱ te̱ŋ mò̱ kanɔ, na bo̱ be̱e̱ bo̱ ma waa atabwe̱e̱po̱. 4 Na bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱, bamo̱ mɔ bo̱ taare̱ na bo̱ kaapo̱ akye̱e̱pe̱ kpa ne̱ ba bo̱rɔ se̱ a bo̱ bo̱ kpa bamo̱ kuri‑ana na bamo̱ gyi‑ana ase̱ŋ‑ɔ, 5 na bo̱ kaapo̱ bamo̱ ane̱ŋ ne̱ bo̱ gyii e̱ye̱e̱ e̱kra nɛɛnɛɛ, na bo̱ ma waa kanyare̱kpa, na ane̱ŋ ne̱ ba kii aka timaa‑o, na bo̱ bu bamo̱ akuri, na bo̱ de̱e̱ waa ke̱dame̱naŋsɛ, na bamo̱ akatɔ pee bamo̱ lɔŋ‑nɔ asuŋ si. N gye̱ ane̱ŋ, ase̱sɛ ko̱ e̱ nya kpa a bo̱ sa se̱ŋsa bo̱ bo̱ kye Wuribware̱ a ase̱ŋ‑ɔ. 6 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ fo̱ de̱e̱ tɔwe̱ gywii ayaafɔre̱‑ɔ, na bo̱ yuri e̱ye̱e̱ de̱e̱ bu atɔ kpa ke̱maa se̱.

7 Amaa fo̱, Tiitus, fe̱raa, kra fo̱ daa timaa‑ro bo̱ yɔ, amɔ ane̱ŋ‑ɔ e̱ kaapo̱ asɔre̱e̱ awuye‑o ane̱ŋ ne̱ a bware fe̱yɛ bo̱ kye̱na‑ɔ. Ke̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ, sa a ke̱ kaapo̱ fe̱yɛ fo̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ wuye. Na fo̱ pee akatɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ. Na fo̱ sa a ase̱ŋkpare̱gyi timaa de̱e̱ le̱e̱ fo̱ kanɔ. 8 Ke̱bɔye̱ ko̱ e̱ mo̱ŋ le̱e̱ fo̱ se̱ŋsa sasɛ ke̱maa‑rɔ, amo̱ fe̱raa ɔko̱ maa taare̱ a ɔ po̱rɔ fo̱ ko̱ko̱ se̱. Ane̱ŋ‑ɔ ipeere e̱ nya fo̱ ado̱ŋ. Bo̱ maa taare̱ a bo̱ nya ko̱ko̱ ye̱re̱ se̱ bo̱ po̱rɔ fo̱.

9 To, anya fe̱raa, tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ bu bamo̱ anyaŋpe̱ kpa ke̱maa se̱, na bo̱ le̱ŋ e̱ye̱e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ki i gyi bamo̱ anyaŋpe̱ akatɔ‑ɔ. Bamo̱ nyaŋpe̱‑ana ya tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ a kye bamo̱, bo̱ ma kaŋ be̱ŋŋaa ba kanɔ bo̱ yii bamo̱. 10 Ŋkee bo̱ ma kaŋ ywii, na a sa a bamo̱ nyaŋpe̱‑ana kɔɔre̱ bamo̱ gyi ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ. Bamo̱ ya waa mfaanɛɛ, ne̱ bamo̱ nyaŋpe̱‑ana i ŋu fe̱yɛ ane̱ ke̱kaapo̱ ane̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ Wuribware̱ a ase̱ŋ‑ɔ bo̱ daŋ.

Ke̱tɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ a suŋ Kristoo bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ kɔɔre̱ ane̱‑ɔ

11 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ ane̱ fe̱yɛ ɔ kpa a o ŋu se̱sɛ ke̱maa e̱wɛɛ, na ɔ mo̱rɔwe̱ mò̱. 12 N gye̱ sa ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi wo̱re̱ se̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ mo̱rɔwe̱ ane̱, amaa ɔ kpa a ɔ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ yɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ na atɔ ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ i pee akatɔ ba kpa‑ɔ, na ane̱ nya taare̱ de̱e̱re̱ ane̱ e̱ye̱e̱ se̱, na ane̱ waa itimaa, na ane̱ suŋ Wuribware̱. Mfaanɛɛ e̱ gye̱ ne̱ a bware fe̱yɛ ane̱ kye̱na kaye̱ mɔ‑rɔ. 13 Ane̱ te ane̱ de te̱maa ane̱ gywii kakatɔgyi kake amo̱ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ na ɔmo̱rɔwe̱po̱ dabe̱, Yeesuu Kristoo, i kiŋŋi a ɔ ba ke̱laŋŋe̱rɔ na mò̱ ke̱dabe̱ na ke̱yaale̱ŋ‑ɔ‑rɔ. 14 Yeesuu Kristoo mɔ dɛɛ ya ba mò̱ fɔŋfɔŋ kayo̱wɔre̱ bo̱ lɔŋŋɔ ane̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ. Mfaanɛɛ ne̱ ɔɔ lee ane̱ le̱e̱ kakye̱na bɔye̱‑rɔ, sa ne̱ ane̱ a kii mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ. Ne̱ ŋkee ɔ kpa fe̱yɛ ɔ sa a ane̱ ŋkpo̱nɔ fwiiri, na ane̱ akatɔ pee de̱e̱ waa ke̱dame̱naŋsɛ.

15 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ba ke̱yaale̱ŋ ne̱ mo̱ a sa fo̱‑ɔ pɛɛɛ, na fo̱ bo̱ tɔwe̱ ase̱ŋ mɔ, na fo̱ bo̱ waa ase̱sɛ wɔre̱ fe̱yɛ bo̱ gya Kristoo a e̱kpa‑ɔ se̱, na fo̱ bo̱ yii bamo̱ se̱ fe̱yɛ bo̱ ma lɛɛ gya e̱bɔye̱ a e̱kpa‑ɔ se̱. Fo̱ ma kaŋ waa ane̱ŋ ne̱ a sa a ɔko̱ bu fo̱ tosoo bo̱ le̱e̱ fo̱ a gye̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ se̱.

3

Ane̱ŋ ne̱ Kristoo a kɔɔre̱ ane̱ le̱e̱ kakye̱na bɔye̱ ne̱ ane̱ dɛɛ ane̱ te‑o‑ro‑o

1 To, nyiŋŋi Kristoo awuye ne̱ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ se̱ fe̱yɛ bo̱ bu abane̱ na ke̱bre̱sɛ na agye̱ŋkpɛɛpo̱, na bo̱ de̱e̱ suŋ kusuŋ timaa ke̱maa ne̱ ɔke̱maa ne̱ o de bamo̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ e̱ kpa fe̱yɛ bo̱ waa‑ɔ. 2 Na fo̱ be̱e̱ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ ma kaŋ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ ko̱ bo̱ kye ɔko̱. Bo̱ yɔwe̱ e̱kɔ ke̱kpa, na bo̱ baa bamo̱ e̱ye̱e̱ kaase̱, yuri e̱ye̱e̱ bo̱ sa ase̱sɛ saŋ ke̱maa. 3 Ane̱ gbaa ane̱ dɛɛ ane̱ mo̱ŋ nyi ase̱ŋ, ne̱ ane̱ maa bu atɔ, ne̱ bo̱ko̱ a pe̱nna ane̱ bo̱ gya e̱bɔye̱ e̱kpa se̱. Ne̱ ane̱ a gyi ane̱ e̱ye̱e̱, ne̱ kayo̱rɔwe̱ bɔye̱ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ na mfɛɛre̱ bɔye̱ dooo a bo̱rɔ ane̱ aŋu‑ro. Ane̱ a ka ko̱kwe̱e̱ kisi bo̱ko̱, ne̱ bo̱ko̱ mɔ a kisi ane̱. 4 Amaa nsaŋ ne̱ ane̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ Wuribware̱ a lee mò̱ ke̱dame̱naŋsɛ ko̱waa na mò̱ ke̱kpa‑ɔ bo̱ kaapo̱ ane̱‑ɔ, ne̱ oo lee ane̱ le̱e̱ amo̱ pɛɛɛ‑rɔ. 5 N gye̱ sa ne̱ ane̱ a waa atɔ timaa ko̱ se̱ ne̱e̱ ne̱ ɔɔ mo̱rɔwe̱ ane̱, amaa ane̱ŋ ne̱ oo ŋu ane̱ e̱wɛɛ kpa ane̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱ ne̱ ɔɔ waa ane̱ŋ, ne̱ ɔɔ ba mò̱ kufwiiŋe timaa‑o bo̱ kpɛɛ iyisi ne̱ e̱ dɔŋ ane̱ se̱‑ɔ, be̱e̱ bo̱ ko̱we̱ ane̱, waa ane̱ ase̱sɛ po̱pwɛɛ. 6 Ke̱tɔ ne̱ ane̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ Yeesuu Kristoo a waa‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ a sa ane̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o bwe̱e̱tɔ. 7 Oo ŋu ane̱ e̱wɛɛ ne̱e̱, ne̱ ɔɔ mo̱rɔwe̱ ane̱, ne̱ ane̱ mo̱ŋ lɛɛ ane̱ gye̱ abɔye̱waapo̱, na ane̱ nya kii mò̱ ako̱we̱bɛɛ ane̱ de te̱maa fe̱yɛ ane̱ i gyi mò̱ kapo̱tɛɛ ne̱ ka gye̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

8 Abre̱sɛ a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mfe̱ŋ ne̱ a tiri bwaye̱po̱‑ɔ, mfe̱ŋ ne̱ ɔ daye̱‑ɔ.” Bo̱ maa pe̱nna. Amo̱se̱ se̱‑ɔ pee akatɔ kaapo̱ atɔ mɔ pɛɛɛ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ kpo̱ra‑rɔ, na bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ Wuribware̱ ba gyi‑o mfɛɛre̱ nya ba amo̱ se̱ nɛɛnɛɛ, na bo̱ nya ba akatɔ bo̱ dɔŋŋɔ itimaa ko̱waa se̱. Awaasɛ timaa bware fɛɛ, ne̱ amo̱ ko̱waa de to̱nɔ bo̱ sa ɔke̱maa. 9 Ane̱ŋ se̱‑ɔ kwaye̱ ase̱ŋ bo̱ro̱bo̱rɔɔ ne̱ ba tɔwe̱ amo̱ ba yɔ akatɔ‑rɔ ba lwii kamɛɛ. Ba gyiiri Yudaa awuye mbraa‑ɔ se̱ ikii na bamo̱ ke̱nana‑rɔ ade̱daase̱ŋ so̱swe̱e̱ so̱swe̱e̱‑ɔ ikii. Lee fo̱ kanɔ le̱e̱ ane̱ŋ a ikii‑o‑ro, a le̱e̱ fe̱yɛ e̱ mo̱ŋ bware, ne̱ e̱ mo̱ŋ de to̱nɔ ko̱. 10 Ɔke̱maa ne̱ o de mò̱ kanɔ bo̱ waa ane̱ŋ a ikii‑o‑ro, yii mò̱ se̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛsɛ, ne̱ mò̱ ya be̱e̱ dɔŋŋɔ se̱, na fo̱ be̱e̱ yii mò̱ se̱, ne̱ mò̱ e̱ ma yɔwe̱, amo̱ fe̱raa, na fo̱ yɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ sa mò̱. 11 Na fo̱ ŋu fe̱yɛ ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ kyɔ o de daa bɔye̱ ne̱e̱. Ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ e̱bɔye̱ a bu mò̱ e̱ye̱e̱ ke̱pɔ fe̱yɛ ɔ gye̱ ɔbɔye̱waapo̱ kase̱ŋtiŋ.

Ase̱ŋ ne̱ Pɔɔl a tɔwe̱ bo̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ

12 Mo̱ i suŋ Aatamas bɛɛɛ Tikikus fo̱ ase̱. Ne̱ se̱sɛ amo̱ ya fo̱ fo̱ ase̱, na fo̱ waa me̱naŋ gyaŋŋaa mo̱ Nikopolis maŋ‑nɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a waa mfɛɛre̱ fe̱yɛ, ke̱kyaare̱ ya fo̱, mfe̱ŋ mo̱ e̱ ya kye̱na. 13 Le̱ŋ e̱ye̱e̱ na kanɔ ŋke̱maa se̱ fo̱ taare̱ kya Seenas lɔɔyaa‑ɔ na Apolos‑ro, na bo̱ kya bamo̱ kpa se̱. Na fo̱ kya bamo̱‑rɔ a bo̱ nya ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ki tiri bo̱ sa bamo̱ kpa‑ɔ kutu‑ro‑o. 14 Kristoo awuye mfɛɛre̱ de̱e̱ di itimaa ko̱waa se̱, na bo̱ de̱e̱ waa bo̱ kya bamo̱ ne̱ a tiri fe̱yɛ bo̱ kya bamo̱‑ɔ‑rɔ. Bo̱ ma waa awo̱rɔgyapo̱, na bo̱ nya taare̱ kii ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ ko̱ko̱rɔ‑ɔ.

15 Bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mo̱ ase̱‑ɔ pɛɛɛ e̱ ka fo̱ kanɔ. Ka ane̱ bɛɛko̱‑ana Kristoo awuye kanɔ. Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ Wuribware̱ yure mo̱ne̱ pɛɛɛ.

Filemɔŋ

Filemɔŋ

Wo̱re̱ ne̱ Pɔɔl a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Filemɔŋ‑ɔ

1

1-2 Mo̱, Pɔɔl, ne̱ n gya Kristoo Yeesuu si‑o ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mò̱ kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o, ne̱ baa kperi amo̱ se̱ tii mo̱‑ɔ, na ane̱ ko̱so̱bɛɛ Timotii e̱ gye̱ ne̱ ane̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ ane̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱, Filemɔŋ. Ane̱ nyare̱ timaa e̱ gye̱ fo̱, ne̱ ane̱ aa fo̱ e̱ waa kusuŋ ane̱ e̱ sa Kristoo. Amaa n gye̱ fo̱ wo̱re̱ ne̱ ane̱ e̱ kyo̱rɛɛ ane̱ e̱ kyo̱ŋwe̱. Ane̱ e̱ kyo̱rɛɛ ane̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱ aa asɔre̱e̱ awuye ne̱ ba gyaŋŋe̱ fo̱ lɔŋ‑nɔ‑ɔ, na ane̱ pe̱kye̱e̱ Apiya, na Aakipus ne̱ ɔ waa Kristoo kusuŋ fe̱yɛ soogyaanyi a kɔ ke̱naa‑rɔ fe̱yɛ ane̱‑ɔ dɛɛ. 3 Mo̱ e̱ ko̱re̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo fe̱yɛ bo̱ sa mo̱ne̱ ŋyure na kaye̱e̱yuri.

Filemɔŋ a ke̱kpa na ko̱kɔɔre̱gyi ne̱ o de‑o

4 Filemɔŋ, saŋ ke̱maa ne̱ mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, mo̱ i nyiŋŋi fo̱ se̱, ne̱ mo̱ e̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ saŋ ke̱maa, 5 a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a nu ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kpa Wuribware̱ ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ fo̱ maa se̱ fo̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu fo̱ i gyi keŋkeŋ‑o. 6 Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱e̱ fe̱yɛ wo̱rɔgya ma kaŋ nya fo̱, na fo̱ nya taare̱ de̱e̱ tɔwe̱ fo̱ Kristoo ko̱kɔɔre̱gyi‑o ase̱ŋ gywii bo̱ko̱, na a sa a fo̱‑ɔ fo̱ gyii atɔ timaa pɛɛɛ ne̱ ane̱ a nya le̱e̱ Kristoo ase̱‑ɔ lo̱we̱. 7 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ, ke̱kpa ne̱ fo̱ e̱ kpa Wuribware̱ ase̱sɛ pɛɛɛ‑ɔ a sa ne̱ mo̱ akatɔ a gyi fɛɛ, ne̱ wɔre̱ a nya mo̱ bwe̱e̱tɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ya sa ne̱ bamo̱ mme‑ro a yuri bamo̱.

Onisimus ase̱ŋ

8-10 To, mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ kpa a ŋ ko̱re̱ fo̱ ko̱tɔko̱. Weetee ane̱ pɛɛɛ a gye̱ Kristoo ase̱sɛ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ŋ se̱re̱ fe̱yɛ n tɔwe̱ gywii fo̱ fe̱yɛ n sa kanɔ a fo̱ waa ke̱tɔ ne̱ a tiri fe̱yɛ fo̱ waa‑ɔ, na mo̱ŋ ko̱re̱ fo̱. Amaa bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱ ne̱ ŋ yɛ mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱. Amo̱se̱‑ɔ ke̱nyaŋbre̱sɛ fe̱yɛ mo̱ a du mɔ‑ɔ, ne̱ baa be̱e̱ tii mo̱ bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si ase̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ mo̱ e̱ sa mo̱ gyi Onisimus. Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ te̱e̱ mò̱ ɛ mo̱ gyi‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ n da tiikpa mfe̱e̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a sa ne̱ oo gyii Yeesuu Kristoo. 11 Onisimus kaase̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ, “Ɔ‑bo̱-ko̱ko̱rɔ.” Ɔ dɛɛ ɔ gye̱ fo̱ ke̱nya, ne̱ ɔɔ se̱re̱ le̱e̱ fo̱ ase̱‑ɔ. Saŋ ne̱ oo suŋ sa fo̱‑ɔ, ɔ mo̱ŋ bo̱ ko̱ko̱rɔ. Amaa ŋkee fe̱raa mò̱ ke̱nyare̱ mo̱ŋ lɛɛ ke̱ gye̱ kaye̱ba ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ ase̱ mfe̱e̱, oo kii se̱sɛ ne̱ ɔ bo̱ ko̱ko̱rɔ‑ɔ. Ne̱ mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ, mò̱ ya ba fo̱ ase̱, o kii se̱sɛ ne̱ ɔ bo̱ ko̱ko̱rɔ‑ɔ bo̱ sa mo̱ aa fo̱ mpe̱yɔ.

12 To, mbe̱yɔmɔ mo̱ i kiŋŋaa mò̱ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱. Amaa a nyaa mo̱ kame‑ro fe̱yɛ mo̱ a kiŋŋaa mò̱ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱. 13 Kase̱ŋtiŋ si, weetee mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ ŋ kra mò̱ bo̱ sii mo̱ ase̱ mfe̱e̱, na ɔ nya ye̱re̱ fo̱ ayaa‑rɔ kya mo̱‑rɔ tiikpa mfe̱e̱. 14 Ma kpa fe̱yɛ ŋ kra mò̱ bo̱ sii, na fo̱ mo̱ŋ nyi amo̱ ase̱ŋ. Amo̱se̱‑ɔ ma ye̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ kya mo̱‑rɔ. Amaa mo̱ e̱ kpa ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ fo̱ e̱ waa fo̱ e̱ sa mo̱‑ɔ, fo̱ da fo̱ kakpo̱nɔ se̱ waa. 15 A mo̱ŋ kyee, ne̱ ɔɔ se̱re̱ le̱e̱ fo̱ ase̱. Nsaŋse̱ Wuribware̱ ya sa ne̱ aa ba ane̱ŋ, fe̱yɛ fo̱ aa mò̱ a brawe̱ abɛɛ se̱ kafwe̱e̱, na ɔ be̱e̱ kiŋŋi ba bo̱ yuri e̱ye̱e̱ kye̱na fo̱ ase̱ bo̱ yɔ, na ɔ ma lɛɛ se̱re̱. 16 Amaa mbe̱yɔmɔ fo̱ maa lɛɛ kɔɔre̱ mò̱ kra fe̱yɛ ke̱nya ne̱ ɔ dɛɛ ɔ gye̱‑ɔ. Ŋkee fe̱raa ɔ bɔ ke̱nya. Kra mò̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ pɛɛɛ a bo̱ Kristoo a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ‑rɔ. Ɔ gye̱ se̱sɛ timaa bwe̱e̱tɔ mo̱ ase̱. Mò̱ ya ba fo̱ ase̱, o kii ke̱nya timaa na ko̱we̱bɛɛ timaa ane̱ nyaŋpe̱ a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ‑rɔ.

17 Amo̱se̱‑ɔ fo̱ i nyi fe̱yɛ mo̱ aa fo̱ e̱ waa kusuŋ ko̱ŋko̱ ane̱ e̱ sa Kristoo ne̱e̱, amo̱ fe̱raa kɔɔre̱ mò̱ kra nɛɛnɛɛ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kra mo̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ. 18 Mò̱ a dɛɛ ɔ bo̱ fo̱ ase̱‑ɔ, ne̱ mò̱ ya waa fo̱ bɔye̱ ko̱ yɔwe̱ bo̱ ke mò̱, ne̱ mò̱ ya ywii fo̱ atanne̱, fo̱ tɔwe̱ amo̱ kanɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱. 19 Ŋu fe̱yɛ mo̱ fɔŋfɔŋ ke̱sare̱e̱ ne̱ mo̱ a bo̱ kyo̱rɛɛ ase̱ŋkpare̱gyi mɔ. Amaa fo̱ ma taŋ se̱ fe̱yɛ fo̱ fɔŋfɔŋ de mo̱ ko̱kɔ ko̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ se̱ ne̱ fo̱‑ɔ fo̱ a nya fo̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ Ɔbɔnsam ke̱sare̱e̱‑rɔ.

20-21 Mo̱ bɛɛko̱ Kristoonyi, ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kpa fo̱ ase̱‑ɔ pɛɛɛ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ waa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱‑ɔ, na mo̱ kame‑ro nya yuri mo̱. A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ pɛɛɛ gye̱ Kristoo awuye ne̱e̱. Amaa mo̱ a nyi fe̱yɛ fo̱ i bu mo̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ fo̱ wo̱re̱ mɔ. Ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ e̱ waa amo̱ ne̱ a kyɔ amo̱‑ɔ gbaa a fo̱ sa mo̱. 22 Wo̱re̱ mɔ ya lwee fo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ, na fo̱ buwi kpa ke̱kyaŋ ko̱ bo̱ ye̱ra mo̱. A le̱e̱ fe̱yɛ n de te̱maa fe̱yɛ Wuribware̱ i nu mo̱ne̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, na ɔ sa a bo̱ lee mo̱ le̱e̱ tiikpa mfe̱e̱, na bo̱ sa a m ba mo̱ne̱ ase̱.

23 Ipafras ne̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mò̱ gbaa gya Kristoo Yeesuu si‑o si, baa tii mo̱ aa mò̱‑ɔ e̱ ka fo̱ kanɔ. 24 Maak na Aristaakus na De̱e̱mas na Lukas ne̱ bo̱ gye̱ mo̱ bɛɛko̱‑ana Kristoo kusuŋ awaapo̱‑ɔ gbaa e̱ ka fo̱ kanɔ dame̱naŋsɛ.

25 Ŋkee mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo yure mo̱ne̱.

Heebrii awuye

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Heebrii awuye

Wo̱re̱ ne̱ ɔko̱ a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Yudaa awuye ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ Heebrii awuye ne̱ baa bo̱ kii Kristoo awuye‑o

1

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu kyɔ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ

1 De̱daa‑ɔ, iluwi bwe̱e̱tɔ na e̱kpa bwe̱e̱tɔ se̱, ne̱ Wuribware̱ a sa se̱ŋsa gywii ane̱ ade̱daapo̱‑ɔ, mò̱ akyaamɛɛ‑ɔ se̱ ne̱ ɔɔ bo̱ bo̱rɔ. 2 Amaa ndɔɔ a ŋke mɔ‑rɔ ne̱ kaye̱ a tɔ‑rɔ e̱gye̱ kɛɛ‑ɔ fe̱raa, mò̱ gyi Yeesuu si ne̱ ɔɔ bo̱rɔ sa se̱ŋsa gywii ane̱. Ane̱ŋ se̱ ne̱ baa waa mò̱ gyi amo̱ kuŋu si kiliŋ ko̱ fe̱yɛ,

“Mò̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ se̱ bo̱ twe̱e̱ kaye̱.

Mò̱ ne̱ Wuribware̱ a lee fe̱yɛ lalalo̱we̱‑ɔ

ɔ taa atɔ pɛɛɛ mɔ a ɔ bo̱ bɔɔrɔ.

3 Wuribware̱ a ke̱laŋŋe̱rɔ dabe̱‑ɔ

bɔ mò̱ se̱ ne̱e̱ ke̱ e̱ laŋŋe̱‑rɔ.

Ɔɔ le̱e̱ Wuribware̱ ke̱tɔ ke̱maa‑rɔ.

Mò̱ ase̱ŋ dabe̱‑ɔ ne̱ o de ɔ sa

ne̱ atɔ pɛɛɛ mɔ e̱ yɔ se̱ kyɛɛkyɛɛ.

Ɔɔ kpɛɛ ase̱sɛ iyisi.

Ne̱ ŋkee o yii so̱so̱, mfe̱ŋ ne̱ ɔɔ kye̱na

Nyiŋkpe̱ŋ‑ɔ‑kyɔ-bamo̱-pɛɛɛ-ke̱dabe̱ kigyisesare̱e̱ se̱,

ne̱ mò̱ aa mò̱ i gyi kuwure.”

4 Amo̱se̱ ne̱ ane̱ i ŋu fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱ gyi‑o ke̱nyare̱ dabe̱ ne̱ ko̱ kyɔ mò̱ mbɔɔ‑ɔ lee‑o, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔɔ sa mò̱ gyi‑o ke̱dabe̱ kyo̱ŋ mò̱ mbɔɔ‑ɔ. 5 Amo̱se̱ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ, Wuribware̱ a tɔwe̱ mò̱ gyi‑o wo̱re̱ kpeŋ kuŋu si ase̱ŋ fe̱yɛ,

“Ndɔɔ mo̱ a lee fo̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ gyi e̱ gye̱ fo̱.

Ne̱ mo̱‑ɔ, fo̱ se̱ e̱ gye̱ mo̱.”*

N gye̱ mò̱ mbɔɔ‑ɔ ɔko̱ ase̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ ane̱ŋ. Ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ mò̱ fɔŋfɔŋ mò̱ gyi amo̱ kuŋu si ase̱ŋ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ to̱ŋ ko̱ fe̱yɛ,

“Ɔ te̱e̱ mo̱ fe̱yɛ mò̱ se̱,

na mo̱‑ɔ mɔ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ mo̱ gyi.”*

6 Amaa saŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ ɔ baa mò̱ gyi‑o kaye̱‑rɔ‑ɔ, ɔ yɛ,

“Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ, mo̱nꞌ bo̱ suŋ mò̱.”*

7 Amaa mò̱ mbɔɔ‑ɔ kuŋu si ase̱ŋ, ɔ yɛ,

“Ɔ sa ne̱ mò̱ mbɔɔ‑ɔ i kii fe̱yɛ afwii,

na mò̱ ayaafɔre̱ fe̱yɛ de̱e̱kpa agyabreŋ.”*

8 Abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ, a bo̱‑rɔ fe̱yɛ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ gyi‑o fe̱yɛ,

“O Wuribware̱, kuwure ne̱ fo̱ i gyi‑o,

ke̱ mo̱ŋ de kɛɛ.

Fo̱ kuwureyii‑o e̱ kaapo̱ fe̱yɛ

kase̱ŋtiŋ ne̱ fo̱ de fo̱ e̱ ke̱e̱ fo̱ ase̱sɛ se̱.

9 Fo̱ maa kpa e̱bɔye̱, amɔ itimaa wo̱re̱ dooo.

Amo̱se̱ ne̱ fo̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ a sa ne̱

fo̱ kuwure‑o ke̱nyare̱ a de̱e̱ kyo̱ŋ fo̱ abɛɛko̱ lee‑o,

ne̱ oo yure fo̱, sa ne̱ fo̱ akatɔ a gyi kyo̱ŋ bamo̱ pɛɛɛ.”*

10 Wuribware̱ a be̱e̱ tɔwe̱ gywii mò̱ gyi‑o waa mò̱ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ,

“Atɔ pɛɛɛ ke̱le̱e̱kaase̱‑ɔ, fo̱ ya twe̱e̱ kaye̱ na kamo̱‑rɔ ke̱tɔ ke̱maa.

Fo̱ asare̱e̱ ne̱ fo̱ a bo̱ waa so̱so̱ na mò̱ ke̱tɔ ke̱maa.

11 Amo̱ pɛɛɛ mɔ i kpuri fo̱ŋfo̱ŋ fo̱ŋfo̱ŋ, amaa fo̱ fe̱raa fo̱ i sii.

Amo̱ pɛɛɛ mɔ i wu a nye̱ra, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ waagya i wu‑o.

12 Fo̱ e̱ bɔɔ amo̱ pɛɛɛ fe̱yɛ waagya ne̱ fo̱ i kyurowi, na fo̱ be̱e̱ taa ɔko̱ buŋ‑o.

Amaa fo̱ fe̱raa, fo̱ e̱ gye̱ fo̱. Ane̱ŋ ne̱ fo̱ du‑o dɛɛ ne̱ fo̱ du.

Fo̱ maa kyurowi kake ŋko̱ se̱, fo̱ bo̱‑rɔ bo̱ yɔ nsu pɛɛɛ.”*

13 Ne̱ baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ,

“Kye̱na mo̱ kigyise si mfe̱e̱

na n sa a fo̱ ado̱ŋ pɛɛɛ mɔ ba fo̱ kaase̱.”*

Amo̱‑ɔ pɛɛɛ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ mò̱ mbɔɔ‑ɔ kuŋu si ase̱ŋ, amaa mò̱ fɔŋfɔŋ mò̱ gyi‑o.

14 To, ne̱ ŋkee nsɛ‑ana e̱ gye̱ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ ne̱e̱? Bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ afwii‑o, ne̱ bo̱ gye̱ Wuribware̱ ayaafɔre̱, ne̱ ba suŋ ba sa mò̱, ne̱ o suŋ bamo̱ fe̱yɛ bo̱ nare̱ kya bamo̱ ne̱ ɔ kpa a ɔ mo̱rɔwe̱ bamo̱‑ɔ‑rɔ.

2

1 Amo̱se̱‑ɔ, Wuribware̱ mò̱ gyi‑o a tɛɛ ɔ kyɔ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ se̱‑ɔ, amo̱ fe̱raa ane̱ pee akatɔ gya mò̱ ke̱kaapo̱ ne̱ ane̱ a nu‑o si dame̱naŋsɛ, na ane̱ ma nya fo̱ kpa. 2 De̱daa‑ɔ, Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ bo̱ sa mò̱ mbraa‑ɔ, ne̱ m maa taare̱ a n kyurowi. Amo̱se̱‑ɔ, ɔke̱maa ne̱ ɔ mo̱ŋ gya mmo̱ se̱‑ɔ a nya mò̱ katɔmaabu‑o kakɔka. 3 Amo̱ a waa ane̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ane̱ ne̱ ane̱ te ndɔɔ‑ɔ ya kine ase̱ŋ timaa ne̱ a kaapo̱ ane̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ ane̱‑ɔ, e̱me̱ne̱ e̱ waa ne̱ ɔ maa gyiiri ane̱ ke̱se̱bɔ? Abware̱se̱ŋ mɔ ne̱ a kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa a ɔ mo̱rɔwe̱ ane̱‑ɔ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a gye̱ ŋkpɛɛ tɔwe̱. Ne̱ bamo̱ ne̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ a nu mò̱ a tɔwe̱‑ɔ a be̱e̱ tɔwe̱‑rɔ gywii ane̱. 4 Bamo̱ a tɔwe̱ ase̱ŋ timaa mɔ‑ɔ, ne̱ Wuribware̱ a ye̱re̱ bamo̱‑rɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ bamo̱ ke̱kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ. Ŋkee ne̱ ɔɔ bo̱rɔ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o si sa mò̱ se̱sɛ ke̱maa na mò̱ aketɔ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa‑ɔ.

Ke̱tɔ se̱ ne̱ Yeesuu a kii se̱sɛ dimaadi‑o

5 Amaa kaye̱ mɔ ne̱ ka ba a ka bo̱ ba, ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ kamo̱ ase̱ŋ‑ɔ, n gye̱ mò̱ mbɔɔ‑ɔ ne̱ Wuribware̱ a taa kamo̱ bo̱ bɔɔrɔ fe̱yɛ bo̱ ke̱e̱ kamo̱ se̱. 6 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ to̱ŋ ko̱‑ɔ,

“O Wuribware̱, nsɛ e̱ gye̱ dimaadi, ne̱ mò̱ ase̱ŋ tiri fo̱‑ɔ ne̱e̱?

Dimaadi mò̱ gyi e̱ gye̱ nsɛ, ne̱ fo̱ ke̱e̱ mò̱ se̱?

7 Ne̱ fo̱ a kyo̱ŋ amo̱ se̱, sa ne̱ kafwe̱e̱ ne̱ fo̱ mbɔɔ‑ɔ kyɔ mò̱,

ne̱ fo̱ a bo̱nyaa mò̱, sa mò̱ ke̱dabe̱ na wuraa.

8 Ne̱ fo̱ a sa ne̱ o gyi atɔ pɛɛɛ kuwure,

ne̱ ke̱mo̱ ke̱ke̱maa bo̱ mò̱ kaase̱.”*

Mbe̱yɔmɔ, mò̱ a tɛɛ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔɔ taa atɔ pɛɛɛ bo̱ waa se̱sɛ a kuwure‑o kaase̱‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔɔ taa bo̱ waa ke̱mo̱ kaase̱. Amaa ndɔɔ a kaye̱ mɔ fe̱raa, ane̱ mo̱ŋ lɛɛ ŋu ke̱tɔ ke̱maa fe̱yɛ ke̱ bo̱ se̱sɛ a kuwure‑o kaase̱. 9 Amaa ke̱tɔ ne̱ ane̱ a ŋu‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ Yeesuu kwe̱e̱ ane̱ dimaadi ne̱ baa saŋ‑ɔ‑rɔ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a sa ne̱ saŋ kafwe̱e̱ ne̱ Yeesuu a kye̱na fe̱yɛ se̱sɛ dimaadi kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ, mò̱ mbɔɔ‑ɔ a kyo̱ŋ mò̱ ke̱dabe̱. Amaa kamɛɛ‑rɔ ne̱ ɔɔ sa mò̱ ke̱dabe̱ na wuraa na bo̱nyaa so̱so̱. Yeesuu a nya ane̱ŋ a ke̱dabe̱ na wuraa‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ oo gyi awo̱re̱fɔɔ wu sa ɔke̱maa. Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a su ase̱sɛ se̱‑ɔ, ne̱ Yeesuu a wu ane̱ŋ a lowi‑o.

10 Mbe̱yɔmɔ Nyiŋkpe̱ŋ-twe̱e̱-atɔ‑pɛɛɛ-Bware̱ a kpa fe̱yɛ se̱sɛ dimaadi ne̱ ɔɔ twe̱e̱‑ɔ bwe̱e̱tɔ nya ke̱dabe̱ na wuraa so̱so̱‑ɔ se̱‑ɔ, a bware fe̱yɛ ɔ bo̱rɔ awo̱re̱fɔɔ ne̱ Yeesuu a gyi‑o si sa ne̱ kpa ke̱maa se̱ Yeesuu a kii se̱sɛ dimaadi ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ na ɔmo̱rɔwe̱po̱. 11 Yeesuu ne̱ ɔ gye̱ ɔkpe̱yaa‑ɔ na bamo̱ ne̱ ɔ sa ne̱ ba kii akpe̱yaa‑ɔ gye̱ se̱ ko̱ŋko̱ agyi ne̱e̱. Amo̱se̱ ne̱ ipeere mo̱ŋ de mò̱ ke̱te̱e̱ bamo̱ mò̱ ko̱we̱bɛɛ‑ana. 12 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Mo̱ i lee fo̱ ke̱nyare̱ a n gywii mo̱ aye̱ awuye.

Na ŋ waa iliŋ bo̱ kyo̱rɔ fo̱

mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ e̱ gyaŋŋe̱ ba suŋ fo̱‑ɔ.”*

13 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ to̱ŋ ko̱ fe̱yɛ,

“Mo̱ e̱ taa mo̱ e̱ye̱e̱ a m bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ se̱.”*

Ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ to̱ŋ ko̱ fe̱yɛ,

“Ke̱e̱ ɛ, mo̱ aa agyi ne̱ Wuribware̱ a sa mo̱‑ɔ bo̱ mfe̱e̱.”*

14 Agyi amo̱ a gye̱ ase̱sɛ dimaadi‑o si, Yeesuu gbaa a kii se̱sɛ dimaadi. Amo̱se̱‑ɔ aa sa ne̱ mò̱ lowi ne̱ oo wu‑o si, ɔɔ kɔ gya Ɔbɔnsam ne̱ o de ke̱yaale̱ŋ a ɔ mɔɔ‑ɔ. 15 Ne̱ ɔɔ sa ne̱ bamo̱ pɛɛɛ ne̱ lowi kufu dɛɛ ki de bamo̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ le̱e̱ saŋ ne̱ baa ko̱we̱ bamo̱‑ɔ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ baa le̱e̱ gya mò̱ se̱‑ɔ a nya bamo̱ e̱ye̱e̱. 16 Kase̱ŋtiŋ, n gye̱ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ ne̱ ɔ mo̱rɔwe̱. Abraham a ananagyi‑o ne̱ ɔ mo̱rɔwe̱. 17-18 Amo̱se̱ ne̱ a tiri fe̱yɛ ɔɔ le̱e̱ mò̱ bɛɛko̱‑ana se̱sɛ dimaadi kpa ke̱maa se̱‑ɔ. Oo ŋu ase̱ŋ, ne̱ Ɔbɔnsam a kyɔ mò̱‑rɔ ke̱e̱ kpo̱ne̱‑ɔ se̱‑ɔ, mbe̱yɔmɔ mò̱ e̱ de̱ŋ ɔ taare̱ a ɔ kya bamo̱ ne̱ Ɔbɔnsam e̱ kyɔ bamo̱‑rɔ ɔ ke̱e̱‑ɔ‑rɔ. Bo̱ le̱e̱ awo̱re̱fɔɔ ne̱ oo gyi‑o si, mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ fo̱ fe̱yɛ o kii kase̱ŋtiŋ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ ne̱ o su mò̱ ase̱sɛ se̱‑ɔ, na ɔ nya ba mò̱ fɔŋfɔŋ mbo̱gya bo̱ kpɛɛ ane̱ e̱bɔye̱, na ɔ lɔŋŋɔ ane̱ aa Wuribware̱ ke̱bo̱ŋtɔ‑rɔ.

3

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu kyɔ Mosis‑o

1 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ne̱ mo̱ne̱ gye̱ Wuribware̱ ase̱sɛ ne̱ ɔɔ te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ bo̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ so̱so̱ a ŋyure‑o, mo̱nꞌ sa a ane̱ taa ane̱ mfɛɛre̱ bo̱ dɔŋŋɔ Yeesuu si. Mò̱ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ Wuribware̱ a suŋ kaye̱ mɔ‑rɔ fe̱yɛ ɔ bo̱ ye̱re̱ mò̱ ayaa‑rɔ. Ne̱ Wuribware̱ a be̱e̱ suŋ mò̱ fe̱yɛ ɔ bo̱ kii ane̱ se̱sɛ dimaadi na Wuribware̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ. 2 Ɔɔ sa ne̱ Wuribware̱ ne̱ oo lee mò̱‑ɔ a kɔɔre̱ mò̱ gyi, fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Mosis a sa ne̱ Wuribware̱ a kɔɔre̱ mò̱ gyi saŋ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ Wuribware̱ ase̱sɛ se̱‑ɔ. 3 Amaa Yeesuu e̱ gye̱ ɔdabe̱, ne̱ a bware fe̱yɛ bo̱ bo̱nyaa mò̱, sa mò̱ wuraa kyo̱ŋ Mosis, fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ se̱sɛ ne̱ ɔɔ bo̱ne̱e̱ kabuno‑o de bo̱nyaa ɔ kyɔ kabuno‑o fɔŋfɔŋ‑ɔ. 4 Kabuno ke̱maa de ɔko̱ ne̱ ɔɔ bo̱ne̱e̱ kamo̱‑ɔ. Ɔko̱ ne̱ ɔɔ bo̱ne̱e̱ kabuno gye̱ŋkpɛɛsɛ, ne̱ ɔɔ twe̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa bo̱ tii si‑o e̱ gye̱ Wuribware̱. 5 Wuribware̱ a taa Mosis ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o fe̱yɛ ɔ de̱e̱re̱ mò̱ kabuno si. Mò̱ ase̱sɛ Isireelii awuye ne̱ n de. Mosis ne̱ ɔ gye̱ mò̱ ke̱yaafɔre̱‑ɔ kusuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ atɔ ne̱ Wuribware̱ i lee a ɔ bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ saŋ ko̱‑ɔ ase̱ŋ. 6 Amaa Yeesuu fe̱raa mo̱ŋ gye̱ ke̱yaafɔre̱, ɔ gye̱ Wuribware̱ fɔŋfɔŋ mò̱ gyi kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. Ne̱ Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ kabuno ɔbre̱sɛ‑ɔ a taa mò̱ gyi‑o fe̱yɛ ɔ de̱e̱re̱ mò̱ kabuno‑o pɛɛɛ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ kɔɔre̱ mò̱ o gyi. Ane̱ fe̱raa ane̱‑ɔ, ane̱ ya gywii ane̱ ko̱yɔ Wuribware̱ se̱, ne̱ ane̱ de ke̱mo̱ te̱maa‑ɔ, ne̱ ane̱ e̱ mo̱ŋ yɔre̱ abaa‑rɔ, ne̱ ane̱ ya waa wɔre̱ ya bo̱ to̱ro̱we̱, amo̱ fe̱raa ane̱ gbaa ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ te̱e̱ ane̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kabuno amo̱ dɛɛ agyi. 7 Mo̱nꞌ nu ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a tɔwe̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ fe̱yɛ,

8 “Ndɔɔ, mo̱ne̱ ya nu mo̱, Wuribware̱, e̱ sa se̱ŋsa mo̱ i gywii mo̱ne̱,

mo̱ne̱ ma waa ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ kine mo̱ kanɔ se̱ ke̱gya,

fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa waa kimukee‑ro

mfe̱ŋ ne̱ ba te̱e̱ ɛ ‘Baa-kine-mo̱-ke̱gyase̱’‑ɔ,

na mfe̱ŋ ne̱ ba te̱e̱ ɛ ‘Baa-kyɔ-mo̱‑rɔ-ke̱e̱’‑ɔ.

9 Mfe̱ŋ, nsu aduna mo̱ne̱ nana‑ana a kyɔ mo̱‑rɔ,

ne̱ baa ŋu ke̱tɔ ne̱ mo̱ a waa‑ɔ.

10 Amo̱se̱ ne̱ mo̱ duŋ a fwii bamo̱ se̱,

ne̱ mo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ, ‘Bamo̱ mfɛɛre̱ na ŋkpo̱nɔ a le̱e̱ mo̱ se̱,

ne̱ baa kine kigyii mo̱ mbraa‑ɔ, yɔwe̱ mo̱ e̱kpa‑ɔ se̱ ke̱gya.

11 Amo̱se̱‑ɔ ne̱ mo̱ a ba kaduŋfwii bo̱ waa e̱taŋ,

fe̱yɛ bo̱ maa ba mo̱ kyurekpa‑ɔ daa.’ ”*

12 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ sa se̱. Mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ ma kaŋ sa a e̱bɔye̱ bo̱rɔ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ, na o kine ko̱kɔɔre̱gyi, na o kiŋŋi kamɛɛ, fe̱yɛ ɔ ma lɛɛ gya Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ dooo i de ŋkpa‑ɔ se̱. 13 Amaa mo̱nꞌ de̱e̱ waa abɛɛ wɔre̱ kake ke̱maa, na e̱bɔye̱ ma nya sa a mo̱nꞌ waa ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ. A le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱ne̱ ya nu Wuribware̱ e̱ sa se̱ŋsa o gywii mo̱ne̱ ndɔɔ,” ndɔɔ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ kaye̱ mɔ‑rɔ a ŋke‑o. Saŋ saŋ ɔ bo̱‑rɔ fe̱yɛ ane̱ gya Wuribware̱ kanɔ se̱. 14 Amaa ane̱ ya kya se̱ kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ ane̱ a le̱e̱ kaase̱ ane̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ i gyi‑o wo̱re̱ gyi, amo̱ fe̱raa ane̱ kanɔ tii Kristoo ke̱tɔ ke̱maa si. 15 Mo̱nꞌ be̱e̱ nu abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Ndɔɔ, mo̱ne̱ ya nu mo̱, Wuribware̱, e̱ sa se̱ŋsa o gywii mo̱ne̱,

mo̱ne̱ ma waa ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ kine mo̱ kanɔ se̱ ke̱gya,

fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa waa kimukee‑ro.”*

16 Nte̱tɔ ase̱sɛ ya kine Wuribware̱ kanɔ se̱ ke̱gya‑ɔ ne̱e̱? Ase̱sɛ ko̱ŋko̱‑ɔ dɛɛ ne̱ Mosis a gye̱ bamo̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ le̱e̱ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ ne̱e̱. 17 Ne̱ nsɛ‑ana se̱ ne̱ Wuribware̱ duŋ a fwii nsu aduna‑ɔ ne̱e̱? Bamo̱ ne̱ baa waa bɔye̱, ne̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱, baa wu saŋ ne̱ bo̱ naa kimukee‑o‑ro‑o. 18 Ne̱ nsɛ‑ana ne̱ Wuribware̱ a waa e̱taŋ fe̱yɛ bo̱ maa ba mò̱ kyurekpa‑ɔ ne̱e̱? Bamo̱ ne̱ baa kine ke̱gya mò̱ se̱‑ɔ ne̱e̱. 19 Amo̱se̱‑ɔ ane̱ a ŋu fe̱yɛ bamo̱ a yɔwe̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o si‑o, bo̱ mo̱ŋ taare̱ yɔ mò̱ kyurekpa‑ɔ.

4

Kukyure ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa mò̱ ase̱sɛ‑ɔ

1 Mbe̱yɔmɔ, kpa a saŋ ɔ da sa ane̱ fe̱yɛ ane̱ nya Wuribware̱ a kukyure ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa ane̱‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ ma waa paŋ ane̱ŋ a kukyure amo̱. 2 Ane̱ a nu ase̱ŋ timaa‑o ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ane̱ nana‑ana‑ɔ a nu amo̱‑ɔ. Amaa bamo̱ ase̱ŋ timaa ne̱ baa nu‑o mo̱ŋ baa bamo̱ kitimaa ko̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ kra‑rɔ nɛɛnɛɛ, kɔɔre̱ amo̱ gyi kase̱ŋtiŋ. 3 Amaa ane̱ fe̱raa, ane̱ ya kɔɔre̱ gyi, ane̱ e̱ yɔ kyurekpa ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ saŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Amo̱se̱‑ɔ ne̱ mo̱ a ba kaduŋfwii bo̱ waa e̱taŋ,

fe̱yɛ bo̱ maa ba mo̱ kyurekpa‑ɔ daa”‑ɔ.*

N gye̱ sa ne̱ ɔ mo̱ŋ tɛɛ lɔŋŋɔ kyurekpa amo̱ ne̱e̱ se̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ ane̱ŋ. Kase̱ŋtiŋ si fe̱raa hare̱e̱ le̱e̱ saŋ ne̱ ɔɔ twe̱e̱ kaye̱‑ɔ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ kyɔ lɔŋŋɔ mfe̱ŋ bo̱ ye̱ra. 4 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ to̱ŋ ko̱ yɛ,

“To, amɔ Wuribware̱ a kyɔ lo̱we̱ mò̱ kusuŋ‑o pɛɛɛ,

amo̱se̱‑ɔ kake sunoose̱po̱, oo kyure.”*

5 Mbe̱yɔmɔ, Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Bo̱ maa ba mo̱ kyurekpa‑ɔ daa”‑ɔ,

mò̱ so̱so̱ a kyurekpa‑ɔ ase̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱. 6 Bamo̱ ne̱ baa gye̱ ŋkpɛɛ nu ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ kyurekpa amo̱ se̱‑ɔ mo̱ŋ yɔ mfe̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ baa kine bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ Wuribware̱ a ase̱ŋ‑ɔ gyi. Amaa Wuribware̱ a sa bo̱ko̱ ne̱ baa ba kamɛɛ‑rɔ‑ɔ kpa fe̱yɛ bo̱ yɔ kyurekpa amo̱. 7 Amo̱se̱ ne̱ ɔɔ be̱e̱ sa kake po̱pwɛɛ ne̱ ka gye̱ kaye̱ mɔ‑rɔ a ŋke‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ bo̱rɔ Deefid si tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Ndɔɔ, mo̱ne̱ ya nu mo̱, Wuribware̱, e̱ sa se̱ŋsa mo̱ i gywii mo̱ne̱,

mo̱ne̱ ma waa ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ, kine mo̱ kanɔ se̱ ke̱gya.”*

Ne̱ le̱e̱ mbe̱e̱ ne̱ ane̱ Isireelii nana‑ana‑ɔ a kye̱na kimukee‑o‑ro‑o si bo̱ fo̱ Deefid a mbe̱e̱‑ɔ se̱, a gye̱ saŋ so̱swe̱e̱.

8 Mbe̱yɔmɔ, bamo̱ ne̱ baa kine Wuribware̱ ke̱gyase̱‑ɔ a wu kimukee‑o‑ro, ne̱ Yosuwa a gye̱ bamo̱ gyi‑ana ke̱gye̱ŋkpɛɛ ya bo̱ fo̱ swe̱e̱re̱ ne̱ Wuribware̱ a kine ke̱bo̱sa bamo̱ ne̱ baa kine mò̱‑ɔ se̱. Amaa swe̱e̱re̱ amo̱ dɛɛ ɔ gye̱ kyurekpa ne̱ Wuribware̱ a kine ke̱sa bamo̱‑ɔ ne̱e̱, weetee Wuribware̱ be̱e̱ ɔ mo̱ŋ lɛɛ bo̱rɔ Deefid si tɔwe̱ kake po̱pwɛɛ ko̱ ase̱ŋ kamɛɛ‑rɔ. 9 Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ase̱sɛ saŋ bo̱ de kukyure ko̱ ne̱ ku du fe̱yɛ, Wuribware̱ a twe̱e̱ kaye̱ mɔ ŋke nsiye‑ro‑o, kukyure ne̱ oo kyure ke̱mo̱ kake sunoose̱po̱‑ɔ. 10 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ɔke̱maa ne̱ ɔ yɔ Wuribware̱ a kyurekpa‑ɔ i kyure a ɔ le̱e̱ mò̱ fɔŋfɔŋ kusuŋ si, fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a kyure mò̱ lee si. 11 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ane̱ le̱ŋ e̱ye̱e̱ keŋkeŋ, na ane̱ nya taare̱ yɔ Wuribware̱ a kyurekpa amo̱. Mo̱nꞌ sa a ane̱ ɔko̱ ma kaŋ kine Wuribware̱ se̱ ke̱gya, na se̱sɛ‑ɔ fo̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ nana‑ana amo̱ a waa ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ fo̱‑ɔ.

12 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ abware̱se̱ŋ‑ɔ bo̱‑rɔ ne̱ amo̱‑rɔ de ke̱yaale̱ŋ. Ne̱ amo̱ ase̱ŋ i lwee se̱sɛ‑rɔ a kyo̱ŋ ane̱ŋ ne̱ gyimbee̱nyɔ se̱kaŋ i furi lwee kiyeegyi‑ro. Abware̱se̱ŋ‑ɔ e̱ taare̱ a o lwee se̱sɛ mfɛɛre̱‑rɔ yɔ mò̱ kayo̱wɔre̱‑rɔ na abowii‑ro waa kusuŋ, sa a se̱sɛ amerose̱ŋ na kudugyi le̱e̱ ifuri. 13 Ko̱tɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱, ne̱ ɔ mo̱ŋ ke̱e̱ ke̱mo̱‑rɔ. O ŋu ke̱tɔ ke̱maa, atɔ pɛɛɛ da ifuri si mò̱ ase̱ ne̱e̱. Mò̱‑ɔ mɔ akatɔ‑rɔ ne̱ ŋke ŋko̱ ane̱ pɛɛɛ i lee ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ane̱ a waa‑ɔ kanɔ.

Yeesuu gye̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ dabe̱‑ɔ ne̱e̱

14 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa a ane̱ kra ane̱ ke̱bware̱suŋ‑o‑ro keŋkeŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ de Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ dabe̱ ne̱ ɔ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi Yeesuu, ne̱ o yii so̱so̱ ɔ bo̱ Wuribware̱ ase̱ mbe̱yɔmɔ. 15 Ɔ gye̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ dabe̱, ne̱ o ŋu ane̱ e̱wɛɛ mfe̱ŋ ne̱ ane̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ ane̱ e̱ waa atɔ ane̱ ke̱bware̱suŋ‑o‑ro‑o. Kase̱ŋtiŋ si Yeesuu gye̱ se̱sɛ ne̱ Ɔbɔnsam a kyɔ‑rɔ ke̱e̱ e̱kpa ke̱maa se̱, fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔ kyɔ ane̱‑rɔ ɔ ke̱e̱‑ɔ ne̱e̱. Amaa ko̱kyɔrɔke̱e̱ de̱maŋte̱ pɛɛɛ‑ɔ ooo, ɔ mo̱ŋ waa bɔye̱, daa. 16 Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Yeesuu e̱ gye̱ ane̱ŋ a ɔlɔŋŋɔpo̱ mɔ‑ɔ se̱, kufu mo̱ŋ de ane̱ fe̱yɛ ane̱ yɔ Nyiŋkpe̱ŋ-e̱wɛɛŋupo̱ ase̱. Mo̱nꞌ sa a ane̱ yɔ mò̱ ase̱, na o ŋu ane̱ e̱wɛɛ, kya ane̱‑rɔ, sa ane̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ki tiri ane̱‑ɔ.

5

1 Amaa Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ ke̱maa* ne̱ ba de̱e̱re̱ anyiŋkpasɛ‑rɔ lee‑o fe̱raa, ba lee mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ ye̱re̱ ase̱sɛ‑ɔ ayaa‑rɔ taa bamo̱ aketɔ na mbo̱ ne̱ ba baa‑ɔ sa Wuribware̱ bo̱ lɔŋŋɔ e̱bɔye̱ ke̱maa. 2 Ɔ taare̱ o nyite bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ nyi sɛye̱‑ɔ, ne̱ baa fo̱ kpa‑ɔ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ fɔŋfɔŋ gbaa, n gye̱ e̱kpa ke̱maa‑rɔ ne̱ ɔ waa atɔ ke̱bware̱suŋ‑no. 3 Amo̱se̱ se̱ ne̱, mò̱ e̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱, a tiri fe̱yɛ ɔ lɔŋŋɔ e̱bɔye̱ ko̱lɔŋŋɔ ase̱sɛ‑ɔ kuŋu si, na mò̱ gbaa mò̱ lee‑o si bo̱ tii si.

4 Ɔke̱maa mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ ɔ ye̱re̱ ane̱ŋ a ye̱re̱kpa dabe̱ amo̱ waa Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ mò̱ e̱ye̱e̱ se̱. Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ o lee se̱sɛ fe̱yɛ ɔ bo̱ kii mò̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ oo lee Aarɔŋ‑ɔ dɛɛ. 5 Kristoo gbaa ane̱ŋ dɛɛ ne̱e̱. N gye̱ mò̱ fɔŋfɔŋ ya da mò̱ e̱ye̱e̱ se̱ ye̱re̱ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ ye̱re̱kpa dabe̱ amo̱. Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ bo̱ sa mò̱. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ mò̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Ndɔɔ mo̱ a lee fo̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ gyi e̱ gye̱ fo̱.

Ne̱ mo̱‑ɔ, fo̱ se̱ e̱ gye̱ mo̱.”*

6 Ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ to̱ŋ ko̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Fo̱ i kii Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ nsu pɛɛɛ,

fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Marikii-Sadukii a kii‑o dɛɛ.”*

7 Ke̱be̱e̱ ne̱ Yeesuu te kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ, akyukyu ne̱ ɔɔ bo̱ ko̱re̱ Wuribware̱ ne̱ o nyi fe̱yɛ ɔ taare̱ a o lee mò̱ le̱e̱ lowi‑ro‑o. Ne̱ ane̱ŋ ne̱ oo bu Wuribware̱‑ɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ mɔ a nu mò̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ. 8 Amaa hare̱e̱ Yeesuu a gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o gbaa ooo, ɔ mo̱ŋ kwaye̱ se̱sɛ dimaadi a awo̱re̱fɔɔ‑ɔ. Kase̱ŋtiŋ si, mò̱ a gye̱ se̱sɛ dimaadi‑o si‑o, mò̱ awo̱re̱fɔɔ gyisɛ‑ɔ‑rɔ ne̱ oo suye kibu Wuribware̱ kpa ke̱maa se̱. 9 Mfaanɛɛ ne̱ ɔɔ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ a tiri fe̱yɛ ɔ waa, na o kii se̱sɛ ne̱ o bware fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ mo̱rɔwe̱ bamo̱ ne̱ bo̱ gya mò̱ kanɔ se̱‑ɔ nsu pɛɛɛ‑ɔ. 10 Ne̱ Wuribware̱ mɔ a lee mò̱ fe̱yɛ o gyi Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ ke̱bre̱sɛ fe̱yɛ Marikii-Sadukii‑o dɛɛ.*

Mo̱nꞌ sa a ane̱ Kristoo awuye a ko̱kɔɔre̱gyi‑o tii si

11 Ane̱ de atɔ bwe̱e̱tɔ na ane̱ tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ ase̱ŋ mɔ se̱, amaa ane̱ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱‑rɔ, a bo̱ le̱ŋ sa mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ maa nu atɔ ke̱kaapo̱ kaase̱ me̱naŋ. 12 Mo̱ne̱ a kii Yeesuu akɔɔre̱gyipo̱ kyee‑o si‑o, weetee mo̱ne̱ a kyɔ kii abware̱se̱ŋ akaapo̱po̱. Amaa a saŋ a tiri fe̱yɛ mo̱nꞌ nya ɔko̱ ne̱ ɔ kaapo̱ mo̱ne̱ abware̱se̱ŋ‑nɔ atɔ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ. Mo̱ne̱ ma kpa ateese, amɔ ke̱nyapo̱. 13 Ɔko̱ ne̱ ɔɔ taa ke̱nyapo̱ bo̱ kii mò̱ ateese‑o saŋ ɔ gye̱ keegyi ne̱e̱. Ne̱ se̱sɛ amo̱ be̱e̱ ɔ maa nu itimaa ase̱ŋ ke̱kaapo̱‑ɔ kaase̱. 14 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ ne̱ baa daŋ‑ɔ i gyi ateese‑o, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ bamo̱ ne̱ baa daŋ bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑ro‑o a suye kyee kipini ke̱tɔ bɔye̱ na kitimaa.

6

Bamo̱ ne̱ ba kiŋŋi kamɛɛ‑ɔ e̱ nya ke̱se̱bɔgyiiri

1 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ane̱ yɔwe̱ Kristoo ase̱ŋ ke̱kaapo̱ ngyingyii ngyingyii‑o bo̱ sii kamɛɛ, na mo̱nꞌ sa a ane̱ de̱e̱ nu abre̱sɛtɔ ke̱kaapo̱. Atɔ mɔ a gye̱ atimaa gbaa ooo, a mo̱ŋ tiri fe̱yɛ ane̱ be̱e̱ suye amo̱ iluwi e̱nyɔ e̱nyɔ. Amo̱ ne̱ n de‑o e̱ gye̱ ase̱ŋ ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ nu ane̱ e̱ye̱e̱, na ane̱ kiŋŋi le̱e̱ ke̱bo̱rɔgyi ne̱ ke̱ e̱ baa ke̱se̱bɔgyiiri nsu pɛɛɛ‑ɔ, na ane̱ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o. 2 A mo̱ŋ lɛɛ a tiri fe̱yɛ ane̱ de̱e̱ kaapo̱ asuu ke̱bɔ ase̱ŋ kpo̱ra‑rɔ, bɛɛɛ asare̱e̱ ke̱bo̱dɔŋŋɔ ɔko̱ kuŋu si yure mò̱ ase̱ŋ, bɛɛɛ kikyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro ase̱ŋ, bɛɛɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ i gyi ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ ase̱ŋ, bɛɛɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ kakɔka i gyi nsu pɛɛɛ‑ɔ ase̱ŋ. 3 Mo̱nꞌ sa a ane̱ ne̱ ane̱ a daŋ ko̱kɔɔre̱gyi‑ro‑o yɔwe̱ amo̱‑ɔ kusuye, ne̱, Wuribware̱ ya sure, mo̱ e̱ nya a ŋ kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ kya se̱ a ane̱ suye yɔ akatɔ‑rɔ‑ɔ.

4-5 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ pɛɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ a bo̱ le̱ŋ fɛɛ bo̱ sa bamo̱ ne̱ baa dɛɛ nu kaase̱ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi, ne̱ baa kiŋŋi kamɛɛ bo̱ maa lɛɛ kɔɔre̱ ba gyi‑o ke̱be̱e̱ bo̱ nyiŋŋi bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro. Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ a dɛɛ nya Wuribware̱ a ŋyure‑o ŋko̱, ne̱ bamo̱ nnɔ dɛɛ n tii bamo̱ ne̱ baa nya ko̱tɔko̱ le̱e̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ase̱‑ɔ se̱. Aketɔ ne̱ baa nya‑ɔ se̱, ne̱ baa ŋu ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ ase̱ŋ bo̱ kɔne̱‑ɔ, ne̱ bamo̱ akatɔ a gyi akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ aa kaapo̱ fe̱yɛ saŋ po̱pwɛɛ e̱ kpa a ɔ ba‑ɔ se̱. 6 Bamo̱ ya kiŋŋi kamɛɛ, ɔko̱ kikiŋŋaa bamo̱ baa maa lɛɛ baare, a le̱e̱ fe̱yɛ amo̱ ya ba ane̱ŋ, a du ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a be̱e̱ mɔɔ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱, ne̱ baa waa mò̱ ipeere lamaŋ‑nɔ‑ɔ.

7 Swe̱e̱re̱ ya nuu mbware̱kyu ne̱ ŋ we̱e̱ mò̱ se̱ saŋ ke̱maa‑ɔ, ne̱ ɔɔ sa ne̱ adɔɔteese a baare sa adɔɔpo̱‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a yure swe̱e̱re̱ amo̱. 8 Amaa mò̱ ya kwɛɛ e̱fa na iwu fe̱raa, ɔ mo̱ŋ de to̱nɔ. Ne̱ a bware fe̱yɛ Wuribware̱ lo̱ŋ mò̱. Na lalalo̱we̱‑ɔ, de̱e̱kpa bo̱ kywɛɛ e̱fa na iwu amo̱.

9 Mo̱ anyare̱ timaa, hare̱e̱ ane̱ a tɔwe̱ bo̱ko̱ ase̱ŋ ane̱ŋ‑ɔ gbaa ooo, mo̱ne̱ fe̱raa, ane̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ i gyi fe̱yɛ Wuribware̱ a kaapo̱ fe̱yɛ oo yure mo̱ne̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ oo yure swe̱e̱re̱ timaa amo̱‑ɔ. Ane̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ i gyi fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa‑ɔ bware, ne̱ mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ be̱e̱ ka kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyɔ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱. 10 Wuribware̱ a de kase̱ŋtiŋ‑o si‑o, ɔ maa taŋ mo̱ne̱ se̱. O nyi ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a suŋ sa mò̱‑ɔ na ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a kpa mò̱‑ɔ se̱. Ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a kya mo̱ne̱ abɛɛko̱ Kristoo awuye‑ro, ne̱ mo̱ne̱ saŋ mo̱ne̱ e̱ kya bamo̱‑rɔ‑ɔ se̱ ne̱ ɔɔ ye̱re̱ bo̱ ŋu ane̱ŋ a ke̱kpa‑ɔ. 11 Ane̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ kya se̱ pee akatɔ gya Wuribware̱ a e̱kpa‑ɔ se̱ ya bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ nya so̱so̱ a kye̱nakpa ne̱ mo̱ne̱ te̱maa dɔŋ se̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ nya‑ɔ. 12 Mo̱ne̱ ma waa wo̱rɔgya. Mo̱nꞌ ko̱te̱ anyitepo̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o, ne̱ mbe̱yɔmɔ baa nya ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa bamo̱‑ɔ.

Mo̱nꞌ sa a ane̱ kra ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa ane̱‑ɔ‑rɔ keŋkeŋ

13 Saŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ o yure ane̱ nana Abraham‑ɔ, ne̱ ɔɔ waa e̱taŋ bo̱ dɔŋŋɔ ke̱mo̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya‑ɔ se̱. Ne̱ ɔko̱ a mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ kyɔ mò̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ ba mò̱ fɔŋfɔŋ ke̱nyare̱ bo̱ waa e̱taŋ amo̱. 14 Ke̱e̱ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ,

“Mo̱ i yure fo̱, na n sa a fo̱ ananagyi waa ko̱kyɔ.”*

15 Abraham a waa kanyite‑o si‑o, ɔɔ nya ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa mò̱‑ɔ.

16 Ase̱sɛ e̱ kpa a bo̱ waa e̱taŋ, ɔko̱ ne̱ ɔ kyɔ bamo̱‑ɔ ke̱nyare̱ ne̱ ba ba a bo̱ bo̱ waa e̱taŋ‑ɔ, ne̱ e̱e̱ sa ne̱ ikii ke̱maa ne̱ e̱ bo̱‑rɔ‑ɔ e̱ lo̱we̱. 17 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ a kpa a ɔ kaapo̱ bamo̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa bamo̱ ko̱tɔko̱‑ɔ fe̱yɛ ɔ maa kyurowi mò̱ kanɔ‑ɔ, ɔɔ waa amo̱ se̱ e̱taŋ, na ikii pɛɛɛ lo̱we̱. 18 Atɔ anyɔ mɔ, abware̱se̱ŋ‑ɔ na mò̱ e̱taŋ‑ɔ, atɔ ne̱ a maa kyurowi‑o, e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ maa taare̱ a ɔ ba kaye̱ba. Amo̱ e̱ gye̱ ne̱ a sa ane̱ wɔre̱ bwe̱e̱tɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ se̱re̱ e̱naŋ ane̱ e̱ le̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ane̱ e̱ kpa a ane̱ nya ŋyure ne̱ n da ane̱ akatɔ‑rɔ‑ɔ ne̱e̱. 19 Ŋyure mɔ ne̱ m maa paŋ ane̱‑ɔ te̱maa se̱ ne̱ ane̱ ye̱re̱ keŋkeŋ, ne̱ n sa ane̱ kameroyuri. Ane̱ a bo̱rɔ kyo̱ŋ waagya kuŋsɛ‑ɔ ya lwee suŋkpa do̱dɔ‑rɔ a ke̱kyaŋ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ ane̱ a nya ane̱ŋ a ŋyure‑o. 20 Kase̱ŋtiŋ fe̱raa Yeesuu fɔŋfɔŋ e̱ gye̱ ne̱ oo lwee do̱dɔ‑rɔ a ke̱kyaŋ‑ɔ gye̱ ane̱ ŋkpɛɛ, ne̱ ɔ ye̱re̱ ane̱ ayaa‑rɔ ɔ ko̱re̱ Wuribware̱ ɔ sa ane̱, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ oo kii Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ nsu pɛɛɛ fe̱yɛ Marikii-Sadukii‑o dɛɛ.

7

Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ Marikii-Sadukii ase̱ŋ

1 Ane̱ a kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ de̱daa‑ɔ owure ko̱ e̱ dɛɛ ɔ bo̱‑rɔ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ Marikii-Sadukii.* Ɔ gye̱ Salɛm maŋ owure ne̱e̱. Ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ gye̱ Nyiŋkpe̱ŋ-kyo̱ŋ-atɔ‑pɛɛɛ-Bware̱‑ɔ ɔlɔŋŋɔpo̱. Amɔ saŋ amo̱ ane̱ nana Abraham a ya kɔ ke̱naa gya awure ana ko̱. Mò̱ a yɔ kiŋŋi ɔ ba‑ɔ, ne̱ Marikii-Sadukii a le̱e̱ bo̱ gyaŋŋaa mò̱ yure mò̱. 2 Ne̱ Abraham mɔ a ke atɔ pɛɛɛ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ le̱e̱ ke̱naa‑ɔ‑rɔ‑ɔ‑rɔ kudu kudu, ne̱ ɔɔ taa ke̱ke̱maa‑rɔ kare̱ ko̱ŋko̱ sa Marikii-Sadukii.

To, ke̱nyare̱ Marikii-Sadukii‑o kaase̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ “Mo̱‑owure‑gye̱-se̱sɛ-timaa.” Maŋ ne̱ ɔ gye̱ mò̱ se̱ owure‑o mɔ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Salɛm. Ke̱nyare̱ amo̱ kaase̱ e̱ gye̱ “E̱ye̱e̱‑a‑yuri.” Amo̱se̱‑ɔ mò̱ kuwure ke̱nyare̱ e̱ gye̱ “Nana E̱ye̱e̱‑a‑yuri.” 3 Abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ane̱ mo̱ŋ kare̱ Marikii-Sadukii mò̱ se̱ bɛɛɛ mò̱ nyi bɛɛɛ mò̱ ananagyi bɛɛɛ mò̱ ko̱ko̱we̱ bɛɛɛ mò̱ lowi ase̱ŋ. O du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ ke̱bre̱sɛ kigyi‑o mo̱ŋ de kɛɛ.

4 Ne̱ ŋkee mo̱ne̱ a ŋu ane̱ŋ ne̱ Marikii-Sadukii amo̱ gye̱ se̱sɛ dabe̱‑ɔ ɔɔɔ? A le̱e̱ fe̱yɛ Abraham ne̱ ɔ gye̱ ane̱ nana, ne̱ mò̱ ke̱nyare̱ bo̱ dwii‑o a sa mò̱ ke̱naa‑ɔ‑rɔ atɔ ntuŋkare̱ kudu‑ro katuŋkare̱ ko̱ŋko̱.

5 Mbe̱yɔmɔ ane̱ Isireelii awuye a nsuro‑o, kamo̱ ne̱ ba lee Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ ba le̱e̱ kamo̱‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ Lewii a kasuro‑o. Ne̱ Wuribware̱ mbraa da fe̱yɛ Lewii a kasuro awuye amo̱ kɔɔre̱ bamo̱ bɛɛko̱‑ana Isireelii awuye ase̱ ke̱tɔ ke̱maa ntuŋkare̱ kudu‑ro katuŋkare̱ ko̱ŋko̱, na bo̱ nya nya bamo̱ kusuŋ si ateese na nkyu, le̱e̱ nsuro pɛɛɛ awuye ne̱ bamo̱ nana gbaa mɔ gye̱ Abraham‑ɔ. 6 Amaa ɔnyare̱ mɔ fe̱raa mo̱ŋ le̱e̱ Lewii a kasuro‑o‑ro. Amaa mò̱‑ɔ mɔ a kɔɔre̱ atɔ ntuŋkare̱ kudu‑ro katuŋkare̱ ko̱ŋko̱ le̱e̱ Abraham ase̱ yure mò̱ ne̱ weetee Wuribware̱ a waa e̱taŋ tɔwe̱ ase̱ŋ bo̱ be̱ya sa mò̱‑ɔ. 7 Ikii kyɔ e̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ, ɔko̱ ne̱ o yure‑o kyɔ ɔko̱ ne̱ ɔ kɔɔre̱ ŋyure amo̱‑ɔ ke̱bre̱sɛ. 8 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ amo̱ a ke̱be̱gya‑ɔ se̱, bamo̱ ne̱ ba kɔɔre̱ atɔ ntuŋkare̱ kudu‑ro katuŋkare̱ ko̱ŋko̱‑ɔ gye̱ ase̱sɛ ne̱ ba wu‑o. Amaa Marikii-Sadukii fe̱raa a ke̱be̱gya‑ɔ se̱, se̱sɛ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ e̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ fe̱yɛ a du fe̱yɛ ɔ saŋ o te‑o ya kɔɔre̱ atɔ amo̱ ntuŋkare̱ kudu‑ro katuŋkare̱ ko̱ŋko̱‑ɔ. 9-10 Mo̱ e̱ fa fe̱yɛ mo̱ e̱ taare̱ a n tɔwe̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ Marikii-Sadukii a bo̱ gyaŋŋaa Abraham‑ɔ, Lewii amo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ ko̱we̱‑ɔ saŋ ɔ bo̱ mò̱ nana Abraham kame‑ro. Amo̱se̱‑ɔ, Lewii ne̱ weetee o de kpa fe̱yɛ ɔ kɔɔre̱ atɔ ntuŋkare̱ kudu‑ro katuŋkare̱ ko̱ŋko̱‑ɔ a be̱e̱ bo̱rɔ Abraham se̱ ka amo̱ sa Marikii-Sadukii.

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu du fe̱yɛ Marikii-Sadukii‑o

11 To, saŋ‑ɔ ane̱ Isireelii awuye a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ ne̱ bo̱ gye̱ Lewii a kasuro awuye‑o e̱ taare̱ a bo̱ sa a ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ fwiiri Wuribware̱ ase̱. Amaa ane̱ a pe̱nna ane̱ e̱ye̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ a tiri fe̱yɛ ɔlɔŋŋɔpo̱ baŋbaŋ ba. Ɔlɔŋŋɔpo̱ baŋbaŋ amo̱ maa le̱e̱ Lewii a kasuro‑o‑ro. Mò̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ ke̱bre̱sɛ mo̱ŋ le̱e̱ Aarɔŋ ne̱ ɔ gye̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ lee‑o, amaa ku du ne̱e̱ fe̱yɛ Marikii-Sadukii lee‑o. 12 Amo̱se̱‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya lee se̱sɛ baŋbaŋ fe̱yɛ ɔ bo̱ kii ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ, amo̱ fe̱raa ɔ be̱e̱ o kyurowi ko̱lɔŋŋɔ kusuŋ na ke̱mo̱ mbraa‑ɔ. 13 Ɔlɔŋŋɔpo̱ baŋbaŋ amo̱ ne̱ ane̱ a kare̱ mò̱ kuŋu si ase̱ŋ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ e̱ gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu. Ne̱ mò̱‑ɔ mɔ a le̱e̱ kasuro ne̱ kamo̱‑rɔ ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ kii ɔlɔŋŋɔpo̱ daa‑ɔ‑rɔ ne̱e̱. 14 Ɔke̱maa mɔ nyi fe̱yɛ Yeesuu a le̱e̱ Yudaa a kasuro‑o‑ro ne̱e̱. Amaa Mosis a kyo̱rɛɛ Mbraa a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ fe̱yɛ Yudaa a kasuro‑o awuye mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ bo̱ kii ane̱ŋ a alɔŋŋɔpo̱‑ɔ, amɔ Lewii awuye dooo.

15 Ane̱ ya de̱e̱re̱ Yeesuu ne̱ o du fe̱yɛ mò̱ a gye̱ Marikii-Sadukii nyɔse̱po̱‑ɔ, ane̱ i ŋu ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ ke̱mo̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ nɛɛnɛɛ. Ɔ gye̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ ne̱e̱, amaa mò̱‑ɔ mò̱ kwe̱e̱ Lewii a bo̱mo̱‑ɔ‑rɔ. 16 To, e̱me̱ne̱ se̱ ne̱ Yeesuu de kpa fe̱yɛ o kii ane̱ŋ a ɔlɔŋŋɔpo̱‑ɔ, na ɔ mo̱ŋ le̱e̱ Lewii a ke̱nana‑ɔ‑rɔ‑ɔ ne̱e̱? Mò̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ o de‑o a le̱e̱ mò̱ fɔŋfɔŋ ŋkpa ne̱ m mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ ase̱. 17 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Fo̱ i kii Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ nsu pɛɛɛ

fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Marikii-Sadukii a kii‑o dɛɛ.”*

18 Mfe̱e̱ fe̱raa Wuribware̱ a yɔwe̱ ko̱lɔŋŋɔ mbraa de̱daa‑ɔ bo̱ be̱ya keri si. A le̱e̱ fe̱yɛ m mo̱ŋ lɔŋŋɔ sɛye̱. 19 Kase̱ŋtiŋ si fe̱raa, mbraa amo̱ maa taare̱ a n sa a ɔko̱ kakpo̱nɔ‑rɔ fwiiri lo̱we̱. Mbe̱yɔmɔ Wuribware̱ a sa ane̱ te̱maa timaa ne̱ ane̱ e̱ ba a ane̱ bo̱ sɔŋ tɔ mò̱‑rɔ‑ɔ.

20 Ke̱tɔ ne̱ ki tii si, ne̱ ko̱ kyɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, saŋ ne̱ Wuribware̱ a waa Yeesuu ɔlɔŋŋɔpo̱‑ɔ, ɔɔ waa e̱taŋ. Amaa Lewii awuye‑o ɔko̱ a bo̱ kii ɔlɔŋŋɔpo̱‑ɔ fe̱raa, Wuribware̱ mo̱ŋ waa e̱taŋ bo̱ dɔŋŋɔ se̱. 21 Amaa e̱taŋ ne̱ Wuribware̱ a waa bo̱ taa Yeesuu bo̱ kii ɔlɔŋŋɔpo̱. Ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ,

“Ma kwaye̱ mo̱ e̱taŋ ne̱ mo̱ a waa‑ɔ,

ma kyurowi mo̱ kanɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ,

fe̱yɛ fo̱ i kii mo̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ nsu pɛɛɛ.”*

22 E̱taŋ mɔ ne̱ Wuribware̱ a waa sa Yeesuu‑o bɔ e̱taŋ ne̱ ɔɔ waa sa Mosis saŋ ne̱ ɔɔ sa Isireelii awuye mò̱ mbraa‑ɔ pɛɛɛ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ e̱taŋ mɔ maa wu daa.

23 Ke̱tɔ baŋbaŋ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ kaa be̱e̱ sa ne̱ Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ de̱daa‑ɔ kwe̱e̱, ne̱ ɔpo̱pwɛɛ‑ɔ kwe̱e̱. Lewii a alɔŋŋɔpo̱‑ɔ gye̱ ase̱sɛ ne̱e̱, ne̱ bamo̱ ɔke̱maa i wu, ne̱ ɔ maa lɛɛ taare̱ a ɔ kya kusuŋ‑o si. Amo̱se̱ ne̱ bamo̱ bwe̱e̱tɔ a kii Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱‑ɔ. 24 Amaa Yeesuu a tɛɛ o te bo̱ yɔ nsu pɛɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ, mò̱ ko̱lɔŋŋɔ kusuŋ‑o maa le̱e̱ mò̱ ase̱ a ke̱ be̱e̱ yɔ se̱sɛ baŋbaŋ ko̱ mɔ ase̱. 25 Ɔ taare̱ a ɔ mo̱rɔwe̱ bamo̱ ne̱ ba bo̱rɔ mò̱ se̱ ba ba Wuribware̱ ase̱‑ɔ, na bo̱ ma lɛɛ fo̱. A le̱e̱ fe̱yɛ o te saŋ ke̱maa ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ɔ sa bamo̱.

26 Ane̱ŋ a ɔlɔŋŋɔpo̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ o bware bo̱ sa ane̱. Mò̱ a bware‑o si‑o, mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ a fwiiri. Ɔko̱ maa taare̱ a o ŋu mò̱ bɔye̱ ko̱. Ne̱ ɔ kwe̱e̱ ane̱ ne̱ ane̱ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ‑rɔ. Ne̱ o yii so̱so̱ so̱so̱ Wuribware̱ se̱. 27 Ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ ke̱maa ne̱ ɔ gye̱ Lewiinyi‑o e̱ gye̱ ŋkpɛɛ a ɔ lɔŋŋɔ Wuribware̱ bo̱ le̱e̱ mò̱ fɔŋfɔŋ e̱bɔye̱‑ɔ se̱ pwɛɛ na ɔ dɛɛ be̱e̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱ bo̱ le̱e̱ mò̱ ase̱sɛ mɔ lee‑o si. Yeesuu fe̱raa, ɔ mo̱ŋ du ane̱ŋ. Mò̱ e̱ye̱e̱ ne̱ ɔɔ bo̱ sa Wuribware̱ luwi ko̱ŋko̱, na Wuribware̱ lee ase̱sɛ pɛɛɛ e̱bɔye̱, na a lo̱we̱. 28 Katiŋ‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mbraa‑ɔ e̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ ba lee ɔko̱, na ɔ bo̱ kii Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ. Amaa ane̱ŋ a ɔlɔŋŋɔpo̱‑ɔ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ gye̱ se̱sɛ dimaadi‑o si. Amaa e̱taŋ ne̱ Wuribware̱ a waa kamɛɛ‑rɔ‑ɔ a kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ oo lee mò̱ gyi Yeesuu bo̱ kii ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ ne̱e̱. Na bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ a fwiiri lo̱we̱‑ɔ se̱‑ɔ, mò̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ ke̱bre̱sɛ‑ɔ sii mò̱ se̱ nsu pɛɛɛ.

8

Yeesuu e̱ gye̱ e̱taŋ po̱pwɛɛ‑ɔ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ

1 Mbe̱yɔmɔ, amo̱ katiŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ ane̱ kyɔ ane̱ de‑o. Mò̱ e̱ gye̱ Yeesuu. Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o te Nyiŋkpe̱ŋ‑ɔ‑kyɔ-bamo̱-pɛɛɛ-ke̱dabe̱ kigyise si so̱so̱ a kuwure‑o si‑o. 2 Ɔ gye̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ‑rɔ ne̱e̱. Mfe̱ŋ du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ suŋkpa ne̱ Mosis a ba taŋte̱e̱ ke̱kyaŋ bo̱ waa, na bo̱ taare̱ so̱rɔ nare̱ kimukee‑ro‑o ne̱e̱. Amaa Wuribware̱ suŋkpa ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ e̱ gye̱ suŋkpa kase̱ŋtiŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu a pwɛɛ‑ɔ.

3 Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ ke̱maa kusuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ ba ateese na mbo̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ a tiri fe̱yɛ ane̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ gbaa mɔ ba ko̱tɔko̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱. 4 Ɔ saŋ ɔ dɛɛ ɔ bo̱ swe̱e̱re̱ mɔ se̱ mbe̱yɔmɔ ne̱e̱, weetee ɔ maa waa ɔlɔŋŋɔpo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ alɔŋŋɔpo̱ saŋ bo̱ bo̱‑rɔ ba lɔŋŋɔ Wuribware̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mbraa‑ɔ e̱ kaapo̱‑ɔ. 5 Mbe̱yɔmɔ ba de̱e̱re̱ ane̱ŋ ne̱ ba suŋ Wuribware̱ mò̱ suŋkpa ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ se̱ ne̱e̱ ba suŋ mò̱ mfe̱e̱ a mmo̱‑ɔ‑rɔ. Amo̱se̱ ne̱ Wuribware̱ a yii Mosis si fe̱yɛ ɔ sa se̱ na ɔ ba taŋte̱e̱ ke̱kyaŋ‑ɔ bo̱ waa Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kaapo̱ mò̱ Sinaa ke̱be̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ.* 6 Mbe̱yɔmɔ, kusuŋ ne̱ Wuribware̱ a bo̱ sa Yeesuu‑o kyɔ ke̱mo̱ ne̱ ɔɔ bo̱ sa mò̱ alɔŋŋɔpo̱‑ɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ e̱taŋ po̱pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ Yeesuu si waa sa mò̱ ase̱sɛ‑ɔ gye̱ e̱taŋ dabe̱ e̱ kyo̱ŋ e̱de̱daa ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ Mosis si waa‑ɔ. Ke̱tɔ se̱ ne̱ e̱po̱pwɛɛ‑ɔ gye̱ e̱dabe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Yeesuu ye̱re̱ ase̱sɛ na Wuribware̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ, ne̱ ŋkee mbe̱yɔmɔ atɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ waa a ɔ sa mò̱ ase̱sɛ‑ɔ be̱e̱ a gye̱ adabe̱ a kyo̱ŋ ade̱daa‑ɔ. 7 E̱taŋ gye̱ŋkpɛɛsɛ amo̱ a dɛɛ baare lo̱we̱ ne̱e̱, weetee a mo̱ŋ lɛɛ a tiri fe̱yɛ Wuribware̱ be̱e̱ ba e̱po̱pwɛɛ ko̱ bo̱ teere. 8 Amaa ane̱ a kare̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ Wuribware̱ a ŋu mò̱ ase̱sɛ ke̱bɔye̱ ko̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ a tɔwe̱‑ɔ,

Wuribware̱ yɛ,

“Saŋ ko̱ e̱ ba ne̱ mo̱ e̱ waa e̱taŋ po̱pwɛɛ

na m bo̱ be̱ya mo̱ aa Isireelii a kasuro‑o awuye

na Yudaa a kasuro‑o awuye mbo̱ŋtɔ‑rɔ.

9 E̱taŋ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ mo̱ŋ du fe̱yɛ

e̱taŋ ne̱ mo̱ a waa sa bamo̱ nana‑ana,

saŋ ne̱ mo̱ a kra bamo̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ

lee bamo̱ le̱e̱ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ.

Baa yɔwe̱ e̱taŋ amo̱ ke̱gyase̱,

amo̱se̱‑ɔ ne̱ mo̱ a yɔwe̱ bamo̱ ase̱ŋ sa bamo̱.

10 Saŋ amo̱ ya fo̱, e̱taŋ ne̱ mo̱ e̱ waa na m bo̱ be̱ya

mo̱ aa Isireelii awuye pɛɛɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ, mfaanɛɛ ne̱ i du.

Mo̱ e̱ taa mo̱ mbraa a m bo̱ waa bamo̱ mfɛɛre̱‑rɔ,

na n kyo̱rɛɛ mmo̱ bo̱ waa bamo̱ aŋu‑ro,

na ŋ kii bamo̱ nyaŋpe̱, na bo̱ kii mo̱ ase̱sɛ.

11 A maa lɛɛ ba fe̱yɛ ɔko̱ be̱e̱ ɔ lɛɛ kaapo̱

mò̱ ko̱so̱bɛɛ bɛɛɛ mò̱ ko̱we̱bɛɛ fe̱yɛ,

‘Kpa mɔ se̱ ne̱ fo̱ e̱ bo̱rɔ na fo̱ gyii Wuribware̱,’

a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ pɛɛɛ,

abre̱sɛ ooo, ŋyaagyi ooo i gyii mo̱.

12 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ taa bamo̱ e̱bɔye̱ a m bo̱ ke bamo̱,

na m ma lɛɛ nyiŋŋi bamo̱ ase̱ŋ bɔye̱‑ɔ se̱.”*

13 Wuribware̱ a tɛɛ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ waa e̱taŋ po̱pwɛɛ‑ɔ, amo̱ fe̱raa a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ yɛ e̱gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ a waa e̱de̱daa, ne̱ e̱ ya wu. Ke̱tɔ ke̱maa ne̱ kaa waa ke̱de̱daa, ne̱ kaa wu‑o mɔ maa kyee, na ke̱ fo̱ pɛɛɛ.

9

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ‑rɔ du‑o

1 Mo̱nꞌ sa a ane̱ de̱e̱re̱ e̱taŋ de̱daa a ke̱bware̱suŋ a mbraa‑ɔ. Saŋ amo̱‑ɔ se̱sɛ ya waa Wuribware̱ suŋkpa ne̱ bo̱ de‑o. 2 Ke̱tɔ ne̱ ke̱ gye̱ ŋkpɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ taŋte̱e̱ ne̱ ba bo̱ waa kanɔ se̱ a ke̱kyaŋ ne̱ ba te̱e̱ mfe̱ŋ fe̱yɛ ke̱kyaŋ kpe̱yaa‑ɔ.* Ke̱kyaŋ amo̱‑rɔ mfe̱ŋ, ifetiri ye̱re̱se̱kpa ye̱re̱, ne̱ ifetiri isunoo ye̱re̱ ye̱re̱ se̱ e̱ kywɛɛ. Ne̱ teeburi ye̱re̱ mfe̱ŋ, ne̱ bodobodoo ne̱ bo̱ de ba be̱ya suŋkpa‑ɔ dɔŋ se̱. 3 Waagya ko̱ ne̱ baa bo̱ kuŋ do̱dɔ‑rɔ a ke̱kyaŋ‑ɔ. Do̱dɔ‑rɔ a ke̱kyaŋ amo̱ ne̱ ba te̱e̱ fe̱yɛ ke̱kyaŋ kpe̱yaa kpe̱yaa‑ɔ. 4 Ke̱mo̱‑rɔ mfe̱ŋ ne̱ lɔŋŋɔkpa ne̱ baa ba atanne̱ pipee bo̱ me̱ra me̱ra se̱‑ɔ ne̱ ba kywɛɛ nyoŋku mò̱ se̱‑ɔ bo̱. Wuribware̱ e̱taŋ a ke̱dakaa‑ɔ ye̱re̱ mfe̱ŋ ne̱e̱, ne̱ baa ba atanne̱ pipee bo̱ me̱ra me̱ra ke̱mo̱ se̱. Ne̱ atanne̱ pipee kalɔ ko̱ ne̱ ka de gyaye̱‑ɔ ye̱re̱ ke̱dakaa‑ɔ‑rɔ. Ne̱ ateese ko̱ ne̱ ba te̱e̱ fe̱yɛ “Nte̱tɔ‑ne̱e̱?” bo̱ kalɔ‑ɔ‑rɔ. Ateese amo̱ ne̱ Wuribware̱ a sa bamo̱ le̱e̱ so̱so̱ kake ke̱maa kimukee‑ro. Ke̱dakaa amo̱‑rɔ dɛɛ ne̱ Aarɔŋ yii nare̱se̱sɛ ne̱ ɔɔ kwɛɛ‑ɔ daa‑rɔ.* Ke̱dakaa amo̱‑rɔ dɛɛ ne̱ afo̱re̱ anyɔ ne̱ Wuribware̱ a kyo̱rɛɛ mbraa kudu‑o bo̱ dɔŋŋɔ se̱ Sinaa ke̱be̱e̱‑ɔ se̱ kimukee‑o‑ro mfe̱ŋ‑ɔ bo̱. 5 Ne̱ abaŋbaŋ awuye ko̱ ne̱ baa ba atanne̱ pipee bo̱ waa‑ɔ ye̱re̱ ke̱dakaa amo̱ aŋu anyɔ. Ne̱ baa ba bamo̱ abaŋbaŋ bo̱ buŋ Nyiŋkpe̱ŋ-e̱wɛɛŋupo̱ a ko̱to̱re̱se̱‑ɔ se̱, na o te mò̱ kuwuregya‑ɔ se̱ mfe̱ŋ.* Amaa ane̱ mo̱ŋ de saŋ na ane̱ bo̱ kaapo̱ atɔ mɔ‑rɔ ako̱ ako̱.

6 Bamo̱ a lɔŋŋɔ ke̱tɔ ke̱maa bo̱ ye̱re̱ ane̱ŋ‑ɔ, Wuribware̱ alɔŋŋɔpo̱ e̱ taare̱ na bo̱ de̱e̱ nya lwee kanɔ se̱ a ke̱kyaŋ‑ɔ‑rɔ kake ke̱maa waa bamo̱ asuŋ. 7 Amaa do̱dɔ‑rɔ a ke̱kyaŋ‑ɔ fe̱raa, Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ o de kpa fe̱yɛ o lwee ke̱mo̱‑rɔ, ne̱ o lwee ke̱mo̱‑rɔ luwi ko̱ŋko̱ kasu ke̱maa, ne̱ o de mò̱ fɔŋfɔŋ kuŋu si e̱bɔye̱ ko̱lɔŋŋɔ kabo̱ a mbo̱gya‑ɔ o lweero mfe̱ŋ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔ waa ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ kuŋu si a e̱bɔye̱ ne̱ baa waa na bo̱ mo̱ŋ nyi‑o.* 8 Mbe̱yɔmɔ, Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o de amo̱‑ɔ pɛɛɛ ɔ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ kpa mo̱ŋ tɛɛ di bo̱ sa ase̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ bo̱ lwee ke̱kyaŋ kpe̱yaa kpe̱yaa‑ɔ‑rɔ, na taŋte̱e̱ suŋkpa‑ɔ saŋ ɔ ye̱re̱. 9 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gye̱ ke̱kaapo̱ ne̱ a ye̱re̱ bo̱ sa ndɔɔ a mbe̱e̱ mɔ se̱‑ɔ ne̱e̱. Ase̱ŋ ne̱ ane̱ a tɔwe̱‑ɔ pɛɛɛ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ateese ne̱ ane̱ de ane̱ i ke Wuribware̱, na mbo̱ ne̱ ane̱ de ane̱ e̱ lɔŋŋɔ mò̱‑ɔ maa taare̱ a a sa a ane̱ ne̱ ane̱ i suŋ mò̱‑ɔ ŋkpo̱nɔ‑rɔ fwiiri. 10 De̱daa‑rɔ a Wuribware̱ ko̱lɔŋŋɔ mɔ‑ɔ pɛɛɛ gye̱ kigyi na kunuu na ke̱fwe̱e̱ na kayo̱wɔre̱ se̱ atɔ ase̱ŋ ne̱e̱. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ bware bo̱ fo̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ waa mbraa po̱pwɛɛ‑ɔ dooo ne̱e̱.

Ane̱ŋ ne̱ Kristoo kusuŋ fe̱yɛ Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ kwe̱e̱‑ɔ

11 Amaa mbraa po̱pwɛɛ timaa mɔ a kyɔ ba. Kristoo e̱ gye̱ mmo̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ. Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ oo lwee taŋte̱e̱ ke̱kyaŋ ne̱ ke̱ bo̱ so̱so̱, ne̱ ke̱ bo̱ daŋ ko̱ kyo̱ŋ swe̱e̱re̱ mɔ se̱ a ke̱mo̱‑ɔ‑rɔ. Ne̱ ke̱ bware ko̱ kyɔ ke̱mo̱ ne̱ ase̱sɛ a waa‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱ mo̱ŋ tii atɔ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ se̱. 12 Mò̱ kulweero mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ kyo̱ŋ lwee ke̱kyaŋ kpe̱yaa kpe̱yaa‑ɔ. Pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ lweero, n gye̱ e̱te̱e̱re̱ na nnaate̱gyii mbo̱gya ya we̱e̱ swe̱e̱re̱. Amaa mò̱ fɔŋfɔŋ mbo̱gya ne̱ ŋ ya we̱e̱ swe̱e̱re̱ saŋ ne̱ baa da mò̱ bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ, ne̱ ŋ ya kpɛɛ ase̱sɛ ŋkpo̱nɔ‑rɔ iyisi. Mfaanɛɛ ne̱ ɔɔ bo̱rɔ se̱ luwi ko̱ŋko̱ dooo bo̱ mo̱rɔwe̱ ane̱ nsu pɛɛɛ. Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ ne̱ ki tii si‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ, mò̱ a lweero‑o, a mo̱ŋ lɛɛ a tiri fe̱yɛ ɔ be̱e̱ waa. 13 Mbraa de̱daa a mbe̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ, te̱e̱re̱ na kpe̱ŋnyare̱ mbo̱gya na kanaate̱bree ne̱ baa kywɛɛ‑ɔ nsɔ ne̱ ba bo̱ ŋo̱nyaŋ asuŋpo̱‑ɔ se̱ bo̱ kpɛɛ bamo̱ iyisi. Bamo̱ ya waa mfaanɛɛ‑ɔ, amɔ bamo̱ ŋyo̱wɔre̱ wo̱re̱ ne̱ baa lɔŋŋɔ. 14 Ke̱e̱ ke̱tɔ ne̱ amo̱‑ɔ e̱ waa‑ɔ, saŋbo̱to̱ Kristoo a mbo̱gya‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mmo̱ fe̱raa n taare̱ a ŋ kpɛɛ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ lee ane̱ asuŋ bɔye̱ ne̱ a yaa ane̱ mfe̱ŋ ne̱ ke̱se̱bɔgyiiri maa lo̱we̱‑ɔ, na ane̱ nya taare̱ bo̱ suŋ Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ dooo i de ŋkpa‑ɔ. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ Kristoo, ɔko̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ de e̱bɔye̱‑ɔ, a bo̱rɔ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o, ne̱ mò̱ wo̱re̱ kpeŋ te nsu pɛɛɛ‑ɔ se̱ ne̱e̱, ba mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱.

15 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, Kristoo e̱ gye̱ ane̱ aa Wuribware̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ ɔye̱re̱po̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ mò̱ se̱ waa e̱taŋ po̱pwɛɛ‑ɔ bo̱ sa ase̱sɛ‑ɔ. Na bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ fe̱yɛ bo̱ bo̱ kye̱na mò̱ ase̱ nsu pɛɛɛ‑ɔ nya taare̱ nya kakye̱na po̱pwɛɛ mɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa bamo̱ a bo̱ kye̱na‑ɔ. Mò̱ fɔŋfɔŋ lowi ne̱ ɔɔ bo̱ kɔɔre̱ ase̱sɛ kiŋŋaa bamo̱ baa, ne̱ ɔɔ sa ne̱ baa nya bamo̱ e̱ye̱e̱, ne̱ baa le̱e̱ e̱bɔye̱ ne̱ baa waa saŋ ne̱ bo̱ bo̱ e̱taŋ de̱daa‑ɔ kaase̱‑ɔ‑rɔ.

16-17 To, mbe̱yɔmɔ, pwɛɛ na se̱sɛ dɛɛ wu‑o, ɔ kyo̱rɛɛ mò̱ kanɔ se̱ ase̱ŋ, na ɔko̱ ne̱ ɔ kaa o gyi mò̱ kapo̱tɛɛ‑ɔ ke̱nyare̱ a ɔ bo̱ waa wo̱re̱‑rɔ. Amaa a tiri fe̱yɛ bo̱ taare̱ kaapo̱ fe̱yɛ oo wu pwɛɛ na ane̱ŋ a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ase̱ŋ dɛɛ taare̱ waa kusuŋ. Se̱sɛ‑ɔ e̱ saŋ o te, amɔ wo̱re̱‑ɔ gye̱ kwaa ne̱e̱. 18 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ e̱taŋ gye̱ŋkpɛɛsɛ ne̱ Wuribware̱ a waa sa se̱sɛ‑ɔ mo̱ŋ waa kusuŋ, amɔ baa mɔɔ mbo̱ na bo̱ ba mbo̱gya‑ɔ bo̱ tii e̱taŋ‑ɔ kanɔ pwɛɛ. 19 Saŋ ne̱ Mosis a kyo̱rɛɛ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ pɛɛɛ waa wo̱re̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ kare̱ gywii ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ taa ko̱kyo̱yaa kapesii na kyipee. Ne̱ ŋkee ɔɔ ba nnaate̱gyii na e̱te̱e̱re̱ mbo̱gya bo̱ waa nkyu‑ro, ne̱ amo̱ pɛɛɛ a lwee abɛɛ‑rɔ. Ne̱ ɔɔ taa ko̱kyo̱yaa kapesii na kyipee bo̱ da mbo̱gya na nkyu‑o‑ro, ne̱ ɔɔ bo̱ ŋo̱nyaŋ mbraa wo̱re̱‑ɔ na ase̱sɛ‑ɔ se̱. 20 Ne̱ ɔ yɛ, “Mbo̱gya ne̱ n tii mo̱ne̱ aa Wuribware̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ a e̱taŋ‑ɔ kanɔ‑ɔ ne̱e̱. A kaapo̱ ne̱e̱ fɛɛ mo̱ne̱ a sure si fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ gya e̱taŋ‑ɔ mbraa se̱.”* 21 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔɔ be̱e̱ ba mbo̱gya‑ɔ bo̱ ŋo̱nyaŋ Wuribware̱ a taŋte̱e̱ ke̱kyaŋ‑ɔ na ate̱tɔmo̱ŋta pɛɛɛ ne̱ ba ba bo̱ bo̱ suŋ bamo̱ ke̱bware̱suŋ‑o si. 22 Kase̱ŋtiŋ si fe̱raa mbraa amo̱‑rɔ, mbo̱gya ne̱ bo̱ de ba lɔŋŋɔ atɔ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ kabo̱ mbo̱gya e̱ mo̱ŋ we̱e̱ swe̱e̱re̱, Wuribware̱ maa ba ɔko̱ e̱bɔye̱ a ɔ bo̱ ke mò̱.

23 N gye̱ Wuribware̱ suŋkpa ne̱ ɔ bo̱ swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ ne̱ Kristoo a lweero. Amaa Wuribware̱ suŋkpa ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ ne̱ baa de̱e̱re̱ se̱ bo̱ waa mò̱ ne̱ ɔ bo̱ swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ bo̱ ye̱ra. Amo̱se̱‑ɔ, atɔ ne̱ a bo̱ so̱so̱‑ɔ fe̱raa e̱ kpa ko̱lɔŋŋɔ ne̱ ko̱ kyo̱ŋ swe̱e̱re̱ se̱ lee‑o. 24 N gye̱ Wuribware̱ suŋkpa ne̱ baa de̱e̱re̱ so̱so̱ a amo̱‑ɔ se̱ waa swe̱e̱re̱ se̱ ne̱ Kristoo a lweero. So̱so̱‑ɔ fɔŋfɔŋ ne̱ oo lweero. Mfe̱ŋ ne̱ ŋkee ɔ ye̱re̱ ane̱ ayaa‑rɔ ɔ sa ane̱ kanɔ se̱ se̱ŋsa o gywii Wuribware̱. 25 Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ‑ɔ e̱ taa kabo̱ mbo̱gya, ne̱ o lwee ke̱kyaŋ kpe̱yaa kpe̱yaa‑ɔ‑rɔ kasu kasu. Amaa Kristoo fe̱raa mo̱ŋ lweero ya ba mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱ iluwi bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ ko̱. 26 A le̱e̱ fe̱yɛ, amo̱ ya ba ane̱ŋ, amɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ de̱ŋ wu iluwi bwe̱e̱tɔ le̱e̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ kaye̱ mɔ‑ɔ ne̱e̱. Amaa ane̱ŋ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mbe̱yɔmɔ ne̱ kaye̱ e̱ kpa a ka fo̱ kɛɛ‑ɔ, luwi ko̱ŋko̱ ne̱ oo lee mò̱ e̱ye̱e̱ ifuri bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱, na ɔ nya lee ase̱sɛ kuŋu si e̱bɔye̱ bo̱ twe̱e̱. 27-28 Ŋ yɛ, luwi ko̱ŋko̱ ne̱ Kristoo a taa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱, na ɔ nya lee ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ kuŋu si e̱bɔye̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ se̱sɛ ke̱maa i wu luwi ko̱ŋko̱, na ke̱mo̱ kamɛɛ‑rɔ, ɔ ye̱re̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ a o lee ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔɔ waa‑ɔ ase̱ŋ kanɔ‑ɔ. Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo e̱ ba nyɔse̱po̱. Mò̱ ya ba, n gye̱ ase̱sɛ e̱bɔye̱ ne̱ ɔ ba na ɔ bo̱ lee. Amaa ɔ ba ne̱e̱ na ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ bamo̱ ne̱ bo̱ gywii mò̱ ke̱ba‑ɔ.

10

Yeesuu a taa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱ luwi ko̱ŋko̱, ne̱ aa lo̱we̱

1 Mbe̱yɔmɔ, mbraa ne̱ ŋ kaapo̱ Wuribware̱ ko̱lɔŋŋɔ ase̱ŋ‑ɔ e̱ kaapo̱ atɔ timaa ne̱ a ba a a bo̱ ba‑ɔ ne̱e̱. Mbraa‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ diki‑o. Ne̱ ane̱ ya de̱e̱re̱, ane̱ i ŋu fe̱yɛ ɔko̱ e̱ ba kamɛɛ. Bamo̱ a lɔŋŋɔ Wuribware̱ ane̱ŋ‑aaa nsu si nsu si, na a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ, a maa taare̱ a a fwiiri bamo̱ ne̱ ba ba na bo̱ bo̱ suŋ Wuribware̱‑ɔ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. 2 Ane̱ŋ a ko̱lɔŋŋɔ‑ɔ dɛɛ ke̱ e̱ taare̱ a ke̱ sa a asuŋpo̱‑ɔ ŋkpo̱nɔ‑rɔ fwiiri ne̱e̱, weetee bamo̱ mfɛɛre̱ maa waa bamo̱ fe̱yɛ bamo̱ e̱bɔye̱ a sii bamo̱ se̱. Na Wuribware̱ ko̱lɔŋŋɔ lo̱we̱. 3-4 Akpe̱ŋnyare̱ na e̱te̱e̱re̱ mbo̱gya a tɛɛ a maa taare̱ a a lee e̱bɔye̱‑ɔ se̱‑ɔ, kasu ke̱maa a ko̱lɔŋŋɔ‑ɔ i nyiŋŋi ase̱sɛ se̱ fe̱yɛ bamo̱ e̱bɔye̱ a sii bamo̱ se̱.

5-6 Amo̱se̱ ne̱ saŋ ne̱ Kristoo e̱ kpa a ɔ ba kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii Wuribware̱ fe̱yɛ,

“Fo̱ maa kpa ayu mpu ko̱lɔŋŋɔ le̱e̱ mo̱ ase̱,

ne̱ fo̱ akatɔ mo̱ŋ gyi mbo̱ ko̱kywɛɛ bo̱ lɔŋŋɔ se̱.

E̱bɔye̱ ko̱lɔŋŋɔ mo̱ŋ waa fo̱ kɔne̱.

Amaa se̱sɛ dimaadi kayo̱wɔre̱ ne̱ fo̱ a sa mo̱,

na m be̱e̱ bo̱ sa fo̱.

7 Ne̱ mo̱ a be̱ŋŋaa fe̱yɛ, ‘O Wuribware̱, ke̱e̱ mo̱.

Baa tɔwe̱ mo̱ ase̱ŋ fo̱ mbraa wo̱re̱‑ɔ‑rɔ.

Mo̱ a ba a m bo̱ waa fo̱ ke̱pre̱.’ ”*

8 Mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ ɔɔ gye̱ ŋkpɛɛ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ maa kpa ayu mpu ko̱lɔŋŋɔ bɛɛɛ mbo̱ ko̱kywɛɛ ko̱lɔŋŋɔ bɛɛɛ e̱bɔye̱ ko̱lɔŋŋɔ. Hare̱e̱ mbraa‑ɔ a kaapo̱ fe̱yɛ bo̱ waa amo̱ ooo, ɔɔ tɔwe̱ amo̱‑ɔ pɛɛɛ. 9 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ bo̱ tii si fe̱yɛ,

“O Wuribware̱, ke̱e̱ mo̱,

mo̱ a ba a m bo̱ waa fo̱ ke̱pre̱.”

Ke̱tɔ ne̱ ɔ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ sa a bo̱ yɔwe̱ ko̱lɔŋŋɔ de̱daa‑ɔ, na ɔ waa ke̱tɔ po̱pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ. 10 Wuribware̱ ke̱pre̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ Yeesuu Kristoo a taa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱ luwi ko̱ŋko̱, ne̱ aa lo̱we̱, na a lee ane̱ kuŋu si e̱bɔye̱.

11 Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ ke̱maa ye̱re̱ kake ke̱maa ne̱e̱ ɔ waa mò̱ ko̱lɔŋŋɔ kusuŋ. Na ɔ lɔŋŋɔ Wuribware̱ iluwi e̱nyɔ e̱nyɔ. Ane̱ŋ a ko̱lɔŋŋɔ‑ɔ maa taare̱ a ki lee e̱bɔye̱ bo̱ twe̱e̱ daa. 12 Amaa ane̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ Yeesuu mɔ fe̱raa, saŋ ne̱ ɔɔ lɔŋŋɔ Wuribware̱ luwi ko̱ŋko̱ amo̱ bo̱ lee e̱bɔye̱‑ɔ, ko̱lɔŋŋɔ ko̱ mo̱ŋ lɛɛ ke̱ be̱e̱ ki tiri bo̱ fo̱ ndɔɔ. Amo̱se̱ ne̱ ɔɔ ya kye̱na Wuribware̱ kigyisesare̱e̱ se̱. 13 Mfe̱ŋ ne̱ o te na Wuribware̱ baa Yeesuu Kristoo ado̱ŋ pɛɛɛ mò̱ kuwure‑o kaase̱. 14 Katiŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ mò̱ a ba mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱ luwi ko̱ŋko̱ mɔ bo̱ sa ne̱ bamo̱ ne̱ ɔ maa se̱ ɔ waa bamo̱ akpe̱yaa‑ɔ ŋkpo̱nɔ‑rɔ a fwiiri.

15 Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o gbaa a sa ne̱ ane̱ a ŋu fe̱yɛ amo̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ a kyɔ tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a bo̱rɔ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o si sa ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

16 “Saŋ amo̱ ya fo̱, e̱taŋ ne̱ mo̱ e̱ waa na m bo̱ be̱ya

mo̱ aa bamo̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ, mfaanɛɛ ne̱ i du.

Mo̱ e̱ taa mo̱ mbraa a m bo̱ waa bamo̱ mfɛɛre̱‑rɔ,

na n kyo̱rɛɛ mmo̱ bo̱ waa bamo̱ aŋu‑ro.”*

17 Ne̱ ɔɔ bo̱ kya se̱ fe̱yɛ,

“Ma lɛɛ nyiŋŋi bamo̱ ase̱ŋ bɔye̱ na bo̱ro̱kɔɔne̱‑ɔ se̱.”*

18 Wuribware̱ a tɛɛ taa bamo̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱‑ɔ se̱‑ɔ, ko̱lɔŋŋɔ ne̱ ki lee e̱bɔye̱‑ɔ mo̱ŋ lɛɛ ki tiri.

Mo̱nꞌ kra mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro keŋkeŋ bo̱ yɔ

19 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, Yeesuu mbo̱gya ne̱ ŋ ya we̱e̱ swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ ma lɛɛ sa a kufu nya ane̱ Wuribware̱ ase̱ ke̱ba. Mo̱nꞌ sa a ane̱ lwee Wuribware̱ suŋkpa a ke̱kyaŋ kpe̱yaa kpe̱yaa‑ɔ‑rɔ. 20 A le̱e̱ fe̱yɛ waagya ne̱ baa bo̱ kuŋ ke̱kyaŋ kpe̱yaa kpe̱yaa‑ɔ‑rɔ ne̱ Yeesuu a kyaŋ‑nɔ, na ane̱ taare̱ lweero. Waagya amo̱ ye̱re̱ bo̱ sa Yeesuu fɔŋfɔŋ kayo̱wɔre̱ ne̱ baa te̱ŋŋe̱‑rɔ, ne̱ oo wu‑o. Mfaanɛɛ ne̱ Yeesuu a sa ane̱ kpa po̱pwɛɛ na ane̱ bo̱rɔ se̱ yɔ Wuribware̱ ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ be̱e̱ ba ŋkpa‑rɔ o te nsu pɛɛɛ. 21-22 Mbe̱yɔmɔ, ane̱ Wuribware̱ ase̱sɛ‑ɔ a tɛɛ ane̱ de ɔlɔŋŋɔpo̱ dabe̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ ane̱ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, Yeesuu ne̱ oo wu, ne̱ ɔɔ be̱e̱ ba ŋkpa‑rɔ‑ɔ ne̱ n de‑o, mo̱nꞌ sa a ane̱ ba kase̱ŋtiŋ bo̱ sɔŋ tɔ Wuribware̱‑rɔ. Amaa ane̱ a yɔ mò̱ ase̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ane̱ kpɛɛ iyisi ne̱ i te ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ, na mo̱nꞌ sa a ane̱ ye̱re̱ ane̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro keŋkeŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a bɔ ane̱ asuu‑o, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kyɔ lee ane̱ e̱bɔye̱, ne̱ e̱ maa lɛɛ tɔɔraa ane̱ mfɛɛre̱. 23 Mo̱nꞌ sa a ane̱ ye̱re̱ ke̱yaa ko̱ŋko̱. Mo̱ne̱ a bɔ asuu‑o, te̱maa ne̱ mo̱ne̱ a nya fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ yɔ Wuribware̱ ase̱‑ɔ, mo̱nꞌ kra mò̱‑rɔ keŋkeŋkeŋ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a tɛɛ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa ane̱ ko̱tɔko̱‑ɔ se̱‑ɔ, ɔ maa kyurowi mò̱ kanɔ. 24 Na mo̱nꞌ sa a ane̱ de̱e̱ kpa e̱kpa ne̱ ane̱ e̱ bo̱rɔ se̱, na ane̱ bo̱ waa abɛɛ wɔre̱, na ane̱ bo̱ kpa abɛɛ ase̱ŋ, na ane̱ bo̱ waa asuŋ timaa‑o. 25 Mo̱ne̱ ma sa a ane̱ yɔwe̱ ke̱gyaŋŋe̱ suŋ Wuribware̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ saŋ ke̱maa bo̱ko̱ e̱ waa‑ɔ. Amaa mo̱nꞌ sa a ane̱ de̱e̱ gyaŋŋe̱ sa abɛɛ wɔre̱. A tiri fe̱yɛ ane̱ de̱e̱re̱ se̱, na ane̱ pee akatɔ waa amo̱‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ kake ne̱ Kristoo i kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ a tɔ‑rɔ.

26 Ane̱ ya bo̱ ŋu Wuribware̱ a kase̱ŋtiŋ‑o, ne̱ ane̱ e̱ saŋ ane̱ e̱ waa e̱bɔye̱ ane̱ ke̱pre̱ se̱, amo̱ fe̱raa, ko̱lɔŋŋɔ ko̱ mo̱ŋ lɛɛ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ke̱ e̱ taare̱ na ki lee ane̱ kuŋu si e̱bɔye̱ bo̱ twe̱e̱. 27 Amo̱ ya ba ane̱ŋ fe̱raa, amɔ kufu kakye̱na ne̱ ane̱ e̱ kye̱na ane̱ gywii Wuribware̱, na ɔ bo̱ bu ane̱ ke̱pɔ, na ɔ yaa ane̱ mò̱ ke̱de̱e̱kpɛɛtekii ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ kywɛɛ mò̱ ado̱ŋ‑ɔ‑rɔ. 28 Ɔko̱ ne̱ oo kine mbraa ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ Mosis si sa ane̱‑ɔ se̱ ke̱gya‑ɔ, ne̱ abɛɛ anyɔ bɛɛɛ asa ya ko̱so̱ ye̱re̱ se̱ŋgyikpa‑ɔ, ye̱re̱‑rɔ fe̱yɛ ɔɔ waa ane̱ŋ, a kyɔ baare fe̱yɛ se̱ŋgyipo̱‑ɔ bu mò̱ ke̱pɔ, na ɔ sa kanɔ fe̱yɛ bo̱ mɔɔ mò̱, na ɔ ma su mò̱ se̱. 29 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ɔko̱ ne̱ ɔ twe̱e̱ ke̱yaa a ɔ bo̱ kye Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, ne̱ Wuribware̱ i gyiiri ke̱se̱bɔ bwe̱e̱tɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ de Yeesuu mbo̱gya ne̱ ɔɔ bo̱ tii e̱taŋ‑ɔ kanɔ, ne̱ ŋ ya lee mò̱ iyisi‑o, ɔ te̱e̱ sɛye̱, ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ saare̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa ne̱ ɔɔ dɛɛ ŋu mò̱ e̱wɛɛ‑ɔ. 30 Ane̱ nyi ane̱ŋ ne̱ o du‑o, Wuribware̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ ba do̱ŋdaa na m bo̱ kɔ sa mo̱ne̱.

Mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ ka mo̱ne̱ ado̱ŋ ko̱kɔ a n sa mo̱ne̱.”*

Ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Wuribware̱ i gyi mò̱ ase̱sɛ ase̱ŋ.”*

31 A bo̱ kufu fe̱yɛ ɔko̱ a lwee ɔse̱ŋgyipo̱ Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ dooo i de ŋkpa‑ɔ ase̱ŋ‑nɔ, ne̱ ɔ nya mò̱ kra ke̱sare̱e̱‑rɔ, gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ.

32 Ane̱ i nyiŋŋi mo̱ne̱ se̱ saŋ ne̱ mo̱ne̱ a le̱e̱ kaase̱ gyii Wuribware̱ a e̱kpa‑ɔ, ne̱ oo buŋŋi mo̱ne̱ akatɔ, ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ gyii mò̱ e̱kpa‑ɔ. Mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ maa bu Wuribware̱‑ɔ a tɔɔraa mo̱ne̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ gbaa ooo, mo̱ne̱ a ye̱re̱ keŋkeŋ. 33 Saŋ ko̱ baa saare̱ mo̱ne̱, waa mo̱ne̱ awo̱re̱fɔɔ lamaŋ‑nɔ. Saŋ ko̱ mɔ mo̱ne̱ a kya bamo̱ ne̱ baa ŋu ase̱ŋ fe̱yɛ mo̱ne̱‑ɔ‑rɔ. 34 Ne̱ mo̱ne̱ a kya bamo̱ ne̱ baa tii‑o‑ro. Bamo̱ a kɔɔre̱ mo̱ne̱ kapo̱tɛɛ‑ɔ, mo̱ne̱ mo̱ŋ sa ne̱ aa tɔɔraa mo̱ne̱, na mo̱nꞌ taa bo̱ waa ase̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ de atɔ Wuribware̱ se̱ na a kyɔ amo̱, ne̱ a be̱e̱ a gyi nsu pɛɛɛ.

35 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ ma sa a mo̱ne̱ abaa‑rɔ yɔre̱, a le̱e̱ fe̱yɛ wɔre̱ ko̱waa e̱ sa kakɔka dabe̱. 36 Mo̱nꞌ nya kanyite, na mo̱nꞌ nya waa ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa‑ɔ, na mo̱nꞌ nya nya ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa mo̱ne̱‑ɔ. 37 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ mò̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“A saŋ kafwe̱e̱, ɔko̱ ne̱ ɔ ba‑ɔ e̱ ba, ɔ maa kyee.

38 Ɔko̱ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o e̱ nya ŋkpa

a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa.

Amaa mò̱ ya kiŋŋi kamɛɛ fe̱raa,

mo̱ akatɔ maa gyi mò̱ se̱.”*

39 Amaa ane̱ aa mo̱ne̱ fe̱raa, ane̱ mo̱ŋ gye̱ ase̱sɛ ne̱ ba kiŋŋi kamɛɛ, na bo̱ ya fo̱‑ɔ. Ane̱ gye̱ ase̱sɛ ne̱ ba kɔɔre̱ ba gyi fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ ane̱‑ɔ ne̱e̱.

11

Ade̱daapo̱ ko̱ ne̱ baa kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi keŋkeŋ‑o ase̱ŋ

1 To, ne̱ nte̱tɔ e̱ gye̱ ko̱kɔɔre̱gyi? Ko̱kɔɔre̱gyi e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ a kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ ane̱ e̱ nya atɔ ne̱ ane̱ de te̱maa fe̱yɛ ane̱ e̱ nya, ne̱ mbe̱yɔmɔ ane̱ akatɔ mo̱ŋ ke̱e̱ amo̱‑ɔ. 2 Ade̱daapo̱‑ɔ ko̱kɔɔre̱gyi si ne̱ bamo̱ ase̱ŋ a pre̱ Wuribware̱.

3 Ane̱ ko̱kɔɔre̱gyi ne̱e̱ se̱ ne̱ ane̱ a nu kaase̱ fe̱yɛ Wuribware̱ kanɔ‑rɔ ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ twe̱e̱ kaye̱ pɛɛɛ, so̱so̱ na kaase̱. Ko̱kɔɔre̱gyi si ne̱ ane̱ nyi fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ aa ba. Amo̱se̱‑ɔ n gye̱ kaye̱ mɔ‑rɔ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ bo̱ twe̱e̱ atɔ ne̱ ane̱ ke̱e̱ kaye̱‑rɔ pɛɛɛ‑ɔ.

4 Mo̱nꞌ sa a ane̱ taa Adam mò̱ gyi‑ana Abɛl na Kayiŋ bo̱ kaapo̱ ane̱ŋ ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi du‑o.* Nte̱tɔ se̱ ne̱ Abɛl a ko̱lɔŋŋɔ ne̱ ɔɔ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ a baare yɔwe̱ Kayiŋ a ke̱mo̱‑ɔ? Ke̱tɔ se̱ ne̱ Abɛl a ko̱lɔŋŋɔ amo̱ a gyi Wuribware̱ akatɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Abɛl a kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi bwe̱e̱tɔ. Ne̱ Wuribware̱ yɛ ɔɔ waa atɔ. Amaa hare̱e̱ Abɛl a wu‑o gbaa ooo, ndɔɔ na ndɔɔ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o saŋ ke̱ e̱ kaapo̱ ane̱ fe̱yɛ ane̱ gbaa ane̱ nya ane̱ŋ a ko̱kɔɔre̱gyi‑o.

5 Nte̱tɔ se̱ ne̱ Inɔk mo̱ŋ wu, ne̱ Wuribware̱ a de̱ŋ yase̱ mò̱ yaa Wuribware̱ se̱‑ɔ ne̱e̱?* Ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ lɛɛ ŋu mò̱. A kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. Ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ Inɔk a waa Wuribware̱ ke̱pre̱, pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ yaa mò̱ so̱so̱. 6 Kase̱ŋtiŋ si fe̱raa ɔko̱ maa taare̱ a ɔ waa Wuribware̱ ke̱pre̱, amɔ se̱sɛ‑ɔ a kɔɔre̱ mò̱ gyi kase̱ŋtiŋ pwɛɛ. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ, a tiri fe̱yɛ ɔ gye̱ ŋkpɛɛ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Wuribware̱ bo̱‑rɔ, ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ sa bamo̱ ne̱ ba pee akatɔ ba buwi ba kpa mò̱‑ɔ kakɔka dabe̱ timaa.

7 Mo̱nꞌ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Nowaa ko̱kɔɔre̱gyi du‑o. Wuribware̱ a yii mò̱ se̱ fe̱yɛ ɔ sa a nkyu bo̱rɔ twe̱e̱ kufwiiri dabe̱ swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ.* Ne̱ Nowaa a nu sa mò̱, ne̱ ɔɔ gya mò̱ kanɔ‑ɔ se̱ baara ko̱re̱e̱ dabe̱ bo̱ mo̱rɔwe̱ mò̱ e̱ye̱e̱ na mò̱ ka na mò̱ gyi‑ana na bamo̱ aka. Mò̱ a waa amo̱‑ɔ, ne̱ kufwiiri‑o a twe̱e̱ kase̱ŋtiŋ si‑o, ne̱ ɔɔ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ ne̱ baa saŋ, ne̱ bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o a waa bɔye̱. Amo̱se̱‑ɔ, kakɔka timaa ne̱ Nowaa a nya‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ kɔɔre̱ mò̱ gyi.

8 Ne̱ nte̱tɔ se̱ ne̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ Abraham tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ yɔ swe̱e̱re̱ ko̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa mò̱ aa mò̱ ananagyi‑o si, ne̱ hare̱e̱ Abraham a mo̱ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ ɔ yɔ‑ɔ gbaa ooo, ne̱ ɔɔ gya Wuribware̱ a kanɔ‑ɔ se̱?* Aa le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si. 9 Nte̱tɔ se̱ ne̱ oo sure si fe̱yɛ ɔ ya kii ɔfɔ swe̱e̱re̱ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ o de ɔ sa mò̱‑ɔ se̱? Ne̱ ɔɔ ya kye̱na taŋte̱e̱ ke̱kyaŋ‑nɔ mfe̱ŋ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mò̱ gyi Isak na Isak mò̱ gyi Yakubu ne̱ bamo̱ gbaa Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ o de swe̱e̱re̱‑ɔ ɔ sa bamo̱‑ɔ gbaa a kye̱na ane̱ŋ a taŋte̱e̱ akyaŋ‑ɔ‑rɔ. Ane̱ŋ ne̱ Abraham a kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi kase̱ŋtiŋ‑o si ne̱ ɔɔ waa amo̱‑ɔ pɛɛɛ. 10 Ne̱ ŋkee oo nyite o gywii maŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ ba a ɔ bo̱ pwɛɛ so̱so̱, na ɔ lɔŋŋɔ mò̱ dame̱naŋsɛ, na maŋ amo̱ ye̱re̱ nsu pɛɛɛ‑ɔ.

11 E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ saŋ ne̱ Abraham a be̱re̱‑ɔ, ne̱ mò̱ ka Sara ne̱ mò̱ gbaa a be̱re̱, ne̱ ɔ gye̱ ɔle̱ŋmaŋpo̱‑ɔ a taare̱ ko̱we̱ kayaagyi? Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya gywii Abraham fe̱yɛ mò̱ ka e̱ ko̱we̱ kayaagyi, ne̱ Abraham a kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ gyi‑o si.* 12 Amo̱se̱‑ɔ, ɔnyare̱ ko̱ŋko̱ mɔ ne̱ bo̱ yɛ ɔɔ tɔ‑rɔ iwu gbaa‑ɔ kayaagyi ya baa ke̱nana ne̱ ke̱mo̱‑rɔ ase̱sɛ kyɔ fe̱yɛ awo̱re̱‑rɔ akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi na ɔpo̱o̱ kɛɛ a ke̱se̱pu‑o.

13 Abraham na mò̱ gyi‑ana a wu, na bo̱ mo̱ŋ tɛɛ nya swe̱e̱re̱ timaa ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa bamo̱‑ɔ. Amaa hare̱e̱ ane̱ŋ gbaa ooo, baa saŋ kɔɔre̱ Wuribware̱ a ase̱ŋ tɔwe̱sɛ‑ɔ gyi. A waa ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a nya swe̱e̱re̱ amo̱ ne̱ bo̱ ke̱e̱ mò̱ a da bamo̱ akatɔ‑rɔ‑ɔ. Bo̱ mo̱ŋ gyiiri ikii fe̱yɛ afɔ e̱ gye̱ bamo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ. 14 Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ba buwi ba kpa swe̱e̱re̱ ne̱ o kii bamo̱ fɔŋfɔŋ lee‑o ne̱e̱. 15 N gye̱ swe̱e̱re̱ ne̱ baa ko̱so̱ mò̱ se̱‑ɔ se̱ ne̱ ba buwi ba kpa. A dɛɛ a gye̱ mò̱ ne̱e̱‑ɔ, weetee kpa saŋ ɔ da sa bamo̱ a bo̱ kiŋŋi yɔ. 16 Swe̱e̱re̱ ko̱ ne̱ ɔ kyɔ mmo̱‑ɔ ase̱ŋ ne̱ ba kaapo̱, ne̱ ba kpa mò̱ bwe̱e̱tɔ. Mò̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ se̱ fɔŋfɔŋ‑ɔ. Amo̱se̱ ne̱ ipeere mo̱ŋ de Wuribware̱ kikii bamo̱ nyaŋpe̱, ne̱ ɔɔ lɔŋŋɔ kye̱nakpa so̱so̱ bo̱ ye̱ra bamo̱.

17-18 Nte̱tɔ ya waa se̱ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii Abraham fe̱yɛ ɔ taa mò̱ gyi Isak mɔ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱‑ɔ, ne̱ Abraham a waa siraa fe̱yɛ ɔ gya mò̱ kanɔ‑ɔ se̱?* Wuribware̱ e̱ kyɔ mò̱‑rɔ ɔ ke̱e̱ ne̱e̱. Hare̱e̱ Isak a gye̱ mò̱ gyi ko̱ŋko̱ wo̱re̱ kpeŋ‑o, ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ mò̱ ase̱ŋ fe̱yɛ, “Isak si ne̱ fo̱ e̱ bo̱rɔ a fo̱ bo̱ nya ananagyi‑o si‑o” gbaa ooo,* Abraham a waa siraa fe̱yɛ ɔ gya Wuribware̱ a kanɔ‑ɔ se̱. Aa le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Abraham a kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ mò̱ ananagyi‑o si‑o gyi‑o si. 19 O nyi fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ taare̱ na o kyiŋŋi Isak le̱e̱ lowi‑ro. Kase̱ŋtiŋ si, Wuribware̱ a kuŋ mò̱, na ɔ ma ba mò̱ se̱kaŋ bo̱ mɔɔ mò̱ gyi‑o, a du ne̱e̱ fe̱yɛ Abraham a kɔɔre̱ mò̱ le̱e̱ lowi ase̱‑ɔ.

20 E̱me̱ne̱ se̱ ne̱, saŋ ne̱ Isak amo̱ dɛɛ a be̱re̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ taare̱ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ mò̱ gyi‑ana Yakubu na Isawu e̱ nya ŋyure nyaŋe̱ ko̱?* Aa le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱‑ɔ gyi‑o si.

21 Yakubu mɔ, mò̱ a yɔ ya kye̱na Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱ kyee, ne̱ ɔ kpa a o wu‑o, e̱me̱ne̱ ne̱ ɔɔ waa taare̱ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ mò̱ gyi Yo̱sɛf mò̱ gyi‑ana e̱ nya ŋyure?* Mò̱ gbaa, aa le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ tɔwe̱ bo̱ be̱ya bo̱ gywii mò̱ nana Abraham‑ɔ gyi‑o si. Ne̱ ɔɔ ba mò̱ kayii nare̱se̱sɛ bo̱ le̱ŋ e̱ye̱e̱ na o te, ne̱ ɔɔ gya kuŋu bo̱ twe̱e̱‑rɔ suŋ Wuribware̱.

22 Ne̱ saŋ ne̱ Yo̱sɛf mɔ e̱ kpa a o wu‑o, e̱me̱ne̱ ne̱ ɔɔ waa taare̱ tɔwe̱ saŋ ne̱ Isireelii awuye e̱ ba a bo̱ bo̱ le̱e̱ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ ase̱ŋ?* Aa le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mò̱ gbaa a kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya gywii mò̱ nana Abraham‑ɔ gyi‑o si. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ saŋ amo̱ ya fo̱, na bo̱ taa mò̱ abowii yaa Kanaŋ, mò̱ fɔŋfɔŋ swe̱e̱re̱ se̱, ya pure.

23 Ne̱ Mosis ako̱we̱po̱ mɔ, nte̱tɔ se̱ ne̱, saŋ ne̱ baa ko̱we̱ mò̱‑ɔ, ne̱ baa taa mò̱ bo̱ kwe̱e̱rɔ Igyipiti awuye owure‑o si aferi asa?* Bo̱ mo̱ŋ be̱ŋŋaa owure ne̱ ɔ yɛ bo̱ mɔɔ ŋyaagyi nyaŋsɛ po̱pwɛɛ pɛɛɛ‑ɔ. Aa le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si. Bamo̱ a ŋu fe̱yɛ ɔ gye̱ gyi ko̱ ne̱ o tiri‑o, ɔ bo̱ daŋ mò̱ mpo̱pwɛɛ‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa taa mò̱ bo̱ kwe̱e̱rɔ owure‑o si.

24 Ne̱ owure amo̱ fɔŋfɔŋ mò̱ gyi kye̱e̱sɛ a bo̱ ŋu kayaagyi Mosis mfe̱ŋ ne̱ baa taa mò̱ bo̱ kwe̱e̱rɔ‑ɔ, ne̱ oo su mò̱ se̱, ne̱ ɔɔ be̱ra mò̱ fe̱yɛ mò̱ fɔŋfɔŋ mò̱ gyi‑o. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa ooo, nte̱tɔ se̱ ne̱ Mosis mɔ, mò̱ a daŋ ke̱yaafɔre̱‑ɔ, ne̱ oo kine fe̱yɛ bo̱ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ owure mò̱ gyi kye̱e̱sɛ mò̱ gyi‑o? Aa le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si. 25 Ɔɔ waa mò̱ mfɛɛre̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, mò̱ ya gyi awo̱re̱fɔɔ ko̱ŋko̱ ne̱ Igyipiti owure‑o a taa bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ se̱‑ɔ, a bɔ fe̱yɛ mò̱ a kye̱na kɔne̱ ne̱ ɔ maa kyee‑o‑ro o gyi bɔye̱. 26 Ɔ yɛ, bamo̱ ya kperi Kristoo si saare̱ mò̱, a de ke̱nyare̱ a kyɔ mò̱ a nya Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱ a kapo̱tɛɛ‑ɔ pɛɛɛ. Mò̱ akatɔ dɔŋ nyaŋe̱ ko̱ a ke̱tɔ ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ nya‑ɔ se̱ ne̱e̱.

27 Nte̱tɔ se̱ gbaa ne̱ ɔɔ fa mfɛɛre̱ fe̱yɛ ɔ ko̱so̱ a ɔ le̱e̱ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱? N gye̱ owure a kaduŋfwii‑o ne̱ ɔ se̱re̱. Amaa aa le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si.* Ɔ maa se̱ ɔ yɔ akatɔ‑rɔ ne̱e̱ fe̱yɛ sabe̱e̱‑ooo mò̱ a taare̱ a ɔ ya ŋu Wuribware̱, Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔko̱ maa taare̱ a o ŋu mò̱‑ɔ. 28 Ke̱tɔ a kyee, ne̱ oo kiŋŋi yɔ Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱, na ɔ nya lee Isireelii awuye le̱e̱ owure a ke̱sare̱e̱‑ɔ‑rɔ. Pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ gye̱ bamo̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ le̱e̱ mfe̱ŋ‑ɔ, nte̱tɔ se̱ be̱e̱ ne̱ ɔɔ sa ne̱ Isireelii awuye a gyi Wuribware̱-a‑kya-ane̱-yɔwe̱ a ateese‑o, ne̱ baa ba nsanne̱gyii mbo̱gya bo̱ ŋo̱nyaŋ bamo̱ mbunogyii si? Aa le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si, Wuribware̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ mo̱ŋ waa ane̱ŋ, kabɔɔ ne̱ o suŋ fe̱yɛ ɔ bo̱ mɔɔ swe̱e̱re̱ amo̱ se̱ a bregyi ke̱maa‑ɔ e̱ mɔɔ Isireelii awuye a bo̱mo̱‑ɔ a ɔ bo̱ tii si.

29 E̱me̱ne̱ ne̱ Isireelii awuye‑o amo̱ dɛɛ a waa nare̱ te̱ŋ Ɔpo̱o̱ Pipee‑o‑ro fe̱yɛ bamo̱ a naa swe̱e̱re̱ wo̱re̱sɛ se̱‑ɔ ne̱e̱? Aa le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱‑ɔ gyi‑o si‑o, ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ afwii a le̱ŋ nkyu‑o bo̱ ye̱ra ke̱be̱na se̱ na kigyise si, ne̱ kpa a di, ne̱ baa taare̱ nare̱ swe̱e̱re̱ te̱ŋ‑nɔ kyo̱ŋ. Amaa Igyipiti awuye ne̱ baa se̱re̱ gya bamo̱ se̱ fe̱yɛ bo̱ kra bamo̱‑ɔ fe̱raa a kpa a bo̱ nare̱ te̱ŋ‑nɔ‑ɔ, nkyu‑o a kiŋŋi bo̱ mwiire bamo̱ se̱ mɔɔ.*

30 Nte̱tɔ ya waa se̱ ne̱, saŋ ne̱ Isireelii awuye‑o a nare̱ muruwaa Yɛrikoo maŋ ŋke nsunoo‑o, ne̱ kideŋbee ne̱ maŋ‑ɔ awuye a pwɛɛ bo̱ muruwaa maŋ‑ɔ a le̱e̱ da?* Aa le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱‑ɔ gyi‑o si.

31 Ne̱ nte̱tɔ se̱ ne̱, saŋ ne̱ Isireelii awuye‑o a lwee Yɛrikoo‑ro ya mɔɔ mò̱‑rɔ ase̱sɛ‑ɔ, ne̱ baa mɔɔ ke̱se̱bɔrɔle̱ŋ awuye ne̱ baa kine Wuribware̱‑ɔ yɔwe̱ Rahab opurimakye̱e̱‑ɔ?* Aa le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔkye̱e̱ amo̱ a kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si, ne̱ a be̱e̱ a le̱e̱ ane̱ŋ ne̱, saŋ ne̱ Isireelii akyɔŋŋɔpo̱ ko̱ a ywii lwee maŋ‑ɔ‑rɔ ya ŋu ane̱ŋ ne̱ ba taare̱ a bo̱ kɔ kɔɔre̱ maŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ kra bamo̱ nɛɛnɛɛ, ne̱ ɔɔ taa bamo̱ bo̱ kwe̱e̱rɔ maŋ‑ɔ owure si‑o.

32 N kya se̱ tɔwe̱ amo̱ ako̱ bwe̱e̱tɔ bo̱ tii si aaa? Saŋ mo̱ŋ kyɔ sa mo̱ na n tɔwe̱ Gidiyɔŋ na Barak na Samsɔŋ na Yifita na Deefid na Samuwɛl na Wuribware̱ akyaamɛɛ a ko̱kɔɔre̱gyi‑o ase̱ŋ. 33-34 Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ mɔ a kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si‑o, baa taare̱ kɔ kɔɔre̱ e̱swe̱e̱re̱, ne̱ bo̱ko̱ mɔ a gyi ase̱sɛ ase̱ŋ kase̱ŋtiŋ, ne̱ bo̱ko̱ mɔ a nya atɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa bamo̱‑ɔ. Bamo̱ bo̱ko̱ mɔ a buŋ afaasɛ nnɔ se̱, ne̱ bo̱ko̱ mɔ a duŋ ade̱e̱kpɛɛtekii agyabreŋ, bo̱ko̱ mɔ a yɔ ke̱naa‑rɔ kɔ le̱e̱. Bo̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ, amaa baa nya ke̱yaale̱ŋ ke̱naa‑rɔ kɔ gya bamo̱ ado̱ŋ anaapo̱‑ɔ. 35 Akye̱e̱ ko̱ mɔ ako̱we̱bɛɛ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro.

Ase̱sɛ ko̱ mɔ, baa waa bamo̱ bo̱rɔkraa, amaa bamo̱‑ɔ bo̱ mo̱ŋ pɔɔ, na bamo̱ ne̱ ba waa bamo̱ bo̱rɔkraa‑ɔ nya yɔwe̱ bamo̱. Bo̱ yɛ, bamo̱ ya wu, ne̱ bamo̱ ya kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro nya ŋkpa ne̱ n kyɔ mmo̱‑ɔ, a bɔ. 36 Baa saare̱ bo̱ko̱ mɔ, ne̱ baa da bamo̱ e̱paara, ne̱ baa kra bamo̱ ya tii da bamo̱ e̱kpe̱e̱. 37 Ne̱ bo̱ko̱ mɔ, baa ba abu bɛɛɛ apaŋ bo̱ mɔɔ, hare̱e̱ baa ba sɔɔyaa bo̱ te̱ŋ bamo̱‑rɔ atiŋ anyɔ. Bo̱ko̱ mɔ a wu kitiri, ne̱ baa ŋu ase̱ŋ, ne̱ baa gyi tɔɔraa. Te̱e̱re̱ bɛɛɛ sanne̱ e̱wo̱re̱ e̱ gye̱ bamo̱ awaagya. 38 Ne̱ bo̱ko̱ mɔ a nare̱ kaa kimukee‑ro na abe̱e̱ se̱, ne̱ baa kye̱na e̱bɔ‑rɔ na amaŋtaŋ‑nɔ. Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ dɛɛ bo̱ gye̱ ase̱sɛ timaa bo̱ kyo̱ŋ bamo̱ bɛɛko̱‑ana ase̱sɛ ne̱ bo̱ dɛɛ bo̱ bo̱ kaye̱‑rɔ saŋ amo̱‑ɔ.

39 Ase̱sɛ mɔ pɛɛɛ a nya ke̱nyare̱ dabe̱ sa bamo̱ e̱ye̱e̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si ne̱e̱. Hare̱e̱ ane̱ŋ gbaa ooo, saŋ ne̱ bo̱ te kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ nya kye̱nakpa ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa Abraham na mo̱ ananagyi‑o. 40 Ke̱tɔ se̱ ne̱ aa ba ane̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kpa ke̱tɔ timaa ko̱ bo̱ ye̱ra bamo̱ so̱so̱. Ke̱mo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ ne̱ ane̱ te ndɔɔ‑ɔ na bamo̱ ne̱ baa dɛɛ kye̱na saŋ‑ɔ pɛɛɛ tii abɛɛ se̱ ya kye̱na so̱so̱ a kye̱nakpa ne̱ o bware ɔ kyo̱ŋ kye̱nakpa ke̱maa‑ɔ.

12

Mo̱ne̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ, amɔ a kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ be̱ra mo̱ne̱ ne̱e̱

1 Ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ mɔ bo̱‑rɔ ne̱ baa ye̱re̱ bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro keŋkeŋ. Na ane̱ fe̱raa‑ɔ, ndɔɔ a du ne̱e̱ fe̱yɛ ase̱sɛ amo̱ a muruwaa ane̱ ba de̱e̱re̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ se̱re̱ e̱naŋ‑ɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ane̱ lee atɔ na e̱bɔye̱ ne̱ e̱ sa ne̱ ane̱ maa taare̱ a ane̱ se̱re̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ, na ane̱ pee akatɔ se̱re̱ ane̱ e̱naŋ ne̱ Wuribware̱ a sa ane̱ fe̱yɛ ane̱ se̱re̱‑ɔ. 2 Mo̱nꞌ sa a ane̱ de̱e̱re̱ Yeesuu ne̱ mò̱ fe̱raa a kyɔ gye̱ ane̱ ŋkpɛɛ yɔ ɔ ye̱re̱ e̱naŋ‑ɔ kɛɛ‑ɔ o gywii ane̱‑ɔ. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ de̱e̱re̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ oo ŋu kɔne̱ ne̱ ɔ nya nyaŋe̱ ko̱‑ɔ. Oo gyi kanyite ŋu kaye̱e̱gya na lowi kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱, na a mo̱ŋ tiri mò̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a lowi‑o de ipeere bɛɛɛ ɔ mo̱ŋ de. Amaa mbe̱yɔmɔ o te Wuribware̱ kigyisesare̱e̱ se̱, na mò̱ aa Wuribware̱ i gyi kuwure. 3 Mo̱nꞌ de̱ŋ de̱e̱re̱ ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a ŋu ase̱ŋ na kikisi le̱e̱ abɔye̱waapo̱ ase̱‑ɔ. Mo̱ne̱ ya taare̱ waa ane̱ŋ, mo̱ne̱ abaa‑rɔ maa yɔre̱, na mo̱ne̱ te̱maa lo̱we̱. 4 Mo̱ne̱ e̱ kɔ e̱bɔye̱, amaa mo̱ne̱ mo̱ŋ tɛɛ fo̱ mfe̱ŋ ne̱ a tiri fe̱yɛ mo̱nꞌ kɔ wu‑o. 5 Nsaŋse̱ mo̱ne̱ a taŋ ase̱ŋ ne̱ a bo̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ amo̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mò̱ gyi‑ana‑ɔ se̱. Ɔ yɛ,

“Mo̱ gyi, yuri e̱ye̱e̱ na fo̱ nu Wuribware̱ ke̱be̱ra,

ne̱ mò̱ ya gyiiri fo̱ ke̱se̱bɔ, fo̱ ma sa a fo̱ abaa‑rɔ yɔre̱.

6 Ŋu fe̱yɛ bamo̱ ne̱ ɔ kpa ase̱ŋ‑ɔ ne̱ ɔ be̱ra,

ɔko̱ ne̱ ɔ gye̱ mò̱ gyi‑o ne̱ o gyiiri ke̱se̱bɔ.”*

7 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ ase̱ŋ mɔ ne̱ mo̱ne̱ i ŋu mbe̱yɔmɔ‑ɔ, Wuribware̱ de ɔ be̱ra mo̱ne̱ ne̱e̱. Ɔ waa mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a gye̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ. Kayaagyi ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ mò̱ se̱ maa gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ aaa? 8 Ɔke̱maa ne̱ Wuribware̱ e̱ be̱ra mò̱‑ɔ i ŋu ase̱ŋ. Amaa Wuribware̱ e̱ mo̱ŋ be̱ra fo̱, a kaapo̱ fe̱yɛ n gye̱ mò̱ gyi kase̱ŋtiŋ e̱ gye̱ fo̱, amɔ ke̱bawo̱re̱gyi dooo. 9 Ane̱ se̱‑ana ne̱ ane̱ de bamo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ mfe̱e̱‑ɔ gbaa i gyiiri ane̱ ke̱se̱bɔ, ane̱ mɔ ane̱ i bu bamo̱, saŋbo̱to̱ Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ ɔke̱maa mò̱ se̱‑ɔ, ne̱ ane̱ ma yuri e̱ye̱e̱ a ane̱ bo̱ sa, na ane̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ ɔɔɔ? 10 Ane̱ se̱‑ana e̱ be̱ra ane̱ kafwe̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ba fa fe̱yɛ a bware‑o. Amaa Wuribware̱ fe̱raa e̱ be̱ra ane̱ ane̱ kibaare si ne̱e̱, na ane̱ nya baare fe̱yɛ mò̱‑ɔ. 11 Bamo̱ e̱ be̱ra ane̱, a bo̱ gya. A mo̱ŋ bo̱ ane̱ kɔne̱. Amaa kamɛɛ‑rɔ ɔke̱maa ne̱ oo nu ane̱ŋ a ke̱be̱ra‑ɔ i baare, na o kii se̱sɛ timaa.

Mo̱nꞌ sa se̱ na mo̱ne̱ ma lwii kamɛɛ

12 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱, na mo̱ne̱ ma lɛɛ sa a mo̱ne̱ abaa‑rɔ yɔre̱. 13 Mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ e̱kpa pɛɛɛ waa kyɛɛkyɛɛ, na bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro‑o nya ŋu taare̱ nare̱ se̱.* 14 Mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱ na bamo̱ ne̱ mo̱ne̱ aa bamo̱ te‑o kye̱na kaye̱e̱yuri‑ro. Na mo̱nꞌ kye̱na kakye̱na timaa, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ maa taare̱ a o ŋu Wuribware̱, amɔ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ a fwiiri fe̱raa. 15 Mo̱ne̱ ɔko̱ ma waa paŋ Wuribware̱ a ŋyure‑o. Mo̱ne̱ ɔke̱maa ma sa a kikisi lwee mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ daŋ fe̱yɛ kiyii preepreesɛ ko̱ ne̱ ke̱ e̱ daŋ, ne̱ ki de ke̱mo̱ ke̱bwɛɛ‑ɔ ke̱ e̱ ba ase̱ŋ‑ɔ. N gye̱ ane̱ŋ, ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ i kii ase̱sɛ bɔye̱. 16 Mo̱ne̱ ma sa a mo̱ne̱ ɔko̱ waa kakye̱e̱kpa bɛɛɛ kanyare̱kpa. Mo̱ne̱ ma sa a ɔko̱ kine Wuribware̱ ŋyure, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Isawu a waa‑ɔ. Mo̱ne̱ i nyiŋŋi si fe̱yɛ kake ŋko̱, mò̱ a le̱e̱ e̱fa‑rɔ ba pe̱ na ako̱ŋ de mò̱‑ɔ, ɔɔ ba mò̱ ke̱bre̱sɛ‑ɔ bo̱ kyeeri e̱po̱ gyare̱ ko̱ŋko̱ mò̱ tire Yakubu ase̱ aaa?* 17 Amo̱ kamɛɛ‑rɔ ne̱e̱ mo̱ne̱ i nyiŋŋi si fe̱yɛ ɔɔ kpa fe̱yɛ mò̱ se̱ yure mò̱, ne̱ mò̱ se̱ a kine. Ne̱ hare̱e̱ mò̱ a nu mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ɔɔ ba akyukyu bo̱ ko̱re̱ mò̱ se̱‑ɔ gbaa ooo, kpa mo̱ŋ lɛɛ ɔ bo̱‑rɔ, na ɔ bo̱ kyurowi ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ.

18 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ te ndɔɔ a kake mɔ‑ɔ ya sɔŋ tɔ Wuribware̱‑rɔ, a mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ sa mo̱ne̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ aa waa sa Isireelii awuye ne̱ baa kye̱na Mosis a mbe̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ. Bamo̱ fe̱raa, Wuribware̱ a fuŋte bamo̱. Bamo̱ a sɔŋ bamo̱ e̱ye̱e̱ tɔ Wuribware̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ ɔ yɛ bo̱ ba Sinaa ke̱be̱e̱‑ɔ kaase̱. Ne̱ de̱e̱kpa agyabreŋ a le̱e̱ ke̱mo̱‑rɔ. Ne̱ kibugyii a da, ne̱ afwii dabe̱ a kya. 19 Ne̱ baa nu kabe̱re̱ dabe̱ ko̱ kusu, na bo̱re̱ ko̱ a sa se̱ŋsa. Ne̱ kufu a nya ase̱sɛ‑ɔ, ne̱ baa ko̱re̱ fe̱yɛ bo̱ ma lɛɛ nu bo̱re̱‑ɔ. 20 Bo̱ mo̱ŋ kpa kunu Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Ɔke̱maa ne̱ ɔ dabo̱rɔ ke̱be̱e̱ amo̱‑ɔ, hare̱e̱ amo̱ e̱ gye̱ kabo̱ gbaa ooo, mo̱nꞌ twe̱e̱ abu bo̱ daye̱ mò̱ mɔɔ.”* Bo̱ yɛ amo̱‑ɔ bo̱ le̱ŋ sa bamo̱. 21 Atɔ amo̱ a waa kufu bwe̱e̱tɔ, hare̱e̱ gbaa Mosis yɛ e̱ye̱e̱ a yo̱ŋ mò̱.*

22 Amaa mo̱ne̱ ndɔɔ a ase̱sɛ‑ɔ fe̱raa, mo̱ne̱ ke̱ba Wuribware̱ ase̱ bo̱ kɔne̱ fɛɛ. Siyɔŋ ke̱be̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ a sɔŋ tɔ‑rɔ mbe̱yɔmɔ‑ɔ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Yɛro̱salɛm maŋ ne̱ ɔ bɔ so̱so̱‑ɔ na Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ dooo i de ŋkpa‑ɔ aye̱. Mfe̱ŋ‑ɔ Wuribware̱ mbɔɔ ŋkpe̱ŋ ŋkpe̱ŋ a gyaŋŋe̱ ba gyi akatɔ. 23 Asɔre̱e̱ awuye a be̱e̱ gyaŋŋe̱ mfe̱ŋ, bamo̱ ne̱ Wuribware̱ a kyo̱rɛɛ bamo̱ anyare̱ bo̱ be̱ya so̱so̱, ne̱ ɔ te̱e̱ bamo̱ ɔke̱maa mò̱ bregyi‑o ne̱ n de. Mo̱ne̱ a ba Ase̱sɛ-pɛɛɛ‑ɔse̱ŋgyipo̱-Bware̱ ase̱. Mo̱ne̱ a ba mfe̱ŋ ne̱ ase̱sɛ timaa e̱kra ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ a fwiiri lo̱we̱‑ɔ te‑o. 24 Ne̱ ŋkee mo̱ne̱ a be̱e̱ ba Yeesuu, ne̱ ɔ ye̱re̱ e̱taŋ po̱pwɛɛ ase̱sɛ na Wuribware̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ‑rɔ ase̱, e̱taŋ ne̱ ɔɔ ba mò̱ mbo̱gya ne̱ ŋ ya we̱e̱ swe̱e̱re̱‑ɔ bo̱ tii kanɔ‑ɔ. Yeesuu a mbo̱gya amo̱ a we̱e̱ swe̱e̱re̱‑ɔ, ŋ ya sa ne̱ ase̱sɛ a nya ŋyure. Amaa Abɛl ne̱ mò̱ daa Kayiŋ a mɔɔ‑ɔ a mbo̱gya ne̱ ŋ ya we̱e̱ swe̱e̱re̱‑ɔ a ba nlo̱ŋ.

25 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ de̱e̱re̱ dame̱naŋsɛ. Mo̱ne̱ ma kine kunu mò̱ ne̱ ɔ sa se̱ŋsa o gywii mo̱ne̱‑ɔ. Bamo̱ ne̱ baa kye̱na nsaŋ‑ɔ a kine Wuribware̱ ne̱ ɔɔ sa se̱ŋsa gywii bamo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ kanɔ se̱ ke̱gya. Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, bo̱ mo̱ŋ taare̱ kwaye̱ ke̱se̱bɔgyiiri‑o. Amɔ ane̱ fe̱raa, ane̱ ya kine mò̱ ne̱ ɔ sa se̱ŋsa o gywii ane̱ ɔ le̱e̱ so̱so̱‑ɔ, ne̱ ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ kwaye̱ ke̱se̱bɔgyiiri‑o ooo? 26 Saŋ amo̱ Wuribware̱ bo̱re̱‑ɔ a le̱ŋkpaŋ swe̱e̱re̱. Amaa ndɔɔ fe̱raa ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ,

“M be̱e̱ mo̱ e̱ le̱ŋkpaŋ swe̱e̱re̱ na so̱so̱ gbaa.”*

27 Mò̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ “M be̱e̱ mo̱ e̱ le̱ŋkpaŋ”‑ɔ, ɔ kaapo̱ ane̱ dame̱naŋsɛ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ le̱ŋkpaŋ atɔ ne̱ ɔɔ twe̱e̱‑ɔ, na o lee amo̱, na ke̱tɔ ne̱ ke̱ maa le̱ŋkpaŋ‑ɔ wo̱re̱ nya saŋ nsu pɛɛɛ.

28 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ane̱ sa Wuribware̱ aŋsɛ fe̱yɛ ane̱ e̱ ya gyi Wuribware̱ a kuwure‑o so̱so̱, mfe̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ nya ye̱re̱kpa ne̱ ɔ maa le̱ŋkpaŋ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ de kɛɛ. Na mo̱nꞌ sa a ane̱ bu Wuribware̱, na ane̱ ba kufu bo̱ suŋ mò̱, ane̱ŋ ne̱ a gyi mò̱ akatɔ‑ɔ. 29 Mo̱ne̱ ma sa a ane̱ taŋ se̱ fe̱yɛ Wuribware̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ de̱e̱kpa agyabreŋ ne̱ a taare̱ a a kywɛɛ ke̱tɔ ke̱maa‑ɔ.*

13

Ane̱ŋ ne̱ ke̱tɔ bware fe̱yɛ mo̱ne̱ Kristoo awuye‑o waa‑ɔ

1 Mo̱nꞌ de̱e̱ kpa abɛɛ fe̱yɛ se̱sɛ na mò̱ ko̱we̱bɛɛ‑ɔ. 2 Mo̱ne̱ ma yɔwe̱ afɔ ke̱kra nɛɛnɛɛ. Bo̱ko̱ ne̱ baa kra afɔ nɛɛnɛɛ‑ɔ a kra Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ bo̱ko̱, na bo̱ mo̱ŋ nyi gbaa. 3 Mo̱nꞌ nyiŋŋi bamo̱ ne̱ baa tii‑o si fe̱yɛ sabe̱e̱‑ooo mo̱ne̱ aa bamo̱ ne̱ baa tii‑o. Mo̱nꞌ be̱e̱ nyiŋŋi bamo̱ ne̱ ba tɔɔraa bamo̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ sabe̱e̱‑ooo mo̱ne̱ aa bamo̱ ne̱ ba tɔɔraa‑ɔ.

4 Mo̱ne̱ ɔke̱maa de̱e̱ bu awaare̱yɛ. Na anyare̱ na bamo̱ ka‑ana ma kaŋ le̱e̱ abɛɛ kamɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i bu ɔko̱ ne̱ ɔɔ waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa‑ɔ ke̱pɔ.

5 Mo̱ne̱ ma waa katanne̱kpa bwe̱e̱tɔ. Amaa mo̱nꞌ sa a ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ de‑o pre̱ mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Ma yɔwe̱ mo̱ne̱‑rɔ, ane̱ŋ dɛɛ mɔ ne̱ ma kine mo̱ne̱.”*

6 Mo̱nꞌ sa a ane̱ iduŋ waa se̱e̱, na ane̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ fe̱yɛ,

“Wuribware̱ e̱ gye̱ mo̱ ɔkyarɔpo̱,

amo̱se̱‑ɔ kufu mo̱ŋ de mo̱ anyɔ se̱.

Se̱sɛ dimaadi maa taare̱ a ɔ waa ke̱bɔye̱ ko̱

bo̱ kye mo̱, daa.”*

7 Mo̱nꞌ nyiŋŋi mo̱ne̱ asɔre̱e̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱ ne̱ baa tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ gywii mo̱ne̱‑ɔ se̱. Mo̱nꞌ nyiŋŋi ane̱ŋ ne̱ baa kye̱na‑ɔ se̱ na ane̱ŋ ne̱ baa wu‑o si, na mo̱nꞌ ko̱te̱ ane̱ŋ ne̱ baa kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o. 8 Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu Kristoo du ndee‑o dɛɛ ne̱ o du ndɔɔ de̱ŋ bo̱ yɔ nsu pɛɛɛ. 9 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma sa a ɔko̱ ba mò̱ ke̱kaapo̱ ne̱ ke̱ gye̱ mo̱ne̱ ase̱ ɔfɔ‑ɔ bo̱ sa a mo̱nꞌ fo̱. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ateese ko̱ kikisi kigyi ke̱gyase̱ maa sa a ane̱ nya ke̱yaale̱ŋ ke̱bware̱suŋ‑no. Ane̱ŋ a mbraa‑ɔ maa kya bamo̱ ne̱ bo̱ gya mmo̱ se̱‑ɔ‑rɔ. Amaa a bware ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ taa mfɛɛre̱ bo̱ dɔŋŋɔ ŋyure ne̱ Wuribware̱ e̱ sa ane̱‑ɔ se̱.

10 Ane̱ de ane̱ fɔŋfɔŋ lɔŋŋɔkpa. Amo̱ e̱ gye̱ kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ ne̱ Yeesuu a wu ke̱mo̱ se̱‑ɔ. Ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ saŋ ba lɔŋŋɔ Wuribware̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mbraa de̱daa‑ɔ a kaapo̱‑ɔ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ bo̱ nya ŋyure ne̱ ane̱ a nya bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a wu‑o si‑o ŋko̱. 11 Wuribware̱ ɔlɔŋŋɔpo̱ bre̱sɛ ya mɔɔ mbo̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱, na ɔ nya taa ase̱sɛ e̱bɔye̱ bo̱ ke bamo̱‑ɔ, o de mbo̱‑ɔ mbo̱gya wo̱re̱ ne̱e̱ ɔ yɔ Wuribware̱ suŋkpa a ke̱kyaŋ kpe̱yaa kpe̱yaa‑ɔ‑rɔ. Ne̱ ɔ taa mbo̱‑ɔ fɔŋfɔŋ ɔ yaa maŋ‑ɔ nlaŋbɛɛ ɔ ya kywɛɛ pɛɛɛ. 12 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ baa mɔɔ Yeesuu Yɛro̱salɛm maŋ nlaŋbɛɛ. Ne̱ mò̱ mbo̱gya ne̱ ŋ ya we̱e̱ swe̱e̱re̱‑ɔ a kpɛɛ mò̱ ase̱sɛ e̱bɔye̱, ne̱ ŋ ya sa ne̱ baa kii akpe̱yaa. 13 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ane̱ yɔwe̱ ane̱ kakye̱na de̱daa‑ɔ bo̱ sii, na ane̱ gya Yeesuu si, ya gyi ipeere ne̱ oo gyi saŋ ne̱ oo wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ ane̱ŋ dɛɛ. 14 A le̱e̱ fe̱yɛ swe̱e̱re̱ se̱ mfe̱e̱ ane̱ mo̱ŋ de maŋ ko̱, na ɔ ma gye̱ kɛɛ. Amaa ane̱ fe̱raa ane̱ e̱ de̱e̱re̱ saŋ ne̱ ane̱ i lwee maŋ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱, ne̱ ɔ maa gye̱ kɛɛ‑ɔ‑rɔ akatɔ‑rɔ ne̱e̱.

15 Amo̱se̱‑ɔ, Wuribware̱ ko̱lɔŋŋɔ mo̱ŋ lɛɛ ko̱ bo̱‑rɔ, amɔ saŋ ke̱maa ane̱ e̱ bo̱rɔ Yeesuu si kyo̱rɔ Wuribware̱, tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ mò̱ ke̱nyare̱ bo̱ dwii‑o. Ane̱ŋ a nkyo̱rɔ‑ɔ e̱ le̱e̱ ɔke̱maa ne̱ ɔ nya kakpo̱nɔ, na ɔ tɔwe̱ lamaŋ‑nɔ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ mò̱ nyaŋpe̱. 16 Mo̱ne̱ ma kaŋ yɔwe̱ ke̱dame̱naŋsɛ ko̱waa. Mo̱ne̱ aa mo̱ne̱ bɛɛko̱‑ana de̱e̱ ke ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ de‑o‑ro. Ane̱ŋ a Wuribware̱ ko̱lɔŋŋɔ‑ɔ i gyi mò̱ akatɔ fɛɛ.

17 Mo̱ne̱ ma kaŋ waa mo̱ne̱ asɔre̱e̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ akatɔle̱ŋ, mo̱nꞌ bu bamo̱ ke̱bre̱sɛ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ kake ŋko̱ ba lee ane̱ŋ ne̱ ba de̱e̱re̱ mo̱ne̱ se̱‑ɔ kanɔ Wuribware̱ ase̱. Mo̱ne̱ ya bu bamo̱ ane̱ŋ, bamo̱ akatɔ i gyi. Mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ waa ane̱ŋ fe̱raa, a maa waa bamo̱ kɔne̱, na a sa a mo̱nꞌ paŋ atɔ timaa ko̱ ne̱ a de to̱nɔ‑ɔ.

18 Ŋkee mo̱nꞌ be̱e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa ane̱ saŋ ke̱maa, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ kɔɔre̱ ane̱ i gyi fe̱yɛ ke̱tɔ ko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔko̱ e̱ taare̱ a ɔ ye̱re̱ se̱ bo̱ po̱rɔ ane̱. Saŋ ke̱maa ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o dooo ne̱ ane̱ e̱ kpa ko̱waa. 19 Ke̱tɔ ne̱ ke̱ be̱e̱ ki tiri‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa mo̱, na ŋ nya kiŋŋi ba mo̱ne̱ ase̱ ŋke mfe̱ne̱ mɔ‑rɔ.

Wo̱re̱ mɔ ase̱ŋ ne̱ a tii te̱bɔ‑ɔ

20-21 Ŋkee ane̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ a ane̱ sa mo̱ne̱. Ke̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa kaye̱e̱yuri. Ane̱ŋ ne̱ oo kyiŋŋi ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ne̱ ɔ gye̱ Wuribware̱ ase̱sɛ ɔde̱e̱re̱se̱po̱‑ɔ le̱e̱ lowi‑ro si‑o ne̱ ane̱ e̱ ko̱re̱ mò̱. Ne̱ ɔɔ ba Yeesuu mbo̱gya bo̱ tii e̱taŋ ne̱ e̱ mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ kanɔ. Ane̱ e̱ ko̱re̱ mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ sa mo̱ne̱ ke̱tɔ timaa ke̱maa ne̱ ki tiri mo̱ne̱‑ɔ, na mo̱nꞌ nya taare̱ waa mò̱ ke̱pre̱. Ane̱ fe̱raa, ane̱ e̱ ko̱re̱ mò̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ bo̱rɔ Yeesuu Kristoo si ba ane̱ bo̱ waa ke̱tɔ ne̱ ɔ kpa‑ɔ. Na Yeesuu Kristoo nya nkyo̱rɔ nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.

22 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ ba kanyite bo̱ nu mo̱ wo̱re̱ mɔ‑rɔ ase̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ wo̱re̱ mɔ ne̱ n de mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ ase̱ŋ e̱ sa mo̱ne̱ wɔre̱, ɔ mo̱ŋ bo̱ e̱swe̱e̱ bwe̱e̱tɔ ko̱.*

23 Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ nu fe̱yɛ baa lee ane̱ ko̱so̱bɛɛ Timotii le̱e̱ tiikpa. Mò̱ ya ba ŋke mfe̱ne̱ mɔ‑rɔ, mo̱ aa mò̱ e̱ ba na ane̱ bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ.

24 Mo̱nꞌ ka mo̱ne̱ asɔre̱e̱ agye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ na Wuribware̱ ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ mɔ kanɔ. Kristoo awuye ne̱ baa le̱e̱ Italiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ.

25 Wuribware̱ yure mo̱ne̱ pɛɛɛ.

* 1:5 Kiliŋ 2.7.

* 1:5 2 Samuwɛl 7.14; 1 Ŋko̱we̱kyase̱ 17.13.

* 1:6 Mbraa ke̱be̱e̱sa 32.43 (LXX).

* 1:7 Kiliŋ 104.4 (LXX).

* 1:9 Kiliŋ 45.6-7.

* 1:12 Kiliŋ 102.25-27 (LXX).

* 1:13 Kiliŋ 110.1.

* 2:8 Kiliŋ 8.4-6 (LXX).

* 2:12 Kiliŋ 22.22.

* 2:13 Isaya 8.17.

* 2:13 Isaya 8.18.

* 3:11 Kiliŋ 95.7-11 (LXX).

* 3:15 Kiliŋ 95.7-8 (LXX).

* 4:3 Kiliŋ 95.11.

* 4:4 Ke̱le̱e̱kaase̱ 2.2.

* 4:7 Kiliŋ 95.7-8 (LXX).

* 5:1 De̱e̱re̱ fotoo ne̱ ɔ bo̱ Ke̱le̱e̱ Igyipiti 39‑rɔ‑ɔ.

* 5:5 Kiliŋ 2.7.

* 5:6 Kiliŋ 110.4.

* 5:10 Ke̱le̱e̱kaase̱ 14.18.

* 6:14 Ke̱le̱e̱kaase̱ 22.17.

* 7:1 Ke̱le̱e̱kaase̱ 14.18-20.

* 7:17 Kiliŋ 110.4.

* 7:21 Kiliŋ 110.4.

* 8:5 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 25.40.

* 8:12 Yɛrɛme̱ya 31.31-34 (LXX).

* 9:2 De̱e̱re̱ fotoo ne̱ ɔ bo̱ Ke̱le̱e̱ Igyipiti 27‑ro‑o.

* 9:4 Anyare̱ ke̱kare̱ 17.1-10.

* 9:5 De̱e̱re̱ fotoo ne̱ ɔ bo̱ Ke̱le̱e̱ Igyipiti 25‑ro‑o.

* 9:7 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 16.11-17.

* 9:20 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 24.8.

* 10:7 Kiliŋ 40.6-8 (LXX).

* 10:16 Yɛrɛme̱ya 31.33.

* 10:17 Yɛrɛme̱ya 31.34.

* 10:30 Mbraa ke̱be̱e̱sa 32.35.

* 10:30 Mbraa ke̱be̱e̱sa 32.36; Kiliŋ 135.14.

* 10:38 Habakɔk 2.3-4 (LXX).

* 11:4 Ke̱le̱e̱kaase̱ 4.1-5.

* 11:5 Ke̱le̱e̱kaase̱ 5.18-24.

* 11:7 Ke̱le̱e̱kaase̱ 5.28-9.29.

* 11:8 Ke̱le̱e̱kaase̱ 12.1-3.

* 11:11 Ke̱le̱e̱kaase̱ 17.15-22; 18.10-15; 21.1-7.

* 11:17-18 Ke̱le̱e̱kaase̱ 22.1-19.

* 11:17-18 Ke̱le̱e̱kaase̱ 21.12.

* 11:20 Ke̱le̱e̱kaase̱ 27.27-40.

* 11:21 Ke̱le̱e̱kaase̱ 47.29-31; 48.8-20.

* 11:22 Ke̱le̱e̱kaase̱ 50.24-25.

* 11:23 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 2.1-10.

* 11:27 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 12.31-51.

* 11:29 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 13.17-22.

* 11:30 Yosuwa 6.

* 11:31 Yosuwa 2; 6.22-25.

* 12:6 Aŋasɛ na akpare̱ 3.11-12 (LXX).

* 12:13 Aŋasɛ na akpare̱ 4.26 (LXX).

* 12:16 Ke̱le̱e̱kaase̱ 25.29-34.

* 12:20 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 19.12-13.

* 12:21 Mbraa ke̱be̱e̱sa 9.19.

* 12:26 Hagayi 2.6 (LXX).

* 12:29 Mbraa ke̱be̱e̱sa 4.24.

* 13:5 Mbraa ke̱be̱e̱sa 31.6.

* 13:6 Kiliŋ 118.6-7 (LXX).

* 13:22 Ane̱ mo̱ŋ nyi se̱sɛ ne̱ ɔɔ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ‑ɔ ke̱nyare̱.

Yakubu

1

2

3

4

5

Yakubu

Wo̱re̱ ne̱ Yakubu a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Kristoo awuye ko̱‑ɔ

1

1 Mo̱, Yakubu, ne̱ n gye̱ Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo ke̱yaafɔre̱‑ɔ e̱ ka Wuribware̱ ase̱sɛ ne̱ baa le̱e̱ Yudaa awuye a nsuro kudu ŋnyɔ‑ɔ‑rɔ, ne̱ baa brawe̱‑rɔ bo̱ bo̱ to̱ŋ ke̱maa kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ pɛɛɛ kanɔ.

Ko̱kɔɔre̱gyi na kanyiase̱ŋ

2 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ase̱ŋ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ ya to̱ mo̱ne̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gya Kristoo a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ akisipo̱ a sa ne̱ mo̱ne̱ a gyi awo̱re̱fɔɔ‑ɔ, mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi, 3 bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ ane̱ŋ a ase̱ŋ‑ɔ ya to̱ mo̱ne̱, ne̱ mo̱ne̱ e̱ saŋ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ Kristoo mo̱ne̱ i gyi, ɔ sa mo̱ne̱ kanyite, na mo̱ne̱ ma lɛɛ lwii kamɛɛ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o‑ro.

4 N gye̱ amo̱ pɛɛɛ ne̱e̱. Mo̱ne̱ ya waa kanyite ase̱ŋ‑nɔ saŋ ke̱maa, ne̱ mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ yɔwe̱ kanyite‑o, mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ i fwiiri, na mo̱nꞌ kii Kristoo awuye kase̱ŋtiŋ, na mo̱ne̱ ma paŋ Kristoo a ŋyure‑o ŋko̱. 5 Ane̱ŋ a ŋyure‑o ŋko̱ e̱ gye̱ kanyiase̱ŋ. Mo̱ne̱ ɔko̱ ne̱ mò̱ e̱ mo̱ŋ de ane̱ŋ a kanyiase̱ŋ‑ɔ, ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, na Wuribware̱ sa mò̱ kamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ de kakpo̱nɔ o ke ɔke̱maa atɔ, na ɔ maa tɛɛ.

6 Mo̱ne̱ ɔke̱maa ya ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱, ɔ kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ sa mò̱ ke̱tɔ ne̱ ɔ kpa‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ne̱ ɔ maa kɔɔre̱ o gyi‑o du ne̱e̱ fe̱yɛ afwii a da ke̱laŋkpare̱ ki i muruwi‑ro ɔpo̱o̱ se̱‑ɔ. 7-8 Ɔko̱ ne̱ o du mfaanɛɛ, ne̱ ɔ maa taare̱ a ɔ fa ke̱tɔ ne̱ ɔ kpa‑ɔ na ɔ kra ke̱mo̱‑rɔ keŋkeŋ‑o maa nya sɛye̱ a ɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ase̱.

Atiripo̱ na atɔ awuye ase̱ŋ

9 Ɔko̱ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ ne̱ kitiri de mò̱ aaa? Se̱sɛ‑ɔ sa a mò̱ akatɔ gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ mbe̱yɔmɔ ɔ gye̱ se̱sɛ dabe̱ Wuribware̱ ase̱. 10 Mo̱ne̱ ɔko̱ e̱ gye̱ atɔ wuye, mò̱ gbaa sa a mò̱ akatɔ gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ atɔ wuye gye̱ keegyi Wuribware̱ ase̱, ne̱ mò̱ aa mò̱ atɔ e̱ kyo̱ŋ me̱naŋ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ e̱fa‑rɔ ke̱fe̱raagyi ko̱to̱to̱o̱ maa kyee na ko̱ kpo̱ŋŋe̱‑ɔ. 11 Kyɔwe̱ e̱ kywɛɛ ke̱fe̱raagyi‑o a ɔ mɔɔ, na ke̱mo̱ ato̱to̱o̱ kpo̱ŋŋe̱, na amo̱ daŋ nye̱ra‑ɔ. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ atɔ wuye i wu, na ɔ maa se̱ o suŋ kusuŋ‑o.

Mfe̱ne̱ ne̱ ase̱ŋ na awo̱re̱fɔɔ a le̱e̱?

12 M be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ o gyi awo̱re̱fɔɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ kɔɔre̱ Kristoo o gyi‑o si, ne̱ o ŋu ase̱ŋ‑ɔ, ne̱ mò̱ ya saŋ ɔ kɔɔre̱ Yeesuu o gyi keŋkeŋ, o de ŋyure, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ, ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ o de ɔ sa bamo̱ ne̱ ba kpa mò̱‑ɔ. 13 Ɔko̱ ne̱ o gyi ane̱ŋ a awo̱re̱fɔɔ‑ɔ, ne̱ o ŋu ane̱ŋ a ase̱ŋ‑ɔ ma kaŋ tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ o de amo̱ ɔ kyɔ mò̱‑rɔ ɔ ke̱e̱ fe̱yɛ ɔ waa bɔye̱, bɛɛɛ ɔ maa waa. A le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa maa taare̱ a ɔ kyɔ Wuribware̱‑rɔ a ɔ waa bɔye̱, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ mɔ maa kyɔ ɔko̱ mɔ‑rɔ a ɔ waa bɔye̱. 14 To, mfe̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ ane̱ŋ a ko̱kyɔrɔke̱e̱ a le̱e̱? Se̱sɛ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ gye̱ ne̱ n gyiiri mò̱ n le̱e̱ e̱kpa timaa si. 15 Kayo̱rɔwe̱ bɔye̱ ya nya kame, ka ko̱we̱ e̱bɔye̱ ko̱waa. Ne̱ e̱bɔye̱ ko̱waa ya nya kame, e̱e̱ ko̱we̱ lowi.

Mfe̱ne̱ ne̱ ke̱tɔ timaa a le̱e̱?

16 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ timaa‑ana, mo̱ne̱ ma sa a ɔko̱ pe̱nna mo̱ne̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ko̱kyɔrɔke̱e̱ a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱. 17 So̱so̱ ne̱ atɔ timaa pɛɛɛ mɔ a le̱e̱. Aa le̱e̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ ase̱. Mò̱ ya twe̱e̱ kyɔwe̱ na oferi na akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi. Mbe̱yɔmɔ, ane̱ŋ a so̱so̱ a atɔ mɔ i kyurowi saŋ ke̱maa. Fe̱yɛ kyɔwe̱ a le̱e̱, ne̱ ɔ twɛɛ‑ɔ. Amaa Wuribware̱ fe̱raa maa kyurowi daa. 18 N gye̱ amo̱ pɛɛɛ ne̱e̱. Wuribware̱ e̱ kpa ane̱ ase̱ŋ. Ane̱ a nu baa tɔwe̱ Wuribware̱ a kase̱ŋtiŋ ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ kamo̱ gyi‑o, ne̱ ɔɔ sa ane̱ kakye̱na po̱pwɛɛ. A du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ ne̱ ane̱ a wuree kɔɔre̱ gyi‑o a kii abre̱sɛ Kristoo a ko̱ko̱we̱bɛɛ‑ɔ‑rɔ‑ɔ.

Kunu na ko̱waa

19-20 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ timaa‑ana, mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ ɔke̱maa buŋŋi mò̱ e̱se̱bɔ a o nu ase̱ŋ nɛɛnɛɛ, amaa ɔ ma waa kanɔberi na kaduŋfwii me̱naŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa maa taare̱ a ɔ ba kaduŋfwii bo̱ waa Wuribware̱ kusuŋ. 21 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ɔke̱maa yɔwe̱ mò̱ daa bɔye̱ na kusuŋ bɔye̱ ke̱maa ne̱ o de‑o, na ɔ taa mò̱ e̱ye̱e̱ sa Wuribware̱, na ɔ kɔɔre̱ ase̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a bo̱ waa mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ gyi, a le̱e̱ fe̱yɛ amo̱ e̱ gye̱ ne̱ a mo̱rɔwe̱ mò̱. 22 Ɔke̱maa ne̱ o nu abware̱se̱ŋ, na mò̱‑ɔ mò̱ mo̱ŋ de amo̱ ɔ waa asuŋ timaa‑o e̱ pe̱nna mò̱ e̱ye̱e̱ ne̱e̱. 23-24 Ɔke̱maa ne̱ o nu abware̱se̱ŋ, ne̱ ɔ mo̱ŋ gya amo̱ se̱‑ɔ, du ne̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ mò̱ akatɔ‑rɔ diki‑ro, ne̱ mò̱ ya taa diki‑o bo̱ be̱ya, ne̱ puri amo̱‑rɔ ɔ taŋ ane̱ŋ ne̱ mò̱ akatɔ‑rɔ du‑o si‑o. 25 Amaa ɔke̱maa ne̱ o nu Wuribware̱ ase̱ŋ, ne̱ ɔ maa taŋ ase̱ŋ ne̱ o nu si‑o, ne̱ ɔ gya amo̱ se̱ saŋ ke̱maa‑ɔ, Wuribware̱ i yure mò̱ mò̱ ke̱tɔ waasɛ ke̱maa‑rɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a mbraa timaa amo̱ e̱ gye̱ ne̱ a sa a ane̱ nya ane̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ. 26 Ɔko̱ ne̱ mò̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ gya Wuribware̱ se̱ nɛɛnɛɛ, ne̱ mò̱‑ɔ mɔ mò̱ e̱ ma taare̱ ɔ kra mò̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ e̱se̱ŋsa bɔye̱ ke̱sa gywii mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana se̱, amo̱ fe̱raa mò̱ ke̱bware̱suŋ‑o mo̱ŋ gye̱ sɛye̱ Wuribware̱ ase̱, ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ pe̱nna mò̱ e̱ye̱e̱. 27 Ke̱tɔ ne̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ yɛ ke̱ gye̱ ke̱bware̱suŋ timaa‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔke̱maa de̱e̱re̱ aŋɔŋgyi na akpenlekye̱e̱ ne̱ ba gyi awo̱re̱fɔɔ‑ɔ se̱, na ɔke̱maa kra mò̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ kaye̱ e̱bɔye̱ ne̱ e̱e̱ nye̱ra mò̱‑ɔ se̱.

2

Mo̱ne̱ ma teŋŋi‑ro

1 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ a kɔɔre̱ Yeesuu Kristoo ne̱ ɔ gye̱ wuraa wuye na ane̱ nyaŋpe̱ dabe̱‑ɔ gyi‑o si‑o, mo̱ne̱ ma kaŋ teŋŋi‑ro pwɛɛ na mo̱nꞌ dɛɛ ŋu ane̱ŋ ne̱ a bware fe̱yɛ mo̱nꞌ kra ɔko̱‑ɔ. 2 Mo̱nꞌ sa a ane̱ taa fe̱yɛ atɔ wuye ne̱ o buŋ atɔ timaa, ne̱ atanne̱ kapini te mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ a ba mo̱ne̱ asɔre̱e̱ ngyaŋŋe̱‑rɔ, ne̱ otiripo̱ mɔ a buŋ mò̱ aprakɛɛ ba mo̱ne̱ ngyaŋŋe̱‑rɔ. 3 Mo̱ne̱ ya bu atɔ timaa wuye‑o, ne̱ mo̱ne̱ yɛ, “Kye̱na kye̱nakpa timaa mɔ”, amaa ne̱ mo̱ne̱ ya tɔwe̱ gywii otiripo̱‑ɔ fe̱yɛ, “Ye̱re̱ mfe̱ŋ”, bɛɛɛ “Kye̱na swe̱e̱re̱ mo̱ ase̱ mfe̱e̱”, 4 mo̱ne̱ ya waa ane̱ŋ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ i teŋŋi‑ro ne̱e̱. Ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ i gyi ase̱ŋ ke̱kpa se̱. 5 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ timaa‑ana, mo̱nꞌ nu fe̱yɛ bamo̱ ne̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ i bu bamo̱ atiripo̱‑ɔ, Wuribware̱ fe̱raa i bu bamo̱ atɔ awuye ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ba kɔɔre̱ Wuribware̱ ba gyi bwe̱e̱tɔ, ne̱ bo̱ tii kuwure ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa bamo̱ ne̱ ba kpa mò̱‑ɔ se̱. 6 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa ooo mo̱ne̱ maa bu atiripo̱, ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ de bamo̱ mo̱ne̱ e̱ te̱e̱ sɛye̱. N gye̱ atɔ awuye e̱ gye̱ ne̱ bo̱ naa ba yaa mo̱ne̱ iwurekpa, na ba waa mo̱ne̱ awo̱re̱fɔɔ‑ɔ ɔɔɔ? 7 Bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ ba tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ ba kye Kristoo na mò̱ ke̱nyare̱ timaa ne̱ ase̱sɛ a bo̱ te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ Kristoo awuye‑o.

8 Ɔke̱maa ne̱ ɔ gya Wuribware̱ a kuwure a mbraa ne̱ m bo̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ne̱ ŋ yɛ, “Kpa fo̱ bɛɛko̱ ase̱ŋ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱ kpa fo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ,”* se̱‑ɔ e̱ waa atɔ timaa ne̱e̱. 9 Amaa ɔke̱maa ne̱ o teŋŋi‑ro ɔ de̱e̱re̱ se̱sɛ kayo̱wɔre̱ se̱ pwɛɛ dɛɛ waa ko̱tɔko̱ sa mò̱‑ɔ e̱ waa e̱bɔye̱ ne̱e̱, ne̱ mbraa‑ɔ mɔ i bu mò̱ ke̱pɔ. 10 Ɔke̱maa ne̱ o kye Wuribware̱ a mbraa‑ɔ ŋko̱ŋko̱ kpeŋ‑o pini fe̱yɛ oo gyi ke̱pɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mbraa pɛɛɛ a waa ŋko̱ŋko̱. 11 Wuribware̱ ne̱ ɔ yɛ, “Fo̱ ma waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa”‑ɔ dɛɛ ya tɔwe̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ma mɔɔ se̱sɛ.”* Ne̱ ɔke̱maa e̱ mo̱ŋ waa kakye̱e̱kpa, ne̱ mò̱ e̱ gye̱ se̱sɛ ne̱ ɔ mɔɔ‑ɔ, ɔ saŋ ɔ gye̱ mbraa‑ɔ ɔfo̱po̱ ne̱e̱. 12 Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ se̱ŋsa na mo̱ne̱ awaasɛ waa fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ e̱ ba mò̱ mbraa ne̱ n sa a mo̱nꞌ nya mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ‑ɔ a ɔ bo̱ gyi mo̱ne̱ ase̱ŋ‑ɔ. Na mò̱ mbraa amo̱ i bu mo̱ne̱ ke̱pɔ. 13 A kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ ɔse̱ŋgyipo̱‑ɔ maa su ɔke̱maa ne̱ ɔ mo̱ŋ su mò̱ ko̱so̱bɛɛ se̱‑ɔ se̱, amaa mò̱ ne̱ o su se̱sɛ se̱‑ɔ mo̱ŋ se̱re̱ se̱ŋgyi‑o kufu. E̱wɛɛ kuŋu kyɔ ke̱pɔ kibu ke̱yaale̱ŋ.

Ko̱kɔɔre̱gyi na ke̱mo̱ kusuŋ

14 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ɔko̱ e̱ yɛ ɔɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi, na mò̱‑ɔ mɔ maa waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ɔɔ kɔɔre̱ gyi‑o, ntɔ to̱nɔ ne̱ ɔɔ nya? Ane̱ŋ a ko̱kɔɔre̱gyi‑o e̱ mo̱rɔwe̱ mò̱ aaa? 15 Mo̱nꞌ sa a ane̱ taa fe̱yɛ ane̱ bɛɛko̱‑ana Kristoo awuye ɔko̱ mo̱ŋ de atɔ buŋsɛ na atɔ gyisɛ. 16 Ke̱tɔ timaa mo̱ ne̱ fo̱ a waa fe̱yɛ fo̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ yure fo̱, na ɔ sa a fo̱ gyi nɛɛnɛɛ”, na fo̱‑ɔ fo̱ mo̱ŋ sa mò̱ ateese? Ne̱ ke̱tɔ timaa mo̱ ne̱ fo̱ a be̱e̱ waa fe̱yɛ kpaŋkpaŋ‑nɔ afwii ya ba, na fo̱ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ sa a afwii ma nya fo̱”, na fo̱‑ɔ fo̱ mo̱ŋ sa mò̱ atɔ buŋsɛ? 17 Amo̱se̱‑ɔ fo̱ e̱ mo̱ŋ ba fo̱ ko̱kɔɔre̱gyi bo̱ waa ke̱mo̱ kusuŋ, amɔ kaa wu ne̱e̱. 18 Amaa mo̱ne̱ ɔko̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ o gyi, ne̱ ɔko̱ mɔ e̱ waa itimaa. To, se̱sɛ‑ɔ kaapo̱ mo̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ kɔɔre̱ gyi, na ɔ ma waa itimaa‑o, na mo̱‑ɔ mɔ m ba mo̱ itimaa bo̱ kaapo̱ mò̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ kɔɔre̱ Wuribware̱ mo̱ i gyi. 19 Mo̱ne̱ ɔke̱maa e̱ kɔɔre̱ o gyi fe̱yɛ Wuribware̱ ko̱ŋko̱ e̱ bo̱‑rɔ aaa? Mo̱ne̱ ya kɔɔre̱ waa‑rɔ fe̱raa, a bware. Mo̱nꞌ pini fe̱yɛ ibrisi pɛɛɛ gbaa e̱ kɔɔre̱ ii gyi fe̱yɛ Wuribware̱ bo̱‑rɔ, ne̱ e̱mo̱ ke̱se̱re̱ mò̱‑ɔ se̱‑ɔ, e̱e̱ yo̱ŋ bake̱ bake̱ bake̱. 20 Mfɛɛre̱ ke̱‑mo̱ŋ‑de wuye e̱ gye̱ ne̱ ɔ fa fe̱yɛ ɔ taare̱ a ɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi, na ɔ ma waa itimaa o tii si. Amaa ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ pini fe̱yɛ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o gye̱ kwaa ne̱e̱.

21 Mo̱nꞌ ke̱e̱ ane̱ nana Abraham ɛ, n gye̱ mò̱ itimaa ya sa ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ mò̱ ɛ se̱sɛ timaa aaa? A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ Abraham taa mò̱ gyi ko̱ŋko̱ kpeŋ Isak yaa mɔɔ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱. Kase̱ŋtiŋ si, ɔ mo̱ŋ kine ke̱gya mò̱ kanɔ se̱. Ne̱ Wuribware̱ dɛɛ ɔ mo̱ŋ kuŋ mò̱ fe̱yɛ ɔ ma waa ne̱e̱, weetee ɔɔ kyɔ mɔɔ mò̱ gyi‑o. 22 To, amo̱ fe̱raa ɔke̱maa ŋu fe̱yɛ Abraham a ba mò̱ Wuribware̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o na mò̱ ke̱kpa ne̱ ɔ kpa a ɔ waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ bo̱ waa abɛɛ‑rɔ. Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, ɔke̱maa a ŋu fe̱yɛ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o gye̱ ko̱kɔɔre̱gyi kase̱ŋtiŋ. 23 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ ase̱ŋ ne̱ baa tɔwe̱‑ɔ a ba kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

“Abraham a kɔɔre̱ Wuribware̱ a ase̱ŋ‑ɔ gyi‑o si‑o,

Wuribware̱ a kɔɔre̱ mò̱ waa‑rɔ fe̱yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa,”*

ne̱ ɔɔ te̱e̱ mò̱ ɛ mò̱ nyare̱.*

24 Ne̱ ŋkee fe̱raa ɔke̱maa a ŋu fe̱yɛ se̱sɛ asuŋ timaa ne̱ ɔɔ waa‑ɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ kɔɔre̱ mò̱ o gyi, amaa n gye̱ mò̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o si wo̱re̱.

25 M be̱e̱ taa opurimakye̱e̱ Rahab* ne̱ ɔɔ dɛɛ kye̱na‑ɔ bo̱ kaapo̱ mo̱ne̱ atɔ. Mo̱nꞌ ke̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a te̱e̱ mò̱ ɛ se̱sɛ timaa bo̱ le̱e̱ mò̱ ke̱dame̱naŋsɛ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ‑ɔ Isireelii awuye a suŋ akyɔŋŋɔpo̱ ko̱ na bo̱ ywii lwee mò̱ maŋ Yɛrikoo‑ro ŋu ane̱ŋ ne̱ ba taare̱ a bo̱ kɔɔre̱ maŋ‑ɔ kpuri‑o. Ne̱ Rahab a pini bamo̱ mfɛɛre̱, ne̱ ɔɔ kra bamo̱ nɛɛnɛɛ, ne̱ ɔɔ kya bamo̱‑rɔ, ne̱ baa le̱e̱ ase̱ŋ‑nɔ bo̱rɔ kpa po̱pwɛɛ ko̱ yɔ pe̱. 26 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ane̱ŋ ne̱ kayo̱wɔre̱ e̱ mo̱ŋ de kra, ne̱ kaa wu‑o, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi e̱ mo̱ŋ de asuŋ timaa, ne̱ kaa wu.

3

Mo̱nꞌ sa mo̱ne̱ kanɔ‑rɔ ase̱ŋ tɔwe̱sɛ se̱

1 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ ɔko̱ e̱ kpa a o kii abware̱se̱ŋ ɔkaapo̱po̱, ɔ sa mò̱ e̱ye̱e̱ se̱. A le̱e̱ fe̱yɛ ɔse̱ŋgyipo̱ Wuribware̱ i bise ane̱ ne̱ ane̱ gye̱ abware̱se̱ŋ akaapo̱po̱‑ɔ ase̱ŋ a ɔ kyo̱ŋ ɔke̱maa, na ane̱ lee kanɔ gywii mò̱. 2-3 Ane̱ dimaadi pɛɛɛ e̱ fo̱ kpa saŋ ke̱maa. Amaa ɔko̱ ne̱ ɔ maa fo̱ kpa mò̱ se̱ŋsa sasɛ‑rɔ‑ɔ gye̱ se̱sɛ timaa ko̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ kra mò̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ de ke̱bre̱ka ane̱ e̱ waa kpaŋa kanɔ‑rɔ a o bu ane̱, na ɔ nya yɔ mfe̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ kpa‑ɔ. 4 Mo̱nꞌ be̱e̱ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ko̱re̱e̱ e̱ kyɔ ke̱dabe̱, ne̱ afwii de̱maŋte̱ da kanɔ ŋke̱maa, katɛɛrɛɛ ko̱ŋko̱ e̱ taare̱ ba ke̱baŋ bo̱ kii mò̱ yaa ke̱bare̱ ke̱maa ne̱ ɔ kpa‑ɔ. 5 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ kanɔ gye̱ kataapo̱ gyingyii ne̱e̱. Ne̱ ka kyo̱rɔ kamo̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ kaa waa atɔ dabe̱ dabe̱. Amaa nsɛ e̱ taare̱ a ɔ be̱ra kamo̱?

Mo̱nꞌ be̱e̱ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ke̱po̱ŋ kyɔ, ne̱ kafugyee e̱ taare̱ a ka kywɛɛ ke̱mo̱‑ɔ. 6 Kanɔ be̱e̱ ka du ne̱e̱ fe̱yɛ de̱e̱kpa ne̱ ɔ kywɛɛ se̱sɛ kayo̱wɔre̱‑rɔ ɔ nye̱ra kamo̱‑ɔ. Ne̱ ka sa ne̱ ɔ waa e̱bɔye̱, ne̱ e̱e̱ sa ne̱ mò̱ kayo̱wɔre̱‑ɔ pɛɛɛ i kii iyisi‑o. Ka sa ne̱ mò̱ kakye̱na‑rɔ e̱ kywɛɛ de̱e̱kpa, de̱e̱kpa ne̱ Ɔbɔnsam fɔŋfɔŋ a kure‑o. 7-8 Se̱sɛ e̱ taare̱ a ɔ be̱ra ke̱tɔ ke̱maa, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kyɔ be̱ra mbo̱ na mbo̱gyii na ŋkiŋgyi‑o. Amaa ɔke̱maa mo̱ŋ tɛɛ taare̱ be̱ra kanɔ. Kanɔ mɔ be̱e̱ ka du ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱bwɛɛ ne̱ ɔke̱maa maa taare̱ a o lee le̱e̱ kayo̱wɔre̱‑rɔ‑ɔ. 9 Kanɔ amo̱ ne̱ ɔke̱maa de ɔ sa mò̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ ane̱ pɛɛɛ ane̱ se̱‑ɔ aŋsɛ, ne̱ ɔke̱maa de kanɔ amo̱ dɛɛ ɔ da se̱sɛ yii, na Wuribware̱ mɔ ya twe̱e̱ se̱sɛ ke̱maa fe̱yɛ mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ. 10 Ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ a sa aŋsɛ‑ɔ na amo̱ ne̱ a da yii‑o pɛɛɛ a le̱e̱ kanɔ ko̱ŋko̱ mɔ‑rɔ dɛɛ ne̱e̱. Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ ma sa a a ba ane̱ŋ. 11 Nkyu kɔne̱kɔne̱sɛ na mpreepreesɛ maa da n le̱e̱ bɔ ko̱ŋko̱‑rɔ. 12 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, kukutiyii maa swɛɛ ke̱nye̱nyaŋkpe̱ŋ, ne̱ kidodobiyii mɔ maa swɛɛ akuti, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ kitiribu ko̱ŋko̱ maa le̱e̱ nkyu preepreesɛ na ŋkɔne̱kɔne̱sɛ saŋ ko̱ŋko̱.

Wuribware̱ se̱ kanyiase̱ŋ

13 Ɔko̱ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ ne̱ ɔ fa fe̱yɛ o de kanyiase̱ŋ, na o nu ase̱ŋ kaase̱ aaa? Se̱sɛ‑ɔ ba mò̱ kakye̱na timaa na asuŋ timaa bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ ɔwo̱rɔba na onyiase̱ŋpo̱. 14 Amaa mò̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ o de kanyiase̱ŋ, ne̱ mò̱ fe̱raa mò̱ kuŋu‑ro bo̱ le̱ŋ, ne̱ o kisi ɔke̱maa ne̱ mò̱ aa mò̱ mfɛɛre̱ maa waa ko̱ŋko̱‑ɔ, ɔ mo̱ŋ de sɛye̱ a ɔ bo̱ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ɔ gye̱ ɔye̱bapo̱ ne̱e̱. 15 Ane̱ŋ a kanyiase̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ le̱e̱ Wuribware̱ se̱, ka gye̱ kaye̱‑rɔ lee ne̱e̱. Ka gye̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o maa kpa‑ɔ, ne̱ kaa le̱e̱ Ɔbɔnsam ase̱. 16 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ to̱ŋ ke̱maa ne̱ ane̱ŋ a kuŋurole̱ŋ na kikisi‑o bo̱‑ɔ, mfe̱ŋ dɛɛ ne̱ ikii na e̱bɔye̱ ke̱maa bo̱. 17 Amaa mo̱nꞌ nu ane̱ŋ ne̱ kanyiase̱ŋ ne̱ kaa le̱e̱ so̱so̱‑ɔ du‑o. Mo̱ne̱ i de ane̱ŋ a kanyiase̱ŋ‑ɔ, mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ i fwiiri, na mo̱nꞌ nya kaye̱e̱yuri, na mo̱nꞌ yuri e̱ye̱e̱, na mo̱nꞌ bu atɔ, na mo̱nꞌ ŋu bo̱ko̱ e̱wɛɛ, na mo̱nꞌ waa itimaa. Na mo̱ne̱ ma lɛɛ teŋŋi‑ro, na mo̱ne̱ ma lɛɛ kii nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye. 18 Amo̱se̱ se̱ ne̱ bo̱ yɛ mò̱ ne̱ o dwii kɔne̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ o ŋu kɔne̱.

4

Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ maa nya ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ

1 Mfe̱ne̱ ne̱ e̱kɔ ne̱ e̱ bo̱ mo̱ne̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ a le̱e̱? E̱ ya le̱e̱ mo̱ne̱ mfɛɛre̱ bɔye̱ ne̱ m bo̱ mo̱ne̱ aŋu‑ro‑o‑ro ne̱e̱. A du fe̱yɛ mo̱ne̱ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ a kɔ mo̱ne̱ mfɛɛre̱ timaa gyi si‑o. 2 Mo̱ne̱ e̱ kpa atɔ, amaa mo̱ne̱ maa nya amo̱, amo̱se̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa ɔko̱ a mo̱nꞌ mɔɔ. Mo̱ne̱ e̱ kpa ke̱tɔ tirisɛ ko̱, amaa mo̱ne̱ maa taare̱ a mo̱nꞌ nya, amo̱se̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ i gyiiri ikii, na mo̱ne̱ e̱ kɔ. Mo̱ne̱ ma nya ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ maa tɔwe̱ mo̱ne̱ i gywii Wuribware̱. 3 Ne̱ mo̱ne̱ mɔ, ne̱ mo̱ne̱ ya tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ gywii Wuribware̱, ne̱ mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ nya, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa ke̱tɔ amo̱‑ɔ mo̱ŋ bo̱ daŋ, bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kpa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ sa mo̱ne̱ wo̱re̱ kakye̱na‑rɔ kɔne̱‑ɔ. 4 Mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ, mo̱ne̱ ya kine ke̱gya Wuribware̱ a e̱kpa‑ɔ se̱, a du fe̱yɛ mo̱ne̱ a le̱e̱ mò̱ kamɛɛ‑ɔ ɔɔɔ? Ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ akatɔ ya pee kaye̱‑rɔ atɔ ke̱nya se̱, mo̱ne̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ ado̱ŋ ne̱e̱ e̱e̱e̱? Ɔke̱maa ne̱ ɔɔ taa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ kaye̱ mɔ na kamo̱ ase̱sɛ se̱‑ɔ a waa mò̱ e̱ye̱e̱ Wuribware̱ mò̱ do̱ŋ ne̱e̱. 5 Bɛɛɛ mo̱ne̱ e̱ taa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ gye̱ sɛye̱ aaa? A le̱e̱ fe̱yɛ baa kyo̱rɛɛ waa mò̱‑rɔ fe̱yɛ, Mfɛɛre̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱ waa ane̱ aŋu‑ro‑o e̱ kpa atɔ n kyo̱ŋ Wuribware̱. 6 Amaa ke̱kya‑rɔ ne̱ Wuribware̱ a kya ane̱‑rɔ‑ɔ kyɔ ne̱e̱ fɛɛ. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Wuribware̱ i kine mò̱ ne̱ ɔ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ,

amaa ɔ kya mò̱ ne̱ ɔ gye̱ ɔwo̱rɔba‑ɔ‑rɔ.”*

7 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ taa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ Wuribware̱ se̱. Mo̱ne̱ ya kine ke̱gya Ɔbɔnsam se̱, mo̱ne̱ i ŋu fe̱yɛ ɔ se̱re̱ a ɔ le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱. 8 Mo̱nꞌ sɔŋ tɔ Wuribware̱‑rɔ, na mò̱‑ɔ mò̱ sɔŋ tɔ mo̱ne̱‑rɔ. Mo̱ne̱ e̱bɔye̱ awaapo̱ na nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ awuye, mo̱nꞌ yɔwe̱ e̱bɔye̱ ko̱waa, na mo̱nꞌ kpɛɛ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ iyisi. 9-10 Mo̱nꞌ nu mo̱ne̱ e̱ye̱e̱, na mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ e̱mɔse̱ na mo̱ne̱ kɔne̱ kigyi kii kusu, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ya baa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ kaase̱, Wuribware̱ e̱ yase̱ mo̱ne̱ so̱so̱.

Mo̱ne̱ ma po̱rɔ mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana

11 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ ma po̱rɔ abɛɛ. Ɔke̱maa ne̱ ɔ po̱rɔ mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ɔ a kye Wuribware̱ a mbraa‑ɔ ne̱e̱, ɔ mo̱ŋ lɛɛ ɔ gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔ gya mbraa‑ɔ se̱‑ɔ. A du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a tɔwe̱ ɛ mbraa‑ɔ mo̱ŋ bo̱ daŋ, ne̱ oo kii mbraa ɔsapo̱‑ɔ. 12 Wuribware̱ wo̱re̱ mɔ e̱ gye̱ mbraa ɔsapo̱ na ɔse̱ŋgyipo̱. Mò̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ gye̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ na ɔnye̱rapo̱. Fo̱ nyi fe̱yɛ nsɛ e̱ gye̱ fo̱ ne̱ fo̱‑ɔ fo̱ e̱ po̱rɔ fo̱ ko̱so̱bɛɛ?

Mo̱ne̱ ma kaapo̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱

13 Mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱, mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Nyaŋe̱ ane̱ e̱ yɔ maŋ ko̱ se̱ a ane̱ ya kye̱na kasu waa kusuŋ a ane̱ nya atanne̱ bwe̱e̱tɔ”‑ɔ. 14 Fo̱ nyi ndɔɔ, fo̱ nyi nyaŋe̱ aaa? Mo̱ne̱ ŋkpa du ne̱e̱ fe̱yɛ e̱bɔɔre̱e̱‑ɔ, ne̱ e̱e̱ le̱e̱, ne̱ puri‑ro e̱ ya be̱e̱ ŋaa‑ɔ. 15 Ane̱ŋ ne̱ mo̱nꞌ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ ya sure, ne̱ ane̱ e̱ bo̱ ŋkpa‑rɔ, ane̱ e̱ waa ke̱mo̱‑ɔ bɛɛɛ ke̱mo̱‑ɔ.” 16 Amaa mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ e̱ kaapo̱ e̱ye̱e̱, ne̱ mo̱ne̱ maa bu atɔ, ne̱ amo̱ pɛɛɛ mɔ ko̱waa gye̱ bɔye̱ ne̱e̱. 17 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o nyi ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o, ne̱ o kine ko̱waa ke̱mo̱‑ɔ e̱ waa bɔye̱ ne̱e̱.

5

Atɔ awuye ase̱ŋ

1 To mbe̱yɔmɔ, atɔ awuye‑o, mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱. Mo̱nꞌ su akyukyu na imee, a le̱e̱ fe̱yɛ, mo̱ne̱ a gyi kɔne̱ gye̱gyaye̱‑ɔ se̱‑ɔ, nde̱e̱pwɛta mo̱ne̱ e̱ kpo̱ne̱. 2 Mo̱ne̱ kapo̱tɛɛ i muri, na akaŋkaŋ bwii mo̱ne̱ awaagya pɛɛɛ. 3 Mo̱ne̱ atanne̱ i gyi ŋkaŋte̱ne̱. Ane̱ŋ a ŋkaŋte̱ne̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ŋ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a taa mo̱ne̱ atanne̱ bo̱ be̱ya, ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ ba amo̱ bo̱ waa asuŋ timaa. Mo̱ne̱ ya ŋu mo̱ne̱ kapo̱tɛɛ a nye̱ra ane̱ŋ, mo̱ne̱ iduŋ e̱ te̱ŋŋe̱ mo̱ne̱. Mo̱ne̱ a kpa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ bo̱ dɔŋŋɔ abɛɛ se̱, na mo̱nꞌ nya bo̱ gyi akatɔ bwe̱e̱tɔ. Amaa ndɔɔ a ŋke lalalo̱we̱ mɔ ne̱ mo̱ne̱ i ŋu mo̱ne̱ ke̱se̱bɔgyiiri. 4 Atɔ awuye! Mo̱nꞌ nu mo̱ne̱ apafo̱wɔ a tɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ ka bamo̱ ko̱kɔ. Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱ a nu bamo̱ ne̱ baa kpa mo̱ne̱ adɔɔrɔtɔ‑ɔ kusu. 5 Mo̱ne̱ a gyi kɔne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ bwe̱e̱tɔ, na mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kpo̱ne̱ so̱so̱. Mo̱ne̱ a daŋ adabe̱, fe̱yɛ ɔko̱ a de naate̱ ɔ be̱ra bo̱ fo̱ saŋ ne̱ ɔɔ daŋ tɛɛ mfɔ‑ɔ, na ɔ mɔɔ mò̱ wo̱‑ɔ. Kake ŋko̱ Wuribware̱ i gyiiri mo̱ne̱ ke̱se̱bɔ a ɔ mɔɔ mo̱ne̱. 6 Ke̱tɔ ne̱ ko̱ kyɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a po̱rɔ kase̱ŋtiŋ awuye ne̱ mo̱ne̱ kyɔ bamo̱ e̱le̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ mo̱ne̱ a mɔɔ bamo̱.

Kanyite na ke̱bware̱ko̱re̱

7 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ waa kanyite bo̱ fo̱ saŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu e̱ ba‑ɔ. Mo̱nꞌ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ke̱gye̱re̱ se̱ ɔdɔɔpo̱ e̱ nya kanyite o gywii ke̱kyaare̱ a bware̱‑ɔ dɛɛ ba, na o dwii mò̱ adɔɔrɔtɔ na a waa‑ɔ. 8 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔke̱maa nya kanyite gywii kake nsi ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu i kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ, na ɔ ye̱re̱ keŋkeŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ kake amo̱ a tɔ‑rɔ e̱ba.

9 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱ne̱ ma sa a nse̱ŋse̱ŋmo̱ŋse̱ŋ bɛɛɛ ke̱tɛɛ lwee mo̱ne̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ, na Wuribware̱ ma nya bu mo̱ne̱ ke̱pɔ. Ɔse̱ŋgyipo̱‑ɔ ke̱ba a tɔ‑rɔ. Ɔ kpa a o lee mò̱ e̱ye̱e̱ ifuri. 10 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ nyiŋŋi Wuribware̱ a akyaamɛɛ ne̱ baa tɔwe̱ ase̱ŋ ane̱ nyaŋpe̱ ke̱nyare̱‑rɔ gywii ane̱ ade̱daapo̱‑ɔ, ne̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, ane̱ ade̱daapo̱ a waa bamo̱ bo̱rɔkraa‑ɔ se̱. Amo̱ pɛɛɛ gbaa baa gyi ane̱ŋ a awo̱re̱fɔɔ‑ɔ‑rɔ kanyite. Mo̱ne̱ ɔke̱maa gya bamo̱ kanyite ke̱nya a e̱kpa‑ɔ se̱. 11 Bo̱ de ŋyure, a le̱e̱ fe̱yɛ baa taare̱ gyi ase̱ŋ kuŋu‑ro kanyite. Mo̱ne̱ ɔke̱maa a nu Yobu ne̱ ɔɔ dɛɛ kye̱na‑ɔ ase̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ se̱.* Mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ baa ywii bɛɛɛ baa kywɛɛ mò̱ kapo̱tɛɛ pɛɛɛ, ne̱ mò̱ gyi‑ana pɛɛɛ a wu, ne̱ ŋkee mò̱ kayo̱wɔre̱ pɛɛɛ a waa e̱lɔ. Amo̱ pɛɛɛ gbaa oo gyi mò̱ awo̱re̱fɔɔ‑rɔ kanyite. Ne̱ ŋkee ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ a sa mò̱ kakɔka timaa kamɛɛ‑rɔ. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ e̱ kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ o ŋu e̱wɛɛ, ne̱ se̱sɛ ase̱ŋ be̱e̱ a duŋ mò̱‑rɔ‑ɔ.

12 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ke̱tɔ ne̱ ke̱ be̱e̱ ki tiri‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔko̱ e̱ kpa a ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ bo̱ be̱ya, ɔ ma kaŋ waa e̱taŋ. Ɔko̱ ma kaŋ ba so̱so̱ bɛɛɛ swe̱e̱re̱ bɛɛɛ ke̱tɔ ke̱maa bo̱ waa e̱taŋ fe̱yɛ ɔ waa ko̱tɔko̱. Mò̱ lee e̱ gye̱ fe̱yɛ, “Ɔɔŋ, mo̱ e̱ waa”, bɛɛɛ “Daabii, ma waa”, na Wuribware̱ ma nya gyi mò̱ ase̱ŋ bu mò̱ ke̱pɔ.

13 To, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, ɔko̱ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ ne̱ ase̱ŋ ko̱ a tiri mò̱ aaa? Amo̱ e̱ gye̱ ane̱ŋ fe̱raa, se̱sɛ‑ɔ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. Ne̱ ɔko̱ mɔ akatɔ a gyi aaa? Mò̱‑ɔ mɔ waa iliŋ bo̱ daa Wuribware̱. 14 Ɔko̱ ne̱ ɔ lɔ mo̱ne̱‑rɔ‑ɔ mɔ suŋ te̱e̱ asɔre̱e̱ abre̱sɛ, na bo̱ bo̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa mò̱, na bo̱ taa mfɔ bo̱ dwe̱e̱ mò̱ kuŋu‑ro ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ke̱nyare̱‑rɔ. 15 Ne̱ bamo̱ ya kɔɔre̱ gyi fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ kya mò̱‑rɔ fe̱raa, ɔlɔpo̱‑ɔ e̱ kpaare̱, na ane̱ nyaŋpe̱ be̱e̱ sa mò̱ ke̱yaale̱ŋ, na ɔ taa mò̱ e̱bɔye̱ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ bo̱ ke mò̱. 16 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ɔke̱maa tɔwe̱ mò̱ e̱bɔye̱ gywii mò̱ ko̱so̱bɛɛ, na mo̱nꞌ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ sa abɛɛ a mo̱nꞌ nya kpaare̱, a le̱e̱ fe̱yɛ se̱sɛ timaa ke̱bware̱ko̱re̱ bo̱ le̱ŋ, ne̱ ki i suŋ kusuŋ kase̱ŋtiŋ. 17 Mo̱nꞌ ke̱e̱ Wuribware̱ kyaamɛɛ Iliya ne̱ ɔɔ dɛɛ kye̱na‑ɔ. Ɔ gye̱ se̱sɛ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱‑ɔ. Mò̱ mɔ mò̱ a ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ kase̱ŋtiŋ si fe̱yɛ bware̱ ma ba, na Wuribware̱ gyiiri owure bɔye̱ na mò̱ ase̱sɛ ke̱se̱bɔ, ne̱ e̱wo̱re̱ a ye̱re̱ nsu nsa na aferi asiye.* 18 Mò̱ a be̱e̱ ko̱re̱ amo̱ kamɛɛ‑rɔ fe̱yɛ bware̱ ba‑ɔ, bware̱ a ba, sa ne̱ ke̱tɔ dwiisɛ ke̱maa mɔ a baare nɛɛnɛɛ.*

19-20 Mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, lalalo̱we̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ya fo̱ kpa timaa‑o si, ne̱ mò̱ ko̱so̱bɛɛ ya kiŋŋaa mò̱ baa, mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ o lee ɔbɔye̱waapo̱ a ɔ le̱e̱ bɔye̱‑rɔ‑ɔ i lee mò̱ kra a ɔ le̱e̱ awo̱re̱fɔɔ de̱e̱kpa ke̱se̱bɔgyiiri‑o‑ro, ne̱ ɔ sa a Wuribware̱ buŋ ɔbɔye̱waapo̱ a e̱bɔye̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱.

* 2:8 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 19.18.

* 2:11 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 20.13-14; Mbraa ke̱be̱e̱sa 5.17-18.

* 2:23 Ke̱le̱e̱kaase̱ 15.6.

* 2:23 Isaya 41.8; 2 Ŋko̱we̱kyase̱ 20.7.

* 2:25 Yosuwa 2, 6.22-25.

* 4:6 Aŋasɛ na akpare̱ 3.34 (LXX).

* 5:11 Yobu.

* 5:17 1 Awure 17.1.

* 5:18 1 Awure 18.41-46.

1 Peetroo

1

2

3

4

5

1 Peetroo

Wo̱re̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ ne̱ Peetroo a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Kristoo awuye ko̱‑ɔ

1

1 Mo̱, Peetroo, ne̱ n gye̱ Yeesuu Kristoo a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ a lee sa mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ a brawe̱‑rɔ kii afɔ mo̱ne̱ te te Pontus na Galatiya na Kapadokiya na Asiya na Bitiniya e̱swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ. 2 Mo̱ne̱ tii ase̱sɛ ne̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ a fa mfɛɛre̱ ne̱ oo lee sa mò̱ e̱ye̱e̱, ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o a lee mo̱ne̱ bo̱ ye̱ra keri si fe̱yɛ mo̱nꞌ suŋ mò̱‑ɔ se̱, na bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Kristoo a wu, ne̱ mò̱ mbo̱gya a we̱e̱ swe̱e̱re̱, ne̱ Wuribware̱ a ba mò̱ lowi‑o bo̱ kpɛɛ mo̱ne̱ e̱bɔye̱‑ɔ le̱e̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ se̱, na mo̱nꞌ taare̱ gya Yeesuu Kristoo si kase̱ŋtiŋ‑no. Mo̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ ɔ sa mo̱ne̱ ŋyure na kaye̱e̱yuri bwe̱e̱tɔ.

Mo̱nꞌ waa kanyite mo̱ne̱ awo̱re̱fɔɔ kigyi‑ro

3 Mo̱nꞌ sa a ane̱ sa Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo mò̱ se̱‑ɔ aŋsɛ, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ oo ŋu ane̱ e̱wɛɛ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ oo kyiŋŋi Yeesuu Kristoo le̱e̱ lowi‑ro. Mfaanɛɛ se̱ ne̱ ɔɔ ye̱re̱ bo̱ sa ane̱ kakye̱na po̱pwɛɛ kaye̱ mɔ‑rɔ mfe̱e̱, ne̱ ɔɔ sa ane̱ te̱maa ne̱ ɔ sa ane̱ wɔre̱‑ɔ. 4 Te̱maa mɔ ne̱ mo̱ne̱ de‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ nya ŋyure ne̱ Wuribware̱ a bo̱ be̱ya so̱so̱ sa mo̱ne̱‑ɔ. Ŋyure mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ kapo̱tɛɛ ne̱ ka maa gyi ŋkaŋte̱ne̱, bɛɛɛ ka maa gyo‑o. Ka maa nye̱ra, ne̱ ka maa kpa. 5 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o si‑o, o de mò̱ ke̱yaale̱ŋ a ɔ bo̱ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ se̱ bo̱ fo̱ kake nsi ne̱ kaye̱ e̱ gye̱ kɛɛ‑ɔ. Kake nsi amo̱ ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ lee mo̱ne̱ le̱e̱ kaye̱ mɔ, na ase̱ŋ ke̱maa‑rɔ yaa mo̱ne̱ ya bo̱ kye̱na mò̱ ase̱.

6 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ se̱‑ɔ, mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱ne̱ akatɔ gyi, hare̱e̱ mbe̱yɔmɔ gbaa mo̱ne̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ bwe̱e̱tɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a gya Kristoo si‑o. 7 A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ya taare̱ gyi ane̱ŋ a awo̱re̱fɔɔ‑ɔ‑rɔ kanyite, ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ yɔwe̱ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑ro, a du ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ a de atanne̱ pipee ba tɔ de̱e̱kpa‑rɔ, na iyisi nya le̱e̱‑ɔ. Amaa mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi de to̱nɔ ko̱ kyɔ atanne̱ pipee ne̱ a taare̱ a a nye̱ra‑ɔ. Ko̱kyɔ‑mo̱ne̱‑rɔ‑ke̱e̱ mɔ e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ de mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑ro keŋkeŋ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ kake nsi ne̱ Kristoo i lee mò̱ e̱ye̱e̱ a ɔ bo̱ kaapo̱ ane̱‑ɔ, ɔ bo̱nyaa mo̱ne̱, na ɔ kyo̱rɔ mo̱ne̱, na ɔ sa mo̱ne̱ ke̱dabe̱ na wuraa. 8-9 Hare̱e̱ gbaa mo̱ne̱ a mo̱ŋ tɛɛ ŋu Kristoo‑o, mo̱ne̱ e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ. Hare̱e̱ gbaa mo̱ne̱ a mo̱ŋ ke̱e̱ mò̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ, mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mò̱ mo̱ne̱ i gyi, ne̱ mo̱ne̱ akatɔ a gyi bwe̱e̱tɔ. Mo̱ne̱ kakatɔgyi mɔ ne̱ ɔko̱ maa taare̱ a ɔ ba ase̱ŋkpare̱gyi bo̱ tɔwe̱ ane̱ŋ ne̱ ka du‑o. Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ akatɔ a gyi‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ i gyi keŋkeŋ fe̱yɛ mo̱ne̱ ya wu, mo̱ne̱ e̱kra e̱ yɔ a e̱ ya kye̱na Wuribware̱ ase̱.

10 Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱, na ɔ yaa mo̱ne̱ mò̱ ase̱‑ɔ ase̱ŋ mɔ ne̱ mò̱ akyaamɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ a me̱raa se̱ yuri ase̱ buwi‑ro keŋkeŋ. Baa tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱wɛɛ se̱, Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ ane̱ ne̱ ane̱ te ndɔɔ‑ɔ. 11 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ baa le̱ŋ e̱ye̱e̱ ba buwi ba kpa saŋ ne̱ amo̱‑ɔ e̱ ba a a bo̱ ba‑ɔ na ane̱ŋ ne̱ a du‑o. Kristoo a kufwiiŋe ne̱ ke̱ bo̱ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ a lee awo̱re̱fɔɔ ne̱ a to̱ Kristoo‑o bo̱ kaapo̱ bamo̱, na amo̱ kamɛɛ ke̱dabe̱ na wuraa ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ nya‑ɔ. 12 Bamo̱ a buwi‑ro yɔ akatɔ‑rɔ‑ɔ, Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a lee bo̱ kaapo̱ bamo̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ sa se̱ŋsa gywii bamo̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ te bamo̱ mbe̱e̱‑ɔ se̱, amaa ane̱ ndɔɔ a ase̱sɛ‑ɔ ne̱ ba sa ba gywii. Abware̱se̱ŋ mɔ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ a nu le̱e̱ bamo̱ ne̱ baa tɔwe̱ Yeesuu kuŋu si ase̱ŋ timaa‑o gywii mo̱ne̱‑ɔ ase̱. Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa ne̱ Wuribware̱ a suŋ le̱e̱ so̱so̱‑ɔ dɛɛ ya bo̱rɔ bamo̱ se̱ sa se̱ŋsa. Amo̱‑ana e̱ gye̱ atɔ ko̱ ne̱ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ gbaa e̱ yo̱rɔwe̱ fe̱yɛ weetee bo̱ nu amo̱ kaase̱.

Mo̱nꞌ de̱e̱ kye̱na kakye̱na timaa

13 Bo̱ le̱e̱ atɔ mɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ lee mo̱ne̱ mfɛɛre̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ sa a mo̱nꞌ yɔwe̱ Wuribware̱ kusuŋ‑o si. Mo̱nꞌ kra mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ nɛɛnɛɛ. Mo̱nꞌ kra mo̱ne̱ te̱maa‑rɔ keŋkeŋ, na mo̱nꞌ nya nya ŋyure ne̱ ŋ kii mo̱ne̱ lee kake nsi ne̱ Kristoo i lee mò̱ e̱ye̱e̱ a ɔ bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ pɛɛɛ‑ɔ. 14 Mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ a tɛɛ mo̱ne̱ i bu mo̱ne̱ se̱ Wuribware̱‑ɔ, mo̱ne̱ ma lɛɛ kiŋŋi ya gya mo̱ne̱ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ ne̱ mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ gya se̱ nsaŋ ne̱ mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi sɛye̱‑ɔ se̱. 15 Amaa ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ waa itimaa fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ ne̱ ɔɔ te̱e̱ mo̱ne̱‑ɔ e̱ waa itimaa‑o, na ɔko̱ ma nya po̱rɔ mo̱ne̱ bo̱ le̱e̱ ke̱bɔye̱ ko̱ se̱. 16 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Wuribware̱ yɛ, ‘Mo̱nꞌ te̱ŋ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ iyisi si,

na mo̱nꞌ kii akpe̱yaa bo̱ sa mo̱,

a le̱e̱ fe̱yɛ bɔye̱ ko̱ mo̱ŋ te mo̱ se̱.’ ”*

17 Wuribware̱ fe̱raa maa gyi se̱sɛ ase̱ŋ ke̱kpa se̱, ɔ gya ke̱tɔ ne̱ se̱sɛ e̱ waa‑ɔ se̱ ne̱e̱ o gyi mò̱ ase̱ŋ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱ mo̱ne̱ ya te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ “Ane̱ se̱”, mo̱nꞌ se̱re̱ mò̱, na mo̱nꞌ bu mò̱ saŋ kafwe̱e̱ mɔ ne̱ mo̱ne̱ i gyi kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ afɔ ne̱ mo̱ne̱ a ba kaye̱ mɔ‑rɔ mo̱ne̱ i tu kpa mo̱ne̱ kyo̱ŋ‑ɔ. 18-19 Mo̱ne̱ nyi ke̱tɔ mumwii ne̱ ɔɔ bo̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ le̱e̱ kakye̱na bɔye̱ ne̱ mo̱ne̱ ade̱daapo̱‑ɔ a kye̱na‑rɔ, ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ lweero‑o. A mo̱ŋ gye̱ atɔ ko̱ ne̱ a taare̱ a a nye̱ra fe̱yɛ atanne̱ pipee bɛɛɛ afufuri‑o. Amaa Yeesuu Kristoo a mbo̱gya‑ɔ ne̱ ɔɔ bo̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ o du ne̱e̱ fe̱yɛ kasanne̱gyii ne̱ ka de alaŋfiya, ne̱ ka mo̱ŋ gye̱ kalɔpwe̱e̱‑ɔ, ne̱ mò̱ mbo̱gya de to̱nɔ bwe̱e̱tɔ‑ɔ. 20 Hare̱e̱ pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ twe̱e̱ kaye̱‑ɔ, ɔɔ fa mfɛɛre̱ fe̱yɛ a bware fe̱yɛ Kristoo wu ane̱ŋ a kpa mɔ se̱. Amaa ndɔɔ a ŋke mɔ‑rɔ, ne̱ kaye̱ mɔ e̱ ba kamo̱ kɛɛ‑ɔ‑rɔ wo̱re̱, ne̱ mo̱ne̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ a kperi lee Kristoo ifuri swe̱e̱re̱ mɔ se̱, ne̱ ɔɔ kye̱na se̱sɛ ase̱. 21 Kristoo si ne̱ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ Wuribware̱ mo̱ne̱ i gyi. Kristoo a wu‑o, ne̱ Wuribware̱ a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ ɔɔ sa mò̱ ke̱dabe̱ na wuraa. Amo̱se̱ ne̱ mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ Wuribware̱ mo̱ne̱ i gyi, ne̱ mo̱ne̱ de te̱maa fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ yɔ Wuribware̱ se̱. 22 Mo̱ne̱ ke̱bo̱kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o kamɛɛ, ne̱ mo̱ne̱ a me̱raa se̱ mo̱ne̱ gya kase̱ŋtiŋ‑o si. Mo̱ne̱ a maa se̱ mo̱ne̱ gya se̱‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a kpɛɛ e̱bɔye̱ le̱e̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ se̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ de ke̱kpa kase̱ŋtiŋ sa mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, ŋ yɛ ɛɛɛ, mo̱nꞌ lee mo̱ne̱ mme‑ro kpa abɛɛ ase̱ŋ. 23 Ke̱tɔ se̱ ne̱ a du ane̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ baa be̱e̱ ko̱we̱ mo̱ne̱ ne̱e̱. N gye̱ se̱sɛ dimaadi e̱ gye̱ mo̱ne̱ se̱, amaa Wuribware̱ ne̱ ɔ maa wu‑o ya ba mò̱ ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ, ne̱ a sa mo̱ne̱ ŋkpa‑ɔ bo̱ ko̱we̱ mo̱ne̱ nyɔse̱po̱.

24-25 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Ase̱sɛ dimaadi pɛɛɛ du ne̱e̱ fe̱yɛ e̱fa‑rɔ afe̱raagyi‑o,

ne̱ bamo̱ ke̱dabe̱ du fe̱yɛ afe̱raagyi amo̱ ato̱to̱o̱‑ɔ.

E̱fa‑ɔ i wu, na ato̱to̱o̱‑ɔ mɔ kpo̱ŋŋe̱ le̱e̱ daye̱‑rɔ,

amaa Wuribware̱ a ase̱ŋ‑ɔ fe̱raa bo̱‑rɔ nsu pɛɛɛ.”*

Wuribware̱ ase̱ŋ mɔ e̱ gye̱ amo̱‑ɔ ne̱e̱? Amo̱ e̱ gye̱ mò̱ ase̱ŋ timaa ne̱ ba kyɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱‑ɔ.

2

Mo̱ne̱ gye̱ Wuribware̱ ase̱sɛ ne̱e̱

1 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱nꞌ yɔwe̱ e̱bɔye̱ na mpe̱nna na nnɔ ŋnyɔ ŋnyɔ na ko̱kwe̱e̱ na tɔkyii na e̱se̱ŋsa ke̱sa bo̱ kye mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana. 2 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ŋyaagyi po̱pwɛɛ e̱ kpa ke̱nyapo̱ timaa‑o, mo̱ne̱ gbaa mo̱nꞌ taa abware̱se̱ŋ bo̱ kii mo̱ne̱ ateese, na mo̱nꞌ nya daŋ fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ a mo̱rɔwe̱‑ɔ. 3 Abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ yɛ, “Fo̱ ya taa fo̱ e̱ye̱e̱ sa mò̱, fo̱ i nu kɔne̱ fɛɛ.”* Mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ du‑o. 4 Mo̱nꞌ ba ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ase̱. Mò̱ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ te̱e̱ ɛ, “Ke̱fo̱re̱ ne̱ ke̱ de ŋkpa‑ɔ.” Ase̱sɛ a kine mò̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ de ke̱tɔ waasɛ timaa ko̱. Amaa ne̱ Wuribware̱ fe̱raa a lee mò̱ tɔwe̱ fe̱yɛ o de to̱nɔ sa mò̱. 5 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱nꞌ sa a Wuribware̱ taa mo̱ne̱ fe̱yɛ afo̱re̱ ne̱ a de ŋkpa‑ɔ, na ɔ bo̱ pwɛɛ mò̱ lɔŋ mfe̱ŋ ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o e̱ kye̱na‑rɔ‑ɔ. Mo̱nꞌ sa a ɔ ba mo̱ne̱ bo̱ kii mo̱ alɔŋŋɔpo̱ ne̱ oo lee fe̱yɛ bo̱ suŋ mò̱‑ɔ. Ko̱lɔŋŋɔ ne̱ ɔ kpa‑ɔ e̱ gye̱ itimaa na ŋkpo̱nɔfwiiri ne̱ mo̱ne̱ bɔ Yeesuu Kristoo si mo̱ne̱ e̱ sa Wuribware̱‑ɔ. Ane̱ŋ a ko̱lɔŋŋɔ‑ɔ e̱ pre̱ mò̱. 6 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Wuribware̱ yɛ,

‘Mo̱nꞌ ke̱e̱, n de ke̱fo̱re̱ mo̱ e̱ be̱ya Yɛro̱salɛm maŋ‑nɔ,

ke̱fo̱re̱ yawo̱ le̱ŋle̱ŋsɛ ne̱ mo̱ a lee‑o, ke̱po̱re̱‑rɔ ke̱fo̱re̱,

ne̱ ke̱ e̱ nya a ke̱ bo̱ da talii kase̱ŋtiŋ‑o.

Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ ke̱mo̱ a o gyi‑o,

ipeere maa gyi mò̱, daa.’ ”*

7 Mbe̱yɔmɔ, ane̱ŋ a ke̱fo̱re̱ mɔ gye̱ atɔ mumwii mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ a gye̱ Kristoo kuŋu si ase̱ŋ ne̱ ɔ tɔwe̱‑ɔ. Amaa bamo̱ ne̱ bo̱ maa kɔɔre̱ Kristoo ba gyi‑o nu fe̱yɛ,

“Ke̱fo̱re̱ serisɛ ko̱ ne̱ apwɛɛpo̱ de bo̱ pwɛɛ,

ne̱ baa kine ke̱mo̱ bo̱ twe̱e̱‑ɔ,

ya ko̱ŋ bo̱ kii ke̱mo̱ ne̱ kaa le̱ŋ lɔŋ‑ɔ pɛɛɛ bo̱ ye̱ra‑ɔ.”*

8 Ne̱ baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ fe̱yɛ,

“Kaa kii ke̱fo̱re̱ ne̱ ase̱sɛ e̱ da ayaa ke̱mo̱ se̱‑ɔ ne̱e̱,

ba le̱e̱ a bo̱ le̱e̱ da gyɛɛ e̱ye̱e̱‑rɔ.”*

Ke̱tɔ se̱ ne̱ ba daye̱ ayaa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ maa bu Wuribware̱ a ase̱ŋ‑ɔ. Amo̱ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ waa bamo̱ ne̱ bo̱ maa kɔɔre̱ Kristoo ba gyi‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ o gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ.

9 Amaa mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ gye̱ ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ a lee sa mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ ne̱e̱. Mo̱ne̱ gye̱ alɔŋŋɔpo̱ ne̱ mo̱ne̱ i suŋ ane̱ owure Wuribware̱. Mo̱ne̱ gye̱ ase̱sɛ ne̱ mo̱ne̱ de ŋkpo̱nɔfwiiri mo̱ne̱ i suŋ Wuribware̱. Ne̱ ŋkee mo̱ne̱ gye̱ Wuribware̱ ase̱sɛ ne̱e̱. Mo̱ne̱ kusuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ tɔwe̱ Wuribware̱ ne̱ oo lee mo̱ne̱ le̱e̱ kibugyii‑ro baa bo̱ kye̱na mò̱ ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ‑ɔ a asuŋ dabe̱‑ɔ gywii bo̱ko̱. 10 Saŋ‑ɔ mo̱ne̱ mo̱ŋ gye̱ Wuribware̱ ase̱sɛ, amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa, mo̱ne̱ gye̱ mò̱ lee. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ saŋ‑ɔ mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ i ŋu ase̱sɛ e̱wɛɛ‑ɔ, amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa, mo̱ne̱ a ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ a ŋu mo̱ne̱ e̱wɛɛ.

11 Mo̱ anyare̱ timaa, mo̱ e̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ afɔ ne̱e̱, ne̱ mo̱ne̱ a ba kaye̱ mɔ‑rɔ mo̱ne̱ te. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma kaŋ sa a mfɛɛre̱ bɔye̱ ne̱ m bo̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ ŋ kpa a ŋ nye̱ra mo̱ne̱ e̱kra‑ɔ kɔ gyi mo̱ne̱ se̱. 12 Mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ atɔ waasɛ ke̱maa waa daŋ mo̱ne̱ aa bamo̱ ne̱ bo̱ maa suŋ Wuribware̱‑ɔ mbo̱ŋtɔ‑rɔ, na bo̱ ma taare̱ po̱rɔ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱, amaa bo̱ ŋu mo̱ne̱ atɔ waasɛ timaa‑o, na bo̱ ye̱re̱ amo̱ se̱ kyo̱rɔ Wuribware̱ kake nsi amo̱ ne̱ ɔ ba‑ɔ.

Mo̱nꞌ bu bamo̱ ne̱ bo̱ de ke̱yaale̱ŋ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ

13 Amo̱se̱ se̱ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ se̱, mo̱nꞌ bu se̱sɛ ke̱maa ne̱ baa sa mò̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ hare̱e̱ owure dabe̱ ne̱ ɔ kyɔ ɔke̱maa‑ɔ ne̱e̱ ooo, 14 bɛɛɛ mò̱ gominaa ne̱ oo suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ o gyiiri e̱bɔye̱ awaapo̱ ke̱se̱bɔ, na ɔ kyo̱rɔ bamo̱ ne̱ ba waa itimaa‑o ne̱e̱ ooo. 15 A gye̱ Wuribware̱ ke̱kpa ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ itimaa ko̱waa‑ɔ duŋ bamo̱ ne̱ bo̱ maa sa se̱ŋsa kanyiase̱ŋ‑nɔ‑ɔ nnɔ. 16 Mo̱nꞌ kye̱na fe̱yɛ agyi‑o, na saŋ ko̱ŋko̱ amo̱‑rɔ dɛɛ mo̱ne̱ te fe̱yɛ Wuribware̱ anya‑ɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ ma kaŋ tɔwe̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a gye̱ agyi‑o si, mo̱ne̱ de kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ waa bɔye̱. 17 Mo̱nꞌ bu atɔ. Mo̱nꞌ kpa mo̱ne̱ abɛɛko̱ akɔɔre̱gyipo̱‑ana pɛɛɛ ase̱ŋ. Mo̱nꞌ se̱re̱ Wuribware̱, na mo̱nꞌ bu owure dabe̱‑ɔ.

Anya waa kanyite awo̱re̱fɔɔ kigyi‑ro

18 Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ anya bɛɛɛ ayaafɔre̱‑ɔ, mo̱nꞌ se̱re̱ mo̱ne̱ nyaŋpe̱‑ana, na mo̱nꞌ bu bamo̱ nɛɛnɛɛ. N gye̱ anyaŋpe̱ ne̱ bo̱ bware, ne̱ bo̱ gye̱ ase̱sɛ timaa‑o wo̱re̱, amaa bamo̱ ne̱ bamo̱ ase̱ŋ bo̱ le̱ŋ, ne̱ bo̱ de ase̱ŋ bɔye̱ na daa bɔye̱‑ɔ pɛɛɛ mɔ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱nꞌ bu bamo̱. 19 Fo̱ nyaŋpe̱ ya gyiiri fo̱ ke̱se̱bɔ, na fo̱ mo̱ŋ ŋu bɔye̱ ko̱ ne̱ fo̱ a waa‑ɔ, amo̱ fe̱raa sa a fo̱ mfɛɛre̱ yɔ Wuribware̱ ase̱, mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kyo̱rɔ fo̱. 20 Fo̱ nyaŋpe̱ ya da fo̱ bo̱ le̱e̱ bɔye̱ ne̱ fo̱ a waa‑ɔ se̱, ne̱ fo̱ a nya ke̱mo̱ kanyite, e̱me̱ne̱ ne̱ fo̱ e̱ waa na fo̱ nya fo̱ kanyite‑o nkyo̱rɔ? Amaa fo̱ ya waa itimaa, ne̱ mò̱ ya da fo̱, ne̱ fo̱ ya nya kanyite, Wuribware̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kyo̱rɔ fo̱. 21 A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a kakye̱na mɔ se̱ ne̱ ɔɔ te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ bo̱ ŋu ase̱ŋ. Mo̱nꞌ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Kristoo a gyi awo̱re̱fɔɔ sa mo̱ne̱‑ɔ, ne̱ ɔ kaapo̱ mo̱ne̱ awo̱re̱fɔɔ suyo ne̱ oo gyi‑o, na mo̱nꞌ ye̱re̱ mò̱ ayaa‑rɔ gyi amo̱ ane̱ŋ dɛɛ. 22 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ bo̱ le̱e̱ Yeesuu kuŋu si abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Ɔ mo̱ŋ waa bo̱ro̱kɔɔne̱ ko̱,

ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ nu mò̱ kanɔ‑rɔ ke̱se̱ŋ bɔye̱ ko̱.”*

23 Bamo̱ a saare̱ mò̱‑ɔ, mò̱ fe̱raa mo̱ŋ saare̱ bamo̱ bo̱ teere. Bamo̱ a waa mò̱ awo̱re̱fɔɔ‑ɔ, ɔ mo̱ŋ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ ɔ waa bamo̱ awo̱re̱fɔɔ a ɔ bo̱ teere. Amaa ɔɔ taa mò̱ ase̱ŋ waa Wuribware̱ ne̱ o gyi ase̱ŋ pɛɛɛ nɛɛnɛɛ‑ɔ asare̱e̱‑rɔ ne̱e̱.

24 Yeesuu fɔŋfɔŋ a so̱rɔ ane̱ e̱bɔye̱ saŋ ne̱ oo wu kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ, na e̱bɔye̱ ko̱waa ma lɛɛ waa ane̱ kɔne̱, na wɔre̱ nya ane̱ itimaa ko̱waa‑rɔ. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa be̱e̱ kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Mò̱ kayo̱wɔre̱ ko̱waa e̱lɔ‑ɔ a baa ane̱ alaŋfiya.

25 Mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ e̱sanne̱ ne̱ baa fo̱‑ɔ,”*

amaa mbe̱yɔmɔ fe̱raa mo̱ne̱ a kiŋŋi ba mo̱ne̱ e̱sanne̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ Yeesuu ne̱ ɔ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ e̱kra se̱‑ɔ ase̱.

3

Ɔkye̱e̱ na mò̱ kuri ase̱ŋ

1-2 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ fo̱ ne̱ fo̱ gye̱ ɔkye̱e̱ waare̱e̱po̱‑ɔ, bu fo̱ kuri. Fo̱ ya waa amo̱‑ɔ, ne̱ fo̱ kuri e̱ mo̱ŋ tɛɛ gya Wuribware̱ ase̱ŋ se̱, ne̱ oo ŋu fe̱yɛ fo̱ i bu atɔ, ne̱ fo̱ de kakpo̱nɔfwiiri, mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ mò̱ mfɛɛre̱ i kyurowi a ŋ yɔ Kristoo a ke̱be̱gya‑ɔ, na fo̱ mo̱ŋ tɛɛ tɔwe̱ fo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o gbaa ase̱ŋ gywii mò̱.

3 N gye̱ sa ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ fo̱ kayo̱wɔre̱ se̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ a ɔ bo̱ kyurowi ba Kristoo a ke̱be̱gya‑ɔ, n taa fe̱yɛ n gye̱ fo̱ kuŋu si ipwii dame̱naŋsɛ, bɛɛɛ fo̱ e̱se̱bɔ‑rɔ mpini si, bɛɛɛ fo̱ ke̱bɔ‑rɔ agyito si, bɛɛɛ fo̱ asare̱e̱‑rɔ mpini si, bɛɛɛ fo̱ awaagya timaa ne̱ fo̱ buŋ‑o si ne̱ o kyurowi. 4 Amaa se̱sɛ suyo ne̱ fo̱ gye̱ fo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ i tiri. Fo̱ daŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ a yuri fo̱ e̱ye̱e̱, ne̱ fo̱ de daa timaa. Ane̱ŋ a daa‑ɔ bware Wuribware̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ a bo̱ daŋ a kyɔ fe̱yɛ fo̱ a buŋ waagya dame̱naŋsɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ maa taare̱ a ɔ nye̱ra. 5 Mfaanɛɛ ne̱ akye̱e̱ ne̱ baa dɛɛ kye̱na nsaŋ‑ɔ, ne̱ baa kɔɔre̱ Wuribware̱ gyi‑o a bo̱ waa bamo̱ e̱ye̱e̱ daŋ. Baa bu bamo̱ kuri‑ana. 6 Mo̱nꞌ sa a ane̱ de̱e̱re̱ Sara ne̱ ɔ gye̱ ane̱ nana Abraham mò̱ ka‑ɔ a ke̱tɔ ne̱ ɔɔ waa‑ɔ. Oo bu mò̱ kuri, ne̱ ɔɔ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ mò̱ nyaŋpe̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ akye̱e̱ waare̱e̱po̱‑ɔ, mo̱ne̱ ya waa nɛɛnɛɛ, ne̱ mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ waa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ kufu, amo̱ fe̱raa mo̱ne̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Sara du‑o dɛɛ. 7 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ fo̱, ɔnyare̱ ne̱ fo̱ a waare̱e̱‑ɔ, waa. Ba kanyiase̱ŋ bo̱ kra fo̱ ka, fo̱ aa mò̱ mpe̱pe̱yɔ a kakye̱na‑ɔ‑rɔ. Bo̱nyaa mò̱, a le̱e̱ fe̱yɛ, hare̱e̱ gbaa mò̱ a mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ fe̱yɛ fo̱ ooo, fo̱ aa mò̱ mpe̱pe̱yɔ ne̱ Wuribware̱ a sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Fo̱ e̱ mo̱ŋ waa ane̱ŋ, mo̱ne̱ ke̱bware̱ko̱re̱ e̱ waa le̱ŋ a ke̱ bo̱ sa mo̱ne̱.

Mo̱nꞌ waa siraa fe̱yɛ mo̱ne̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ itimaa ko̱waa‑rɔ

8 Ŋkee mo̱ne̱ pɛɛɛ kye̱na kaye̱e̱yuri‑ro, na mo̱nꞌ waa kanɔ ko̱ŋko̱, na mo̱nꞌ su abɛɛ se̱. Mo̱nꞌ kra abɛɛ fe̱yɛ ko̱ko̱we̱bɛɛ ko̱ŋko̱‑rɔ agyi‑o. Mo̱nꞌ kpa abɛɛ ase̱ŋ, na mo̱nꞌ yuri mo̱ne̱ e̱ye̱e̱. 9 Ɔko̱ ya waa mo̱ne̱ bɔye̱, bɛɛɛ ɔɔ saare̱ mo̱ne̱, mo̱ne̱ ma kaŋ waa mò̱ bɔye̱, bɛɛɛ mo̱nꞌ saare̱ mò̱ bo̱ teere. Amaa ke̱tɔ ne̱ mo̱nꞌ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, “Wuribware̱ yure fo̱,” a le̱e̱ fe̱yɛ ŋyure ne̱ Wuribware̱ a te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ bo̱ kɔɔre̱. 10 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Ɔko̱ ne̱ mò̱ e̱ kpa ŋkpa na ke̱daŋkyee,

na kakye̱na‑rɔ waa kɔne̱ sa mò̱,

se̱sɛ‑ɔ yɔwe̱ kaye̱ba e̱ba

na e̱se̱ŋsa ke̱sa bo̱ kye ase̱sɛ.

11 Na o buwi keŋkeŋ kpa e̱kpa

ne̱ e̱ baa kaye̱e̱yuri ase̱sɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ‑ɔ.

12 Wuribware̱ akatɔ dɔŋ ase̱sɛ timaa si,

ne̱ ɔ lɔŋ e̱se̱bɔ o nu bamo̱ ke̱bware̱ko̱re̱.

Amaa e̱bɔye̱ awaapo̱ fe̱raa,

o lee mò̱ akatɔ a ɔ le̱e̱ bamo̱ se̱.”*

13 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, fo̱ i de wɔre̱ fo̱ e̱ waa itimaa, nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ waa fo̱ bɔye̱? 14 Amaa hare̱e̱ gbaa fo̱ ya waa ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o, ne̱ fo̱ ya gyi awo̱re̱fɔɔ ke̱mo̱ se̱, fo̱ de ŋyure. Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Fo̱ ma kaŋ se̱re̱ ke̱tɔ ne̱ ba se̱re̱‑ɔ,

amaa mo̱ne̱ ma sa a kufu nya mo̱ne̱ amo̱ se̱.”*

15 Amaa mo̱nꞌ sa a Kristoo kii nyaŋpe̱ mo̱ne̱ kakye̱na‑rɔ kpa ke̱maa se̱. Mo̱nꞌ de̱e̱ waa siraa saŋ ke̱maa fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ be̱ŋŋaa ɔke̱maa ne̱ o bise mo̱ne̱ ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ne̱ te̱maa dɔŋ Kristoo si‑o. 16 Amaa mo̱nꞌ de̱e̱ yuri e̱ye̱e̱, na mo̱nꞌ ba kanɔ timaa bo̱ be̱ŋŋaa se̱sɛ‑ɔ. Mo̱nꞌ tii e̱bɔye̱ ko̱waa kpa, na mo̱ne̱ mfɛɛre̱ ma nya po̱rɔ mo̱ne̱. Mfaanɛɛ se̱, bo̱ko̱ ya saare̱ mo̱ne̱, ne̱ baa sa e̱se̱ŋsa bo̱ kye kakye̱na timaa ne̱ mo̱ne̱ te fe̱yɛ Kristoo awuye‑o, ipeere e̱ nya bamo̱ bo̱ le̱e̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ baa tɔwe̱‑ɔ se̱. 17 Fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ mo̱nꞌ gyi awo̱re̱fɔɔ bo̱ le̱e̱ itimaa ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa‑ɔ se̱, a bo̱ daŋ a kyɔ fe̱yɛ mo̱ne̱ a gyi awo̱re̱fɔɔ bo̱ le̱e̱ bɔye̱ ko̱waa se̱.

18 Mo̱nꞌ de̱e̱re̱ fe̱yɛ Kristoo fɔŋfɔŋ gbaa ne̱ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa‑o a wu sa mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ dɛɛ mo̱ne̱ gye̱ abɔye̱waapo̱‑ɔ. Oo wu luwi ko̱ŋko̱ ne̱e̱ bo̱ le̱e̱ mo̱ne̱ e̱bɔye̱ ko̱waa se̱, na ɔ baa mo̱ne̱ Wuribware̱ ase̱. Baa mɔɔ mò̱, amaa Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro. 19 Ɔɔ bo̱rɔ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa amo̱ se̱ ne̱e̱ ya tɔwe̱ abware̱se̱ŋ gywii bamo̱ ne̱ bamo̱ e̱kra da tiikpa‑ɔ. 20 Ane̱ŋ a ase̱sɛ mɔ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ bu Wuribware̱, ane̱ ɔde̱daapo̱ Nowaa a mbe̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ. Mbe̱e̱ amo̱ ne̱ Wuribware̱ a nya kanyite sa bamo̱ saŋ ne̱ Nowaa e̱ waa mò̱ ko̱re̱e̱ dabe̱‑ɔ. Amaa kufwiiri a twe̱e̱‑ɔ, ase̱sɛ kafo̱ŋfwe̱e̱ ko̱ ne̱ bo̱ gye̱ abɛɛ aburuwa‑o wo̱re̱ ya lwee ko̱re̱e̱‑ɔ‑rɔ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ a ba ane̱ŋ a nkyu ne̱ ŋ ya mɔɔ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ‑ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ abɛɛ aburuwa amo̱. 21 Ane̱ŋ a nkyu mɔ ye̱re̱ bo̱ sa asuu ke̱bɔ ne̱ ke̱ e̱ mo̱rɔwe̱ ane̱‑ɔ. 22 Mbe̱yɔmɔ, bamo̱ ya bɔ fo̱ asuu, n gye̱ fo̱ iyisi ke̱fwe̱e̱ le̱e̱ fo̱ kayo̱wɔre̱ se̱ e̱ gye̱ ke̱mo̱ kaase̱. Amaa ke̱mo̱ kaase̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ a kpɛɛ fo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ, ne̱ fo̱ mfɛɛre̱ a mo̱ŋ lɛɛ m po̱rɔ fo̱, ne̱ fo̱ a taa fo̱ e̱ye̱e̱ bo̱ waa Wuribware̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. Ne̱ a be̱e̱ a gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ de Yeesuu Kristoo a kikyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o ɔ mo̱rɔwe̱ fo̱. Kristoo a ba ŋkpa‑rɔ, ne̱ o yii Wuribware̱ se̱ yɔ o te Wuribware̱ kigyise si, na mò̱ aa Wuribware̱ i gyi Wuribware̱ se̱ a kuwure‑o. Mfe̱ŋ Wuribware̱ mbɔɔ pɛɛɛ a kɔɔre̱ mò̱ fe̱yɛ bamo̱ owure‑o.

4

Ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a yɔwe̱ mo̱ne̱ kakye̱na bɔye̱‑ɔ bo̱ twe̱e̱‑ɔ

1 Kristoo kayo̱wɔre̱ a ŋu awo̱re̱fɔɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ gbaa, mo̱nꞌ nya mfɛɛre̱ ko̱ŋko̱ dɛɛ fe̱yɛ mò̱‑ɔ. Mo̱ne̱ ya waa ane̱ŋ, ne̱ mo̱ne̱ e̱ nya ke̱yaale̱ŋ. A le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ mò̱ kayo̱wɔre̱ i ŋu awo̱re̱fɔɔ‑ɔ mo̱ŋ lɛɛ ɔ kpa e̱bɔye̱ ko̱waa. 2 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ, mò̱ ŋke ne̱ ŋ ya saŋ mò̱ kaye̱ mɔ‑rɔ mfe̱e̱‑ɔ, ɔ maa lɛɛ gya daa bɔye̱ ne̱ ase̱sɛ gya se̱‑ɔ se̱. Amaa ɔ gya Wuribware̱ ke̱pre̱ se̱ ne̱e̱. 3 Mo̱ne̱ a kyɔ nye̱ra saŋ bwe̱e̱tɔ kye̱na fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ maa suŋ Wuribware̱‑ɔ te‑o pwɛɛ ne̱ mo̱ne̱ a dɛɛ bo̱ kii Kristoo awuye. Mo̱ne̱ a kye̱na kanɔ ŋke̱maa ne̱ mo̱ne̱ e̱ kpa‑ɔ, mo̱ne̱ gya mo̱ne̱ fɔŋfɔŋ ke̱pre̱ se̱. Mo̱ne̱ a nye̱ra mo̱ne̱ saŋ bwe̱e̱tɔ mo̱ne̱ i gyi ateese, na mo̱ne̱ i nuu nta bwe̱e̱tɔ saŋ ke̱maa, na mo̱ne̱ e̱ bwe̱e̱, na mo̱ne̱ e̱ waa apeerese̱ŋ ne̱ ikisi asuŋpo̱ e̱ waa‑ɔ. 4 Ne̱ mbe̱yɔmɔ a kpe̱ŋ ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ mo̱ŋ lɛɛ mo̱ne̱ tii bamo̱ se̱ mo̱ne̱ e̱ waa ane̱ŋ a kusuŋ bɔye̱‑ɔ. Amo̱se̱ se̱ ne̱ ba saare̱ mo̱ne̱. 5 Amaa kake ŋko̱ ba lee ke̱tɔ ke̱maa ne̱ baa waa‑ɔ kanɔ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ waa siraa fe̱yɛ o gyi bamo̱ ne̱ bo̱ ke̱e̱‑ɔ na bamo̱ ne̱ baa wu‑o ase̱ŋ, na o gyiiri e̱bɔye̱ awaapo̱ ke̱se̱bɔ.

6 Ke̱tɔ se̱ ne̱ bamo̱ ne̱ baa wu‑o a nu ase̱ŋ timaa‑o ne̱e̱. Amo̱se̱‑ɔ Wuribware̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ wu fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ pɛɛɛ i wu‑o, na bamo̱ e̱kra nya ŋkpa na kukyure Wuribware̱ ase̱. 7 Ke̱tɔ ke̱maa e̱ kpa a ke̱ fo̱ kɛɛ, amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱nꞌ buŋŋi mo̱ne̱ mfɛɛre̱‑rɔ, na mo̱nꞌ kra mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ nɛɛnɛɛ, na mo̱nꞌ nya de̱e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 8 Ke̱tɔ ne̱ ki tiri bwe̱e̱tɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kpa abɛɛ ase̱ŋ kase̱ŋtiŋ si, a le̱e̱ fe̱yɛ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ, “Ke̱kpa i buŋ e̱bɔye̱ bwe̱e̱tɔ se̱ ne̱e̱.”*

9 Fe̱yɛ fo̱ bɛɛko̱ Kristoonyi i tu kpa, ne̱ mò̱ ya ba fo̱ lɔŋ‑nɔ, kra mò̱ nɛɛnɛɛ, na fo̱ ma tɛɛ. 10 Wuribware̱ a sa ɔke̱maa na mò̱ aketɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa a ɔke̱maa taa mò̱ aketɔ bo̱ kya bo̱ko̱‑rɔ. Ke̱yaale̱ŋ ke̱maa ne̱ Wuribware̱ a bo̱ sa mo̱ne̱ ɔke̱maa‑ɔ, ɔ taa ke̱mo̱ bo̱ kya mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana‑rɔ. 11 Fe̱yɛ mo̱ne̱‑rɔ ɔko̱ ne̱ mò̱ ya ko̱so̱ kyuwi‑ro a ɔ sa se̱ŋsa, ɔ tɔwe̱ ase̱ŋkpare̱gyi ne̱ aa le̱e̱ Wuribware̱ ase̱‑ɔ. Na ɔko̱ ne̱ ɔ kya bo̱ko̱‑rɔ‑ɔ ba mò̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱‑ɔ bo̱ kya bamo̱‑rɔ. Bo̱ waa ke̱tɔ ne̱ ba waa‑ɔ na, Yeesuu Kristoo si‑o, Wuribware̱ nya nya ke̱dabe̱ na wuraa, a le̱e̱ fe̱yɛ Kristoo e̱ bo̱ ke̱yaale̱ŋ na ke̱dabe̱ na wuraa nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.

Mo̱ne̱ ma sa a awo̱re̱fɔɔ ne̱ mo̱ne̱ i gyi kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ kpe̱ŋ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱

12 Mo̱ anyare̱ timaa, mo̱ne̱ ma sa a a kpe̱ŋ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱, na mo̱ne̱ ma fa fe̱yɛ a gye̱ se̱ŋpwɛɛ ko̱, fe̱yɛ ase̱ŋ le̱ŋle̱ŋsɛ a to̱ mo̱ne̱, ne̱ aa sa ne̱ mo̱ne̱ a gyi awo̱re̱fɔɔ. 13 Ke̱tɔ ne̱ mo̱nꞌ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi fe̱yɛ awo̱re̱fɔɔ ne̱ Kristoo a gyi‑o mo̱ne̱ i gyi amo̱ ako̱ dɛɛ, na mo̱ne̱ akatɔ nya gyi bwe̱e̱tɔ kake nsi ne̱ Kristoo i lee mò̱ ke̱dabe̱ a ɔ bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ‑ɔ. 14 Bamo̱ ya saare̱ mo̱ne̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ Kristoo awuye‑o si, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i yure mo̱ne̱, ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa ne̱ ki de ke̱dabe̱ na wuraa‑o gya mo̱ne̱ kamɛɛ. 15 Amaa mo̱ne̱ ya gyi awo̱re̱fɔɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ e̱bɔye̱ awaapo̱‑ɔ se̱, n taa fe̱yɛ fo̱ a mɔɔ se̱sɛ, bɛɛɛ fo̱ gye̱ oyu, bɛɛɛ fo̱ gye̱ odiburopo̱, bɛɛɛ fo̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ o lwee ase̱sɛ ase̱ŋ‑nɔ‑ɔ, amo̱ fe̱raa Wuribware̱ maa yure fo̱. 16 Amaa fo̱ ya gyi awo̱re̱fɔɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ fo̱ gye̱ Kristoonyi‑o si, fo̱ ma sa a ipeere nya fo̱, amaa kyo̱rɔ Wuribware̱ fe̱yɛ fo̱ a de Kristoo ke̱nyare̱.

17 Mo̱nꞌ ke̱e̱ kake‑o a kyɔ fo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i gyi kaye̱‑rɔ ase̱sɛ ase̱ŋ, na o gyiiri abɔye̱waapo̱ ke̱se̱bɔ. Amo̱ e̱ gye̱ ane̱ ne̱ ane̱ gye̱ Wuribware̱ fɔŋfɔŋ a ase̱sɛ‑ɔ ne̱ ɔ gye̱ ŋkpɛɛ a ɔ sa a ane̱ gyi ane̱ŋ a awo̱re̱fɔɔ‑ɔ fe̱raa, amo̱ fe̱raa ne̱ bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ gye̱ mò̱ ase̱sɛ‑ɔ, e̱me̱ne̱ ne̱ a waa bamo̱? Mo̱nꞌ fa fe̱yɛ a waa le̱ŋ a sa bamo̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ kɔɔre̱ Wuribware̱ a ase̱ŋ timaa‑o gyi‑o. 18 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Amo̱ e̱ kaa a waa le̱ŋ sa Wuribware̱ ase̱sɛ

pwɛɛ na ɔ dɛɛ ba bo̱ mo̱rɔwe̱ bamo̱,

e̱me̱ne̱ ne̱ a waa e̱bɔye̱ awaapo̱

na bamo̱ ne̱ bo̱ maa bu Wuribware̱‑ɔ?”*

19 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, amo̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ ke̱pre̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ gyi awo̱re̱fɔɔ, amo̱ fe̱raa mo̱nꞌ de̱e̱ waa itimaa, na mo̱nꞌ taa mo̱ne̱ ŋkpa bo̱ bɔɔrɔ mo̱ne̱ ɔtwe̱e̱po̱‑ɔ ke̱sare̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ fe̱raa maa laŋŋe̱ mò̱ kanɔ a ɔ yɔwe̱ mo̱ne̱, daa.

5

Mo̱nꞌ se̱ŋ e̱ye̱e̱ ya bo̱ fo̱ kɛɛ

1 Mbe̱yɔmɔ n de ko̱tɔko̱ a n tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ asɔre̱e̱ abre̱sɛ‑ɔ. Ŋ gbaa n gye̱ asɔre̱e̱ ɔbre̱sɛ ne̱e̱, ne̱ n gye̱ ɔko̱ ne̱ oo ŋu ane̱ŋ ne̱ Kristoo a gyi awo̱re̱fɔɔ‑ɔ, ne̱ n gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔ nya Kristoo ke̱dabe̱ na wuraa ne̱ kake ŋko̱ o lee a ɔ bo̱ kaapo̱ ase̱sɛ‑ɔ ko̱ko̱. 2-3 Mo̱nꞌ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ asɔre̱e̱ agyi si fe̱yɛ mo̱ne̱ a gye̱ e̱sanne̱ ade̱e̱re̱se̱po̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ e̱sanne̱ se̱‑ɔ. Mo̱ne̱ ma kaŋ suŋ ane̱ŋ a kusuŋ‑o fe̱yɛ bamo̱ a ye̱re̱ mo̱ne̱‑ɔ, amaa mo̱nꞌ waa ke̱mo̱ ke̱pre̱ se̱. N gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ nya atanne̱ se̱ ne̱e̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa kusuŋ amo̱, amaa mo̱ne̱ ke̱pre̱ se̱ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa ke̱mo̱. Mo̱ne̱ ma waa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ anyaŋpe̱ na ase̱sɛ dabe̱ bamo̱ ne̱ mo̱ne̱ ke̱e̱ se̱‑ɔ ase̱. Mo̱ne̱ ya waa mo̱ne̱ kusuŋ ke̱pre̱ se̱, ne̱ mo̱ne̱ a yuri mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ mfaanɛɛ, mo̱ne̱ kakye̱na amo̱ e̱ kaapo̱ bamo̱ ane̱ŋ ne̱ bo̱ kye̱na‑ɔ. 4 Ne̱ Kristoo ne̱ ɔ gye̱ abre̱sɛ‑ɔ‑rɔ pɛɛɛ ɔbre̱sɛ‑ɔ, ne̱ ɔ gye̱ e̱sanne̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱ bre̱sɛ‑ɔ ya ba, ɔ sa mo̱ne̱ kuwurepa ne̱ ke̱ maa nye̱ra‑ɔ.

5 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ a du mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ a saŋ‑ɔ ase̱. Mo̱nꞌ bu mo̱ne̱ asɔre̱e̱ abre̱sɛ. Kase̱ŋtiŋ si, mo̱ne̱ pɛɛɛ mo̱nꞌ bu abɛɛ, na mo̱nꞌ suŋ sa abɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ,

“Wuribware̱ i kine mò̱ ne̱ ɔ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ,

amaa ɔ kya mò̱ ne̱ ɔ gye̱ ɔwo̱rɔba‑ɔ‑rɔ.”*

6 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ baa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ bo̱ waa Wuribware̱ ke̱sare̱e̱ dabe̱‑ɔ‑rɔ, na saŋ ya fo̱, na ɔ yase̱ mo̱ne̱ se̱. 7 Mo̱nꞌ taa mo̱ne̱ ase̱ŋ pɛɛɛ bo̱ dɔŋŋɔ Wuribware̱ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ se̱.

8 Mo̱nꞌ yuri mo̱ne̱ e̱ye̱e̱, na mo̱nꞌ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ se̱ nɛɛnɛɛ, na mo̱nꞌ sa se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ do̱ŋ Ɔbɔnsam‑ɔ naa o su o muruwi‑ro fe̱yɛ ɔfaasɛ a kpa ɔko̱ a ɔ kra wo̱‑ɔ. 9 Mo̱nꞌ kɔ mò̱, na mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi waa le̱ŋ, na mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ mo̱ne̱ abɛɛko̱ akɔɔre̱gyipo̱‑ana ne̱ bo̱ bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ pɛɛɛ i gyi awo̱re̱fɔɔ mɔ dɛɛ ne̱ mo̱ne̱ i gyi‑o ne̱e̱. 10 Amaa mo̱ne̱ ya gyi awo̱re̱fɔɔ yɔ akatɔ‑rɔ kafwe̱e̱‑ɔ, Wuribware̱ ne̱ o ŋu ɔke̱maa e̱wɛɛ‑ɔ e̱ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ se̱, na ɔ sa mo̱ne̱ e̱le̱ŋ, na ɔ sa a mo̱nꞌ ye̱re̱ keŋkeŋ. A le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ te̱e̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ nnɔ te ke̱dabe̱ na wuraa ne̱ ɔɔ bo̱ sa Kristoo ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ‑rɔ. 11 Wuribware̱ a ke̱yaale̱ŋ‑ɔ sii si bo̱ yɔ nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.

12 Mo̱ a sa ne̱ Silobaanus a kyo̱rɛɛ kawo̱re̱tiŋ mɔ sa mo̱. Mò̱ e̱ gye̱ mo̱ ko̱so̱bɛɛ ne̱ ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ e̱ taare̱ a ŋ kɔɔre̱ mò̱ gyi‑o. Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ kawo̱re̱tiŋ mɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ m bo̱ sa mo̱ne̱ wɔre̱, na ŋ ye̱re̱‑rɔ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa a ɔ sa mo̱ne̱ ŋyure‑o gye̱ kase̱ŋtiŋ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ ye̱re̱ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑ro keŋkeŋ.

13 Mo̱ne̱ abɛɛko̱ akɔɔre̱gyipo̱‑ana ne̱ bo̱ te Babilɔŋ maŋ‑nɔ mfe̱e̱, ne̱ Wuribware̱ a lee bamo̱ sa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ tii mo̱ne̱ se̱‑ɔ e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ. Maak ne̱ mo̱ e̱ te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ mo̱ gyi‑o mɔ e̱ ka mo̱ne̱ kanɔ.

14 Mo̱nꞌ ka abɛɛ kanɔ Kristoo ke̱kpa‑rɔ.

Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ kaye̱e̱yuri ba mo̱ne̱ pɛɛɛ ne̱ Kristoo bo̱ mo̱ne̱‑ɔ ase̱.

* 1:16 Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 11.44-45; 19.2.

* 1:24-25 Isaya 40.6-8 (LXX).

* 2:3 Kiliŋ 34.8.

* 2:6 Isaya 28.16 (LXX).

* 2:7 Kiliŋ 118.22.

* 2:8 Isaya 8.14.

* 2:22 Isaya 53.9.

* 2:25 Isaya 53.5-6.

* 3:12 Kiliŋ 34.12-16 (LXX).

* 3:14 Isaya 8.12.

* 4:8 Aŋasɛ na akpare̱ 10.12.

* 4:18 Aŋasɛ na akpare̱ 11.31 (LXX).

* 5:5 Aŋasɛ na akpare̱ 3.34 (LXX).

2 Peetroo

1

2

3

2 Peetroo

Wo̱re̱ nyɔse̱po̱ ne̱ Peetroo a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Kristoo awuye ko̱‑ɔ

1

1 Mo̱, Simɔŋ Peetroo, ne̱ n gye̱ Yeesuu Kristoo a ayaafɔre̱‑ɔ ɔko̱ na mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ ɔko̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ bamo̱ ne̱ Wuribware̱ na ane̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱ Yeesuu Kristoo itimaa si, baa bo̱ kɔɔre̱ atɔ timaa ko̱ ase̱ŋ gyi fe̱yɛ ane̱‑ɔ. 2 Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a maa se̱ mo̱ne̱ i gyii Wuribware̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu‑o, Wuribware̱ yure mo̱ne̱, na ɔ sa mo̱ne̱ kaye̱e̱yuri bwe̱e̱tɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ kya ane̱‑rɔ, na ane̱ kii fe̱yɛ mò̱‑ɔ

3 Ane̱ a tɛɛ gyii Wuribware̱, ne̱ ɔɔ te̱e̱ ane̱ fe̱yɛ ane̱ bo̱ nya mò̱ ke̱dabe̱‑ɔ ko̱ko̱, na ane̱ kase̱ mò̱ ke̱dame̱naŋsɛ ko̱waa‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ɔɔ ye̱re̱ mò̱ ke̱yaale̱ŋ dabe̱‑ɔ‑rɔ bo̱ sa ane̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ki tiri ane̱‑ɔ, na ane̱ bo̱ kye̱na kakye̱na ne̱ ka gyi mò̱ akatɔ‑ɔ. 4 Mò̱ a bware‑o si‑o, ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa ane̱ aketɔ ko̱ ne̱ a kyɔ, ne̱ a bo̱ daŋ‑ɔ. Aketɔ mɔ se̱ ne̱ ane̱ e̱ ye̱re̱ a ane̱ bo̱ kii fe̱yɛ Wuribware̱‑ɔ, na ane̱ ma bo̱ kii fe̱yɛ e̱bɔye̱ awaapo̱ ne̱ bamo̱ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ a nye̱ra kaye̱ mɔ‑ɔ.

5 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ mò̱ mo̱ne̱ i gyi, amaa mo̱ne̱ e̱ kpa a mo̱nꞌ kii fe̱yɛ mò̱‑ɔ, mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱ waa itimaa, na mo̱nꞌ gyii Wuribware̱ nɛɛnɛɛ. 6 Na mo̱nꞌ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ se̱, na mo̱nꞌ waa kanyite. Na mo̱nꞌ suŋ Wuribware̱ kase̱ŋtiŋ‑no. 7 Na mo̱nꞌ waa mo̱ne̱ abɛɛko̱ Kristoo awuye fe̱yɛ mo̱ne̱ aa bamo̱ pɛɛɛ a le̱e̱ ko̱ko̱we̱bɛɛ ko̱ŋko̱‑rɔ‑ɔ. Lalalo̱we̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kpa abɛɛ.

8 Mo̱ne̱ ya waa ane̱ŋ a atɔ mɔ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ, mo̱ne̱ kigyii ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo maa waa kwaa. Ane̱ŋ a atɔ amo̱ e̱ kya mo̱ne̱‑rɔ a mo̱nꞌ kye̱na kakye̱na timaa ne̱ ka de to̱nɔ sa Wuribware̱‑ɔ. 9 Amaa mo̱ne̱ ɔke̱maa e̱ mo̱ŋ buwi kpa ane̱ŋ a atɔ mɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ ke̱e̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ akatɔ‑rɔ ke̱ e̱ ba‑ɔ. Mò̱ akatɔ a bwee, ne̱ ɔɔ taŋ se̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kpɛɛ e̱bɔye̱ ne̱ ɔɔ dɛɛ waa‑ɔ bo̱ twe̱e̱.

10 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱ keŋkeŋ, na mo̱nꞌ nya ŋu kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱ŋ te̱e̱ mo̱ne̱ lee mo̱ne̱ sa mò̱ e̱ye̱e̱ kwaa ne̱e̱. Mo̱ne̱ ya waa ane̱ŋ a atɔ ne̱ mo̱ a tɔwe̱‑ɔ pɛɛɛ fe̱raa, mo̱ne̱ maa lɛɛ lwii kamɛɛ.

11 Na ŋkee mo̱nꞌ tii ane̱ nyaŋpe̱ na ɔmo̱rɔwe̱po̱ Yeesuu Kristoo a kuwure ne̱ ke̱ mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ se̱. Mfe̱ŋ ne̱ ɔ ba kakatɔgyi a ɔ bo̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ baa mò̱ ase̱.

12 Amo̱se̱ se̱‑ɔ hare̱e̱ mo̱ne̱ i nyi fe̱yɛ atɔ mɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ gbaa ooo, ne̱ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ amo̱ mo̱ne̱ i gyi bwe̱e̱tɔ gbaa ooo, mo̱ e̱ de̱e̱ nyiŋŋi mo̱ne̱ amo̱ se̱. 13 Kase̱ŋtiŋ si, mo̱ a saŋ m bo̱ ŋkpa‑ɔ, a bware fe̱yɛ ŋ nyiŋŋi mo̱ne̱ ase̱ŋ mɔ se̱. 14 A le̱e̱ fe̱yɛ ŋ nyi fe̱yɛ mo̱ saŋ a fo̱, na ŋ wu lowi ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo a tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ mo̱ i wu‑o. 15 Amo̱se̱ se̱ ne̱ n sa se̱ nɛɛnɛɛ fe̱yɛ, mo̱ ya wu, kpa buŋŋi sa mo̱ne̱, na mo̱nꞌ nyiŋŋi ase̱ŋ mɔ se̱ saŋ ke̱maa.

Ane̱ŋ ne̱ Peetroo a ŋu Kristoo a ke̱dabe̱ na wuraa‑o ke̱be̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ

16 Bo̱ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ bo̱ yɛ ane̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱ gye̱ aye̱ba itee. Amaa n gye̱ aye̱ba itee ne̱ ane̱ a ye̱re̱ se̱ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ Yeesuu Kristoo de ke̱yaale̱ŋ, ne̱ ɔ be̱e̱ o kiŋŋi a ɔ ba. Ane̱ fɔŋfɔŋ a ŋu mò̱ ke̱dabe̱ na wuraa‑o ne̱e̱. 17 Yeesuu mò̱ se̱ Wuribware̱ fɔŋfɔŋ ya bo̱nyaa mò̱, ne̱ ɔɔ sa mò̱ ke̱dabe̱ na wuraa saŋ ne̱ Nyiŋkpe̱ŋ‑ɔ‑kyɔ-bamo̱-pɛɛɛ-ke̱dabe̱-na-wuraa a tɔwe̱ le̱e̱ so̱so̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ,

“Mo̱nꞌ ke̱e̱ mo̱ gyi timaa ne̱ mo̱ e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ,

ne̱ mo̱ akatɔ a gyi mò̱ se̱‑ɔ.”*

18 Ane̱ fɔŋfɔŋ a nu ane̱ŋ a bo̱re̱‑ɔ a le̱e̱ so̱so̱ ɔ ba saŋ ne̱ ane̱ aa mò̱ bo̱ Wuribware̱ a ke̱be̱e̱ timaa‑o si‑o.

19 Ke̱tɔ ne̱ ane̱ a ŋu, ne̱ ane̱ a nu‑o si‑o, ane̱ e̱ kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ gyi bwe̱e̱tɔ. A bware fe̱yɛ mo̱nꞌ nu ke̱tɔ ne̱ baa tɔwe̱‑ɔ nɛɛnɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ kyɔ ba tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ ako̱ pwɛɛ ne̱ Kristoo a dɛɛ bo̱ kye̱na ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, ne̱ ɔ waa ke̱tɔ ke̱maa kyɛɛkyɛɛ‑ɔ. Bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ fetiri a laŋŋe̱ kibugyii‑ro bo̱ fo̱ gye̱gyaye̱ kyɔwe̱ ke̱le̱e̱be̱e̱‑ɔ. 20 Amo̱ pɛɛɛ kamɛɛ‑ɔ, mo̱ e̱ kpa a ŋ nyiŋŋi mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ kaapo̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ amo̱ a kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ kaase̱, na Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o mo̱ŋ kya mò̱‑rɔ. 21 Ke̱tɔ se̱ ne̱ amo̱‑ɔ du ane̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, saŋ ke̱maa ne̱ ane̱ŋ a ase̱sɛ mɔ a tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ bamo̱‑ɔ, n gye̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ ke̱pre̱ se̱ ne̱ baa sa se̱ŋsa. Amaa Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ya kye̱na bamo̱ se̱, ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ bamo̱ se̱ sa se̱ŋsa.

2

Mo̱nꞌ sa aye̱bapo̱ ne̱ bo̱ yɛ bo̱ gye̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ‑ɔ se̱

(Yudas 3–16)

1 De̱daa‑ɔ, aye̱bapo̱ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ bo̱ yɛ bo̱ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ bo̱ko̱, ne̱ baa lwee ase̱sɛ‑rɔ bo̱ tii Wuribware̱ a akyaamɛɛ kase̱ŋtiŋ‑o si. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ akyaamɛɛ aye̱bapo̱ i lwee mo̱ne̱‑rɔ. Ba ywii a bo̱ lwee mo̱ne̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ, na bo̱ ba aye̱ba atɔ ke̱kaapo̱ ne̱ ke̱ e̱ sa a mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi ba kaase̱‑ɔ. Ba kine bamo̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ne̱ oo, wu na ɔ kɔɔre̱ bamo̱ le̱e̱ Ɔbɔnsam ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ. Amo̱se̱ se̱‑ɔ Wuribware̱ e̱ nye̱ra bamo̱ me̱naŋ. 2 Ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ e̱ gya bamo̱ e̱kpa ne̱ i de apeerese̱ŋ‑ɔ se̱, na a sa a ase̱sɛ bo̱ko̱ nye̱ra kase̱ŋtiŋ a kpa‑ɔ ke̱nyare̱. 3 Aye̱ba akaapo̱po̱ amo̱ a de apoo‑o si‑o, ba tɔwe̱ itee ko̱, na bo̱ pe̱nna mo̱ne̱ kɔɔre̱ mo̱ne̱ atanne̱ gyi. Amaa Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ bamo̱ se̱ŋgyipo̱‑ɔ mo̱ŋ di idi, o gywii ne̱e̱, na ɔ bo̱ kpuri bamo̱.

4 Mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ Wuribware̱ mo̱ŋ ŋu mò̱ fɔŋfɔŋ mbɔɔ ne̱ baa waa e̱bɔye̱‑ɔ e̱wɛɛ. Ɔɔ da bamo̱ paŋ na e̱kpe̱e̱, ne̱ ɔɔ twe̱e̱ bamo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kibugyii‑ro swe̱e̱re̱ kaase̱, mfe̱ŋ ne̱ bo̱ gywii kake ne̱ o gyi kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ. 5 Wuribware̱ be̱e̱ ɔ mo̱ŋ ŋu ase̱sɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na de̱daa‑ɔ, ne̱ baa kine kibu mò̱‑ɔ e̱wɛɛ. Ɔɔ sa ne̱ kufwiiri a twe̱e̱, ne̱ nkyu a mwiire bamo̱ se̱ mɔɔ bamo̱. Amaa ɔɔ mo̱rɔwe̱ Nowaa ne̱ ɔɔ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ fe̱yɛ ase̱sɛ waa itimaa‑o, na ase̱sɛ asunoo ko̱ be̱e̱ bo̱ tii si saŋ amo̱.

6 Mo̱nꞌ be̱e̱ ke̱e̱ Sɔdɔm na Gomora e̱maŋ awuye ne̱ Wuribware̱ a kine bamo̱, ne̱ ɔɔ kywɛɛ e̱maŋ‑ɔ na ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ muri waa nsɔ‑ɔ.* Ɔɔ ba bamo̱ ne̱e̱ bo̱ kaapo̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ waa bamo̱ ne̱ ba kine mò̱‑ɔ. 7-8 Amaa Lɔt fe̱raa e̱ gye̱ ɔnyare̱ timaa ko̱, ne̱ ɔ dɛɛ o te ase̱sɛ bɔye̱ amo̱‑rɔ ne̱e̱, ne̱ kake ke̱maa daa bɔye̱ na bo̱ro̱kɔɔne̱ ne̱ o ŋu ba waa‑ɔ, na o nu ba waa‑ɔ pɛɛɛ e̱ tɔɔraa mò̱ bwe̱e̱tɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa ne̱e̱. Amo̱se̱ ne̱ Wuribware̱ a kpuri ane̱ŋ a e̱maŋ‑ɔ, ne̱ ɔɔ mo̱rɔwe̱ Lɔt.

9 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Wuribware̱ nyi ane̱ŋ ne̱ o lee ase̱sɛ timaa a ɔ le̱e̱ awo̱re̱fɔɔ‑rɔ‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ o tii ase̱sɛ bɔye̱ a ɔ bo̱ kye̱na ŋu ke̱se̱bɔgyiiri bo̱ fo̱ kake nsi ne̱ o gyi kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ. 10 Ɔ tɔɔraa bamo̱ ne̱ ba kpa e̱bɔye̱ ko̱waa‑ɔ, na ane̱ŋ se̱‑ɔ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ mo̱ŋ fwiiri‑o, ne̱ bo̱ maa bu ɔke̱maa.

Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ de katɔmaabu na kuŋurole̱ŋ, ne̱ kufu mo̱ŋ de bamo̱ fe̱yɛ bo̱ sa se̱ŋsa bo̱ kye Wuribware̱ mbɔɔ gbaa. 11 Hare̱e̱ gbaa Wuribware̱ mbɔɔ a de ke̱yaale̱ŋ bwe̱e̱tɔ bo̱ kyɔ aye̱ba akaapo̱po̱ mɔ ooo, bo̱ mo̱ŋ de asaagyi ba po̱rɔ mbɔɔ bɔye̱‑ɔ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ. 12 Amaa akaapo̱po̱ mɔ e̱ sa se̱ŋsa ba kye ke̱tɔ ne̱ bo̱ maa nu kaase̱‑ɔ. Bamo̱ mfɛɛre̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ mbo̱ kpe̱ŋsɛ lee‑o, ne̱ bo̱ maa fa mfɛɛre̱ fe̱yɛ ase̱sɛ‑ɔ. Bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ mbo̱ ne̱ baa ko̱we̱ bamo̱ a se̱sɛ nya kra mɔɔ‑ɔ. Bamo̱‑ɔ ba wu fe̱yɛ mbo̱‑ɔ. 13 Wuribware̱ e̱ ka bamo̱ e̱bɔye̱ ne̱ baa waa‑ɔ ko̱kɔ. Bamo̱ akatɔ i gyi ateese kigyi na nta bwe̱e̱tɔ kunuu si kake ke̱maa hare̱e̱ lamaŋ‑nɔ gbaa. Mo̱ne̱ aa bamo̱ ya gyaŋŋe̱ a mo̱nꞌ gyi ateese gbaa ooo, ba pe̱nna mo̱ne̱, na bo̱ mɔse̱ mo̱ne̱. Bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ iyisi ne̱ i te mo̱ne̱ iteeburi si‑o. 14 Bo̱ naa bo̱ gya akye̱e̱ se̱ ne̱e̱. Bamo̱ e̱bɔye̱ mo̱ŋ de kɛɛ. Ba waa ane̱ŋ a akye̱e̱ ne̱ bo̱ maa taare̱ a bo̱ nyite‑o nnɔrɔkɔne̱, na bamo̱ aa bamo̱ nya di. Ane̱ŋ a apoo awuye amo̱ nyi ase̱ŋ atanne̱ ke̱kpa‑rɔ fɛɛ. Amaa Wuribware̱ a da bamo̱ yii. 15 Ne̱ ŋkee baa yɔwe̱ kpa kye̱rarasɛ, ne̱ bo̱ gya Biilam e̱kpa se̱.* Biilam mɔ ne̱ ɔ gye̱ Be̱yɔɔ mò̱ gyi‑o gye̱ akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ ne̱ ɔɔ dɛɛ kye̱na, ne̱ ɔɔ dɛɛ kpa ko̱waa bɔye̱ a ɔ nya nya atanne̱‑ɔ. 16 Mo̱ne̱ nyi ane̱ŋ ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ kuruma ne̱ ɔ gye̱ kabo̱ ne̱ ɔ maa sa se̱ŋsa‑ɔ a sa se̱ŋsa fe̱yɛ se̱sɛ‑ɔ tɔwe̱ gywii mò̱ nyaŋpe̱ fe̱yɛ ɔɔ waa bɔye̱‑ɔ. Ne̱ ɔɔ sa ne̱ ɔɔ yɔwe̱ ko̱waa fe̱yɛ mfɛɛre̱ ke̱‑mo̱ŋ‑de wuye‑o.

17 Ane̱ŋ a aye̱bapo̱‑ɔ be̱e̱ bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ atiribu ne̱ a wo̱re̱‑rɔ‑ɔ, bɛɛɛ awo̱re̱ ne̱ afwii e̱ da amo̱ a naa‑ɔ. Wuribware̱ a yɔwe̱ kibugyii de̱maŋte̱ ko̱ bo̱ be̱ya, na ɔ ba bo̱ ka bamo̱ ko̱kɔ. 18 Ase̱sɛ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ baa se̱re̱ le̱e̱ bamo̱ bɛɛko̱‑ana kakye̱na bɔye̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ aye̱bapo̱ amo̱ e̱ kpa a bo̱ be̱e̱ gyiiri bamo̱ yaa kamɛɛ be̱e̱ ya bo̱ lwee e̱bɔye̱‑rɔ. Bo̱ de adabe̱dabe̱se̱ŋ na nse̱ŋŋe̱ ne̱ mfɛɛre̱ mo̱ŋ bo̱ mmo̱‑rɔ‑ɔ ba pe̱nna ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ. Ba tɔwe̱ ba gywii bamo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ŋyo̱rɔwe̱ bɔye̱ ne̱ bo̱ saŋ bo̱ de‑o bo̱ daŋ. 19 Aye̱ba akaapo̱po̱ mɔ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ba sa a ase̱sɛ mɔ nya bamo̱ e̱ye̱e̱, amaa bamo̱ fɔŋfɔŋ gbaa gye̱ bɔye̱ anya ne̱e̱. A le̱e̱ fe̱yɛ, ɔko̱ i de ɔko̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ, se̱sɛ amo̱ gye̱ mò̱ ne̱ o de mò̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ ke̱nya ne̱e̱. 20 N taa fe̱yɛ ɔko̱ a bo̱ gyii ane̱ nyaŋpe̱ na ɔmo̱rɔwe̱po̱ Yeesuu Kristoo, ne̱ amo̱se̱‑ɔ oo lee mò̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ e̱bɔye̱ ne̱ e̱ waa kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ iyisi‑o‑ro. Se̱sɛ amo̱ ne̱ mò̱ ya sa ne̱ ane̱ŋ a bɔye̱‑ɔ a be̱e̱ nya mò̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ bamo̱ a kra mò̱ kisawu‑ro‑o, ane̱ŋ ne̱ o kii‑o be̱e̱ a kyo̱ŋ ane̱ŋ ne̱ ɔ dɛɛ o du‑o. 21 Ɔ dɛɛ ɔ mo̱ŋ ba bo̱ gyii kpa timaa‑o ne̱e̱‑ɔ, weetee a bɔ fe̱yɛ mò̱ a bo̱ gyii mbraa timaa ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ kɔɔre̱ kra‑rɔ, ne̱ ɔɔ be̱e̱ kine mmo̱ se̱ ke̱gya. 22 Ɔɔ sa ne̱ akpare̱ mɔ a waa kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ,

“Gyono a kpuu be̱e̱ taa gyi,”*

na “Prako ne̱ baa gyee mò̱‑ɔ a kiŋŋi ba bo̱ pe̱e̱re̱ apo̱rɔ‑rɔ.”

3

Ane̱ nyaŋpe̱ a kikiŋŋi ba‑ɔ i fu ase̱sɛ‑rɔ

1 Mo̱ anyare̱ timaa, mmo̱‑ɔ e̱ gye̱ mo̱ wo̱re̱ nyɔse̱po̱ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ. E̱wo̱re̱ e̱nyɔ‑ɔ‑rɔ pɛɛɛ, mo̱ a le̱ŋ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ ŋ nyiŋŋi mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ de̱e̱ nya mfɛɛre̱ timaa. 2 E̱wo̱re̱ amo̱‑rɔ, mo̱ a nyiŋŋi mo̱ne̱ ase̱ŋ ne̱ Wuribware̱ fɔŋfɔŋ a akyaamɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ a tɔwe̱‑ɔ se̱, ne̱ mo̱ a be̱e̱ nyiŋŋi mo̱ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ na ɔmo̱rɔwe̱po̱ Yeesuu a mbraa ne̱ mo̱ne̱ a nu le̱e̱ mò̱ ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ ne̱ baa ba mo̱ne̱ ase̱‑ɔ se̱. 3-4 Mo̱nꞌ nyiŋŋi amo̱‑ɔ se̱ nɛɛnɛɛ fe̱yɛ kaye̱‑ɔ e̱ ba kamo̱ ŋke lalalo̱we̱‑ɔ, ase̱sɛ ko̱ e̱ ba a bo̱ bo̱ ba, na bo̱ bo̱ gya bamo̱ e̱bɔye̱ e̱kpa dooo si. Na bo̱ saare̱ bo̱ko̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Yeesuu a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ ba, ne̱ ɔɔ ba aaa? Ŋke̱e̱ mò̱? Mo̱nꞌ ke̱e̱, le̱e̱ hare̱e̱ ane̱ nana‑ana mbe̱e̱ se̱, sɛye̱ mo̱ŋ tɛɛ waa ne̱ ke̱tɔ ke̱maa du ane̱ŋ ne̱ ke̱ dɛɛ ku du‑o dɛɛ ne̱e̱ le̱e̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ kaye̱‑ɔ.” 5 Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ de̱ŋ bo̱ nyi kase̱ŋtiŋ‑o, ne̱ baa kine kamo̱, fe̱yɛ de̱daa‑ɔ Wuribware̱ a sa kanɔ ne̱e̱ bo̱ twe̱e̱ so̱so̱ na swe̱e̱re̱, ne̱ nkyu a buŋ swe̱e̱re̱ se̱. Ne̱ ŋkee oo ke nkyu na swe̱e̱re̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ sa ne̱ swe̱e̱re̱ a yase̱ bo̱ di bo̱ kyo̱ŋwe̱ mfe̱e̱, ne̱ nkyu mɔ a di bo̱ kyo̱ŋwe̱ mfe̱e̱. 6 Ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ maa kpa a bo̱ nyiŋŋi si fe̱yɛ saŋ‑ɔ nkyu ne̱ Wuribware̱ a be̱e̱ bo̱ mwiire swe̱e̱re̱ se̱ nye̱ra mò̱ mɔɔ e̱bɔye̱ awaapo̱ pɛɛɛ.

7 Mò̱ kanɔ‑rɔ ase̱ŋ tɔwe̱sɛ dɛɛ ne̱ Wuribware̱ be̱e̱ o de ɔ de̱e̱re̱ mbe̱yɔmɔ a so̱so̱ na swe̱e̱re̱‑ɔ se̱ bo̱ fo̱ kake nsi ne̱ ɔ ba de̱e̱kpa a ɔ bo̱ nye̱ra amo̱ pɛɛɛ kpuri ase̱sɛ ne̱ oo gyi ase̱ŋ bu ke̱pɔ‑ɔ bo̱ le̱e̱ bamo̱ Wuribware̱ kikine si.

8 Mo̱ anyare̱ timaa, mo̱ne̱ ma kaŋ taŋ amo̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu ase̱ fe̱raa kake ko̱ŋko̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ nsu kakpe̱ŋ‑ɔ, ne̱ nsu kakpe̱ŋ mɔ du fe̱yɛ kake ko̱ŋko̱‑ɔ. Mmo̱ pɛɛɛ ta ne̱e̱. 9 Amo̱se̱ se̱‑ɔ n gye̱ sa ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ de yuri mò̱ kikiŋŋi ba‑rɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ bo̱ko̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ. Mo̱ne̱ ne̱ o nyite. Ɔ maa kpa fe̱yɛ ɔko̱ kpuri, amaa ɔ kpa ne̱e̱ fe̱yɛ ɔke̱maa nu mò̱ e̱ye̱e̱, na o kiŋŋi le̱e̱ mò̱ e̱bɔye̱‑rɔ.

10 Amaa kake ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ i kiŋŋi a ɔ ba‑ɔ i fu mo̱ne̱‑rɔ fe̱yɛ oyu‑o. Saŋ amo̱‑ɔ, de̱e̱kpa dabe̱ ko̱ e̱ kywɛɛ kyɔwe̱ na kiferi na akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi, na ɔ sa a a ŋe̱rawe̱, na so̱so̱ waa e̱lawo̱ keŋkeŋ giri giri giri kpuŋ kpuŋ kpuŋ kpuŋ, na ɔ ŋaa. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ de̱e̱kpa e̱ kywɛɛ swe̱e̱re̱ na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ mò̱ se̱‑ɔ. 11 Ke̱tɔ ke̱maa a tɛɛ ki kpuri mfaanɛɛ‑ɔ, nte̱tɔ ase̱sɛ ne̱ mo̱nꞌ kii? Mo̱nꞌ kye̱na kakye̱na timaa, na mo̱nꞌ suŋ Wuribware̱ kase̱ŋtiŋ‑no. 12 Mo̱nꞌ sa a a waa mo̱ne̱ kɔne̱ fe̱yɛ Wuribware̱ kake amo̱ e̱ ba. Amaa mo̱nꞌ de̱e̱ waa ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ taare̱ a mo̱nꞌ waa, na ka nya ba me̱naŋ‑ɔ. Kake amo̱‑ɔ, so̱so̱ e̱ kywɛɛ a o kpuri, na kipeŋpeŋ ŋe̱rawe̱ kyɔwe̱ na kiferi na akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi. 13 Ane̱ gywii ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ waa‑ɔ ne̱e̱. Ke̱mo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔ twe̱e̱ so̱so̱ po̱pwɛɛ na swe̱e̱re̱ po̱pwɛɛ, mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ ɔke̱maa i kii se̱sɛ timaa.

14 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ anyare̱ timaa, mo̱ne̱ e̱ ko̱kɔse̱ mo̱ne̱ e̱ kpa mò̱ ke̱ba‑ɔ, mo̱nꞌ le̱ŋ e̱ye̱e̱ kye̱na kakye̱na timaa ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ maa taare̱ a ɔ nya ko̱tɔko̱ se̱ ye̱re̱ bo̱ po̱rɔ mo̱ne̱‑ɔ. Na mo̱ne̱ ma sa a mo̱ne̱ aa mò̱ mbo̱ŋtɔ‑rɔ te̱ŋ‑nɔ. 15 Ane̱ nyaŋpe̱ i nyite ɔke̱maa, na ɔ mo̱rɔwe̱ mò̱. Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ane̱ ko̱so̱bɛɛ timaa Pɔɔl a ba kanyiase̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a sa mò̱‑ɔ bo̱ kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ ne̱e̱. 16 Mò̱ e̱ tɔwe̱ ane̱ŋ a atɔ‑ɔ ase̱ŋ, ane̱ŋ ne̱ ɔ kyo̱rɛɛ amo̱ ase̱ŋ mò̱ e̱wo̱re̱‑rɔ‑ɔ ne̱e̱. Mò̱ e̱wo̱re̱‑ɔ‑rɔ, ɔɔ kyo̱rɛɛ atɔ ko̱ ne̱ amo̱ kaase̱ kunu bo̱ le̱ŋ‑ɔ. Ase̱sɛ ko̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ nyi sɛye̱, ne̱ bamo̱ mfɛɛre̱ e̱ yɔ mfe̱e̱ m ba mfe̱e̱‑ɔ a kyurowi ke̱tɔ ne̱ ɔɔ tɔwe̱‑ɔ fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ i kyurowi ke̱tɔ ne̱ ke̱ bo̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱ ne̱ ɔɔ saŋ‑ɔ‑rɔ to̱ŋ ko̱‑ɔ. Amo̱‑ɔ se̱, bamo̱ fɔŋfɔŋ e̱ sa a Wuribware̱ gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ.

17 Mo̱ anyare̱ timaa, ke̱tɔ ne̱ ki tii te̱bɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mbe̱yɔmɔ mo̱ne̱ a tɛɛ mo̱ne̱ nyi atɔ mɔ se̱‑ɔ, mo̱nꞌ sa mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ se̱. Mo̱ne̱ ma kaŋ gya e̱kpa bɔye̱ ne̱ katɔmaabu awuye e̱ gya se̱‑ɔ se̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ba sa a mo̱nꞌ yɔwe̱ kase̱ŋtiŋ a e̱kpa‑ɔ, na mo̱ne̱ ma lɛɛ ye̱re̱ keŋkeŋ mo̱ne̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑ro. 18 Amaa mo̱nꞌ de̱e̱ me̱raa se̱ buwi kpa ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ e̱ waa, na mo̱nꞌ gyii ane̱ nyaŋpe̱ na ɔmo̱rɔwe̱po̱ Yeesuu Kristoo na mò̱ ŋyure‑o nɛɛnɛɛ‑ɔ. Bo̱nyaa na ke̱dabe̱ na wuraa kii mò̱ lee, le̱e̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ yɔ nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.

* 1:17 Matiyo 17.5; Maak 9.7; Lukas 9.35.

* 2:6 Ke̱le̱e̱kaase̱ 19.

* 2:15 Anyare̱ ke̱kare̱ 22.

* 2:22 Aŋasɛ na akpare̱ 26.11.

1 Yohanee

1

2

3

4

5

1 Yohanee

Wo̱re̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ ne̱ Yohanee a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Kristoo awuye ko̱‑ɔ

1

Ane̱ fɔŋfɔŋ a ŋu mò̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ “Abware̱se̱ŋ-ne̱-a-sa-ŋkpa‑ɔ”

1-2 Mo̱nꞌ lɔŋ e̱se̱bɔ, na mo̱nꞌ nu ane̱ ase̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ne̱ ane̱ e̱ kyo̱rɛɛ mò̱ kuŋu si ase̱ŋ‑ɔ, ane̱ a ba ane̱ fɔŋfɔŋ e̱se̱bɔ bo̱ nu mò̱ ase̱ŋ ne̱e̱, ne̱ ane̱ a ba ane̱ fɔŋfɔŋ akatɔ bo̱ ŋu mò̱, ne̱ ane̱ a ba ane̱ fɔŋfɔŋ asare̱e̱ bo̱ dabo̱rɔ mò̱ ke̱e̱. Ɔ bo̱‑rɔ pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ twe̱e̱ kaye̱‑ɔ. Mò̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ “Abware̱se̱ŋ-ne̱-a-sa-ŋkpa‑ɔ.” Ɔ gye̱ ŋkpa kuŋu, ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ de ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Ɔɔ dɛɛ kye̱na ane̱ se̱ Wuribware̱ ase̱ so̱so̱. Amaa mò̱ a lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ kaapo̱ ane̱ swe̱e̱re̱ se̱ mfe̱e̱‑ɔ, ne̱ ane̱ a ŋu mò̱. Na ane̱ ye̱re̱‑rɔ fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ ne̱ ɔɔ ba kaye̱ mɔ‑rɔ. 3 Ke̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ atɔ ne̱ ane̱ a ŋu‑o na ase̱ŋ ne̱ ane̱ a nu‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ kpa a ane̱ aa mo̱ne̱ tii ko̱ko̱we̱bɛɛ ko̱ŋko̱ se̱ ne̱e̱. Kase̱ŋtiŋ si, ane̱ aa mo̱ne̱ na ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ na mò̱ gyi Yeesuu Kristoo bo̱ ko̱ko̱we̱bɛɛ ko̱ŋko̱‑rɔ ne̱e̱. 4 Ane̱ e̱ kyo̱rɛɛ amo̱‑ɔ ne̱e̱ a ane̱ kakatɔgyi‑o ma lo̱we̱ daa.

Mo̱nꞌ sa a ane̱ nare̱ ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ

5 To, mo̱nꞌ nu ase̱ŋ mɔ ne̱ ane̱ a nu le̱e̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o ase̱‑ɔ. Amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ke̱laŋŋe̱rɔ kuŋu, ne̱ mò̱ aa kibugyii maa taare̱ a bo̱ kye̱na abɛɛ ase̱. 6 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ane̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ aa Wuribware̱ a waa kanɔ ko̱ŋko̱, ne̱ ane̱ e̱ waa asuŋ bɔye̱ mɔ, amo̱ fe̱raa a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a ba aye̱ba ne̱e̱. Ane̱ kigyi bɔye̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ pe̱nna ane̱ e̱ye̱e̱ na bo̱ko̱. A du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a te kibugyii‑ro‑o. 7 Amaa ane̱ ya waa itimaa, a du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a te ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ te ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ‑ɔ. Ne̱ ane̱ ya waa itimaa, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ aa ane̱ bɛɛko̱‑ana Kristoo awuye a waa ko̱ŋko̱, na Yeesuu mbo̱gya ne̱ ŋ ya twiiri we̱e̱ swe̱e̱re̱ saŋ ne̱ oo wu‑o de̱e̱ kpɛɛ ane̱ bɔye̱ ke̱maa le̱e̱ ane̱ se̱.

Mo̱nꞌ sa a ane̱ tɔwe̱ ane̱ e̱bɔye̱ gywii Wuribware̱

8 Ane̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ mo̱ŋ de e̱bɔye̱, amo̱ fe̱raa ane̱ e̱ pe̱nna ane̱ e̱ye̱e̱, ne̱ ane̱ mo̱ŋ gya Wuribware̱ kase̱ŋtiŋ a e̱kpa‑ɔ se̱. 9 Ane̱ ya tɔwe̱ ane̱ e̱bɔye̱ gywii Wuribware̱ fe̱raa, ane̱ e̱ kɔɔre̱ a ane̱ gyi fe̱yɛ ɔ taa ane̱ e̱bɔye̱ a ɔ bo̱ ke ane̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ tɔwe̱ bo̱ be̱ya‑ɔ, na mò̱ a bware‑o si‑o, ɔ te̱ŋ ane̱ ŋyo̱wɔre̱ a ɔ le̱e̱ e̱bɔye̱ ke̱maa ne̱ ane̱ a waa‑ɔ‑rɔ. 10 Amaa ane̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ kyɔ ane̱ mo̱ŋ waa bɔye̱, amo̱ fe̱raa ane̱ de Wuribware̱ ane̱ i kii ɔye̱bapo̱ ne̱e̱, ne̱ mò̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ tɛɛ nya ane̱ kakye̱na se̱ ke̱yaale̱ŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ yɛ ɔke̱maa a waa bɔye̱.

2

1 Mo̱ agyi timaa, mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ amo̱‑ɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ne̱e̱ a mo̱nꞌ taare̱ kuŋ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ e̱bɔye̱ ko̱waa se̱. Amaa ɔko̱ ya kaŋ waa bɔye̱ ne̱e̱ aaa, ane̱ de ɔko̱ ne̱ ɔ ye̱re̱ ane̱ ayaa‑rɔ ane̱ se̱ Wuribware̱ ase̱ ɔ tɔwe̱ ane̱ ase̱ŋ‑ɔ, mò̱ e̱ gye̱ Yeesuu Kristoo ne̱ ɔ gye̱ Otimaa‑o. 2 Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ ba mò̱ fɔŋfɔŋ kayo̱wɔre̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱. N gye̱ ane̱ wo̱re̱ e̱bɔye̱ se̱ ne̱ ɔɔ waa ane̱ŋ, amaa oo lee mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ ye̱ra fe̱yɛ o lee kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ e̱bɔye̱‑ɔ ne̱e̱.

Ɔke̱maa ne̱ ɔ yɛ ɔ kpa Wuribware̱‑ɔ, ɔ sa a ɔ gya mò̱ kanɔ se̱

3 Ane̱ e̱ kpa a ane̱ ŋu fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ si ane̱ nyi Wuribware̱ fe̱raa, a tiri fe̱yɛ ane̱ gya mò̱ kanɔ se̱. 4 Ɔko̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ o nyi mò̱, ne̱ mò̱ e̱ mo̱ŋ gya mò̱ kanɔ se̱, ɔ ba aye̱ba ne̱e̱, ɔ mo̱ŋ gya Wuribware̱ kase̱ŋtiŋ a e̱kpa‑ɔ se̱. 5-6 Amaa ɔko̱ ne̱ mò̱ akatɔ ya pee Wuribware̱ kanɔ se̱ ke̱gya, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ bo̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ, ne̱ mò̱ ke̱kpa a waa ke̱mo̱ kusuŋ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ lo̱we̱. Katiŋ‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔko̱ e̱ kpa a o ŋu fe̱yɛ mò̱ aa Wuribware̱ bo̱ abɛɛ‑rɔ, amo̱ fe̱raa ɔ de̱ŋ kye̱na kakye̱na suyo ne̱ Kristoo a kye̱na‑ɔ dɛɛ.

Mo̱nꞌ sa a ane̱ kpa abɛɛ

7 Mo̱ anyare̱ timaa, mbraa mɔ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ se̱ŋpwɛɛ. Mo̱ne̱ a nu mmo̱ le̱e̱ ane̱ ase̱ le̱e̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑ɔ. Mbraa amo̱ na abware̱se̱ŋ ne̱ ane̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ le̱e̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑ɔ gye̱ ako̱ŋko̱ ne̱e̱. 8 Amo̱ pɛɛɛ gbaa ooo, ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ mbraa ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ e̱ sa mo̱ne̱‑ɔ gye̱ mpo̱pwɛɛ, ne̱ n de kaase̱ kase̱ŋtiŋ‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo a lee mò̱ ke̱kpa ifuri, ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ ne̱ ba ba aye̱ba, ne̱ ba pe̱nna bo̱ko̱‑ɔ kanɔ a lee si, ne̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gya kase̱ŋtiŋ a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ kanɔ a tii si, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ kaye̱ i ke, ne̱ gye̱gyaye̱ kyɔwe̱ e̱ le̱e̱‑ɔ, ne̱ kibugyii e̱ kyo̱ŋ ki yii‑o.

9 Ɔke̱maa ne̱ ɔ yɛ ɔ gya mbraa amo̱ se̱, na o kisi mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ɔ e̱ ba aye̱ba ne̱e̱. A du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a saŋ ɔ naa kibugyii‑ro‑o. 10 Ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ kpa mò̱ ko̱so̱bɛɛ ase̱ŋ‑ɔ, a du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a naa ke̱laŋŋe̱rɔ‑rɔ‑ɔ. Amo̱se̱‑ɔ ke̱tɔ ke̱maa a ke̱e̱‑rɔ kyɛɛkyɛɛ‑ɔ, ɔ maa daye̱ ke̱yaa a ɔ le̱e̱ da. Ɔ mo̱ŋ lɛɛ ɔ waa e̱bɔye̱ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ. 11 Amaa ɔke̱maa ne̱ o kisi mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ ne̱ ɔ naa ɔ laye̱ kibugyii‑ro‑o. Kibugyii‑o a waa mò̱ fe̱yɛ te̱napo̱, ne̱ ɔ maa taare̱ a o ŋu mò̱ kpa.

Mo̱ne̱ a le̱e̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ a ke̱be̱gya‑ɔ se̱ yɔ Wuribware̱ ke̱be̱gya se̱

12 Mo̱ agyi timaa, ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo a wu sa mo̱ne̱‑ɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ a taa mo̱ne̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke mo̱ne̱. 13 Mo̱ne̱ abre̱sɛ mɔ, ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ nyi Yeesuu, mò̱ ne̱ ɔ kyɔ ɔ bo̱‑rɔ pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ twe̱e̱ kaye̱‑ɔ. Mo̱ne̱ ayaafɔre̱ mɔ, ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a kɔ gyi Ɔbɔnsam se̱. 14 Mo̱ agyi timaa, mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ nyi ane̱ se̱ Wuribware̱. Abre̱sɛ, ŋ yɛ ɛɛɛ, mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ nyi Yeesuu, mò̱ ne̱ ɔ kyɔ ɔ bo̱‑rɔ pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ twe̱e̱ kaye̱‑ɔ. Ayaafɔre̱, ŋ yɛ ɛɛɛ, mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ bo̱ le̱ŋ, ne̱ abware̱se̱ŋ bo̱ mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, ne̱ mo̱ne̱ a kɔ gyi Ɔbɔnsam se̱.

15 Mo̱ne̱ pɛɛɛ, mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱, mo̱ne̱ ma kaŋ taa mo̱ne̱ ke̱kpa bo̱ sa kaye̱‑ɔ na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ kaye̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ. Mo̱ne̱ ya taa mo̱ne̱ ke̱kpa bo̱ sa kaye̱‑rɔ a atɔ‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ maa kpa ane̱ se̱ Wuribware̱ ase̱ŋ. 16 Ayo̱rɔwe̱tɔ ne̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ e̱ yo̱rɔwe̱‑ɔ mo̱ŋ le̱e̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ ase̱. Aa le̱e̱ kaye̱‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ fɔŋfɔŋ ŋkpo̱nɔ‑rɔ ne̱e̱. Kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa na katɔnya na kyo̱rɔwe̱e̱ na e̱ye̱e̱ ke̱kaapo̱ ne̱ n de. 17 Kaye̱ mɔ na kamo̱ ase̱sɛ a ayo̱rɔwe̱tɔ‑ɔ pɛɛɛ e̱ kpa a a gye̱ kɛɛ. Amaa ɔke̱maa ne̱ ɔ waa Wuribware̱ ke̱pre̱‑ɔ de ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

Mo̱nꞌ sa bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ Kristoo ado̱ŋ‑ɔ se̱

18 Mo̱ agyi timaa, m be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ kaye̱ e̱ kpa a ka gye̱ kɛɛ. Baa tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ kaye̱ e̱ kpa a ka gye̱ kɛɛ‑ɔ, ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Kristoo mò̱ do̱ŋ‑ɔ e̱ ba kaye̱‑rɔ. Amaa mbe̱yɔmɔ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ bo̱‑rɔ ne̱ baa lee bamo̱ e̱ye̱e̱ kawu fe̱yɛ bo̱ gye̱ Kristoo ado̱ŋ. Ane̱ŋ se̱‑ɔ, ane̱ a pini fe̱yɛ kaye̱ e̱ kpa a ka gye̱ kɛɛ ne̱e̱. 19 Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ dɛɛ ba tɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ Kristoo awuye, ne̱ bo̱ dɛɛ bo̱ tii asɔre̱e̱ asɔre̱e̱ se̱. Ne̱ ŋkee baa le̱e̱ ane̱ asɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ. Bo̱ dɛɛ bo̱ gya Kristoo a e̱kpa‑ɔ se̱ kase̱ŋtiŋ si ne̱e̱, weetee bo̱ maa kine ane̱.

20 Amaa mo̱ne̱ fe̱raa, Kristoo a sa ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o a ywe̱e̱ mo̱ne̱ ɔke̱maa se̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ bo̱ mo̱ne̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ne̱ pɛɛɛ nyi kase̱ŋtiŋ‑o. 21 N gye̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi kase̱ŋtiŋ‑o si ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ne̱ amo̱‑ɔ, amaa ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ nyi kamo̱‑ɔ se̱. Ne̱ mo̱ne̱ be̱e̱ mo̱ne̱ nyi fe̱yɛ mfe̱ŋ ne̱ kase̱ŋtiŋ bo̱‑ɔ, kaye̱ba mo̱ŋ bo̱‑rɔ. 22 Amo̱ e̱ gye̱ ane̱ŋ fe̱raa, e̱me̱ne̱ ne̱ ane̱ e̱ waa a ane̱ ŋu mò̱ ne̱ ɔ gya kase̱ŋtiŋ a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ na mò̱ ne̱ ɔ gye̱ ɔye̱bapo̱‑ɔ? Ɔye̱bapo̱‑ɔ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ o kine ko̱tɔwe̱ fe̱yɛ Yeesuu e̱ gye̱ ne̱ ɔ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ. Se̱sɛ‑ɔ gye̱ Kristoo mò̱ do̱ŋ. A kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ oo kine ane̱ se̱ Wuribware̱ na mò̱ gyi‑o mpe̱pe̱yɔ. 23 Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ se̱ Wuribware̱ e̱ bo̱ ɔko̱ kakpo̱nɔ‑rɔ, e̱me̱ne̱ ne̱ se̱sɛ‑ɔ e̱ taare̱ a o kine Wuribware̱ mò̱ gyi‑o? Amaa ɔko̱ e̱ ma kine ko̱tɔwe̱ lamaŋ‑nɔ fe̱yɛ Yeesuu gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ te mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ.

24 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ne̱ fe̱raa, atɔ ne̱ mo̱ne̱ a nu ane̱ a kaapo̱ le̱e̱ saŋ ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi‑o, mo̱nꞌ sa a a kye̱na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. Mo̱ne̱ ya waa ane̱ŋ fe̱raa, mo̱ne̱ aa Yeesuu na mò̱ se̱ Wuribware̱ e̱ kya se̱ a mo̱nꞌ waa kanɔ ko̱ŋko̱. 25 Mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ Yeesuu fɔŋfɔŋ a tɔwe̱ bo̱ be̱ya fe̱yɛ ɔ sa ane̱‑ɔ e̱ gye̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

26 Ŋkee fe̱raa, ke̱tɔ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ bo̱ le̱e̱ bamo̱ ne̱ ba pe̱nna mo̱ne̱‑ɔ ase̱ŋ a baare. 27 Mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ a kyɔ tɔwe̱ fe̱yɛ saŋ ko̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ywe̱e̱ mo̱ne̱ se̱ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ bo̱ mo̱ne̱. Saŋ ke̱maa ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o tɛɛ o te mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ, a mo̱ŋ tiri fe̱yɛ ɔko̱ kaapo̱ mo̱ne̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o e̱ gye̱ ne̱ ɔ kaapo̱ mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ ke̱tɔ ke̱maa du‑o. Ne̱ atɔ ne̱ ɔ kaapo̱‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ, n gye̱ aye̱ba ne̱ ɔ kaapo̱. Mo̱nꞌ bu ke̱tɔ ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o e̱ kaapo̱ mo̱ne̱‑ɔ, na mo̱ne̱ aa Kristoo de̱e̱ waa kanɔ ko̱ŋko̱.

Ane̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana ne̱e̱

28 Mo̱ agyi timaa, m be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ sa a Kristoo de̱e̱ kye̱na mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, na kake nsi ne̱ ɔ le̱e̱ a ɔ ba, na ane̱ bo̱ ye̱re̱ mò̱ akatɔ‑rɔ‑ɔ, ipeere ma mɔɔ ane̱, na ane̱ taare̱ nya wɔre̱. 29 Mo̱ne̱ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ Wuribware̱ a gye̱ otimaa‑o si‑o, ɔke̱maa ne̱ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa‑o gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱.

3

1 Mo̱nꞌ ke̱e̱ ke̱kpa de̱maŋte̱ ne̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ e̱ kpa ane̱‑ɔ. Ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa ane̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ɔ te̱e̱ ane̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ gyi‑ana. Kase̱ŋtiŋ si mɔ, ane̱ gye̱ mò̱ gyi‑ana ne̱e̱. Amaa kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ mo̱ŋ nyi ane̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ nyi Wuribware̱. 2 Mo̱ anyare̱ timaa, ndɔɔ a ŋke mɔ ne̱ ane̱ te kaye̱ mɔ‑rɔ mfe̱e̱‑ɔ, ane̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana ne̱e̱. Amaa ane̱ mo̱ŋ tɛɛ ŋu ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ ba a ane̱ bo̱ kii nyaŋe̱ ko̱‑ɔ. Amaa ke̱tɔ ne̱ ane̱ nyi‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ, Kristoo ya le̱e̱ so̱so̱ ɔ ba, ane̱ ɔke̱maa e̱ nya kayo̱wɔre̱ po̱pwɛɛ fe̱yɛ mò̱ lee‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ amo̱ ane̱ i ŋu mò̱ na ane̱ŋ ne̱ ɔ de̱ŋ o du‑o dɛɛ.

Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana maa kya se̱ a bo̱ waa e̱bɔye̱

3 Ɔke̱maa ne̱ o de te̱maa mɔ fe̱yɛ o ŋu Kristoo kikiŋŋi ba, na kufu mo̱ŋ de mò̱‑ɔ maa kuŋ mò̱ e̱ye̱e̱ a ɔ le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ aaa? A le̱e̱ fe̱yɛ Kristoo mo̱ŋ de bɔye̱ ke̱maa. 4 Ɔke̱maa ne̱ ɔ waa e̱bɔye̱‑ɔ i gyi ke̱pɔ fe̱yɛ mò̱ a kye Wuribware̱ a mbraa‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a mbraa‑ɔ kikye ke̱maa gye̱ bɔye̱ ne̱e̱. 5 Mo̱ne̱ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ Kristoo a ba kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ, ɔɔ ba ne̱e̱ a ɔ bo̱ lee ane̱ e̱bɔye̱ le̱e̱ ane̱ se̱. Mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ de bɔye̱ ke̱maa. 6 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kya se̱ a ɔ sa a Kristoo kye̱na mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ maa kya se̱ a ɔ waa bɔye̱. Ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ kya se̱ a ɔ waa bɔye̱‑ɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ tɛɛ ŋu ane̱ŋ ne̱ Kristoo du‑o bɛɛɛ ɔ mo̱ŋ tɛɛ gyii mò̱.

7 Mo̱ agyi timaa, mo̱ne̱ ma sa a ɔko̱ pe̱nna mo̱ne̱. Mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱. Ɔke̱maa ne̱ ɔ waa ke̱tɔ ne̱ ki bware‑o gye̱ se̱sɛ timaa ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Kristoo gye̱ se̱sɛ timaa‑o. 8 Ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ kya se̱ a ɔ waa e̱bɔye̱‑ɔ a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ Ɔbɔnsam mò̱ gyi ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Ɔbɔnsam a waa e̱bɔye̱ hare̱e̱ pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ twe̱e̱ kaye̱ mɔ‑ɔ. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o a ba kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔɔ bo̱ nye̱ra atɔ bɔye̱ pɛɛɛ ne̱ Ɔbɔnsam a waa‑ɔ fo̱ŋfo̱ŋ. 9 Ɔke̱maa ne̱ ɔ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ ɔko̱‑ɔ maa kya se̱ a ɔ waa e̱bɔye̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ŋkpa bo̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ. Ne̱ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ gye̱ mò̱ se̱‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ maa taare̱ a ɔ kya se̱ waa e̱bɔye̱. 10 Katiŋ‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ sa ne̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana kwe̱e̱ Ɔbɔnsam a bo̱mo̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ke̱maa ne̱ ɔ maa waa itimaa saŋ ke̱maa, ne̱ ɔ maa kpa mò̱ ko̱so̱bɛɛ ase̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱. Ɔ gye̱ Ɔbɔnsam mò̱ gyi‑ana‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱.

Mo̱nꞌ sa a Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana kpa abɛɛ

11 M be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ a nu hare̱e̱ le̱e̱ saŋ ne̱ mo̱ne̱ a bo̱ kɔɔre̱ Kristoo gyi‑o a n gywii mo̱ne̱. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ kpa abɛɛ. 12 Ane̱ ma kaŋ waa fe̱yɛ Kayiŋ ne̱ ɔɔ dɛɛ kye̱na‑ɔ.* Mò̱ ke̱mɔɔ mò̱ tire Abɛl a kaapo̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ Ɔbɔnsam mò̱ gyi‑ana‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱. Ke̱tɔ se̱ ne̱ Kayiŋ a mɔɔ mò̱ tire‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ mò̱ fɔŋfɔŋ ke̱bo̱rɔgyi na mò̱ awaasɛ mo̱ŋ bo̱ daŋ, amaa mò̱ tire‑o lee‑o fe̱raa bo̱ daŋ.

13 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana, kaye̱‑rɔ ase̱sɛ ya kisi mo̱ne̱, mo̱ne̱ ma sa a a kpe̱ŋ mo̱ne̱ e̱ye̱e̱. 14 Ane̱ fe̱raa, ane̱ nyi fe̱yɛ a du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro ba ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ‑rɔ‑ɔ ne̱e̱. Ane̱ nyi fe̱yɛ ane̱ de ane̱ŋ a ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ kpa ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ase̱ŋ. Ɔke̱maa e̱ maa kpa mò̱ ko̱so̱bɛɛ ase̱ŋ, a du ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a mo̱ŋ tɛɛ nya kakye̱na po̱pwɛɛ amo̱‑ɔ. 15 Ɔke̱maa ne̱ o kisi mò̱ ko̱so̱bɛɛ‑ɔ gye̱ ɔmɔɔpo̱ ne̱e̱. Ne̱ mo̱ne̱ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ ɔmɔɔpo̱ ke̱maa mo̱ŋ de ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

16 Mo̱ e̱ tɔwe̱ a n gywii mo̱ne̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ ŋu ane̱ŋ ne̱ ke̱kpa du‑o. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ Yeesuu Kristoo a wu sa ane̱. Amo̱se̱ se̱‑ɔ a bware fe̱yɛ ane̱ mɔ ane̱ wu sa ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana. 17 M bise mo̱ne̱ fe̱yɛ ɔko̱ e̱ gye̱ atɔ wuye, ne̱ mò̱ ko̱so̱bɛɛ mɔ i wu kitiri, ne̱ atɔ wuye e̱ mo̱ŋ buŋŋi mò̱ kakpo̱nɔ bo̱ kya otiripo̱‑ɔ‑rɔ, e̱me̱ne̱ ne̱ atɔ wuye‑o e̱ waa a ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ kpa Wuribware̱ ase̱ŋ? 18 Mò̱ agyi timaa, mo̱ne̱ ma sa a ane̱ se̱ŋsa wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ kpa ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana. Mo̱nꞌ sa a ane̱ awaasɛ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ kpa ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana kase̱ŋtiŋ si. 19 Mfaanɛɛ e̱ gye̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ waa a ane̱ ŋu fe̱yɛ ane̱ gya kase̱ŋtiŋ a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ. Mfaanɛɛ ne̱ ane̱ be̱e̱ ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ ya ye̱re̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ, na duŋ maa te̱ŋ ane̱ kpa ke̱maa se̱. 20 Amaa ane̱ ya de̱e̱re̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ ŋu fe̱yɛ ane̱ a waa bɔye̱, mo̱nꞌ sa a ane̱ nya te̱maa fe̱yɛ ɔ taa ane̱ e̱bɔye̱ a ɔ bo̱ ke ane̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ke̱‑mo̱ŋ‑nyi‑ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ ane̱ dimaadi kanyiase̱ŋ. Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ mò̱ ya de̱e̱re̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, o ŋu ke̱tɔ ke̱maa, ne̱ o nyi ke̱tɔ ke̱maa.

21 Ke̱be̱gya ko̱ se̱ mɔ be̱e̱‑ɔ, mo̱ anyare̱ timaa, ane̱ ŋkpo̱nɔ ya di ane̱, ne̱ ane̱ ya ŋu fe̱yɛ ane̱ mo̱ŋ waa bɔye̱, amo̱ fe̱raa mo̱nꞌ sa a ane̱ ye̱re̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ, na kufu mo̱ŋ de ane̱. 22 Na ane̱ nya ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ane̱ e̱ ko̱re̱ fe̱yɛ ɔ sa ane̱‑ɔ bo̱ le̱e̱ mò̱ ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ gya mò̱ kanɔ se̱, ne̱ ane̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ pre̱ mò̱‑ɔ. 23 Mo̱nꞌ nu ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ yɛ ane̱ waa‑ɔ. Ke̱mo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ kɔɔre̱ mò̱ gyi Yeesuu Kristoo gyi. Na ane̱ kpa abɛɛ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a tɔwe̱ gywii ane̱ fe̱yɛ ane̱ waa‑ɔ. 24 Ɔke̱maa ne̱ ɔ gya Wuribware̱ kanɔ se̱‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ mò̱ aa Wuribware̱ de kanɔ ko̱ŋko̱, ne̱ Wuribware̱ te mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ. Ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ ane̱ e̱ waa a ane̱ ŋu fe̱yɛ Wuribware̱ bo̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ? Ke̱tɔ ne̱ ane̱ e̱ ba a ane̱ bo̱ ŋu‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔɔ sa ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa‑o a bo̱ kye̱na ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ.

4

Mo̱nꞌ kine ke̱gya ape̱nnapo̱ ne̱ bo̱ yɛ bo̱ gye̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ‑ɔ se̱

1 Mo̱ anyare̱ timaa, ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ a saŋŋe̱‑rɔ bo̱rɔ kaye̱‑rɔ to̱ŋ ke̱maa, na ba tɔwe̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ Wuribware̱ akyaamɛɛ ne̱e̱. Bo̱ yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ bo̱rɔ bamo̱ se̱ ɔ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ bamo̱‑ɔ o gywii mo̱ne̱. Mo̱nꞌ sa bamo̱ se̱, na mo̱ne̱ ma nu bamo̱ kanɔ‑ɔ, amɔ mo̱ne̱ a de̱e̱re̱ bamo̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ nɛɛnɛɛ, na mo̱nꞌ ke̱e̱ fe̱yɛ kase̱ŋtiŋ ne̱ aa le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ bɛɛɛ, pwɛɛ na mo̱nꞌ dɛɛ kɔɔre̱ gyi. 2 Mo̱nꞌ nu, mfaanɛɛ ne̱ mo̱ne̱ e̱ ba a mo̱nꞌ bo̱ pini fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ gye̱ ne̱ ɔ bo̱rɔ ɔko̱ se̱ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ, bɛɛɛ n gye̱ mò̱ kufwiiŋe‑o ne̱e̱. Mo̱nꞌ bise se̱sɛ‑ɔ fe̱yɛ ɔ ko̱so̱ a ɔ ye̱re̱ lamaŋ‑nɔ a ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ Yeesuu Kristoo a kii se̱sɛ dimaadi ba kaye̱ mɔ‑rɔ, bɛɛɛ ɔ maa tɔwe̱ ane̱ŋ. 3 Mò̱ e̱ mo̱ŋ sure si fe̱yɛ ɔ ko̱so̱ a ɔ ye̱re̱ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ kɔɔre̱ o gyi fe̱yɛ Yeesuu a ba ane̱ŋ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ ase̱ŋ mo̱ŋ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱, ɔ gye̱ Kristoo mò̱ do̱ŋ, ne̱ ɔ bo̱rɔ mò̱ se̱ ɔ sa se̱ŋsa. Ane̱ a kyɔ kaapo̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ pwɛɛ na Kristoo mò̱ do̱ŋ dɛɛ ba kaye̱ mɔ‑rɔ, ane̱ i ŋu mò̱ a waa mò̱ kusuŋ bɔye̱ ase̱sɛ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ ŋu fe̱yɛ ɔɔ le̱e̱ ɔ waa mò̱ kusuŋ kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ ŋkpo̱nɔ‑rɔ.

4 Mo̱ agyi timaa, mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱ne̱ mo̱ŋ sure ape̱nnapo̱ amo̱ ke̱gyase̱ daa. Mo̱ne̱ a gya bamo̱ le̱e̱ mo̱ne̱ ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana e̱ gye̱ mo̱ne̱, ne̱ mò̱ kufwiiŋe timaa ne̱ o te mo̱ne̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ ke̱yaale̱ŋ kyɔ Kristoo mò̱ do̱ŋ ne̱ ɔ waa mò̱ kusuŋ kaye̱‑rɔ a ase̱sɛ a ŋkpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ lee‑o. 5 Ape̱nnapo̱ amo̱ e̱ tɔwe̱ kaye̱‑rɔ ase̱ŋ wo̱re̱ ne̱e̱, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ ne̱e̱. Ne̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ gya bamo̱ ase̱ŋ se̱. 6 Ane̱ fe̱raa, Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana e̱ gye̱ ane̱. Ɔke̱maa ne̱ o nyi Wuribware̱‑ɔ gya ane̱ ase̱ŋ se̱. Ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ mo̱ŋ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ ɔko̱‑ɔ mo̱ŋ gya ane̱ ase̱ŋ se̱. Amo̱‑ɔ ne̱ ane̱ e̱ ba a ane̱ bo̱ pini ɔko̱ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ bo̱rɔ mò̱ se̱ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ‑ɔ, na ɔko̱ mɔ ne̱ Kristoo mò̱ do̱ŋ‑ɔ e̱ bo̱rɔ mò̱ se̱ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ ke̱kpa du‑o

7 Mo̱ anyare̱ timaa, mo̱nꞌ sa a ane̱ kpa abɛɛ, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱kpa a le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱. Ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa mò̱ ko̱so̱bɛɛ ase̱ŋ‑ɔ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱, ne̱ o nyi Wuribware̱. 8 Ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ maa kpa mò̱ ko̱so̱bɛɛ ase̱ŋ‑ɔ mo̱ŋ nyi Wuribware̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱kpa kuŋu e̱ gye̱ Wuribware̱. 9 Mfaanɛɛ ne̱ Wuribware̱ a kaapo̱ ke̱kpa de̱maŋte̱ ne̱ ɔ kpa ane̱‑ɔ. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ oo suŋ mò̱ gyi ko̱ŋko̱ kpeŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ, na mò̱ lowi‑o si‑o, ane̱ nya ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 10 Ke̱kpa ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ ke̱kpa ne̱ ane̱ e̱ kpa Wuribware̱‑ɔ. Ke̱kpa ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ ke̱mo̱ ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kpa ane̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ oo suŋ mò̱ gyi‑o bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ fe̱yɛ ɔ bo̱ ba mò̱ fɔŋfɔŋ kayo̱wɔre̱ bo̱ lɔŋŋɔ Wuribware̱, na ɔ nya taa ane̱ e̱bɔye̱ bo̱ ke ane̱. 11 Mo̱ anyare̱ timaa, Wuribware̱ e̱ kpa ane̱ ase̱ŋ mfaanɛɛ fe̱raa, mo̱nꞌ sa a ane̱ kpa abɛɛ. 12 Ɔko̱ mo̱ŋ tɛɛ ŋu Wuribware̱ fe̱raa, amaa ane̱ e̱ kpa abɛɛ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ bo̱ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ, ne̱ mò̱ ke̱kpa a waa ke̱mo̱ kusuŋ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ lo̱we̱.

13 Ane̱ nyi kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ ane̱ aa Wuribware̱ te abɛɛ ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ ya ba mò̱ kufwiiŋe‑o bo̱ sa ane̱. 14 Ne̱ ane̱ e̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ ane̱ fɔŋfɔŋ akatɔ a ŋu‑o ane̱ i gywii mo̱ne̱. Ane̱ a ŋu fe̱yɛ ane̱ se̱ Wuribware̱ a suŋ mò̱ gyi‑o, na ɔ bo̱ kii kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ ɔmo̱rɔwe̱po̱. 15 Ne̱ ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ tɔwe̱ lamaŋ‑nɔ fe̱yɛ Yeesuu gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o ne̱e̱‑ɔ, mò̱ aa Wuribware̱ te abɛɛ ase̱. 16 Mfaanɛɛ ne̱ ane̱ fɔŋfɔŋ a bo̱ gyii ke̱kpa ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa ane̱‑ɔ. Ne̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ kpa ane̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, ane̱ a taa ane̱ e̱ye̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ se̱.

M be̱e̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ Wuribware̱ e̱ gye̱ ke̱kpa kuŋu. Ɔke̱maa ne̱ ɔ sa ne̱ ke̱kpa bo̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ, mò̱ aa Wuribware̱ i te abɛɛ ase̱. 17 Ke̱tɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ e̱ kpa fe̱yɛ mò̱ ke̱kpa waa ke̱mo̱ kusuŋ ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ lo̱we̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ kake nsi ne̱ Wuribware̱ i gyi kaye̱‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ ase̱ŋ‑ɔ, ane̱ e̱ nya a ane̱ ye̱re̱ mò̱ akatɔ‑rɔ, na kufu mo̱ŋ de ane̱. A le̱e̱ fe̱yɛ hare̱e̱ ane̱ e̱ saŋ ane̱ te kaye̱ mɔ‑rɔ mfe̱e̱ gbaa ooo, ane̱ kakye̱na‑rɔ du fe̱yɛ Kristoo lee‑o. 18 Kufu na ke̱kpa maa taare̱ a a kye̱na abɛɛ ase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ e̱ kpa Wuribware̱ ase̱ŋ kpa ke̱maa se̱, ɔ mo̱ŋ se̱re̱ sɛye̱. Ɔko̱ mɔ ne̱ kufu de mò̱‑ɔ fe̱raa, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ɔ se̱re̱ fe̱yɛ Wuribware̱ i gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ. Wuribware̱ ke̱kpa mo̱ŋ tɛɛ waa ke̱mo̱ kusuŋ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ lo̱we̱.

19 Ke̱tɔ se̱ ne̱ ane̱ e̱ kpa Wuribware̱ na ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Kristoo ya gye̱ ŋkpɛɛ kpa ane̱ ase̱ŋ. 20 Ɔko̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ kpa Wuribware̱ ase̱ŋ, ne̱ o kisi mò̱ ko̱so̱bɛɛ, amo̱ fe̱raa ɔ gye̱ ɔye̱bapo̱ ne̱e̱. Mò̱ e̱ ma kpa mò̱ ko̱so̱bɛɛ ne̱ mò̱ fɔŋfɔŋ akatɔ i ŋu‑o, e̱me̱ne̱ ne̱ ɔ waa a ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ ɔ kpa Wuribware̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ ke̱e̱ mò̱‑ɔ? 21 A le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ Kristoo a tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ yɛ ɔ kpa Wuribware̱ ase̱ŋ‑ɔ kpa mò̱ ko̱so̱bɛɛ gbaa ase̱ŋ.

5

Ane̱ŋ ne̱ ane̱ e̱ taare̱ a ane̱ kɔ gyi kaye̱‑rɔ e̱bɔye̱ se̱‑ɔ

1 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ o gyi fe̱yɛ Yeesuu e̱ gye̱ Kristoo ne̱ Wuribware̱ a suŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱. Mbe̱yɔmɔ, ɔko̱ ne̱ ɔ kpa se̱sɛ ko̱ ase̱ŋ‑ɔ maa kpa se̱sɛ amo̱ mò̱ gyi ase̱ŋ ane̱ŋ dɛɛ aaa? 2 Ne̱ e̱me̱ne̱ ne̱ ane̱ e̱ ba a ane̱ bo̱ pini fe̱yɛ ane̱ e̱ kpa Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ ase̱ŋ? Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ kpa Wuribware̱ ase̱ŋ, ne̱ ane̱ e̱ gya mò̱ mbraa‑ɔ se̱, ane̱ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ kpa mò̱ gyi‑ana‑ɔ ase̱ŋ ane̱ i tii si. 3 Ane̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ kpa Wuribware̱ ase̱ŋ, amo̱ fe̱raa ane̱ ke̱gya mò̱ mbraa‑ɔ se̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ maa ba aye̱ba ne̱e̱. Mò̱ mbraa‑ɔ mo̱ŋ bo̱ le̱ŋ sa ane̱. 4 A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ gyi ke̱maa de mò̱ ke̱yaale̱ŋ ɔ kɔ o gyi kaye̱‑rɔ ase̱ŋ bɔye̱ se̱. Amaa ane̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ ane̱ de‑o mɔ a le̱e̱ ane̱ ko̱kɔɔre̱gyi ase̱ ne̱e̱. 5 Nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ kɔ gyi kaye̱‑rɔ ase̱ŋ bɔye̱ se̱? Amɔ se̱sɛ ne̱ ɔ kɔɔre̱ o gyi fe̱yɛ Yeesuu e̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o.

6 To, nte̱tɔ atɔ e̱ gye̱ ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ Yeesuu Kristoo e̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o? Ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ bo̱re̱ a le̱e̱ so̱so̱ su saŋ ne̱ baa bɔ Yeesuu asuu‑o. Nyɔse̱po̱‑ɔ e̱ gye̱ ane̱ŋ ne̱ Yeesuu a wu sa ane̱‑ɔ. Sase̱po̱‑ɔ e̱ gye̱ kusuŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱ waa ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ. Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o mɔ maa taare̱ a ɔ ba aye̱ba. 7-8 Amo̱se̱ se̱‑ɔ mò̱ aye̱re̱rɔpo̱ bo̱ asa. Amo̱ asa mɔ e̱ gye̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o na Yeesuu nkyu ke̱bo̱bɔ asuu‑o na Yeesuu a mbo̱gya‑ɔ. Atɔ asa mɔ pɛɛɛ e̱ tɔwe̱ Yeesuu kuŋu si ase̱ŋ ko̱ŋko̱ ne̱e̱. 9 Ane̱ e̱ kɔɔre̱ nyiŋkpasɛ ase̱ŋ tɔwe̱sɛ ane̱ i gyi, amɔ Wuribware̱ ne̱ mò̱ ase̱ŋ gye̱ kase̱ŋtiŋ‑o ne̱ ane̱ ma kɔɔre̱ a ane̱ gyi aaa? Atɔ asa mɔ ne̱ a tɔwe̱ Yeesuu kuŋu si ase̱ŋ‑ɔ a le̱e̱ Wuribware̱ fɔŋfɔŋ ne̱ ɔɔ ye̱re̱ mò̱ fɔŋfɔŋ mò̱ gyi ase̱ŋ‑nɔ‑ɔ ase̱ ne̱e̱. 10 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔɔre̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o o gyi‑o nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ ase̱ŋ mɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ. Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ bo̱ mo̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ atɔ mɔ pɛɛɛ gye̱ kase̱ŋtiŋ. Ɔke̱maa mɔ ne̱ ɔ maa kɔɔre̱ ase̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ ne̱ ɔɔ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ ase̱ŋ‑ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ‑o o gyi‑o a sa ne̱ Wuribware̱ a kii ɔye̱bapo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔ mo̱ŋ kɔɔre̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ mò̱ gyi‑o kuŋu si‑o gyi. 11 Ko̱tɔko̱ saŋ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱ bo̱ le̱e̱ mò̱ gyi‑o kuŋu si‑o gye̱ kase̱ŋtiŋ. Ke̱mo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a sa ane̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Mò̱ gyi‑o si ne̱ ɔɔ bo̱rɔ sa ane̱ ŋkpa amo̱. 12 Ɔke̱maa ne̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o bo̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ a kyɔ nya ŋkpa amo̱. Ɔke̱maa mɔ ne̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o mo̱ŋ bo̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ‑ɔ mo̱ŋ de ŋkpa amo̱.

Ase̱ŋ ne̱ a tii te̱bɔ‑ɔ

13 Mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi akɔɔre̱gyipo̱‑ɔ ne̱e̱ a mo̱nꞌ nya ŋu kase̱ŋtiŋ fe̱yɛ mo̱ne̱ de ŋkpa amo̱ na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

14 Ke̱mo̱ ne̱ ko̱ kyɔ‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ kufu mo̱ŋ lɛɛ ki de ane̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ ko̱tɔko̱. A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ ane̱ ya ko̱re̱ mò̱ ko̱tɔko̱, ne̱ ane̱ i nyi fe̱yɛ ke̱ e̱ pre̱ mò̱‑ɔ, o nu a ɔ sa ane̱. 15 Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ o nu a ɔ sa ane̱, amo̱ fe̱raa ane̱ nyi fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ane̱ e̱ ko̱re̱‑ɔ, ɔ sa ane̱.

16 Fo̱ko̱ ya ŋu fo̱ ko̱so̱bɛɛ e̱ waa bɔye̱ ko̱, ne̱ fo̱ nyi fe̱yɛ bɔye̱ amo̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔ maa sa a Wuribware̱ kine mò̱ nsu pɛɛɛ‑ɔ, ko̱re̱ Wuribware̱ sa mò̱, na a nya sa a Wuribware̱ mo̱rɔwe̱ mò̱. Ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ mò̱ bɔye̱ maa sa a Wuribware̱ kine mò̱ nsu pɛɛɛ‑ɔ. Bɔye̱ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ sa a Wuribware̱ kine mò̱ nsu pɛɛɛ, amaa ma tɔwe̱ fe̱yɛ a bware fe̱yɛ fo̱ ko̱re̱ Wuribware̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ a bɔye̱‑ɔ se̱. 17 Bɔye̱ ke̱maa ne̱ ɔko̱ e̱ waa‑ɔ, se̱sɛ‑ɔ a waa bo̱ kye Wuribware̱ ne̱e̱. Amaa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ n gye̱ bɔye̱ ke̱maa e̱ gye̱ ne̱ ɔ sa a Wuribware̱ kine ɔbɔye̱waapo̱‑ɔ nsu pɛɛɛ.

18 Ane̱ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ ɔke̱maa maa kya se̱ a ɔ waa e̱bɔye̱, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ gyi Yeesuu Kristoo e̱ gye̱ ne̱ o lee mò̱ a ɔ le̱e̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na Ɔbɔnsam ma nya waa mò̱ sɛye̱.

19 Ane̱ be̱e̱ ane̱ nyi fe̱yɛ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ mfɛɛre̱ bo̱ Ɔbɔnsam ke̱sare̱e̱‑rɔ. Amaa amo̱ pɛɛɛ gbaa ooo, ane̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana ne̱e̱.

20 Ane̱ be̱e̱ ane̱ nyi kase̱ŋtiŋ si fe̱yɛ Wuribware̱ mò̱ gyi Yeesuu Kristoo a ba kaye̱ mɔ‑rɔ, ne̱ ɔɔ sa ane̱ kanyiase̱ŋ, na ane̱ nya gyii Wuribware̱. Mò̱ wo̱re̱ kpeŋ e̱ bo̱‑rɔ, ikisi fe̱raa mo̱ŋ gye̱ sɛye̱. Ane̱ aa Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ kpeŋ e̱ bo̱‑rɔ‑ɔ de kanɔ ko̱ŋko̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ aa mò̱ gyi Yeesuu Kristoo de kanɔ ko̱ŋko̱‑ɔ. Wuribware̱ e̱ gye̱ Wuribware̱. Mò̱ wo̱re̱ kpeŋ e̱ bo̱‑rɔ. Ikisi fe̱raa mo̱ŋ gye̱ sɛye̱. Mò̱ wo̱re̱ e̱ be̱e̱ ɔ gye̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ kuŋu. 21 Amo̱se̱ se̱‑ɔ, mo̱ agyi timaa, ŋ yɛ, mo̱nꞌ lee mo̱ne̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ ikisi si.

* 3:12 Ke̱le̱e̱kaase̱ 4.

2 Yohanee

2 Yohanee

Wo̱re̱ nyɔse̱po̱ ne̱ Yohanee a kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Kristoo awuye ko̱‑ɔ

1

1 Mo̱ ne̱ n gye̱ asɔre̱e̱ ɔbre̱sɛ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱, ɔkye̱e̱bre̱sɛ ne̱ Wuribware̱ a lee sa mò̱ e̱ye̱e̱‑ɔ, na fo̱ gyi‑ana ne̱ kase̱ŋtiŋ si mo̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ‑ɔ.* N gye̱ mo̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ, amaa bamo̱ ne̱ bo̱ nyi kase̱ŋtiŋ amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ. 2 A le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ de kase̱ŋtiŋ‑o‑ro, ne̱ ka sii ane̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ nsu pɛɛɛ. 3 Ane̱ ya kya se̱ gya kase̱ŋtiŋ a e̱kpa‑ɔ se̱, ne̱ ane̱ e̱ kpa abɛɛ, ane̱ se̱ Wuribware̱ na mò̱ gyi Yeesuu Kristoo i yure ane̱, na bo̱ mo̱rɔwe̱ ane̱, na bo̱ sa a ane̱ e̱ye̱e̱ yuri ane̱.

4 Mo̱ a nu fe̱yɛ fo̱ gyi‑ana‑ɔ bo̱ko̱ a gya kase̱ŋtiŋ a e̱kpa‑ɔ se̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ane̱ se̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ a de̱ŋ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ gya se̱‑ɔ, mo̱ akatɔ a gyi amo̱ se̱ fɛɛ. 5 Amo̱se̱‑ɔ, ɔkye̱e̱bre̱sɛ, mo̱nꞌ sa a ane̱ de̱e̱ kpa abɛɛ ase̱ŋ. Amo̱‑ɔ mo̱ŋ gye̱ mbraa po̱pwɛɛ ko̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ e̱ sa fo̱. Amaa a gye̱ mbraa ne̱ ane̱ kyɔ ane̱ nyi le̱e̱ saŋ ne̱ ane̱ a kɔɔre̱ Yeesuu Kristoo gyi‑o dɛɛ ne̱e̱. 6 Ne̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ e̱ kpa abɛɛ kase̱ŋtiŋ‑o e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ bu mò̱ mbraa‑ɔ. M be̱e̱ mo̱ i nyiŋŋi mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ a nu mbraa mɔ le̱e̱ ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑rɔ. Amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ne̱ te‑o de̱e̱ kaapo̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ e̱ kpa abɛɛ.

7 Mo̱ e̱ kpa a ŋ yii mo̱ne̱ se̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ sa ape̱nnapo̱ ko̱ se̱. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kaapo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ bo̱‑rɔ ne̱ ba pe̱nna bo̱ko̱ fe̱yɛ bo̱ gye̱ Kristoo awuye, amaa bo̱ maa sure si fe̱yɛ, saŋ ne̱ Yeesuu a ba kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ, oo kii se̱sɛ dimaadi, ne̱ o de kayo̱wɔre̱ fe̱yɛ ane̱‑ɔ. Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ a saŋŋe̱‑rɔ bo̱rɔ kaye̱‑rɔ bo̱ naa ba pe̱nna bo̱ko̱. Mo̱nꞌ nu fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ o kine ko̱kɔɔre̱gyi fe̱yɛ baa ko̱we̱ Yeesuu fe̱yɛ se̱sɛ dimaadi‑o gye̱ ɔpe̱nnapo̱, ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ gye̱ Kristoo ɔdo̱ŋ. 8 Mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ sa ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ se̱, ke̱tɔ ke̱maa ne̱ mo̱ne̱ a suŋ kusuŋ kpa le̱e̱ Wuribware̱ ase̱‑ɔ e̱ fo̱ mo̱ne̱ se̱. Mo̱ne̱ ya kine kunu bamo̱ aye̱ba fe̱raa, mo̱ne̱ e̱ nya mo̱ne̱ kakɔka, na kamo̱ kako̱ maa fo̱. 9 Mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ ɔke̱maa ne̱ ɔ mo̱ŋ gya ke̱kaapo̱ ne̱ Kristoo a kaapo̱ ane̱‑ɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔ kaapo̱ atɔ ne̱ a kwe̱e̱‑ɔ, Wuribware̱ mo̱ŋ bo̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ. Ɔko̱ ne̱ ɔ kya se̱ ɔ gya Kristoo ke̱kaapo̱‑ɔ se̱‑ɔ fe̱raa, ane̱ se̱ Wuribware̱ na mò̱ gyi Yeesuu bo̱ mò̱ kakpo̱nɔ‑rɔ. 10 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ɔko̱ ya ba mo̱ne̱ ase̱, ne̱ mò̱ ke̱kaapo̱‑ɔ kwe̱e̱ Kristoo a ke̱kaapo̱‑ɔ‑rɔ, mo̱ne̱ ma kaŋ kɔɔre̱ mò̱ bo̱ kii mo̱ne̱ ɔfɔ mo̱ne̱ aye̱. Mo̱ne̱ ma kaŋ be̱e̱ kɔɔre̱ mò̱ kanɔka gbaa. 11 Ɔke̱maa ne̱ mò̱ ya kɔɔre̱ ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ kanɔka, bɛɛɛ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ, “E̱bware̱ gya fo̱ kamɛɛ”‑ɔ, a kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ oo kii mò̱ nare̱bɛɛpo̱ e̱bɔye̱ ke̱maa ne̱ ɔ waa‑ɔ‑rɔ ne̱e̱.

12 N saŋ n de ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ a n tɔwe̱ gywii mo̱ne̱, amaa ma lɛɛ kyo̱rɛɛ a m bo̱ waa wo̱re̱ mɔ‑rɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱. Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya sure, mo̱ e̱ ba a m bo̱ ka mo̱ne̱ kanɔ, na ane̱ kye̱na se̱ sa se̱ŋsa, na ane̱ pɛɛɛ akatɔ nya gyi.

13 Ɔkye̱e̱bre̱sɛ, fo̱ tire ne̱ Wuribware̱ a lee sa mò̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ mò̱ a lee fo̱ dɛɛ‑ɔ mò̱ gyi‑ana e̱ ka fo̱ kanɔ.

* 1:1 Bo̱ko̱ e̱ kɔɔre̱ ba gyi fe̱yɛ ɔkye̱e̱bre̱sɛ na mò̱ gyi‑ana‑ɔ ye̱re̱ bo̱ sa asɔre̱e̱ ko̱ awuye.

3 Yohanee

3 Yohanee

Wo̱re̱ sase̱po̱ ne̱ Yohanee a kyo̱rɛɛ‑ɔ

1

1 Mo̱ ne̱ n gye̱ asɔre̱e̱ ɔbre̱sɛ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱, Gayus ne̱ fo̱ gye̱ mo̱ nyare̱ timaa, ne̱ kase̱ŋtiŋ si mo̱ e̱ kpa fo̱ ase̱ŋ‑ɔ. 2 Mo̱ nyare̱ timaa, mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ke̱maa nare̱ se̱ dame̱naŋsɛ sa fo̱, na fo̱ taare̱ nya ke̱yaale̱ŋ kye̱na, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ kɔɔre̱ a n gyi fe̱yɛ fo̱ e̱ kɔɔre̱ Kristoo fo̱ i gyi keŋkeŋ‑o. 3 Mo̱ akatɔ a gyi fe̱yɛ ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana Kristoo awuye ko̱ a bo̱ tɔwe̱ gywii ane̱ ane̱ŋ ne̱ fo̱ maa se̱ fo̱ gya kase̱ŋtiŋ a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ. Kase̱ŋtiŋ si, ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ gya ane̱ŋ a e̱kpa‑ɔ se̱ saŋ ke̱maa. 4 Sɛye̱ mo̱ŋ lɛɛ a bo̱ mo̱ kɔne̱ a kyɔ fe̱yɛ mo̱ a nu fe̱yɛ mo̱ gyi‑ana gya kase̱ŋtiŋ a e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ.

5 Mo̱ nyare̱ timaa, kusuŋ ne̱ fo̱ e̱ waa fo̱ e̱ sa fo̱ abɛɛko̱ Kristoo awuye‑o, hare̱e̱ bamo̱ ne̱ bo̱ gye̱ afɔ‑ɔ gbaa e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ wuye. 6 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana amo̱ ne̱ fo̱ a kya bamo̱‑rɔ‑ɔ a tɔwe̱ fo̱ ke̱kpa ne̱ fo̱ e̱ kpa bamo̱‑ɔ gywii asɔre̱e̱ agyi ne̱ bo̱ bo̱ asɔre̱e̱ mɔ‑rɔ mfe̱e̱‑ɔ. Mo̱ e̱ ko̱re̱ fo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ya be̱e̱ ba fo̱ aye̱, fo̱ da fo̱ kakpo̱nɔ se̱ kya bamo̱‑rɔ, na bo̱ kya bamo̱ kpa se̱. Fo̱ ya waa ane̱ŋ fe̱raa, a waa Wuribware̱ kɔne̱. 7 A le̱e̱ fe̱yɛ baa kperi Yeesuu Kristoo si na mò̱ kusuŋ‑o si‑o, ne̱ bo̱ maa se̱ ba tu kpa, ne̱ bo̱ mo̱ŋ sure fe̱yɛ bamo̱ ne̱ bo̱ maa kɔɔre̱ Kristoo ba gyi‑o sa bamo̱ ko̱tɔko̱. 8 Amo̱se̱‑ɔ, ane̱ a gye̱ Kristoo awuye‑o si‑o, a bware fe̱yɛ ane̱ kya ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ‑rɔ, na a kaapo̱ fe̱yɛ ane̱ aa bamo̱ e̱ waa kase̱ŋtiŋ‑o ke̱kaapo̱ a kusuŋ‑o ne̱e̱.

9 Saŋ ko̱, mo̱ a kyo̱rɛɛ kawo̱re̱tiŋ ko̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱ abɛɛko̱ asɔre̱e̱ agyi. Amaa Diyotrifis ne̱ ɔ yɛ ɔ gye̱ bamo̱ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱‑ɔ mo̱ŋ be̱ŋŋaa mo̱. 10 Amo̱se̱‑ɔ, mo̱ ya ba mo̱ne̱ ase̱, mo̱ e̱ te̱e̱ mo̱ne̱ a m bo̱ gyaŋŋe̱, na n tɔwe̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ɔ waa‑ɔ. Ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱, na ɔ ba aye̱ba bo̱ le̱e̱ ane̱ kuŋu si. Amaa amo̱‑ɔ maa baare a sa mò̱. O kine ko̱kɔɔre̱ ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana amo̱ fe̱yɛ afɔ. Ne̱ bamo̱ ne̱ ba kpa a bo̱ kɔɔre̱ bamo̱‑ɔ mɔ, o tii bamo̱ kpa, ne̱ ɔ gya bamo̱ ɔ le̱e̱ asɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ.

11 Mo̱ nyare̱ timaa, fo̱ ma gya ane̱ŋ a ase̱ŋ bɔye̱‑ɔ se̱, amaa fo̱ gya e̱kpa ne̱ e̱ bo̱ daŋ‑ɔ se̱. Ɔke̱maa ne̱ ɔ waa itimaa‑o gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑ana‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱. Ɔke̱maa mɔ ne̱ o de daa bɔye̱‑ɔ mo̱ŋ nyi Wuribware̱ ne̱e̱. 12 Demeetriyus fe̱raa, ɔke̱maa e̱ tɔwe̱ mò̱ kuŋu si ase̱ŋ timaa. Mò̱ kakye̱na timaa ne̱ o te‑o be̱e̱ ka kaapo̱ fe̱yɛ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa. Ne̱ ane̱ fɔŋfɔŋ, ane̱ e̱ tɔwe̱ mò̱ kuŋu si ase̱ŋ timaa ane̱ i tii si. Ne̱ mo̱ne̱ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ ane̱ i gyi kase̱ŋtiŋ saŋ ke̱maa ne̱e̱.

13 N saŋ n de ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ a n tɔwe̱ gywii fo̱, amaa ma lɛɛ kyo̱rɛɛ a m bo̱ waa wo̱re̱ mɔ‑rɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱. 14 Ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ, Wuribware̱ ya sure, a maa kyee mo̱ e̱ ba a ane̱ sa se̱ŋsa abɛɛ ase̱.

15 E̱bware̱ gya fo̱ kamɛɛ. Fo̱ nyare̱‑ana e̱ ka fo̱ kanɔ. Na fo̱‑ɔ, fo̱ ka ane̱ nyare̱‑ana kanɔ ako̱ ako̱ sa mo̱.

Yudas

Yudas

Wo̱re̱ ne̱ Yudas a kyo̱rɛɛ‑ɔ

1

1 Mo̱, Yudas, Yeesuu Kristoo ke̱yaafɔre̱ ne̱ n gye̱ Yakubu mò̱ tire‑o e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱ ne̱ ane̱ se̱ Wuribware̱ e̱ kpa mo̱ne̱ ase̱ŋ‑ɔ. Ne̱ oo lee mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ kii mò̱ ase̱sɛ ne̱ Yeesuu Kristoo e̱ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ se̱ nɛɛnɛɛ‑ɔ.

Mo̱nꞌ sa aye̱bapo̱ ne̱ bo̱ yɛ bo̱ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ se̱

(2 Peetroo 2.1–22)

2 Mo̱ e̱ ko̱re̱ Wuribware̱ fe̱yɛ ɔ sa mo̱ne̱ ŋyure na kaye̱e̱yuri na ke̱kpa, na a de̱e̱ tii si saŋ ke̱maa.

3 Mo̱ anyare̱ timaa, weetee mo̱ a le̱ŋ e̱ye̱e̱ ne̱e̱ fe̱yɛ n kyo̱rɛɛ ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱ na ane̱‑ɔ ase̱ŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱ne̱. Amaa mo̱ a ŋu fe̱yɛ a tiri fe̱yɛ n kyo̱rɛɛ bo̱ ko̱re̱ mo̱ne̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ ye̱re̱ kase̱ŋtiŋ a ke̱kaapo̱ ne̱ mo̱ne̱ a kɔɔre̱ gyi‑o‑ro keŋkeŋ. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ya bo̱ bɔɔrɔ mò̱ ase̱sɛ luwi ko̱ŋko̱, na ɔ ma lɛɛ kyurowi kamo̱, na ɔko̱ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ o kyurowi. 4 Ke̱tɔ se̱ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ ase̱sɛ bo̱ko̱ ne̱ bo̱ maa bu Wuribware̱‑ɔ a ywii lwee mo̱ne̱‑rɔ. Ase̱sɛ mɔ e̱ kpa ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ kyurowi Wuribware̱ ase̱ŋ‑ɔ kaase̱ ne̱e̱. Bo̱ yɛ Wuribware̱ a tɛɛ mo̱rɔwe̱ bamo̱‑ɔ se̱‑ɔ, bo̱ de kpa fe̱yɛ bo̱ waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa ke̱maa ne̱ ba kpa‑ɔ. Ne̱ baa be̱e̱ kine Yeesuu Kristoo ne̱ ɔ gye̱ ane̱ nyaŋpe̱ na ane̱ owure wo̱re̱ dooo‑o. A bo̱ Wuribware̱ a wo̱re̱‑ɔ‑rɔ kyee fe̱yɛ Wuribware̱ i gyiiri ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ ke̱se̱bɔ.

5 Ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑ɔ, mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ ane̱ ade̱daapo̱ a bo̱ kye̱na Igyipiti swe̱e̱re̱ se̱ kyee, ne̱ ŋkee mfe̱ŋ a owure‑o a sa ne̱ baa kii mò̱ anya. Ne̱ Wuribware̱ a lee bamo̱ le̱e̱ owure‑o ke̱sare̱e̱‑rɔ. Wuribware̱ a te̱e̱ bamo̱ fe̱yɛ mò̱ fɔŋfɔŋ ase̱sɛ‑ɔ gbaa ooo, bamo̱ a kine ke̱gya mò̱ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ mɔɔ bamo̱ bwe̱e̱tɔ. 6 Na mo̱nꞌ be̱e̱ ke̱e̱ Wuribware̱ mbɔɔ ko̱ ne̱ baa kine mò̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ ɔɔ bo̱ sa bamo̱‑ɔ ke̱bo̱waa kusuŋ‑o, ne̱ baa le̱e̱ bamo̱ fɔŋfɔŋ e̱kye̱nakpa so̱so̱. Wuribware̱ a da bamo̱ paŋ na e̱kpe̱e̱, na ɔ ma saŋŋe̱ bamo̱. Ne̱ oo tii bamo̱ bo̱ waa kibugyii‑ro swe̱e̱re̱ kaase̱ mfe̱ŋ ne̱ bo̱ te bo̱ gywii, na ɔ bo̱ gyi bamo̱ ase̱ŋ bu bamo̱ ke̱pɔ‑ɔ. 7 Mo̱nꞌ be̱e̱ nyiŋŋi ke̱tɔ ne̱ kaa waa ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ Sɔdɔm na Gomora e̱maŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ na e̱maŋ ko̱ ne̱ e̱ maa mfe̱ŋ‑ɔ se̱.* Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ mo̱ŋ su mbɔɔ amo̱ se̱, ne̱ oo gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ‑ɔ dɛɛ ne̱ oo gyiiri e̱maŋ amo̱ awuye‑o ke̱se̱bɔ. Bo̱ le̱e̱ fe̱yɛ e̱bɔye̱ suyo ne̱ e̱maŋ awuye amo̱ a waa‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ baa waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa hare̱e̱ gbaa ɔnyare̱ na mò̱ ko̱so̱bɛɛ ɔnyare̱ a di fe̱yɛ ɔkye̱e̱ na ɔnyare̱‑ɔ. Mbe̱yɔmɔ Wuribware̱ e̱ kywɛɛ bamo̱ de̱e̱kpa ne̱ ɔ maa duŋ‑o‑ro. Ke̱tɔ ne̱ kaa waa bamo̱‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ ki i yii ane̱ se̱ fe̱yɛ ane̱ ma kaŋ waa ane̱ŋ a atɔ‑ɔ.

8 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ase̱sɛ ne̱ baa lwee mo̱ne̱‑rɔ‑ɔ du. Bo̱ le̱e̱ idee ne̱ ba ku‑o si‑o bo̱ de kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa. Ne̱ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ, ba waa bamo̱ e̱ye̱e̱ iyisi. Ne̱ bo̱ maa bu ɔke̱maa. Hare̱e̱ gbaa ba sa se̱ŋsa ba kye Wuribware̱ mbɔɔ ne̱ bo̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ. 9 Wuribware̱ kabɔɔ bre̱sɛ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Maakɛl‑ɔ gbaa mo̱ŋ ba asaagyi bo̱ po̱rɔ Ɔbɔnsam. Saŋ ne̱ ane̱ ɔde̱daapo̱ Mosis a wu‑o, Maakɛl na Ɔbɔnsam a kɔ baa kpa mò̱ ne̱ ɔ taa Mosis kifuniŋ‑o. Na Wuribware̱ kabɔɔ bre̱sɛ amo̱ gbaa mɔ mo̱ŋ taare̱ tɔwe̱ ke̱bɔye̱ ko̱ bo̱ kye Ɔbɔnsam, amaa ɔɔ tɔwe̱ ne̱e̱ fe̱yɛ, “Sa a Wuribware̱ yii fo̱ si.” 10 Amaa ase̱sɛ amo̱ e̱ saare̱ bamo̱ ne̱ ba waa ke̱tɔ ke̱maa ne̱ bo̱ maa nu ke̱mo̱ kaase̱‑ɔ. Amaa bamo̱ mfɛɛre̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ mbo̱ kpe̱ŋsɛ lee‑o, ne̱ bo̱ maa fa mfɛɛre̱ fe̱yɛ ase̱sɛ‑ɔ. Atɔ ne̱ bo̱ nyi‑o e̱ gye̱ ne̱ a nye̱ra bamo̱.

11 Ba ŋu ase̱ŋ fɛɛ. Bo̱ be̱e̱ bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ Kayiŋ ne̱ ɔɔ mɔɔ mò̱ tire‑o.* Bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ Biilam ne̱ oo kperi atanne̱ se̱ waa bɔye̱‑ɔ.* Ba waa ke̱tɔ ne̱ Koora a waa Mosis‑o. Ɔ yɛ ɔ maa lɛɛ gya Mosis si. Lowi suyo ne̱ Koora a wu‑o dɛɛ ne̱ bamo̱ gbaa ba wu.*

12 Saŋ ne̱ mo̱ne̱ aa ase̱sɛ mɔ a ya kye̱na a mo̱nꞌ gyi ateese ne̱ Kristoo awuye‑o e̱ gyaŋŋe̱ ba gyi, ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ ba kpa abɛɛ‑ɔ, bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ iyisi ne̱ i te teeburi si‑o. Ba gyi, na ba nuu, na bo̱ maa be̱ŋŋaa ɔko̱. Bo̱ be̱e̱ bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ awo̱re̱ ne̱ afwii e̱ da amo̱ a naa, ne̱ a maa baa bware̱‑ɔ. Ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ du fe̱yɛ kiyii ne̱ ke̱mo̱ agyi kiteebe̱e̱ bo̱ fo̱‑ɔ, ne̱ ke̱ mo̱ŋ swɛɛ‑ɔ. Ke̱mo̱ a tɛɛ wu‑o si‑o, ase̱sɛ e̱ ya kyuwi kiyii‑o bo̱ twe̱e̱ ne̱e̱, na kiyii‑o wu pɛɛɛ. 13 Bo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔpo̱o̱ se̱ alaŋkpare̱ dabe̱ ne̱ a da akpafɛɛ a kyo̱ŋwe̱ kideŋbe si‑o. Akpafɛɛ mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ fɔŋfɔŋ e̱bɔye̱‑ɔ. Ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ du fe̱yɛ akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi ko̱ ne̱ aa so̱we̱ ke̱yaa‑ɔ. Wuribware̱ a yɔwe̱ kibugyii de̱maŋte̱ ko̱ bo̱ be̱ya, na ɔ ba bo̱ ka bamo̱ ko̱kɔ.

14-15 Ɔnyare̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Inɔk, ne̱ ɔ gye̱ Adam ke̱nana‑rɔ osiyese̱po̱‑ɔ* ya tɔwe̱ ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ kuŋu si ase̱ŋ fe̱yɛ, “Ke̱e̱ ɛ, ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ na mò̱ mbɔɔ ŋkpe̱ŋ ŋkpe̱ŋ e̱ ba a bo̱ bo̱ gyi ɔke̱maa ase̱ŋ. O bu ase̱sɛ bɔye̱ pɛɛɛ ne̱ bo̱ maa bu Wuribware̱‑ɔ ke̱pɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ baa waa atɔ bɔye̱, ne̱ baa be̱e̱ tɔwe̱ ase̱ŋ bɔye̱ bo̱ kye Wuribware̱.” 16 Ŋ yɛ ase̱sɛ amo̱ e̱ tɛɛ saŋ ke̱maa, na ba po̱rɔ bamo̱ bɛɛko̱‑ana, na bo̱ gya ke̱tɔ ne̱ bamo̱ wo̱re̱ wo̱re̱ e̱ kpa‑ɔ se̱, na ba kaapo̱ bamo̱ e̱ye̱e̱, na ba tɔwe̱ kanɔrɔkɔne̱ ase̱ŋ ba kpa atɔ ba sa bamo̱ e̱ye̱e̱.

17-18 Mo̱ anyare̱ timaa, amaa mo̱ne̱ fe̱raa, mo̱nꞌ nyiŋŋi si fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ a kyɔ tɔwe̱ gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ kaye̱ e̱ kpa a ka gye̱ kɛɛ a ŋke‑o‑ro, ase̱sɛ e̱ saare̱ bo̱ko̱, na bo̱ko̱ mɔ gya e̱kpa ne̱ ba kpa‑ɔ se̱, na bo̱ ma bu Wuribware̱. 19 Amo̱se̱‑ɔ ase̱sɛ amo̱ dɛɛ e̱ gye̱ ne̱ ba sa ne̱ ase̱sɛ mbo̱ŋtɔ‑rɔ e̱ te̱ŋŋe̱‑rɔ. Bamo̱ mfɛɛre̱ dɔŋ kaye̱ mɔ‑rɔ atɔ se̱ ne̱e̱. Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o mo̱ŋ bo̱ bamo̱ ase̱.

20 Mo̱ anyare̱ timaa, mo̱nꞌ de̱e̱ sa a ko̱kɔɔre̱gyi ne̱ mo̱ne̱ e̱ kɔɔre̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ Yeesuu Kristoo kuŋu si mo̱ne̱ i gyi‑o tii si. A le̱e̱ fe̱yɛ aa le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱, ne̱ a bware. Na mo̱nꞌ de̱e̱ ba Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o e̱le̱ŋ bo̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱. 21 Na mo̱nꞌ de̱e̱ kye̱na kakye̱na timaa ne̱ ka pre̱ Wuribware̱‑ɔ. Na mo̱nꞌ nya kanyite gywii saŋ ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo e̱ ba a ɔ bo̱ mo̱rɔwe̱ mo̱ne̱ lee mo̱ne̱ le̱e̱ kaye̱ mɔ‑rɔ, na ɔ sa mo̱ne̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

22 To, Kristoo awuye ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ bamo̱ ase̱ ko̱kɔɔre̱ Kristoo gyi bo̱ le̱ŋ, ne̱ ane̱ŋ se̱‑ɔ bamo̱ mfɛɛre̱ mo̱ŋ tɛɛ waa ŋko̱ŋko̱. Amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ ŋu bamo̱ e̱wɛɛ, na mo̱nꞌ kya bamo̱‑rɔ. 23 Bo̱ko̱ mɔ bo̱‑rɔ ne̱ ba waa e̱bɔye̱. Mo̱nꞌ kiŋŋaa bamo̱ le̱e̱ kpa ne̱ ɔ yɔ de̱e̱kpa ne̱ ɔ maa duŋ‑o‑ro. Amaa mo̱nꞌ sa se̱, na mo̱nꞌ kisi bamo̱ awaagya gbaa ne̱ bamo̱ e̱bɔye̱ a waa amo̱ iyisi‑o.

24-25 Ŋkee, mo̱nꞌ sa a ane̱ kyo̱rɔ Wuribware̱, ne̱ mò̱ wo̱re̱ kpeŋ e̱ bo̱‑rɔ, ne̱ ɔɔ bo̱rɔ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo si bo̱ mo̱rɔwe̱ ane̱‑ɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ ɔ taare̱ a ɔ de̱e̱re̱ mo̱ne̱ se̱, na mo̱ne̱ ma lwee e̱bɔye̱‑rɔ. Na ɔ nya te̱e̱ mo̱ne̱ baa mò̱ ase̱ mfe̱ŋ ne̱ a laŋŋe̱‑rɔ‑ɔ, na mo̱nꞌ ya ye̱re̱ mò̱ akatɔ‑rɔ na mo̱ne̱ mo̱ŋ de iyisi bɛɛɛ bɔye̱, na mo̱ne̱ akatɔ gyi bwe̱e̱tɔ. Mò̱ wo̱re̱ kpeŋ e̱ gye̱ owure dabe̱, mò̱ wo̱re̱ i de ke̱yaale̱ŋ, mò̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ɔbre̱sɛ hare̱e̱ pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ twe̱e̱ kaye̱ mɔ. Mò̱ wo̱re̱ e̱ bo̱ nkyo̱rɔ na bo̱nyaa, ndee na ndɔɔ na nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.

* 1:7 Ke̱le̱e̱kaase̱ 19.

* 1:11 Ke̱le̱e̱kaase̱ 4.

* 1:11 Anyare̱ ke̱kare̱ 22.

* 1:11 Anyare̱ ke̱kare̱ 16.

* 1:14-15 Ke̱le̱e̱kaase̱ 5.18-24.

Aleebo̱kaapo̱tɔ

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

Aleebo̱kaapo̱tɔ

Ase̱ŋ ne̱ Yeesuu Kristoo a lee bo̱ kaapo̱ Yohanee dee‑ro‑o

1

Ke̱tɔ ne̱ Yeesuu Kristoo a lee bo̱ kaapo̱ Yohanee‑o

1 Wo̱re̱ mɔ‑rɔ a ase̱ŋ‑ɔ e̱ gye̱ atɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ Yeesuu Kristoo fe̱yɛ mò̱‑ɔ mɔ lee bo̱ kaapo̱ Wuribware̱ ayaafɔre̱‑ɔ. Ne̱ Kristoo mɔ a suŋ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mo̱, Yohanee ne̱ n gye̱ mò̱ ayaafɔre̱‑ɔ ɔko̱‑ɔ, ase̱ fe̱yɛ ɔ ya lee amo̱ bo̱ kaapo̱ mo̱, na ŋ nya ŋu atɔ ne̱ a maa lɛɛ kyee, na a ba‑ɔ. 2 Ne̱ mo̱, Yohanee mɔ, mo̱ a kyo̱rɛɛ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a ŋu‑o pɛɛɛ bo̱ be̱ya, ne̱ ŋ ye̱re̱ ase̱ŋ mɔ‑rɔ pɛɛɛ fe̱yɛ aa le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ ne̱e̱. Ne̱ Yeesuu Kristoo fɔŋfɔŋ ye̱re̱‑rɔ fe̱yɛ a gye̱ kase̱ŋtiŋ. 3 Ɔko̱ ne̱ ɔ kare̱ ke̱tɔ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ‑rɔ‑ɔ a o gywii ase̱sɛ‑ɔ na bamo̱ ne̱ ba nu wo̱re̱ mɔ ase̱ŋ, ne̱ ba gya amo̱ se̱‑ɔ e̱ nya ŋyure, a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ a tɔ‑rɔ fe̱yɛ ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ ba‑rɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ‑ɔ.

Kanɔka ne̱ Yohanee de ɔ sa asɔre̱e̱ asunoo ko̱‑ɔ

4-6 Mo̱, Yohanee, e̱ gye̱ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱ asɔre̱e̱ asunoo ko̱ ne̱ a bo̱ Asiya swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ awuye. Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ Wuribware̱ ne̱ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ mo̱ŋ de ke̱le̱e̱kaase̱, ne̱ ɔ saŋ o te, ne̱ ɔ mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ, na Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa ne̱ o de akatɔ asunoo, ne̱ ɔ ye̱re̱ Wuribware̱ kuwuregya‑ɔ akatɔ‑rɔ‑ɔ, na Yeesuu Kristoo ne̱ ɔ gye̱ ɔye̱re̱rɔpo̱ kase̱ŋtiŋ, ne̱ Wuribware̱ a gye̱ ŋkpɛɛ kyiŋŋi mò̱ le̱e̱ lowi‑ro, ne̱ ɔɔ sa ne̱ oo kii kaye̱ mɔ‑rɔ awure pɛɛɛ‑rɔ owure‑o yure mo̱ne̱, na bo̱ sa mo̱ne̱ kaye̱e̱yuri. Mo̱nꞌ sa a ane̱ kyo̱rɔ Yeesuu Kristoo ne̱ mò̱ a kpa ane̱ ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ na ane̱ŋ ne̱ oo wu sa ane̱, ne̱ mò̱ mbo̱gya a we̱e̱ swe̱e̱re̱‑ɔ se̱‑ɔ, oo lee ane̱ sa mò̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nya ke̱dabe̱ na wuraa fe̱yɛ awure, na ane̱ suŋ mò̱ se̱ Wuribware̱ fe̱yɛ mò̱ alɔŋŋɔpo̱. Yeesuu ke̱nyare̱ bo̱ dwii. Mò̱ ke̱dabe̱ na mò̱ ke̱yaale̱ŋ mo̱ŋ de kɛɛ. Mo̱nꞌ sa a ane̱ kyo̱rɔ mò̱. Amɛye̱. 7 Fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa abware̱se̱ŋ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ,

“Mo̱nꞌ ke̱e̱ ɔ naa awo̱re̱‑rɔ ɔ ba! Ɔke̱maa i ŋu mò̱.*

Bamo̱ ne̱ baa yii mò̱ ke̱kpa‑ɔ gbaa i ŋu mò̱.*

Kaye̱ mɔ‑rɔ ase̱sɛ i nu bamo̱ e̱ye̱e̱,

bo̱ le̱e̱ ke̱tɔ ne̱ baa waa mò̱‑ɔ se̱, na bo̱ su.

Ane̱ŋ ne̱ ke̱tɔ e̱ ba‑ɔ ne̱e̱.”

8 Nyaŋpe̱ Wuribware̱ yɛ, “Mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ a waa ke̱tɔ ke̱maa, ne̱ m be̱e̱ mo̱ e̱ sa a ke̱tɔ ke̱maa gye̱ kɛɛ. Mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ŋ de ke̱le̱e̱kaase̱, ne̱ n saŋ n te, ne̱ mo̱ŋ de kɛɛ. Mo̱ e̱ gye̱ Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱.”*

Ane̱ŋ ne̱ Yeesuu Kristoo a tɔwe̱ gywii Yohanee fe̱yɛ ɔ kyo̱rɛɛ wo̱re̱ mɔ‑ɔ

9 Mo̱ e̱ gye̱ mo̱ne̱ ko̱so̱bɛɛ Yohanee, ne̱ mo̱ aa mo̱ne̱ i nyite ane̱ i gyi awo̱re̱fɔɔ ko̱ŋko̱, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ane̱ tii Yeesuu Kristoo a kuwure‑o si‑o si. Bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ mo̱ a tɔwe̱ abware̱se̱ŋ, ne̱ mo̱ŋ kine ko̱tɔwe̱ lamaŋ‑nɔ fe̱yɛ n gya Yeesuu Kristoo si‑o si, ne̱ baa kra mo̱ baa bo̱ kye̱na Patimos kwii si mfe̱e̱. 10 Kadaawɔkywe̱e̱‑rɔ kake ne̱ ka gye̱ Kosiyara ne̱ ane̱ be̱e̱ ane̱ e̱ te̱e̱ kamo̱ ɛ ane̱ nyaŋpe̱ a kake‑o, ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ywe̱e̱ mo̱ se̱, ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ ko̱ a faa‑rɔ keŋkeŋ su fe̱yɛ kabe̱re̱‑ɔ mo̱ kamɛɛ. 11 Ne̱ bo̱re̱ amo̱ yɛ, “Kyo̱rɛɛ ke̱tɔ ne̱ fo̱ i ŋu‑o, na fo̱ taa wo̱re̱‑ɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ e̱maŋ isunoo‑o‑ro a asɔre̱e̱‑rɔ‑ɔ awuye‑o. E̱maŋ‑ɔ anyare̱ e̱ gye̱ Ifisus na Simirina na Pɛɛgamum na Tiyatira na Saridis na Filadɛlɛfe̱ya na Lodikiya.”

12 Ne̱ mo̱ a nyɔŋ a ŋ ke̱e̱ mò̱ ne̱ ɔ sa se̱ŋsa o gywii mo̱‑ɔ. Mo̱ a nyɔŋ ke̱e̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a ŋu atanne̱ pipee ifetiri isunoo ye̱re̱ atanne̱ pipee e̱ye̱re̱se̱kpa se̱. 13 Ifetiri‑o e̱ye̱re̱se̱kpa amo̱ nse̱na ne̱ mo̱ a ŋu ɔko̱ ne̱ o du fe̱yɛ dimaadi mò̱ gyi,* na o buŋ kaare̱ so̱swe̱e̱ ne̱ ɔ fo̱ mò̱ ayaa kaase̱‑ɔ, na atanne̱ pipee ke̱re̱se̱sɛ te̱ŋ mò̱ ke̱kaŋ‑nɔ‑ɔ. 14 Ne̱ mò̱ kuŋu na mò̱ ipwii a fwiiri pare̱pare̱, ne̱ mò̱ akatɔ du fe̱yɛ de̱e̱kpa agyabreŋ‑o. 15 Ne̱ mò̱ ayaapapaa e̱ to̱re̱ se̱ fe̱yɛ kayo̱waa dame̱naŋsɛ ne̱ baa kpiine kamo̱‑ɔ, ne̱ mò̱ bo̱re̱ i su fe̱yɛ awuriwuri‑o. 16 Ne̱ o de akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi asunoo mò̱ kigyisesare̱e̱‑rɔ. Ne̱ ke̱paŋ gyimbee̱nyɔ yayasɛ ko̱ kuŋu ase̱ te mò̱ kanɔ‑rɔ. Ne̱ mò̱ akatɔ‑rɔ e̱ to̱re̱ se̱ prɛɛprɛɛ fe̱yɛ mpase̱ kyɔwe̱‑ɔ. 17 Mo̱ a ŋu mò̱‑ɔ, ne̱ mo̱ a le̱e̱ da mò̱ ayaa‑rɔ fe̱yɛ se̱sɛ ne̱ oo wu‑o. Ne̱ ɔɔ ba mò̱ kigyisesare̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ mo̱ se̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ma sa a kufu nya fo̱. Mo̱ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ke̱le̱e̱kaase̱ na m bo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ya gye̱ kɛɛ, m bo̱‑rɔ‑ɔ. 18 Mo̱ wo̱re̱ kpeŋ e̱ gye̱ ne̱ n de ŋkpa. Ikisi mo̱ŋ gye̱ sɛye̱. Mo̱ a dɛɛ wu, amaa mbe̱yɔmɔ n de ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. N de lowi na akye̱ŋaŋpo̱‑rɔ ke̱yaale̱ŋ.

19 Ŋkee fe̱raa, kyo̱rɛɛ atɔ ne̱ fo̱ i ŋu‑o na amo̱ ne̱ a ba mbe̱yɔmɔ‑ɔ na amo̱ ne̱ a ba a a bo̱ ba‑ɔ bo̱ be̱ya. 20 Nu mo̱ ase̱, akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi asunoo ne̱ fo̱ ke̱e̱ mo̱ kigyisesare̱e̱‑rɔ‑ɔ ye̱re̱ bo̱ sa asɔre̱e̱ asunoo amo̱ mbɔɔ. Ne̱ atanne̱ pipee ifetiri a e̱ye̱re̱se̱kpa ne̱ fo̱ ke̱e̱‑ɔ ye̱re̱ bo̱ sa asɔre̱e̱ asunoo amo̱.”

2

Ase̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ Yohanee kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Ifisus maŋ‑nɔ asɔre̱e̱ awuye‑o

1 Ne̱ ɔ yɛ n kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱ ne̱ fo̱ gye̱ kabɔɔ ne̱ fo̱ e̱ de̱e̱re̱ Ifisus maŋ‑nɔ asɔre̱e̱ awuye‑o si‑o fe̱yɛ,

“Ase̱ŋ mɔ a le̱e̱ ɔko̱ ne̱ o de akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi asunoo mò̱ kigyisesare̱e̱‑rɔ, ne̱ ɔ naa ɔ laa atanne̱ pipee ifetiri a e̱ye̱re̱se̱kpa isunoo‑o. 2 Ŋ nyi atɔ ne̱ fo̱ a waa‑ɔ, ne̱ ŋ nyi ane̱ŋ ne̱ fo̱ a suŋ kusuŋ le̱ŋle̱ŋsɛ‑ɔ, ne̱ ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ maa nyite e̱bɔye̱ awaapo̱ ne̱ bo̱ bo̱ mo̱ne̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ fo̱ a kyɔ ase̱sɛ ne̱ bo̱ yɛ bo̱ gye̱ Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ‑rɔ ke̱e̱, ne̱ fo̱ a ŋu fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ gye̱, ne̱ fo̱ a ŋu fe̱yɛ bo̱ gye̱ aye̱bapo̱. 3 Ŋ nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ fo̱ a kperi mo̱ se̱ nyite gyi awo̱re̱fɔɔ, ne̱ fo̱ abaa‑rɔ mo̱ŋ yɔre̱.

4 Amaa n de fo̱ ase̱ŋ ko̱, ne̱ amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ lɛɛ fo̱ e̱ kpa mo̱ ase̱ŋ mbe̱yɔmɔ fe̱yɛ nsaŋ‑ɔ. 5 Amo̱se̱ se̱‑ɔ nyiŋŋi si ane̱ŋ ne̱ fo̱ a dɛɛ kpa mo̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ, amaa mbe̱yɔmɔ fo̱ ke̱kpa a yuri‑ro‑o si. Nu fo̱ e̱ye̱e̱, na fo̱ kiŋŋi le̱e̱ fo̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na fo̱ waa ke̱tɔ ne̱ fo̱ a dɛɛ waa nsaŋ‑ɔ. Fo̱ e̱ mo̱ŋ nu fo̱ e̱ye̱e̱, na fo̱ le̱e̱ fo̱ e̱bɔye̱‑rɔ, amo̱ fe̱raa mo̱ e̱ ba fo̱ ase̱ a m bo̱ taa fo̱ fetiri‑o na mò̱ ye̱re̱se̱kpa‑ɔ le̱e̱ mò̱ ye̱re̱kpa. 6 Amaa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɔ fo̱ ke̱mo̱ se̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ i kisi Nikolas awuye atɔ ne̱ ba waa‑ɔ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ mo̱‑ɔ mo̱ i kisi atɔ ne̱ ba waa‑ɔ. 7 Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o de e̱se̱bɔ‑ɔ, o nu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ tɔwe̱ o gywii asɔre̱e̱ asunoo a awuye‑o. Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔ Ɔbɔnsam a o gyi si‑o, mo̱ e̱ sa mò̱ kpa fe̱yɛ o gyi kiyii ne̱ ke̱ e̱ sa ŋkpa, ne̱ ke̱ ye̱re̱ Wuribware̱ a bane̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ agyi.”*

Ase̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ Yohanee kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Simirina maŋ‑nɔ asɔre̱e̱ awuye‑o

8 Ne̱ Yeesuu yɛ n kyo̱rɛɛ ase̱ŋ mɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱ ne̱ fo̱ gye̱ kabɔɔ ne̱ fo̱ e̱ de̱e̱re̱ Simirina maŋ‑nɔ asɔre̱e̱ awuye‑o si‑o fe̱yɛ,

“Nu ase̱ŋ mɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱‑ɔ. Mo̱ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ke̱le̱e̱kaase̱ na m bo̱‑rɔ‑ɔ, ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ya gye̱ kɛɛ, m bo̱‑rɔ‑ɔ. Mo̱ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ mo̱ a wu, ne̱ mo̱ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro‑o. 9 Ŋ nyi fo̱ atɔɔraase̱ŋ, ne̱ ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ i wu kitiri, amaa kase̱ŋtiŋ si fe̱raa, Wuribware̱ ase̱ fo̱ gye̱ atɔ wuye ne̱e̱! Ŋ nyi ase̱ŋ bɔye̱ ne̱ Yudaa awuye ne̱ bo̱ bo̱ mo̱ne̱ maŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ e̱ tɔwe̱ ba kye fo̱‑ɔ. Amo̱‑ɔ e̱ kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye kase̱ŋtiŋ, amaa bo̱ gya Ɔbɔnsam a e̱kpa‑ɔ se̱ ne̱e̱. 10 Fo̱ ma sa a kufu nya fo̱ awo̱re̱fɔɔ ne̱ fo̱ e̱ ba a fo̱ bo̱ gyi‑o si. Nu mo̱ ase̱! Ɔbɔnsam e̱ kyɔ mo̱ne̱‑rɔ a ɔ ke̱e̱ fe̱yɛ mo̱ne̱ ɔko̱ abaa‑rɔ e̱ yɔre̱ aaa. Ɔ sa a bo̱ tii mo̱ne̱ bo̱ko̱ tiikpa, na mo̱nꞌ ŋu ase̱ŋ ŋke kudu. Amo̱ e̱ gye̱ lowi gbaa, ɔko̱ ne̱ mò̱ ya kra mo̱ kase̱ŋtiŋ‑o‑ro, mo̱ e̱ sa mò̱ kuwurepa, na a kaapo̱ fe̱yɛ o de ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 11 Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o de e̱se̱bɔ‑ɔ, o nu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ tɔwe̱ o gywii asɔre̱e̱ asunoo a awuye‑o. Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔ a o gyi Ɔbɔnsam se̱‑ɔ, ke̱se̱bɔgyiiri nyɔse̱po̱‑ɔ maa lɛɛ waa mò̱ sɛye̱.”

Ase̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ Yohanee kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Pɛɛgamum maŋ‑nɔ asɔre̱e̱ awuye‑o

12 Ne̱ Yeesuu yɛ n kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱ ne̱ fo̱ gye̱ kabɔɔ ne̱ fo̱ e̱ de̱e̱re̱ Pɛɛgamum maŋ‑nɔ asɔre̱e̱ awuye si‑o fe̱yɛ,

“Ase̱ŋ mɔ a le̱e̱ ɔko̱ ne̱ o de ke̱paŋ gyimbee̱nyɔ yayasɛ‑ɔ ase̱ ne̱e̱. 13 Ase̱ŋ ne̱ n de mo̱ e̱ baa fo̱‑ɔ ne̱e̱. Ŋ nyi mfe̱ŋ ne̱ fo̱ aa fo̱ ase̱sɛ te‑o. Mfe̱ŋ ne̱ Ɔbɔnsam te mò̱ kuwure‑o si‑o ne̱ fo̱ te. Amo̱‑ɔ pɛɛɛ gbaa ooo, fo̱ de kase̱ŋtiŋ sa mo̱, ne̱ fo̱ mo̱ŋ yɔwe̱ ko̱kɔɔre̱ mo̱ gyi, hare̱e̱ le̱e̱ saŋ ne̱ baa mɔɔ Antipas fo̱ maŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ, fo̱ maŋ ne̱ ɔ gye̱ Ɔbɔnsam aye̱‑ɔ. Antipas mɔ mo̱ŋ yɔre̱ abaa‑rɔ, ɔɔ kɔɔre̱ mo̱ gyi kase̱ŋtiŋ si bo̱ fo̱ mò̱ lowi‑ro. 14 Amaa ase̱ŋ kafwe̱e̱ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ mo̱ e̱ po̱rɔ fo̱ amo̱ se̱, amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ko̱ bo̱ fo̱‑rɔ ne̱ ba waa fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ Biilam* ne̱ ɔɔ dɛɛ kye̱na‑ɔ a waa‑ɔ. Ɔɔ kaapo̱ Mowabi Owure Biilak ane̱ŋ ne̱ ɔ gye̱ Isireelii awuye ŋkpɛɛ yaa bo̱ waa e̱bɔye̱‑rɔ‑ɔ. Bɔye̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ baa wo̱ mbo̱ ne̱ baa mɔɔ we̱e̱ ikisi si‑o, ne̱ baa waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa. 15 Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ bo̱ko̱ bo̱ fo̱‑rɔ ne̱ bo̱ gya e̱kpa bɔye̱ ne̱ Nikolas awuye gya se̱‑ɔ se̱. 16 Kiŋŋi le̱e̱ fo̱ e̱bɔye̱‑rɔ mbe̱yɔmɔ. Fo̱ e̱ mo̱ŋ kiŋŋi le̱e̱ fo̱ e̱bɔye̱‑rɔ fe̱raa, mo̱ e̱ ba mbe̱yɔmɔ a m bo̱ ba mo̱ ke̱paŋ ne̱ ki te mo̱ kanɔ‑rɔ‑ɔ bo̱ kɔ ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ.

17 Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o de e̱se̱bɔ‑ɔ, o nu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ tɔwe̱ o gywii asɔre̱e̱ asunoo a awuye‑o. Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔ a o gyi Ɔbɔnsam se̱‑ɔ, mo̱ e̱ sa mò̱ bodobodoo ne̱ ɔɔ le̱e̱ so̱so̱, ne̱ ba te̱e̱ ɛ ‘Nte̱tɔ‑ne̱e̱’, ne̱ mo̱ a taa bo̱ kwe̱e̱rɔ‑ɔ, na ɔ wo̱. M be̱e̱ mo̱ e̱ sa mò̱ kibu fufuri ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ mò̱ ke̱nyare̱ po̱pwɛɛ bo̱ dɔŋŋɔ se̱‑ɔ, ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ nyi ke̱nyare̱ amo̱, amɔ mò̱ ne̱ ɔ nya ane̱ŋ a kibu amo̱‑ɔ wo̱re̱‑ɔ.”

Ase̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ Yohanee kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Tiyatira maŋ‑nɔ asɔre̱e̱ awuye‑o

18 Ne̱ Yeesuu yɛ n kyo̱rɛɛ ase̱ŋ mɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱ ne̱ fo̱ gye̱ kabɔɔ ne̱ fo̱ e̱ de̱e̱re̱ Tiyatira maŋ‑nɔ asɔre̱e̱ awuye si‑o fe̱yɛ,

“Nu ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱‑ɔ. Mo̱ e̱ gye̱ Wuribware̱ mò̱ gyi‑o. Mo̱ akatɔ‑rɔ du fe̱yɛ de̱e̱kpa agyabreŋ‑o, ne̱ mo̱ ayaapapaa e̱ to̱re̱ se̱ fe̱yɛ kayo̱waa ne̱ baa kpiine kamo̱‑ɔ. 19 Ŋ nyi itimaa suyo ne̱ fo̱ a waa‑ɔ, na ke̱kpa ne̱ fo̱ e̱ kpa Wuribware̱ na fo̱ abɛɛko̱ Kristoo awuye‑o, na ane̱ŋ ne̱ fo̱ a kɔɔre̱ mo̱ gyi lo̱we̱‑ɔ, na ane̱ŋ ne̱ fo̱ a kya fo̱ abɛɛko̱ Kristoo awuye‑ro‑o, na ane̱ŋ ne̱ fo̱ a nyite gyi awo̱re̱fɔɔ‑ɔ. Ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ e̱ waa atɔ fo̱ kyɔ ke̱gye̱ŋkpɛɛ‑ɔ.

20 Amaa n de fo̱ ase̱ŋ ko̱, amo̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ sa ɔkye̱e̱ ko̱ ne̱ ɔ te̱e̱ mò̱ e̱ye̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱, ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Yɛse̱bɛl‑ɔ* kpa fe̱yɛ ɔ kaapo̱ mo̱ ase̱sɛ‑ɔ e̱kpa bɔye̱, na o kyurowi bamo̱ yaa bo̱ waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa‑rɔ, na ko̱wo̱ mbo̱ ne̱ baa mɔɔ we̱e̱ ikisi si‑o. 21 Mo̱ a sa mò̱ saŋ fe̱yɛ ɔ bo̱ nu mò̱ e̱ye̱e̱ le̱e̱ kanyare̱kpa na e̱bɔye̱ ne̱ i tii si‑o si, amaa ɔ mo̱ŋ be̱ŋŋaa mo̱. 22 Amo̱se̱‑ɔ mo̱ e̱ twe̱e̱ mò̱ a m bo̱ da mò̱ mpaa se̱, na o di mmo̱ se̱ gyi awo̱re̱fɔɔ bwe̱e̱tɔ. Na bamo̱ ne̱ bamo̱ aa mò̱ a di kpa abɛɛ‑ɔ e̱ mo̱ŋ nu bamo̱ e̱ye̱e̱, na bo̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na bo̱ kine mò̱, mo̱ i gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ bwe̱e̱tɔ. 23 Mo̱ e̱ mɔɔ mò̱ gyi‑ana pɛɛɛ. Mfaanɛɛ ne̱ mo̱ i yii asɔre̱e̱ pɛɛɛ agyi ne̱ mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ e̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ se̱ fe̱yɛ mo̱ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ ɔ taare̱ a o ŋu ke̱tɔ ke̱maa, ne̱ o nyi ɔke̱maa mfɛɛre̱ na ke̱tɔ ne̱ ɔ kpa‑ɔ, ne̱ mo̱ e̱ ba ɔke̱maa awaasɛ a m bo̱ ka mò̱ ko̱kɔ. 24-25 Amaa mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ a saŋ ne̱ mo̱ne̱ bo̱ Tiyatira maŋ‑nɔ‑ɔ fe̱raa, mo̱ne̱ mo̱ŋ gya ɔkye̱e̱ bɔye̱ amo̱ e̱bɔye̱ atɔ ke̱kaapo̱ mɔ se̱, mo̱ne̱ fe̱raa mo̱ne̱ mo̱ŋ nyi ke̱tɔ ne̱ bo̱ko̱ e̱ te̱e̱ ɛ Ɔbɔnsam a akwe̱e̱rɔse̱ŋ dabe̱‑ɔ. Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii mo̱ne̱ fe̱yɛ ma lɛɛ taa ke̱kpo̱ne̱ ko̱ a m bo̱ dɔŋŋɔ mo̱ne̱ se̱, amɔ mo̱nꞌ kra ke̱tɔ ne̱ mo̱ne̱ de‑o‑ro keŋkeŋ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ mo̱ e̱ ba‑ɔ.

26-27 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔ a o gyi Ɔbɔnsam se̱‑ɔ, ne̱ ɔ kya se̱ a ɔ waa ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ kpa‑ɔ ya bo̱ fo̱ kɛɛ‑ɔ, mo̱ e̱ sa mò̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ mo̱ a nya le̱e̱ n se̱ ase̱‑ɔ dɛɛ ko̱ko̱,

‘na o gyi e̱maŋ e̱maŋ se̱ ke̱yaale̱ŋ

na ɔ bo̱ gyiiri e̱mo̱ awuye ke̱se̱bɔ

bo̱ bwee bamo̱ waa kyikpuri kyikpuri kyikpuri,

fe̱yɛ ɔko̱ a da kalɔ bwee‑ro‑o.’*

28 Na m be̱e̱ sa mò̱ ke̱kye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi ne̱ ba te̱e̱ fe̱yɛ Ɔto̱re̱‑ɔ. 29 Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o de e̱se̱bɔ‑ɔ, o nu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ tɔwe̱ o gywii asɔre̱e̱ asunoo a awuye‑o.”

3

Ase̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ Yohanee kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Saridis maŋ‑nɔ asɔre̱e̱ awuye‑o

1 Ne̱ Yeesuu yɛ n kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱ ne̱ fo̱ gye̱ kabɔɔ ne̱ fo̱ e̱ de̱e̱re̱ Saridis maŋ‑nɔ asɔre̱e̱ awuye si‑o fe̱yɛ,

“Nu ase̱ŋ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱‑ɔ. Mo̱ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ o de Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o na mò̱ akatɔ asunoo‑o, ne̱ mo̱ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ o de akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi asunoo‑o mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ. Ŋ nyi ke̱tɔ ne̱ fo̱ a waa‑ɔ. Fo̱ de ke̱nyare̱ fe̱yɛ fo̱ de ŋkpa, amaa mo̱ e̱ tɔwe̱ fe̱yɛ fo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ a wu‑o. 2 Amo̱se̱ se̱‑ɔ kyiŋŋi, na fo̱ sa a fo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o waa le̱ŋ, na ke̱ ma nya lo̱we̱. A le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ a ŋu fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ fo̱ a waa‑ɔ mo̱ŋ tɛɛ baare Wuribware̱ ase̱. 3 Ane̱ŋ se̱‑ɔ, nyiŋŋi ke̱tɔ ne̱ baa kaapo̱ fo̱ na ke̱tɔ ne̱ fo̱ a nu‑o si gya amo̱ se̱, na fo̱ nu fo̱ e̱ye̱e̱. Fo̱ e̱ mo̱ŋ kyiŋŋi kye̱na fe̱raa, mo̱ i fu‑ro a m ba fe̱yɛ oyu a ba kanye‑o, na fo̱ mo̱ŋ nyi nsaŋ ne̱ mo̱ e̱ ba‑ɔ.

4 Amaa ase̱sɛ kafwe̱e̱ ko̱ bo̱ fo̱ maŋ‑nɔ, ne̱ bo̱ mo̱ŋ de iyisi, amo̱se̱ se̱‑ɔ mo̱ e̱ sa bamo̱ atɔ buŋsɛ fufuri, na mo̱ aa bamo̱ nare̱, a le̱e̱ fe̱yɛ baa fo̱ ane̱ŋ ko̱waa. 5 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔ a o gyi Ɔbɔnsam se̱‑ɔ, mo̱ e̱ sa mò̱ atɔ buŋsɛ fufuri a o buŋ, ne̱ ma kpɛɛ mò̱ ke̱nyare̱ a n le̱e̱ wo̱re̱ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ bamo̱ ne̱ bo̱ de ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ anyare̱ waa‑rɔ‑ɔ‑rɔ.* Na n taa mò̱ bo̱ kaapo̱ n se̱ Wuribware̱ na mò̱ mbɔɔ‑ɔ fe̱yɛ ɔ gye̱ mo̱ se̱sɛ.

6 Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o de e̱se̱bɔ‑ɔ, o nu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ tɔwe̱ o gywii asɔre̱e̱ asunoo a awuye‑o.”

Ase̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ Yohanee kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Filadɛlɛfe̱ya asɔre̱e̱ awuye‑o

7 Ne̱ Yeesuu yɛ n kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱ ne̱ fo̱ gye̱ kabɔɔ ne̱ fo̱ e̱ de̱e̱re̱ Filadɛlɛfe̱ya asɔre̱e̱ awuye si‑o, fe̱yɛ,

“Nu ase̱ŋ ne̱ n de mo̱ e̱ baa fo̱‑ɔ. Mo̱ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ mò̱ ke̱nyare̱ bo̱ dwii‑o, ɔko̱ ne̱ ɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ wuye‑o. Mo̱ e̱ gye̱ ɔko̱ ne̱ o de Yudaa awuye ɔde̱daapo̱ dabe̱ Owure Deefid a safo̱wa‑ɔ.* Mo̱ ya taye̱ po̱ne̱‑ɔ, ɔko̱ maa taare̱ a o tii, ne̱ mo̱ ya tii, ɔko̱ maa taare̱ a ɔ taye̱. 8 Ke̱e̱ ɛ, mo̱ a taye̱ po̱ne̱‑ɔ sa fo̱ a fo̱ lweero bo̱rɔ kyo̱ŋ, na ɔko̱ ma taare̱ a o tii. Hare̱e̱ gbaa fo̱ a de ke̱yaale̱ŋ kafwe̱e̱‑ɔ, ŋ nyi atɔ timaa ne̱ fo̱ e̱ waa‑ɔ. Ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ a gya mo̱ kanɔ se̱, ne̱ fo̱ a kya se̱ fo̱ e̱ kɔɔre̱ mo̱ fo̱ i gyi, ne̱ fo̱ mo̱ŋ kine ase̱sɛ kigyii fe̱yɛ fo̱ gye̱ Kristoonyi. 9 Mo̱ a ŋu fe̱yɛ Yudaa awuye ko̱ bo̱ fo̱ maŋ‑ɔ‑rɔ, ne̱ bo̱ ye̱re̱ bo̱ kye fo̱. Amaa bo̱ mo̱ŋ gye̱ Yudaa awuye kase̱ŋtiŋ, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ gya Ɔbɔnsam a e̱kpa‑ɔ se̱. Nu fe̱yɛ mo̱ e̱ sa a bo̱ bo̱ gyɔŋŋɔ fo̱ ayaa‑rɔ, na bo̱ buŋŋi nnɔ lamaŋ‑nɔ tɔwe̱ fe̱yɛ baa waa fo̱ bɔye̱, na fo̱ ne̱ mo̱ e̱ kpa ase̱ŋ. 10 Fo̱ a gya mo̱ kanɔ se̱ fe̱yɛ mo̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ fo̱ nyite gyi awo̱re̱fɔɔ‑ɔ se̱‑ɔ, mo̱‑ɔ mo̱ i kuŋ fo̱ a n le̱e̱ ko̱kyo̱rɔke̱e̱ ne̱ ke̱ e̱ ba kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ se̱ to̱ŋ ke̱maa‑ɔ.

11 Mo̱ e̱ ba mbe̱yɔmɔ, amo̱se̱ se̱‑ɔ kra ke̱tɔ ne̱ fo̱ de‑o‑ro keŋkeŋ, na ɔko̱ ma nya kuŋ fo̱ a fo̱ paŋ ke̱nya fo̱ kuwurepa‑ɔ. 12 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔ a o gyi Ɔbɔnsam se̱‑ɔ, mo̱ e̱ taa mò̱ a ŋ yaa Wuribware̱ suŋkpa ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ, na ɔ ma lɛɛ le̱e̱ mfe̱ŋ daa. Mfe̱ŋ‑ɔ, o kii ne̱e̱ fe̱yɛ ke̱be̱ŋtiŋ ne̱ ke̱ ye̱re̱ ntiŋtiŋ ke̱ e̱ le̱ŋ mo̱ suŋkpa a potoo‑o.* Mo̱ e̱ kyo̱rɛɛ Wuribware̱ ke̱nyare̱ na Wuribware̱ a maŋ‑ɔ ke̱nyare̱ a m bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ se̱. Maŋ mɔ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Yɛro̱salɛm ne̱ ɔ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ so̱so̱ mfe̱ŋ a ɔ ba kaase̱ mfe̱e̱‑ɔ. Na m be̱e̱ kyo̱rɛɛ mo̱ fɔŋfɔŋ ke̱nyare̱ po̱pwɛɛ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ se̱. 13 Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o de e̱se̱bɔ‑ɔ, o nu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ tɔwe̱ o gywii asɔre̱e̱ asunoo a awuye‑o.”

Ase̱ŋ ne̱ Yeesuu yɛ Yohanee kyo̱rɛɛ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Lodikiya asɔre̱e̱ awuye‑o

14 Ne̱ Yeesuu yɛ n kyo̱rɛɛ ase̱ŋ mɔ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fo̱ ne̱ fo̱ gye̱ kabɔɔ ne̱ fo̱ e̱ de̱e̱re̱ Lodikiya asɔre̱e̱ awuye si‑o fe̱yɛ,

“Nu ase̱ŋ ne̱ n de mo̱ e̱ baa fo̱‑ɔ. Mo̱ anyare̱ e̱ gye̱ ‘Amɛye̱’ na ‘Kase̱ŋtiŋ wuye’ na ‘Ɔko̱ ne̱ kufu mo̱ŋ de mò̱ fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ kase̱ŋtiŋ‑o’. Mo̱ se̱ ne̱ Wuribware̱ a bo̱rɔ twe̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa. 15 Ŋ nyi fo̱ awaasɛ. Ne̱ mo̱ a ŋu fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ bo̱ mo̱ ke̱be̱gya‑ɔ bɛɛɛ ɔko̱ a ke̱be̱gya‑ɔ. Mo̱ e̱ kpa fe̱yɛ fo̱ ba mo̱ ke̱be̱gya‑ɔ bɛɛɛ fo̱ kine mo̱. 16 Fo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ nkyu ne̱ m mo̱ŋ gye̱ kyubo̱gya, ne̱ m be̱e̱ m mo̱ŋ gye̱ akyuyuri‑o. Ane̱ŋ a nkyu‑o du seŋŋ, ne̱ m maa nya a n nuu. Amo̱se̱‑ɔ mo̱ i lwii mmo̱ a m bo̱ twe̱e̱. 17 Fo̱ yɛ fo̱ gye̱ atɔ wuye, ne̱ fo̱ de ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ e̱ sa fo̱ ŋkpa na alaŋfiya, fo̱‑ɔ fo̱ mo̱ŋ nyi fe̱yɛ fo̱ mo̱ŋ de sɛye̱, ne̱ kitiri e̱ gye̱ ne̱ ke̱ e̱ mɔɔ fo̱. Ne̱ fo̱ gye̱ te̱napo̱, ne̱ fo̱ naa ke̱te̱bɔŋburoŋ. 18 Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱ fe̱yɛ fo̱ sɔɔ atanne̱ pipee ne̱ baa ŋe̱rawe̱ de̱e̱kpa‑rɔ lee amo̱ iyisi‑o le̱e̱ mo̱ ase̱. Fo̱ ya waa ane̱ŋ, fo̱ i kii atɔ wuye kase̱ŋtiŋ. Na fo̱ sɔɔ atɔ buŋsɛ fufuri le̱e̱ mo̱ ase̱ buŋ, na fo̱ nya bo̱ buŋ fo̱ ke̱te̱bɔŋburoŋ ke̱nare̱‑ɔ ipeere‑ro, na fo̱ sɔɔ akatɔ kadwii timaa le̱e̱ mo̱ ase̱, na fo̱ nya ŋu nɛɛnɛɛ.

19 Mò̱ ne̱ mo̱ e̱ kpa mò̱ ase̱ŋ‑ɔ, mo̱ e̱ be̱ra mò̱ nɛɛnɛɛ, na n gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ. Mo̱ e̱ tɔwe̱ mo̱ i gywii fo̱ fe̱yɛ fo̱ sa a fo̱ akatɔ pee fo̱ ke̱bware̱suŋ si. Nu fo̱ e̱ye̱e̱, na fo̱ kiŋŋi le̱e̱ fo̱ e̱bɔye̱‑rɔ. 20 Mo̱nꞌ ke̱e̱ ɛ, ŋ ye̱re̱ mo̱ne̱ po̱ne̱ ase̱ mo̱ e̱ waa mo̱ne̱ kafraakyɛɛ. Fo̱ ke̱maa ne̱ fo̱ ya nu mo̱ bo̱re̱, ne̱ fo̱ ya tɔwe̱ fe̱yɛ n lweero, mo̱ i lweero, na mo̱ aa fo̱ gyi ateese.

21 Ɔko̱ ne̱ ɔ kɔ gyi Ɔbɔnsam se̱‑ɔ, mo̱ e̱ sa mò̱ kpa na ɔ kye̱na mo̱ ase̱, na mo̱ aa mò̱ gyi mo̱ kuwure‑o, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ mo̱ a kɔ gyi Ɔbɔnsam se̱‑ɔ, ne̱ n te n se̱ Wuribware̱ ase̱, ne̱ mo̱ aa mò̱ i gyi mò̱ kuwure‑o. 22 Amo̱se̱‑ɔ ɔke̱maa ne̱ o de e̱se̱bɔ‑ɔ, o nu ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o e̱ tɔwe̱ o gywii asɔre̱e̱ asunoo a awuye‑o.”

4

So̱so̱ a ke̱bware̱suŋ‑o

1 Amo̱‑ɔ pɛɛɛ kamɛɛ‑ɔ, mo̱ a be̱e̱ ŋu dee‑ro, na baa taye̱ po̱ne̱ ko̱ so̱so̱, ne̱ bo̱re̱ ko̱ ne̱ o su fe̱yɛ kabe̱re̱, ne̱ mo̱ a dɛɛ nu fe̱yɛ ɔɔ sa se̱ŋsa gywii mo̱‑ɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ba so̱so̱ mfe̱e̱, na ŋ kaapo̱ fo̱ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ ba a ke̱ bo̱ ba‑ɔ.” 2 Puri amo̱‑rɔ ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a ywe̱e̱ mo̱ se̱ nya mo̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ. So̱so̱ mfe̱ŋ ne̱ mo̱ a ŋu kuwuregya ko̱ na ɔko̱ te si. 3 Mò̱ akatɔ‑rɔ e̱ to̱re̱ se̱ ne̱e̱ fe̱yɛ kibu pipee‑o. Mo̱ a de̱e̱re̱ kuwuregya‑ɔ, ne̱ mo̱ a ŋu nyiŋkpe̱ŋtaliilii ne̱ o du fe̱yɛ kibu bo̱bwɛɛ‑ɔ a kyaŋ muruwaa ke̱mo̱.* 4 Muruwaa kuwuregya‑ɔ, ne̱ mo̱ a ŋu ŋwuregya adunyɔ na ana, ne̱ abre̱sɛ adunyɔ na ana te mmo̱ se̱, ne̱ bo̱ buŋ atɔ fufuri na atanne̱ pipee awurepa‑ɔ. 5 Ne̱ e̱lɛɛlɛɛ me̱lɛɛ me̱lɛɛ na e̱fɛɛfɛɛ gburi gburi gburi a le̱e̱ kuwuregya amo̱ ase̱ ii su. Ne̱ ifetiri isunoo ne̱ baa kyaŋŋe̱ se̱‑ɔ ye̱re̱ kuwuregya‑ɔ akatɔ‑rɔ e̱ ye̱re̱ bo̱ sa Wuribware̱ a kufwiiŋe a akatɔ asunoo‑o. 6 Kuwuregya‑ɔ akatɔ‑rɔ ke̱tɔ dabe̱ ko̱ da ne̱ ke̱ e̱ to̱re̱ se̱ fe̱yɛ diki‑o, ne̱ ke̱ be̱e̱ ku du fe̱yɛ ɔpo̱o̱ ne̱ ɔ da diŋŋ‑o.

Muruwaa kuwuregya‑ɔ, mbo̱ nna ko̱ bo̱‑rɔ, ne̱ bo̱ maa kuwuregya‑ɔ, ne̱ akatɔ te te bamo̱ ŋyo̱wɔre̱ se̱ pɛɛɛ. 7 Mbo̱‑ɔ‑rɔ ɔgye̱ŋkpɛɛpo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ ɔfaasɛ‑ɔ, ɔnyɔse̱po̱‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ kpe̱ŋnyare̱‑ɔ, ɔsase̱po̱‑ɔ akatɔ‑rɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ nyiŋkpasɛ lee‑o, ne̱ ɔnase̱po̱‑ɔ du fe̱yɛ oluŋ dabe̱ ne̱ ɔ brawe̱ abaŋbaŋ‑nɔ fe̱yɛ mò̱ a fuwi‑o. 8 Mbo̱ nna mɔ ɔke̱maa de abaŋbaŋ asiye, ne̱ akatɔ te te amo̱ kame‑ro na amo̱ kamɛɛ.* Mpase̱ na kanye pɛɛɛ bo̱ maa se̱ ba waa iliŋ fe̱yɛ,

“Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱!

Bɔye̱ ko̱ mo̱ŋ te mò̱ se̱ ooo!

Bɔye̱ ko̱ mo̱ŋ te mò̱ se̱ ooo!

Bɔye̱ ko̱ mo̱ŋ te mò̱ se̱ eee!*

Fo̱ e̱ gye̱ ne̱ fo̱ mo̱ŋ de ke̱le̱e̱kaase̱,

ne̱ fo̱ saŋ fo̱ te, ne̱ fo̱ mo̱ŋ de kɛɛ.”

9-10 Mbo̱ mɔ de bo̱nyaa na aŋsɛ ke̱sa iliŋ ko̱waa bo̱ kyo̱rɔ mò̱ ne̱ o te kuwuregya‑ɔ se̱, ne̱ mò̱ kakye̱na mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Saŋ ke̱maa ne̱ ba waa ane̱ŋ‑ɔ, abre̱sɛ adunyɔ na ana‑ɔ i kpuni aŋurii a bo̱ suŋ mò̱ ne̱ o te kuwuregya‑ɔ se̱, ne̱ mò̱ kakye̱na mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Ba buŋŋi bamo̱ awurepa ne̱e̱ bo̱ be̱ya kuwuregya‑ɔ akatɔ‑rɔ, na bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

11 “Ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱, fo̱ a fo̱ fe̱yɛ

fo̱ nya ke̱dabe̱ na ke̱nyare̱ na ke̱yaale̱ŋ,

a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ ya twe̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa,

na fo̱ ke̱pre̱ se̱ ne̱ amo̱ pɛɛɛ a ba, ne̱ a bo̱‑rɔ.”

5

Wo̱re̱ na kasanne̱gyii

1 Ne̱ mo̱ a ŋu mò̱ ne̱ o te kuwuregya‑ɔ se̱‑ɔ de wo̱re̱ so̱swe̱e̱ ko̱ ne̱ baa bɔɔ mò̱ fe̱yɛ kraŋ mò̱ kigyisesare̱e̱‑rɔ, ne̱ akyo̱rɛɛgyi dɔŋ mò̱ abe̱gya anyɔ pɛɛɛ se̱‑ɔ. Ne̱ baa ba ife isunoo bo̱ ŋure ŋure si, ne̱ baa taa ke̱maa bo̱ me̱ra me̱ra akpuni ne̱ baa da‑ɔ se̱. 2 Ne̱ mo̱ a ŋu Wuribware̱ kabɔɔ dabe̱ ko̱, ne̱ ɔɔ faa‑rɔ keŋkeŋ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Nsɛ ya fo̱ fe̱yɛ ɔ te̱ŋŋe̱ akpuni mɔ, na o buŋŋi wo̱re̱ mɔ‑rɔ?” 3 Amaa ɔko̱ mo̱ŋ bo̱ so̱so̱ bɛɛɛ swe̱e̱re̱ se̱ bɛɛɛ swe̱e̱re̱ kaase̱, ne̱ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a o buŋŋi wo̱re̱ mɔ‑rɔ de̱e̱re̱‑rɔ‑ɔ. 4 Ne̱ mo̱ a su bwe̱e̱tɔ, bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ bo̱ mo̱ŋ nya ɔko̱ ne̱ ɔɔ fo̱ fe̱yɛ o buŋŋi wo̱re̱ mɔ‑rɔ de̱e̱re̱‑rɔ‑ɔ. 5 Ne̱ abre̱sɛ‑ɔ ɔko̱ a tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ma su. Ke̱e̱ ɔko̱ ne̱ ɔɔ fo̱ fe̱yɛ ɔ te̱ŋŋe̱ wo̱re̱‑ɔ se̱ a akpuni asunoo ne̱ baa bo̱ ŋure wo̱re̱‑ɔ se̱‑ɔ, na o buŋŋi‑ro. Mò̱ anyare̱ e̱ gye̱ Yudaa-a-kasuro-a‑ɔfaasɛ‑ɔ* na Owure-Deefid-mò̱-ke̱nanagyi‑o.* Mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔɔ kɔ gyi Ɔbɔnsam se̱‑ɔ se̱‑ɔ, mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o buŋŋi wo̱re̱‑ɔ‑rɔ.”

6 Mo̱ a be̱e̱ de̱e̱re̱ kuwuregya ne̱ mbo̱ nna‑ɔ na abre̱sɛ‑ɔ a muruwaa‑o, ne̱ mo̱ a ŋu kasanne̱gyii ye̱re̱ ke̱mo̱ nse̱na akatɔ‑rɔ.* Ne̱ mo̱ a ŋu alɔpane̱ ko̱ ne̱ a kaapo̱ fe̱yɛ baa mɔɔ mò̱, amaa ɔ be̱e̱ ɔ ke̱e̱‑ɔ. O de akyɔre̱ asunoo na akatɔ asunoo ne̱ a ye̱re̱ bo̱ sa Wuribware̱ a kufwiiŋe a akatɔ asunoo ne̱ a ke̱e̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ e̱ waa kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ. 7 Ne̱ kasanne̱gyii‑o a ya kɔɔre̱ wo̱re̱‑ɔ le̱e̱ mò̱ ne̱ o te kuwuregya‑ɔ se̱‑ɔ kigyisesare̱e̱‑rɔ. 8 Kasanne̱gyii‑o a waa ane̱ŋ‑ɔ, ne̱ mbo̱ nna‑ɔ na abre̱sɛ adunyɔ na ana‑ɔ a kpuni aŋurii kamo̱ ayaa‑rɔ. Bamo̱ ɔke̱maa de ikwaŋgyi na atanne̱ pipee kakyaŋse̱gyii ne̱ nyoŋku a bo̱rɔ kamo̱ kake̱maa‑ɔ. Nyoŋku mɔ ye̱re̱ bo̱ sa Wuribware̱ ase̱sɛ ke̱bware̱ko̱re̱. 9 Ne̱ baa waa kiliŋ po̱pwɛɛ bo̱ sa kasanne̱gyii‑o fe̱yɛ,

“Fo̱ a fo̱ fe̱yɛ fo̱ taa wo̱re̱‑ɔ,

na fo̱ te̱ŋŋe̱ te̱ŋŋe̱ akpuni‑o,

a le̱e̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ gye̱ kasanne̱gyii ne̱ baa mɔɔ‑ɔ,

ne̱ fo̱ a ba fo̱ mbo̱gya ne̱ ŋ ya we̱e̱ swe̱e̱re̱‑ɔ

bo̱ kɔɔre̱ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ na bo̱ nya bamo̱ e̱ye̱e̱,

na bo̱ kii Wuribware̱ ase̱sɛ.

Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ a le̱e̱ kasuro ke̱maa‑rɔ

na maŋ ke̱maa‑rɔ na kade̱ ke̱maa se̱,

ne̱ ba sa e̱se̱ŋsa ke̱maa‑ɔ.

10 Ne̱ fo̱ a sa bamo̱ ke̱dabe̱ fe̱yɛ awure,

ne̱ fo̱ a sa ne̱ baa kii alɔŋŋɔpo̱

ne̱ ba suŋ Wuribware̱‑ɔ,

na bo̱ gyi kuwure swe̱e̱re̱ se̱ mfe̱ŋ.”

11 Ne̱ mo̱ a be̱e̱ de̱e̱re̱, ne̱ mo̱ a nu Wuribware̱ mbɔɔ ŋkpe̱ŋ ŋkpe̱ŋ na akpe̱ŋdu akpe̱ŋdu si.* Na bo̱ ye̱re̱ muruwaa kuwuregya‑ɔ, bamo̱ aa mbo̱ nna‑ɔ na abre̱sɛ‑ɔ. 12 Na ba waa iliŋ keŋkeŋ fe̱yɛ,

“Kasanne̱gyii ne̱ baa mɔɔ‑ɔ a fo̱ fe̱yɛ

ɔ nya ke̱yaale̱ŋ na kapo̱tɛɛ

na kanyiase̱ŋ na e̱le̱ŋ

na bo̱nyaa na wuraa na nkyo̱rɔ.”

13 Ne̱ mo̱ a nu ke̱tɔ ke̱maa ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱, ne̱ ke̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ na swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ na swe̱e̱re̱ kaase̱‑ɔ na ɔpo̱o̱‑rɔ‑ɔ e̱ waa iliŋ fe̱yɛ,

“Fo̱ ne̱ fo̱ te kuwuregya‑ɔ se̱‑ɔ na fo̱, kasanne̱gyii‑o,

mo̱ne̱ a fo̱ fe̱yɛ mo̱nꞌ nya nkyo̱rɔ na bo̱nyaa

na wuraa na ke̱yaale̱ŋ de̱ŋ bo̱ yɔ nsu pɛɛɛ.”

14 Ne̱ mbo̱ nna‑ɔ a kɔɔre̱ se̱ fe̱yɛ, “Amɛye̱!” Ne̱ abre̱sɛ‑ɔ a kpuni aŋurii suŋ mò̱ ne̱ o te kuwuregya‑ɔ se̱‑ɔ na kasanne̱gyii‑o mpe̱pe̱yɔ.

6

Ke̱tɔ ne̱ kaa waa saŋ ne̱ kasanne̱gyii‑o a te̱ŋŋe̱ akpuni asunoo‑o‑ro asiye‑o‑ro‑o

1 Ne̱ mo̱ a ŋu kasanne̱gyii‑o a te̱ŋ kikpuni ne̱ ke̱ gye̱ ŋkpɛɛ akpuni asunoo‑o‑ro‑o, ne̱ mo̱ a nu fe̱yɛ mbo̱ nna‑ɔ ɔko̱ a su fe̱yɛ bware̱ a su‑ro‑o tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ba!” 2 Ne̱ mo̱ a de̱e̱re̱, ne̱ mo̱ a ŋu kpaŋa fufuri ko̱ a bo̱ ye̱re̱. Mò̱ ɔde̱e̱po̱‑ɔ de ke̱ta, ne̱ baa sa mò̱ kuwurepa na o buŋ. Ne̱ ɔɔ de̱e̱ kpaŋa‑ɔ fe̱yɛ ɔnaapo̱‑ɔ, na ɔ ya kɔ gyi mò̱ ado̱ŋ se̱.*

3 Ne̱ kasanne̱gyii‑o a te̱ŋ kikpuni nyɔse̱po̱‑ɔ‑rɔ. Ne̱ mo̱ a nu kabo̱ nyɔse̱po̱‑ɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ba!” 4 Ne̱ kpaŋa ko̱ a be̱e̱ le̱e̱ ba. Ɔ gye̱ opipee ne̱e̱. Ne̱ baa sa mò̱ ɔde̱e̱po̱‑ɔ ke̱yaale̱ŋ a ɔ baa ke̱naa swe̱e̱re̱‑ɔ se̱, na ase̱sɛ nya mɔɔ abɛɛ. Baa sa mò̱ ke̱paŋ dabe̱ a ɔ bo̱ kɔ.

5 Ne̱ kasanne̱gyii‑o a te̱ŋ kikpuni sase̱po̱‑ɔ‑rɔ. Ne̱ mo̱ a nu kabo̱ sase̱po̱‑ɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ba!” Ne̱ mo̱ a de̱e̱re̱, ne̱ mo̱ a ŋu kpaŋa gyigyii ko̱. Kpaŋa amo̱ ɔde̱e̱po̱ de nsane̱ya mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. 6 Ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ mbo̱ nna‑ɔ nse̱na tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ sa a abwaye na yaabraa ke̱nya waa le̱ŋ, na amo̱ yawo̱ waa le̱ŋ. Amaa mo̱ne̱ ma nye̱ra mfɔ ayii na bobe ayii ne̱ bo̱ de amo̱ agyi ba waa nta‑ɔ.”

7 Ne̱ kasanne̱gyii‑o a te̱ŋ kikpuni nase̱po̱‑ɔ‑rɔ. Ne̱ mo̱ a nu kabo̱ nase̱po̱‑ɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ba!” 8 Ne̱ mo̱ a de̱e̱re̱, ne̱ mo̱ a ŋu kpaŋa ko̱ ne̱ mò̱ kayo̱wɔre̱ du fe̱yɛ kyaase̱ mfɔ‑ɔ. Kpaŋa amo̱ a ɔde̱e̱po̱‑ɔ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ “Lowi.” Ne̱ ɔko̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ “Akye̱ŋaŋpo̱‑rɔ”‑ɔ gya mò̱ se̱. Ne̱ baa ke swe̱e̱re̱‑ɔ‑rɔ ntuŋ nna, ne̱ baa sa bamo̱ katuŋ ko̱ŋko̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ bo̱ ba ke̱paŋ na ako̱ŋ na alɔgyi na mbo̱ kpe̱ŋsɛ bo̱ mɔɔ mfe̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ.

9 Ne̱ kasanne̱gyii‑o a be̱e̱ te̱ŋ kikpuni nuuse̱po̱‑ɔ‑rɔ. Ne̱ mo̱ a ŋu fe̱yɛ ase̱sɛ ne̱ baa mɔɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ se̱, ne̱ bo̱ mo̱ŋ kiŋŋi ke̱bware̱suŋ kamɛɛ‑ɔ e̱kra bo̱ lɔŋŋɔkpa ne̱ ɔ bo̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ so̱so̱ mfe̱ŋ‑ɔ kaase̱. 10 Ne̱ baa fɛɛ‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ, “O Nyaŋpe̱ Wuribware̱ na Bɔye̱-ko̱-mo̱ŋ‑te-mò̱‑se̱-na-kase̱ŋtiŋ-Bware̱, nsaŋ mo̱ ne̱ fo̱ i gyi ase̱sɛ ne̱ bo̱ te swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ ase̱ŋ, na fo̱ bu bamo̱ ke̱pɔ, na fo̱ gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa mɔɔ ane̱‑ɔ se̱?” 11 Ne̱ baa sa bamo̱ ɔke̱maa kyefuri kaare̱, ne̱ baa tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Saŋ ko̱ e̱ ba a ɔ bo̱ ba mbe̱yɔmɔ, ne̱ ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ ba ba a bo̱ bo̱ mɔɔ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa mɔɔ mo̱ne̱‑ɔ, ba mɔɔ bamo̱ a bo̱ lo̱we̱, amo̱se̱‑ɔ mo̱nꞌ nya kanyite bo̱ fo̱ saŋ amo̱.”

12 Ne̱ mo̱ a ŋu kasanne̱gyii‑o a te̱ŋ kikpuni siyese̱po̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ swe̱e̱re̱ a le̱ŋkpaŋ keŋkeŋ, ne̱ kyɔwe̱ a kii kigyigyii tuŋ tuŋ tuŋ, ne̱ oferi a kyurowi kii opipee kɔɔɔ fe̱yɛ mbo̱gya‑ɔ.* 13 Ne̱ akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi a maye̱ le̱e̱ so̱so̱ le̱e̱ daye̱ swe̱e̱re̱ se̱ potoo potoo potoo, fe̱yɛ afwii dabe̱ ko̱ a kya, ne̱ ayii agyi buŋbuŋ a le̱e̱ daye̱‑rɔ‑ɔ. 14 Ne̱ so̱so̱ a bɔɔ fe̱yɛ bamo̱ a bɔɔ kraŋ‑ɔ, ne̱ ke̱be̱e̱ ke̱maa na kwii ke̱maa a le̱e̱ amo̱ ye̱re̱kpa.*

15 Mfe̱ŋ‑ɔ ne̱ kaye̱ mɔ‑rɔ a awure na agye̱ŋkpɛɛpo̱ na anaapo̱ abre̱sɛ na atɔ awuye na ayaale̱ŋpo̱ na anya na agyi na ase̱sɛ‑ɔ pɛɛɛ a se̱re̱ ya kwe̱e̱rɔ e̱bɔ‑rɔ na afo̱re̱ ne̱ a da abe̱e̱‑rɔ‑ɔ kaase̱. 16 Ne̱ ba fɛɛ‑rɔ ba te̱e̱ ba kyo̱ŋwe̱ abe̱e̱ na afo̱re̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ le̱e̱ da ane̱ se̱, na mo̱nꞌ taa ane̱ bo̱ kwe̱e̱rɔ mò̱ ne̱ o te kuwuregya‑ɔ se̱‑ɔ se̱ na kasanne̱gyii a kaduŋfwii‑o si.* 17 Bamo̱ kaduŋfwii ne̱ ka ba kufu‑o kake a fo̱‑ɔ, nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a o kuŋ bamo̱?”

7

Isireelii awuye ŋkpe̱ŋ ke̱lafa na aduna na ana

1 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑ɔ ne̱ mo̱ a ŋu Wuribware̱ mbɔɔ nna a ye̱re̱ kaye̱ apo̱re̱ ana‑ɔ se̱, ne̱ baa kra kaye̱ mɔ‑rɔ a afwii‑o pɛɛɛ, na a ma nya kyaare̱ swe̱e̱re̱ se̱ na ɔpo̱o̱ se̱ na kiyii ke̱maa se̱. 2 Ne̱ mo̱ a ŋu Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a le̱e̱ kyɔwe̱ le̱e̱kpa ɔ ba, na o de Wuribware̱ ne̱ mò̱ wo̱re̱ dooo i de ŋkpa‑ɔ yireeŋsaa ne̱ ɔ ba a bo̱ kyaŋ Wuribware̱ ase̱sɛ nkyane̱e̱‑ɔ. Ne̱ ɔɔ te̱e̱ keŋkeŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mbɔɔ nna ne̱ Wuribware̱ a sa bamo̱ ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ bo̱ nye̱ra swe̱e̱re̱‑ɔ na ɔpo̱o̱‑ɔ. 3 Ne̱ kabɔɔ amo̱ yɛ, “Mo̱ne̱ ma nye̱ra swe̱e̱re̱ na ɔpo̱o̱ na ayii bo̱ fo̱ saŋ ne̱ ane̱ a kyaŋ Wuribware̱ ase̱sɛ nsɛkpe̱e̱nɔ se̱ nkyane̱e̱‑ɔ.” 4 Ne̱ baa tɔwe̱ ase̱sɛ ne̱ baa kyaŋ bamo̱ nsɛkpe̱e̱nɔ‑ɔ kanɔ gywii mo̱. Bo̱ yɛ bo̱ bo̱ ŋkpe̱ŋ ke̱lafa na aduna na ana le̱e̱ Isireelii awuye a nsuro‑o pɛɛɛ. 5-8 Kasuro ke̱maa de ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ kudu ŋnyɔ, ne̱ baa kyaŋ bamo̱ nsɛkpe̱e̱nɔ se̱ nkyane̱e̱. Nsuro amo̱ bo̱ kudu ŋnyɔ, ne̱ bamo̱ anyare̱ e̱ gye̱ Yudaa na Rubiŋ na Gad na Ase̱re̱ na Nafatalii na Manasee na Simeyɔŋ na Lewii na Isakaa na Saburɔŋ na Yo̱sɛf na Bɛnyamiŋ.

Ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ ne̱ ɔko̱ maa taare̱ a o ŋu bamo̱ kanɔ‑ɔ

9 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑rɔ, a mo̱ŋ kyee, ne̱ mo̱ a ŋu ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ Wuribware̱ se̱. Ɔko̱ maa taare̱ a o ŋu bamo̱ kanɔ. Ne̱ baa le̱e̱ kasuro ke̱maa‑rɔ na maŋ ke̱maa‑rɔ na kade̱ ke̱maa se̱, ne̱ ba sa e̱se̱ŋsa ke̱maa, na bo̱ ye̱re̱ kuwuregya‑ɔ na kasanne̱gyii‑o akatɔ‑rɔ bo̱ buŋ buŋ kyefuri e̱kaare̱, ne̱ bo̱ de de kabeŋ afe̱raa bamo̱ asare̱e̱‑rɔ. 10 Ne̱ baa fɛɛ‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ,

“Ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ ne̱ o te kuwuregya‑ɔ se̱‑ɔ

na kasanne̱gyii‑o e̱ gye̱ ne̱ baa mo̱rɔwe̱ ane̱.”

11 Na Wuribware̱ mbɔɔ pɛɛɛ ye̱re̱ muruwaa kuwuregya‑ɔ na abre̱sɛ‑ɔ na mbo̱ nna‑ɔ. Ne̱ baa kpuni aŋurii kuwuregya‑ɔ akatɔ‑rɔ suŋ Wuribware̱. 12 Ne̱ baa tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Amɛye̱. Nkyo̱rɔ na wuraa na kanyiase̱ŋ

na aŋsɛ na bo̱nyaa na ke̱yaale̱ŋ gye̱

ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ lee ne̱e̱ nsu pɛɛɛ. Amɛye̱.”

13 Ne̱ abre̱sɛ‑ɔ ɔko̱ a bise mo̱ fe̱yɛ, “Ase̱sɛ mɔ ne̱ bo̱ buŋ kyefuri e̱kaare̱, ne̱ bo̱ ye̱re̱ kuwuregya‑ɔ akatɔ‑rɔ‑ɔ, mfe̱ne̱ ne̱ baa le̱e̱?”

14 Ne̱ ŋ yɛ “Mo̱ŋ nyi. Fo̱ e̱ gye̱ ne̱ fo̱ nyi.”

Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, “Bamo̱ e̱ gye̱ ase̱sɛ ne̱ baa kperi Yeesuu si gyi awo̱re̱fɔɔ bwe̱e̱tɔ, ne̱ bamo̱ abaa‑rɔ mo̱ŋ yɔre̱, ne̱ baa ba kasanne̱gyii‑o mbo̱gya bo̱ fwe̱e̱ bamo̱ e̱kaare̱, ne̱ e̱ ya fwiiri pare̱pare̱pare̱.

15 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ bo̱ ye̱re̱ Wuribware̱ a kuwuregya‑ɔ

akatɔ‑rɔ mò̱ so̱so̱ a suŋkpa‑ɔ mfe̱ŋ,

ba suŋ mò̱ mpase̱ na kanye, na bo̱ ma yɔwe̱ daa.

Mò̱ ne̱ o te kuwuregya‑ɔ se̱‑ɔ e̱ kye̱na bamo̱ ase̱,

na o kuŋ bamo̱, na bo̱ ma gyi awo̱re̱fɔɔ.

16 Ako̱ŋ maa lɛɛ nya bamo̱. Burufo maa lɛɛ nya bamo̱.

Kyɔwe̱ maa lɛɛ da bamo̱, na ɔ kywɛɛ bamo̱ ayaa‑rɔ.

17 A le̱e̱ fe̱yɛ kasanne̱gyii ne̱ ɔ ye̱re̱ kuwuregya‑ɔ nse̱na akatɔ‑rɔ‑ɔ

e̱ gye̱ ne̱ oo kii bamo̱ ɔde̱e̱re̱se̱po̱,

na ɔ kpaa bamo̱ yaa atiribu

ne̱ amo̱‑rɔ a nkyu‑o maa lo̱we̱‑ɔ ase̱, na bo̱ ya nuu.*

Na Wuribware̱ kpɛɛ bamo̱ akyukyu pɛɛɛ.”*

8

Ke̱tɔ ne̱ kaa waa saŋ ne̱ kasanne̱gyii‑o a te̱ŋ kikpuni lalalo̱we̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ

1 Kasanne̱gyii‑o a te̱ŋ kikpuni sunoose̱po̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ so̱so̱ a waa diŋŋ dɔŋhwe̱re̱e̱ ke̱be̱gya.

2 Ne̱ mo̱ a ŋu Wuribware̱ mbɔɔ nsunoo ne̱ bo̱ ye̱re̱ mò̱ akatɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ baa sa bamo̱ ɔke̱maa kabe̱re̱.

3 Kabɔɔ ko̱ ne̱ o de atanne̱ pipee kakyaŋse̱gyii‑o a bo̱ ye̱re̱ atanne̱ pipee lɔŋŋɔkpa ko̱ a ɔ bo̱ kywɛɛ nyoŋku‑o. Lɔŋŋɔkpa mɔ ye̱re̱ kuwuregya‑ɔ akatɔ‑rɔ. Ne̱ baa sa mò̱ nyoŋku bwe̱e̱tɔ. Ne̱ ɔɔ taa bo̱ waa mò̱ kakyaŋse̱gyii‑o‑ro fe̱yɛ ɔ bo̱ tii ke̱bware̱ko̱re̱ ne̱ Wuribware̱ ase̱sɛ e̱ ko̱re̱ mò̱‑ɔ se̱. Ne̱ ɔɔ taa kakyaŋse̱gyii‑o bo̱ dɔŋŋɔ lɔŋŋɔkpa‑ɔ se̱. 4 Ne̱ ŋkee Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a ye̱re̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ na o de kakyaŋse̱gyii‑o mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ, ne̱ nyoŋku e̱bɔɔre̱e̱ na Wuribware̱ ase̱sɛ a ke̱bware̱ko̱re̱‑ɔ e̱ yɔ Wuribware̱ ase̱. 5 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a taa kakyaŋse̱gyii‑o, ne̱ ɔɔ ŋwɛɛ de̱e̱kpa le̱e̱ lɔŋŋɔkpa‑ɔ bo̱ waa‑rɔ, ne̱ ɔɔ twe̱e̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ swe̱e̱re̱ se̱. Ne̱ bware̱ a su‑ro gburi gburi gburi, ne̱ e̱lɛɛlɛɛ a gyi me̱lɛɛ me̱lɛɛ me̱lɛɛ, ne̱ swe̱e̱re̱ a le̱ŋkpaŋ kpuŋ kpuŋ kpuŋ.

Ke̱tɔ ne̱ kaa waa saŋ ne̱ Wuribware̱ a mbɔɔ nsunoo‑o a fo̱re̱ bamo̱ mbe̱re̱‑ɔ

6 Ne̱ Wuribware̱ a mbɔɔ nsunoo amo̱ ne̱ bamo̱ ɔke̱maa de kabe̱re̱‑ɔ a waa siraa fe̱yɛ bo̱ fo̱re̱. 7 Kabɔɔ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ a fo̱re̱ mò̱ kamo̱‑ɔ, ne̱ anyiŋkpe̱ŋkyukuriigyi na de̱e̱kpa na mbo̱gya a le̱e̱ so̱so̱ we̱e̱ swe̱e̱re̱ se̱. Fo̱ ya ke swe̱e̱re̱‑ɔ ntuŋ nsa, mò̱ katuŋ ko̱ŋko̱ ayii na e̱fa a kywɛɛ fuuu.

8 Ne̱ kabɔɔ nyɔse̱po̱‑ɔ a fo̱re̱ mò̱ kabe̱re̱‑ɔ. Ne̱ atɔ ko̱ ne̱ a du fe̱yɛ ke̱be̱e̱ dabe̱ ko̱ ne̱ de̱e̱kpa e̱ kywɛɛ ke̱mo̱‑ɔ a le̱e̱ da ɔpo̱o̱‑rɔ tukum. Ne̱ fo̱ ya ke ɔpo̱o̱‑rɔ ntuŋ nsa, mò̱ katuŋ ko̱ŋko̱ a kii mbo̱gya, 9 ne̱ mò̱ katuŋ ko̱ŋko̱ amo̱ a ŋkiŋgyi‑o na mbo̱‑ɔ a wu, ne̱ mò̱ katuŋ ko̱ŋko̱ amo̱ a e̱ko̱re̱e̱‑ɔ a mwiire.

10 Ne̱ kabɔɔ sase̱po̱‑ɔ a fo̱re̱ mò̱ kabe̱re̱‑ɔ. Ne̱ ke̱kye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi dabe̱ ko̱ ne̱ ku du fe̱yɛ pɔɔrɔɔ‑ɔ a kywɛɛ bo̱ le̱e̱ da swe̱e̱re̱ se̱. Ne̱ fo̱ ya ke kaye̱‑rɔ e̱bo̱ŋ na atiribu pɛɛɛ‑rɔ ntuŋ nsa, 11 amo̱ katuŋ ko̱ŋko̱ nkyu a waa preepree. Ne̱ ase̱sɛ ne̱ baa nuu nkyu amo̱‑ɔ bwe̱e̱tɔ a wu. Ke̱kye̱e̱-e̱‑kpa‑agyi amo̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ “Preepree.”

12 Ne̱ kabɔɔ nase̱po̱‑ɔ a fo̱re̱ mò̱ kabe̱re̱‑ɔ. Ne̱ ɔko̱ ne̱ mo̱ŋ ŋu mò̱‑ɔ a da kyɔwe̱ na kiferi na akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi. Ne̱ fo̱ ya ke kyɔwe̱‑rɔ ntuŋ nsa na kiferi‑ro ntuŋ nsa na akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi‑ro ntuŋ nsa, amo̱ ke̱ke̱maa katuŋ ko̱ŋko̱ a da kibugyii turum. Ne̱ fo̱ ya ke mpase̱‑rɔ ntuŋ nsa, mmo̱ katuŋ ko̱ŋko̱ mo̱ŋ de ke̱laŋŋe̱rɔ. Ne̱ fo̱ ya ke kanye‑ro ntuŋ nsa, kamo̱ katuŋ ko̱ŋko̱‑rɔ kiferi na akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi mo̱ŋ le̱e̱.

13 Ne̱ mo̱ a de̱e̱re̱, ne̱ mo̱ a ŋu kabo̱gyii ko̱ ne̱ ɔɔ le̱e̱ oluŋ dabe̱ dabe̱‑ɔ, ne̱ o fuwi awo̱re̱‑rɔ, na o su keŋkeŋ fe̱yɛ, “A waa le̱ŋ bwe̱e̱tɔ a a sa kaye̱‑rɔ ase̱sɛ, saŋ ne̱ Wuribware̱ a mbɔɔ nsunoo‑o‑ro nsa ne̱ baa saŋ‑ɔ e̱ fo̱re̱ bamo̱ mbe̱re̱‑ɔ.”

9

1 Ne̱ Wuribware̱ a kabɔɔ nuuse̱po̱‑ɔ a fo̱re̱ mò̱ kabe̱re̱‑ɔ. Ne̱ mo̱ a ŋu ke̱kye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi ko̱, na kaa le̱e̱ so̱so̱ bo̱ le̱e̱ da swe̱e̱re̱. Ne̱ baa sa ke̱mo̱ ke̱maŋtaŋ loorisɛ a safo̱wa‑ɔ. 2 Ne̱ ɔɔ taye̱ ke̱maŋtaŋ amo̱ kanɔ a po̱ne̱‑ɔ, ne̱ e̱bɔɔre̱e̱ a le̱e̱ ke̱mo̱‑rɔ fe̱yɛ ke̱de̱e̱kpɛɛtekii a e̱bɔɔre̱e̱‑ɔ. Ne̱ e̱bɔɔre̱e̱‑ɔ a buŋ kyɔwe̱ na awo̱re̱ se̱ sa ne̱ kibugyii a da. 3 Ne̱ akyaŋkyaŋka a le̱e̱ e̱bɔɔre̱e̱‑ɔ‑rɔ ba swe̱e̱re̱ se̱, ne̱ baa sa bamo̱ ke̱bwɛɛ fe̱yɛ agyapureepu‑o. 4 Ne̱ baa tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ bo̱ ma kaŋ te̱ŋŋe̱ e̱fa na ayii na ke̱fe̱raagyi ke̱maa. Amaa baa sa bamo̱ kpa fe̱yɛ bo̱ duŋwi swe̱e̱re̱ se̱ a ase̱sɛ ne̱ bo̱ mo̱ŋ de Wuribware̱ a nkyane̱e̱‑ɔ bamo̱ nsɛkpe̱e̱nɔ‑ɔ. 5 Bo̱ mo̱ŋ sa bamo̱ kpa fe̱yɛ bo̱ mɔɔ ase̱sɛ, amaa bo̱ de̱e̱ duŋwi bamo̱ ane̱ŋ‑aaa aferi anuu. Akyaŋkyaŋka amo̱ ya duŋ fo̱, a bo̱ gya ne̱e̱ fe̱yɛ gyapureepu‑o. 6 Aferi anuu, ne̱ akyaŋkyaŋka amo̱ maa se̱ ba duŋwi bamo̱‑ɔ, ba buwi a bo̱ kpa lowi, bamo̱‑ɔ bo̱ maa nya. Ba kpa fe̱yɛ bo̱ wu, bamo̱‑ɔ bo̱ maa wu, amaa lowi e̱ le̱e̱ bamo̱ ase̱.

7 Akyaŋkyaŋka‑ɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ e̱kpaŋa ne̱ baa waa siraa a bo̱ yaa ke̱naa‑rɔ‑ɔ. Bamo̱ aŋu si de atɔ ko̱ ne̱ a du fe̱yɛ atanne̱ pipee awurepa‑ɔ, ne̱ bamo̱ akatɔ‑rɔ du fe̱yɛ ase̱sɛ lee‑o. 8 Bamo̱ ipwii du ne̱e̱ fe̱yɛ akye̱e̱ lee‑o, ne̱ bamo̱ abwanɔ du fe̱yɛ ɔfaasɛ lee‑o. 9 Ne̱ bo̱ de ke̱kyaŋse̱ e̱kaare̱ ne̱ bo̱ de ba kuŋ bamo̱ akaŋ‑nɔ ke̱naa‑rɔ‑ɔ. Ne̱ bamo̱ abaŋbaŋ mɔ i su ne̱e̱ fe̱yɛ e̱kpaŋa bwe̱e̱tɔ a gyiiri itireelaa ne̱ bo̱ de bo̱ naa ke̱naa‑rɔ. 10 Bo̱ de nte ne̱ bo̱ de ba duŋwi fe̱yɛ agyapureepu‑o. Ne̱ bo̱ de kpa fe̱yɛ bo̱ de̱e̱ duŋwi ase̱sɛ ane̱ŋ‑aaa aferi anuu. 11 Bo̱ de owure ne̱ ɔ de̱e̱re̱ bamo̱ se̱‑ɔ. Ɔ dɛɛ ɔ gye̱ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱, ne̱ ɔɔ waa bɔye̱. Ne̱ mbe̱yɔmɔ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ ke̱maŋtaŋ loorisɛ‑ɔ se̱. Heebrii se̱ŋsa‑rɔ mò̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Abadɔŋ, ne̱ Griiki se̱ŋsa‑rɔ mɔ e̱ gye̱ Apoliyɔŋ, kaase̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ Ɔnye̱rapo̱.

12 To, afutɔ gye̱ŋkpɛɛsɛ a kyo̱ŋ. Anyɔ mɔ bo̱ akatɔ‑rɔ a ba.

13 Ne̱ kabɔɔ siyese̱po̱‑ɔ a fo̱re̱ mò̱ kabe̱re̱‑ɔ. Ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ ko̱ a su le̱e̱ atanne̱ pipee lɔŋŋɔkpa ne̱ ɔ ye̱re̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ‑ɔ a apo̱re̱ ana‑ɔ‑rɔ. 14 Ne̱ bo̱re̱ amo̱ a tɔwe̱ gywii kabɔɔ siyese̱po̱ ne̱ o de kabe̱re̱‑ɔ fe̱yɛ, “Saŋŋe̱ Wuribware̱ a mbɔɔ nna ne̱ baa ŋure bamo̱ Yufraatis bo̱ŋ kɛɛ‑ɔ.” 15 Ne̱ baa saŋŋe̱ mbɔɔ nna amo̱ ne̱ baa ŋure bamo̱‑ɔ. Baa waa siraa sa bamo̱ dɔŋhwe̱re̱e̱ mɔ dɛɛ na kake mɔ dɛɛ na kiferi mɔ dɛɛ na kasu mɔ dɛɛ‑ɔ na bo̱ mɔɔ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ. Fo̱ ya ke kaye̱‑rɔ ase̱sɛ‑rɔ ntuŋ nsa, mbɔɔ amo̱ e̱ mɔɔ katuŋ ko̱ŋko̱. 16 Ne̱ baa tɔwe̱ anaapo̱ ne̱ bo̱ te te e̱kpaŋa se̱‑ɔ kanɔ gywii mo̱, bo̱ bo̱ akpe̱ŋkɛɛ alafa anyɔ.

17 E̱kpaŋa na bamo̱ ade̱e̱po̱ ne̱ mo̱ a ŋu‑o de ke̱kyaŋse̱ e̱kaare̱ ne̱ bo̱ de ba kuŋ bamo̱ akaŋ‑nɔ ke̱naa‑rɔ, ne̱ e̱ ya pee fe̱yɛ de̱e̱kpa‑ɔ, ne̱ e̱ be̱e̱ i du agyigyii fe̱yɛ e̱bɔɔre̱e̱‑ɔ, ne̱ e̱ be̱e̱ i du kakaduro fe̱yɛ kafirewuta‑o. Ne̱ e̱kpaŋa‑ɔ aŋu du fe̱yɛ afaasɛ aŋu‑o. Ne̱ de̱e̱kpa na e̱bɔɔre̱e̱ na kafirewuta e̱ le̱e̱ bamo̱ nnɔ‑rɔ. 18 Ne̱ de̱e̱kpa na e̱bɔɔre̱e̱ na kafirewuta ne̱ aa le̱e̱ bamo̱ nnɔ‑rɔ‑ɔ a mɔɔ ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ. Fo̱ ya ke kaye̱‑rɔ ase̱sɛ‑rɔ ntuŋ nsa, bamo̱ katuŋ ko̱ŋko̱ a wu. 19 E̱kpaŋa‑ɔ e̱le̱ŋ pɛɛɛ bo̱ bamo̱ nnɔ‑rɔ ne̱e̱ na bamo̱ nte‑ro. Ne̱ awɔ aŋu te bamo̱ nte‑o si, ne̱ a taare̱ a a duŋwi ase̱sɛ.

20 Ne̱ se̱sɛ dimaadi ne̱ baa saŋ, ne̱ atɔ mɔ mo̱ŋ mɔɔ bamo̱‑ɔ, bo̱ saŋ bo̱ mo̱ŋ nu bamo̱ e̱ye̱e̱ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ. A kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ bo̱ mo̱ŋ yɔwe̱ kusuŋ Ɔbɔnsam na ikisi ne̱ baa ba atanne̱ pipee na afufuri, na kayo̱waa na ke̱fo̱re̱ na kiyii bo̱ waa‑ɔ. Ane̱ŋ a atɔ mɔ mo̱ŋ ke̱e̱, ne̱ a maa nu ase̱ŋ, ne̱ a mo̱ŋ naa. 21 Ane̱ŋ a ase̱sɛ‑ɔ mo̱ŋ nu bamo̱ e̱ye̱e̱ a bo̱ yɔwe̱ ase̱sɛ ke̱mɔɔ, na bamo̱ kakpe na asibeŋse̱ŋ, na bamo̱ kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa ko̱waa, na bamo̱ kayu.

10

Wuribware̱ kabɔɔ na wo̱re̱ kagyingyii ne̱ o de‑o ase̱ŋ

1 Ne̱ mo̱ a be̱e̱ ŋu Wuribware̱ kabɔɔ dabe̱ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ ɔ ba kaase̱, na ko̱wo̱re̱ a muruwaa mò̱, na nyiŋkpe̱ŋtaliilii bo̱ mò̱ kuŋu si, ne̱ mò̱ akatɔ‑rɔ du fe̱yɛ kyɔwe̱‑ɔ, ne̱ mò̱ ayaa du fe̱yɛ de̱e̱kpa agyabreŋ‑o. 2 Ne̱ oo buŋŋi wo̱re̱ bɔɔsɛ kagyingyii ko̱ ne̱ o de mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ‑rɔ. Ne̱ ɔɔ ba mò̱ kigyiseyaa bo̱ ye̱ra ɔpo̱o̱ se̱, ne̱ ɔɔ ba mò̱ ke̱be̱nayaa‑ɔ bo̱ ye̱ra swe̱e̱re̱ se̱. 3 Ne̱ ɔɔ faa‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ ɔfaasɛ a su‑o. Mò̱ a faa‑rɔ kamɛɛ‑rɔ‑ɔ, ne̱ bware̱ a su‑ro gburi gburi iluwi isunoo bo̱ kɔɔre̱ mò̱ se̱. 4 Bware̱ a su‑ro lo̱we̱‑ɔ, ne̱ mo̱ e̱ kpa a n kyo̱rɛɛ ke̱tɔ ne̱ bware̱ amo̱ a tɔwe̱‑ɔ. Amaa ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ke̱tɔ ne̱ bware̱ amo̱ a tɔwe̱ iluwi isunoo‑o, fo̱ ma kaŋ lee ke̱mo̱ tɔwe̱ kawu, fo̱ ma kyo̱rɛɛ bo̱ be̱ya.”

5 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ne̱ mo̱ a ŋu na ɔ ye̱re̱ ɔpo̱o̱ se̱, ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ ye̱re̱ swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ a yase̱ mò̱ kigyisesare̱e̱ bo̱ kyɔ so̱so̱. 6 Ne̱ ɔɔ waa Wuribware̱ e̱taŋ fe̱yɛ, a maa kyee, Wuribware̱ e̱ sa a ke̱tɔ ke̱maa gye̱ kɛɛ. Ne̱ ɔ yɛ, “N de Wuribware̱ ne̱ mò̱ kakye̱na mo̱ŋ de kɛɛ, ne̱ ɔɔ twe̱e̱ so̱so̱ na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ mfe̱ŋ‑ɔ na swe̱e̱re̱ na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ mò̱ se̱‑ɔ na ɔpo̱o̱ na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ mò̱‑rɔ‑ɔ ke̱nyare̱ mo̱ e̱ waa e̱taŋ fe̱yɛ, a maa kyee, Wuribware̱ e̱ sa a ke̱tɔ ke̱maa gye̱ kɛɛ. 7 Amaa Wuribware̱ kabɔɔ sunoose̱po̱‑ɔ ya fo̱re̱ mò̱ kabe̱re̱‑ɔ, Wuribware̱ e̱ waa ke̱tɔ ne̱ ɔɔ kra fe̱yɛ ɔ waa, ne̱ mbe̱yɔmɔ aa kwe̱e̱rɔ‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ kyɔ tɔwe̱ gywii mò̱ ayaafɔr, ne̱ bo̱ gye̱ mò̱ akyaamɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ.”

8 Ne̱ bo̱re̱ ne̱ mo̱ a dɛɛ nu fe̱yɛ oo su le̱e̱ so̱so̱‑ɔ a tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, “Ya kɔɔre̱ wo̱re̱ le̱e̱ Wuribware̱ kabɔɔ ne̱ ɔ ye̱re̱ ɔpo̱o̱ se̱, ne̱ ɔ be̱e̱ ɔ ye̱re̱ swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ ke̱sare̱e̱‑rɔ.”

9 Ne̱ mo̱ a yɔ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ ase̱ ya tɔwe̱ gywii mò̱ fe̱yɛ ɔ taa wo̱re̱ kagyingyii‑o sa mo̱. Ne̱ ɔ yɛ, “Kɔɔre̱ na fo̱ wo̱. Wo̱re̱ mɔ ase̱ŋ bo̱ kɔne̱ fe̱yɛ gyabwe̱e̱kyu‑o, amaa fo̱ ya nu amo̱ kaase̱, a waa fo̱ preepree.”* 10 Mo̱ a kɔɔre̱ wo̱re̱ amo̱ mo̱ e̱ wo̱‑ɔ, ne̱ aa waa mo̱ kanɔ‑rɔ kɔne̱ kɔne̱ fe̱yɛ gyabwe̱e̱kyu‑o. Amaa mo̱ a de̱ŋ wo̱ lo̱we̱‑ɔ, ne̱ aa waa mo̱ kame‑ro preepree. 11 Ne̱ baa tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, “Aa be̱e̱ fo̱ fe̱yɛ fo̱ tɔwe̱ ke̱tɔ ne̱ Wuribware̱ a lee bo̱ kaapo̱ fo̱ fe̱yɛ ke̱ e̱ waa ase̱sɛ ne̱ baa le̱e̱ kasuro ke̱maa‑rɔ na kade̱ ke̱maa se̱, ne̱ ba sa e̱se̱ŋsa ke̱maa‑ɔ na bamo̱ awure.”

11

Akyaamɛɛ anyɔ‑ɔ

1 Ne̱ baa sa mo̱ kayii ne̱ bo̱ de ba kare̱ atɔ‑ɔ. Ne̱ baa tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, “Ko̱so̱ na fo̱ kare̱ Wuribware̱ suŋkpa na lɔŋŋɔkpa ayaa, na fo̱ kare̱ bamo̱ ne̱ ba suŋ Wuribware̱ mfe̱ŋ‑ɔ. 2 Amaa fo̱ ma kaŋ kare̱ Wuribware̱ suŋkpa a kabuno gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ ayaa, yɔwe̱ mfe̱ŋ bo̱ be̱ya, a le̱e̱ fe̱yɛ baa taa mfe̱ŋ bo̱ sa bamo̱ ne̱ bo̱ maa suŋ Wuribware̱‑ɔ. Ba waa ke̱tɔ ke̱maa bɔye̱ bɔye̱ Wuribware̱ a maŋ‑ɔ‑rɔ aferi aduna na anyɔ.

3 Mo̱ e̱ ba mo̱ akyaamɛɛ anyɔ ko̱ a m bo̱ kyo̱ŋwe̱ mfe̱ŋ, na baa mare̱ aprakɛɛ bo̱ te̱ŋ bamo̱ e̱laare̱‑rɔ. Na bo̱ tɔwe̱ abware̱se̱ŋ ŋke kakpe̱ŋ na alafa anyɔ na adusiye maŋ amo̱‑rɔ.” 4 Mfɔɔ ayii anyɔ na mfetirito̱re̱e̱ ŋnyɔ ne̱ ŋ ye̱re̱ Kaye̱‑rɔ-ase̱sɛ-pɛɛɛ-bamo̱-Nyaŋpe̱ akatɔ‑rɔ‑ɔ ye̱re̱ bo̱ sa akyaamɛɛ anyɔ amo̱.* 5 Ɔdo̱ŋ ke̱maa ne̱ ɔ kpa a ɔ tɔɔraa bamo̱‑ɔ, amɔ de̱e̱kpa e̱ le̱e̱ bamo̱ nnɔ‑rɔ ɔ kywɛɛ mò̱. Mfaanɛɛ a kpa‑ɔ se̱, ne̱ ba bo̱rɔ se̱ a bo̱ bo̱ mɔɔ ɔke̱maa ne̱ ɔ tɔɔraa bamo̱‑ɔ. 6 Saŋ ne̱ ba tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ, bo̱ de e̱le̱ŋ fe̱yɛ bo̱ tii kpa, na bware̱ ma ba. Ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ de e̱le̱ŋ, na bo̱ kyurowi e̱bo̱ŋ‑nɔ nkyu pɛɛɛ bo̱ kii mbo̱gya. Ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ de e̱le̱ŋ fe̱yɛ bo̱ baa ase̱ŋ ke̱maa ne̱ ba kpa‑ɔ swe̱e̱re̱ mɔ se̱.

7 Bamo̱ ya lo̱we̱ bamo̱ abware̱se̱ŋ ko̱tɔwe̱, kabo̱ kpe̱ŋsɛ ko̱ e̱ le̱e̱ ke̱maŋtaŋ loorisɛ‑ɔ‑rɔ a ɔ ba, na ɔ bo̱ kɔ Wuribware̱ akyaamɛɛ anyɔ amo̱, na o gyi bamo̱ se̱, na ɔ mɔɔ bamo̱. 8 Na bamo̱ afuniŋ di maŋ dabe̱ amo̱ mfe̱ŋ ne̱ baa da bamo̱ nyaŋpe̱ Yeesuu bo̱ me̱ra kiyii kpare̱-abɛɛ‑rɔ‑ɔ a alɔŋde̱‑ɔ se̱. Maŋ amo̱ ke̱ŋasɛnyare̱ e̱ gye̱ Sɔdɔm, ne̱ bo̱ be̱e̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Igyipiti‑o. 9 Ne̱ ase̱sɛ ne̱ baa le̱e̱ kasuro ke̱maa‑rɔ na maŋ ke̱maa‑rɔ na kade̱ ke̱maa se̱, ne̱ ba sa e̱se̱ŋsa ke̱maa‑ɔ e̱ de̱e̱re̱ bamo̱ afuniŋ‑o ŋke nsa na ke̱be̱gya, na bo̱ kine kipure bamo̱. 10 Na bamo̱ akatɔ gyi bamo̱ anyɔ lowi si, na bo̱ ke abɛɛ atɔ. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ akyaamɛɛ anyɔ mɔ ne̱ baa tɔwe̱ abware̱se̱ŋ‑ɔ a taa awo̱re̱fɔɔ bwe̱e̱tɔ bo̱ dɔŋŋɔ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ se̱.

11 Ŋke nsa na ke̱be̱gya kamɛɛ‑ɔ, na Wuribware̱ kyiŋŋi bamo̱ le̱e̱ lowi‑ro. Na kufu nya ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ ba ŋu bamo̱‑ɔ. 12 Na Wuribware̱ akyaamɛɛ anyɔ amo̱ nu bo̱re̱ ko̱ e̱ faa‑rɔ a ɔ le̱e̱ so̱so̱, na ɔ tɔwe̱ gywii bamo̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ba so̱so̱ mfe̱e̱.” Bamo̱ ado̱ŋ e̱ ye̱re̱ a bo̱ de̱e̱re̱, na bo̱ ŋu fe̱yɛ ko̱wo̱re̱ i buŋ akyaamɛɛ anyɔ‑ɔ se̱, na ba yɔ so̱so̱. 13 Puri amo̱‑rɔ dɛɛ ne̱ swe̱e̱re̱ e̱ le̱ŋkpaŋ kpuŋ kpuŋ kpuŋ. Fo̱ ya ke maŋ‑ɔ‑rɔ ntuŋ kudu, katuŋ ko̱ŋko̱ i kpuri. Na ase̱sɛ ŋkpe̱ŋ nsunoo wu. Na kufu nya ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ ba saŋ‑ɔ. Na bo̱ kyo̱rɔ Wuribware̱ ne̱ ɔ gye̱ so̱so̱ a owure‑o bo̱ le̱e̱ mò̱ ke̱dabe̱ ne̱ o de‑o si. 14 To, afutɔ ne̱ a gya se̱ nyɔse̱po̱‑ɔ a kyo̱ŋ. Amaa asase̱po̱‑ɔ e̱ ba mbe̱yɔmɔ.

Kabe̱re̱ sunoose̱po̱‑ɔ

15 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ sunoose̱po̱‑ɔ a fo̱re̱ mò̱ kabe̱re̱‑ɔ, ne̱ e̱bo̱re̱ a su so̱so̱ keŋkeŋ fe̱yɛ,

“Kaye̱‑rɔ ke̱yaale̱ŋ pɛɛɛ gye̱ ane̱ nyaŋpe̱

Wuribware̱ na Kristoo lee ne̱e̱ mbe̱yɔmɔ.

Na Wuribware̱ gyi kuwure nsu pɛɛɛ.”

16 Ne̱ abre̱sɛ adunyɔ na ana ne̱ bo̱ te te ŋwuregya‑ɔ se̱ Wuribware̱ akatɔ‑rɔ‑ɔ a kpuni aŋurii suŋ Wuribware̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

17 “Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱,

fo̱ ne̱ fo̱ mo̱ŋ de ke̱le̱e̱kaase̱ na ke̱gye̱kɛɛ‑ɔ,

ane̱ e̱ sa fo̱ aŋsɛ fe̱yɛ fo̱ a kɔɔre̱ fo̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ,

ne̱ fo̱ a le̱e̱ kaase̱ fo̱ i gyi fo̱ kuwure‑o.

18 Bo̱ fo̱ mbe̱yɔmɔ, nde̱ se̱ awuye iduŋ a fwii fo̱ se̱.

Amaa mbe̱yɔmɔ, saŋ a fo̱ fe̱yɛ

fo̱ kaapo̱ bamo̱ fo̱ kaduŋfwii.

Saŋ a be̱e̱ fo̱ fe̱yɛ fo̱ gyi bamo̱ ne̱ baa wu‑o ase̱ŋ,

na fo̱ ka fo̱ ayaafɔre̱ ko̱kɔ, fo̱ akyaamɛɛ‑ɔ,

na fo̱ ase̱sɛ ne̱ fo̱ a lee sa fo̱ e̱ye̱e̱‑ɔ,

na abre̱sɛ na ŋyaagyi ne̱ ba suŋ fo̱‑ɔ.

Ne̱ saŋ a be̱e̱ fo̱ fe̱yɛ fo̱ kpuri

bamo̱ ne̱ ba nye̱ra swe̱e̱re̱‑ɔ.”

19 Ne̱ Wuribware̱ suŋkpa ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ a taye̱, ne̱ mo̱ a ŋu Wuribware̱ a e̱taŋ ke̱dakaa‑ɔ mò̱ suŋkpa‑ɔ mfe̱ŋ. Ne̱ e̱lɛɛlɛɛ a gyi me̱lɛɛ me̱lɛɛ me̱lɛɛ, ne̱ bware̱ a su‑ro gburi gburi gburi, ne̱ swe̱e̱re̱ a le̱ŋkpaŋ kpuŋ kpuŋ kpuŋ, ne̱ anyiŋkpe̱ŋkyukuriigyi a ba swe̱e̱re̱ wɔɔre̱ wɔɔre̱ wɔɔre̱.

12

Ɔkye̱e̱ na daŋkyam ase̱ŋ

1 Ne̱ mo̱ a ŋu afutɔ dabe̱ ko̱ so̱so̱. Ɔkye̱e̱ ko̱ bo̱‑rɔ ne̱ kyɔwe̱ bo̱ mò̱ kamɛɛ, ne̱ ɔɔ sa ne̱ ɔ to̱re̱ se̱. Na kiferi bo̱ mò̱ ayaa kaase̱, ne̱ o buŋ kuwurepa na akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi kudu anyɔ te te si. 2 O de kame, ne̱ ɔ kpa a ɔ ko̱we̱. Ne̱ mò̱ kuduŋwi a sa ne̱ oo su.

3 Ne̱ mo̱ a be̱e̱ ŋu afutɔ ko̱ so̱so̱. Mo̱ a ŋu kabo̱ dabe̱ dabe̱ ko̱ ne̱ ku du fe̱yɛ daŋkyam pipee‑o, ne̱ o de aŋu asunoo na akyɔre̱ kudu, ne̱ kuwurepa buŋ buŋ aŋu‑o ke̱ke̱maa se̱. 4 Fo̱ ya ke so̱so̱ a akye̱e̱‑e̱‑kpa‑agyi‑o‑ro ntuŋ nsa, daŋkyam‑ɔ a ba mò̱ kate bo̱ gyiiri katuŋ ko̱ŋko̱ le̱e̱ so̱so̱ twe̱e̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ swe̱e̱re̱ se̱. Ne̱ ɔɔ ye̱re̱ ɔkye̱e̱ amo̱ akatɔ‑rɔ, na mò̱ ya de̱ŋ ko̱we̱ a ɔ nya wo̱ mò̱ kayaagyi‑o puri‑ro. 5 Ne̱ ɔkye̱e̱ amo̱ a ko̱we̱ gyi nyaŋsɛ, ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ ba mò̱ ke̱yaale̱ŋ bo̱ de̱e̱re̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ se̱, na ɔ ma su ɔko̱ se̱. Amaa ne̱ baa ŋwaa kayaagyi‑o taa yaa Wuribware̱ ase̱ mfe̱ŋ ne̱ o te mò̱ kuwuregya‑ɔ se̱‑ɔ. 6 Ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ a se̱re̱ yɔ kimukee‑ro mfe̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a kyɔ lɔŋŋɔ bo̱ ye̱ra mò̱‑ɔ. Mfe̱ŋ ne̱ ba de̱e̱re̱ mò̱ se̱ ŋke kakpe̱ŋ na alafa anyɔ na adusiye.

7 Ne̱ ke̱naa a ba so̱so̱ mfe̱ŋ. Wuribware̱ kabɔɔ bre̱sɛ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Maakɛl‑ɔ na mò̱ kamɛɛ‑rɔ awuye‑o, na daŋkyam‑ɔ na mò̱ kamɛɛ‑rɔ awuye‑o a kɔ ke̱naa. 8 Ne̱ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ a kɔ gyi daŋkyam‑ɔ na mò̱ kamɛɛ‑rɔ awuye‑o gyi si, ne̱ baa gya bamo̱ le̱e̱ so̱so̱ mfe̱ŋ. 9 Daŋkyam‑ɔ aŋasɛnyare̱ e̱ gye̱ “Ko̱wɔ-ne̱‑ɔɔ‑pe̱nna-se̱sɛ-de̱daa‑ɔ,” na “Ɔbɔnsam” na “Se̱tane̱” na “Kaye̱‑rɔ-ase̱sɛ-pɛɛɛ‑ɔpe̱nnapo̱.” Baa twe̱e̱ mò̱ aa mò̱ kamɛɛ‑rɔ awuye‑o bo̱ kyo̱ŋwe̱ swe̱e̱re̱ se̱. 10 Ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ a su keŋkeŋ le̱e̱ so̱so̱ fe̱yɛ,

“Ŋkee fe̱raa, ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ a bo̱ mo̱rɔwe̱ mò̱ ase̱sɛ,

na o gyi mò̱ kuwure‑o,

ne̱ Kristoo ne̱ oo lee‑o a nya ke̱yaale̱ŋ.

Ke̱e̱, baa twe̱e̱ mò̱ ne̱ ɔ dɛɛ ye̱re̱ Wuribware̱ ase̱

ɔ po̱rɔ ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana fe̱yɛ baa waa bɔye̱‑ɔ

bo̱ kyo̱ŋwe̱ swe̱e̱re̱ se̱.

11 Ane̱ ko̱so̱bɛɛ‑ana amo̱ a kɔ gya mò̱.

Ke̱tɔ se̱ ne̱ baa taare̱ gya mò̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ

kasanne̱gyii‑o a wu, ne̱ mò̱ mbo̱gya a we̱e̱ swe̱e̱re̱,

ne̱ baa ye̱re̱ bamo̱ ase̱ŋ timaa‑o ko̱tɔwe̱‑rɔ keŋkeŋ,

ne̱ bo̱ yɛ kasanne̱gyii‑o si ke̱gya, ne̱ bamo̱ ya wu,

a bɔ kikine mò̱ na bo̱ kye̱na.

12 Amo̱se̱‑ɔ, so̱so̱ na mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ te mfe̱ŋ‑ɔ,

mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi.

Amaa mbe̱yɔmɔ a waa le̱ŋ a bo̱ sa ase̱sɛ

na ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ swe̱e̱re̱ se̱ na ɔpo̱o̱‑rɔ‑ɔ.

A le̱e̱ fe̱yɛ Ɔbɔnsam a le̱e̱ so̱so̱ ba mo̱ne̱ ase̱ swe̱e̱re̱ se̱.

Kaduŋfwii ne̱ o de mbe̱yɔmɔ‑ɔ kyɔ bwe̱e̱tɔ,

a le̱e̱ fe̱yɛ o nyi dame̱naŋsɛ fe̱yɛ

mò̱ saŋ mo̱ŋ lɛɛ ɔ kyɔ.”

13 Daŋkyam‑ɔ a bo̱ sa se̱ fe̱yɛ baa twe̱e̱ mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ swe̱e̱re̱ se̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ me̱raa se̱ ɔ se̱re̱ ɔ gya ɔkye̱e̱ ne̱ ɔɔ ko̱we̱ gyi nyaŋsɛ‑ɔ. 14 Ne̱ baa sa ɔkye̱e̱‑ɔ abaŋbaŋ ko̱ ne̱ a du fe̱yɛ oluŋ lee‑o, na ɔ nya fuwi yɔ mò̱ kwe̱e̱rɔkpa kimukee‑ro mfe̱ŋ ne̱ ba de̱e̱re̱ mò̱ se̱ nsu nsa na ke̱be̱gya, na daŋkyam ne̱ mò̱ ke̱ŋasɛnyare̱ be̱e̱ ke̱ gye̱ “Ko̱wɔ”‑ɔ ma nya kra mò̱. 15 Ne̱ daŋkyam‑ɔ a kpuu nkyu le̱e̱ mò̱ kanɔ‑rɔ, ne̱ kufwiiri a twe̱e̱, na ke̱ nya taa ɔkye̱e̱‑ɔ nare̱. 16 Amaa ne̱ swe̱e̱re̱ a kya ɔkye̱e̱‑ɔ‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ swe̱e̱re̱ a nuu nkyu ne̱ ŋ ya le̱e̱ daŋkyam‑ɔ kanɔ‑rɔ‑ɔ pɛɛɛ. 17 Ne̱ daŋkyam‑ɔ duŋ a fwii ɔkye̱e̱‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ yɔ ya kɔ ɔkye̱e̱‑ɔ mò̱ gyi‑ana pɛɛɛ. Bamo̱ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ gya Wuribware̱ a mbraa‑ɔ se̱, ne̱ bo̱ de Yeesuu a ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ ba tɔwe̱ amo̱ keŋkeŋ. 18 Ne̱ daŋkyam‑ɔ a ye̱re̱ ɔpo̱o̱ kɛɛ.

13

Kabo̱ kpe̱ŋsɛ ne̱ kaa le̱e̱ ɔpo̱o̱‑rɔ‑ɔ

1 Ne̱ mo̱ a ŋu kabo̱ kpe̱ŋsɛ ko̱ a le̱e̱ ɔpo̱o̱‑rɔ ka ba, na ka de akyɔre̱ kudu na aŋu asunoo, na awurepa buŋ buŋ akyɔre̱‑ɔ ke̱ke̱maa se̱. Ne̱ baa kyo̱rɛɛ ke̱ŋasɛnyare̱ ne̱ ke̱ e̱ kaapo̱ fe̱yɛ kabo̱ amo̱ na Wuribware̱ ta‑ɔ bo̱ kye̱na kamo̱ aŋu‑o ke̱ke̱maa se̱. 2 Kabo̱ ne̱ mo̱ a ŋu‑o du fe̱yɛ mpase̱ wuye, ne̱ kamo̱ ayaapapaa du fe̱yɛ puroŋ dabe̱ lee‑o. Ne̱ kamo̱ kanɔ du fe̱yɛ ɔfaasɛ lee‑o. Ne̱ ŋkee dankyam‑ɔ a taa mò̱ fɔŋfɔŋ kuwure na mò̱ ke̱yaale̱ŋ bwe̱e̱tɔ ne̱ o de‑o bo̱ sa mpase̱ wuye‑o. 3 Kabo̱ amo̱ a aŋu‑o ko̱ko̱ŋko̱ du fe̱yɛ bamo̱ a ŋe ke̱mo̱ ke̱paŋ‑ɔ, amaa ke̱mo̱ lɔ‑ɔ a kyɔ wu. Ne̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ bamo̱, ne̱ baa gya mpase̱ wuye‑o si. 4 Ne̱ ase̱sɛ a suŋ dankyam amo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ taa mò̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ bo̱ sa mpase̱ wuye‑o. Ne̱ baa suŋ mpase̱ wuye‑o gbaa tɔwe̱ fe̱yɛ, “Nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ ta fe̱yɛ mpase̱ wuye mɔ? Nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ taare̱ a ɔ kɔ gya mò̱? Ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ!” 5 Ne̱ mpase̱ wuye‑o a nya kpa tɔwe̱ adabe̱dabe̱se̱ŋ kaapo̱ mò̱ e̱ye̱e̱, na ɔ saare̱ Wuribware̱ tɔwe̱ fe̱yɛ mò̱ aa mò̱ ta. Ne̱ Wuribware̱ a sa ne̱ mpase̱ wuye‑o ke̱yaale̱ŋ amo̱ mo̱ŋ kyɔ aferi aduna na anyɔ, na ɔ waa mò̱ ke̱pre̱. 6 Ne̱ ɔɔ da Wuribware̱ yii, ne̱ ɔɔ be̱e̱ da mò̱ ke̱nyare̱ na mfe̱ŋ ne̱ o te‑o na bamo̱ ne̱ bo̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ pɛɛɛ yii. 7 Kpa da fe̱yɛ mò̱ aa Wuribware̱ ase̱sɛ kɔ, na o gyi bamo̱ se̱. Ne̱ ɔɔ nya ase̱sɛ ne̱ baa le̱e̱ kasuro ke̱maa‑rɔ na maŋ ke̱maa‑rɔ na kade̱ ke̱maa se̱, ne̱ ba sa e̱se̱ŋsa ke̱maa‑ɔ se̱ ke̱yaale̱ŋ. 8 Na kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ suŋ mpase̱ wuye‑o, amɔ ɔke̱maa ne̱ kasanne̱gyii ne̱ baa mɔɔ‑ɔ a kyo̱rɛɛ mò̱ ke̱nyare̱ waa wo̱re̱ ne̱ ɔ kaapo̱ ɔke̱maa ne̱ o de ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ‑rɔ pwɛɛ ne̱ Wuribware̱ a dɛɛ twe̱e̱ kaye̱‑ɔ. 9 Mo̱nꞌ lɔŋ e̱se̱bɔ a mo̱nꞌ nu!

10 Bamo̱ ne̱ bo̱ bware̱ sa ke̱kra‑ɔ,

ado̱ŋ e̱ kra bamo̱ a bo̱ yaa anya kusuŋ‑no.

Bamo̱ ne̱ bo̱ bware̱ sa ke̱paŋ‑ɔ,

ke̱paŋ‑nɔ ne̱ ba wu.*

Amo̱‑ɔ pɛɛɛ bware fe̱yɛ Wuribware̱ ase̱sɛ nyite awo̱re̱fɔɔ‑rɔ, na bo̱ sa a bamo̱ ko̱kɔɔre̱gyi‑o waa le̱ŋ.

Kabo̱ kpe̱ŋsɛ ne̱ kaa le̱e̱ swe̱e̱re̱‑rɔ‑ɔ

11 Ne̱ mo̱ a be̱e̱ ŋu kabo̱ kpe̱ŋsɛ ko̱, na ka dare̱e̱ swe̱e̱re̱‑rɔ. Ka de akyɔre̱ anyɔ fe̱yɛ sanne̱ lee‑o, ne̱ ka sa se̱ŋsa fe̱yɛ dankyam‑ɔ. 12 Ne̱ kaa kperi mpase̱ wuye‑o na mò̱ ke̱yaale̱ŋ se̱ ye̱re̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ fe̱yɛ bo̱ suŋ mpase̱ wuye amo̱ ne̱ baa ŋe mò̱ aŋu‑o ko̱ko̱ŋko̱ ne̱ ke̱mo̱ lɔ‑ɔ a wu‑o. 13 Kabo̱ amo̱ gbaa a waa afutɔ na akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ. Ne̱ amo̱ ako̱ e̱ gye̱ fe̱yɛ kaa sa ne̱ de̱e̱kpa a le̱e̱ so̱so̱ ba swe̱e̱re̱ ase̱sɛ akatɔ‑rɔ. 14 Ne̱ kaa pe̱nna kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ bo̱ le̱e̱ akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ ne̱ kaa ye̱re̱ mpase̱ wuye‑o ayaa‑rɔ waa‑ɔ se̱. Ne̱ kabo̱‑ɔ a tɔwe̱ gywii kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ fe̱yɛ bo̱ ba ke̱fo̱re̱ bo̱ seri ko̱tɔko̱ ne̱ kaa le̱e̱ mpase̱ wuye ne̱ baa ŋe mò̱ kuŋu ko̱ŋko̱ ne̱ ke̱mo̱ lɔ‑ɔ a wu‑o. 15 Ne̱ kabo̱ amo̱ a nya kpa, ne̱ kaa fwii ŋe waa ke̱fo̱re̱ ne̱ kaa le̱e̱ mpase̱ wuye‑o e̱mo̱rɔbɔ‑rɔ, ne̱ kaa nya ŋkpa. Ne̱ kaa sa kanɔ fe̱yɛ bo̱ mɔɔ ɔke̱maa ne̱ oo kine kamo̱ kusuŋ‑o. 16 Ne̱ kabo̱ amo̱ a ye̱re̱ abre̱sɛ na ŋyaagyi, na atɔ awuye na atiripo̱, na agyi na anya, fe̱yɛ bo̱ kyaŋ bamo̱ agyiselɔkwɛɛ‑rɔ bɛɛɛ bamo̱ nsɛkpe̱e̱nɔ nkyane̱e̱. 17 Ɔko̱ mo̱ŋ de kpa fe̱yɛ o fe atɔ bɛɛɛ ɔ sɔɔ atɔ, amɔ baa kyaŋ mò̱ kigyiselɔkwɛɛ‑rɔ bɛɛɛ mò̱ kasɛkpe̱e̱nɔ kakyane̱e̱. Kakyane̱e̱ amo̱ e̱ gye̱ kabo̱ amo̱ ke̱nyare̱ bɛɛɛ akyo̱rɛɛgyi ne̱ a ye̱re̱ bo̱ sa mò̱ ke̱nyare̱‑ɔ. 18 Ɔko̱ i de kanyiase̱ŋ, ɔ taare̱ a o nu kabo̱ amo̱ akyo̱rɛɛgyii‑o kaase̱, a le̱e̱ fe̱yɛ a ye̱re̱ bo̱ sa nyiŋkpasɛ ke̱nyare̱ ne̱e̱. Akyo̱rɛɛgyii amo̱ e̱ gye̱ alafa asiye na adusiye na asiye (666).

14

Kasanne̱gyii‑o na mò̱ anare̱bɛɛpo̱

1 Ne̱ mo̱ a de̱e̱re̱, ne̱ mo̱ a ŋu kasanne̱gyii‑o ye̱re̱ Siyɔŋ ke̱be̱e̱‑ɔ se̱. Mò̱ aa anyare̱ ŋkpe̱ŋ ke̱lafa na aduna na ana (144,000) ne̱ baa kyo̱rɛɛ mò̱ aa mò̱ se̱ anyare̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ nsɛkpe̱e̱nɔ se̱‑ɔ e̱ ye̱re̱ mfe̱ŋ. 2 Ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ ko̱ a su le̱e̱ so̱so̱ fe̱yɛ awuriwuri‑o, bɛɛɛ fe̱yɛ bware̱ a su‑ro gburi gburi‑o. Bo̱re̱ amo̱ a be̱e̱ su ne̱e̱ fe̱yɛ kwaŋgyi adapo̱ ko̱ a da ikwaŋgyi ba soori‑o. 3 Ne̱ anyare̱ ŋkpe̱ŋ ke̱lafa na aduna na ana amo̱ ye̱re̱ kuwuregya‑ɔ na mbo̱ nna‑ɔ na abre̱sɛ‑ɔ akatɔ‑rɔ ba waa kiliŋ po̱pwɛɛ ko̱ ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ taare̱ a o suye‑o, amɔ anyare̱ ŋkpe̱ŋ ke̱lafa na aduna na ana amo̱ ne̱ kasanne̱gyii‑o a mo̱rɔwe̱ bamo̱ le̱e̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ‑rɔ‑ɔ wo̱re̱. 4 Bamo̱ a gye̱ anyare̱ ne̱ bo̱ mo̱ŋ nyi akye̱e̱‑ɔ se̱‑ɔ, bamo̱ mfaanɛɛ‑ɔ e̱ gye̱ ne̱ bo̱ gya kasanne̱gyii‑o se̱ to̱ŋ ke̱maa ne̱ ɔ yɔ‑ɔ. Bamo̱ ne̱ ɔɔ gye̱ ŋkpɛɛ mo̱rɔwe̱, ne̱ ɔɔ taa bamo̱ bo̱ waa Wuribware̱ na mò̱ fɔŋfɔŋ ke̱sare̱e̱‑rɔ‑ɔ ne̱e̱. 5 Bo̱ mo̱ŋ tɛɛ ba aye̱ba kake ŋko̱ se̱. Ne̱ bo̱ be̱e̱ bo̱ mo̱ŋ de ke̱bɔye̱ ko̱.

Wuribware̱ mbɔɔ nsa ko̱

6 Ne̱ mo̱ a be̱e̱ ŋu Wuribware̱ kabɔɔ ko̱, na o fuwi afwii‑ro, ne̱ baa suŋ mò̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ ase̱ŋ timaa bo̱ le̱e̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ se̱ gywii ase̱sɛ ne̱ baa le̱e̱ kasuro ke̱maa‑rɔ na maŋ ke̱maa‑rɔ na kade̱ ke̱maa se̱, ne̱ ba sa e̱se̱ŋsa ke̱maa‑ɔ. 7 Ne̱ ɔɔ faa‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Mo̱nꞌ bu Wuribware̱, na mo̱nꞌ kyo̱rɔ mò̱ ke̱dabe̱‑ɔ,

a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ a fo̱ fe̱yɛ o gyi se̱sɛ dimaadi ase̱ŋ.

Mo̱nꞌ suŋ mò̱ ne̱ ɔɔ twe̱e̱ so̱so̱ na kaase̱

na ɔpo̱o̱ na e̱bo̱ŋ‑nɔ nkyu‑o.”

8 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ nyɔse̱po̱ a gya kabɔɔ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ se̱, na ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Baa kpuri opurimakye̱e̱ dabe̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Babilɔŋ‑ɔ. Mò̱ ya sa ne̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ, na bo̱ mo̱ŋ taare̱ kine mò̱, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔtabwe̱e̱po̱ maa taare̱ a o kine nta‑ɔ.”

9 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ sase̱po̱ a gya kabɔɔ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ na kanyɔse̱po̱‑ɔ se̱, na ɔ tɔwe̱ keŋkeŋ fe̱yɛ, “A waa le̱ŋ a sa ɔke̱maa ne̱ o suŋ mpase̱ wuye‑o na ke̱fo̱re̱ serisɛ ne̱ kaa le̱e̱ mò̱‑ɔ, na mò̱ ne̱ baa kyaŋ kabo̱‑ɔ kakyane̱e̱‑ɔ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ kasɛkpe̱e̱nɔ bɛɛɛ mò̱ kigyiselɔkwɛɛ‑rɔ se̱‑ɔ. 10 Wuribware̱ duŋ a fwii bamo̱ se̱, ne̱ o gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ. A du ne̱e̱ fe̱yɛ ane̱ŋ a se̱sɛ‑ɔ a nuu nta le̱ŋle̱ŋsɛ‑ɔ. Ane̱ŋ a nta‑ɔ e̱ waa preepree mò̱ kame‑ro. Ba ba kafirewuta a bo̱ de̱e̱ bo̱ kywɛɛ bamo̱, na ka ma duŋ, Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ na kasanne̱gyii‑o akatɔ‑rɔ, na bo̱ gyi awo̱re̱fɔɔ bwe̱e̱tɔ. 11 De̱e̱kpa amo̱ ne̱ ɔ kywɛɛ bamo̱‑ɔ e̱bɔɔre̱e̱ e̱ yɔ so̱so̱, na e̱ maa yɔwe̱ kake ŋko̱ se̱ daa. Ɔke̱maa ne̱ o suŋ kabo̱‑ɔ na ke̱tɔ serisɛ ne̱ kaa le̱e̱ mò̱‑ɔ, bɛɛɛ ɔke̱maa ne̱ baa kyaŋ kabo̱‑ɔ kakyane̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ se̱‑ɔ maa nya mò̱ e̱ye̱e̱ a ɔ le̱e̱ de̱e̱kpa‑ɔ‑rɔ kanye na mpase̱ pɛɛɛ.”

12 Amo̱‑ɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ ase̱sɛ pɛɛɛ ne̱ bo̱ gya mò̱ mbraa se̱‑ɔ, ne̱ ba kya se̱ ba kɔɔre̱ Yeesuu ba gyi‑o, ke̱tɔ ne̱ mo̱ e̱ tɔwe̱‑ɔ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ nyite gyi awo̱re̱fɔɔ.

13 Ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Kyo̱rɛɛ fe̱yɛ,

‘Bamo̱ ne̱ ba wu le̱e̱ mbe̱yɔmɔ bo̱ yɔ, na bo̱ mo̱ŋ yɔwe̱

ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu si ke̱gya‑ɔ e̱ nya ŋyure.’ ”

Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a be̱ŋŋaa fe̱yɛ,

“Kase̱ŋtiŋ ne̱e̱. Bamo̱ asuŋ keŋkeŋ ne̱ baa waa‑ɔ se̱‑ɔ,

ba nya amo̱ kukyure kɔne̱, a le̱e̱ fe̱yɛ

Wuribware̱ i nyiŋŋi asuŋ timaa ne̱ baa waa‑ɔ se̱.”

Swe̱e̱re̱ se̱ adɔɔrɔtɔ ke̱kpa

14 Ne̱ mo̱ a de̱e̱re̱, ne̱ mo̱ a ŋu ko̱wo̱re̱ fufuri. Ɔko̱ te ko̱wo̱re̱‑ɔ se̱, na o du fe̱yɛ ane̱ dimaadi‑o,* na o buŋ atanne̱ pipee kuwurepa, na o de loogyi yayasɛ ko̱ mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. 15 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa so̱so̱ mfe̱ŋ, ne̱ ɔɔ faa‑rɔ keŋkeŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ mò̱ ne̱ o te ko̱wo̱re̱‑ɔ se̱‑ɔ fe̱yɛ, “Taa fo̱ loogyi‑o bo̱ te̱ŋŋe̱ fo̱ adɔɔrɔtɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ adɔɔrɔtɔ‑ɔ ke̱kpabe̱e̱ a fo̱, ne̱ swe̱e̱re̱ se̱ a atɔ‑ɔ pɛɛɛ mɔ a pee, ne̱ aa fo̱ fe̱yɛ fo̱ kpa amo̱.” 16 Mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ mò̱ ne̱ o te ko̱wo̱re̱‑ɔ se̱‑ɔ a teyi mò̱ loogyi‑o bo̱ kyo̱ŋwe̱ swe̱e̱re̱ se̱, ne̱ ɔɔ te̱ŋŋe̱ mò̱ se̱ a atɔ‑ɔ pɛɛɛ.

17 Ne̱ mo̱ a be̱e̱ ŋu Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa mfe̱ŋ, na mò̱‑ɔ mɔ de loogyi yayasɛ ane̱ŋ dɛɛ. 18 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ ne̱ mò̱‑ɔ mɔ mò̱ e̱ de̱e̱re̱ lɔŋŋɔkpa a de̱e̱kpa‑ɔ se̱‑ɔ a le̱e̱ lɔŋŋɔkpa‑ɔ ase̱ ba, ne̱ ɔɔ faa‑rɔ keŋkeŋ bo̱ kyo̱ŋwe̱ Wuribware̱ kabɔɔ ne̱ o de loogyi yayasɛ‑ɔ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ba fo̱ loogyi‑o bo̱ tee kaye̱‑rɔ a bobe ayii agyi‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ aa pee.”* 19 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a teyi mò̱ ke̱sare̱e̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱ swe̱e̱re̱ se̱, ne̱ oo tee bobe agyi‑o, ne̱ ɔɔ twe̱e̱ amo̱ waa ke̱maŋtaŋ dabe̱ ne̱ ke̱ bo̱ Yɛro̱salɛm nlaŋbɛɛ‑ɔ‑rɔ, na Wuribware̱ nya sa a bo̱ kyikye amo̱ se̱, na ke̱tɔ kaapo̱ fe̱yɛ mò̱ duŋ a fwii abɔye̱waapo̱ se̱. 20 Amo̱se̱ se̱‑ɔ ne̱ baa kyikye kyikye bobe agyi amo̱ se̱ ke̱maŋtaŋ dabe̱‑ɔ‑rɔ, ne̱ mbo̱gya a le̱e̱ bwe̱e̱tɔ bo̱ waa fe̱yɛ kufwiiri‑o, ne̱ ke̱mo̱ e̱swe̱e̱ a fo̱ e̱maye̱re̱ alafa anyɔ, ne̱ ke̱mo̱ keŋ i mwiire se̱sɛ so̱swe̱e̱ ke̱maa mɔ.

15

Ane̱ŋ ne̱ ase̱ŋ asunoo ne̱ a gye̱ kɛɛ‑ɔ a le̱e̱ a waa‑ɔ

1 Ne̱ mo̱ a ŋu afutɔ dabe̱ dabe̱ ko̱ so̱so̱ ne̱ a kyɔ, ne̱ a kpe̱ŋ e̱ye̱e̱‑ɔ. Wuribware̱ mbɔɔ nsunoo ne̱ ɔke̱maa de ase̱ŋ ko̱ŋko̱‑ɔ ye̱re̱. Amo̱ e̱ gye̱ lalalo̱we̱ lee‑o, a le̱e̱ fe̱yɛ amo̱ ya lo̱we̱, Wuribware̱ kaduŋfwii e̱ lo̱we̱. 2 Ne̱ mo̱ a ŋu ke̱tɔ ne̱ ku du fe̱yɛ ɔpo̱o̱, ne̱ ɔ da diŋŋ, ne̱ ɔ to̱re̱ se̱ fe̱yɛ diki‑o, na ɔ kywɛɛ fe̱yɛ de̱e̱kpa‑ɔ. Ase̱sɛ ko̱ ye̱re̱ ɔpo̱o̱ amo̱ kɛɛ. Mo̱ a ŋu fe̱yɛ bo̱ gye̱ bamo̱ ne̱ baa kine kusuŋ mpase̱ wuye‑o na mò̱ ke̱tɔ serisɛ ne̱ kaa le̱e̱ mò̱‑ɔ, ne̱ baa kine fe̱yɛ bo̱ kyaŋ mò̱ ke̱nyare̱ kakyane̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ se̱‑ɔ. Ne̱ bo̱ ye̱re̱ bo̱ de ikwaŋgyi ne̱ Wuribware̱ a sa bamo̱‑ɔ. 3 Ne̱ ba waa kiliŋ ne̱ ku du fe̱yɛ kiliŋ ne̱ Wuribware̱ ke̱yaafɔre̱ Mosis a waa bo̱ kye Igyipiti awuye‑o.* Ke̱ gye̱ kiliŋ ne̱ kasanne̱gyii‑o a sa bamo̱‑ɔ, ne̱ ba waa. Ba waa ne̱e̱ fe̱yɛ,

“Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱,

ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ fo̱ kyɔ, ne̱ fo̱ awaasɛ e̱ kpe̱ŋ e̱ye̱e̱‑ɔ.

E̱maŋ e̱maŋ pɛɛɛ Owure,

ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ fo̱ e̱kpa bware, ne̱ e̱ gye̱ kase̱ŋtiŋ‑o.

4 Wuribware̱, nsɛ e̱ gye̱ ne̱ ɔ maa se̱re̱ fo̱,

ne̱ o kine ko̱kyo̱rɔ fo̱ bo̱ le̱e̱ ke̱dabe̱ ne̱ fo̱ de‑o si?

Fo̱ wo̱re̱ e̱ gye̱ ɔkpe̱yaa,

a le̱e̱ fe̱yɛ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ e̱ ba

a bo̱ bo̱ kpuni aŋurii fo̱ ayaa‑rɔ,

na bo̱ suŋ fo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ baa ŋu

fe̱yɛ fo̱ awaasɛ gye̱ kase̱ŋtiŋ ne̱e̱.”

5 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑ɔ ne̱ mo̱ a ŋu Wuribware̱ suŋkpa ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ. Ne̱ ke̱kyaŋ ne̱ e̱taŋ a ke̱dakaa‑ɔ ye̱re̱‑rɔ‑ɔ a taye̱.* 6 Ne̱ Wuribware̱ a mbɔɔ nsunoo ne̱ bo̱ de ase̱ŋ asunoo‑o a le̱e̱ suŋkpa‑ɔ‑rɔ, na bo̱ buŋ kyefuri e̱kaare̱ pare̱pare̱pare̱ ne̱ e̱ to̱re̱ se̱‑ɔ, ne̱ baa ba atanne̱ pipee e̱ke̱re̱se̱sɛ bo̱ te̱ŋ te̱ŋ akaŋ se̱. 7 Ne̱ mbo̱ nna‑ɔ‑rɔ ɔko̱ a sa Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ ɔke̱maa atanne̱ pipee kakyaŋse̱gyii. Nkyaŋse̱gyii‑o kake̱maa, nta preepreesɛ ya bo̱rɔ, ne̱ ŋ ye̱re̱ bo̱ sa Wuribware̱ ne̱ ɔ maa wu daa‑ɔ kaduŋfwii. 8 Ne̱ Wuribware̱ ke̱dabe̱ na ke̱yaale̱ŋ a sa ne̱ e̱bɔɔre̱e̱ a bo̱rɔ mò̱ suŋkpa‑ɔ, na ɔko̱ mo̱ŋ taare̱ lweero mfe̱ŋ bo̱ fo̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ mbɔɔ nsunoo‑o a baa ase̱ŋ asunoo‑o lalalo̱we̱ pwɛɛ‑ɔ.*

16

Ke̱tɔ ne̱ kaa waa saŋ ne̱ Wuribware̱ mbɔɔ nsunoo‑o a twiiri nta preepreesɛ‑ɔ le̱e̱ nkyaŋse̱gyii‑o‑ro‑o

1 Ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ‑rɔ ɔ sa se̱ŋsa o gywii Wuribware̱ mbɔɔ nsunoo‑o fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ ya twiiri nta preepreesɛ ne̱ ŋ ye̱re̱ bo̱ sa Wuribware̱ a kaduŋfwii‑o, ne̱ m bo̱ nkyaŋse̱gyii isunoo‑o‑ro‑o we̱e̱ swe̱e̱re̱ se̱.”

2 Ne̱ kabɔɔ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ a ya twiiri mò̱ lee‑o we̱e̱ swe̱e̱re̱ se̱. Ne̱ e̱lɔ dabe̱ gyagyasɛ a te̱ŋŋe̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ de mpase̱ wuye‑o ke̱nyare̱ bamo̱ nsɛkpe̱e̱nɔ se̱ bɛɛɛ bamo̱ agyiselɔkwɛɛ‑rɔ‑ɔ, ne̱ ba suŋ ke̱tɔ serisɛ ne̱ kaa le̱e̱ mpase̱ wuye‑o.

3 Ne̱ kabɔɔ nyɔse̱po̱‑ɔ a twiiri mò̱ lee‑o we̱e̱ ɔpo̱o̱ se̱. Ne̱ nkyu a kii fe̱yɛ mbo̱gya kuri‑o. Ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ ke̱ bo̱ nkyu‑o‑ro‑o a wu.

4 Ne̱ kabɔɔ sase̱po̱‑ɔ a twiiri mò̱ lee‑o we̱e̱ e̱bo̱ŋ na atiribu pɛɛɛ‑rɔ, ne̱ amo̱‑rɔ nkyu‑o pɛɛɛ a kii mbo̱gya. 5 Ne̱ mo̱ a nu Wuribware̱ kabɔɔ ne̱ ɔ de̱e̱re̱ nkyu pɛɛɛ se̱‑ɔ a tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Fo̱ a gyi ase̱sɛ ase̱ŋ kpa se̱,

fo̱ ne̱ fo̱ gye̱ Bɔye̱-ko̱-mo̱ŋ‑te-mò̱‑se̱-Bware̱‑ɔ,

ne̱ fo̱ a kye̱na le̱e̱ hare̱e̱ de̱daa‑ɔ.

6 A le̱e̱ fe̱yɛ bamo̱ ya sa ne̱ Wuribware̱ ase̱sɛ

na mò̱ akyaamɛɛ mbo̱gya a twiiri we̱e̱.

Amo̱se̱ se̱‑ɔ fo̱ a sa bamo̱ mbo̱gya fe̱yɛ bo̱ nuu.

Amo̱ ne̱ a bware fe̱yɛ bo̱ sa bamo̱‑ɔ dɛɛ ne̱ baa nya‑ɔ.”

7 Ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ lɔŋŋɔkpa‑ɔ fe̱yɛ,

“Ɛhɛɛɛŋ, Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱!

Fo̱ ase̱ŋ kigyi bu ase̱sɛ ke̱pɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ!”

8 Ne̱ kabɔɔ nase̱po̱‑ɔ a twiiri mò̱ lee‑o we̱e̱ kyɔwe̱ se̱, ne̱ baa sa kyɔwe̱ kpa fe̱yɛ mò̱ agyabreŋ na kipeŋpeŋ kywɛɛ ase̱sɛ. 9 Ne̱ kyɔwe̱ kipeŋpeŋ a kywɛɛ bamo̱. Ne̱ baa da Wuribware̱ yii, a le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱ gye̱ ne̱ o de ase̱ŋ mɔ se̱ ke̱yaale̱ŋ. Amaa bo̱ mo̱ŋ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱bɔye̱‑rɔ, na bo̱ kyo̱rɔ Wuribware̱ a ke̱dabe̱‑ɔ.

10 Ne̱ kabɔɔ nuuse̱po̱‑ɔ a twiiri mò̱ lee‑o we̱e̱ mpase̱ wuye a kawuregya‑ɔ se̱. Ne̱ kibugyii a da mò̱ swe̱e̱re̱‑ɔ se̱, ne̱ ase̱sɛ a duŋwi bamo̱ nnɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ a bo̱ bamo̱ gya‑ɔ se̱. 11 Ne̱ baa da Wuribware̱ ne̱ ɔ bo̱ so̱so̱‑ɔ yii bo̱ le̱e̱ bamo̱ e̱lɔ na ane̱ŋ ne̱ bamo̱ ŋyo̱wɔre̱ bo̱ bamo̱ gya‑ɔ se̱. Amaa bo̱ mo̱ŋ kiŋŋi le̱e̱ bamo̱ e̱kpa bɔye̱ ne̱ bo̱ gya se̱‑ɔ se̱.

12 Ne̱ kabɔɔ siyese̱po̱‑ɔ a twiiri mò̱ lee‑o we̱e̱ Yufraatis bo̱ŋ‑ɔ se̱. Ne̱ bo̱ŋ‑ɔ pɛɛɛ a wo̱re̱‑rɔ fo̱ŋfo̱ŋfo̱ŋ, na awure ne̱ ba le̱e̱ kyɔwe̱ le̱e̱kpa a ke̱be̱gya‑ɔ nya nya kpa bo̱rɔ‑rɔ kyo̱ŋ. 13 Ne̱ mo̱ a ŋu ibrisi e̱sa ko̱ ne̱ i du fe̱yɛ apre̱m‑ɔ, ne̱ e̱mo̱ ɔke̱maa a le̱e̱ daŋkyam‑ɔ kanɔ‑rɔ na mpase̱ wuye‑o kanɔ‑rɔ, na ɔko̱ ne̱ ɔ ba aye̱ba fe̱yɛ ɔ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱‑ɔ kanɔ‑rɔ. 14 Ane̱ŋ a ibrisi mɔ mo̱ŋ bo̱ daŋ pɛɛɛ, amaa e̱e̱ taare̱ a e̱ waa atɔ ne̱ a kpe̱ŋ e̱ye̱e̱, ne̱ a sa a kufu nya ase̱sɛ‑ɔ. Ne̱ ibrisi amo̱ e̱ kaa e̱ yɔ kaye̱‑rɔ awure‑o pɛɛɛ ase̱, na e̱ kpɔwe̱ bamo̱ bo̱ gyaŋŋe̱ a bo̱ waa siraa gywii kake dabe̱ ne̱ bamo̱ aa Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱ e̱ kɔ ke̱naa‑ɔ.

15 Ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ ko̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ, “Mo̱nꞌ laatɔ a mo̱nꞌ nu! Mo̱ i fu‑ro a m ba fe̱yɛ oyu‑o! Ɔke̱maa ne̱ ɔ kra idi a ɔ kye̱na ke̱e̱ mò̱ atɔ buŋsɛ se̱, na ɔ ma nya nare̱ ke̱te̱bɔŋburoŋ na ipeere nya mò̱ lamaŋ‑nɔ‑ɔ e̱ nya ŋyure.”

16 Ne̱ ibrisi amo̱ a kpɔwe̱ awure‑o bo̱ gyaŋŋe̱ to̱ŋ ko̱ ne̱ Heebrii se̱ŋsa‑rɔ ba te̱e̱ ɛ Aamagadɔŋ‑ɔ.

17 Ne̱ kabɔɔ sunoose̱po̱‑ɔ a twiiri mò̱ lee‑o bo̱ kyo̱ŋwe̱ awo̱re̱‑rɔ. Ne̱ bo̱re̱ a su keŋkeŋ le̱e̱ kuwuregya ne̱ ke̱ ye̱re̱ Wuribware̱ suŋkpa‑ɔ fe̱yɛ, “Ke̱tɔ a lo̱we̱!” 18 Ne̱ e̱lɛɛlɛɛ a gyi me̱lɛɛ me̱lɛɛ me̱lɛɛ, ne̱ bware̱ a su‑ro gburi gburi gburi, ne̱ swe̱e̱re̱ a le̱ŋkpaŋ kpuŋ kpuŋ kpuŋ. Le̱e̱ saŋ ne̱ Wuribware̱ a twe̱e̱ se̱sɛ‑ɔ, swe̱e̱re̱ ke̱le̱ŋkpaŋ ko̱ mo̱ŋ tɛɛ le̱ŋkpaŋ na ko̱ kyɔ ane̱ŋ a swe̱e̱re̱ ke̱le̱ŋkpaŋ‑ɔ. 19 Ne̱ maŋ dabe̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Babilɔŋ‑ɔ a ke‑ro ntuŋ nsa, ne̱ kaye̱‑rɔ a e̱maŋ‑ɔ pɛɛɛ a nye̱ra. Wuribware̱ a nyiŋŋi Babilɔŋ na mò̱ e̱kpa bɔye̱ ne̱ ɔɔ gya se̱‑ɔ se̱, ne̱ ɔɔ sa ne̱ oo nuu nta preepreesɛ ne̱ ŋ ye̱re̱ bo̱ sa mò̱, Wuribware̱, kaduŋfwii‑o. 20 Ne̱ ikwii pɛɛɛ yii, ne̱ abe̱e̱ pɛɛɛ a ŋaa. 21 Ne̱ anyiŋkpe̱ŋkyukuriigyi dabe̱ dabe̱ ko̱ ne̱ amo̱ dwii kyɔ afo̱re̱ dabe̱ dabe̱‑ɔ a le̱e̱ so̱so̱ bo̱ le̱e̱ da ase̱sɛ se̱. Ne̱ baa da Wuribware̱ yii, a le̱e̱ fe̱yɛ anyiŋkpe̱ŋkyukuriigyi a ba bwe̱e̱tɔ, ne̱ aa waa bamo̱ kufu.

17

Opurimakye̱e̱ dabe̱ ko̱‑ɔ

1 Ne̱ Wuribware̱ mbɔɔ nsunoo ne̱ bo̱ de nkyaŋse̱gyii‑o‑ro ɔko̱ a ba mo̱ ase̱ bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ba, na ŋ kaapo̱ fo̱ ane̱ŋ ne̱ ba gyiiri opurimakye̱e̱ dabe̱‑ɔ ke̱se̱bɔ‑ɔ. Opurimakye̱e̱‑ɔ ye̱re̱ bo̱ sa maŋ dabe̱ ko̱ ne̱ baa pwɛɛ bo̱ me̱raa e̱bo̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ. 2 Mò̱ e̱ gye̱ mò̱ ne̱ mò̱ aa kaye̱ mɔ‑rɔ a awure‑o maa se̱ ba waa kakye̱e̱kpa‑ɔ. Kaye̱ mɔ‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ e̱ kpa mò̱ bwe̱e̱tɔ, ne̱ bo̱ maa taare̱ a bo̱ kine mò̱, fe̱yɛ ane̱ŋ dɛɛ ne̱ ɔtabwe̱e̱po̱ maa taare̱ a o kine nta kunuu‑o.”

3 Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o a ywe̱e̱ mo̱ se̱, ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a so̱rɔ mo̱ yaa kimukee‑ro, mfe̱ŋ ne̱ mo̱ a ŋu ɔkye̱e̱ ko̱ te kabo̱ pipee ko̱ ne̱ baa kyo̱rɛɛ anyare̱ bɔye̱ ne̱ a saare̱ Wuribware̱‑ɔ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ se̱‑ɔ se̱. Kabo̱ amo̱ de aŋu asunoo na akyɔre̱ kudu. 4 Ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ buŋ atɔ pipee na atanne̱ pipee mpini na agyito to̱re̱se̱sɛ. Ne̱ akukye‑ro ntaŋgyii dame̱naŋsɛ to̱re̱se̱sɛ maa mò̱ atɔ buŋsɛ pɛɛɛ se̱. Ne̱ o de atanne̱ pipee ko̱to̱re̱nkyu mò̱ ke̱sare̱e̱‑rɔ. Atɔ bɔye̱ ke̱maa te‑ro, ne̱ a ye̱re̱ bo̱ sa kanyare̱kpa ne̱ ɔɔ waa‑ɔ. 5 Ne̱ baa kyo̱rɛɛ ke̱nyare̱ ko̱ ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ nyi ke̱mo̱ kaase̱‑ɔ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ kasɛkpe̱e̱nɔ se̱, fe̱yɛ, “Babilɔŋ maŋ dabe̱‑ɔ, apurimakye̱e̱ na kaye̱ mɔ‑rɔ a atɔ ne̱ a de iyisi‑o pɛɛɛ bamo̱ nyi.” 6 Ne̱ mo̱ a ŋu fe̱yɛ ɔkye̱e̱ amo̱ a nuu nta bwe̱e̱. Nta ne̱ oo nuu‑o gye̱ Wuribware̱ ase̱sɛ ne̱ baa mɔɔ bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ bo̱ mo̱ŋ kine ke̱gya Yeesuu si‑o si a mbo̱gya‑ɔ. Mo̱ a ŋu mò̱‑ɔ, ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ mo̱ bwe̱e̱tɔ.

7 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a bise mo̱ fe̱yɛ, “E̱me̱ne̱ se̱ ne̱ e̱ye̱e̱ a kpe̱ŋ fo̱?” Ne̱ ɔ yɛ, “Mo̱ e̱ tɔwe̱ ɔkye̱e̱‑ɔ na kabo̱ ne̱ ɔ so̱ ɔkye̱e̱‑ɔ, kabo̱ ne̱ o de aŋu asunoo na akyɔre̱ kudu‑o, akwe̱e̱rɔse̱ŋ a n gywii fo̱. 8 Kabo̱ amo̱ ne̱ fo̱ ke̱e̱ mbe̱yɔmɔ‑ɔ, nsaŋ‑ɔ baa ŋu kamo̱, ne̱ mbe̱yɔmɔ fe̱raa kaa wu, amaa ka le̱e̱ ke̱maŋtaŋ loorisɛ‑ɔ‑rɔ, na a maa kyee ba mɔɔ kamo̱. Ase̱sɛ ne̱ bo̱ te kaye̱ mɔ‑rɔ, ne̱ Wuribware̱ mo̱ŋ kyo̱rɛɛ bamo̱ anyare̱ bo̱ waa ase̱sɛ ne̱ bo̱ de ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ hare̱e̱ pwɛɛ ne̱ ɔɔ dɛɛ twe̱e̱ kaye̱‑ɔ, bamo̱ ya ŋu kabo̱ na ka le̱e̱ ke̱maŋtaŋ‑ɔ‑rɔ, e̱ye̱e̱ e̱ kpe̱ŋ bamo̱ pɛɛɛ. A le̱e̱ fe̱yɛ kabo̱‑ɔ dɛɛ ka bo̱‑rɔ, ne̱ mbe̱yɔmɔ fe̱raa kaa wu, amaa ka be̱e̱ ka ba ŋkpa‑rɔ.

9 Fo̱ i nyi ase̱ŋ, fo̱ i nu atɔ mɔ kaase̱. Aŋu asunoo‑o ye̱re̱ bo̱ sa abe̱e̱ asunoo ne̱ ɔkye̱e̱‑ɔ te si‑o ne̱e̱. Ne̱ aŋu asunoo‑o be̱e̱ a ye̱re̱ bo̱ sa awure asunoo‑o. 10 Awure asunoo‑o‑ro anuu a kpuri, ne̱ ɔko̱ŋko̱ saŋ o gyi kuwure, ne̱ ɔko̱ ne̱ ɔɔ saŋ‑ɔ mo̱ŋ tɛɛ ba. Mò̱ ya ba, o gyi kuwure kafo̱ŋfwe̱e̱ ne̱e̱. 11 Ne̱ kabo̱ ne̱ ka dɛɛ ka bo̱‑rɔ, ne̱ mbe̱yɔmɔ fe̱raa kaa wu‑o, ye̱re̱ bo̱ sa owure buruwase̱po̱‑ɔ. Ne̱ ɔ gya asunoose̱po̱‑ɔ se̱, ne̱ ke̱tɔ ya waa kafwe̱e̱, o wu kpuri.

12 Akyɔre̱ kudu ne̱ fo̱ a ŋu‑o ye̱re̱ bo̱ sa awure kudu ne̱ bo̱ mo̱ŋ tɛɛ le̱e̱ gyi kuwure‑o, amaa bo̱ saŋ ba sa bamo̱ ke̱yaale̱ŋ fe̱yɛ bo̱ gyi kuwure kabo̱ amo̱ ase̱ dɔŋhwe̱re̱e̱ ko̱ŋko̱. 13 Awure kudu mɔ pɛɛɛ de mfɛɛre̱ ko̱ŋko̱ ne̱e̱. Bamo̱ ke̱yaale̱ŋ ne̱ baa nya‑ɔ pɛɛɛ, ba taa a bo̱ bo̱ sa kabo̱‑ɔ ne̱e̱. 14 Ne̱ bamo̱ aa kasanne̱gyii‑o e̱ kɔ ke̱naa. Amaa kasanne̱gyii‑o na ase̱sɛ ne̱ ɔɔ te̱e̱, ne̱ oo lee bamo̱, ne̱ bo̱ gya mò̱ se̱ kase̱ŋtiŋ‑o e̱ kɔ a bo̱ gyi bamo̱ se̱. A le̱e̱ fe̱yɛ kasanne̱gyii‑o e̱ gye̱ anyaŋpe̱‑rɔ nyaŋpe̱ na awure‑ro owure.”

15 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a be̱e̱ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, “E̱bo̱ŋ ne̱ fo̱ a ŋu, ne̱ opurimakye̱e̱‑ɔ te e̱mo̱ kɛɛ‑ɔ ye̱re̱ bo̱ sa ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ ne̱ baa le̱e̱ kasuro ke̱maa‑rɔ na kade̱ ke̱maa se̱, ne̱ ba sa e̱se̱ŋsa ke̱maa‑ɔ. 16 Akyɔre̱ kudu ne̱ fo̱ a ŋu‑o na kabo̱‑ɔ i kisi opurimakye̱e̱‑ɔ. Ba buŋŋi mò̱ ke̱tɔ ke̱maa ne̱ o de‑o, na bo̱ yɔwe̱ mò̱ ke̱te̱bɔŋburoŋ bo̱ nare̱, na bo̱ wo̱ mò̱, na ŋkee bo̱ kywɛɛ mò̱ to̱ŋ ke̱maa ne̱ aa saŋ‑ɔ de̱e̱kpa‑rɔ. 17 A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a sa ne̱ baa tii abɛɛ se̱, na bo̱ waa ke̱mo̱ ne̱ ɔ kpa‑ɔ, na bo̱ taa bamo̱ ke̱yaale̱ŋ‑ɔ sa kabo̱‑ɔ, na ɔ bo̱ gyi kuwure bo̱ fo̱ saŋ ne̱ ase̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a tɔwe̱‑ɔ a waa kase̱ŋtiŋ‑o. 18 Opurimakye̱e̱ ne̱ fo̱ a ŋu‑o ye̱re̱ bo̱ sa maŋ dabe̱ ne̱ mò̱ owure i gyi kaye̱ mɔ‑rɔ awure awure pɛɛɛ mɔ se̱ kuwure‑o ne̱e̱.”*

18

Ane̱ŋ ne̱ Babilɔŋ maŋ a kpuri‑o

1 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑ɔ, ne̱ mo̱ a be̱e̱ ŋu Wuribware̱ kabɔɔ ko̱, na ɔɔ le̱e̱ so̱so̱ ɔ ba. O de ke̱yaale̱ŋ bwe̱e̱tɔ ke̱tɔ ke̱maa se̱. Ne̱ ane̱ŋ ne̱ ɔ to̱re̱ se̱ bwe̱e̱tɔ bwe̱e̱tɔ‑ɔ se̱‑ɔ, ɔɔ sa ne̱ swe̱e̱re̱ se̱ pɛɛɛ a laŋŋe̱‑rɔ. 2 Ne̱ ɔɔ faa‑rɔ keŋkeŋ fe̱yɛ,

“Oo kpuri. Babilɔŋ maŋ dabe̱ a kpuri ooo.

Mbe̱yɔmɔ fe̱raa, oo kii ke̱taakpaŋ

ne̱ ibrisi na ntimani naa‑rɔ‑ɔ,

mfe̱ŋ ne̱ mbo̱gyii ne̱ ba kisi bamo̱ ko̱wo̱‑ɔ bo̱.*

3 A le̱e̱ fe̱yɛ kaye̱‑rɔ nde̱ se̱ awuye pɛɛɛ

a nuu opurimakye̱e̱ a nta‑ɔ.

Mò̱ nta amo̱ a sa ne̱ kaye̱‑rɔ awure pɛɛɛ

a kpa mò̱ bwe̱e̱tɔ.

Ne̱ bamo̱ aa mò̱ a di,

ne̱ baa waa kakye̱e̱kpa.

Ne̱ mò̱ tɔkpa ne̱ ɔ mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ

a sa ne̱ kaye̱‑rɔ ayawo̱gyipo̱ a nya bamo̱ e̱ye̱e̱.”

4 Ne̱ mo̱ a be̱e̱ nu bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ fe̱yɛ,

“Mo̱ ase̱sɛ eee, mo̱nꞌ le̱e̱ ba ooo, mo̱nꞌ le̱e̱ mò̱ ase̱ ba,

na mo̱ne̱ ma nya waa mò̱ e̱bɔye̱‑ɔ e̱ko̱.*

Mo̱ne̱ e̱ mo̱ŋ le̱e̱ mò̱ ase̱, ke̱se̱bɔgyiiri

ne̱ Wuribware̱ e̱ sa mò̱‑ɔ e̱ kyaŋŋaa mo̱ne̱ eee.

5 A le̱e̱ fe̱yɛ mò̱ e̱bɔye̱ da e̱ dɔŋ abɛɛ se̱,

fe̱yɛ le̱e̱ mfe̱e̱ ya bo̱ fo̱ so̱so̱‑ɔ.

Ne̱ Wuribware̱ be̱e̱ o nyiŋŋi mò̱ e̱kpa bɔye̱

ne̱ ɔɔ gya se̱‑ɔ se̱.

6 Mo̱nꞌ waa mò̱ fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ waa mo̱ne̱‑ɔ dɛɛ.

Mo̱nꞌ waa iluwi e̱nyɔ bo̱ teere ane̱ŋ ne̱ ɔɔ waa mo̱ne̱‑ɔ.

Mo̱nꞌ taa nta ne̱ n du preepree

iluwi e̱nyɔ n kyo̱ŋ mmo̱

ne̱ ɔɔ sa mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ a nuu‑o.

Mo̱nꞌ sa mò̱ na o nuu.

7 Mo̱nꞌ sa a o ŋu ase̱ŋ ne̱ a kyɔ ke̱dabe̱

fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ɔɔ dɛɛ bu mò̱ e̱ye̱e̱ ke̱dabe̱‑ɔ.

Na mo̱nꞌ waa mò̱ bo̱ro̱kɔɔne̱ ne̱ ɔ ta fe̱yɛ

kɔne̱ ne̱ ɔɔ dɛɛ gyi‑o.

A le̱e̱ fe̱yɛ ɔɔ tɔwe̱ gywii mò̱ e̱ye̱e̱ saŋ amo̱ fe̱yɛ,

‘Mo̱nꞌ ke̱e̱ mo̱ mfe̱e̱, mo̱, wurekye̱e̱.

Ma kii kpenlekye̱e̱, na n su kale daa.

Mo̱ bo̱re̱‑rɔ maa duŋwi mo̱ kake ko̱ se̱ daa.’

8 Amo̱se̱‑ɔ kake ko̱ŋko̱ ne̱ ase̱ŋ e̱ to̱ mò̱.

Ase̱sɛ bwe̱e̱tɔ i wu, na bamo̱ ne̱ ba saŋ‑ɔ su kale,

na ako̱ŋ mɔɔ bamo̱, na de̱e̱kpa kywɛɛ mò̱ e̱lɔŋ,

a le̱e̱ fe̱yɛ Nyaŋpe̱ Wuribware̱

ɔse̱ŋgyipo̱‑ɔ de e̱le̱ŋ bwe̱e̱tɔ.”

9 Awure ne̱ bamo̱ aa mò̱ a di, ne̱ baa waa kakye̱e̱kpa, ne̱ baa gyi mò̱ kɔne̱‑ɔ ya ŋu de̱e̱kpa ne̱ ɔ kywɛɛ mò̱ maŋ‑ɔ e̱bɔɔre̱e̱, ba su a bo̱ sa mò̱. 10 Ba ye̱re̱ ke̱fɔ ke̱fɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ bo̱ maa kpa a bo̱ gyi awo̱re̱fɔɔ‑ɔ ako̱. Na bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Daane̱ke̱na! Daane̱ke̱na!

Babilɔŋ maŋ dabe̱ mumwii mɔ,

dɔŋhwe̱re̱e̱ ko̱ŋko̱‑rɔ kpeŋ ne̱ fo̱ a kpuri!”

11 Na swe̱e̱re̱ se̱ a ayawo̱gyipo̱‑ɔ mɔ su mò̱ kale, a le̱e̱ fe̱yɛ ɔko̱ mo̱ŋ lɛɛ ɔ bo̱ maŋ amo̱‑rɔ, na ɔ sɔɔ bamo̱ atɔ. 12 Ɔko̱ mo̱ŋ lɛɛ ɔ bo̱‑rɔ ne̱ ɔ sɔɔ bamo̱ atanne̱ pipee na afufuri na abu yawo̱ le̱ŋsɛ na akukye‑ro ataŋgyi dame̱naŋsɛ na kyefuri ŋkpaŋ na awaagya ne̱ a du fe̱yɛ lɔŋkɔnkyuronkyu‑o, na amo̱ ne̱ aa pee kpɛye̱ kpɛye̱ kpɛye̱‑ɔ, na atɔ dame̱naŋsɛ yawo̱ le̱ŋsɛ ne̱ baa ba ayii ko̱ na kayo̱waa na agye̱re̱tɔ na ko̱nne̱ e̱be̱re̱ na afo̱re̱ fufuri gyorigyorisɛ bo̱ waa‑ɔ. 13 Na e̱fo̱nɔ na nyoŋku na kakyanne̱ na ndwii na ko̱raa e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ na nta na mfɔ na mpu na yaabraa na e̱naate̱ na e̱sanne̱ na e̱kpaŋa na itireelaa na anya pɛɛɛ i sii, na a ma nya asɔɔpo̱.

14 Ayawo̱gyipo̱ e̱ tɔwe̱ a bo̱ gywii mò̱ fe̱yɛ,

“Atɔ timaa ne̱ fo̱ e̱ kpa‑ɔ pɛɛɛ a fo̱ fo̱ se̱.

Fo̱ kapo̱tɛɛ na atɔ dame̱naŋsɛ pɛɛɛ a fo̱ fo̱ se̱.

Fo̱ maa lɛɛ ŋu amo̱, daa.”

15 Ayawo̱gyipo̱ ne̱ baa gyi yawo̱ maŋ amo̱‑rɔ nya atanne̱ bwe̱e̱tɔ‑ɔ e̱ ye̱re̱ ke̱fɔ ke̱fɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ kufu de bamo̱ fe̱yɛ ba gyi mò̱ awo̱re̱fɔɔ‑ɔ ako̱. Na bo̱ su kale. 16 Na bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Daane̱ke̱na! Daane̱ke̱na!

Ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ase̱ŋ a to̱ maŋ dabe̱ amo̱‑ɔ!

Fo̱ ne̱ fo̱ ase̱sɛ a dɛɛ buŋ kyefuri

na awaagya ne̱ a du fe̱yɛ lɔŋkɔnkyuronkyu‑o,

na amo̱ ne̱ aa pee kpɛye̱ kpɛye̱ kpɛye̱‑ɔ,

ne̱ baa ba atanne̱ pipee na abu dame̱naŋsɛ yawo̱ le̱ŋsɛ

na akukye‑ro ataŋgyi dame̱naŋsɛ bo̱ buŋ bamo̱ e̱ye̱e̱ se̱‑ɔ.

17 Ne̱ dɔŋhwe̱re̱e̱ ko̱ŋko̱‑rɔ kpeŋ

fo̱ kapo̱tɛɛ dabe̱ mɔ a fo̱ fo̱ se̱ pɛɛɛ!”

Na ntɛɛrɛɛ pɛɛɛ ne̱ bamo̱ kusuŋ e̱ gye̱ fe̱yɛ bo̱ so̱rɔ ayawo̱gyipo̱ e̱tɔso̱rɔ e̱ko̱re̱e̱‑rɔ le̱e̱ maŋ ko̱ se̱ yaa ɔko̱ se̱‑ɔ ye̱re̱ ke̱fɔ ke̱fɔ. 18 Bamo̱ ya ŋu e̱bɔɔre̱e̱ a le̱e̱ de̱e̱kpa ne̱ ɔ kywɛɛ maŋ‑ɔ‑rɔ, na bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Maŋ ko̱ mo̱ŋ bo̱‑rɔ, na o du fe̱yɛ ane̱ŋ a maŋ dabe̱ mɔ.” 19 Na bo̱ ba asare̱e̱ bo̱ gya aŋu, na bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Daane̱ke̱na! Daane̱ke̱na!

Ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ase̱ŋ dabe̱ a to̱ maŋ dabe̱ mɔ‑ɔ.

Mò̱ kapo̱tɛɛ ne̱ ka kyɔ ke̱baŋse̱‑ɔ se̱,

bamo̱ ne̱ bo̱ naa bo̱ de e̱ko̱re̱e̱

ba ba ba fe atɔ‑ɔ a kii atɔ awuye!

Ne̱ dɔŋhwe̱re̱e̱ ko̱ŋko̱‑rɔ kpeŋ

mò̱ kapo̱tɛɛ‑ɔ pɛɛɛ a fo̱ mò̱ se̱!”

20 Ne̱ mo̱ a nu bo̱re̱ ko̱ a tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi

bo̱ le̱e̱ ane̱ŋ ne̱ baa kpuri mò̱‑ɔ se̱.

Mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ bo̱ so̱so̱‑ɔ, Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ

na mò̱ ase̱sɛ‑ɔ na Yeesuu a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱‑ɔ

na Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ,

ŋ yɛ ɛɛɛ, mo̱nꞌ sa a mo̱ne̱ akatɔ gyi,

a le̱e̱ fe̱yɛ ke̱tɔ ne̱ maŋ amo̱ ase̱sɛ a waa mo̱ne̱‑ɔ se̱,

ne̱ Wuribware̱ a gyiiri bamo̱ ke̱se̱bɔ.”

21 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ dabe̱ ko̱ a yase̱ kibu ko̱ ne̱ ke̱mo̱ ke̱dabe̱ ta fe̱yɛ ke̱bwe̱e̱ dabe̱ dabe̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ twe̱e̱ waa ɔpo̱o̱‑rɔ tukum tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Mo̱nꞌ ke̱e̱ ane̱ŋ ne̱ ba twe̱e̱ Babilɔŋ,

maŋ dabe̱ amo̱, a bo̱ bo̱ kyo̱ŋwe̱‑ɔ,

na bo̱ ma lɛɛ ŋu mò̱ pɛɛɛ‑ɔ.

22 Bamo̱ ne̱ ba da ikwaŋgyi‑o

na bamo̱ ne̱ ba fo̱re̱ mbe̱re̱‑ɔ mɔ

mo̱ŋ lɛɛ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ,

hare̱e̱ ba waa iliŋ.

Alo̱po̱ na aseripo̱ na apwɛɛpo̱ na abwaye̱po̱

na atɔ alɔŋŋɔpo̱ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ bo̱ mfe̱ŋ,

hare̱e̱ ba waa kusuŋ.

Bo̱ maa lɛɛ kwɛɛ abwaye mfe̱ŋ.

23 Bo̱ maa lɛɛ kyaŋŋe̱ fetiri mfe̱ŋ.

Bo̱ maa lɛɛ taa ko̱ko̱fɔ ko̱ mfe̱ŋ.

Fo̱ ayawo̱gyipo̱‑ɔ mo̱ŋ lɛɛ bo̱ gye̱

ase̱sɛ dabe̱ kaye̱ mɔ‑rɔ.

Fo̱ maa lɛɛ nya a fo̱ ba asibeŋ na aye̱ba na kanɔrɔkɔne̱

bo̱ pe̱nna kaye̱‑rɔ ase̱sɛ pɛɛɛ.

24 Ke̱tɔ se̱ ne̱ Wuribware̱ a gyiiri fo̱ ke̱se̱bɔ‑ɔ

e̱ gye̱ fe̱yɛ fo̱ e̱ gye̱ ne̱ fo̱ a baa mò̱ akyaamɛɛ

na mò̱ ase̱sɛ ne̱ bo̱ bo̱ kaye̱ mɔ‑rɔ‑ɔ pɛɛɛ lowi.”

19

1 Amo̱‑ɔ kamɛɛ‑ɔ, ne̱ mo̱ a nu e̱lawo̱ dabe̱ ko̱ fe̱yɛ lamaŋ ko̱ a fɛɛ‑rɔ le̱e̱ so̱so̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Mo̱nꞌ sa a ane̱ kyo̱rɔ Wuribware̱.

Mò̱ e̱ gye̱ ane̱ ɔmo̱rɔwe̱po̱.

Wuraa na ke̱yaale̱ŋ gye̱ mò̱ lee,

2 a le̱e̱ fe̱yɛ o gyi ase̱sɛ ase̱ŋ kpa se̱.

Opurimakye̱e̱ dabe̱ amo̱ a ba mò̱ kanyare̱kpa

bo̱ waa kaye̱‑rɔ a ase̱sɛ‑ɔ iyisi‑o si‑o,

ne̱ Wuribware̱ a gyi mò̱ ase̱ŋ bu ke̱pɔ.

Mò̱ a mɔɔ Wuribware̱ ayaafɔre̱ na mbre‑o si‑o,

Wuribware̱ a ba do̱ŋdaa bo̱ gyiiri mò̱ ke̱se̱bɔ bo̱ teere.”

3 Ne̱ baa be̱e̱ fɛɛ‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Mo̱nꞌ kyo̱rɔ Wuribware̱.

E̱bɔɔre̱e̱ ne̱ e̱e̱ le̱e̱ de̱e̱kpa

ne̱ ɔ kywɛɛ maŋ dabe̱ amo̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ

e̱ yɔ so̱so̱, na e̱ maa yɔwe̱ pɛɛɛ.”

4 Ne̱ abre̱sɛ adunyɔ na ana‑ɔ na mbo̱ nna‑ɔ a kpuni aŋurii suŋ Wuribware̱ ne̱ o te kuwuregya‑ɔ se̱‑ɔ. Ne̱ bo̱ yɛ,

“A bware. Mo̱nꞌ sa a ane̱ kyo̱rɔ Wuribware̱.”

Kasanne̱gyii a ko̱ko̱fɔ‑ɔ‑rɔ

5 Ne̱ bo̱re̱ ko̱ a le̱e̱ ɔko̱ ne̱ ɔ ye̱re̱ kuwuregya‑ɔ ase̱‑ɔ ase̱ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Ŋ yɛ, Wuribware̱ ayaafɔre̱ na mbre eee,

mo̱ne̱ ne̱ mo̱ne̱ i bu mò̱‑ɔ,

abre̱sɛ na ŋyaagyi pɛɛɛ,

mo̱nꞌ ba bo̱ kyo̱rɔ ane̱ nyaŋpe̱.”

6 Ne̱ mo̱ a nu e̱lawo̱ ko̱ fe̱yɛ lamaŋ lee‑o, ne̱ e̱ ko̱ŋ i du fe̱yɛ awuriwuri a kyaare̱ wuuu‑o, na fe̱yɛ bware̱ a su‑ro gburi gburi gburi‑o. Ne̱ mo̱ a nu bamo̱ a fɛɛ‑rɔ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Mo̱nꞌ sa a ane̱ kyo̱rɔ Wuribware̱,

Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱,

a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ e̱ gye̱ owure.

7 Mo̱nꞌ sa a a waa ane̱ kɔne̱, na ane̱ akatɔ gyi.

Mo̱nꞌ sa a ane̱ kyo̱rɔ mò̱ ke̱dabe̱‑ɔ.

A le̱e̱ fe̱yɛ kasanne̱gyii a ko̱ko̱fɔ‑ɔ saŋ a fo̱,

ne̱ mò̱ ɔko̱fɔ‑ɔ a kyɔ waa siraa.

8 Ne̱ baa sa ɔko̱fɔ‑ɔ kyefuri kaare̱ dame̱naŋsɛ

ne̱ o fwiiri pare̱pare̱‑ɔ fe̱yɛ o buŋ.”*

(Kyefuri kaare̱ amo̱ ye̱re̱ bo̱ sa itimaa na ke̱dame̱naŋsɛ ne̱ Wuribware̱ ase̱sɛ a waa‑ɔ.) 9 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, “Kyo̱rɛɛ amo̱‑ɔ. Bamo̱ ne̱ ba te̱e̱ bamo̱ kasanne̱gyii a ko̱ko̱fɔ‑ɔ‑rɔ‑ɔ e̱ nya ŋyure.” Ne̱ kabɔɔ‑ɔ a tɔwe̱ bo̱ tii si fe̱yɛ, “Wuribware̱ a ase̱ŋkpare̱gyi kase̱ŋtiŋ‑o ne̱e̱.”

10 Ne̱ mo̱ a kpuni aŋurii a n suŋ mò̱. Amaa ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, “Oo daabii, fo̱ ma waa ane̱ŋ! Ŋ gbaa n gye̱ Wuribware̱ a ayaafɔre̱‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱‑ɔ na fo̱ bɛɛko̱‑ana ne̱ ba tɔwe̱ Yeesuu ase̱ŋ timaa, ne̱ bo̱ maa kiŋŋi kamɛɛ‑ɔ dɛɛ ne̱e̱. Wuribware̱ ne̱ fo̱ suŋ. A le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ a kufwiiŋe timaa‑o ya lee Wuribware̱ ase̱ŋ bo̱ kaapo̱ mò̱ akyaamɛɛ‑ɔ, ne̱ ɔ bo̱rɔ Yeesuu si o lee ase̱ŋ amo̱ a ɔ bo̱ kaapo̱ mo̱ aa fo̱ bɛɛko̱‑ana‑ɔ.”

Kpaŋa fufuri a ɔde̱e̱po̱‑ɔ ase̱ŋ

11 Ne̱ mo̱ a ŋu so̱so̱ a buŋŋi‑ro, ne̱ kpaŋa fufuri ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɔde̱e̱po̱ fe̱yɛ ‘Kase̱ŋtiŋ-wuye’ na ‘Ɔko̱ ne̱ kufu mo̱ŋ de mò̱ fe̱yɛ ɔ tɔwe̱ kase̱ŋtiŋ‑o’ bo̱ mfe̱ŋ. Mò̱ i gyi ase̱sɛ ase̱ŋ, o gyi amo̱ nɛɛnɛɛ, ne̱ ɔ maa gyi ase̱ŋ ke̱kpa se̱. Ne̱ ɔ naa ke̱naa‑rɔ o gyiiri abɔye̱waapo̱ ke̱se̱bɔ. 12 Mò̱ akatɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ agyabreŋ‑o. Ne̱ o buŋ awurepa bwe̱e̱tɔ. Baa kyo̱rɛɛ ke̱ŋasɛnyare̱ ko̱ ne̱ ɔko̱ mo̱ŋ nyi ke̱mo̱ kaase̱‑ɔ bo̱ dɔŋŋɔ mò̱ se̱, amɔ mò̱ fɔŋfɔŋ e̱ gye̱ ne̱ o nyi ke̱mo̱ kaase̱. 13 Ne̱ mbo̱gya a miiri mò̱ waagya ne̱ o buŋ‑o si pɛɛɛ. Ba te̱e̱ mò̱ fe̱yɛ Abware̱se̱ŋ. 14 Ne̱ Wuribware̱ a mbɔɔ anaapo̱‑ɔ pɛɛɛ buŋ buŋ kyefuri e̱kaare̱ timaa pare̱pare̱pare̱, ne̱ baa de̱e̱ e̱kpaŋa fufuri bo̱ gya mò̱ se̱. 15 Ne̱ ke̱paŋ yayasɛ ko̱ kuŋu ase̱ te mò̱ kanɔ‑rɔ. Ke̱paŋ amo̱ ne̱ ɔ ba a ɔ bo̱ kɔ gyi nde̱ se̱ awuye pɛɛɛ se̱. Na ɔ ba mò̱ kuwureyii bo̱ bwee bamo̱ e̱maŋ waa kyikpuri kyikpuri kyikpuri.* Na o kyikye Wuribware̱ ado̱ŋ se̱ mɔɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ ase̱sɛ i kyikye bobe agyi si na amo̱ nkyu nya le̱e̱‑ɔ. Ane̱ŋ ne̱ ɔ waa na ɔ bo̱ kaapo̱ fe̱yɛ Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱ duŋ a fwii bamo̱ se̱ bwe̱e̱tɔ. 16 Ne̱ baa kyo̱rɛɛ ke̱ŋasɛnyare̱ ko̱ mò̱ waagya‑ɔ se̱ na mò̱ gyaŋ se̱ fe̱yɛ, “Awure‑ro‑owure-na-anyaŋpe̱‑rɔ-nyaŋpe̱.”

17 Ne̱ mo̱ a ŋu Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ ye̱re̱ kyɔwe̱ se̱, ne̱ ɔɔ faa‑rɔ keŋkeŋ tɔwe̱ gywii mbo̱gyii pɛɛɛ ne̱ ba fuwi so̱so̱‑ɔ fe̱yɛ,

“Mbo̱gyii, mo̱nꞌ bo̱ gyaŋŋe̱ eee.

Mo̱nꞌ gyi ateese ne̱ Wuribware̱ a waa sa mo̱ne̱‑ɔ ooo.

18 Mo̱nꞌ bo̱ gyi awure na anaapo̱ abre̱sɛ na ayaale̱ŋpo̱

na e̱kpaŋa na bamo̱ ade̱e̱po̱ na ase̱sɛ pɛɛɛ,

agyi na anya na abre̱sɛ na ŋyaagyi, afuniŋ.”

19 Ne̱ mo̱ a ŋu mpase̱ wuye‑o na kaye̱‑rɔ a awure‑o na bamo̱ anaapo̱‑ɔ a gyaŋŋe̱ a bo̱ kɔ mò̱ ne̱ ba te̱e̱ mò̱ ɛ Abware̱se̱ŋ‑ɔ na Wuribware̱ a mbɔɔ anaapo̱‑ɔ. 20 Ne̱ Abware̱se̱ŋ‑ɔ na Wuribware̱ a mbɔɔ anaapo̱‑ɔ a kɔ kra mpase̱ wuye‑o, mò̱ aa mò̱ anaapo̱‑ɔ. Ne̱ baa be̱e̱ kɔ kra mò̱ ne̱ ɔ yɛ ɔ gye̱ Wuribware̱ a akyaamɛɛ‑ɔ ɔko̱‑ɔ, amaa ɔ gye̱ ɔye̱bapo̱ ne̱e̱. Ɔye̱bapo̱ mɔ ya ye̱re̱ mpase̱ wuye‑o ayaa‑rɔ waa akpe̱ŋe̱ye̱e̱tɔ bo̱ pe̱nna bamo̱ ne̱ baa kyaŋ kabo̱ amo̱ a kakyane̱e̱‑ɔ bo̱ dɔŋŋɔ bamo̱ nsɛkpe̱e̱nɔ se̱‑ɔ, ne̱ baa suŋ ke̱tɔ serisɛ ne̱ kaa le̱e̱ mò̱‑ɔ. Ne̱ baa kra mpase̱ wuye‑o na ɔye̱bapo̱ kyaamɛɛ‑ɔ, ne̱ baa twe̱e̱ waa ke̱de̱e̱kpɛɛtekii ne̱ ke̱ e̱ kywɛɛ na kafirewuta tii si‑o‑ro. 21 Ke̱paŋ ne̱ ke̱mo̱ kuŋu ase̱ te mò̱ ne̱ ɔ de̱e̱ kpaŋa‑ɔ se̱‑ɔ kanɔ‑rɔ‑ɔ, ne̱ ɔɔ bo̱ mɔɔ mpase̱ wuye a asoogyaa awuye‑o. Ne̱ mbo̱gyii‑o pɛɛɛ a bo̱ gyi bamo̱ afuniŋ‑o kpo̱ne̱.

20

Ane̱ŋ ne̱ Kristoo na bo̱ko̱ i gyi kuwure nsu kakpe̱ŋ‑ɔ

1 Ne̱ mo̱ a ŋu Wuribware̱ kabɔɔ ko̱ a le̱e̱ so̱so̱ ɔ ba, ne̱ o de ke̱maŋtaŋ loorisɛ a safo̱wa‑ɔ na agbarabi dabe̱ dabe̱. 2 Ne̱ ɔɔ kra dankyam ne̱ o du fe̱yɛ ko̱wɔ, ne̱ ɔɔ pe̱nna se̱sɛ le̱e̱ hare̱e̱ de̱daa‑ɔ, ne̱ mò̱ ke̱nyare̱ e̱ gye̱ Ɔbɔnsam bɛɛɛ Se̱tane̱‑ɔ, ne̱ ɔɔ ba agbarabi‑o bo̱ ŋure mò̱, 3 ne̱ ɔɔ twe̱e̱ mò̱ bo̱ waa ke̱maŋtaŋ loorisɛ‑ɔ‑rɔ, ne̱ oo tii ke̱mo̱, ne̱ ɔɔ twe̱e̱‑rɔ. Mfe̱ŋ ne̱ Ɔbɔnsam i di nsu kakpe̱ŋ. Ɔ maa lɛɛ pe̱nna kaye̱‑rɔ ase̱sɛ, amɔ nsu kakpe̱ŋ‑ɔ a gye̱ kɛɛ. Nsu kakpe̱ŋ‑ɔ ya kyo̱ŋ, a tiri fe̱yɛ bo̱ yɔwe̱ mò̱ a ɔ nare̱ saŋ kafwe̱e̱ ko̱.

4 Ne̱ mo̱ a ŋu ŋwuregya na bamo̱ ne̱ bo̱ te mmo̱ se̱‑ɔ. Ne̱ baa sa bamo̱ e̱le̱ŋ fe̱yɛ bo̱ gyi ase̱sɛ ase̱ŋ, na bo̱ bu ke̱pɔ bɛɛɛ ke̱be̱ŋ. Ne̱ mo̱ a ŋu bamo̱ ne̱ baa kperi Yeesuu na abware̱se̱ŋ‑ɔ ko̱tɔwe̱ se̱ tuwi bamo̱ aŋu‑o. Bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ baa kine kusuŋ mpase̱ wuye‑o na ke̱tɔ serisɛ ne̱ kaa le̱e̱ mò̱‑ɔ, ne̱ baa be̱e̱ kine ke̱kyaŋŋe̱ mò̱ kakyane̱e̱ bamo̱ nsɛkpe̱e̱nɔ bɛɛɛ agyiselɔkwɛɛ‑rɔ se̱. Ne̱ baa kyiŋŋi, ne̱ baa nya ŋkpa, ne̱ bamo̱ aa Yeesuu a gyi kuwure nsu kakpe̱ŋ. 5 Bamo̱ ne̱ baa saŋ, ne̱ baa wu‑o mo̱ŋ kyiŋŋi bo̱ fo̱ nsu kakpe̱ŋ‑ɔ kamɛɛ. Amo̱‑ɔ e̱ gye̱ kuwukyiŋŋi ne̱ ke̱ gye̱ ŋkpɛɛ‑ɔ. 6 Bamo̱ ne̱ bo̱ tii kuwukyiŋŋi ne̱ ke̱ gye̱ ŋkpɛɛ‑ɔ se̱‑ɔ e̱ gye̱ ase̱sɛ ne̱ Wuribware̱ a lee‑o ne̱e̱, na bo̱ nya ŋyure. Ke̱se̱bɔgyiiri nyɔse̱po̱ mo̱ŋ de bamo̱ se̱ ke̱yaale̱ŋ. Bamo̱ e̱ gye̱ ne̱ ba kii Wuribware̱ na Kristoo alɔŋŋɔpo̱, na bamo̱ aa Kristoo gyi kuwure nsu kakpe̱ŋ‑ɔ.

Ane̱ŋ ne̱ baa kɔ gyi Ɔbɔnsam se̱‑ɔ

7 Nsu kakpe̱ŋ‑ɔ ya kyo̱ŋ‑ɔ, ba saŋŋe̱ Ɔbɔnsam, na ɔ le̱e̱ ke̱maŋtaŋ loorisɛ‑ɔ‑rɔ. 8 Na ɔ yɔ kaye̱‑rɔ to̱ŋ ke̱maa ya pe̱nna ase̱sɛ pɛɛɛ. Ase̱sɛ amo̱ anyare̱ e̱ gye̱ Gogo na Magogo. Na ɔ ba bamo̱ bo̱ gyaŋŋe̱, na bo̱ ke̱re̱ ke̱naa. Bo̱ de̱ŋ bo̱ kyɔ bwe̱e̱tɔ fe̱yɛ ɔpo̱o̱‑rɔ a ke̱se̱pu‑o. 9 Ne̱ baa saŋŋe̱‑rɔ bo̱rɔ swe̱e̱re̱ se̱, ne̱ baa muruwaa Wuribware̱ ase̱sɛ kadaŋ, maŋ ne̱ ɔ kpa mò̱ ase̱ŋ bwe̱e̱tɔ‑ɔ. Amaa de̱e̱kpa a le̱e̱ so̱so̱ bo̱ kywɛɛ bamo̱ pɛɛɛ mɔɔ. 10 Ne̱ Ɔbɔnsam ne̱ ɔɔ pe̱nna bamo̱‑ɔ mɔ, baa twe̱e̱ mò̱ bo̱ waa ke̱de̱e̱kpɛɛtekii na kafirewuta‑o‑ro mfe̱ŋ ne̱ baa dɛɛ twe̱e̱ mpase̱ wuye‑o na ɔye̱bapo̱ kyaamɛɛ‑ɔ waa‑rɔ‑ɔ. Na ŋkee bo̱ di de̱e̱kpa‑ɔ‑rɔ mfe̱ŋ gyi awo̱re̱fɔɔ mpase̱ na kanye nsu pɛɛɛ.

Kase̱ŋgyi ne̱ ka gye̱ lalalo̱we̱‑ɔ

11 Ne̱ mo̱ a ŋu kuwuregya dabe̱ fufuri pare̱pare̱pare̱ ko̱ na mò̱ ne̱ o te ke̱mo̱ se̱‑ɔ. Mò̱ a te mfe̱ŋ‑ɔ, ne̱ swe̱e̱re̱ na so̱so̱ a ŋaa. Ɔko̱ mo̱ŋ lɛɛ ŋu amo̱, daa. 12 Ne̱ mo̱ a ŋu bamo̱ ne̱ baa wu‑o abre̱sɛ na ŋyaagyi, na bo̱ ye̱re̱ kuwuregya‑ɔ akatɔ‑rɔ. Ne̱ Wuribware̱ a mbɔɔ‑ɔ bo̱ko̱ a buŋŋi e̱wo̱re̱‑rɔ. Ne̱ baa be̱e̱ buŋŋi wo̱re̱ ko̱‑rɔ, mfe̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ bamo̱ ne̱ bo̱ de ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ anyare̱‑ɔ. Baa gyi bamo̱ ne̱ baa wu‑o ase̱ŋ ane̱ŋ ne̱ ɔke̱maa mɔ a kye̱na kaye̱ mɔ‑rɔ bo̱rɔ‑ɔ, fe̱yɛ ane̱ŋ ne̱ baa kyo̱rɛɛ waa e̱wo̱re̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ.* 13 Ne̱ alowipo̱ pɛɛɛ a kyiŋŋi le̱e̱ lowi‑ro, hare̱e̱ bamo̱ ne̱ baa wu swe̱e̱re̱ se̱ ooo, nkyu‑ro ooo. Baa le̱e̱ akye̱ŋaŋpo̱‑rɔ ba bo̱ ye̱re̱ se̱ŋgyikpa‑ɔ. Ne̱ baa ba ke̱tɔ ne̱ ɔke̱maa a waa saŋ ne̱ ɔɔ kye̱na swe̱e̱re̱ mɔ se̱‑ɔ bo̱ gyi mò̱ ase̱ŋ. 14 Ne̱ baa twe̱e̱ lowi na akye̱ŋaŋpo̱‑rɔ bo̱ waa ke̱de̱e̱kpɛɛtekii‑o‑ro. De̱e̱kpa mɔ‑rɔ e̱ gye̱ ke̱se̱bɔgyiiri nyɔse̱po̱‑ɔ. 15 Ne̱ baa twe̱e̱ ɔke̱maa mɔ ne̱ mò̱ ke̱nyare̱ mo̱ŋ bo̱ ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ bo̱ waa ke̱de̱e̱kpɛɛtekii‑o‑ro.

21

So̱so̱ po̱pwɛɛ na swe̱e̱re̱ po̱pwɛɛ

1 Ne̱ mo̱ a ŋu so̱so̱ po̱pwɛɛ na swe̱e̱re̱ po̱pwɛɛ. So̱so̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ na swe̱e̱re̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ a kyɔ ŋaa, ne̱ ɔpo̱o̱ mo̱ŋ lɛɛ ɔ bo̱‑rɔ.* 2 Ne̱ mo̱ a ŋu Wuribware̱ a maŋ ne̱ ba te̱e̱ ɛ Yɛro̱salɛm Po̱pwɛɛ‑ɔ, na ɔɔ le̱e̱ Wuribware̱ ase̱ so̱so̱, na ɔ ba kaase̱. Ne̱ ɔ bo̱ daŋ fe̱yɛ ɔko̱fɔ a gyi kibre saŋ ne̱ ɔ kpa a ɔ yɔ mò̱ kuri aye̱‑ɔ. 3 Ne̱ mo̱ a nu ɔko̱ a ye̱re̱ kuwuregya‑ɔ ase̱ faa‑rɔ keŋkeŋ tɔwe̱ fe̱yɛ,

“Mbe̱yɔmɔ, ase̱sɛ aye̱ na Wuribware̱ aye̱ a kii ko̱ko̱ŋko̱.*

Mò̱ aa bamo̱ e̱ kye̱na abɛɛ ase̱, na bo̱ kii mò̱ ase̱sɛ.

Bamo̱ aa Wuribware̱ fɔŋfɔŋ e̱ kye̱na,

na o kii bamo̱ nyaŋpe̱.*

4 Ɔ kpɛɛ bamo̱ akyukyu pɛɛɛ.

Na lowi na kabo̱re̱rɔduŋwi na kaye̱e̱gya gye̱ kɛɛ,

a le̱e̱ fe̱yɛ atɔ de̱daa‑ɔ pɛɛɛ a kyo̱ŋ a yii.”*

5 Ne̱ mò̱ ne̱ o te kuwuregya‑ɔ se̱‑ɔ yɛ,

“Mbe̱yɔmɔ mo̱ e̱ waa ke̱tɔ ke̱maa mɔ ke̱po̱pwɛɛ.”

Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, “Kyo̱rɛɛ ase̱ŋ mɔ ne̱ fo̱ a nu‑o bo̱ be̱ya, a le̱e̱ fe̱yɛ mo̱ ase̱ŋ pɛɛɛ gye̱ kase̱ŋtiŋ, ne̱ ɔke̱maa e̱ taare̱ a ɔ taa mò̱ e̱ye̱e̱ bo̱ dɔŋŋɔ amo̱ se̱.” 6 Ne̱ ɔɔ be̱e̱ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, “Aa waa! Mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ a waa ke̱tɔ ke̱maa, ne̱ m be̱e̱ mo̱ e̱ sa a ke̱tɔ ke̱maa gye̱ kɛɛ. Ke̱tɔ ke̱maa ke̱le̱e̱kaase̱‑ɔ na m bo̱‑rɔ, ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ya gye̱ kɛɛ, m bo̱‑rɔ.* Ɔke̱maa ne̱ burufo de mò̱‑ɔ, mo̱ e̱ sa mò̱ nkyu, na ɔ ma ka sɛye̱. Nkyu amo̱ du ne̱e̱ fe̱yɛ kitiribu ne̱ ke̱ e̱ sa nkyu ne̱ m maa lo̱we̱‑ɔ. Ane̱ŋ a nkyu mɔ e̱ gye̱ ne̱ n sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. 7 Ɔke̱maa ne̱ ɔ kɔ Ɔbɔnsam a o gyi si‑o e̱ gye̱ ne̱ ɔ nya ane̱ŋ a ŋyure‑o. Na ɔ te̱e̱ mo̱, Wuribware̱, ɛ mò̱ nyaŋpe̱, na mò̱‑ɔ n te̱e̱ mò̱ ɛ mo̱ gyi. 8 Amaa bamo̱ ne̱ bo̱ maa nya ane̱ŋ a ŋyure‑o e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ kufu de bamo̱ fe̱yɛ bo̱ kii Kristoo awuye‑o, na adiburopo̱, na bamo̱ ne̱ bamo̱ ŋkpo̱nɔ‑rɔ de iyisi‑o, na bamo̱ ne̱ baa mɔɔ ase̱sɛ‑ɔ, na bamo̱ ne̱ baa waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa‑ɔ, na bamo̱ ne̱ bo̱ de asibeŋ‑o, na akpe, na bamo̱ ne̱ ba suŋ ikisi‑o, na aye̱bapo̱ pɛɛɛ. Ba twe̱e̱ mfaanɛɛ a ase̱sɛ‑ɔ a bo̱ bo̱ waa ke̱de̱e̱kpɛɛtekii na kafirewuta‑o‑ro. Amo̱‑ɔ e̱ gye̱ ke̱se̱bɔgyiiri nyɔse̱po̱‑ɔ.”

9 Ne̱ Wuribware̱ a mbɔɔ nsunoo ne̱ bo̱ de nkyaŋse̱gyii na ase̱ŋ asunoo lalalo̱we̱‑ɔ‑rɔ‑ɔ ɔko̱ a ba mo̱ ase̱ bo̱ tɔwe̱ fe̱yɛ, “Ba a ŋ kaapo̱ fo̱ kasanne̱gyii a ɔko̱fɔ‑ɔ.” 10 Ne̱ Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o a ywe̱e̱ mo̱ se̱, ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ amo̱ a so̱rɔ mo̱ yaa ke̱be̱e̱ so̱swe̱e̱ ko̱ katwe̱e̱‑rɔ. Ne̱ ɔɔ ba Yɛro̱salɛm, Wuribware̱ a maŋ ne̱ ɔɔ le̱e̱ so̱so̱ Wuribware̱ ase̱ ɔ ba‑ɔ, bo̱ kaapo̱ mo̱. 11 Ne̱ Wuribware̱ ke̱laŋŋe̱rɔ e̱ sa ne̱ maŋ‑ɔ e̱ to̱re̱ se̱. Maŋ amo̱ e̱ to̱re̱ se̱ ne̱e̱ fe̱yɛ kibu yawo̱ le̱ŋsɛ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ gyaasipaa ne̱ ku di kipipee‑o, ne̱ ke̱ e̱ to̱re̱ se̱ fe̱yɛ diki‑o. 12 Maŋ‑ɔ de kideŋbee dabe̱ bo̱ muruwaa mò̱. Ne̱ baa lee abunogyi kudu anyɔ. Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ ye̱re̱ abunogyi‑o ke̱ke̱maa ase̱ ɔ de̱e̱re̱ se̱. Ne̱ baa kyo̱rɛɛ Isireelii awuye a nsuro kudu ŋnyɔ‑ɔ anyare̱ bo̱ dɔŋŋɔ abunogyi‑o si. A kaapo̱ ne̱e̱ fe̱yɛ kasuro ke̱maa de kibunogyi ko̱ŋko̱. 13 Ke̱be̱gya ke̱maa de abunogyi asa. Asa bo̱ kyɔwe̱ le̱e̱kpa a keri‑o, ne̱ asa bo̱ so̱so̱‑rɔ a keri‑o, ne̱ asa bo̱ kaase̱‑rɔ a keri‑o, ne̱ asa bo̱ kyɔwe̱ twɛɛkpa a keri‑o. 14 Maŋ amo̱ a kideŋbee‑o afo̱re̱ kudu anyɔ ne̱ baa ba bo̱ pwɛɛ. Ne̱ baa kyo̱rɛɛ kasanne̱gyii a ayaa‑rɔ aye̱re̱po̱ kudu anyɔ‑ɔ anyare̱ bo̱ dɔŋŋɔ dɔŋŋɔ se̱.

15 Wuribware̱ kabɔɔ ne̱ ɔɔ sa se̱ŋsa mo̱ ase̱‑ɔ de atanne̱ pipee kayii kare̱‑atɔ ko̱, na ɔ ba bo̱ kare̱ maŋ amo̱ na kideŋbee‑o na abunogyi‑o. 16 Maŋ‑ɔ a bɔŋ, ne̱ mò̱ e̱swe̱e̱ na ŋkpaŋŋe̱ ta ne̱e̱. Ne̱ kabɔɔ‑ɔ a taa mò̱ kayii‑o bo̱ kare̱ ane̱ŋ ne̱ maŋ‑ɔ ta‑ɔ. Mò̱ a bo̱ kare̱‑ɔ, oo ŋu fe̱yɛ maŋ‑ɔ e̱swe̱e̱ gye̱ se̱sɛ e̱swe̱e̱ kakpe̱ŋkɛɛ na ŋkpe̱ŋ alafa anyɔ (1,200,000).* Ane̱ŋ dɛɛ ne̱ maŋ‑ɔ ŋkpaŋŋe̱ na mò̱ kife‑ro ta. 17 Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a be̱e̱ ba mò̱ kayii‑o bo̱ kare̱ kideŋbee‑o, ke̱mo̱ se̱e̱ ta baarɔkuŋkuŋ ya bo̱ fo̱ asare̱e̱gyi nnɔ ane̱ŋ iluwi ke̱lafa na aduna na e̱na (144).* Swe̱e̱re̱ se̱ a se̱sɛ a ke̱kare̱ ne̱ kabɔɔ‑ɔ a bo̱ kare̱. N gye̱ so̱so̱ lee.

18 Ke̱fo̱re̱ ko̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ gyaasipaa ne̱ ku du kipipee‑o, ne̱ baa bo̱ pwɛɛ kideŋbee‑o, ne̱ baa ba atanne̱ pipee ne̱ a to̱re̱ se̱‑ɔ bo̱ pwɛɛ maŋ‑ɔ fɔŋfɔŋ. 19 Maŋ amo̱ a adeŋbee a e̱pɔre̱‑ɔ ne̱ baa ba afo̱re̱ yawo̱ le̱ŋsɛ e̱wo̱re̱se̱ e̱wo̱re̱se̱ bo̱ pwɛɛ. Pɔre̱ gye̱ŋkpɛɛsɛ‑ɔ ne̱ baa ba ke̱fo̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ gyaasipaa ne̱ ku du kipipee‑o bo̱ pwɛɛ. Pɔre̱ nyɔse̱po̱‑ɔ ne̱ baa ba ke̱fo̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ safiro ne̱ ku du buruu‑o bo̱ pwɛɛ. Pɔre̱ sase̱po̱‑ɔ ne̱ baa ba ke̱fo̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ kalekidonii ne̱ ku du ke̱bo̱bwɛɛ‑ɔ bo̱ pwɛɛ. Pɔre̱ nase̱po̱‑ɔ ne̱ baa ba ke̱fo̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ amaredo ne̱ ku du ke̱bo̱bwɛɛ‑ɔ bo̱ pwɛɛ. 20 Pɔre̱ nuuse̱po̱‑ɔ ne̱ baa ba ke̱fo̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ saadonis ne̱ ku du kipipee kafwe̱e̱ na kufufuri‑o bo̱ pwɛɛ. Pɔre̱ siyese̱po̱‑ɔ ne̱ baa ba ke̱fo̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ kaanɛle̱yɔŋ ne̱ ku du kipipee gyigyii‑o bo̱ pwɛɛ. Pɔre̱ sunoose̱po̱‑ɔ ne̱ baa ba ke̱fo̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ krisoliito ne̱ ku du fe̱yɛ kyaase̱ mfɔ‑ɔ bo̱ pwɛɛ. Pɔre̱ buruwase̱po̱‑ɔ ne̱ baa ba ke̱fo̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ beril ne̱ ku du ke̱bo̱bwɛɛ‑ɔ bo̱ pwɛɛ. Pɔre̱ kpanɔɔse̱po̱‑ɔ ne̱ baa ba ke̱fo̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ topas ne̱ ku du fe̱yɛ kakaduro‑o bo̱ pwɛɛ. Pɔre̱ kuduse̱po̱‑ɔ ne̱ baa ba ke̱fo̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ krisopraso ne̱ ku du ke̱bo̱bwɛɛ fe̱yɛ e̱fa‑ɔ bo̱ pwɛɛ. Pɔre̱ kudu kako̱se̱po̱‑ɔ ne̱ baa ba ke̱fo̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ gyakiŋto ne̱ ku du buruu‑o bo̱ pwɛɛ. Pɔre̱ kudu nyɔse̱po̱‑ɔ ne̱ baa ba ke̱fo̱re̱ ne̱ ba te̱e̱ ɛ ametisto ne̱ ku du fe̱yɛ lɔŋkɔnkyuronkyu‑o bo̱ pwɛɛ.

21 Ne̱ abunogyi kudu anyɔ‑ɔ ke̱ke̱maa, baa ba akukye‑ro ke̱taŋgyi dabe̱ dame̱naŋsɛ ko̱ bo̱ pwɛɛ. Ne̱ baa ba atanne̱ pipee ne̱ a to̱re̱ se̱‑ɔ bo̱ waa kabo̱re̱ dabe̱ ne̱ ka da ka bo̱rɔ maŋ‑ɔ nse̱na‑ɔ.

22 Wuribware̱ suŋkpa mo̱ŋ bo̱ maŋ amo̱‑rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ Bo̱-e̱le̱ŋ‑ɔ‑kyo̱ŋ‑ɔke̱maa-Bware̱ na kasanne̱gyii‑o fɔŋfɔŋ bo̱ mfe̱ŋ. 23 Ne̱ a mo̱ŋ lɛɛ a tiri fe̱yɛ kyɔwe̱ le̱e̱ mpase̱, bɛɛɛ kiferi laŋŋe̱ maŋ‑ɔ‑rɔ kanye, a le̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ fɔŋfɔŋ e̱ laŋŋe̱‑rɔ mfe̱ŋ, ne̱ kasanne̱gyii‑o mɔ du ne̱e̱ fe̱yɛ Wuribware̱ fetiri‑o.* 24 Mò̱ ke̱laŋŋe̱rɔ ne̱ kaye̱‑rɔ ase̱sɛ e̱ ba a bo̱ bo̱ nare̱‑rɔ. Na kaye̱‑rɔ awure taa bamo̱ mpo̱tɛɛ baa maŋ amo̱‑rɔ.* 25 Maŋ amo̱ a e̱po̱ne̱‑ɔ de̱ŋ e̱ ye̱re̱ ne̱e̱. Bo̱ maa tii e̱mo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ mfe̱ŋ mo̱ŋ de kanye. 26 Kaye̱‑rɔ ase̱sɛ e̱ baa bamo̱ mpo̱tɛɛ na atanne̱ maŋ amo̱‑rɔ. 27 Amaa ɔke̱maa ne̱ o de iyisi‑o maa lwee mò̱‑rɔ. Ɔke̱maa ne̱ ɔ waa apeerese̱ŋ‑ɔ, na ɔko̱ ne̱ ɔ ba aye̱ba‑ɔ, be̱e̱ ɔ maa lwee mfe̱ŋ. Amɔ bamo̱ ne̱ kasanne̱gyii‑o a kyo̱rɛɛ bamo̱ anyare̱ waa mò̱ wo̱re̱‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ bo̱ de ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ dooo e̱ gye̱ ne̱ ba lwee maŋ‑ɔ‑rɔ.

22

Ane̱ŋ ne̱ Wuribware̱ a maŋ‑ɔ‑rɔ du‑o

1 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a kaapo̱ mo̱ bo̱ŋ ko̱ ne̱ mò̱ nkyu e̱ sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ. Ne̱ n du kre̱ŋkre̱ŋ, ne̱ ŋ ya le̱e̱ Wuribware̱ na kasanne̱gyii a kuwuregya‑ɔ‑rɔ m ba. 2 Ne̱ nkyu amo̱ a paye̱ maŋ amo̱ nse̱na a kabo̱re̱ dabe̱‑ɔ‑rɔ n kyo̱ŋ m ba. Ayii ne̱ a swɛɛ agyi, ne̱ a sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ ye̱re̱ bo̱ŋ‑ɔ ke̱bare̱ ke̱maa se̱, ne̱ a swɛɛ iluwi kudu e̱nyɔ kasu ke̱maa. Bo̱ de amo̱ afe̱raa ba kya alɔgyi ke̱maa ne̱ a tɔɔraa nde̱ se̱ a ase̱sɛ‑ɔ.* 3 Wuribware̱ maa lɛɛ sa a ase̱sɛ kisi kiyii amo̱ agyi kigyi.* Wuribware̱ na kasanne̱gyii‑o kuwure bo̱ maŋ amo̱‑rɔ ne̱e̱. Na mò̱ ayaafɔre̱ suŋ mò̱ mfe̱ŋ. 4 Ba ŋu Wuribware̱ akatɔ‑rɔ, ne̱ bo̱ de mò̱ ke̱nyare̱ bamo̱ nsɛkpe̱e̱nɔ. 5 Kanye mo̱ŋ lɛɛ ka bo̱‑rɔ. Ifetiri ase̱ŋ mo̱ŋ lɛɛ a tiri bamo̱, ane̱ŋ dɛɛ ne̱ kyɔwe̱ ke̱laŋŋe̱rɔ mo̱ŋ tiri bamo̱, a le̱e̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ e̱ gye̱ bamo̱ ke̱laŋŋe̱rɔ. Na Wuribware̱ sa bamo̱ kuwure ne̱ ke̱ mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.

Yeesuu ke̱ba‑rɔ ase̱ŋ

6 Ne̱ Wuribware̱ kabɔɔ‑ɔ a tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, “Ase̱ŋ mɔ gye̱ kase̱ŋtiŋ, ne̱ ba taare̱ a bo̱ kɔɔre̱ amo̱ gyi. Ne̱ ane̱ nyaŋpe̱ Wuribware̱ ne̱ oo lee mò̱ ase̱ŋ bo̱ kaapo̱ mò̱ akyaamɛɛ ne̱ baa dɛɛ kye̱na‑ɔ a suŋ mò̱ kabɔɔ fe̱yɛ ɔ ya kaapo̱ mò̱ ayaafɔre̱‑ɔ ke̱tɔ ne̱ ke̱ e̱ ba a ke̱ bo̱ waa mbe̱yɔmɔ dɛɛ‑ɔ.”

7 Ne̱ Yeesuu yɛ, “Mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱! Mo̱ e̱ ba mbe̱yɔmɔ dɛɛ. Bamo̱ ne̱ ba gya mo̱ abware̱se̱ŋ ne̱ a bo̱ wo̱re̱ mɔ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ e̱ nya ŋyure!”

8 Mo̱, Yohanee, e̱ gye̱ ne̱ mo̱ a nu, ne̱ mo̱ a ŋu amo̱‑ɔ pɛɛɛ. Ne̱ mo̱ a kpuni aŋurii kabɔɔ‑ɔ ayaa‑rɔ, na n suŋ mò̱. 9 Amaa ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, “Oo daabii, fo̱ ma suŋ mo̱, suŋ Wuribware̱, a le̱e̱ fe̱yɛ m fe̱raa, n gye̱ Wuribware̱ a ayaafɔre̱‑ɔ ɔko̱ ne̱e̱ fe̱yɛ fo̱ aa fo̱ bɛɛko̱‑ana akyaamɛɛ na bamo̱ pɛɛɛ ne̱ bo̱ gya ase̱ŋ ne̱ a bo̱ wo̱re̱ mɔ‑rɔ‑ɔ se̱‑ɔ.”

10 Ne̱ ɔɔ tɔwe̱ gywii mo̱ fe̱yɛ, “Fo̱ ma kaŋ taa abware̱se̱ŋ mɔ ne̱ mo̱ a lee bo̱ kaapo̱ fo̱, ne̱ a bo̱ wo̱re̱ mɔ‑rɔ‑ɔ bo̱ kwe̱e̱rɔ, a le̱e̱ fe̱yɛ saŋ ne̱ a ba‑ɔ a tɔ‑rɔ. 11 Saŋ amo̱ ya fo̱, ɔke̱maa ne̱ ɔ gye̱ ɔbɔye̱waapo̱‑ɔ kya se̱ waa e̱bɔye̱, ne̱ mò̱ ne̱ o de iyisi‑o me̱raa se̱ waa iyisi. Ne̱ mò̱ ne̱ ɔ waa ke̱dame̱naŋsɛ‑ɔ kya se̱ waa ke̱dame̱naŋsɛ. Ne̱ mò̱ ne̱ ɔ gye̱ se̱sɛ timaa‑o kya se̱ waa itimaa.”

12 Yeesuu yɛ, “Mo̱nꞌ nu mo̱ ase̱! Mo̱ e̱ ba mbe̱yɔmɔ dɛɛ! Mo̱ e̱ ka ɔke̱maa ane̱ŋ ne̱ ɔɔ waa mò̱ asuŋ‑o ko̱kɔ. 13 Mo̱ e̱ gye̱ ne̱ mo̱ a waa ke̱tɔ ke̱maa, ne̱ m be̱e̱ mo̱ e̱ sa a ke̱tɔ ke̱maa gye̱ kɛɛ. Ke̱tɔ ke̱maa ke̱le̱e̱kaase̱‑ɔ na m bo̱‑rɔ, ne̱ ke̱tɔ ke̱maa ya gye̱ kɛɛ, m bo̱‑rɔ.

14 Bamo̱ ne̱ baa fwe̱e̱ bamo̱ atɔ buŋsɛ waa siraa‑o e̱ nya ŋyure, a le̱e̱ fe̱yɛ ba nya kpa a bo̱ lwee maŋ‑ɔ‑rɔ, na bo̱ gyi kiyii ne̱ ke̱ e̱ sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ agyi‑o. 15 Amaa bamo̱ ne̱ bo̱ maa nya kpa, na bo̱ lwee maŋ amo̱‑rɔ‑ɔ e̱ gye̱ bamo̱ ne̱ bo̱ de iyisi‑o, na asibeŋ awuye, na akpe, na bamo̱ ne̱ ba waa kakye̱e̱kpa na kanyare̱kpa, na bamo̱ ne̱ baa mɔɔ se̱sɛ‑ɔ, na bamo̱ ne̱ ba suŋ ikisi‑o, na aye̱bapo̱ pɛɛɛ.

16 Mo̱, Yeesuu, ya suŋ mo̱ kabɔɔ ko̱ fe̱yɛ ɔ nare̱ tɔwe̱ amo̱‑ɔ gywii asɔre̱e̱ asɔre̱e̱ awuye. Mo̱ anyare̱ e̱ gye̱ ‘Owure-Deefid-mò̱-ke̱nanagyi,’* na ‘Ɔto̱re̱.’ ”*

17 Wuribware̱ a kufwiiŋe‑o na kasanne̱gyii a ɔko̱fɔ ne̱ ɔ ye̱re̱ bo̱ sa asɔre̱e̱ awuye pɛɛɛ‑ɔ e̱ ko̱re̱ Yeesuu fe̱yɛ ɔ ba. Mo̱nꞌ sa a ɔke̱maa ne̱ o nu ase̱ŋ mɔ‑ɔ ko̱re̱ mò̱ fe̱yɛ ɔ ba. A le̱e̱ fe̱yɛ Yeesuu fe̱raa yɛ, “Ɔke̱maa ne̱ burufo de mò̱‑ɔ ba mo̱ ase̱. Mo̱ i ke ɔke̱maa ne̱ ɔ kpa‑ɔ nkyu ne̱ n sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ.”

Ase̱ŋ‑ɔ lalalo̱we̱

18 Mo̱, Yohanee, i yii ɔke̱maa ne̱ o nu abware̱se̱ŋ ne̱ a bo̱ wo̱re̱ mɔ‑rɔ‑ɔ se̱ fe̱yɛ, ɔke̱maa ne̱ ɔ taa ko̱tɔko̱ a ɔ bo̱ tii ase̱ŋ mɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ mɔ e̱ sa a o tii bamo̱ ne̱ ba gyi awo̱re̱fɔɔ, ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ amo̱ ase̱ŋ wo̱re̱ mɔ‑rɔ‑ɔ se̱. 19 Ɔke̱maa ne̱ o lee ko̱tɔko̱ a ɔ le̱e̱ abware̱se̱ŋ wo̱re̱ mɔ‑rɔ a ase̱ŋ‑ɔ se̱‑ɔ, Wuribware̱ maa sa a o tii bamo̱ ne̱ ba nya kpa na bo̱ kye̱na mò̱ maŋ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ mò̱ ase̱ŋ‑ɔ‑rɔ‑ɔ se̱. Na ɔ ma nya gyi kiyii ne̱ ke̱ e̱ sa ŋkpa na kukyure ne̱ a mo̱ŋ de kɛɛ‑ɔ agyi‑o.

20 Ɔko̱ ne̱ ɔ ye̱re̱ ase̱ŋ mɔ pɛɛɛ ne̱ mo̱ a kyo̱rɛɛ bo̱ be̱ya‑ɔ‑rɔ fe̱yɛ a gye̱ kase̱ŋtiŋ‑o e̱ gye̱ Yeesuu. Ɔ yɛ, “A gye̱ kase̱ŋtiŋ. Mo̱ e̱ ba mbe̱yɔmɔ dɛɛ.”

Ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu, sa a a waa ane̱ŋ. Na fo̱ ba mbe̱yɔmɔ.

21 Mo̱ e̱ ko̱re̱ ke̱bware̱ko̱re̱ fe̱yɛ ane̱ nyaŋpe̱ Yeesuu Kristoo yure mò̱ ase̱sɛ. Amɛye̱.

* 1:7 Daniyɛl 7.13.

* 1:7 Sakariya 12.10.

* 1:8 Isaya 44.6.

* 1:13 Daniyɛl 7.13.

* 2:7 Ke̱le̱e̱kaase̱ 2.9.

* 2:14 Anyare̱ ke̱kare̱ 22.

* 2:20 2 Awure 9.30-37.

* 2:26-27 Kiliŋ 2.9 (LXX).

* 3:5 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 32.32.

* 3:7 Isaya 22.22.

* 3:12 1 Awure 7.15-22.

* 4:3 Isikiyɛl 1.26.

* 4:8 Isikiyɛl 1.6-11.

* 4:8 Isaya 6.3.

* 5:5 Ke̱le̱e̱kaase̱ 49.9.

* 5:5 Isaya 11.1, 10.

* 5:6 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 12.2, 6.

* 5:11 Daniyɛl 7.10.

* 6:2 Sakariya 1.8; 6.2.

* 6:12 Yo̱wɛl 2.30-31; Isaya 13.10.

* 6:14 Isaya 34.4.

* 6:16 Hoseya 10.8.

* 7:17 Yɛrɛme̱ya 2.13.

* 7:17 Isaya 25.8.

* 10:9 Isikiyɛl 3.3.

* 11:4 Sakariya 4.3, 11-14.

* 13:10 Yɛrɛme̱ya 15.2.

* 14:14 Daniyɛl 7.13.

* 14:18 Isaya 63.3; Yo̱wɛl 3.13.

* 15:3 Mbraa ke̱be̱e̱sa 32.1-43.

* 15:5 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 25.10-22; 26.1-35.

* 15:8 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 40.34-35; 1 Awure 8.10.

* 17:18 Daniyɛl 7.19-25.

* 18:2 Isaya 13.21-22; Yɛrɛme̱ya 50.39.

* 18:4 Isaya 52.11.

* 19:8 Isaya 54.5-7; Hoseya 2.19.

* 19:15 Kiliŋ 2.9.

* 20:12 Daniyɛl 12.1.

* 21:1 Isaya 65.17.

* 21:3 Sakariya 2.11.

* 21:3 Ke̱le̱e̱ Igyipiti 6.7; Ko̱lɔŋŋɔ mbraa 26.12; Yɛrɛme̱ya 32.38; Sakariya 8.8.

* 21:4 Isaya 24.8; 65.19.

* 21:6 Isaya 44.6.

* 21:16 ayaa ŋkpe̱ŋkɛɛ nsunoo na ŋkpe̱ŋ alafa anyɔ (7,200,000).

* 21:17 ayaa alafa anyɔ na kudu asiye (216).

* 21:23 Isaya 60.19.

* 21:24 Isaya 60.3.

* 22:2 Ke̱le̱e̱kaase̱ 2.9; 3.22; Isikiyɛl 47.12.

* 22:3 Ke̱le̱e̱kaase̱ 3.14-19.

* 22:16 Isaya 11.1, 10; Aleebo̱kaapo̱tɔ 5.5

* 22:16 Aleebo̱kaapo̱tɔ 2.28.