^

GAE MATAIWA

The New Testament in the Maiwa language of Papua New Guinea

Nupela Testamen long tokples Maiwa long Niugini

copyright © 2011 Wycliffe Bible Translators, Inc.
Language: Maiwa
Translation by: Wycliffe Bible Translators

This translation is made available to you under the terms of the Creative Commons Attribution-Noncommercial-No Derivatives license 4.0.

You may share and redistribute this Bible translation or extracts from it in any format, provided that:

You include the above copyright and source information.

You do not sell this work for a profit.

You do not change any of the words or punctuation of the Scriptures.

Pictures included with Scriptures and other documents on this site are licensed just for use with those Scriptures and documents. For other uses, please contact the respective copyright owners.

2016-08-30

ePub generated by Haiola 21 Feb 2024 from source files dated 31 Aug 2023
eBible.org certified

45dcb14f-9541-5013-8907-63bcfabcd6b5

Gae Mataiwa

Gae Mataiwa

The New Testament in the Maiwa language of Papua New Guinea

Nupela Testamen long tokples Maiwa long Niugini

Gae Mataiwa

The New Testament in the Maiwa language of Papua New Guinea

[mti]

Translation by Wycliffe Bible Translators

© 2011 Wycliffe Bible Translators, Inc.

Print publication 2011 by Bible League International

Web version

2014, Wycliffe

http://www.Wycliffe.org

http://pngscriptures.org

http://www.ScriptureEarth.org

This translation is made available to you under the terms of the Creative Commons license (Attribution-Noncommercial-No Derivative Works).

http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0

Your are free to share — to copy, distribute and transmit the text under the following conditions:

• Attribution. You must attribute the work to Wycliffe Bible Translators (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of the work).

• Noncommercial. You may not use this work for commercial purposes.

• No Derivative Works. You may not alter, transform, or build upon this work.

• In addition, you have permission to port the text to different file formats, as long as you don’t change any of the text or punctuation of the Bible.

Notice — For any reuse or distribution, you must make clear to others the license terms of this work.

Tok Orait

Dispela Buk Baibel i kam wantaim tok orait na lo bilong Creative Commons Attribution-Noncommercial-No Derivative Works license. Em i tok olsem yu ken givim kopi long narepela manmeri. Yu ken wokim kopi na givim long husat i laikim. Tasol, yu mas tok klia dispela samting i kam long http://tokplesbaibel.org. Yu no ken kisim mani na salim dispela. Yu mas givim nating. Na tu, yu no ken senisim Tok.

Ol piksa i kam wantim ol Baibel na narapela buk i stap long dispela sait i gat tok orait long usim wantaim dispela samting tasol. Sapos yu laik narapela tok orait, yu mas askim husat i papa bilong copyright long dispela ol piksa.

Sapos yu laik stretim samting i no orait long dispela tok orait, stretim tok, salim Buk Baibel, o tainim Tok bilong God long nupela tok ples, yu ken askim mipela.

Olgeta tok orait na lo long tok ples English i stap long http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/legalcode.

Sapos yu gat askim long dispela, plis askim mipela.

Gae Mataiwa

Umum

Gae Mataiwa me Baiboru tobiyag tenewa gae Oren Maiwa gumbe. Mame me iyayapan 1,400 gae mumawa. Mu at Rabaraba apa Papua New Guinea danave wakeeme.

Baiboru Mataiwa teya, bairawan 2,000 mina onanane. Namuiren gae Grii k gumbe teya, ivi at ubeube danave gae obiren gumbe iyayapan tobiyag teya. Gare gae OrenMaiwa gumbe tetu.

Gae Grii k gumbe Baiboru Mataiwa teya igiyawa mu kuiyabariwa yumateba ge gambenwa yumateba den teya. Megara ivi iyayapan upiba me yumateba ge gambenwa teya. Me nu waita numpe gae tatevit autan oya. Meoya nu mame tobiyak tetanwa danave kuiyabariwa ge gambenwa yumateba tetu. Me mina, Gae Grii k Baiboru danave kuiya kusi me den wakene, megara ivi iyayapan upiba kuiya kusi teya. Me waita numpe gae natawa taibe anotanwa oya. Meoya nu kuiya kusi gaibu mame tobiyak tetanwa danave tetu.

Gae Mataiwa danave, nu God ge god tetu. God me God natawa, sira god me ugauga god meumawa. Me mina, Guwawa ge guwawa wakeya. Guwawa me Guwawa Iyakaisiyapama, sira guwawa me guwawa upiba. Mamunwa me Mamunwa God, megara mamunwa me nu mamanaiwa mu God onan.

Baiboru me God gaiyawa. God iyayapan obiren gumbo gae meuma nunne. Nu gae numawa gumbe tobiyak tetune. Nu anotumat etewa ye Baiboru mame basiyag God gaibu wakeigimiya.

Iyayapan obiren baigan gumbe waita nuniya tobiyak tetuwa oya. God ge iyayapan gumbo nu gaun kokavit nonunmagawa gumbe vete. God waribiya meuma ye guniyap evedni wakeigimpe.

Tobiyak Tetan Igiyawa - March 2011

Matiu

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

MATIU

Gae Oraiwa Matiu Tenewa

1

Iesu Isimurawaiwa Mu Yaiyawa

1  ✡ Ebraam usiwa, Devid usiwa Iesu Keriso, Iesu Keriso isimurawaiwa mu yaiyawa tenewa:

2 Ebraam me Aisak baraune,

Aisak me Jekob baraune,

Jekob me Juda ge me tatawaiwa teyamne,

3  ✡ Juda me Tama gumbe Peres ge Seira teyamne,

Peres me Esuron baraune,

Esuron me Ram baraune,

4 Ram me Aminadab baraune,

Aminadab me Nason baraune,

Nason me Sarumon baraune,

5  ✡ Sarumon me Reab gumbe Boas baraune,

Boas me Ruti gumbe Obed baraune,

Obed me Jesi baraune,

6  ✡ Jesi me kin Devid baraune,

Devid me Urayas biviwa gumbe Soromon baraune,

7 Soromon me Reoboam baraune,

Reoboam me Abaija baraune,

Abaija me Eisa baraune,

8 Eisa me Josiyapat baraune,

Josiyapat me Jeoram baraune,

Jeoram me Ujaiya baraune,

9 Ujaiya me Jotam baraune,

Jotam me Eias baraune,

Eias me Ejekaiya baraune,

10 Ejekaiya me Manase baraune,

Manase me Amon baraune,

Amon me Josaiya baraune,

11  ✡ me kumiwa Babiron amog wakeya, Josaiya me Jekonaiya ge tatawaiwa teyamne.

12  ✡ Namu Babiron amog wakeya,

ivi Jekonaiya me Searutieru baraune,

Searutieru me Jerubaberu baraune,

13 Jerubaberu me Abaiud baraune,

Abaiud me Eraiyakim baraune,

Eraiyakim me Eijo baraune,

14 Eijo me Jeidok baraune,

Jeidok me Eikim baraune,

Eikim me Eraiud baraune,

15 Eraiud me Erieija baraune,

Erieija me Matan baraune,

Matan me Jekob baraune,

16 sira Jekob me Meri memawa Josep baraune, Iesu mu waya Keriso me Meri gumbe yaine.

17 Meoya Ebraam gumbe onke Devid gumbe uwanewa, mu kum muma kumiwa undag 14. Devid gumbe onke Babiron amog wakeyawa kumiwa uwane, mu kum muma kumiwa undag 14. Sira Babiron amog wakeyawa kumiwa onke Keriso gumbe uwanewa, mu kum muma kumiwa undag 14.

Iesu Keriso Yainewa Kumiwa

18  ✡ Mame me Iesu Keriso aninin yaig onnewa. Me inawa Meri Josep gaibu yapapara aya, sira mu memgebip oya amareme kumiwa apa, Guwawa Iyakaisiyapama gumbe me bugane. 19 Megara Josep taibe me kwetan den anone, kuiyawa me apan da oraimina, meoya me imidanave me guwave kwepe aipe.

20 Megara Josep mameib yaug anoiviwa, Ayapan aneya meuma uyavi gumbe uwag dig wane, Josep, Devid usiwa, Meri biyugwa aug gwe aga a den a, kuiyawa me kikiyan gumbewa Guwawa Iyakaisiyapama gumbe wanedne. 21  ✡ Me urapan yaipe, sira ge iviwa ug Iesu yua, kuiyawa me iyayapan meuma kukaeba emewa waita mumpe.

22 Watavit propeta gumbe Ayapan dig wanewa natawa veniyatan oya, mame dividivi undag veniyane. 23  ✡ Yauya, otau inipama kikiyan gumbe wakepe, sira urapan yaipe, sira mu iviwa ug me Emanueru yupe. (Me natawa God nu gunup.)

24 Josep kub gumbe wan yoine, sira Ayapan aneya meuma aninin wanewa me ane, sira biviwa aune. 25  ✡ Megara me gaibu den nag vinne, namu me urapan kikiyan baraune, sira me iviwa ug yune Iesu.

2

Ano Koukawa Igiyawa Amudau Onamiya

1 Iesu Betureem at Judia danave yainewa kumive, kin Erod kumiwa apa, ano koukawa igiyawa kum dauwaiviwa apa onam at Jerusarem uwaya, 2  ✡ sira waya, Ud me Ju igiyawa kin muma atan oya yainewa ampa wakene? Kum dauwaiviwa apa nu marantun meuma yautu, meoya nu waddega wantan oya onantu.

3 Kin Erod mame anonewa, me anogugut aune, sira Jerusarem igiyawa mu gaibu anogugut auya. 4 Sira me pirisi koukawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa undag munan auwane, meve dirum wane Keriso ampa yaine wag didnegiya? 5 Betureem at Judia apa garawa waya, Kuiyawa mame propeta wait tenewa:

6  ✡ Ge Betureem, at piyu Juda apa,

Juda namuyoiyoi igiyawa danowo ge kusikarenwa da onan di:

kuiyawa namuyoiyoi abnawa ye guniyap uwape,

sira me iyayapan neuma Isuraeru amat a mumpe.

7 Meve kin Erod ano koukawa igiyawa munan guwave auwane, sira mu gumbo kum divi marantun me dauwane yaug anone. 8 Me mu temunne at Betureem amiya. Me mu gumbo wane, Aisiya sira ud kikiyan oya yaimoyai diuya. Me yauyawa, tatevit didnegiya anotna, meve ne gaibu aneg me waddega wantna.

9 Namu mu kin aninin wanewa anog amiya, yauya, mu marantun me kum dauwaiviwa apa yauyawa namuwon aiginke, at me ud kikiyan wakenewa apa tumag yoine. 10 Mu marantun yauyawa, mu degadega kokavit aya. 11  ✡ Gwe dana unig amiyawa, mu kikiyan inawa Meri gaibu yawamiya. Sira mu me kwanowa poyag petat ag waddega aya. Meve mu dividivi oraimumu mumawa watapiya, sira mu puyo waniya: gooru ge tayawa oraiminawa ge gegura maaru.* 12 God uyavi gumbe dirum wane kin Erod gumbe den taig aisiya, meve at muma sira taig ebu ube amiya.

At Ejipt Apa Guwave Amiya

13 Mu taig amiyawa, yauya, Ayapan aneya meuma uyavi gumbe uwag Josep dine, Wan yoiya, arampuna ud ge inawa tama, sira yankwek at Ejipt a guwave aisiya, sira asime wakeya meve ne watna anoa, kuiyawa kin Erod ud yaug aug toinguttan oya aivi. 14 Meve me wan yoig ud ge inawa arampuna tam a guwave at Ejipt amiya, 15  ✡ sira asimeve wakeya, meve kin Erod boane. Meoya propeta gumbe Ayapan wanewa natawa uwane. Ejipt apa ne utunwa auwana dauwag onne.

16 Kin Erod yaug anone ano koukawa igiyawa ugai waniya, meoya danawa piriwane, sira me dirumne urapan at Betureem apa wakeyawa undag gutpe, sira gwetoimu megiyave wakeyawa gaibu undag gutpe. Mu bairawan muma duwam ge ankwatavewa. Me bairawan me ano koukawa igiyawa gumbo yaug anone. 17 Me apa propeta Jeremaiya gumbe wanewa natawa uwane:

18  ✡ At Rama apa iyayapan nouwa anoya, it aen,

Reiseru me usitainawa munan iruwaivi, me watmemeyamtanwa topayane,

kuiyawa mu den wakeya.

Josep Meri Iesu Sira Taig At Nasaret Amiya

19 Kin Erod boane, meve Ayapan aneya meuma uyavi danave Ejipt apa Josep uwag wane, 20 Wan yoiya, ud ge inawa tam at piyu Isuraeru aisiya, kuiyawa iyayapan mu ud inaiinai meuma autan ayawa wait boriruwaya.

21 Meve me wan yoig, ud ge inawa tam at piyu Isuraeru danave amiya. 22 Megara me anone Akeraius me mamawa kin Erod at meuma aune at Judia amaraivi, me asime aitanwa a ane. Uyavi danave God gwangwan dine, meve me at Gariri amiya, 23  ✡ sira me gwetoimu me at iviwa Nasaret amog wakeya. Meve propeta gumbe wanewa natawa uwane: Iyayapan me Nasaret apan waya.

3

Babataito Abnawa Jon Ebu Waribiyaivi

1 Me kumiwa apa Babataito Abnawa Jon at Judia apa inguiwa arawa danave uwag opata waivi, 2  ✡ Nonemagewa biroriyaya, kuiyawa God toimuwawa koni aivi.

3  ✡ Apan mame me propeta Aisaya gumbe wanewa:

Apan da noiwa at inguiwa arawa danave auwaivi,

Ayapan oya ebu waribiya, ebu siwavit menan waribiya.

4  ✡ Jon wape meuma mae kameru gumawa gumbe wadne, sira me powawa oya mae kwapiwa berip gaibu. Nakwai meuma me paki ge kemari. 5 Iyayapan Jerusarem ge Judia undag, sira at Jodan visive undag apa Jon oya amiya. 6 Mu kukaeba muma boruwawa aya, sira mu yoi Jodan danave Jon gumbe babataito aya.

7  ✡ Megara me Parisi ge Sadusi igiyawa obiren at meve babataito atan omome yawamne. Me dirum wane, Ye mokare kukaeba usitainawa! Bira wat diruine ye oma ane God danapiri meuma oniviwa me aninin gaveamon? 8 Nonemagewa biroriyag natawa oraivit inamigimiya. 9  ✡ Ye daneyap den anoya, ye oma ane yembovit waya, Nu mamunwa me Ebraam. Ne diruitna, God oma ane an mame tobiyape Ebraam usitainaven ape. 10  ✡ Gwit yoma taiwa apa wait baraune wakene, sira yoma desirom desirom me natawa oraivit den impewa me kwatpe aikpe, me iyam danave aorepe.

11  ✡ Ne yoi gumbe nonemagewa biroriyatan oya babataito aiyempna. Megara ivi amanap apan da onivi, me yusiwa kokavit ne mina onan. Ne oma den ane sandoro meuma wapukiyag autna. Me Guwawa Iyakaisiyapama ge iyam gumbe babataito aiyempe. 12 Me ereri kokawa meuma me nanive, sira me natawa ge kwapiwa kepteivi arawa yug waribiyape. Nakwai wiit agoniyag buim danave tepe, meve nakwai wiit kwapiwa iyam yaibobot danave aorepe itpe onanape.

Iesu Babataito Ane

13 Meve Iesu Gariri apa Yoi Jodan onivi Jon oya. Babataito me gumbe awantan oya. 14 Megara Jon me yankwetan anog wane, Ne imunap ge gungap babataito atna. Megara ge nenan onagana?

15 Iesu garawa wane, Gare mame di atna, oraivitwa undag atanwa me nunan oraiwa. Meve Jon bainda wane.

16  ✡ Iesu babataito anewa, me tatevit yoi yankweg dauwag aine. Me konive kwimin watabne, sira God Guwawa meuma nenip umuk mina menan aig onivi yaune. 17  ✡ Sira noiwa kwimin danave uwag wane, Mame ne utunwa me ne nonenwa aunewa, me gumbe ne degadega eni.

4

Seitan Me Iesu Amaorot Ag Yaune

1  ✡ Meve Seitan Iesu amaorot atan oya, Guwawa Iesu dine, meve Iesu at inguiwa arawa danave aine. 2  ✡ Aram 40 ge oiyat 40 danave me nakwai den nane, sira me iyagon adne. 3 Amaorot abnawa uwag me digwane, Ge God Usiwa ipewa, an mame diya tobiyape bredi ape.

4  ✡ Iesu gara wane, Me tene: Iyayapan bredi mekut gumbe den vinigimpe, megara gae undag me God noive uwanewa.

5 Meve Seitan at koka iyakaisi me aug aine, sira me dine temporu dewam opampa anewa egave yoine. 6  ✡ Me wane, Ge God Usiwa ipewa, gembovit pisag aiga. Kuiyawa me tene: Me matai aneya dirumpe ge genan, sira ge amagwa an gumbe den tope mu nanuwo wan augempe.

7  ✡ Iesu gara wane, Me gaibu tene: Ayapan God geuma den ayag yauya.

8 Sira Seitan me aug tui kokawa dog aine, sira me toimu koka undag ge dividivi mumawa oraimumuwa toewanne. 9 Me wane, Ge nenan kwanagapoe ag nenan waragatan awa, ne mame undag gentna.

10  ✡ Iesu me digwane, Seitan, gunap asipa aga! Kuiyawa me aib tene: Ayapan God geuma waiya, sira me mekut nau meuma a.

11 Meve Seitan me kweg aine, sira aneya uwag menan nau wariya.

Iesu Opata Amatone

12  ✡ Iesu Jon nog danave barauya anonewa, me at Gariri taig aine. 13 At Nasaret kweg aine, me at Kapenaum aig vinne. At asime me awau megiyave wakene, sira me at Jeburun ge Naptari danave. 14 Me propeta Aisaya gumbe wanewa natawa uwane.

15  ✡ At Jeburun ge at Naptari, ebu me awau gumbe, sira me yoi Jodan visi gambenwa apa,

at Gariri me Ju onan igiyawa mumawa

16 iyayapan sisip danave wakeemewa eyawa koka mu yauya,

bo gugup arawa danave wakeeme igiyawa egowo eyawa dauwane.

17  ✡ Me kumiwa apa Iesu opata amatog wane, Nonemagewa biroriyaya, kuiyawa God toimuwawa me koni aivi.

Iesu Aigowawa Namuirenwa Munan Auwane

18 Iesu poeman Gariri megiyave aivinewa, me tatagwani duwam yawamne, Saimon me Pita vemewa ge gwaneba Andru. Mu poeman danave uwariri aoreme, kuiyawa mu gwambui upeme igiyawa. 19 Iesu dirumne, Amanap oneya, wag toyau yentna, ye iyayapan upeme igiyawa aya. 20 Tatevit uwariri muma yankweg me amave amiya.

21 At asime amomewa me upeba tatagwani duwam yawamne, Jebedi usiwa Jemus ge gwaneba Jon. Mu wa danave mamowa Jebedi gaibu. Mu uwariri muma tamibarip eme. Iesu munan auwane, 22 sira mu tatevit wa ge mamowa yankwem me amave amiya.

Iesu Yuwat Igiyawa Warinamunne

23  ✡ Iesu at Gariri danave at undag aine, sinagogu muma danave toyau munivi. Me God toimuwawa gae oraiwa meuma oya waivi, sira iyayapan yapowo yuwat kusiwa yuwat kokawa gina ubeube undag warinamunne. 24  ✡ At Siria undag gae meuma wateteyam aine anoya, sira iyayapan menan yuwat gina ubeube igiyawa undag bog onamiya. Mu dawai kokavit anoemewa, airapu kukaeba danowo unigemewa, warago ayawa, amo nanu gegeraimusiawa, mu gaibu warinamunne. 25  ✡ Iyayapan obiren mu at Gariri ge Dekaporis, Jerusarem, Judia, ge at Jodan ama asi gambenwa uwag Iesu amave amiya.

5

God Waribiya Muniviwa

1 Iesu iyayapan undag yawamnewa, tui gambenwa dog aig yan wakene. Aigowawa me gumbe uwaya, 2 sira amatog toyau munne, wane:

3  ✡ Guwowa danave pukpuk wagawag igiyawa, mu gumbo waribiya wakeigimpe,

kuiyawa kwimin toimuwawa me mumawa.

4  ✡ Danadawai aueme igiyawa, mu gumbo waribiya wakeigimpe,

kuiyawa watmemeyam munigimpe.

5  ✡ Memeyu igiyawa, mu gumbo waribiya wakeigimpe,

kuiyawa piyu kwan meumawa me mumawa.

6  ✡ Oraivitwa oya iyagon ge meyowa toyaivi igiyawa, mu gumbo waribiya wakeigimpe,

kuiyawa mu gumbo matai noidauwape.

7 Ano nunigimtanwa igiyawa, mu gumbo waribiya wakeigimpe,

kuiyawa mu gaibu ano nunigimpe.

8 Nonowa esine igiyawa, mu gumbo waribiya wakeigimpe,

kuiyawa mu God yaupe.

9 Yum tueme igiyawa, mu gumbo waribiya wakeigimpe,

kuiyawa munan wape God usitainawa.

10  ✡ Oraivitwa oya edawai aueme igiyawa, mu gumbo waribiya wakeigimpe,

kuiyawa kwimin toimuwawa me mumawa.

11  ✡ Nenan oya Iyayapan ye anokukam yempewa, edawai yempewa, sira uga gumbe dividivi gae kukaeba yempewa, ye guniyap waribiya wakeigimpe! 12  ✡ Me kumive degadega ag tare wariya, kuiyawa kwimin danave garawa yeuma me kokavit: ebu desiroma gumbe mu propeta mu ye namuyap uwayawa meib edawai muniya.

Siuran Ge Dun

13 Ye piyu siuraneba. Megara siuran demtawa me onanape ipewa, me aninin oma ape sira demta wape? Me dividivi gumbe oraimina onan, sira me aug piyu egave aorepe iyayapan amowo embaba tampe.

14  ✡ Ye piyu eyawa. At toimu me tui kuiyave wakenewa me oma den ane tobotpe. 15  ✡ Iyayapan dun oketpe me kabum ankwatave den baraupe. Mu dun yokeiviwa egave yudatpe. Meve me iyayapan undag eyawa mumpe gwe danave. 16  ✡ Ebu desirom gumbe, dun yeuma iyayapan namuwo esipe. Meve mu ye anoano yeuma oraiwa yaupe. Mamewa kwiminau wakenewa me watdega wampe.

Gwangwan Natawa Matattanwa

17  ✡ Den anoya ne uwanawa gwangwan ge propeta gaiyawa wag muintan oya, ne uwanawa me natawa matattan oya. 18  ✡ Ne natawa diruitna. Kwimin ge piyu den onanapewa, gigirum kusikaren da ge komakom meuma gwangwan danave wakeyawa den di onanape. Dividivi undag natawa veniyape. 19  ✡ Bira da me gwangwan mame danave gwangwan kusikaren da desirom togomiyape, iyayapan upeba epin desiroma toyau mumpewa, mu wape God toimuwawa danave me kusikarenwa. Megara bira da me gwangwan mame amave aigimpe, epin desiroma toyau mumpewa, mu wape God toimuwawa danave me kokawa. 20 Kuiyawa ne diruina. Parisi igiyawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa oraiwa mumawa me koka sira oraiwa yeuma kokavit onanwa, ye oma den ane God toimuwawa unigiya.

Bo Gaiyawa

21  ✡ Ye anoyana me watavit iyayapan gumbo wane, Den toa boipe, bira da me topewa me pui aupe. 22  ✡ Megara ne diruitna. Bira da me danapiri tatawa gumbe apewa me pui aupe. Sira bira da me tatawa gumbe warago wapewa, me Daiboru Painauvitwa nanuwo baraupe. Sira bira da Kuiyagwa kukaine wapewa, me at kukaeba geena* iyam meuma igiviwa danave aorepe.

23  ✡ Meoya ge puyo geuma iyakaisi kem meuma apa te atanwa sira ge tatagwa me divi da ge gungap anokukam ane anowawa, 24 puyo geuma iyakaisi kem meuma namive kweya. Namu a tatag gumbe baigan akape, meve onag puyo geuma barauwa. 25 Ge anavi geuma me ge augem keptete arawa aisenewa, ge ebu taibe tatevit wag yum tuya. Megara ge me gaibu yum den tuiyawa, me augen keptete abnawa nanive baraugempe, sira me augen nog amaraiviwa nanive baraugempe, sira nog gumbe baraugempe. 26 Ne ge natawa diruktna. Ge anmagawa kodorant† desirom oieba garawa den barauwawa, me den dauwag aga.

Uinantaraki

27  ✡ Ye yaug anoyana me wait aib wane, Uinantaraki den aya. 28 Megara ne ge diruktna. Bira da vesin yaug ano kukaeba anoiviwa me nonewa wait gaibu vinne. 29  ✡ Ge yangagwa yutan ge gungap ano kukaeba apewa, me watukiyak epa aoreya. Kuiyawa ge kwapugwa da desirom waropiyawa me oraiwa, ge kwapugwa undag at kukaeba geena danave aorepetan. 30  ✡ Sira nanigwa yutan ge gungap kukaeba apewa, kwagomiyag epa aoreya. Kuiyawa ge kwapugwa da desirom waropiyawa me oraiwa, ge kwapugwa undag at kukaeba geena danave aikpetan.

Garakue

31  ✡ Me wane, Bira da vesin meuma kwepe garakue apewa, garakue atan gigirumawa me yug wampe. 32  ✡ Megara ne dirukna. Bira da biviwa uinantaraki den aivi go ui onan kwepewa me uinantaraki ape. Bira da vesin me wait yankwenewa me aupewa me uinantaraki.

Agi

33  ✡ Sira ye anoyana watavit iyayapan dirumwane, Agi geuma den togoma, Ayapan gumbe agi wanawa me a. 34  ✡ Megara ne diruktna. Agi den waigima, kwimin gumbe agi den waigima, kuiyawa me God wakeiviwa arawa, 35  ✡ piyu gumbe agi den waigima, kuiyawa me amawa emnewa, at Jerusarem gumbe agi den waigima, kuiyawa me kin gwetoimu meuma kokawa. 36 Sira kuiyagap agi den waigima, kuiyawa ge oma den ane kuiyagumawa desirom wara pupuyu go pumpune ape. 37 Maib ye waya, Natawa, me Natawa, sira Onan me Onan, gae da imugap sira wawa me kukaeba.

Yangawa Oya Me Yangawa

38  ✡ Ye anoyana me wane, Yangawa oya me yangawa, donawa oya me donawa. 39 Megara ne diruitna, ano kukaeba abnawa den toa. Bira da ge kwauyegwa gambenwa yutan apa topewa, me sira menan biroriya gambenwa da tope. 40 Sira bira da ge augem keptete arawa aisene wape geuma ankwatavewa autan anopewa, me kweya wape geuma egavewa gaibu aupe. 41 Bira da ge gungap 1 mirion‡ agetan wapewa, me gaibu 2 mirion aisiya. 42 Bira da ge gungap nun wapewa me wana, sira bira da divi da gungap aug danam atan wapewa den gumbe topaiya.

Baigan Yeuma Anavi Yeuma Gumbo

43  ✡ Ye anoyana me wane, Baigan geuma evegwa gumbe sira anavi geuma wat topaya. 44  ✡ Megara ne diruitna. Anavi yeuma baigan muniya, sira nun yeuma waya bira da edawai guniyap apewa. 45 Meoya ye Mamewa, kwiminau wakenewa usitainawa mina aya. Me wape kum oraiwa ge kukaeba igiyawa gumbo dauwape ig esipe, sira uvin baraupe aig ompe oraiwa ge kukaeba igiyawa gumbo. 46 Bira da ye baigan yeniviwa ye baigan niyayawa, garawa divi aumon? Takesi tameme igiyawa gaibu emewa di? 47 Sira ye tateaiw mekut gaun yeuma muniya, me divi da oraimina? Iyayapan undagit emewa di. Ju onan igiyawa gaibu emewa di. 48  ✡ Meoya oraivitwa aigimiya, kuiyawa Mamewa kwiminauwa me oraivitwa.

6

Tawara Onan Igiyawa Muntanwa

1  ✡ Yaukape. Ye iyayapan yaug anotan oya mu namuwo oraivitwa yeumawa den aya. Ye ayawa, garawa da Mamewa kwiminau wakenewa gumbe den auya.

2 Meoya ge tawara onan igiyawa munawa, ugauga igiyawa mina namugap den kae trampet upiya. Mu iyayapan ebnotu muma autan oya ebu taibe ge sinagogu danave muneme. Ne natawa diruitna. Mu wait garawa mumawa auya. 3 Megara ge tawara onan igiyawa munawa, nanigwa ketaiwa den yaug anope dimbae nanigwa yutanwa aivi. 4 Tawara onan igiyawa divi muntanwa guwave muna. Meve Mamagwa me divi da guwave egewa yaviviwa, garawa gempe.

Nun

5  ✡ Ye nun watanwa, ugauga igiyawa mina den aya. Kuiyawa mu sinagogu danave sira ebu taibe wan yoig nun watan anoeme. Mu imuwo iyayapan yawampe. Ne natawa diruitna, mu garawa mumawa wait auya. 6 Megara ge nun watanwa, gwe geuma dana unig ankwin tobora, meve Mamagwa gumbe nun wa. Me guwave wakene sira den yavetewa. Me gumbe nun wa. Meve Mamagwa me divi guwave egewa yaviviwa, me garawa gempe. 7  ✡ Sira ye nun wayawa, Ju onan igiyawa mina gae egave egave den waya, kuiyawa mu anoeme me God anope nun yobutatae. 8  ✡ Mu mina den aya, kuiyawa Mamewa namu yaug anone ye divi watan ene.

9 Nun mamaib waya.

Mamunwa kwiminauwa, ge ivugwa ayamat aigimpe,

10  ✡ Toimu geuma uwape,

Ge ano geuma kwimin danave aivi mina, piyu egave gaibu ape,

11 Kum gare evedni nakwai nunigima.

12  ✡ Iyayapan mu kukaeba muma gunup emewa nu anog yankwetu,

me mina kukaeba numa anog yankweya.

13  ✡ Den tam amaorot gumbe tenuna,

megara kukaeba gumbe tam waita nuna.

14  ✡ Iyayapan kukaeba guniyap apewa anog yankweya,

ye Mamewa kwiminauwa me gaibu kukaeba yeuma anog yankwepe. 15 Kuiyawa ye iyayapan ano muma kukaeba den anog yan kweyawa, Mamewa kukaeba yeuma den anog yankwepe.

Kwit Atanwa

16  ✡ Ge kwit atanwa, ugauga igiyawa mina ge ginangagwa den butuipe. Kuiyawa mu ginungowa butubutui ape iyayapan mu yaug anope mu kwit eme. Ne natawa diruitna. Mu garawa muma wait auya. 17 Megara ge kwit atanwa, ge oira kuiyagap wara sira ginangagwa muina. 18 Kuiyawa kwit egewa iyayapan den yaug anope. Megara Mamagwa den yavetewa me yaug anope sira Mamagwa me yawagivi. Me guwave egewa garawa geuma gempe.

Tawara Oraiwa Kwimin Danave

19  ✡ Piyu egave oraiwa yeuma den teg aigimiya, me apa gwagwap tupe, ni tupe sira kukaipe, sira ub igiyawa toke vig ub ape. 20  ✡ Megara kwimin danave garawa oraiwa yeuma teg aigimiya, me apa gwagwap den tupe, ni den tupe sira den kukaipe, sira ub igiyawa den toke vig ub ape. 21 Kuiyawa dividivi oraiminavitwa yeuma wakeyawa arawa, me apa nonewa gaibu wakepe. 22 Kwapugwa duniwa me yangagwa. Yangagwa oraimina apewa, ge kwapugwa undag eyawa noidauwape. 23 Megara ge yangagwa kukaipewa, ge kwapugwa undag sisip noidauwane. Meve eyawa danagap wakenewa me sisip gaibu ipewa, sisip me kokavit aninin! 24 Bira da oma den ane apan koka duwam gumbo nau muma ape. Me apan koka da topayape, dawa wat baigan awampe, sira me dawa wan enagatpe, dawa topayape. Ge oma den ane God ge anmagawa nauwawa duwam wara.

Danadawai Den Anoya

25  ✡ Meoya ne diruitna. Inaiinai yeuma oya nakwai divi nenewa go yoi divi nenewa, danadawai den anoya. Ge kwapuiwa oya ye divi enenewa danadawai den anoya. Inaiinai me kokavit, megara nakwai me koka onan. Kwapuiwa me kokavit, megara enwape mina onan. 26  ✡ Nenip vereg aiviwa yauya; mu nau den vereme sira maura den tameme sira buim danave nakwai den teeme, megara Mamunwa kwiminau nakwai munivi neme. Ye kokavit, nenip mina onan. 27 Meoya ne diruitna. Inaiinai yeuma oya nakwai divi nenewa go yoi divi nenewa, danadawai den anoya. Ge kwapuiwa oya ye divi enenewa danadawai den anoya. 28 Divi oya ye wape yeuma oya danadawai aumon? Yauya, ben riri wayo arawa apa aninin yoivi? Mu nau den wareme sira yarat den yateme. 29  ✡ Megara ne diruitna. Soromon me dividivi oraiminawa undag danave wakene, sira wape eniviwa oraimina, megara ben mame oraiminavit di, Soromon wape eniviwa me mina onan. 30 Wayo piyu ega gare wakene go umae iyam danave aorepe. Megara God me wayo gumbe wape yaimoyai wanne. Meoya anintom God me yenan oya wape tu yempe? Ye anotumat yeuma kusikareren! 31 Meoya ye danadawai den avigimiya. Ye vene Nakwai divi nata? go Yoi divi nata? go Divi wape enta? 32  ✡ Kuiyawa dividivi undag mame Ju onan igiyawa botan anoeme, go ye Mamewa kwiminau yaug anone ye divi anoene. 33  ✡ Meoya, namu me toimuwawa* ge ano oraivitwa meuma diuya, dividivi undag mame gaibu ye yempe. 34 Meoya danadawai umaewa oya den anoya, kuiyawa danadawai umaewa me umae anope. Kum desirom desirom ibnawa kokavit gaibu wakene.

7

Pui Yuwamtanwa

1  ✡ Pui den yuwamiya. Pui yuwamiyawa ye gaibu matai pui yuyempe. 2  ✡ Kuiyawa ye iyayapan upeba pui yuwamiyawa, ebu desirom mina ye matai pui yuepe, sira ye om yuyawa, ebu desirom mina me matai om yuepe.

3 Ge yangut tatag yangawa danave atapupu wakeya yawa. Megara divi oya den yaug anoa yoma yare yangag danave wakene? 4 Ge aninin tatag dig wamon, ge yangagwa gumbe atapupu atan autna? Yawa, yangagwa danave yoma yare evedni wakene. 5 Ye ugauga igiyawa. Namu gembo yangagwa yoma yare atan aukape, sira meve ge yaiyai yaukape atapupu tatag yangave atan auwa.

6 Dividivi iyakaisiyapama kweyau den muniya. Keri yeuma bui namuwo den aoreya. Meib ayawa, mu amo danave em babatam ape, sira matai yenan tobiyak tuiyepe musimusi ape.

Diya, Diuya, Papapak Toya

7  ✡ Kinuni aya yempe; didimama aya yauya; ankwin papapak toya yenan watappe. 8  ✡ Kuiyawa bira da kinuni apewa aupe; bira da didimama apewa yaupe; bira da papapak topewa me ankwin watappe.

9 Ye yapeyap bira me ud meuma bredi oya wapewa, an wampe? 10 Sira, me gwambui oya wapewa, bira me mokare wampe? 11  ✡ Ye kukaeba igiyawa. Megara ye yaug anoyana aninin garawa oraimumu ud yeuma muniya. Meib ye Mamewa kwiminauwa menan nun wayawa garawa oraimumu kokavit anintom yempe! 12  ✡ Meoya dividivi undag oya, Ye imuyap iyayapan ye guniyap anopewa meib ye mu gumbo aya. Kuiyawa mame Gwangwan ge Propeta.

Ankwin Popotuwa Ge Ankwin Teyapama

13 Ankwin popotuwa gumbe unigiya. Kuiyawa ankwin teyapama ge ebu teteyaine me ainewa watkukamtan arawa. Iyayapan obiren me gumbe unigeme. 14 Megara ankwin kusikaren ge ebu popotu me inaiinai ebuwawa, sira iyayapan aboit onan upeba mukut yaug anoeme.

Yoma Ge Magawa

15  ✡ Yaimoyai yaukapa ugauga propeta gumbo. Mu sip kwapiwa mina enkapa yenan uwape, megara mu inaiinai mumawa mae urup* 16  ✡ Ye mu yaug anoya yoma magawa muma gumbe. Iyayapan yoma ganapama gumbe greip† tampe, go wayo iviwa sisos gumbe inaru tampe? 17 Me mina yoma undag oraimumuwa natawa oraivit impe, megara yoma kukaeba me magawa kukaeba impe. 18 Yoma oraiwa oma den ane magawa kukaeba den impe, sira yoma kukaeba oma den ane magawa oraiwa impe. 19  ✡ Yoma undag me magawa oraiwa me den impewa, me kwatpe aikpe sira iyam danave aorepe. 20  ✡ Me mina, ye mu yaug anoya natawa muma gumbe.

21  ✡ Iyayapan mu nenan, Ayapan, Ayapan, vemewa mu matai undag kwimin toimuwawa den unikpe, megara upeba mukut unikpe. Apan bira ne Maman kwiminauwa anoiviwa aiviwa mekut unikpe. 22 Me kumiwa apa, iyayapan obiren nenan wape, Ayapan, Ayapan, nu ivugwa gumbe God gaiyawa keptetu, sira ivugwa gumbe airapu kukaeba atatai imtu, sira irayauyau obiren atu. Ge me yaug anoana. 23  ✡ Me kumive ne taibe diruitna, Ne den di yauyem anona. Ye kukaeba ene igiyawa. Gunap asipa aisiya.

Gwe Sisi Igiyawa Duwam: Kukaeba Ge Oraiwa

24 Meoya bira da me gae neuma anopewa mu ageyau gumbe baraupewa, me apan kuiya esinewa me gwe meuma bontatan egave sinewa mina. 25 Uvin aigne, nin uwane, taig gwe tone ipuniyane, go gwe me den aigne, kuiyawa me irap meuma bontatan egave sine. 26 Megara bira da ne gae neuma mame anopewa sira den ageyau gumbe baraupewa me warago apan, me gwe meuma nuge egave sinewa mina. 27 Uvin aigne, nin uwane, taig gwe tone ipuniyane aigne. Me kokavit biyau aig tog yayane.

28 Iesu gae meuma mame wag dirumne onananewa, iyayapan obiren toyau munnewa anog teraya, 29  ✡ kuiyawa Iesu me apan da bira yusiwa aunewa mina wag dirumne, Gwangwan toewanewan igiyawa mina onan.

8

Apan Me Yuwat Reprosi Gaibuwa

1 Iesu tui apa aig onnewa, iyayapan obiren amave onamiya. 2 Apan me yuwat warumne iviwa reprosi gaibuwa Iesu namive uwag konive yug wane, Ayapan, ge imugap anoigima ipewa, ge oma ane ne warinam nega.

3 Iesu naniwa baraune apan yumne. Me wane, Ne imunap anoeni. Oraimina a! Tatevit reprosi meuma onanane. 4  ✡ Meve Iesu me dig wane, Yaukapa. Iyayapan da den diruma. Megara gembovit ag pirisi gumbe toyauwana. Sira Mosisi gwangwan wanewa mina puyo baraug wana me gumbe iyayapan yaug anope ge wait oraimina ana.

Senturion Anotumat Meuma

5 Iesu Kapenaum unignewa, senturion* uwane me gumbe waita autan oya. 6 Me wane, Ayapan, nau neuma abnawa gwe dana vinivi, me naniwa ge amawa buburuimusia sira dawai kokavit warivi.

7 Iesu me dig wane, Ne aneg me warinampna.

8 Senturion garawa wane, Ayapan, ne oraimina onan, meoya oma den ane ge gwanob neuma ankwatave unig onaga. Gae mekut nega. Meve nau neuma abnawa me inaipe. 9 Kuiyawa ne nembo apan da yusiwa ankwatave wakenawa, sira mut igiyawa ne ankwatanap wakeya. Ne apan mame, Aga, ditnawa me aipe; sira da wa, Onaga, ditnawa me ompe. Ne nau neuma abnawa, Mame a, ditnawa me ape.

10 Iesu mame anonewa, me terane sira amave amomewa igiyawa gumbo wane, Ne natawa diruitna, ne at Isuraeru apa mame mina anotumat kokavit den yauna. 11  ✡ Ne yenan veni. Iyayapan obiren kum dauwaiviwa ge kum aigiviwa apa onampe, sira Ebraam, Aisak ge Jekob gaibu kwimin toimuwawa danave buyunai apa wakepe. 12  ✡ Megara God toimuwawa usitainawa daieve sisip danave emepe asimeve mu it ge donowa kitosai aigimpe.

13 Meve Iesu senturion dine, Aga! Ge anotumat ana mina me gumbe ape. Nau meuma abnawa me kumive inaine.

Iesu Iyayapan Obiren Warinamunne

14 Meve Iesu Pita gwe meuma uwag gwe danave unigne. Pita nimnagawa vesinwa yuwat amipam aug deriyat egave parau vinivi yaune. 15 Iesu me naniwa yumne, meve yuwat amipam yankwene. Me wan yoine amatog Iesu amara wanne.

16 Aram muniwaiviwa, iyayapan airapu kukaeba danowo wakeyawa obiren me gumbe tam uwaya. Iesu me gae meuma gumbe airapu kukaeba tam atatai imne amiya, sira yuwat igiyawa undag inaimusia. 17  ✡ Mame propeta Aisaya me gumbe wanewa natawa uwane: Me danadawai numa aune, sira yuwat numa aug aine.

Iesu Amave Anigimtanwa Garawa Meuma

18 Iesu me iyayapan obiren yawamne mu me gumbe birorot aya. Me wag dirumne poeman visi gambenwa dauwag ampe. 19 Meve Gwangwan toewanewan abnawa me gumbe uwag dine, Toewanewan, ne ge ampa agawa ne amagap anekna.

20  ✡ Iesu garawa wane, Mae okusi† nog gaibu, sira nenip painauwa enawa gaibu, megara Apan Usiwa kubvintan oya at neuma onan.

21  ✡ Aigowawa desirom da me dine, Ayapan, namu ne kwenega anekna maman neuma sitna.

22 Megara Iesu dig wane, Amanap onaga. Bo igiyawa kwema mumbo si ampe.

Iesu Wane Taig Koka Memeyaine

23 Iesu wa danave aignewa aigowawa me amave amiya. 24  ✡ Yauya! Taig kokawa awau gumbe uwane, yawarat uwag wa tog umne. Megara Iesu kubvinivi. 25 Aigowawa amog me wagwanamiya, waya, Ayapan, waita nuna! Nu nonun natan aivi!

26  ✡ Iesu me garawa wane, Ye anotumat yeuma kusikareren, divi oya ye a ene? Meve me wan yoine, taig ge awau dirumne, meve me memeyaig botone.

27 Apan undag a aya sira singui garawa aya, Apan mame divi? Taig ge awau noiwa auya.

Iesu Airapu Danowo Wakeyawa Warinamunne

28 Me Gadarin igiyawa arawa me poeman asiwama gambenwa apa uwanewa, apan duwam airapu kukaeba danowo wakeyawa mu babat danave dauwag omog Iesu yauya. Mu iyayapan gureme igiyawa, meoya bira da oma den ane ebu asime aivi. 29  ✡ God Usiwa, nu gunup divi amon? mu kwaruwaya. Kum me ge barauwanawa den uwane me matai, megara watkukam nuntan oya ge mapa onagana?

30 Mu gumbo kusi asinut bui obiren amareme. 31 Airapu Iesu gumbe nun waya, Ge taibe tenuna antawa bui obiren danowo unikta.

32 Me dirum wane, Aisiya. Mu dauwag amog bui danowo unigiya. Bui obiren undag uyug visive tatevit aigeg awau danave aigiya. Meve yoi danave boriruwaya. 33 Bui amareme igiyawa a ag kintog amiya. Mu amog toimu danave uwaya. Sira gae mame undag dirumiya. Apan duwam airapu kukaeba danowo wakeyawa gumbe sira dividivi undag gaibu gae waya. 34 Meve Iesu yautan oya iyayapan undag toimu danave wakeyawa dauwag uwaya. Mu me yauyawa dig waya me at muma kweg aipe.

9

Iesu Apan Amananiwa Buburuimusiawa Warinamne

1  ✡ Iesu wa danave aigne, awau gambenwa dauwag aig at meuma uwane. 2 Apan da goma egave parau viniviwa apan upeba aug Iesu oya onamiya. Iesu anotumat muma yaunewa, me apan me amananiwa buburuimusiawa gumbe wane, Ne utunwa yai wakeya; Kukaeba geuma anog yankwene.

3 Me kumive, Gwangwan toewanewan igiyawa upeba mumbovit wa ge ano aya, Apan mame God gumbe ae waivi!

4  ✡ Iesu me anoano muma yaug anog wane, Divi oya ye dividivi kukaeba nonemageyap anoene? 5 Ambuwa me taibe, Kukaeba geuma anog yankwene, watna, go Wan yoig aga, watna go? 6  ✡ Ne imunap ye yaug anoya. Apan Usiwa* me piyu egave yusiwa gaibu, me oma ane kukaeba anog yankwepe. Meve me amananiwa wabuburumnewa abnawa dig wane, Wan yoiya, goma geuma aug gwe aga. 7 Meve apan wan yoig gwe meuma aine. 8 Iyayapan undag mame yauyawa, mu teraya; sira mu God me yusiwa mame apan gumbe wannewa waragasiya.

Iesu Matiu Oya Auwane

9 Iesu asimeve kweg uwag aiviwa, apan da iviwa Matiu me takesi tamivi abnawa gwe kusi apa wakene me yaune. Me dig wane, Amanap onaga, Matiu wan yoig me amave aine.

10 Meve Iesu me gweyau augoi nakwaeba naiviwa, yauya, takesi tamemewa ge kukaeba igiyawa obiren uwag Iesu ge me aigowawa gaibu nakwai neme. 11  ✡ Parisi igiyawa mame yauya, mu aigowawa singui muniya, Divi oya toewanewan yeuma me takesi tamemewa ge kukaeba igiyawa gaibu nakwai nene?

12 Iesu mame anonewa wane, Iyayapan mu doketa oya anoemewa mu ui kwapuwa oraimumuwa igiyawa onan, mu yuwat igiyawa. 13  ✡ Ne baigan anoeni, go puyo maeba ne topai. Ye aisiya mame natawa yaug anoya: Kuiyawa ne oraimumu igiyawa munan den onedna go kukaeba igiyawa munan aig onedna.

Iesu Gumbe Kwit Oya Singui Aya

14  ✡ Meve Jon aigowawa Iesu gumbe uwag me singui aya, Nu ge Parisi igiyawa gaibu kwit ete, megara ge aigo geumawa kwit den aya, me aninin?

15 Iesu garawa wane, Memgebip abnawa evebaviwa mu apan memgebip mataiwa gaibu wakeyawa, mu aninin danadawai aug iruwape? Megara kum me uwapewa, memgebip abnawa mu kwem aug aipe; meve mu kwit ape.

16 Apan da wape mataiwa kidnausiren waremig wape namuwa gumbe den agempe, me meib apewa, matai wape mataiwa kidnausiren me wape namuwa viviyotpe sira me koka ape. 17 Sira iyayapan wain mataiwa mae kwapiwa irutawa ageniyawa namuwa danave den egampe. Kuiyawa mu meib apewa, mae kwapiwa irut ageniyawa matai dumetpe. Wain dauwag areriyape, sira mae kwapiwa gurupot ageniyawa kukaipe. Mu mae kwapiwa gurupot ageniyawa mataiwa danave wain mataiwa areriyape. Nunganwa ge mataiwa duwam oraimina wakepe.

Otau Boanewa Ge Vesin Yuwaranewa

18 Iesu me gae mame waiviwa, sinagogu namuyoiyoi abnawa uwag namive konive yune, me wane, Ne gwaitanwa gare mame di boane. Megara, onaga ge nanigwa me gumbe barauwa, me sira inaipe. 19 Iesu wan yoig me gaibu amiya, sira aigowawa gaibu amiya.

20 Yauya, me apa, vesin da me bairawan 12 danave ganigani wariviwa me daieven uwag wape meuma ginawa yumne. 21  ✡ Vesin me membo wane, Ne wape meuma oma ane yumpnawa, ne inaigitna.

22 Iesu biroriyag vesin me yaune, me wane, Gwaitanwa, yusiyusi a. Anotumat geuma gumbe ge inaigitana. Sira me apa vesin inaine.

23 Iesu me sinagogu namuyoiyoi abnawa gwe meuma unignewa, me bepuru kae emewa igiyawa ge wayug wayug igiyawa yawamne. 24 Me wane, Dauwag asipa aisiya. Otau mame bo den ane, me kubvinivi. Megara mu me gumbe towaya. 25 Me iyayapan dirumne daieve amiyawa, me pantut danave unigne otau nanive yumne, meve otau wan yoine. 26 Gaiyawa mame at ampa ampa undag aine anoya.

Iesu Me Iyayapan Warinamunne

27  ✡ Iesu me apa kweg aiviwa, yanga bored duwam mu amave amog kwaruveme, Devid Usiwa, ano nunigima!

28 Iesu me gwe dana unig ainewa, yanga bored igiyawa me gumbe uwaya. Iesu me singui munne, Ye anotumat ene ne oma ane mame atna? Mu garawa waya, E, Ayapan.

29 Meve me yangowa yum wane, Anotumat yeuma enewa gumbe, mame guniyap veniyape. 30  ✡ Meve mu yangowa oraimina aya. Iesu gwangwan yusipamit dirumne, Gae mame iyayapan den yaug anope. 31 Megara mu dauwag amog gae mame at undag barauya aine.

32 Me konive mu duwam dauwag amiyawa, yauya, apan da me airapu danave wakenewa sira me oma den ane gae wanewa Iesu menan aug uwaya. 33  ✡ Iesu airapu kukaeba atataine dauwag ainewa, apan me noiwa borednewa amatog gae waivi. Iyayapan obiren terag waya, Mame mina at Isuraeru apa da den yautu.

34  ✡ Megara Parisi igiyawa waya, Me airapu amaraiviwa abnawa dine me airapu kukaeba atatai imne dauwag amiya.

Nau Igiyawa Obiren Onan

35  ✡ Iesu toimu kokawa ge gwe gwe undag uwag aine, sira sinagogu muma danave toyau munivi, God toimuwawa gae oraiwa meuma dirumivi, sira yuwat ge kwapiwa ibnawa tamiyawa warinamunivi. 36  ✡ Meve me iyayapan obiren yawamne, me gumbo danadawai anone. Kuiyawa, mu yutuwa ge waita onan, sip me amaraiviwa abnawa gaibu onan mina. 37  ✡ Meve me aigowawa dirumne, Maura obiren, go nau atanwa obiren onan. 38 Maura Ayapaneba gumbe nun waya, me nau igiyawa tepe maura kumiwa nau meuma danave ampe.

10

Iesu Apasoro 12 Tene Dauwag Amiya

1  ✡ Me apasoro 12 meuma munan auwane. Me yusiwa meuma munne. Me airapu kukaeba atatai imtan sira yuwat kusi yuwat koka undag warinamuntan oya.

2 Aigowawa 12 ivuwa mame: Namu, Saimon me waya Pita, sira me gwaneba Andru; Jebedi usiwa Jemus, sira me gwaneba Jon; 3 Pirip ge Batoromiu; Tomas ge Matiu takesi tamivi abnawa; Arupies usitainawa Jemus ge Tadaiyas; 4 Jerot* abnawa Saimon sira Isukariot Judas me Iesu gumbe anavi ag omin baraunewa.

5 Iesu aigowawa 12 mame gwangwan wag dirumne tene dauwag amiya: Ju onan igiyawa ebu muma den aisiya, sira Samaria igiyawa gwetoimu dana den unigiya. 6  ✡ Isuraeru gwe muma sip kwawayawa munan aisiya. 7  ✡ Munan aisiyawa, opata mame waya: Kwimin toimuwawa me koni uwatan aivi. 8 Yuwat igiyawa warinamuniya, bo igiyawa waya sira inaipe, sira yuwat warumamne iviwa reprosi tamiya igiyawa waribiyamuniya, sira airapu kukaeba atatai imiya. Ye ingui auyana, meoya ingui muniya. 9  ✡ An maga gooru, anmaga siruva go anmaga kopa kokopek berip yeuma danave den aukapa aisiya. 10  ✡ Ebu aisiyawa ikwai, wape egavewa da, sandoro, tutu den aukapa aisiya. Kuiyawa nau eme igiyawa nakwai mumpe nape me oraimina.

11 Ampa ampa gwe ge toimu kokawa unigiyawa apan da baigan abnawa diuya. Me gweyave wakeigimiya meve me kweya. 12  ✡ Gwe me uwayawa yum baigan yeuma waniya. 13 Gwe me oma ape baigan yempewa yum yeuma gwe gumbe wakepe; go, oma den apewa yum yeuma sira taig yenan ompe. 14  ✡ Bira da ye guniyap baigan den yempewa sira gae yeuma den anopewa, amedanawa atapupu toderereyak gwe go toimu kokawa kweg aisiya. 15  ✡ Ne natawa ye diruitna. Anog keptete kumiwa apa, Sodom ge Gomora ibnawa muma me bembemu, go gwetoimu asime ibnawa me koka. 16  ✡ Ne teyemeni aisiya. Me sip mae urup danave ampe mina. Meoya mokare mina kuiyewa oraivit ape, sira unatun mina danewa oraivit ape.

17  ✡ Iyayapan munan yaukape. Mu matai tam teyempe kansoru gumbe, sira sinagogu danave murap gumbe ye guraipe. 18 Nenan oya mu amareme igiyawa ge kin mu namuwo ye tam onampe. Ye nenan mu ge Ju onan igiyawa gae taibe dirumiya. 19 Megara mu tam yempewa, aninin watan, divi watan, ye den anoya. Me kumive ye anin wayawa matai ano yempe. 20  ✡ Kuiyawa gae wayawa me ye onan, Mamewa Guwawa Iyakaisiyapama ye guniyap munan gae wape.

21  ✡ Tatawa gwaneba anavi ag omin baraupe, da botope. Mamawa usiwa gumbe anavi ape botope; usitainawa mu mamuwa ge inowa gumbo gara kwaviyape, mu boriruwape. 22 Kuiyawa me ivunwa oya, iyayapan undag ye diruipe watkukam yempe, go bira da oiyeba konive yusiyusi apewa matai waita mumpe. 23 Gwetoimu mame igiyawa ye edawai yempewa, tam gwetoimu da aisiya. Ne natawa diruitna. Ye oma den ane at Isuraeru gwetoimu undag aisiya, Apan Usiwa uwayempeve.

24  ✡ Gigirum usiwa me toewanewan abnawa meuma gumbe egave onan. Nau usiwa me kokawa meuma gumbe egave onan. 25  ✡ Gigirum usiwa me oma ane toewanewan abnawa meuma me mina apewa, me oraimina. Nau usiwa me oma ane kokawa meuma me mina apewa, me oraimina. Gwe kuiya abnawa airapu kokawa Berujeburu mu didnetpewa, aninin gwe meuma igiyawa dirumpe!

26  ✡ Meoya iyayapan munan den a aya. Guwave barauyawa me matai undag taibe ape, sira guwave barauyawa iyayapan matai undag yaug anope. 27 Ne ye arampuna diruitnawa eyawa gae iyayapan gumbo dirumiya; nauneyap ne simura watnawa gwe egave gae waya. 28  ✡ Iyayapan kwapiwa tope boape megara oma den ane guwawa tope boape. Meoya iyayapan munan den a aigimiya. Megara God me oma ane kwapiwa ge guwawa duwam gutpe boriruwape at kukaeba geena danave. Meoya God gumbe a aigimiya. 29 Nenip dirori duwam anmaga asarion† desirom gumbe gwiruwareme. Ye me anoyana. Mamewa bainda den wapewa, desirom da piyu egave den aikpe. 30 Sira ye kuiye gumawa undag basiyaivi. 31  ✡ Meoya den a aigimiya; ye painauvit, nenip dirori ye mina onan.

32 Bira da iyayapan namuwo ne yaug ano nekpewa, ne matai Maman kwiminau wakenewa namive me yaug ano nekpe. 33  ✡ Megara bira da iyayapan namuwo ne den yaug anonekpewa, ne matai Maman kwiminau wakenewa namive me den yaug anotna.

34 Ye den anoya ne piyu egave yum aug onedna. Ne yum oya den onedna, mut oya onedna. 35  ✡ Kuiyawa ne onedna

apan me mamawa gaibu daietaitai atan oya,

gwaitawa inawa gaibu daietaitai atan oya,

wainiwa inawa nimnagawa gaibu daietaitai atan oya.

36 Sira inomamo usitainawa desiroma me gara anavi ape.

37 Bira da me mamawa go inawa baigan meuma koka mumpe, megara nenan baigan koka den aigimpewa me ne gunap oraimina onan. Bira da gwaitawa go usiwa baigan meuma koka mumpe nenan baigan koka den aigimpewa me ne gunap oraimina onan: 38  ✡ Sira bira da me korosi meuma aug amanap den onigimpewa me ne gunap oraimina onan. 39 Bira da inaiinai meuma aupewa, me matai waropiyape, sira bira da me inaiinai meuma nenan waropiyapewa me matai yaug aupe.

40  ✡ Bira da ye baiganieg au yempewa me ne au nekpe, sira bira da me ne au nekpewa me Maman me baraunedne aig onednawa au nekpe. 41 Bira da me propeta aupewa, kuiyawa me propeta, me matai propeta garawa meuma me aupe, sira bira da me apan oraiwa aupewa, kuiyawa me apan oraiwa, matai apan oraiwa garawa meuma aupe. 42 Sira bira da yoi taigipama ap gumbe apan kusida mame wampewa, kuiyawa me ne aigo neumawa, ne natawa diruitna, me garawa meuma matai den di waropiyape.

11

Iesu Ge Babataito Abnawa Jon

1 Meib Iesu me aigowawa 12 toyau munne onanane, meve me at gwetoimu mumawa ampa ampa opata ge toyau toyau atan oya aine.

2 Meve Jon nog danave Keriso divi aiviwa gaiyawa me anone. Me aigowawa tene amiya. 3 Mu Iesu gumbe waya, Matai uwatan vemewa me ge, go nu apan da menan amaraigimta?

4 Iesu garawa wane, Taig aisiya, sira divi yavenewa ge anoenewa Jon diya: 5  ✡ Iyayapan yangabored musiawa mu inaimut yaveme, sira ama buburu musiawa a gigeme, iyayapan yuwat warumamne iviwa reprosi tamiyawa mu oraimina aya, nauno boredmusiawa gae anoeme, boriruwayawa sira inaimusia, sira tawara onan igiyawa gumbo gae oraiwa opata dirumeme. 6 Bira da nenan den aig aikpewa me gumbe waribiya wakeigimpe!

7 Jon aigowawa mame sira taig amiyawa, Iesu amatog iyayapan undag gumbo Jon oya dirumne: Ye at inguiwa arawa divi yautan oya dauwag aisiyana? Me gwab riid* taig viyaiviwa yautan oya? 8 Me onan ipewa ye divi yautan dauwag aisiyana? Apan da me wape oraimina ennewa yautan aisiyana? Iyayapan wape oraimumu enemewa mu kin gweyawa danave wakeeme. 9 Me onan ipewa, ye divi yautan oya dauwag aisiyana? Me propeta da yautan oya? E, ne diruitna. Me kokavitwa, propeta da mina onan. 10  ✡ Jon menan tenewa mame:

Ne umum abnawa barautna namuiban ompe,

sira me genan ebu geuma tamibarip ape.

11 Ne natawa diruitna: Ye daneyap vesin gumbe apan me Babataito Abnawa Jon kokawa minawa da den yaine; megara kwimin toimuwawa danave kudnausiren wakenewa me kokawa, Jon mina onan. 12  ✡ Babataito Abnawa Jon kumiwa apa onne gare mame, iyayapan kwimin toimuwawa oya yusiwavit gara aya eme. Sira iyayapan yusiwavit gara aya emewa me aueme. 13 Propeta ge Gwangwan gaiyawa undag waya divi matai matatpe, meve Jon uwane. 14  ✡ Sira ye me autan anoenewa, apan mame me Eraija, me uwatan aiviwa. 15 Bira da naunawa gaibuwa me kweya anope.

16 Kum gare mame ne aninin guwaguwawa atna? Me ud usiusiwa gwiruwaremewa arawa apa yan wakeemewa mina. Mu ud usiusiwa upeba munan auveme: 17 Nu bepuru yenan kae atu, megara ye den tare wariyana; Nu bo bererinawa totu, megara ye den iruwayana.

18 Jon uwane me nakwaeba ge yoiba den nanewa, mu waya, Me airapu kukaeba gaibu. 19  ✡ Apan Usiwa uwane me nakwaeba ge yoiba naiviwa, mu waya, Me nakwai nabot nabot ge yoi koka naiviwa, sira me takesi tameme igiyawa ge kukaeba igiyawa gumbo yaire munne. Megara me aiviwa iyayapan toyau mumpe anoano meumawa me oraimina.

Imudanowa Den Tobiroriyaya Igiyawa Maibeyawa

20 Meve Iesu amatog at gwetoimu kokawa gumbo me irayauyau meuma obiren anewa pui yumne, kuiyawa mu nonemagowa den biroriyaya. 21  ✡ At Koreijin, ano kukaeba gungap! At Betuseida, ano kukaeba gungap! Kuiyawa irayauyau ye guniyap me anewa, at Taiya ge at Saidon danave me anewa ipewa, mu tate wape memeyuwa eniya sira atapupu kuiyowo egamne nonomagowa biroriyapono. 22 Megara, ne diruitna, at Taiya ge at Saidon yaug anope keptete kumive ibnawa muma me bembemu, go ye yaug anoya ye ibnawa yeuma me ibnapam. 23  ✡ Sira ge Kapenaum! Ge matai kwimin dog aga? Onan, ge matai at kukaeba ades† danave yan aiga. Kuiyawa irayauyau ge gungap me anewa meib me at Sodom danave anewa ipewa, kum gare Sodom me meib wakepe. 24  ✡ Megara ne diruitna, keptete kumive at Sodom ibnawa meuma me bembemu, go ibnawa geuma me koka.

Uiwa Topayasiviwa Nonewa Emtanwa

25  ✡ Me kumiwa apa Iesu wane, Maman, Ayapan kwiminau ge piyuwau wakeyawa, ne ge watdega gemeni. Kuiyawa ge anoano koukawa igiyawa gumbo ge dividivi mame yaug anoyawa gumbo guwave teyana, go ud usiusiwa gumbo taibe watapana. 26 E, Maman. Mame anoano geuma oraiwa gumbe pawane.

27  ✡ Dividivi undag Maman nedne. Maman mekut Apan Usiwa yaug anone. Sira bira da Maman den yaug anone. Sira Usiwa imive iyayapan mu Maman oya yaug anopewa mu mukut Maman yaug anope.

28  ✡ Uiwa topayasiviwa ge ibnawa aviviwa undag, nenan oneya. Sira ne yentna nonewa emiya. 29 Ne nonenmagawa oraivit sira mokona eni, meoya ye guniyap yo neuma aug gunap yaug anoya. Meib aya ipewa nonemagewa nonewa emtan yaug anoya. 30  ✡ Kuiyawa yo neuma me taibe sira ibnawa neuma me bembemu.

12

Sabat Kumiwa Ayapaneba

1  ✡ Me kumive, Sabat Kumiwa apa Iesu nakwai wiit veriyawa danave aivi. Me aigowawa iyagon aramne, mu amatog nakwai wiit uba tam naya. 2  ✡ Parisi igiyawa mame yawamiyawa, mu me gumbe waya, Yawa! Aigowagwa geuma Sabat Kumiwa apa Gwangwan togomeme.

3  ✡ Megara Iesu garawa wane, Ye Devid ge owawa iyagon wakeyawa kumiwa me aninin ane? Ye basiyayana go onan? 4  ✡ Me God gweyawa unig aine, me ge owawaiwa bredi waribiyayawa tam naya Mu tam nemewa me Gwangwan painau tuyaueme, pirisi igiyawa mukut nemewa. 5  ✡ Ye gwangwan buka meuma basiyana, go onan? Sabat Kumiwa apa pirisi igiyawa temporu danave nau waremewa mu Sabat Kumiwa togomeme, go mu painau den tuyaueme. 6  ✡ Ne diruitna, apan da me kokavitwa sira temporu mina onan, me mapa wakene. 7  ✡ Ne anoeniwa me baigan, puyo maeba onan, ye gae mame natawa yaug anoyanawa, ye kukaeba onan igiyawa pui den yuwampono. 8 Kuiyawa Apan Usiwa* me Sabat Kumiwa Ayapaneba.

9 At me apa Iesu kweg aine, me sinagogu muma danave unig aine, 10  ✡ sira apan naniwa gegerainewa asimeve wakene. Mu Iesu singui aya, Sabat Kumiwa apa warinamtan me bainda go, onan? Mame me Iesu pui yutan oya.

11  ✡ Me mu dirum wane, Bira da ye daniyap sip amaraivi, sip me Sabat Kumiwa apa dukup danave aikpe ipewa, ye me aropiya dauwape, go onan? 12 Mae sip me menan anowawa me kusikareren iyayapan munan kokavit! Meoya Sabat Kumiwa apa oraiwa atanwa me bainda.

13 Meve Iesu apan gumbe digwane, Nanigwa atan dima. Meoya me naniwa siwadne, oraimina di ane. Me naniwa gamben mina oraimina ane. 14  ✡ Megara Parisi igiyawa dauwag amog Iesu aninin totan oya gae yuya.

15 Iesu me yaug anone at me apa yankweg aine. Iyayapan obiren me amave amiya, sira me yuwat muma undag warinamunne. 16  ✡ I Iesu yaigipam dirumne, umum den wape ne bira. 17 Mame me propeta Aisaya gumbe wanewa natawa uwatan aivi oya:

18  ✡ ✡ Nau neuma abnawa me ne wait watkiniyanawa me mame,

apan mame ne baigan neuma gumbe, sira me gumbe ne degadega eni;

Ne Guwanwa neuma me gumbe barautna,

sira me iyayapan undag piyu egave wakeemewa gumbo gaiyawa oraiwa opata wag dirumpe.

19 Me diguragut go ae den waigimpe;

bira da ebu taibe noiwa den anope,

20 Ben riid kamokamot anewa me den warensipe,

sira iyam meru yusi onanwa me den wabumpe,

namu me amat amumpe anoano oraivitwa aupe.

21 Ju onan igiyawa owanowan muma

me iviwa gumbe baraupe.

Iesu Ge Berujeburu

22 Meve iyayapan apan da me airapu danave unig wakene yangawa boredne sira noiwa borednewa me aug Iesu gumbe uwaya, me warinamne, meoya me gae wane sira yangut ane. 23 Iyayapan undag terag waya, Mame me Devid Usiwa go?

24  ✡ Megara Parisi igiyawa gae mame anoyawa mu waya, Me airapu kokawa Berujeburu gumbe apan me airapu atatai imivi dauwag amome.

25 Iesu danowa yaug anone mu dirumwane, At kokawa da wagomiyak me mekut ube yoipewa me matai aikpe, sira gwetoimu kowawa da go gwe togomiyak me mekut ube yoipewa me den yoipe. 26 Seitan me Seitan atatai impe dauwag aipe, me togomiyak me mekut ube yoipewa me aninin toimu meuma yoipe? 27 Ne airapu kukaeba Berujeburu iviwa gumbe atatai imigimtnawa, aninin ud yeumawa atatai impe mu dauwag ampe. Meoya ud yeumawa mu ye keptete abnawa yeuma ape. 28  ✡ Megara ne God Guwawa gumbe airapu kukaeba atatai imeniwa, God toimuwawa me ye guniyap wait uwane.

29 Go, apan da me apan yusipam gweyawa unig dividivi meuma tamtan anopewa, namu me apan yusipama murap gumbe den tupewa, aninin gwe meuma tammon? Meve me gwe meuma ubape.

30  ✡ Apan me ne gaibu den waketuwa me topainednewa, sira apan me ne gaibu den agoniyatawa me matai ubeube ampe. 31  ✡ Sira ne diruitna. Iyayapan kukaeba ayawa sira gae kukaeba wayawa matai kukaeba muma anog yankwepe, go Guwawa Iyakaisiyapama gumbe gae kukaeba wayawa kukaeba muma den anog yankwepe. 32 Apan da bira me Apan Usiwa gumbe anokukam wanewa me matai kukaeba meuma anog yankwepe, go kum mame gare danave go kum ivi uwapewa danave, apan da bira Guwawa Iyakaisiyapama gumbe anokukam wapewa me matai kukaeba meuma den anog yankwepe.

33  ✡ Yoma oraiwa me magawa oraivit impe, sira yoma kukaeba me magawa kukaeba impe, kuiyawa yoma me magawa gumbe iyayapan yaug anoya. 34  ✡ Ye mokare kukaeba upewaiwa mina. Ye kukaeba minawa aninin divi da oraiwa ye vene? Kuiyawa nonemagawa danave noidauwanewa me aigivi noiwa gae waivi. 35 Apan oraiwa dividivi oraiwa nonewa danave wakenew a oraiwa tam ompe, sira apan kukaeba dividivi kukaeba nonewa danave wakenewa kukaeba tam ompe. 36 Ne ye diruitna. Iyayapan gae gwambe gwambe vemewa matai keptete kumive mu natawa dipe. 37 Kuiyawa gae yeuma gumbe ye matai oraivit igiyawa diruipe, sira gae yeuma gumbe ye matai kukaeba igiyawa diruipe.

Jona Irakoniwa Meuma

38  ✡ Meve Parisi igiyawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa upeba Iesu gumbe garawa waya, Toewanewan, irayauyau ge gungap yautan anoete.

39  ✡ Iesu garawa dirumne, Kukaeba ge uinantaraki kumiwa igiyawa irakoniwa oya nun veme! Megara propeta Jona irakoniwa meuma mekut mumpe, dawa onan. 40  ✡ Kuiyawa Jona me kum duwamdesi ge aram duwamdesi gwambui koka danave wakene, me desiroma Apan Usiwa kum duwamdesi ge aram duwamdesi piyu danave wakepe. 41  ✡ At Nineve igiyawa mu matai pui keptete kumive, kum mame garewa igiyawa gaibu wan yoipe, iyayapan mame dirum wakukamumpe; kuiyawa mu Jona opata meuma gumbe nonemagowa biroriyaya. Megara, yauya, gare apan kokawa mapa, Jona me mina onan. 42  ✡ Kwiin† sausu apa matai uwape, sira pui keptete kumive gare mame igiyawa gaibu yoipe iyayapan mame dirum wakukampe; kuiyawa kwiin me Soromon anoano meuma anotan oya piyu gina gambenwa apa dauwag onne. Megara, yauya, gare apan kokawa mapa, Soromon mina onan.

43 Airapu kukaeba apan danave dauwag ainewa, me yoi onan arawa gigivi nonewa emtan arawa didimama aivi go da den yaune. 44 Meve me wane, Ne gwe wait kwenawa sira taig anekna. Me sira taig uwane gwe danave yaunewa gwe danave ingui, ereri aiyane sira dividivi yaiyai tene. 45  ✡ Meve me sira dauwag aine airapu kukaeba upeba yusipama 7 tam onne. Kukaeba muma koka, me membo mina onan. Mu undag uwag asime unig vineme. Meve apan me inaiinai meuma oieba di kukaine, namuwa mina onan. Gare mame kukaeba igiyawa me matai meib ape.

Iesu Inawa Ge Gwanebaiwa

46 Iesu iyayapan undag gae ande dirumiviwa, me inawa ge gwanebaiwa gwe daieve yoiya. Iesu gaibu gae watan anoeme. 47 Apan da me dine, Yawa. Inag ge gwanegaiwa gwe daieve yoieme. Ge gaibu gae watan anoeme.

48 Iesu garawa digwane, Ne inan me bira, tatangwanen mu bira? 49 Me aigowawa naniwa yug wane, Yauya, ne inan ge tatangwanen mawa wakeya. 50  ✡ Kuiyawa bira da Maman me kwimin danave wakenewa anoano meuma aiviwa me ne tatangwanen ge yogiyanaiwa ge inan.

13

Yawa Emeiviwa Abnawa Maibeyawa

1 Kum me desiroma Iesu gwe dauwag aine sira poeman visive yan wakene. 2  ✡ Iyayapan obiren me gumbe birorot agoniyaya, meoya me wa danave unig aig yan wakene, meve iyayapan undag awau visive wan yoiya. 3 Sira me dividivi obiren maibe gumbe wag dirumne, Nau abnawa yawa meuma emetan oya dauwag aine. 4 Meve me yawa emiviwa, upeba ebu taibe aigiya. Nenip uwag undag naboriya. 5 Upeba an egave aigiya, asime piyu koka onan. Mu tatevit dumiya, kuiyawa piyu kusi da egave. 6 Megara kum dauwag mu igamne undag toyaimusia, kuiyawa mu taiwa epampa den aigiya. 7 Yawa upeba gan danave aigiya. Yawa yaig yoiya, go gan warumne. 8 Yawa upeba piyu oraiwa egave aigiya. Upeba 100 mina natawa inamiya, upeba koniwa 60 mina natawa inamiya, upeba koniwa 30 mina natawa inamiya. 9 Bira da naunawa gaibuwa kweya anope.

10 Aigowawa Iesu gumbe uwag singui aya, Divi oya ge iyayapan maibe gumbe dirumege? 11 Me gara wane, Kwimin toimuwawa anoano guwavewa me wait toyau yenna, megara mu ne den guwavewa muneni. 12  ✡ Bira da me aunewa, me matai sira egave kokavit aupe. Bira da me den aunewa, me matai gumbe atan aupe. 13 Ne maibe gumbe dirumeni: Mu yaveme, go mu den yaupe; Mu anoeme, go mu den anope sira den yaug anope. 14  ✡ Propeta Aisaya wanewa mu danowo natawa matadne:

Ye anoene, megara den di yaug anoya;

ye yavene, megara den di yaug anoya.

15 Kuiyawa iyayapan mame nonowa e den sivi,

mu naunowa boredne,

sira mu yangowa abumiya.

Mu yangowo den yaveme.

Mu naunowo den anoeme, nonomagave den yaug anoeme,

sira nonomagawa den tobieme. Ne den warinamuntna.

16  ✡ Megara, yangewa waribiyane, kuiyawa mu yaveme, sira naunewa waribiyane, kuiyawa mu anoeme. 17 Ne natawa diruitna. Propeta ge apan oraimumuwa obiren ye yavenewa mu yautan anoya, megara oma den ane yauya, sira ye anoenewa mu anotan anoya, megara oma den ane anoya.

18 Meoya yawa emeiviwa abnawa maibeyawa ye anoya: 19 Apan da God toimuwawa gaiyawa anog den yaug anopewa, me danave vednewa me matai airapu kukaeba uwag aug aipe. Mame me yawa ebu taibe vednewa. 20 Apan da yawa an egave emiviwa me gae anog koni degadega gumbe avivi abnawa. 21 Megara, me taiwa onan, kum koni pipi aigimpe mina. Kuiyawa gae oya ibnawa go edawai uwapewa me tatevit uyug aikpe. 22  ✡ Apan da me yawa gan danave tamiviwa, me gaiyawa anope, go piyu mame anoano meuma anope sira dividivi tawara oraimumu ugai wampe me gae imiwa atataipe, natawa den impe. 23 Megara apan da yawa piyu oraiwa egave tamiviwa gae anog yaug anope. Me natawa impewa, upeba 100 mina, 60 mina, 30 mina impe.

Wayo Maibeyawa

24 Iesu maibe dawa mu dirumne: Kwimin toimuwawa me apan da yawa oraiwa nau meuma danave emivi mina. 25 Megara iyayapan kubvinemewa, anavi uwag nakwai wiit yapowo wayo emeg aine. 26 Nakwai wiit yaieg dumeg uba toya, go wayo gaibu yaiya.

27 Kokawa nau igiyawa meuma uwag gumbe waya, Kokawa, ge yawa oraimumu nau geuma danave emeyana, go onan? Wayo ampa uwaya?

28 Mame anavi ane, kokawa garawa wane. Nau igiyawa me dig waya, Ge anoegewa nu an undag biyauta?

29 Me garawa wane, Onan, kuiyawa ye wayo biyauyawa ye nakwai wiit gaibu biyauya. 30 Kweya undagit wakepe duwam yoipe, meve maura kumiwa uwape. Me kumiwa apa kwaptan igiyawa dirumpna, namu wayo wat agoniyag itap tug iyam yangave aorepe, meve nakwai wiit wat agoniyag tam onampe buim neuma danave teya.

Gayum Yawa Ge Iist* Maibeyawa

31 Iesu me maibe dawa mu dirumne: Kwimin toimuwawa me gayum yawa mina. Apan da me aug aig nau meuma danave vedne. 32 Gayum yawa me yawa undag yapowo kusikareren. Megara, me yainewa, me nau danave yoiemewa yapowo kokavit ane sira yoma mina ane. Nenip painauwa uwag naniwa gumbe en wariya.

33 Sira me maibe da mu dirumne: Kwimin toimuwawa me iist mina. Vesin da me aug parawa me 3 saton† danave bidwag ag kamasiyanewa, parawa tan koka ane.

34 Iesu dividivi undag mame maibe gumbe iyayapan dirumne; me maibe den kwene dividivi undag maibe gumbe dirumne. 35  ✡ Me propeta gumbe gae wanewa natawa veniyatan oya:

Ne nonwa maibe gumbe watapna,

piyu amatog onnewa dividivi guwavewa ne gae diruitna.

Wayo Maibeyawa Natawa

36 Meve Iesu me iyayapan undag kwem gwe dana unig aine. Aigowawa meuma me gumbe uwag waya, Wayo maibeyawa natawa didnuna.

37 Iesu garawa wane, Yawa oraiminawa emiviwa me Apan Usiwa. 38 Nau me piyu mame undag, sira yawa oraiwa me God toimuwawa usitainawa. Wayo me airapu kukaeba usitainawa, 39 sira anavi me wayo emenewa me airapu kukaeba. Maura kumiwa me kum oieba sira kwaptan igiyawa me aneya.

40  ✡ Meoya wayo biyaupe sira iyam oketpe igampe, kum oieba kumiwa me meib. 41  ✡ Apan Usiwa me aneya meuma tepe dauwag ampe. Me dividivi kukaeba emewa undag ge ano gwambe emewa undag toimu meuma danave agoniyape. 42  ✡ Mu iyam meru danave emepe. Mu iruwaigimpe sira donowa kitosaigimpe. 43  ✡ Me apa oraimumu igiyawa mu Mamowa toimuwawa kwiminau danave kum mina yuigimpe esigimpe. Bira da naunawa gaibuwa kweya anope.

Tawara Oraiwa Guwave Wakenewa Ge Keri Maibeyawa

44 Kwimin toimuwawa me nau danave divi da oraiminavitwa guwavewa mina. Apan da me yaupewa, me guwave sira baraupe, degadega ag taig aipe. Me dividvi meumawa undag gwiruwat anmaga aupe meve nau me gwiruwat aupe.

45 Sira kwimin toimuwawa me gwiruwatwat abnawa me keri oraiwa didimama aivi mina. 46 Me garawa meuma koka da desirom yaupewa, me aig dividivi meuma undag gwiruwat anmaga aupe meve keri gwiruwat aupe.

Uwariri Maibeyawa

47 Sira kwimin toimuwawa me uwariri mina. Awau danave baraupe aikpe gwambui gina ubeube undag bope. 48 Me noidauwapewa, gwambui botag eme igiyawa me ororiyape dauwape awau visive baraupe. Meve mu yan wakeg gwambui oraiwa bog pot dana empe, kukaeba epa emepe. 49 Oieba kumiwa apa me meib ape. Aneya uwape togomiyape kukaeba igiyawa ube tepe sira oraimumu igiyawa ube tepe. 50  ✡ Sira mu iyam meru danave emepe. Mu iruwaigimpe sira donowa kitosaigimpe.

51 Ye dividivi undag mame yaug anoyana? E, mu Iesu gumbe garawa waya.

52 Meve Iesu dirumne, Meoya ano kokawa igiyawa mu kwimin toimuwawa aigowawa ayawa mu gwe abnawa mina. Me buim meuma danave dividivi mataiwa ge nunganwa gaibu tampe.

Propeta Ebnotu Onanwa

53 Iesu maibe gumbe dirumne onananewa, meapa kwem aine. 54  ✡ At meuma uwane. Me amatog iyayapan sinagogu danave toyau munne. Mu undag terag singui aya. Apan mame anoano mame ge irayauyau yusiwa mame ampa aune? 55  ✡ Apan mame gwe sisi abnawa usiwa onan go? Inawa meuma iviwa me Meri, sira mu gwanebaviwa Jemus, Josep, Saimon ge Judas onan go? 56 Yogiyawaiwa meuma undag nu gaibu onan go? Apan mame dividivi undag mame ampa aune? 57  ✡ Sira mu Iesu gumbe ano topayaya.

Megara Iesu dirumne, Propeta me gwetoimu meuma ge gwe meuma danowo mekut ebnotu gumbe da onan.

58 Iesu me apa irayauyau obiren den ane yauya, kuiyawa mu Iesu gumbe anotumat den aya.

14

Babataito Abnawa Jon Me Meyawa Kwagomiyaya Botone

1 Me kumiwa apa, at amaraiviwa kin Erod Iesu umumawa anone, 2 sira me nau meuma eme igiyawa dirum wane, Mame me Babataito Abnawa Jon. Jon boriruwayawa igiyawa gumbo sira inaig yoine, meoya inaiinai ubeube yusiwa me gumbe nau aivi.

3  ✡ Kin Erod Jon aune, sira naniwa tune, nog danave baraune, me Erodias me tatawa Pirip biviwa oya. 4 Jon yusipamit dine: Ge vesin me auwanawa me Gwangwan togomiege. 5  ✡ Erod Jon tope boitan anone, megara iyayapan oya a ane, kuiyawa mu me propeta anoeme.

6 Erod yainewa kumiwa apa, Erodias gwaitawa mu munan tare wadne, Erod degadega kokavit ane, 7 meoya divi da gwaitawa me nun wapewa me wantan oya agi yaigipamit wane. 8 Megara inawa me otau meib toewanne, me wane, Gare Babataito Abnawa Jon kuiyawa en egave baraug nega. 9 Kin danadawai anone. Megara agi meuma yaigipamit wane oya, sira iyayapan buyunai gumbewa yaveme oya, me dirumne otau nun waiviwa wampe. 10 Me iyayapan upeba tene nog amiya. Mu Jon meyawa kwagomi aya. 11 Me kuiyawa en egave baraug aug onam otau wanne. Otau me aug inawa oya aig wanne. 12 Jon aigowawa uwag me kwapiwa aug sig umiya. Meve mu amog Iesu umum mame diya.

Iesu Iyayapan 5,000 Nakwai Utamne

13 Iesu umum mame anonewa, me mekut wa gumbe dauwag pomtone arawa aine. Iyayapan me anoyawa, iyayapan obiren gwetoimu apa dauwag Iesu amave amiya. 14 Iesu yoi visi gambenwa wa gumbe dauwanewa, iyayapan obiren yawamne. Me mu gumbo danadawai anone sira yuwat muma warinamunne.

15 Augoi ariviwa, aigowawa mu Iesu gumbe uwag waya, Mapa gina inguiwa arawa, sira at augoi arivi. Iyayapan teya ampe. Mu gwetoimu ampe mumbovit nakwai muma gwiruwatpe.

16 Megara Iesu gara wane, Mu den ampe. Ye nakwai da muniya.

17 Aigowawa garawa waya. Mapa bredi naningambenit ge gwambui duwam mekut wakeya.

18 Tam mapa nenan oneya, Iesu wane. 19  ✡ Sira Iesu me iyayapan obiren wayo egave yan waketan dirumne. Me bredi naningambenit ge gwambui duwam tam owan kwimin yaug gaun wane. Meve bredi warensine aigowawa munne. Aigowawa iyayapan obiren keb ag muniya. 20 Mu undag naya oma ane. Sira aigowawa mu musimusiwa ande wakeyawa kwiniyag pot 12 enamiya noidauwaya. Mu undag naya oma ane. Aigowawa mu musimusiwa ande wakeyawa kwiniyag pot 12 enamiya noidauwaya. 21 Iyayapan me nayawa undag apan 5,000, vesin ge usitainowa gaibu den basiyaya.

Iesu Poeman Egave Aivi

22 Iesu tatevit aigowawa dirumne wa danave unigiya sira visi gambenwa namiven amome, Iesu me iyayapan tene taig amiya. 23  ✡ Me iyayapan tene taig amiyawa, me tui visi gambenwa dodne me mekut nun watan oya aine. At augoi uwag onnewa, me mekut asimeve wakene. 24 Wa wait asinut aine piyu visive onan, yawarat tone aig ge dauwaivi kuiyawa taig gaibu garadodot aya.

25 Iesu wanteteyau aram kum koniwa duwamdesi mina poeman egave munan aivi. 26  ✡ Aigowawa me Iesu poeman egave oniviwa yaug a aya. Me airapu, mu waya. Mu a ake kwaruwaya.

27 Iesu tatevit mu dirumne: Yusiyusi aya! Ma ne. A den aya.

28 Pita garawa wane, Ayapan, ge ipewa, ne didnega yoi egave genan onekna.

29 Me wane, Onaga. Meve Pita wa gumbe atan dauwag yoi egave amave Iesu menan aine. 30 Megara me taig yaune a ane. Me amatog yoi dana unig wane, Ayapan waita nega!

31  ✡ Iesu tatevit me nanive wan aune. Me wane, Anotumat geuma kusi. Divi oya nenan pipangitege?

32 Sira Iesu ge Pita wa danave dauwaya, taig memeyaig aigne. 33 Meve wa dana wakeya igiyawa me gumbe kwanagapoe ag waya, Natawa di ge God Usiwa.

34 Meve mu awau togomiyag at piyu Genesaret apa uwaya. 35 Sira at asime igiyawa mu Iesu yaug anoya. Mu at toimu undag birorot wakeyawa gumbo gae barauya aine. Iyayapan yuwat igiyawa undag tam Iesu gumbe onamiya. 36  ✡ Sira Iesu gumbe nun waya, yuwat igiyawa me gumbe uwag wape meuma ginawa yumtan oya. Yuwat igiyawa yumiyawa mu undag inaimusia.

15

Oraiwa Ge Miyotapam

1 Meve Parisi igiyawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa upeba Jerusarem apa Iesu gumbe onam singui aya, 2 Divi oya aigowagwa upanaiwa kuinui muma togomiyaya? Mu nanuwa den muinekapa naya!

3 Iesu garawa wane, Divi oya ye upanaiwa kuinui yeuma oya God gwangwan meuma togomiene? 4  ✡ Kuiyawa God wane, Mameaiwa ge ineaiwa ebnotu amuniya, sira Bira da inamamawa gumbo anokukam apewa matai tope boape. 5 Megara ye vene, Bira da inamamawa gumbo, dividivi me ne yenan tamnawa me God puyuwawa ane, meib dirumpe ipewa, 6 me inamamawa me gumbe ebnotu den ape. Ye upanaiwa kuinui yeuma oya God gaiyawa natawa onan mina aya. 7 Ye ugauga ene igiyawa! Aisaya guniyap diruinewa me natawa:

8  ✡ Iyayapan mame nouwa muma gumbe ebnotu nenan eme,

megara imudanowo muma ne gunap painau.

9 Mu imuwa undag ne gunap den waiya eme;

mu iyayapan toyau toyau muma mekut toyau muneme.

10 Iesu iyayapan obiren munan auwane menan onamiya, Anoya, sira yaug anoya. 11  ✡ Divi da apan noiwa danave unikpewa me den ape apan miyot ape, megara divi da noiwa danave dauwapewa me ape apan miyot ape.

12 Meve aigowawa me gumbe uwag singui aya, Ge anoana Parisi igiyawa gae mame anoyawa danopiriwane?

13 Me gara wane, Yauya. Maman kwiminauwa me den vednewa undag matai taiwa gaibu wan biyaupe. 14  ✡ Mu yankwemiya; mu yangabored igiyawa. Apan da yangaborednewa me eveba yangaborednewa gaibu ampewa duwam matai nog aikpe.

15 Pita wane, Maibe natawa muma didnuna anota.

16 Iesu singui munne, Ye ande ano pimpan gitene? 17 Ye den anoyana dividivi undag noiwa gumbe danave aigeme sira kwapiwa gumbe daueme? 18 Megara divi da nonap dauwaiviwa me nonemagawa apa uwag onivi. Mame apan miyot umpe. 19 Kuiyawa, ano kukaeba anoiviwa, toen guttanwa, uinantaraki, vesin apan payaupayau, ub, gae ugauga, garadi, dividivi undag mame nonenmagawa apa daueme. 20 Mame me apan miyot umpe, megara nakwai naniwa den muinkapa napewa me den ape apan miyot ape.

At Keinan Vesin Anotumat Meuma

21 Iesu at me kwenewa, me uwag aig at Taiya ge at Saidon aine. 22 At Keinan vesin da me at me visive apa onnewa me gumbe uwag kwaruwane, Ayapan, Devid Usiwa, nenan danadawai anoa! Gwaitanwa airapu kukaeba gumbewa me dawai kokavit anoivi.

23 Iesu gae da garawa den wane. Meoya aigowawa me gumbe uwag gae yusipamit nun waya, Kweya aipe. Vesin me amunup kwaruwag onivi.

24  ✡ Me garawa wane, Ne at Isuraeru sip kwawanewa mukut oya baraunedne aig onedna.

25 Vesin me uwag namive koniwa yug wane. Ayapan. Waita nega.

26 Iesu garawa wane, Me oraimina onan ud bredi muma aug kweyau aoretna nape.

27 Vesin wane, Ayapan, me natawa. Megara kokawa meuma teboro ankwatave bredi musimusiwa aikpewa kweyau me nape.

28 Meve Iesu garawa wane, Vesin, anotumat geuma koka. Nun geuma me atna. Sira me konive me gwaitawa inaine.

Iesu Iyayapan 4,000 Nakwai Utamne

29 Iesu at me kweg poeman Gariri visive aine. Meve me tui gambenwa dauwag aig me apa yan wakene. 30 Iyayapan obiren me gumbe uwaya. Mu amo kukaimusiawa, ama nanuwa gongamayawa, yangowa kukaimusiawa, noi boredmusiawa ge upeba obiren tam uwaya. Mu Iesu amave teya. Iesu mu warinamunne. 31  ✡ Noi boredmusiawa gae waya, ama nanuwa gongamayawa oraimumu aya, ama kukaimusiawa a amiya, yangowa kukaimusiawa sira yanguraya. Iyayapan obiren mu yawamiya teraya, sira mu Isuraeru God muma watdega aya.

32  ✡ Iesu aigowawa munan auwane onamiya dirumne, Ne iyayapan mame munan danadawai aueni. Mu ne gaibu wait kum duwamdesi waketu, go mu nakwai onan. Ne iyagon gumbe den tetna sira taig ampe. Mu ebu taibe yangowa viyape uyug aikpetan.

33 Me aigowawa garawa waya, Mapa gina inguiwa arawa. Ampa nu bredi tamta iyayapan undag mame nape oma ape?

34 Iesu singui munne, Ye bredi anintom guniyap wakeya? Mu gara waya, 7, sira gwambui kusikusiwa gaibu.

35 Me iyayapan wag dirumne piyu egave yan wakeya. 36 Meve me bredi 7 ge gwambui wan tamne. Me gaun wanewa, mu warensig aigowawa munne. Mu iyayapan kep teg muniya. 37 Mu undag naya oma ane. Ivi aigowawa bredi musimusiwa tam pot 7 danave eniya noidauwaya. 38 Iyayapan nayawa undag 4,000. Mu vesin ge ud mu gaibu den basiyaya. 39 Iesu iyayapan tene amiyawa, me wa dana unig aig at Magadan gambenwa oya aine.

16

Irawa Yautan Oya Singui Aya

1  ✡ Parisi igiyawa ge Sadusi igiyawa Iesu gumbe uwaya. Iesu gumbe ageyau atan oya irakoniwa kwiminau toyaumuntan oya nun waya.

2 Me gara wane, At augoi uwag ompewa, ye waya, Me kum oraimina ape, kuiyawa kwimin me gug itpe, 3 sira mumbevit ye waya, Gare mame nin okup ape, kuiyawa kwimin gug idne irikup tobodne. Kwimin yauyawa kwimin aninin tobiyak atanwa ye yaug anoyana, megara divi oya ye oma den ane yaug anoyana kum irawa me aninin. 4  ✡ Kukaeba ge uinantaraki kumiwa igiyawa irakoniwa oya nun veme! Megara Jona irakoniwa meuma mekut mumpe, dawa onan. Iesu meve mu yan kwem aine.

Parisi Igiyawa Ge Sadusi Igiyawa Iist* Mumawa

5 Mu awau visi gambenwa dauwayawa, aigowawa bredi botan imuwa atataine. 6  ✡ Iesu mu dirumne, Yaukapa. Parisi igiyawa iist muma ge Sadusi igiyawa iist muma gumbo yaukapa.

7 Mu mumbovit gae garawa ano aya sira waya, Kuiyawa me nu bredi da den tam onantu.

8 Iesu gae muma yaug anog singui munne, Ye anotumat kusi igiyawa, divi oya ye yembovit gae gara wano ene bredi den botan oya? 9  ✡ Ye ande den di yaug anoene? Imuiwa atataine? Iyayapan 5,000 oya bredi naningambenit munna naya, pot anintom mina ye agoniyayana, me imuiwa atataine? 10  ✡ Sira, iyayapan 4,000 oya bredi 7 munna naya, pot anintom mina ye agoniyayana? 11 Ye ande den di yaug anoene ne bredi oya den diruieni? Megara Parisi ge Sadusi igiyawa iist muma mu yaukape. 12 Meve mu yaug anoya me mu dirum wanewa me bredi iist gumbe onan, megara Parisi igiyawa ge Sadusi igiyawa toyau toyau muma gumbe wane.

Pita Taibe Wane Iesu Me Keriso

13 Iesu at Sesariya Piripi ainewa, me aigowawa singui munne, Iyayapan mu Apan Usiwa bira veme?

14  ✡ Mu garawa waya, Upeba me Babataito abnawa Jon veme, upeba Eraija veme, sira upeba Jeremaiya go propeta da veme.

15 Me mu singui munne, Ye aninin vene ne bira?

16  ✡ Saimon Pita gara wane, Ge Keriso, God Usiwa wakeiviwa.

17  ✡ Iesu garawa wane, Jona usiwa Saimon. God waribiya genne. Kuiyawa mame apan da den toyau genne, Maman kwiminau wakenewa me toyau genne. 18  ✡ Sira ne dirukna. Ge Pita. Ne an koka mame egave siosi neuma sitna. Ades ankwin meuma me den painau tuyaupe. 19  ✡ Ne kwimin toimuwawa kii† meumawa gentna. Divi da ge piyuwau tuwawa, kwimin danave tupe, sira divi da ge piyuwau vetawa, kwimin danave vetpe. 20 Meve me aigowawa gwangwan dirumne, Bira da den waya ne Keriso.

Iesu Bo Meuma Oya Namiven Wane

21 Me kumiwa apa onne, Iesu amatog aigo meuma wak dirumivi. Me at Jerusarem matai aitanit di, namuyoiyoi igiyawa, pirisi koukawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa gumbo dividivi obiren danadawai autanit di, sira me tope boipe kum duwamdesiyawa sira inaipe.

22 Pita me Iesu megiyave baraug amatog yaigipam dig wane, Onan di, Ayapan! Mame ge gungap den di matatpe.

23 Iesu tobiyak Pita dine, Seitan, daienap aga. Ge ebu neuma borege. Ge God dividivi anoano meuma den anoege, iyayapan dividivi anoano muma anoege.

24  ✡ Meve Iesu aigo meuma dirumne, Da bira imive ne amanap ontan ape ipewa, me membo di topayape korosi meuma di wan aupe meve ne amanap ompe. 25  ✡ Kuiyawa bira da inaiinai meumawa amaratan anopewa, matai me waropiyape, go bira da inaiinai meuma nenan waropiyapewa matai me yaug aupe. 26  ✡ Apan me piyu mame undag aupe, go guwawa meuma waropiyapewa oraiwa meuma aninin? Apan me guwawa meuma sira autan oya me divi da garawa wampe? 27  ✡ Kuiyawa Apan Usiwa‡ me Mamawa eyawa danave aneya gaibu aig onektaneni, me apa apan desirom desirom wait aninin anewa gumbe garawa wantna. 28 Ne natawa diruitna. Mapa yokeyawa yapowo upeba mu Apan Usiwa me toimuwawa meuma gaibu oniviwa yaupe, ivi mu boriruwape.

17

Iesu Irawa Biroriyane

1 Oiyat 6 onananewa, Iesu me Pita Jemus ge Jemus tatawa Jon tam, mukut tui painau dog amiya. 2  ✡ Asimeve me irawa mu namuwo biroriyane. Me ginanamiwa kum mina yune, sira wape meuma eyawa mina pupuyuiren biroriyane. 3 Meve, yauya, me namive Mosisi ge Eraija uwaya Iesu gaibu gae veme.

4 Pita Iesu gumbe wane, Ayapan, nu mapa waketuwa me oraimina. Ge imugap anowawa, ne tent* duwamdesi siyampna desirom genan oya, desirom Mosisi oya ge desirom Eraija oya.

5  ✡ Meve me gae waiviwa, irikup esinewa mu undag umamne. Noiwa irikup danave wane, Mame ne Utunwa nonenmagawa. Ne me gumbe degadega kokavit eni. Me gumbe anoigimiya!

6 Aigowawa mame anoyawa, mu ginungowa piyu gumbe kwanowa sig a aya. 7 Megara Iesu uwag mu yumam wane, Wan yoiya, a den aya. 8 Mu yangut wan ayawa, bira da den yauya Iesu mekut yauya.

9 Meve mu tui gumbe yan aig omomewa, Iesu mu gwangwan dirumne, Apan Usiwa bo gumbe sira inaipeve, ye divi yauyanawa iyayapan dirumiya.

10  ✡ Aigowawa me singui aya, Divi oya Gwangwan toewanewan igiyawa veme Eraija namu uwatanit di?

11 Iesu garawa wane, Me natawa. Eraija namu uwape. Me dividivi undag waribiyape. 12  ✡ Megara ne diruitna. Eraija wait uwane, go mu me den yaug anoya sira dividivi undag anoemewa me gumbe aya. Ebu desirom, Apan Usiwa mu nanuwo gumbe dawai autan aivi. 13  ✡ Kum me apa aigowawa yaug anoya me gae dirumiviwa me Babataito Abnawa Jon oya.

Ud Me Airapu Kukaeba Gumbe Wakenewa Iesu Warinamne

14 Mu iyayapan obiren gumbo uwayawa, apan da Iesu gumbe uwane namive koniwa yune. 15 Me wane, Ayapan, ud neuma oya ano wanna. Me bototo ag igetet aivi dawai kokavit anoivi. Me iyam danave kum evedni aigivi sira yoi danave meib aigivi.

16 Ne me aigo geumawa munan aug onedna, go mu oma den ane warinamiya. 17 Iesu garawa wane, Kum gare igiyawa mu anotumat den eme sira danowo siwavit onan. Ne kum anintoi mina guniyap waketna? Ne kum anintoi mina iyagit guniyap waketna? Ud apan me mapa nenan aug onaga. 18 Iesu airapu kukaeba gumbe gae yusipam dinewa, airapu kukaeba ud apan gumbe dauwag aine. Kum me koniwa apa me inaine.

19  ✡ Meve aigowawa guwave uwag Iesu singui aya, Divi oya nu oma den ane airapu kukaeba atataitu dauwag aine?

20  ✡ Me garawa wane, Kuiyawa ye anotumat yeuma me kusi. Ne natawa diruitna. Ye anotumat yeuma gayum yawa kusi mina da ipewa, ye tui mame waya, Biyau asime aga, me biyau aipe. Ye oma ane dividivi undag aya. 21 (-) †

22  ✡ Mu at Gariri apa undag uwag agoniyayawa, Iesu mu dirum wane, Apan Usiwa ominawa iyayapan nanuwo baraupe. 23 Mu tope boape, go kum duwamdesiyawa me sira inaig yoipe. Aigowawa undag danadawai kokavit auya.

Temporu Oya Takesi Teemewa

24  ✡ Iesu ge aigowawa at Kapenaum uwayawa, temporu oya anmagawa tameme igiyawa duwam Pita gumbe uwag singui aya, Toewanewan geuma me temporu oya anmagawa barauivi go?

25 E, me aivi, me garawa dirumne. Pita gwe danave unignewa, Iesu namu me gumbe gae wane, Saimon, ge aninin anoege? me singui ane. Piyu kin mumawa bira gumbe nauwawa ge takesi tameme? Kin usitainawa gumbo go iyayapan upeba gumbo?

26 Pita gara wane, Iyayapan upeba gumbo. Iesu dirumne, Usitanawa mu den teya me bainda. 27 Megara anopipanum den amunta. Ge awau ag gwambui oya kimai aoreya. Gwambui namu aropawa me auya. Noiwa watapawa anmaga stateru desirom‡ yawa. Me aug aga takesi neumawa ge geumawa oya mu muna.

18

Kokavitwa Kwimin Toimuwawa Danave

1  ✡ Me kumiwa apa aigowawa Iesu gumbe uwag singui aya, Kwimin toimuwawa danave bira kokavit?

2 Iesu ud kusi da menan auwane onne mu yapowo yoine. 3  ✡ Sira me wane, Ne natawa diruitna. Ye nonewa den biroriyag ud kusi mame mina den ayawa, ye matai kwimin toimuwawa den di unigiya. 4 Meoya, bira da ud kusi mame mina mokona apewa, kwimin toimuwawa danave me kokavitwa ape.

5  ✡ Sira bira da mame mina ud kusi desirom ne ivunwa gumbe baigan wampewa me baigan neppe. 6 Megara bira da ud kusi mame ne gunap anotumat anewa desirom da ano gwambe toyau wampewa, an kokawa me parawa waremewa me meyave tug poeman epampa danave aorepe none nape, me me oya me bainda.

7 Piyu mame me kukaeba. Kuiyawa dividivi me iyayapan watkukam munivi. Dividivi kukaeba me ompe, megara apan da dividivi kukaeba munan tam ompewa me kukaeba! 8  ✡ Ge nanigwa gambenwa go amagwa gambenwa gwambe ag ge kukaeba gempewa, me kwagomiyag atan aoreya. Nanigwa desirom ge amagwa desirom gumbe inaiinai danave unigawa me oraimina. Megara nanigwa duwam ge amagwa duwam gaibu iyam meru yaibobot danave aore gempe aigawa me oraimina onan. 9 Sira yangagwa ape ge kukaeba a ipewa wapukiyag atan aoreya. Yangagwa desirom gumbe inaiinai danave unigawa me oraimina, megara yangagwa duwam gumbe at kukaeba geena iyam meru danave aore gempewa me oraimina onan.

Mae Sip Kwawanewa Maibeyawa

10  ✡ Ye ud usiusiwa desirom mame yangut yan den yauya. Ne natawa diruitna. Mu aneya muma kwimin danave wakeyawa Maman kwimin danave wakenewa me ginanamiwa evedni yaveme. 11 (-)*

12 Ye aninin anoene? Apan da sip undag 100 tamne. Mu yapowo desirom dauwag aine. Me sip undag 99 tui kusiwa aiviwa kwem me dauwag aig desirom me kwawanewa diupe, go onan? 13 Sira ne natawa diruitna. Mae sip desirom me kwawanewa sira me yaupewa degadega kokavit ape. Undak 99 den kwawayawa oya degadega meuma me kusi. 14 Ebu desirom, ye Mamewa kwiminauwa me den anoivi ud kusikusi mame mina desirom da kwawape.

Tatagwa Ge Gungap Kukaeba Apewa

15  ✡ Tatagwa ge gungap kukaeba apewa, menan aga me kukaeba meuma toewana, me ye duwam yekut danave. Ge nogwa me aupewa, ge tatagwa sira auwa. 16  ✡ Megara, me ge nogwa den aupewa, ud da desirom go duwam tam aga. Iyayapan duwam go duwamdesi yoig gae taibe wapewa dividivi anewa undag wat kiniyape. 17 Sira, me gae muma den aupewa, siosi igiyawa diruma. Me siosi noiwa den aupewa, ge Ju onan igiyawa go takesi tameme igiyawa gumbo a mina gumbe ape.

18  ✡ Ne natawa diruitna. Ye divi da piyu egave tuyawa kwimin danave meib tupe, sira divi da ye piyu egave vesiyawa kwimin danave vetpe.

19  ✡ Sira ne diruitna. Ye duwam piyu egave divi da ye nonewa desirom nun wayawa, Maman kwiminauwa yenan me ape. 20 Kuiyawa apan duwam go duwamdesi ne ivunwa gumbe onam agoniyapewa, ne mu gaibu.

Nau Aivi Abnawa Me Ano Den Munivi Me Maibeyawa

21 Meve Pita Iesu gumbe uwag singui ane, Ayapan, tatanwa gunap kukaeba apewa koni animpo mina anog yankwetna? Koniwa undag 7 mina?

22  ✡ Iesu garawa wane, Ne diruitna. Koniwa undag 7 mina onan, koniwa undag 77 mina.

23 Meoya, kwimin toimuwawa me piyu kin mumawa mina. Me nau meuma emewa gumbo garawa meuma autan anone. 24 Me amatog garawa meuma sira tamnewa, apan da anmaga 10,000 tarant nun wag aunewa menan aug onne. 25 Me garawa oma den anewa, kokawa meuma dig wane me ge biviwa sira usitainawa meumawa undag gwiruwag nog me garawa tobotpe.

26 Nau meuma aiviwa me namive koniwa yune. Me nun wane, Gunap yaimoyai amara, sira ne matai dividivi garawa undag geuma atna. 27 Nau aiviwa kokawa meuma danadawai me gumbe aune, garawa togomiyane sira me kwene aine.

28 Megara nau meuma aiviwa dauwag aine, me nau gaibu emewa desirom, me anmagawa 100 denari me gumbe nog den tobodnewa yaune. Me apan me yum meyawa wabottan ane. Me dig wane, Nog garawa den anawa nega.

29 Nau aiviwa eveba namive konive yug nun wane, Gunap yaiyai amara. Ne matai garawa geuma atna.

30 Megara me den anone. Me aine sira apan me nog danave baraune. Garawa meuma baraupeve nog dana dauwape. 31 Nau eme igiyawa upeba me aninin veniyane yauyawa, mu tet kokavit aya, sira amok kokawa muma dividivi veniyanewa undag diya.

32 Meve kokawa muma nau aivi abnawa menan auwane me wane, Ge nau aivi abnawa kukaeba. Ge nenan nun wana meoya ne nog geuma undag togomiyana. 33 Ge nau evegwa gumbe danadawai aupa. Kuiyawa ne ge gungap danadawai auna mina di. Megara ge den auwana. 34  ✡ Kokawa meuma danapiriwane, me nog amareme igiyawa gumbo nanuwo baraune, meve me nog garawa meuma undag baraupeve, sira me taibe dauwape.

35  ✡ Ye tateaiwa nonewa gumbe den anog yankweyanawa, Maman neuma kwiminauwa ye desirom desirom guniyap ma meib aiyempe.

19

Memgebip Garakue Den Aya

1 Iesu dividivi gaiyawa wane onananewa, me at Gariri kwene sira yoi Jodan visi gambenwa aine at Judia danave unigne. 2 Iyayapan obiren me amave amiya, sira me asimeve mu warinamumne.

3 Parisi igiyawa upeba me gumbe uwag amaorot awaniya. Mu singui aya, Natawa divi da wakepewa apan me biviwa yankwepe, me Gwangwan gumbe bainda?

4  ✡ Me garawa wane, Ye den basiyana? Wait namu piyu wadne abnawa me apan ge vesin gaibu wadne, 5  ✡ sira wane, Kuiyawa mame oya, apan mamawa ge inawa yankwe munke biviwa gumbe yunatpe, sira mu duwam kwapuwa desirom ape. 6 Meoya mu duwam onan mu desirom. Meoya God toboranewa apan oma den ane tam ubeube tepe.

7  ✡ Mu singui aya, Divi oya Mosisi gwangwan wane, memgebip garakue oya vesin yankwetan gigirumawa teg wana kwegem vesin aipe?

8 Iesu garawa wane, Mosisi vesin yeuma yan kwektanwa bainda wane kuiyawa ye nonewa yaigiwa dadi. Megara wait namuiren apa ebu me meib onan. 9  ✡ Ne diruitna, biviwa me apan da gaibu den vinne go memawa me yankwepe sira vesin da ube aupewa me uinantaraki.

10 Aigowawa me diya, Apan ge vesin yapowo inaiinai muma mamaib minawa, memgebip den apewa me oraimina go?

11 Iesu garawa wane, Iyayapan undag oma den ane gae mame aupe. Upeba mukut oma ane me aupe. 12 Kuiyawa upeba mu mamaraga meib yaiya. Upeba iyayapan gumbo mamaraga aya. Sira upeba kwimin toimuwawa oya memgebip den ape. Apan da bira gae mame aupe oma apewa me aupe.

Ud Usiusiwa Ge Iesu

13 Meve ud usiusiwa Iesu gumbe tam uwaya, me naniwa gumbo tek munan nun watan oya. Megara aigowawa munan diguragut aya.

14  ✡ Iesu wane, Ud usiusiwa yan kwemiya nenan onampe, sira mu den toboriya. Kuiyawa kwimin toimuwawa iyayapan meiba mu mumawa. 15 Me naniwa gumbo baraunewa, me asime apa aine.

Apan Mataiwa Tawara Abnawa

16 Me kumive apan da Iesu gumbe uwag singui ane, Toewanewan, ne oraiwa divi akape inaiinai yaibobot auten?

17  ✡ Iesu garawa wane, Oraiwa divi oya ge singui negege? Oraiwa me God mekut. Ge inaiinai uniktan anowawa, gwangwan noiwa avigima.

18  ✡ Me ambuwa? apan me singui ane. Iesu garawa wane, Den toingura, uinantaraki den a, ub den a, gae ugauga den wa, 19  ✡ mamag ge inag ebnotu aigima, sira ge iyayapan baigan munigima ge gembo baigan niege mina.

20 Apan mataiwa wane, Ne undag mame amareni. Ne ambuwa sira aten?

21 Iesu garawa wane, Ge oraivit atan anoegewa, aga, dividivi geuma gwiruwara tawara onan igiyawa muna, sira oraiwa geuma kwimin danave teya. Meve amanap onaga.

22 Apan mataiwa me mame anonewa, danadawai gumbe me aine, kuiyawa me tawara kokavit gaibu.

23 Meve Iesu aigo meuma dirumne, Ne natawa diruieni. Tawara abnawa kwimin toimuwawa danave uniktanwa me yaigiwa dadi. 24 Sira ne diruieni. Mae kameru inup nogawa uniktanwa me taibe, megara tawara abnawa God toimuwawa danave unikpewa me yaigiwa dadi.

25 Aigowawa gae mame anoyawa, mu tet kokavit aya sira singui aya, Bira da oma ane waita aupe?

26  ✡ Iesu yangut yawam dirumwane, Apan me gumbe mame den oma ane, megara God dividivi undag me gumbe oma ane.

27 Pita me garawa wane, Nu dividivi undag yankweg amagap ongete! Nunan divi?

28  ✡ Iesu mu dirumwane, Ne natawa diruieni, dividivi undag mataiwa biroriyape, Apan Usiwa eyawa seya egave wakepewa, ye bira da amanap oneyawa sira kin seyaiba 12 egave wakeg Isuraeru dam mumawa 12 mu amaraya. 29 Sira iyayapan undag bira da gwe meuma, tatawaiwa, yogeyawaiwa, mamawa, inawa, usitainawa go nau meumawa ne ivunwa oya kwepewa, garawa undag koni 100 mina aupe, sira inaiinai yaibobot matai aupe. 30  ✡ Megara iyayapan obiren namu yoiemewa mu ivi ape, sira ivi yoiemewa mu namu ape.

20

Greip* Nauwawa Eme Igiyawa Maibeyawa

1 Kwimin toimuwawa me mamaib. Piyu abnawa mumbevit iyayapan upeba bope greip nauwawa meuma wattan oya dauwag aine. 2 Me ung wane garawa muma kum desirom desirom anmaga 1 denari† mumpe, meve me greip nau meuma danave tene amiya.

3 Kum koniwa 9 mina‡ avinewa, me dauwag aine iyayapan upeba gwiruwaremewa arawa danave ui onan yokeg gigemewa yawamne. 4 Me mu dirumne, Ye gaibu aisiya greip nau neuma danave nau aya, sira ne garawa yeuma noi omavit yentna. 5 Mu amiya. Me sira dauwag aine kum koniwa 12 mina sira kum koniwa 3 mina meib sira gina desiroma ane. 6 Kum koniwa 5 mina me dauwag aine iyayapan upeba ui onan yoiyag gigeme yawamne. Me singui munne, Ye divi oya kum undag mapa ui onan yoiyag gigene, kum aigivi?

7 Kuiyawa bira da nu den tamanne, mu garawa waya. Me mu dirumwane, Ye gaibu aisiya greip nau neuma danave nau aya.

8  ✡ At augoi uwag onnewa, greip nauwawa abnawa nau meuma ankwatavewa dine, Nau igiyawa diruma onampe garawa muma bope, namuiren ivi bone igiyawa tampe sira namu bone igiyawa ivi tampe.

9 Kum koniwa 5 mina bone igiyawa uwag anmaga noi omavit garawa 1 denari muma auya. 10 Nau igiyawa namu bonewa uwayawa, mu anoya garawa muma kokavit aupe. Megara mu desirom desirom garawa muma noi omavit boya. 11 Mu garawa muma auyawa, mu amatog piyu abnawa gumbe diguraguraya. 12 Mu waya, Apan mame ivi bonewa mu kum koniwa desirom mekut nau aya. Nu kum gare kum amiwa danave nau kokavit atu, megara ge no iomavit mu gaibu garawa nunana.

13 Megara mu da desirom gumbe me garawa wane, Enda, ne ge gungap anokukam den ana. Ge 1 denari gumbe nau atan oya ge ung wana, go onan? 14 Garawa geuma aug aga. Ne apan ivi bonawa garawa muma gina desirom ge gennawa mina muntan eni. 15 Ne natawa eni dividivi neumawa gumbe anin aten. Megara ye gigirene, kuiyawa ne keb abnawa?

16  ✡ Meoya ivi me namu yoipe sira namu me ivi yoipe.

Iesu Bo Meuma Oya Sira Wane

17 Gare Iesu Jerusarem dog ainewa, me aigowawa 12 tamne megiyave teg mu dirumne, 18  ✡ Nu at Jerusarem angete, sira Apan Usiwa§ matai pirisi koukawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa gumbo anavi ape. Mu me bo atan oya dima yug baraupe, 19 sira aug Ju onan igiyawa gumbo baraupe, iyagau ape, murap gumbe tope meve yoma korosi gumbe tope boape. Kum duwamdesi danave me inaig sira yoig uwape.

Jebedi Usitainawa Inowa Nun Meuma

20 Meve Jebedi usitainawa inawa usitanawa gaibu Iesu gumbe uwaya, sira koniwa yug me oraiwa oya singui ane.

21  ✡ Ge divi oya anoege? Iesu singui ane. Vesin me wane, Agi didnega. Utunwa duwam mame toimu geuma danave dawa nanigwa yutanwa apa sira dawa nanigwa ketaiwa apa wakepe.

22  ✡ Ye singui yeumawa ye den yaug anoyana, Iesu mu dirum wane. Ne ap mame yoi natnawa ye oma ane naya? Nu oma ane nata, mu garawa waya.

23 Iesu mu dirum wane, Ye oma ane ap neuma gumbe yoi naya, megara naninwa yutan go ketai apa wakepewa me ne agi den diruitna. Ne Maman gumbe at mame me iyayapan munan waribiyane.

24 Aigowawa 10 gae mame anoyawa, mu tatagwane duwam gumbo diguragut aya. 25  ✡ Iesu undag agoniyag munan auwane sira dirumne, Ye yaug anoyana Ju onan igiyawa yusiwa muma iyayapan gumbo kokavit eme, sira namuyoiyoi igiyawa mu yutuwa painauvit iyayapan gumbo eme. 26  ✡ Megara ye gaibu onan. Ye bira da ye guniyap kokawa atan anoyawa me iyayapan ankwatowo nau aya, 27 sira bira da namuyoiyoi atan oya anoiviwa, me nau geuma ankwatave aiviwa atanit di. 28  ✡ Apan Usiwa iyayapan nau meuma atan oya den aig onne, megara me iyayapan munan nau atan oya sira inaiinai meuma wampe iyayapan obiren kukaeba muma oya garawa atan oya aig onne.

Iesu Apan Duwam Yango Bored Musiawa Warinamunne

29 Iesu ge aigowawa at Jeriko kweg amomewa, iyayapan obiren amave amiya. 30 Apan yanga bored duwam ebu megiyave yan wakeeme, sira mu anoya Iesu uwag aivi, mu auwaya, Ayapan, Devid Usiwa, ano nunigima!

31 Iyayapan obiren gae yankwetan dirumwaya, megara mu kwat kokavit gerave gerave waya, Ayapan, Devid Usiwa, ano nunigima!

32 Iesu tumag yoig munan auwane. Ye nenan divi oya anoene yenan divi atna? me singui munne.

33 Ayapan, mu garawa waya, Nu yan gut atan anoete.

34 Iesu mu gumbo danadawai aune sira yangowa yumne. Tatevit mu yangowa oraimina aya sira me amave amiya.

21

Iesu Eyawa Gumbe Jerusarem Unig Aine

1 Mu at Jerusarem uweme tui Orivu kuiyave at Betepage uwayawa, Iesu aigowawa duwam tene amiya, 2 mu dirum wane, Gwetoimu asime aisiya, sira meve mae donki ge donki usiwa tuwamiyawa yawamiya. Murap vet tam nenan oneya. 3 Apan da divi da yenan wapewa, me diya, Ayapan imiwa munan anoivi, sira me tatevit yempe oneya.

4 Mame propeta gumbe gae wanewa natawa uwane:

5  ✡ Saion gwaitawa diya,

Yawa, kin yeuma yenan uwaivi,

me memeyu gumbe mae donki egave onivi,

mae donki usiwa me tawara bog oniviwa me egave dauwag onivi.

6 Aigowawa amog Iesu aninin dirumnewa mu aya. 7 Mu donki ge donki usiwa gaibu tam uwaya, wape geravewa muma egave teya, sira Iesu dauwag egave wakene. 8 Iyayapan obiren wape muma ebu taibe, upeba bayan kwayawa kwab ebu taibe yupamiya. 9  ✡ Iyayapan namu menan amiyawa, sira upeba amave omomewa au ge kwaru veme,

Osanna,* Devid Usiwa gumbe!

Ayapan iviwa gumbe uwaiviwa, me gumbe waribiya wakeigimpe! Osanna at painauiren danave!

10 Iesu Jerusarem unignewa, gwetoimu undag terake singui aya, Mame me bira?

11 Iyayapan undag garawa waya, Mame Iesu, propeta, Gariri danave at Nasaret apa onne.

Iesu Temporu Apa

12 Iesu temporu arawa unignewa, iyayapan undag mu gwiruwaremewa ge garawa emewa amatog atatai imne dauwag amiya. Me teboro me anmaga biroriyag auemewa sira umuk gwiruwaremewa undag aug tobiyane. 13  ✡ Me dirumwane, Gigirum tene. Gwe neumawa me wape nun gweyawa, megara ye ene me yuaore toaore igiyawa dagup muma mina aivi.

14 Temporu danave yanga bored igiyawa ge amo kukaimusiawa me gumbe uwaya sira mu warinamunne. 15 Megara pirisi kokawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa yauya Iesu dividivi oraiwa anewa yauya sira temporu arawa danave yauya ud usiusiwa augek kwarueme, Osanna Devid Usiwa gumbe. Mu danowo piriwane.

16  ✡ Mu singui aya, Ud torawa mame dimbae vemewa ge anoege? E, Iesu garawa wane, Ye den basiyayana? Ud torawa ge kikiyan nouwa gumbe ge waiya waiya oraivit tamibarip ana.

17 Sira me kwem at toimu Betani dauwag aine. Asimeve me vinne.

Yoma Inaru Toyaine

18 Umae wanteigimpe mumbevit gwetoimu taig oniviwa ebu taibe me iyagon adne. 19 Yoma inaru ebu visive yaune, me gumbe uwane, megara yoma egave divi da den yaune kwayawa mekut yaune. Meve me dig wane, Ge natawa sira den impe! Tatevit yoma inaru toyaine.

20 Aigowawa mame yauyawa, mu teraya. Yoma inaru mame aninin ag tatevit toyaine? mu singui aya.

21  ✡ Iesu garawa wane, Ne natawa diruieni. Ye anotumat guniyap wakepewa sira den pipamgisia, yoma inaru gumbe pawanewa ye oma ane aya, megara me mekut onan, sira ye tui mame dig waya, Aga, gembovit poeman danave aiga, sira meib atanit di. 22  ✡ Ye anotumat ayawa, ye nun yeuma gumbe wayawa matai me auya.

Iesu Yusiwa Meuma Oya Singui Waya

23 Iesu temporu arawa unigne, sira me toyau muniviwa, pirisi koukawa ge namu yoiyoi igiyawa me gumbe uwaya, sira mu singui aya, Ge dividivi mame egewa divi yusiwa gumbe ege? Sira yutugwa mame bira genne?

24 Iesu garawa wane, Ne singui desirom yentna. Ye garawa didnegiyawa, ne matai ye diruitna ne dimbae yusiwa gumbe dividivi mame eni. 25 Jon Babataito meuma me ampa uwane? Me kwiminau aig onne, go iyayapan gumbe uwane? Mu mumbovit gae wageyau aya, sira waya, Me kwiminau aig onne nu watawa, me matai singui ape, Me divi oya me gumbe anotumat den ayana? 26  ✡ Iyayapan gumbe onne nu aib watawa, nu iyayapan gumbo a ete, kuiyawa mu undag anotumat eme Jon me propeta da.

27 Meoya mu Iesu garawa dig waya, Nu den yaug anotu. Meve Iesu mu dirumwane, Ne mina den diruitna ne dimbae yusiwa gumbe dividivi mame eni.

Ud Duwam Maibeyawa

28 Ye aninin anoene? Apan da me ud duwam. Me aig ud namuwa gumbe dine, Ud, gare aga greip nauwawa danave nau wara.

29 Me garawa wane, Ne topai, megara ivi me kuiyawa tobiyane nau aine.

30 Meve mamawa usiwa dawa gumbe aig gae desiroma dine. Me garawa wane, Maman ne atna, megara me den aine.

31 Ud duwam ambuwa mamawa anoiviwa ane? Namuwa, mu garawa waya. Iesu mu dirumwane, Ne natawa diruieni. Takesi tameme igiyawa ge uinantaraki vesinawa mu God toimuwawa namuyap unigeme. 32  ✡ Kuiyawa Jon guniyap uwane ebu oraiwa toyauyenne, megara ye me gumbe anotumat den ayana. Megara takesi tameme igiyawa ge uinantaraki vesinawa anotumat aya. Sira ivi mame yauyanawa, ye nonemagewa den biroriyayana sira anotumat me gumbe den ayana.

Nau Igiyawa Maibeyawa

33  ✡ Maibe dawa yaiyai anoya. Piyu abnawa me yoma greip vedne. Me si birorot tune, nau danave wain oya dukup wadne, sira amaratan gweyawa sine. Meve me nau wareme igiyawa upeba gumbo greip nau meuma amaratan oya dirumne aramawa aine. 34 Maura kumiwa uwanewa, nau amareme igiyawa gumbo natawa botan oya me nau meuma eme igiyawa tene amiya.

35 Nau amareme igiyawa mu nau meuma eme igiyawa wa tam desirom toya, dawa toya boine; sira duwamdesiyawa an gumbe toya. 36 Sira me nau meuma eme igiyawa da tene munan amiya. Mu namuwa mina onan me obiren tene amiya. Sira nau amareme igiyawa ebu desirom mu gumbo aya. 37 Oieba, me usiwa munan baraune aine. Me wane, Mu matai ne utunwa ebnotu wampe.

38  ✡ Megara nau amareme igiyawa mu usiwa yauyawa, mu mukut gara wa ano aya, Mame at piyu me matai kwan aupewa. Anta, me toin gutta boipe at piyu meuma nu auta. 39  ✡ Meoya mu me auwag greip nauwawa si daieve aoreya me toya boine.

40 Meoya greip nauwawa kuiya mamawa uwanewa, me nau amareme igiyawa gumbo aninin ape?

41 Mu garawa waya, Me matai kukaeba igiyawa undag gutpe boriruwape, sira me matai greip nauwawa meuma nau amareme igiyawa da amarape. Mu maura kumiwa natawa me gumbe matai wampe.

42  ✡ Iesu mu dirum wane, Ye Baiboru den basiyana?

An me gwe sisi igiyawa topayayawa

me an natawa oraivitwa me visidonawa apa teyawa ane.

Mame Ayapan ane,

nu yangunup yautunewa me oraimina me da den kukaine.

43 Meoya ne diruitna. God toimuwawa me matai ye guniyap atan aupe, sira iyayapan bira yaiyai yoma magawa danowo natawa impewa mu mumpe. 44 Bira da an mame egave aikpewa me dumetpe musimusi ape, sira an mame me apan da egave aikpewa apan mame matai musimusi ape.

45 Pirisi koukawa ge Parisi igiyawa mu Iesu maibe gumbe wane anoyawa, mu yaug anoya me gae mu gumbo waivi. 46 Mu me yum autanwa ebu didimama eme, megara mu iyayapan munan a aya, kuiyawa iyayapan mu yaug anoya Iesu me propeta.

22

Memgebip Buyunaeba Maibeyawa

1 Iesu sira maibe gumbe mu dirumne. 2 Kwimin toimuwawa me kin me usiwa meuma memgebip buyunai tamibarip aivi mina. 3 Me nau meuma aiviwa tene amiya iyayapan buyunai munan ep tenewa uwape, megara mu topayag den onamiya.

4 Meve sira me nau usiwa meuma upeba tene amiya sira wane, Iyayapan munan ep tenawa dirumiya, Ne augoi nakwaeba neuma wait tamibarip ana, burumakau apan neumawa sira mae me kadnawa koka gaibu wait gattona, sira dividivi undag wait waribiyana. Memgebip buyunaeba oneya.

5 Megara mu gae meuma den auya, sira mu amiya. Desirom nau meuma aine, dawa anmaga nauwawa aine. 6  ✡ Iyayapan upeba nau meuma aiviwa yumamiya, wakukam muniya sira guriya boriruwaya. 7 Kin me danapiriwane. Me mut igiyawa meuma tene amiya, sira iyayapan kaninga guriyawa me guriya sira gwetoimu muma iyam okeriya idne.

8 Meve me nau meuma aiviwa dirumwane, Memgebip buyunai nakwaeba me wait waribiyatu, megara iyayapan ne ep munan tenawa mu oma den ane buyunai oya. 9 Ebu kokawa aisiya sira bira da undag ye yauyawa ep teya buyunai nakwaeba onampe. 10 Meoya nau meuma emewa ebu taibe amiya iyayapan undag mu yawamiyawa agoniyag tam onamiya. Mu iyayapan oraiwa ge kukaeba igiyawa. Mu uwag buyunai arawa noi dauwane.

11 Megara kin dauwag munan wanewa igiyawa yawamnewa, me apan da memgebip wapeyawa den ennewa me yaug anone. 12 Me singui ane, Enda, ge memgebip wapeyawa den enkapa ge aninin unigana? Apan me noi onan wakene.

13  ✡ Meve kin me nau eme igiyawa dirumwane, Me naniwa ge amawa murap tuya, sira me daieve aoreya, sisip danave wakepe, asimeve me iruwaigimpe donawa kitosaigimpe.

14 Obiren munan ep tene, megara duwamit tamne.

Siisa Gumbe Takesi Tetanwa

15  ✡ Meve Parisi igiyawa dauwag amiya, Iesu gae meuma gumbe me amawa ororiyatan oya gae yuya. 16 Mu aigo muma teya iyayapan mu dam iviwa Erod danave wakeyawa gaibu Iesu oya amiya, sira mu waya, Toewanewan, nu yaug anotu ge gae natawa vege, sira ge God ebuwawa natawa gumbe toyau nunege. Ge iyayapan gumbo a den ege, kuiyawa ge munan den anoege mu bira. 17 Did nuna anota, ge imugap aninin? Siisa gumbe takesi barauta me oraimina go onan?

18 Megara Iesu imu danowo yaug anone me wane, Ye ugauga vene igiyawa, ye divi oya ne ugai negatan ene? 19 Anmaga me ye takesi oya garawa atanwa me toyau negiya. Mu anmaga 1 denari* menan aug onamiya, 20 sira me singui munne, Mame bira ginanamiwa ge bira iviwa?

21  ✡ Mu garawa waya, Me Siisa meuma. Meve me dirumwane, Meoya Siisa meumawa me Siisa waniya, sira God meumawa me God waniya.

22 Mu gae mame anoyawa, mu teraya. Meoya mu yankwek amiya.

Sira Inaig Yoinewa Ge Memgebip

23  ✡ Sadusi igiyawa mu anog veme iyayapan boriruwapewa sira den inaipe. Kum desiroma apa, mu Iesu gumbe uwag singui aya. 24  ✡ Mu waya, Toewanewan, Mosisi wane, Apan da me ud onan me boipewa, gwaneba me tatawa kwapuraeba aupe meve mu ud da aupe. 25 Gare nu tatanaiwa undag 7. Tatawa namuwa vesin aug me boane, ud onan, me biviwa kwene gwaneba vesin me aune. 26 Gwaneba duwameba ge duwamdesiyawa aig onne undag 7 gumbo ebu desiroma meib sira aya. 27 Oieba, vesin me boane. 28 Gare mu boriruwaya sira mu yoipewa kumiwa apa, vesin me undag 7 danave bira biviwa ape, kuiyawa mu undag vesin me auya?

29 Iesu garawa wane, Ye anopipanum ene, kuiyawa Baiboru ge God yusiwa den yaug anoyana. 30 Iyayapan boriruwape sira yoipe kumiwa apa, apan vesin den aupe, sira vesin apan den aupe, kwimin danave mu matai aneya mina wakepe. 31 Megara bo igiyawa sira yoipewa me gumbe God yenan anin wanewa den basiyana, 32  ✡ Ne Ebraam God meuma, Aisak God meuma, sira Jekob God meuma. Me bo igiyawa God muma onan, megara me kaninga wakeemewa God muma.

33 Iyayapan mame anoyawa, mu Iesu toyau toyau meuma gumbe teraya.

Gwangwan Kokavitwa

34 Iesu Sadusi igiyawa nouwa tobodnewa Parisi igiyawa anoyawa mu onam agoniyaya. 35 Mu danave apan desirom me gwangwan gumbe ano kokavitwa me amawa ororiyag Iesu gumbe singui ane:

36 Toewanewan, Gwangwan undag me danave gwangwan ambuwa me kokavitwa? 37  ✡ Iesu garawa wane, Nonegmagawa undag gaibu, guwawa geuma undag gaibu, imugwa undag gaibu, Ayapan God geuma gumbe baigan a. 38 Mame gwangwan namuirenwa ge gwangwan kokavitwa. 39  ✡ Sira duwameba me mamaib, Ge iyayapan baigan munigima ge gembo baigan niege mina. 40  ✡ Gwangwan undag ge Propeta undag, gwangwan duwam mame ankwatave wakeya.

Keriso Me Bira Usiwa

41 Parisi igiyawa undag agoniyayawa, Iesu me singui munne, 42  ✡ Ye Keriso oya aninin anoene? Me bira usiwa?

Mu garawa waya. Devid usiwa.

43 Me mu dirum wane, Me aninin, Devid me Guwawa Iyakaisiyapama gumbe gae waivi me auwane Ayapan,

44  ✡ Ayapan me Ayapan neuma dig wane:

Nanin yutanwa apa wakeigima,

ivi ne anavi geuma amag danawa ankwatave tetna.

45 Devid me Keriso gumbe Ayapan waiviwa, me aninin Devid usiwa?

46 Bira da Iesu gumbe garawa den watan anoya. Me kum me apa man onne bira da Iesu gumbe singui da watan den anone.

23

Kukaeba 7

1 Meve Iesu iyayapan ge aigowawa dirumwane: 2 Gwangwan toewanewan igiyawa ge Parisi igiyawa Mosisi seya meuma gumbe wakeya. 3  ✡ Meoya ye ebnotu muniya, sira mu ye diruyempewa dividivi undag aya. Megara mu emewa ye den aya, kuiyawa mu opata emewa den ageyau aya. 4 Mu tawara ibnapam tuvek sira iyayapan oiewo teeme, megara mu mumbovit nanuwo desirom da den aug baraupe mu den ipunatan anoeme.

5  ✡ Mu dividivi emewa me iyayapan yawamtan oya. Mu Baiboru gigirumawa teg tameg enatanwa bokesiyawa pepetu ape, sira mu wape ginawa muma dararogu yobuyobu dumeme; 6 mu buyunai nemewa ayamat arawa waketan anoeme, sira sinagogu danave seya painauwa waketan anoeme, 7 mu gwiruwaremewa arawa apa iyayapan gumbo baigan autan anoeme, sira iyayapan mu Rabai* wape mu anoeme.

8 Megara iyayapan gumbo ye Rabai † den waya, kuiyawa ye Kokawa yeuma desirom mekut sira ye undag tatawaiwa. 9 Sira bira da piyu egave Maman den wape, kuiyawa ye Mameiwa me desirom me kwimin danave wakenewa. 10 Iyayapan gumbo Toewanewan den waigimiya, kuiyawa ye toewanewan yeuma me desirom, me Keriso. 11  ✡ Ye guniyap kokavitwa me nau yeuma aivi abnawa. 12  ✡ Kuiyawa bira da membovit me kokawa atan anopewa me iviwa yan aug aikpe, sira bira da membovit mokona apewa me kokawa ape.

13 Ye ano kukaeba guniyap! Gwangwan toewanewan igiyawa ge Parisi igiyawa, ye ugauga enewa! Ye kwimin toimuwawa iyayapan ginongowa toborene. Ye yembovit den unigiya, sira ye tobod muniya iyayapan mu uniktan oya ageyau emewa. 14 [Ye kukaeba, ye Gwangwan toewanewan igiyawa ge Parisi igiyawa, ye ugauga enewa! Ye kwapura gweyowo gumbo dividivi undag naborene, sira iyayapan yau yemtan oya nun yobutatae vene. Meoya ye matai ibnawa kokavit auya.]‡

15 Ye ano kukaeba guniyap! Toewanewan igiyawa ge Parisi igiyawa, ye ugauga enewa! Ye anotumat tobiroriyanewa desirom da autan oya at undag sira poeman undag aisene, sira apan desirom auyanawa, ye ene apan mame geena§ usiwa mina, apan mame kukaeba meuma egave sira aivine, ye me mina onan.

16  ✡ Ye ano kukaeba guniyap! Yango boredmusiawa amat muma igiyawa! Ye wayana, Apan da temporu gumbe agi wapewa, me natawa onan; megara apan da temporu gooru meuma gumbe agi wapewa, me gumbe tupe agi meuma atanit di. 17 Ye nokonoko igiyawa yange boredmusia! Me kokawa ambuwa, gooru go temporu me gooru iyakaisi apewa? 18 Ye sira wayana, Bira da iyakaisi kem meuma gumbe agi wapewa, natawa onan; megara bira da me egave puyo gumbe agi wapewa, me agi meuma tupe. 19 Ye yangewa boredmusia igiyawa! Me ambuwa natawa koka, puyo go iyakaisi kem meuma me puyo iyakaisi apewa? 20 Meoya, bira da me iyakaisi kem meuma gumbe agi wapewa me me gumbe sira me egave dividivi undag gumbe agi wape. 21 Sira bira da temporu gumbe agi wapewa me gumbe sira me danave wakenewa gumbe agi wape. 22  ✡ Sira bira da me kwimin gumbe agi wapewa, me God seya meuma gumbe sira me egave wakenewa gumbe agi wape.

23  ✡ Ye ano kukaeba guniyap! Gwangwan toewanewan igiyawa ge Parisi igiyawa, ye ugauga enewa! Ye mint, diru, ge kumin** undag naninwanit danave kebag desirom God gumbe puyo wanene. Megara ye Gwangwan kokawa obiren oraiwa, ano wanigimtan ge anotumat emewa mu ye topaiene. Ye gae iviwa oraiwa, ano wanigimtan ge anotumat emewa ageyau atanit di, megara gae namuwa gaibu anoigimiya. 24 Ye yangewa boredmusiawa toyaumuneme igiyawa! Ye yoi kondowin siya musimusi dauwag ampe megara mae kameru ipatpe.

25  ✡ Ye ano kukaeba guniyap! Gwangwan toewanewan igiyawa ge Parisi igiyawa, ye ugauga enewa! Ye ap ge en daiewa muinene, megara danavewa miyot umamne, dividivi tamtanwa ge mukut mukut noidauwane. 26 Parisi igiyawa yangewa boredne! Namu ap ge en danawa muin waribiyaya, sira meve matai daiewa gaibu oraimina ape.

27  ✡ Ye ano kukaeba guniyap! Gwangwan toewanewan igiyawa ge Parisi igiyawa! Ye ugauga enewa! Ye yanpot puipuyu wariya mina, daiewa yautanwa oraimina, megara danave iyayapan boriruawayawa marednawa ge miyotawa undag noidauwane. 28  ✡ Ebu desiroma, daieve gumbe iyayapan yangowo ye oraimina, megara ye daneyap ugauga enewa ge ano gwambe enewa noidauwane.

29 Ye ano kukaeba guniyap! Gwangwan toewanewan igiyawa ge Parisi igiyawa, ye ugauga enewa! Ye yanpot siya propeta munan, sira oraiwa igiyawa irayauyau muma ben wariyana. 30 Sira ye wayana, Nu upanaiwa kumiwa apa wakeponowa, nu mu gaibu den apono propeta di muma aignewa. 31  ✡ Sira ye yembovit vene, ye iyayapan mu propeta kaninga guriyawa usitainawa. 32 Ye isimureaiwa kukaeba amatog aya onan den ane, ye aigimiya me onanape!

33  ✡ Ye mokare! Ye mokare kukaeba usitainawa! Ye geena aisetan wapewa aninin megiyave uwag aisiya. 34 Meoya ne propeta ge ano kokawa igiyawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa yenan teeni omome. Upeba ye matai guriya sira yoma korosi gumbe guriya boriruwape; upeba ye matai sinagogu yeuma danave murap gumbe guriya sira gwetoimu dauwag dauwa aigimpe gut atatai imiya watkukamuniya. 35  ✡ Me gumbe oraimumu igiyawa undag piyu egave diyowa aignewa guniyap uwape. Aber oraiwa diyawa gumbe onne Berekaiya usiwa Jakaraya diyawa gumbe onne. Me Berekaiya usiwa Jakaraya ye temporu sira iyakaisi kem meuma yapave toen guriya boine. 36 Ne natawa diruieni. Undak mame matai kum garewa igiyawa gumbo uwape.

37 A, Jerusarem Jerusarem. Ye propeta guriyana sira yenan tena onamiyawa an gumbe guriyana. Kum koniwa anintom mina ne utuntainanwa yenan anog agoniyag tena. Kumkum inawa usitainawa agoniyag maviwa ankwatave tepewa mina, megara ye den anoene. 38  ✡ Yauya, gwe yeuma matai yan kwepe iyayapan onan mina. 39  ✡ Kuiyawa ne diruitna. Ye sira den yaunegiya, meve ye waya, Apan me Ayapan iviwa gumbe uwapewa waribiyape.

24

Kum Oieba Irakoniwa

1 Iesu temporu arawa yankweg dauwag aivi, meve aigowawa me gumbe uwag temporu gweyawa toyau wampe yaupe. 2  ✡ Iesu garawa wane, Ye dividivi undag mame yavene. Ne natawa diruieni. An desirom da mapa dawa egave den wakepe; an undag gwiriruwag aikpe.

3 Tui Orivu kuiyave Iesu wakenewa, aigowawa me gumbe guwave uwaya. Mu waya, Nu didnuna, kum divi dividivi mame pawape, sira ge uwag onagawa irakoniwa, kum oieba irakoniwa me divi?

4 Iesu garawa wane, Apan da ye ugai yempe yaukapa. 5  ✡ Kuiyawa ne ivunwa gumbe iyayapan obiren onampe sira wape, Ne Keriso, sira mu iyayapan obiren ugai mumpe. 6 Wanampa mut gaiyawa ge kigemuk mut oya anoya, megara me den teraya. Dividivi meiba pawatanit di, go oieba oya me matai uwape. 7 At sinsin igiyawa mu at sinsin igiyawa dawa gaibu matai yoig mut watpe, sira at kokawa me at kokawa dawa gaibu matai yoig mut watpe. At upeba gumbe matai iyagon ge pinunu ape. 8 Undak mame ud yaitan dawaiba amatoiviwa mina.

9  ✡ Meve iyayapan mu ye tam edawai yempe sira ye guriyempe boriruwaya. Sira ne ivunwa oya at undag igiyawa ye matai topai yempe. 10 Me kumiwa gumbe iyayapan obiren matai anotumat muma gumbe taig ampe, sira mu upeba gumbo gara anavi ge topai aigimpe, 11  ✡ sira propeta ugauga emewa mu matai uwape sira iyayapan obiren ugai mumpe. 12 Anoano kukaeba koka ape oya, baigan mumawa matai taigiwape, 13  ✡ megara bira da oieba kumiwa yusiyusi ag yoipewa me matai waita wampe. 14  ✡ Sira God toimuwawa gae oraiwa meuma mame matai at undag danave opata wape, sira at undag igiyawa mu gae mame anope, kum oieba meve uwape.

15  ✡ Meoya propeta Danieru me gumbe gae wanewa mina, Topai abnawa me di wakukampewa at iyakaisiyapama apa yokepe yauyawa, Basiemewa igiyawa yaug anoya 16 at Judia danave wakeyawa mu tui gumbe a ampe. 17  ✡ Bira da gwe meuma egave wakenewa gwe gumbe dividivi tamtan oya den yan aikpe. 18 Bira da nau danave wakenewa wape meuma autan oya den taig aipe. 19 Me kumiwa apa, me kukaine vesin bug ayawa ge inowaiwa ud am munemewa oya. 20 Nun waya, ye a aisiyawa me taigipam kumiwa go Sabat Kumiwa apa den veniyape. 21  ✡ Me kumive danadawai kokavit ape, me piyu amatonewa onne gare mame me noi omavit onan ane sira me noi omavit matai den ape. 22 Me kumiwa den togomiyape pipi apawa, iyayapan desirom da den vinigimpe. Megara wak tamne igiyawa oya kumiwa pipi ape. 23  ✡ Me kumiwa apa, iyayapan da guniyap wapewa, Yauya, Keriso mame! go Me asime! megara den anotumat aya. 24  ✡ Keriso ugaugaeba sira propeta ugaugaeba mu matai uwape, sira mu guwaguwawa kokavit ge irayauyau ape, sira me oma apewa mu wak tamne igiyawa gumbo matai uga yempe. 25 Yauya, ne gare mame wait ye diruina.

26  ✡ Meoya bira da ye diruipe, Me asime, at inguiwa arawa apa, megara den aisiya; go Pantut danave me wakene, megara den anotumat aya. 27  ✡ Kuiyawa kapesi kum dauwaiviwa apa dauwape kum aigiviwa apa tare ape me yauya, Apan Usiwa sira uwatanwa meib. 28  ✡ Bo kwapiwa wakenewa apa nenip boriruwayawa kwapuwa nemewa matai agoniyape.

29  ✡ Me danadawai kumiwa ivi tatevit

kum matai sisip uwag ompe,

sira dud den esipe;

marantun kwimin gumbe aikpe,

sira kwimin yusiwa ipunapun ape.

30  ✡ Me kumive, Apan Usiwa guwaguwawa matai kwimin danave uwape, sira piyu egave iyayapan undag matai iruwape. Mu Apan Usiwa kwimin irikup egave yusiwa ge eyawa koka gaibu uwapewa matai yaupe. 31  ✡ Sira me kae trampet upipe uigawa kokavit wape, aneya meuma tepe onampe, sira kwimin piyu gina gambenwa yunadnewa aig gambenwa uwanewa, at ginawa duwam ge duwam gumbe, iyayapan gomiya munnewa matai agoniyape.

32 Gare yoma inaru toyau nuniviwa gumbe yaug anoya: Yoma naniwa kwekweru ape sira kwayawa duwaigimpewa, ye bodu kumiwa me koni aivi yaug anoya. 33 Ebu me desiroma, ye me dividivi mame undag yauyawa, Apan Usiwa me ankwin noive koni aivi yaug anoya. 34  ✡ Ne natawa diruitna. Namu dividivi undag mame veniyape, ivi matai kum garewa uwag aipe. 35  ✡ Kwimin ge piyu matai onanape, megara gae neuma den onanape, me yaibobot.

Kum Ge Koniwa Bira Da Den Yaug Anone

36  ✡ Megara bira da kum ge koniwa den yaug anone, sira aneya kwimin danavewa mu mina den yaug anoya, sira Usiwa mina den yaug anone, megara Mamawa mekut yaug anone. 37  ✡ Apan Usiwa uwatanwa me Noa kumiwa ane mina di. 38 Me kumiwa apa iyayapan nakwai ge yoi neme, memgebip eme sira gwaitawaiwa apan muneme sira onne me kumiwa apa Noa wa dana unigne ivi nin kokavit uwane. 39  ✡ Sira mu den yaug anoya divi aninin atan aiviwa, megara nin uwag dividivi undag umamne. Apan Usiwa uwatan aigimpewa kumiwa me meib. 40 Apan duwam nau dana wakepe; dawa matai aug aipe sira dawa kwepe. 41 Vesin duwam an gumbe parawa puraramigimpe, desirom aug aipe sira dawa kwepe.

42  ✡ Meoya yaukapa, kuiyawa ye den yaug anoyana kum divi Ayapan yeuma uwape. 43  ✡ Megara mame yaiyai yaug anoya: Gwe abnawa aram kumiwa divi ub usiwa ompe yaug anonewa, me yaukapa wakepe sira gwe meuma den toyayag ub ape. 44 Meoya ye gaibu anoka wakeya, kuiyawa ye den menan amaraigimiyawa Apan Usiwa uwape.

45 Kokawa me nau meuma waremewa igiyawa amara muntan oya, sira nakwai kumiwa apa nakwai muntan oya amaraivi abnawa baraune. Amaraivi abnawa me anotumat meuma koka sira anoano meuma oraivit gumbe, gare me bira? 46 Kokawa meuma matai taig uwape sira amat abnawa me nau warigimpe yaupewa, menan oraimina ape. 47  ✡ Ne natawa diruitna. Kokawa matai dividivi meuma undag amaraivi abnawa wampe me amarape. 48 Megara me amaraivi abnawa kukaeba ipewa, sira me membovit danave anope, Kokawa neuma tate den sira taig ompe, 49 sira me amatog nau eme igiyawa meuma gurigimpe, nakwai ge yoi yaigipama neme igiyawa gaibu nemewa, 50 amaraivi abnawa me den amaraivi kumiwa apa, me den yaug anoivi kum koniwa apa kokawa meuma uwape. 51 Kokawa meuma matai me gattope musimusi ape, sira me ugauga eme igiyawa gaibu baraupe wakepe, asimeve me iruwaigimpe sira donawa kitosaigimpe.

25

Vesin Otau Inipama Undag 10 Maibeyawa

1  ✡ Meve kwimin toimuwawa me vesin otau inipama undag 10 mu dun muma bog apan matai vesin aunewa baigan muntan oya amiya mina. 2 Vesin otau inipama undag 10 danave, undag 5 warago guramne sira upeba 5 ano yaug anoya. 3 Warago guramne igiyawa dun muma boya, megara oira gaibu den boya. 4 Anoyawa igiyawa mu dun muma gaibu oira muma kuningi danave usiya. 5 Apan matai vesin aunewa tatevit den uwane, mu undag kub emamne sira amatog kubviniya.

6 Nup bagiwa apa auwaya, Apan vesin matai aunewa mapa! Dauwag oneya me yauya!

7 Meve vesin otau inipama undag wan yoig dun muma tamibarip aya. 8 Warago vesinawa mu yaug anoyawa vesinawa gumbo waya, Oira yeuma upeba nuniya; dun numa botoivi.

9 Onan, mu garawa waya, Me oma den ane duwam nu ge ye oya. Oira gwiruwareme igiyawa gumbo aisiya sira yenan oya upeba yembovit gwiruwariya.

10 Oira gwiruwattan ebu taibe amomewa, apan matai vesin aunewa uwane. Otau inipama mu tam waribiyayawa me gaibu memgebip buyunai unigiya. Meve ankwin tobodne.

11  ✡ Wanampa upeba uwaya. Mu waya, Ayapan! Ayapan! Ankwin nunan watapa!

12  ✡ Megara me garawa wane, Me natawa diruitna, ne den yaug anoyemna.

13  ✡ Meoya amat yaiyai aya, kuiyawa kum go kum koniwa ye den yaug anoyana.

Nau Usiwa Duwamdesi Maibeyawa

14 Sira kwimin toimuwawa me apan da me nau usitainawa auwane dividivi meumawa amaratan oya dirumne sira aramawa ainewa mina. 15  ✡ Apan me iyayapan desirom desirom ano ubeube tamiyawa yaug anomunne, meoya nau usiwa da anmaga 5 tarant* wanne, dawa anmaga 2 tarant, dawa anmaga 1 tarant munne. Meve me amdau aramawa aine. 16 Apan me anmaga 5 tarant aunewa tatevit aig sira anmaga meuma nau wattan oya baraune sira egave anmaga 5 tarant aune. 17 Dawa anmaga 2 tarant aunewa egave anmaga 2 tarant sira aune. 18 Megara apan dawa anmaga 1 tarant aunewa aig dukup wadne, kokawa anmaga meuma guwave baraune.

19 Kum yobutatae onananewa, nau usitainawa kokawa muma taig onne, sira mu gaibu anmaga muma basiyaya. 20 Apan me anmaga 5 tarant aunewa anmaga dawa 5 tarant egave aug uwane. Me wane, Kokawa, ge anmaga 5 tarant ne negana. Yawa, ne egave anmaga dawa 5 tarant sira auna.

21  ✡ Kokawa meuma garawa wane, Bainda di ana. Ge oraimina ge anotumat nau usiwa! Ge dividivi kusikusiwa gaibu yaimoyai amarana, meoya ne matai barau gentna dividivi obiren amara. Onaga. Kokawa geuma gaibu degadega aya!

22 Apan me anmaga 2 tarant aunewa uwane. Me wane, Kokawa, ge anmaga 2 tarant ne negana, yawa, ne egave anmaga dawa 2 tarant sira auna.

23 Me kokawa meuma garawa wane, Bainda di ana. Ge oraimina ge anotumat nau usiwa! Ge dividivi kusikusiwa gaibu yaimoyai amarana, meoya ne matai barau gentna dividivi obiren amara. Onaga. Kokawa geuma gaibu degadega aya!

24 Sira apan anmaga 1 tarant aunewa uwane. Me wane, Kokawa, ne anona ge apan yaigipam, ge den verana arawa apa maura tam agoniyana sira ge yawa den irobabai ana arawa apa agoniyana. 25 Meoya ne gungap a ana, sira dauwag anedna anmaga geuma piyu danave guwave sig umna. Yawa, ge geumawa mame.

26 Kokawa meuma garawa wane, Ge nau usiwa kukaeba sira ge topai abnawa! Ge anoana, ne den vedna arawa apa maura tam agoniyana sira ne yawa den irobababi ana arawa apa agoniyana? 27 Bainda divi oya, ge anmaga neuma anmaga gweyawa bank gumbe baraupa, sira ne taig uwapopowa, ne anmaga egavewa gaibu sira aupopo.

28 Anmaga me gumbe man auya, sira anmaga 10 tarant aunewa abnawa me waniya. 29  ✡ Kuiyawa bira da dividivi aunewa sira wampe kokavit aupe. Megara bira da den aunewa me gumbe matai atan aupe. 30  ✡ Nau usiwa kukaeba daieve sisip danave aorepe, asimeve me it ge donawa kitosaigimpe.

Mae Sip Ge Mae Goot Maibeyawa

31  ✡ Apan Usiwa† aneya undag gaibu eyawa meuma gumbe uwapewa, me matai kwimin eyawa danave seya meuma gumbe wakepe. 32  ✡ At piyu undag igiyawa matai me namive agoniyape, sira sip amaraiviwa abnawa mae sip ube mae goot ube togomiyape mina me iyayapan upeba gumbo meib togomiyape. 33 Me matai mae sip naniyutanwa ge mae goot naniketaiwa gumbe tepe.

34 Meve kin me iyayapan naniyutanwa wakeyawa dirum wape, Oneya, ye ne Maman waribiyennewa. God toimuwawa auya me piyu wadnewa gumbe yenan waribiyanewa. 35  ✡ Kuiyawa ne iyagon adnednewa ge nakwai negana nana. Ne meyanwa toyainewa, ge yoi negana nana. Ne at da abnawa anawa, ge nenan auwana gungap wakena. 36 Ne kwapunwa taibe wakenawa, ge wape ennegana. Ne yuwaranawa, ge amara negana. Ne nog danave wakenawa, ge amdau nenan uwana.

37 Meve iyayapan oraimumuwa garawa waya, Ayapan, nu aniyau ge iyagon aradne yautu sira nakwai gentu? 38 Aniyau nu ge at da ube abnawa ana yautu sira genan auwatu gunup wakeyana, go ge kwapugwa taibe wakeyanawa nu wape engentu? 39 Aniyau nu ge yuwarana sira nog danave wakeyana yautu genan amdau onantu?

40  ✡ Kin garawa wane, Ne natawa diruieni. Ye divi da ne tatanaiwa yapowo gwanenwa kusikarenwa gumbe ayanawa, me ne gunap ayana.

41  ✡ Meve kin me naniketaiwa apa wakeyawa igiyawa dirumwane, Ye inaiinai yeuma kukaine! Gunap atan aisiya. Iyam yaibobot me kukaeba igiyawa ge aneya meuma oya waribiyanewa danave ye undag aisiya. 42 Kuiyawa ne iyagon adnednewa, ye divi da den negiyana. Ne meyanwa toyainewa, ye yoi da den negiyana. 43 Ne at da abnawa anawa, ye den nenan auwayana. Ne kwapunwa taibe wakenawa, ye den wape ennegiyana. Ne yuwaranawa, sira nog danave wakenawa, ye den nenan amdau oneyana.

44 Meve mu garawa wape, Ayapan, nu aniyau yaugemtu ge iyagon aragne, meyagwa toyaine, at da abnawa ana, ingui wakeyana, yuwaranawa go nog danave wakeyanawa, nu den waita gentu?

45 Sira kin me garawa wape, Ne natawa diruieni. Ye divi da ne tatanaiwa yapowo gwanenwa kusikarenwa gumbe den ayanawa, nenan den ayana.

46  ✡ Meve mu matai garawa kukaeba yaibobot danave unikpe, megara iyayapan oraimumuwa inaiinai yaibobot danave unikpe.

26

Iesu Totanwa Gaiyawa Guwave Veme

1 Iesu dividivi undag mame gae wane onananewa, me aigo meuma dirumwane, 2  ✡ Ye yaug anoyana, Uwag Gaveya Buyunaeba kum duwam wakene, Apan Usiwa matai mut igiyawa nanuwo baraupe korosi gumbe tope.

3 Me kumiwa apa, pirisi koukawa ge namu yoiyoi igiyawa mu pirisi painauvitwa iviwa Kayapas gweyawa imat namiwa apa agoniyaya. 4 Sira aninin ake Iesu aug totanwa oya gaiyawa dima yuya. 5 Mu waya, Megara buyunai kumiwa apa onan. Kuiyawa iyayapan danowo mut yoipetan.

Vesin Da Iesu Kuiyave Oira Egamne

6 Iesu me at Betani apa apan Saimon gweyave wakene. Me yuwat warumne iviwa reprosi aunewa. 7  ✡ Vesin da oira tayapama garawa kokavitwa me an kuningi iviwa Arabasta danave aug Iesu gumbe uwane. Iesu teboro gumbe intut wakenewa vesin me oira kuiyave egamne.

8 Aigowawa mame yauyawa, danopiriwane. Mu singui aya, Mame dimbae oya beregam aivi? 9 Oira tayapama mame garawa kokawa gumbe gwiruwatpono, meve anmaga gwandokuwaeba igiyawa mumpono.

10 Iesu mame yaug anonewa, me dirumne, Divi oya ye vesin mame pui yuene? Vesin me ne gunap oraimina di ane. 11  ✡ Gwandokuwaeba igiyawa mu kum evedni ye gaibu wakeya, megara ne guniyap evedni den wakeeni. 12 Vesin me kwapunap oira tayapam me egamnewa, me iragi neuma barautan oya tamibarip ane. 13 Ne natawa diruieni. Piyu mame danave at ampa ampa undag gae oraiwa mame opata wapewa, vesin mame anewa gaibu dirumpe me imug anope.

Judas Me Iesu Gumbe Omin Barautanwa Oya Un Wane

14 Meve aigowawa 12 danave desirom me Isukariot Judas me pirisi koukawa gumbo aine, 15  ✡ sira wane, Ne me ge nanigap barautnawa ge anmaga anintom negmon? Meoya mu anmaga siruva 30 waniya. 16 Meve Judas me Iesu nanuwo barautan oya ebu da oraiwa diune.

Ayapan Augoi Nakwaeba Oieba

17  ✡ Onanwa Bredi Buyunaeba kumiwa me kum namuiren danave aigowawa Iesu gumbe uwag singui aya, Uwag Gaveya Buyunaeba oya ge anoege nu ambuwa apa tamibarip ata?

18 Iesu garawa wane, Gwetoimu koka aisiya, apan da wakene sira me diya, Toyautoyau abnawa wane, Kum neumawa me koni aivi. Ne gwe geuma apa aigo neuma gaibu Uwag Gaveya Buyunaeba oketna. 19 Meoya aigowawa mu Iesu dirumwanewa aya sira Uwag Gaveya Buyunaeba oya tamibarip aya.

20 Augoi uwag onnewa, Iesu me aigowawa 12 gaibu teboro apa intu uteg wakeya. 21 Sira mu nakwai nemewa, me wane, Ne natawa diruitna. Ye da ne omin neuma barautan aivi.

22 Mu undag danadawai kokavit auya sira amatog desirom desirom me gumbe waya, Ayapan, natawa di me ne onan?

23  ✡ Iesu garawa wane, Naniwa ne gaibu kabum danave puwamnewa me matai ne anavi nekpe. 24 Baiboru gumbe nenan tenewa mina Apan Usiwa me matai kweg aipe. Apan Usiwa gumbe omin meuma tepewa me gumbe ano kukaeba wakeigimpe! Me den yaipawa me menan oya oraimina.

25 Meve Judas me menan anavi apewa wane, Rabai* natawa di me ne onan? Iesu gara wane, Onan, me ge di.

26 Mu nakwai nemeve, Iesu bredi aug gaun wag warensine. Aug naya, mame ne kwapunwa, me meib wane, aigowawa munne.

27 Sira me ap aug gaun wag me mun wane, Ye undag me gumbe naya. 28  ✡ Mame ne diyanwa agiyawa. Iyayapan obiren ano kukaeba mumawa wad muitan oya aikpe. 29 Ne diruieni. Gare utan aipewa ne yoi me greip magawa gumbe wariyawa sira den natna, megara matai Maman God toimuwawa danave ne ye gaibu natna.

30  ✡ Mu God bererinawa toya, meve mu dauwag tui Orivu dog amiya.

Iesu Yaug Anone Pita Uyai Watan Aivi

31  ✡ Meve Iesu me aigowawa dirumne, Aram gare mame ye nenan oya undag uyug aigiya. Kuiyawa me wait tenewa di: Ne matai sip amaraivi abnawa totna, sira sip agoniyag wakeyawa matai marewampe. 32  ✡ Megara ne sira wan yoitnawa, ivi ne matai namuiban at Gariri anekna. 33 Pita gara wane, Anten undag genanwa oya uyug aikpe go, megara ne onan di.

34  ✡ Iesu gara wane, Ne natawa diruitna. Aram gare mame koni duwamdesi ge wa, Ne den yaug anogemna, ivi kumkum wape.

35 Megara Pita gae yusipamit wane, Anten ne ge gaibu bo ata go, megara ne den di watna, Ne den yaug anogemna. Sira aigowawa upeba undag gae desiroma waya.

At Gessemani

36 Meve Iesu me aigowawa gaibu at iviwa Gessemani amiya, me dirumwane, Ye mapa wakeya, ne dauwag asime angeni nun watna. 37 Iesu me Pita ge Jebedi usitainawa duwam tam gaibu aine, sira me amatog anogugut ag danadawai aune. 38  ✡ Meve me dirumwane, Ne guwanwa bo gumbe anogugut aivi. Mapa wakeg ne gunap amaraigimiya.

39 Iesu koni pipi aine, piyu egave ginangaven aig nun wane, Maman, oma ape ipewa ap mame gunap atan auwa. Megara ne anoeniwa onan, ge anoegewa a.

40 Meve me sira taig onne aigowawa yawamne mu kubvineme. Me Pita dine, Ye kum koniwa desirom da ne gunap yangut den ene? 41 Yangewa mereruwape nun waigimiya, matai amaorot danave den aigiya. Kuiyawa guwawa me yusipam, megara kwapiwa yusi onan.

42 Iesu koni duwam atan aig nun wane, Maman, ne ap mame natanit di ipewa, ne natna, ge anoegewa a.

43 Iesu sira taig onnewa, me yawamne mu ande kubvineme, kuiyawa mu yangowa ibnawa ane. 44 Meoya me sira mu kwem aine nun koni duwamdesiyawa desiroma wane.

45 Meve me sira taig onne aigowawa dirumne, Ye kub ge nonewa ande emene? Yauya, kum koni manman ane. Apan Usiwa me kukaeba igiyawa nanuwo aitan aivi. 46  ✡ Wan yoiya, anta! Anavi nednewa mapa uwane!

Iesu Yumiya

47 Iesu ande gae waiviwa, 12 danave desirom, Judas, me uwane. Me gaibu iyayapan obiren mut ge seri tam onamiya. Mu pirisi koukawa igiyawa ge namu yoiyoi igiyawa teya onamiya. 48 Gare anavi abnawa mu gaibu gae wait yuya guwaguwawa aya, Apan me ne uwa totnawa me me, me yumiya. 49 Judas Iesu gumbe ob manivi wane, Kaiwa kaiwa, Rabai†! sira me uwa tone.

50 Iesu garawa wane, Enda, ge divi oya onagana? Meve iyayapan menan uwag amog yumeg auya. 51  ✡ Iesu gaibu wakeyawa da desirom deba meuma arobne dauwane pirisi kokawa nauwawa aiviwa da viyag naunawa togomiyane.

52  ✡ Iesu me dig wane, Benesi geuma sira arave barauwa. Bira da deba arotpewa me matai deba gumbe boape. 53 Ne Maman oya auwatnawa, me tatevit aneya mut igiyawa riijon‡ undag 12 egave ankwatanap tepe. Me ye den yaug anoyana? 54 Megara mame veniyanewa, aninin Baiboru gaiyawa natawa veniyape?

55  ✡ Me kumiwa apa Iesu iyayapan dirumne, Ne ub igiyawa tam namuyoiyoi eni go? Meoya ye deba ge seri gumbe ne yumnektan uwayana? Kum evedni ne temporu arawa danave wakeg toyau toyau eni, megara ye den ne yum negiyana. 56 Megara propeta gigirumawa natawa uwatan oya mame undag veniyape. Aigo meuma undag Iesu yankweg a amiya.

Daiboru Painauvitwa apa

57 Iyayapan mu Iesu auyawa me aug pirisi painauvitwa Kayapas amiya. Me apa, Gwangwan toewanewan igiyawa ge iyayapan namuyoiyoi igiyawa agoniyag wakeya. 58 Megara Pita me asinut kusi da Iesu amave aine, me pirisi painauvitwa at meuma apa dauwag aig unig nau eme igiyawa gaibu yan wakene aninin ape yawatan oya.

59 Pirisi koukawa ge Daiboru Painauvitwa igiyawa undag mu Iesu pui yug totan oya irayau ugauga muma tamtan anoeme. 60 Ugauga veme igiyawa obiren uwaya, megara mu divi da den yauya. Oieba duwam uwaya. 61  ✡ Taibe waya, Apan mame wane, Ne oma ane God temporuwawa toyayag kum duwamdesi danave sira sitna.

62 Meve pirisi painauvitwa owan yoig Iesu dig wane, Ge garawa da wa, go onan? Iyayapan mame ge pui aug onam yuwageme, ge dimbae anoege? 63  ✡ Megara Iesu me di iyagidne. Sira pirisi painauvitwa me dig wane, Ne ge dirugeni God wakeiviwa me yangave nu did nuna. Ge Keriso God Usiwa, go onan?

64  ✡ Iesu gara wane, E, ge vegewa me natawa. Ne ye diruitna, matai ye Apan Usiwa yauya. Nani yutanwa yusipama apa wakeg kwiminau irikup egave uwape.

65  ✡ Meve pirisi painauvitwa wape meuma waremig wane, Me God iviwa wakukamne. Dimbae oya nu yangunup upeba sira yauton, gare ye anoyana gae me God iviwa wakukamne. 66  ✡ Ye anin anoenan? Mu garawa waya, Me di bo ape.

67  ✡ Meve mu gwitup Iesu ginanamiwa emiya, mu nanuwa abum toya, sira iyayapan upeba mu Iesu nanuwa petawa gumbe toya. 68 Mu me gumbe waya, Keriso, did nuna. Bira ge togne?

Pita Iesu Gumbe Uyai Wane

69 Pita me gwe imat namive wakene, nau vesinawa me gumbe uwag wane, Ge mina gaibu Gariri apan Iesu gaibu wakeege.

70 Megara Pita iyayapan undag namuwo yan um wane, Ge anin vegewa den yaug anona.

71 Sira Pita ankwin noive dauwag aine, meve vesin otau da me yaug iyayapan asimeve wakeyawa dirumne, Apan mame me Nasaret apan Iesu gaibu wakenewa.

72 Pita sira yan umne, me God namive agi wane, Apan me ne den yaug anona.

73 Ivi kusi pungi wanewa, iyayapan asimeve yokeyawa mu amog Pita gumbe uwag waya, Natawa di, ge mu desiroma da. Gae vegewa noiwa toyau nunivi.

74 Meve me amatog aewag wane. Me gae natawa di mu gumbo wane, Apan asime ne den yaug anona. Me konive tatevit kumkum wane. 75  ✡ Meve Pita me watavit Iesu gae wanewa imug anone, Namu koni duwamdesi ge ne topai negawa, koni kumkum wape, sira me daieve dauwag aig it kokavit wane.

27

Iyayapan Iesu Aug Pairat Gumbe Amiya

1 Mumbevit, pirisi koukawa ge namuyoiyoi igiyawa undag uwag Iesu bo totan oya dima yuya. 2 Mu Iesu tuya, me tueg aug Pairat, kansoru kokawa, nanive barauya.

3 Me kumiwa apa, Judas me Iesu anavi anewa yaug anone mu waya Iesu me kukaeba abnawa. Me ano gugut ane, sira taig aig, anmagawa siruva 30 pirisi koukawa ge namuyoiyoi igiyawa gumbo sira munne, 4 Me wane, Ne kukaeba ana. Kuiyawa apan oraiwa diyawa gumbe anavi ana. Megara mu waya, Nu gunup me aninin? Me ge anoano geuma.

5  ✡ Judas anmaga siruva temporu danave baraug aine. Meve me aig meyawa membovit kuigi en boane.

6 Pirisi koukawa anmaga siruva tam waya, Anmaga mame puyo bokesiyawa danave barautanwa me oraimina onan, kuiyawa me diyawa garawa oya. 7 Mu gae wag anoyawa anmaga me gumbe ui wariviwa abnawa arawa gwiruwariya. Mu aya at da igiyawa babat muma. 8 Meoya waya me diyawa arawa me kumiwa onne gare mame di. 9  ✡ Me kumive, propeta Jeremaiya wanewa natawa matadne. Mu anmaga siruva 30 tamiya. Me garawa me Isuraeru igiyawa menan anog barauyawa, 10 sira Ayapan didnedne mina, mu garawa baraug ui wariviwa abnawa arawa gwiruwariya.

Iesu Pairat Namive

11 Iesu Keriso me kansoru kokawa namive wanyoine. Meve kansoru kokawa singui ane, Ge Ju igiyawa kin muma? Iesu gara wane, Anin vegewa me natawa.

12  ✡ Megara pirisi koukawa ge namuyoiyoi igiyawa menan pui yuyawa, me garawa anin da den wane. 13 Meve Pairat Iesu dig wane, Ge den anoege? Inaiinai kukaeba undag mu gungap pui yuwageme. 14 Megara pui yuemewa Iesu garawa da den wane. Kansoro kokawa me kokavit terane.

15 Gare, buyunai kokawa kumive, kansoru kokawa anoanowawa wakene. Nog aegiya iyayapan wagomiya waniyawa desirom ingui arob baraupe dauwag aipe. 16 Me kumive, nog aigne abnawa iviwa Barabas wakene. Iyayapan me yaug anoya. 17 Meoya, iyayapan obiren agoniyayawa, Pairat dirum wane, Ye bira oya anoene ne aropna dauwag aipe? Barabas go Iesu iyayapan Keriso vemewa? 18  ✡ Kuiyawa me yaug anone mu gunarepam eme oya Iesu aug waniya.

19 Pairat keptete arawa apa seya egave wakenewa, biviwa umum abnawa menan baraune onne, wane, Apan oraiwa asime gumbe divi da den a. Ne gare uyavi me namiwa vinnawa danadawai auna.

20 Megara pirisi koukawa ge namuyoiyoi igiyawa mu iyayapan obiren gumbo dirumiya, Barabas oya waya, sira Iesu boatan waya.

21 Kansoro kokawa singui munne, Apan duwam ambuwa oya anoene aropna? Mu waya, Barabas.

22 Pairat dirum wane, Ne Iesu mu vemewa Keriso oya aninin aten?

Mu undag gara waya, Yoma korosi gumbe toya!

23 Megara Pairat wane, Divi oya? Kukaeba meuma divi ane? Megara mu nouwa au ge kwaruwag waya, Korosi gumbe toya!

24  ✡ Pairat gare yaug anone me oma den ane mu tobot mumpe, mut amatog wadarareak eme. Me yoi aug iyayapan obiren namuwo naniwa muin wane, Apan mame diyawa gumbe ne kukaeba onan. Me ye anoano yeuma.

25  ✡ Iyayapan undag garawa waya, Diyawa gunup aikpe, sira utuntainunwa gumbo aikpewa me divi da onan.

26 Meve me Barabas me arobne munan dauwag aine. Me Iesu murap yaigipama gumbe toya, sira korosi gumbe totan oya mu nanuwo baraune.

Mut Igiyawa Iesu Gumbe Iyagau Okeriya

27 Meve kansoru kokawa mut igiyawa meumawa mu kansoru kokawa gwe meuma danave Iesu aug unig amiya, mut igiyawa undag me birorot yoiya. 28  ✡ Meve Iesu wape meuma atan aug wape diyapama enwaniya. 29 Meve mu murap ipuni ganaganapam aug ikoki ag, Iesu kuiyave tonasiya, naniwa yutanwa gumbe tutu* waniya aune, me namive koniwa yuweg iyagau eme, waya, Kaiwa kaiwa, Ju igiyawa Ayapan mumawa. 30  ✡ Mu gwitup Iesu emkwaniya, tutu aug kuiyave toya. 31 Mu Iesu gumbe iyagau wag, wape asime atan aropeg wape meuma aug enwaniya. Meve me aug amiya yoma korosi gumbe tope boitan oya.

Iesu Korosi Gumbe Toya

32 Mu dauwag amomewa, at Sairin abnawa iviwa Saimon yauya, sira mu ayag waniya me korosi oieve autan oya.

33 Mu at iviwa Gorugosa uwaya. (Me natawa at me kuiyamarednawa.) 34  ✡ Asimeve mu wain sisiwa gaibu biroriyayawa aug Iesu waniya, megara me di dimuine, den nane. 35  ✡ Mu me korosi gumbe tog yudapke wape meuma oya kae kusi akape wape meuma kep teya. 36 Mu asime yan wakeg yangowa Iesu yaveme. 37 Mu pui yueg gigirumawa teg me kuiyawa egave barauya, me teg waya, APAN MAME ME IESU, JU IGIYAWA KIN MUMAWA. 38  ✡ Ub igiyawa duwam korosi gumbe Iesu gaibu guriya, desirom naniyutanwa apa, dawa naniketaiwa apa. 39  ✡ Iyayapan bira bira uwag amomewa gae kukaeba Iesu gumbe veme, kuiyowa viyaviya eme, 40  ✡ mu veme, Ge wana, Temporu toyayag sira kum duwamdesi danave sitna. Gembovit wag inaigita. Ge God Usiwa ipewa, korosi gumbe yan aig onaga.

41 Ebu desiroma, pirisi koukawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa mu Iesu gumbe iyagau eme. 42 Mu waya, Me iyayapan upeba waita munne, megara membo oma den ane wad inaine. Me Isuraeru kin mumawa ipewa, gare mame korosi gumbe aiga, meve nu anotumat genta. 43  ✡ Me God gumbe anotumat aivi. Gare God menan anopewa, me waita wampe, kuiyawa me wane, Ne God Usiwa di. 44 Ebu desiroma, ub igiyawa mu Iesu gaibu korosi gumbe guriyawa mu mina meib yano veme.

Iesu Boane

45 Kum kuiyunup ge kum koniwa duwamdesi yapave aramsisip at undag umne. 46  ✡ Kum koniwa duwamdesi mina apa Iesu kwaruwane, Eroi Eroi rama sabakutani? Me natawa, Maman maman, divi oya ne yankwenegana?

47 Iyayapan upeba asime apa yoiemewa anog waya, Me Eraija oya auwaivi.

48  ✡ Mu da tatevit kintog aig sponji† aune, me wain sisipama em arob, tutu‡ ginave yug Iesu natan oya wanne. 49 Megara iyayapan upeba waya, Me yankweya wakepe. Nu yauta Eraija uwag me waita wampe, go.

50 Meve Iesu noiwa koka auwane me gaup meuma oieba dauwane.

51  ✡ Me kumive, wape kokawa me temporu danave barauya aignewa yapave viyodne aig gina gambenwa uwane duwam ane, piyu ipunapun ane, an koukawa pepeyodmusia, 52 dagup watabmusia, boriruwayawa iyakaisi obiren kwapuwa sira inai musia. 53 Mu dagup danave dauwaya, namu Iesu yoine, ivi mu dagup danave dauwaya, sira mu gwetoimu kokawa iyakaisiyapama danave unig amiya, iyayapan obiren gumbo uwag toyau muniya.

54 Senturion§ ge iyayapan me gaibu Iesu yangut yavemewa mu pinunu sira dividivi undag matadmusiawa yauya, sira mu a ag waya, Natawa di, me God Usiwa.

55  ✡ Vesin obiren asimeve painauvit Iesu yangut yaveme. Mu Iesu at Gariri apa Iesu amave amiya amat meuma atan oya. 56 Mu danave Magdara vesin Meri, Meri me Jemus ge Josep inawa, Jebedi usitainawa inawa gaibu wakeya.

Iesu Dagup Danave Barauya

57 Augoi uwag onne, tawara abnawa iviwa Josep me Arimataya apan me uwane. Me membo gaibu Iesu aigowawa ane. 58  ✡ Me Pairat gumbe aig Iesu kwapiwa autan oya nun wane, Pairat me kwapiwa wantan wane. 59 Josep me kwapiwa aune, wape rinen oraimina gumbe panne, 60  ✡ sira dagup mataiwa meuma me an koka kwabnewa me danave baraune. Dagup ankwin noive an koka itarag tobot aine. 61 Me apa Magdara vesin Meri, ge Meri dawa mu dagup visigambenwa apa wakeya.

Dagup Amaratan Oya Mut Igiyawa Teya

62 Kum dawa, kum me Tamibarip Kumiwa onananewa, pirisi koukawa ge Parisi igiyawa Pairat gumbe amiya. 63  ✡ Mu waya, Kokawa, ugauga waivi abnawa wakenewa kumiwa apa wane, Kum duwamdesi danave ne sira inaigitna, nu anoete. 64 Meoya gae muna kum 3 danave dagup yaiyai amaraigimpe. Meib den ape ipewa me aigowawa matai onam me kwapiwa ub ag aug ampetan. Sira iyayapan dirum wape, Bo igiyawa gumbo, me sira inaine. Ugauga namuwa me kusi, ugauga iviwa me kokavit.

65 Pairat garawa wane, Mut igiyawa tetna ampe, dagup yaiyai amarape. 66 Meoya mu amog dagup an gumbe tobot wabatamiya, mut igiyawa dagup amaraya.

28

Iesu Sira Inaig Yoine

1 Sabat Kumiwa onanane, pura danave kum namuirenwa mumbevit apa, Magdara vesin Meri, ge Meri dawa dagup yautan oya amiya.

2 Yauya! Pinunu koka ipuniyane. Kuiyawa Ayapan aneya meumawa kwimin apa aigne, dagup aine, an watariyag egave yan wakene. 3 Ginanamiwa yautanwa me kapisi mina warivi, sira wape meuma me puipuyu snow* mina. 4 Mut igiyawa mu aneya yaug a aya, mu daram daram ag bo igiyawa mina aya.

5 Aneya vesin dirumwane, A den aya. Ne yaug anona ye Iesu me korosi gumbe toyawa oya yobene. 6  ✡ Me mapa onan. Me wanewa mina sira yoine. Oneya mu barauyawa arawa yauya. 7 Meoya tatevit aiseg aigowawa dirumiya, Iesu bo igiyawa gumbo sira yoine. Me namuiban Gariri aivi, asimeve ye me yauya. Ne mame diruina.

8 Vesin a aya, megara degadega gumbe tatevit dagup apa yankweg amiya, aigowawa dirumtan oya kintog amiya. 9 Tatevit Iesu nuntosa munne, me gaun munne. Vesin uwag Iesu amave yumiya, sira watdega aya. 10  ✡ Iesu dirum wane, A den aya. Aiseg ne tatanaiwa dirumiya, Gariri ampe. Asimeve mu ne yaunetpe.

Mut Igiyawa Umum Mumawa

11 Vesin ebu taibe amomewa, mut igiyawa upeba wait toimu kokawa Jerusarem amog, pirisi koukawa gumbo dividivi matadmusiawa undag umum waya. 12 Meve pirisi koukawa mu namuyoiyoi igiyawa upeba gaibu agoniyag dima yuya. Mu mut igiyawa anmaga kokavit muneg waya, 13 Me aigowawa arampuna nu kubvineteve omog Iesu kwapiwa ub ag aug amiya. 14 Umum mame kansoru kokawa anopewa, nu gae yaimoyai wag dita, ye danadawai onan. 15 Meve mut igiyawa mu anmaga tam aninin dirumiyawa mu meib aya. Meoya gae mame Ju igiyawa yapowo wateteyamne onne gare mame.

Iesu Gae Kokawa Aigowawa Munne

16  ✡ Meve aigowawa 11 Gariri amiya, tui me Iesu dirumnewa dog amiya. 17 Mu Iesu yauyawa, waiya aya. Megara upeba pipammusia. 18  ✡ Meve Iesu mu gumbo uwag wane, Yusiwa undag kwimin danavewa ge piyu egavewa me ne nedne. 19  ✡ Meoya ye aisiya, aya iyayapan mu at da undag danave wakeyawa mu aigowawa ape. Sira Mamawa Usiwa Guwawa iviwa gumbe babataito amuniya. 20 Sira ye anoano undag me ne toyau yennawa toyau muniya, anoano undag noiwa aug amarape. Yauya, ne kum evedni ye guniyap, piyu mame oieba gumbe viripusiwa onan.

✡ 1:1: Gen 22:18; 1Kr 17:11

✡ 1:3: Gen 38:29-30; Rut 4:18-22

✡ 1:5: Rut 4:13-17

✡ 1:6: 2Sm 12:24

✡ 1:11: 2Ki 22:1–24:20; 2Kr 36:10; Jer 27:20

✡ 1:12: Esr 3:2

✡ 1:18: Ruk 1:27,35

✡ 1:21: Ruk 1:31; 2:21

✡ 1:23: Ais 7:14

✡ 1:25: Ruk 2:21

✡ 2:2: Nam 24:17

✡ 2:6: Mik 5:2; Jon 7:42

✡ 2:11: Sam 72:10-15; Ais 60:6

* 2:11: Me iragi barautan oya geguraeba.

✡ 2:15: Ose 11:1

✡ 2:18: Gen 35:19; Jer 31:15

✡ 2:23: Ais 11:1; 53:2; Ruk 2:39; Jon 1:45

✡ 3:2: Mat 4:17; Mak 1:15

✡ 3:3: Ais 40:3

✡ 3:4: 2Ki 1:8

✡ 3:7: Mat 12:34; 23:33

✡ 3:9: Jon 8:33,39; Rom 4:12

✡ 3:10: Mat 7:19; Ruk 13:6-9

✡ 3:11: Jon 1:26-27,33; Apa 1:5

✡ 3:16: Jon 1:32

✡ 3:17: Sam 2:7; Ais 42:1; Mat 12:18; 17:5; Ruk 9:35

✡ 4:1: Ibr 2:18; 4:15

✡ 4:2: Eks 34:28

✡ 4:4: Deu 8:3

✡ 4:6: Sam 91:11-12

✡ 4:7: Deu 6:16

✡ 4:10: Deu 6:13

✡ 4:12: Mat 14:3; Mak 6:17; Ruk 3:19-20

✡ 4:15: Ais 9:1-2

✡ 4:17: Mat 3:2; 19:27

✡ 4:23: Mat 9:35; Mak 1:39; Apa 10:38

✡ 4:24: Mak 6:55

✡ 4:25: Mak 3:7-8

✡ 5:3: Ais 57:15

✡ 5:4: Ais 61:2-3; Rev 7:17

✡ 5:5: Sam 37:11

✡ 5:6: Ais 55:1-2

✡ 5:10: 1Pi 3:14

✡ 5:11: 1Pi 4:14

✡ 5:12: 2Kr 36:16; Apa 7:52

✡ 5:14: Jon 8:12; 9:5

✡ 5:15: Mak 4:21; Ruk 8:16; 11:33

✡ 5:16: Epe 5:8-9; 1Pi 2:12

✡ 5:17: Rom 3:31

✡ 5:18: Ruk 16:17; 21:33

✡ 5:19: Jms 2:10

✡ 5:21: Eks 20:13; Deu 5:17

✡ 5:22: 1Jn 3:15

* 5:22: Me at kukaeba ampa anotumat onan igiyawa matai unikpe.

✡ 5:23: Mak 11:25

† 5:26: 64 kodorant me 1 denari. 1 denari me apan desirom oiyat desirom nau atanwa garawa.

✡ 5:27: Eks 20:14; Deu 5:18

✡ 5:29: Mat 18:9; Mak 9:47

✡ 5:30: Mat 18:8; Mak 9:43

✡ 5:31: Deu 24:1-4; Mak 10:4

✡ 5:32: 1Ko 7:10-11

✡ 5:33: Rvt 19:12; Nam 30:2; Deu 23:21

✡ 5:34: Ais 66:1; Mat 23:22; Jms 5:12

✡ 5:35: Sam 48:2; Ais 66:1

✡ 5:38: Eks 21:24; Rvt 24:20; Deu 19:21

‡ 5:41: 1 mirion me 1,500 mitas mina.

✡ 5:43: Rvt 19:18

✡ 5:44: Eks 23:4-5; Ruk 23:34; Apa 7:60; Rom 12:14,20

✡ 5:48: Rvt 19:2; Deu 18:13

✡ 6:1: Mat 23:5

✡ 6:5: Mat 23:5; Ruk 18:10-14

✡ 6:7: 1Ki 18:26-29

✡ 6:8: Mat 6:32

✡ 6:10: Ruk 22:42

✡ 6:12: Mat 6:14-15; 18:21-35

✡ 6:13: Ruk 22:40; Jon 17:15; 2Te 3:3; 2Ti 4:18; Jms 1:13

✡ 6:14: Mak 11:25-26

✡ 6:16: Ais 58:5-9

✡ 6:19: Jms 5:1-3

✡ 6:20: Mat 19:21; Ruk 18:22

✡ 6:25: Pir 4:6; 1Ti 6:6-8; 1Pi 5:7

✡ 6:26: Mat 10:29-31; Ruk 12:6-7

✡ 6:29: 1Ki 10:4-7; 2Kr 9:3-6

✡ 6:32: Mat 6:8

✡ 6:33: 1Ki 3:11-14; Sam 37:4,25; Rom 14:17

* 6:33: Natawa me God toimuwawa.

✡ 7:1: Rom 2:1; 1Ko 4:5; Jms 4:11-12

✡ 7:2: Mak 4:24

✡ 7:7: Mak 11:24; Jon 14:13; 15:7; 16:23-24

✡ 7:8: 1Jn 3:22; 5:14-15

✡ 7:11: Jms 1:17

✡ 7:12: Mat 22:39-40; Ruk 6:31; Rom 13:8-10

✡ 7:15: Mat 24:24; Apa 20:29; 2Pi 2:1

* 7:15: Me kweyau wasipen mina.

✡ 7:16: Gar 5:19-22; Jms 3:12

† 7:16: Me mokot mina. Mame gumbe wain wareme.

✡ 7:19: Mat 3:10; Ruk 3:9; Jon 15:6

✡ 7:20: Mat 12:33

✡ 7:21: Ruk 6:46; Jms 1:25

✡ 7:23: Sam 6:8; 2Ti 2:19

✡ 7:29: Mak 1:22; Ruk 4:32

✡ 8:4: Rvt 14:1-32; Mat 9:30; Ruk 17:14

* 8:5: Me mut igiyawa 100 amaraivi abnawa.

✡ 8:11: Ruk 13:29

✡ 8:12: Mat 22:13; 25:30; Ruk 13:28

✡ 8:17: Ais 53:4

✡ 8:20: 2Ko 8:9

† 8:20: Me mae wasipen kusi mina.

✡ 8:21: 1Ki 19:20

✡ 8:24: Sam 4:8

✡ 8:26: Sam 89:9; Mat 14:31

✡ 8:29: Mak 1:24; Ruk 4:41

✡ 9:1: Mat 4:13

✡ 9:4: Ruk 9:47; Jon 2:25

✡ 9:6: Jon 17:2

* 9:6: Me Iesu Keriso.

✡ 9:11: Ruk 15:2

✡ 9:13: Ose 6:6; Mat 12:7

✡ 9:14: Ruk 18:12

✡ 9:21: Mat 14:36

✡ 9:27: Mat 20:29-34

✡ 9:30: Mat 8:4

✡ 9:33: Mak 2:12

✡ 9:34: Mat 12:24; Mak 3:22; Ruk 11:15

✡ 9:35: Mat 4:23; Mak 1:39

✡ 9:36: Nam 27:17; 1Ki 22:17; Jak 10:2; Mat 14:14; Mak 6:34

✡ 9:37: Ruk 10:2

✡ 10:1: Mak 6:7; Ruk 9:1

* 10:4: Me dam iviwa.

✡ 10:6: Jer 50:6

✡ 10:7: Mat 3:2; 4:17; Ruk 10:9,11

✡ 10:9: Ruk 10:4

✡ 10:10: Ruk 10:7; 1Ko 9:14

✡ 10:12: Ruk 10:5-6

✡ 10:14: Ruk 10:10-12; Apa 13:51

✡ 10:15: Mat 11:24; Jud 7

✡ 10:16: Ruk 10:3; Rom 16:19

✡ 10:17: Mak 13:9-11; Ruk 12:11-12; 21:12-15

✡ 10:20: Jon 14:26

✡ 10:21: Mik 7:6; Mat 10:35; Mak 13:12; Ruk 21:16

✡ 10:24: Ruk 6:40; Jon 13:16; 15:20

✡ 10:25: Mat 9:34; 12:24; Mak 3:22; Ruk 11:15

✡ 10:26: Mak 4:22; Ruk 8:17

✡ 10:28: Rom 8:31; Jms 4:12

† 10:29: 16 Asarion me denari desirom. Apan desirom me oiyat desirom nau apewa, denari desirom aupe.

✡ 10:31: Mat 6:26

✡ 10:33: Mak 8:38; Ruk 9:26; 2Ti 2:12

✡ 10:35: Mik 7:6

✡ 10:38: Mat 16:24-25; Mak 8:34-35; Ruk 9:23-24; 17:33; Jon 12:25

✡ 10:40: Mak 9:37; Ruk 10:16; Jon 13:20

✡ 11:5: Ais 35:5-6; 61:1

* 11:7: Me gwab tumbiri mina.

✡ 11:10: Mak 3:1; Ruk 1:76

✡ 11:12: Ruk 16:16

✡ 11:14: Mak 4:5; Mat 17:10-13; Mak 9:11-13

✡ 11:19: Mat 9:14

✡ 11:21: Ais 23:1-18; Ejk 26:1–28:26; Joe 3:4-8; Ams 1:9-10; Jak 9:2-4

✡ 11:23: Gen 19:24-28; Ais 14:13-15

† 11:23: Me gae Ibru. Natawa me at kukaeba ampa anotumat onan igiyawa matai empe.

✡ 11:24: Mat 10:15; Ruk 10:12

✡ 11:25: 1Ko 1:26-29

✡ 11:27: Mat 28:18; Jon 1:18; 3:35; 10:15; 17:2

✡ 11:28: Jer 31:25

✡ 11:30: 1Jn 5:3

✡ 12:1: Deu 23:25

✡ 12:2: Eks 20:10

✡ 12:3: 1Sm 21:1-6

✡ 12:4: Rvt 24:5-9

✡ 12:5: Nam 28:9-10

✡ 12:6: Mat 12:41-42

✡ 12:7: Ose 6:6; Mat 9:13

* 12:8: Me Iesu Keriso.

✡ 12:10: Ruk 14:3

✡ 12:11: Ruk 14:5

✡ 12:14: Jon 5:16

✡ 12:16: Mat 8:4; Mak 3:12

✡ 12:18: Ais 42:1-4

✡ 12:18: Mat 3:17

✡ 12:24: Mat 9:34; 10:25

✡ 12:28: Apa 10:38; 1Jn 3:8

✡ 12:30: Mak 9:40; Ruk 9:50

✡ 12:31: Ibr 6:4-6

✡ 12:33: Mat 7:16-20

✡ 12:34: Mat 3:7; 15:18; Ruk 3:7; 6:45

✡ 12:38: Mat 16:1; Ruk 11:16; Jon 6:30

✡ 12:39: Mat 16:4; Mak 8:12

✡ 12:40: Jna 1:17

✡ 12:41: Jna 3:5

✡ 12:42: 1Ki 10:1-10

† 12:42: Me piyu upeba amaraivi vesinawa, sira me kin mina.

✡ 12:45: 2Pi 2:20

✡ 12:50: Rom 8:29

✡ 13:2: Ruk 5:1-3

✡ 13:12: Mat 25:29; Mak 4:25; Ruk 8:18; 19:26

✡ 13:14: Ais 6:9-10; Jon 12:40; Apa 28:26-27

✡ 13:16: Ruk 10:23-24

✡ 13:22: Ruk 12:16-21; 1Ti 6:9-10,17

* 13:30: Me atapupu me parawa gaibu biroriyag watpe koka atanwa

† 13:33: 1 saton me 13 ritas.

✡ 13:35: Sam 78:2

✡ 13:40: Jon 15:6

✡ 13:41: Mat 24:31; 25:31; Mak 13:27

✡ 13:42: Mat 8:12

✡ 13:43: Dan 12:3

✡ 13:50: Mat 13:42; Ruk 13:28

✡ 13:54: Jon 7:15

✡ 13:55: Jon 6:42

✡ 13:57: Jon 4:44

✡ 14:3: Rvt 18:16; 20:21; Ruk 3:19-20

✡ 14:5: Mat 21:26

✡ 14:19: Mat 15:35-39; Mak 8:6-10

✡ 14:23: Ruk 6:12; 9:28

✡ 14:26: Ruk 24:37

✡ 14:31: Mat 8:26; Mak 4:39

✡ 14:36: Mat 9:20-21

✡ 15:4: Eks 20:12; 21:17; Deu 5:16

✡ 15:8: Ais 29:13

✡ 15:11: Mat 12:34

✡ 15:14: Ruk 6:39; Rom 2:19

✡ 15:24: Mat 10:6

✡ 15:31: Mak 7:37

✡ 15:32: Mat 14:14

✡ 16:1: Mat 12:38; Ruk 11:16

✡ 16:4: Mat 12:39; Ruk 11:29

* 16:4: Me parawa gaibu bidwak eme parawa koka aiviwa.

✡ 16:6: Ruk 12:1

✡ 16:9: Mat 14:17-21

✡ 16:10: Mat 15:34-38

✡ 16:14: Mat 14:1-2; Mak 6:14-15; Ruk 9:7-8

✡ 16:16: Jon 6:69

✡ 16:17: Gar 1:15-16

✡ 16:18: Jon 1:42; Epe 2:20

✡ 16:19: Mat 18:18; Jon 20:23

† 16:19: Me ankwin tobot watapemewa.

✡ 16:24: Mat 10:38; Ruk 14:27

✡ 16:25: Mat 10:39; Ruk 17:33; Jon 12:25

✡ 16:26: Mat 4:8-9

✡ 16:27: Sam 62:12; Pro 24:12; Mat 25:31; Rom 2:6; Rev 22:12

‡ 16:27: Me Iesu Keriso.

✡ 17:2: 2Pi 1:16-18

* 17:4: Namu tenewa dawa me tabenako waivi. Tent me gugup gweyawa mina. Me wape yaigipam kokawa gumbe siyawa.

✡ 17:5: Deu 18:15; Sam 2:7; Ais 42:1; Mat 3:17; Mak 1:11; Ruk 3:22

✡ 17:10: Mak 4:5

✡ 17:12: Mat 11:14

✡ 17:13: Ruk 1:17

✡ 17:19: Mat 10:1

✡ 17:20: Mat 21:21; Mak 11:23; Ruk 17:6; 1Ko 13:2

† 17:21: Namu tenewa upeba danave V21 apa mamaib tene. (Mame den dauwag aivi, megara nun ge kwit gumbe mekut oma ane atatai impe.)

✡ 17:22: Mat 16:21

✡ 17:24: Eks 30:13; 38:26

‡ 17:27: Stateru desirom me anmaga 4 drakuma, sira takesi me 2 drakuma.

✡ 18:1: Ruk 22:24

✡ 18:3: Mat 19:14; Mak 10:15; Ruk 18:17

✡ 18:5: Mat 10:40; Ruk 10:16; Jon 13:20

✡ 18:8: Mat 5:29-30

✡ 18:10: Ibr 1:14

* 18:11: Namu tenewa dawa upeba V11 apa mamaib tene. (Apan Usiwa me apan kwawayawa waita muntan oya uwane.)

✡ 18:15: Ruk 17:3; Gar 6:1

✡ 18:16: Deu 19:15; Jon 8:17

✡ 18:18: Mat 16:19; Jon 20:23

✡ 18:19: Mak 11:24; Jon 15:7

✡ 18:22: Ruk 17:4

✡ 18:34: Mat 5:25-26

✡ 18:35: Mat 6:15; Mak 11:25; Epe 4:32; 1Ko 3:13

✡ 19:4: Gen 1:27; 5:2

✡ 19:5: Gen 2:24; Epe 5:31

✡ 19:7: Deu 24:1-4; Mat 5:31

✡ 19:9: Mat 5:32; 1Ko 7:10-11

✡ 19:14: Mat 18:2-3

✡ 19:17: Rvt 18:5; Ruk 10:28

✡ 19:18: Eks 20:13-16; Deu 5:17-20

✡ 19:19: Eks 20:12; Rvt 19:18

✡ 19:26: Job 42:2

✡ 19:28: Mat 25:31; Ruk 22:30; Rev 3:21

✡ 19:30: Mat 20:16; Ruk 13:30

* 20:: Greip me wain waremewa.

† 20:2: Me kum desiroi nau apewa garawa 1 denari aupe.

‡ 20:3: Isuraeru kum muma namuwa gumbe me kum koniwa duwamdesiyawa.

✡ 20:8: Rvt 19:13; Deu 24:15

✡ 20:16: Mat 19:30; Mak 10:31

✡ 20:18: Mat 16:21; 17:22-23

§ 20:18: Me Iesu Keriso.

✡ 20:21: Mat 19:28; Ruk 22:30

✡ 20:22: Mat 26:39; Jon 18:11

✡ 20:25: Ruk 22:25-26

✡ 20:26: Mat 23:11; Mak 9:35

✡ 20:28: Ruk 22:27; Pir 2:7

✡ 21:5: Jak 9:9

✡ 21:9: Sam 118:25-26

* 21:9: Natawa me, Waita nuna. (Sam 118:25). Iyayapan kum dada gae mame waya God watdega atan oya.

✡ 21:13: Ais 56:7; Jer 7:11

✡ 21:16: Sam 8:2

✡ 21:21: Mat 17:20; Ruk 17:6; Jon 14:12; 1Ko 13:2

✡ 21:22: Mat 7:7-11; 18:19

✡ 21:26: Mat 14:5

✡ 21:32: Ruk 3:12; 7:29-30

✡ 21:33: Ais 5:1-2

✡ 21:38: Mat 27:18

✡ 21:39: Ibr 13:12

✡ 21:42: Sam 118:22-23; Rom 9:33; 1Pi 2:6-8

✡ 22:6: Mat 21:35

✡ 22:13: Mat 8:12; 25:30; Ruk 13:28

✡ 22:15: Mak 3:6

* 22:19: 1 denari me apan desirom oiyat desirom nau atanwa garawa.

✡ 22:21: Rom 13:7

✡ 22:23: Apa 23:8

✡ 22:24: Deu 25:5

✡ 22:32: Eks 3:6; Mat 8:11

✡ 22:37: Deu 6:5

✡ 22:39: Rvt 19:18; Mat 7:12

✡ 22:40: Rom 13:10; Gar 5:14

✡ 22:42: Jon 7:42

✡ 22:44: Sam 110:1; Mat 26:64

✡ 23:3: Mak 2:7-8

✡ 23:5: Eks 13:9; Nam 15:38-39; Deu 6:8; Mat 6:1

* 23:7: Me toewanewan.

† 23:8: Me toyau toyau abnawa.

✡ 23:11: Mat 20:26; Mak 9:35; Ruk 22:26

✡ 23:12: Job 22:29; Pro 29:23; Ruk 14:11; 18:14

‡ 23:14: Namu tenewa da danave V14 mame den wakene.

§ 23:15: Me gae Griik. Natawa at kukaeba. Anotumat onan igiyawa matai bo gumbe ivi uniktan arawa.

✡ 23:16: Mat 15:14

✡ 23:22: Ais 66:1; Mat 5:34

✡ 23:23: Rvt 27:30; Mik 6:8

** 23:23: Mame nakwai gaibu tumpe tayawatan.

✡ 23:25: Mak 7:4

✡ 23:27: Apa 23:3

✡ 23:28: Ruk 16:15

✡ 23:31: Apa 7:52

✡ 23:33: Mat 3:7; 12:34; Ruk 3:7

✡ 23:35: Gen 4:8; 2Kr 24:20-21

✡ 23:38: 1Ki 9:7-8; Jer 22:5

✡ 23:39: Sam 118:26

✡ 24:2: Ruk 19:44

✡ 24:5: Mat 24:23-24; 1Jn 2:18

✡ 24:9: Mat 10:22

✡ 24:11: Mat 24:5,24; 1Jn 4:1

✡ 24:13: Mat 10:22

✡ 24:14: Mat 28:19

✡ 24:15: Dan 9:27; 11:31; 12:11

✡ 24:17: Ruk 17:31

✡ 24:21: Dan 12:1

✡ 24:23: Mat 24:5

✡ 24:24: Deu 13:1-3; 2Te 2:8-9; Rev 13:13-14

✡ 24:26: Ruk 17:23-24

✡ 24:27: Mat 24:37-39

✡ 24:28: Ruk 17:37

✡ 24:29: Ais 13:10; 34:4; Ejk 32:7; Joe 2:10,31; 2Pi 3:10; Rev 6:12-13

✡ 24:30: Dan 7:13; Jak 12:10; Rev 1:7

✡ 24:31: 1Ko 15:52; 1Te 4:16

✡ 24:34: Mat 16:28

✡ 24:35: Mat 5:18

✡ 24:36: Apa 1:7; 1Te 5:1-2

✡ 24:37: Gen 6:5-8

✡ 24:39: Gen 7:21-23

✡ 24:42: Mat 25:13

✡ 24:43: Ruk 12:39-40; Rev 16:15

✡ 24:47: Mat 25:21,23

✡ 25:1: Ruk 12:35; Rev 19:7

✡ 25:11: Ruk 13:25-27

✡ 25:12: Mat 7:23

✡ 25:13: Mat 24:42

✡ 25:15: Rom 12:6

* 25:15: 1 tarant me 6,000 denari. Apan da oiyat desirom nau apewa 1 denari aupe.

✡ 25:21: Mat 24:45-47; Ruk 16:10

✡ 25:29: Mat 13:12; Mak 4:25; Ruk 8:18

✡ 25:30: Mat 8:12; Ruk 13:28

✡ 25:31: Mat 16:27; 19:28

† 25:31: Me Iesu Keriso.

✡ 25:32: Ejk 34:17; Rev 20:11-13

✡ 25:35: Ais 58:7

✡ 25:40: Pro 19:17; Mat 10:42; Mak 9:41

✡ 25:41: Mat 7:23

✡ 25:46: Dan 12:2; Jon 5:29

✡ 26:2: Eks 12:1-27; Mat 20:18

✡ 26:7: Ruk 7:37-38

✡ 26:11: Deu 15:11

✡ 26:15: Jak 11:12; Jon 11:57

✡ 26:17: Eks 12:14-20

✡ 26:23: Sam 41:9

* 26:25: Me toyautoyau abnawa.

✡ 26:28: Eks 24:8; Jer 31:31-34; Jak 9:11; 1Ko 10:16

✡ 26:30: Ruk 22:39; Jon 18:1

✡ 26:31: Jak 13:7; Jon 16:32

✡ 26:32: Mat 28:7,16

✡ 26:34: Mat 26:69-75

✡ 26:38: Jon 12:27

✡ 26:46: Jon 14:31

† 26:49: Natawa me toewanewan.

✡ 26:51: Jon 18:26

✡ 26:52: Gen 9:6; Rev 13:10

‡ 26:53: Riijon desirom me mut igiyawa 6,000 mina gaibu.

✡ 26:55: Ruk 19:47; 21:37

✡ 26:61: Jon 2:19-21

✡ 26:63: Ais 53:7; Mat 27:12

✡ 26:64: Sam 110:1; Dan 7:13; Mat 24:30

✡ 26:65: Mat 9:3; Jon 10:33

✡ 26:66: Rvt 24:16; Jon 19:7

✡ 26:67: Ais 50:6; 53:5

✡ 26:75: Mat 26:34

✡ 27:5: Mat 26:14-15; Apa 1:18-19

✡ 27:9: Jak 11:12-13

✡ 27:12: Ais 53:7

✡ 27:18: Jon 11:47-48; 12:19

✡ 27:24: Deu 21:6-9

✡ 27:25: Apa 5:28

✡ 27:28: Ruk 23:11

* 27:29: Namu tenewa dawa waivi me riid. Riid me gwab tumbiri mina.

✡ 27:30: Ais 50:6

✡ 27:34: Sam 69:21

✡ 27:35: Sam 22:18

✡ 27:38: Ais 53:12

✡ 27:39: Sam 22:7; 109:25

✡ 27:40: Mat 26:61; Jon 2:19

✡ 27:43: Sam 22:8

✡ 27:46: Sam 22:1

✡ 27:48: Sam 69:21

† 27:48: Me yoi danave unigiviwa wape tautau mina.

‡ 27:48: Namu tenewa dawa waivi me riid. Gwab riid me gwab tumbiri mina.

✡ 27:51: Eks 26:31-33; Ibr 10:19-20

§ 27:54: Me mut igiyawa 100 amaraivi abnawa.

✡ 27:55: Ruk 8:2-3

✡ 27:58: Deu 21:22-23

✡ 27:60: Ais 53:9

✡ 27:63: Mat 12:40; 16:21; Mak 9:31; 10:33-34; Ruk 9:22; 18:31-33; Jon 2:19-21

* 28:3: Me puipuyu, taig arawa apa kwimin apa uvin mina aigivi.

✡ 28:6: Mat 12:40; 16:21

✡ 28:10: Mat 26:32

✡ 28:16: Mat 26:32

✡ 28:18: Jon 13:3; Epe 1:20-22

✡ 28:19: Mak 16:15-16; Apa 1:8

Mak

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

MAK

Gae Oraiwa Mak Tenewa

1

Babataito Abnawa Jon Eb Waribiyaivi

1 God Usiwa Iesu Keriso gae oraiwa amatonewa.

2  ✡Propeta Aisaya buka meuma danave tene,

“Yawa, ne umum abnawa barautna namugap ompe, me ebu geuma waribiyape.”

3  ✡“At inguiwa arawa danave apan da noiwa auwaivi,

‘Ayapan oya ebu waribiya, ebu siwavit menan waribiya.’ ”

4  ✡Meve Jon uwane, at inguiwa arawa apa babataito amunivi, sira opata me nonemagowa biroriyag babataito atan oya, wag dirumivi. 5 At Judia ge Jerusarem igiyawa undag menan amiya. Mu kukaeba muma boruwa aya, sira mu yoi Jodan danave me gumbe babataito aya.

6  ✡Jon wape ennewa me mae kameru gumawa gaibu, kwit gumbe powawa topanne, sira me paki ge kemari mundanavewa naivi. 7  ✡Mame me gaiyawa, “Sira apan ne amanap uwapewa me yusipama, ne me mina onan. Ne oma den ane kwanasik amawa sandoro vetna. 8 Ne yoi gumbe babataito ayenna, go me Guwawa Iyakaisiyapama gumbe babataito ayempe.”

Iesu Babataito Anewa Amaorot Uwa Wanne

9 Me kumiwa apa Iesu at Nasaret Gariri danave apa onne, sira me Jon gumbe yoi Jodan apa babataito ane. 10 Sira Iesu yoi gumbe dauwanewa, kwimin watabne Guwawa me umuk mina aig onivi yaune. 11  ✡Sira noiwa kwimin apa uwane, “Ge ne utunwa ne baigan neuma gungap, ge gungap ne degadega eni.”

12 Tatevit Guwawa me baraune at inguiwa arawa aine. 13  ✡At inguiwa arawa apa me kum 40 wakeg Seitan amaorot uwag wanne. Mundanavewa maeba me gaibu wakeya, sira aneya me gumbe uwag waniya.

Iesu Aigowawa Meuma Namuirenwa

14  ✡Jon me nog barauya aignewa, meve Iesu Gariri aine God gae meuma oraiwa opata wane. 15  ✡Me wane, “Kum me uwaivi, God toimuwawa me koni aivi. Ye nonemagewa biroriyaya sira gae oraiwa anotumat aya.”

16 Sira Iesu poeman Gariri visive ainewa, me yawamne Saimon ge gwaneba Andru mu poeman danave uwariri aoreme. Kuiyawa mu gwambui upeme igiyawa. 17 Iesu dirumne, “Amanap oneya. Wag toyau yentna, ye iyayapan upeme igiyawa aya.” 18 Tatevit uwariri muma yankweg me amave amiya.

19 Sira me kusi atan aike Jebedi usiwa Jemus ge gwaneba Jon mu wa danave uwariri muma tamibarip eme yawamne. 20 Munan tatevit auwanewa, mu mamowa Jebedi ge nau meumawa igiyawa wa danave kwemiya. Mu me amave amiya.

Apan Me Airapu Kukaeba Gaibu

21 Mu at Kapenaum amiya. Sabat Kumiwa apa Iesu sinagogu unig aine, sira me amatok wak toyau munne. 22  ✡Iyayapan toyau munnewa anog teraya. Kuiyawa apan da bira yusiwa aunewa mina toyau munne, me Gwangwan toewanewan igiyawa mina onan. 23 Sira sinagogu me danave apan da wakene. Me danave airapu kukaeba wakeya. Me kwaruwag wane. 24  ✡“Nasaret apan Iesu, ge nugunup divi amon? Nu watkukam nuntan onagana? Ne yaug anona ge bira. Ge God Apan Iyakaisi meuma.”

25 Iesu gae yusipamit wane, “Gae yankweya! Me gumbe yankweg dauwaya!” 26  ✡Airapu kukaeba mu apan yusipamit ipuniyane, me gumbe awauepam dauwag amiya.

27 Iyayapan undag yaveg anoya, mu garawag anoya, “Mame divi? Mame toewanewan yusipama mataiwa? Me yusipamit airapu kukaeba dirumnewa, mu noiwa auya.” 28  ✡Me umum meuma tatevit at Gariri apa undag wateteyamne.

Iesu Iyayapan Obiren Warinamunne

29 Koni mu sinagogu yankweg dauwag amiyawa, me Jemus ge Jon gaibu Saimon ge Andru gwe muma amiya. 30 Saimon nimnagawa vesinawa yuwat amipam aug gweyau deriyat egave wakene. Iyayapan mu Iesu gumbe umum waya. 31 Me menan aine, me nanive aug enagadne yoine. Yuwat amipam onanane, me amatog munan amat munivi.

32 Kum aigne augoiyau, iyayapan yuwat igiyawa ge airapu kukaeba doramnewa tam Iesu gumbe uwaya. 33 At toimu igiyawa undag ankwin noive agoniyag wakeya. 34  ✡Iesu iyayapan obiren yuwat gina ubeube warinamunne. Me airapu kukaeba imne amiya. Me den bainda wane airapu kukaeba divi da wape, kuiyawa mu anoya me bira.

Gariri Apa Iesu Opata Wane

35  ✡Mumbevit aram muniwa apa, Iesu wan yoine, gwe kwene sira pontone arawa aike nun waivi. 36 Saimon ge me owowaviwa meuma menan yob onamiya. 37 Mu me yauyawa mu boboepaniyawa me diya, “Iyayapan undag genan yob eme!”

38 Iesu garawa wane, “Marewan gwe manmanwa ampa ampa anta. Asimeve gaibu ne oma ane opata wak dirumpna, kuiyawa me oya onedna.” 39  ✡Me at Gariri undag amdau birorot aine. Me sinagogu muma danave opata wak dirumne, sira airapu kukaeba imne amiya.

Iesu Apan Warinamne

40 Apan me yuwat warumne iviwa reprosi aunewa uwane. Me koniwa yug nun wane, “Nenan ano negawa, ge waribiya nega oraimina atna.”

41 Iesu danadawai aune, me naniwa ereriyane apan gumbe yum dig wane, “Ne imunap, oraimina a!” 42 Tatevit yuwat warumne iviwa reprosi yankwene, sira me oraimina ane.

43 Iesu gwangwan yusipamit gaibu tatevit me baraune aine, 44  ✡me apa didne, “Yaukapa. Iyayapan da den diruma. Megara gembovit ag pirisi gumbe toyauwana. Sira Mosisi gwangwan wanewa mina gembo muintan oya puyo barauwa wana me gumbe iyayapan yaug anope ge oraimina ana.” 45 Megara aike amatog me iyayapan umum dirum wane. Gae mame wateteyamne. Meoya, Iesu at kokawa oma den ane taibe aine, me iyayapan onanwa arawa apa daieve aig wakene. Megara iyayapan mu ampa ampa omeg me gumbe uwaya.

2

Iesu Apan Da Amananiwa Buburuimusiawa Warinamne

1 Kum oiyat dawa apa, Iesu Kapenaum unigne, iyayapan anoya me gweyau onne. 2 Iyayapan obiren uwag agoniyaya. Gwe danawa at da den wakene ankwin noiwa gaibu noidauwane. Me gae wag dirumne. 3 Apan duwam ge duwam mu apan amananiwa buburuimusiawa yotug me gumbe onamiya. 4 Me kumive mu oma den ane me aug Iesu gumbe barauya, kuiyawa iyayapan noidauwane. Mu Iesu egave gwanob yayag apan amananiwa buburuimusiawa parauvinne gomaepam murap kwigieneya aigne. 5 Iesu anotumat muma yawamne, meve apan me amananiwa buburuimusiawa gumbe wane, “Utunwa, kukaeba geuma anog yankwene.”

6 Megara Gwangwan toewanewan igiyawa upeba mu asime wakeya, mu danowo wag dirumiya, 7 “Apan mame divi oya gae mamaib wane? Me God gumbe watkukamivi. Bira me oma ane kukaeba anog yankwetan, God mekut ape?”

8 Iesu tatevit me guwawa meuma gumbe mame anone divi mu danowo anoemewa, sira me wak dirumne, “Divi oya ye mame anoene? 9 Ambuwa me taibe; ne watna, apan amananiwa buburuimusiawa gumbe, ‘Ge kukaeba geuma anog yankwena,’ da watna, ‘Wan yoiya goma geuma aug aga.’ 10 Megara, ne imunap ye yaug anoya. Apan Usiwa* me piyu egave yusiwa gaibu, me oma ane kukaeba anog yankwepe.” Meve me amananiwa buburuimusiawa abnawa dig wane, “Ne ge dirukna, wan yoiya, goma geuma aug gwe aga.” 11 “Ne ge dirukna, wan yoiya, goma geuma aug gwe aga.” 12 Me wan yoike, goma meuma aug mu undag namuwo dauwag aine. Mu undag mame gumbe teraya, sira mu God waragasiya waya, “Nu meib da den yavetewa!”

Iesu Rivai Menan Auwane

13 Iesu sira awau visive aine. Iyayapan obiren me gumbe onamiya, me amatog wag toyau munne. 14 Me aiviwa, me Rivai me Arupies usiwa takesi tamivi abnawa gweyawa kusi apa wakene yaune. “Amanap onaga,” Iesu me dine, Rivai wan yoik amave aine.

15 Iesu me Rivai gweyave augoi nakwaeba naiviwa, yauya, takesi tameme igiyawa ge kukaeba igiyawa obiren uwag Iesu ge me aigowawa gaibu nakwai neme. Kuiyawa iyayapan obiren mu mina Iesu amave amome. 16  ✡Gwangwan toewanewan igiyawa mu Parisi igiyawa, me iyayapan kukaeba ge takesi tamemewa gaibu neme yawamiya. Mu singui aigowawa gumbo waya, “Divi oya me takesi tamemewa ge iyayapan kukaeba gaibu wakeg neme?”

17 Iesu mame anone mu dirumne, “Ui oraimumu igiyawa mu doketa oya den anoeme, megara yuwat igiyawa mu doketa oya anoeme. Ne iyayapan oraiwa auwatan oya den uwana, go iyayapan kukaeba oya munan uwana.”

Iesu Gumbe Kwit Oya Singui Aya

18 Gare Jon aigowawa ge Parisi igiyawa kwit eme. Iyayapan upeba uwag Iesu gumbe singui aya, “Jon aigowawa ge Parisi igiyawa aigowawa mu kwit eme, megara geumawa mu onan. Me aninin?”

19 “Memgebip abnawa me amdau igiyawa meuma gaibu wakeyawa, oma ane kwit ape? Mu me gaibu wakeyawa oma den ane kwit ape. 20 Megara kum uwape me memgebip abnawa gumbo aug aipe. Me kumiwa apa mu kwit ape.

21 “Bira da wape musiwa mataiwa waremig wape namuwa gumbe den agenpe, me meib apewa, matai wape musiwa mataiwa me wape namuwa viviyotpe sira me koka ape. 22 Sira bira da wain mataiwa mae kwapiwa irut namuwa danave den egampe. Me meib apewa, wain me mae kwapiwa irutawa dumetpe, sira wain ge kwapiwa irut duwam onanape. Meoya me wain mataiwa kwapiwa irutawa mataiwa danave egampe.”

Sabat Kumiwa Ayapaneba

23 Sabat Kumiwa da, Iesu me nau danave aivi. Me aigowawa amome. Mu amatog nakwai wiit† upeba tameme neme. 24  ✡Parisi igiyawa wag diya, “Yawa, divi oya mu Sabat Kumiwa apa Gwangwan togomeme?”

25  ✡Me garawa wane, “Ye Devid ge owawa iyagon wakeyawa kumiwa me aninin ane? Ye basiyayana go onan? 26  ✡Me Abiataru me pirisi kokawa kumiwa apa, Devid me God gweyawa unigne bredi me waribiyanewa nane. Me Gwangwaneba me pirisi igiyawa mukut nape. Sira me upeba aigowawa munne naya.”

27  ✡Meve me wag dirumne, “Sabat Kumiwa me apan oya, sira apan me Sabat Kumiwa oya onan. 28 Meoya Apan Usiwa me Sabat Kumiwa Ayapaneba.”

3

Iesu Apan Naniwa Gegerainewa Wasiwamne

1 Iesu sinagogu danave unig aine. Apan naniwa gegerainewa asime apa wakene. 2 Iyayapan upeba mu Iesu pui yutan oya yaveg anoeme gae ambuwa ditom. Me Sabat Kumiwa apa warinampe go onan, yautan oya mu yangowa me gumbe wakene. 3 Iesu me apan naniwa gegerainewa gumbe aib wane, “Iyayapan namuwo wan yoiya.”

4  ✡Meve Iesu wag dirumne, “Sabat Kumiwa Gwangwan gumbe ambuwa oraiwa: Oraiwa atanwa go kukaeba atanwa, inaiinai waita wantan go toinguttan?” Megara mu nouwa iyadmusia.

5 Me birorot danapiripam yangut yawamne, anogugud ane mu nonowa yaigipam. Sira apan me digwane, “Nanigwa atan dima.” Me naniwa siwadne oraimina di ane. 6  ✡Meve Parisi igiyawa dauwag amiya, sira Erod igiyawa gaibu mu aninin akape Iesu totan oya, mu iyapeba paneme.

Iyayapan Obiren Iesu Amave Amiya

7 Iesu me aigowawa gaibu awau amiya. Iyayapan obiren mu Gariri apa onamiyawa amowo amiya. 8 Mu me aiviwa undag anoyawa, Judia, Jerusarem, Idumia ge at kokawa birorot me Jodan gambenwa, ge Taiya ge Saidon birorot apa iyayapan obiren me gumbe uwaya.

9 Me aigowawa dirumne, “Iyayapan obiren oya ne iyayapan asinut siririyatna. Wa kusikarenwa aug negiya.” 10  ✡Me iyayapan obiren warinam munne, meoya yuwat igiyawa me yumtan oya garaman ag me gumbe uwaya. 11  ✡Airapu kukakaeba me yavemewa, mu me namive uyug aigek kwaruwaya, “Ge God Usiwa.” 12  ✡Megara Iesu yaigipam dirumne, umum den wape ne bira.

Iesu Apasoro* 12 Tamne

13 Iesu tui dog aine. Iyayapan me anoiviwa munan auwane. Mu menan onamiya.

14 Me aigowawa 12 tamne. Mu me gaibu, sira opata waigimtan tepe ampe, 15 sira mu yusiwa auk airapu kukaeba atatai impe. 16  ✡Iyayapan mame mu aigowawa 12 om yuwamnewa: Me Saimon ug Pita yune; 17  ✡sira Jebedi usitainawa Jemus ge gwaneba Jon gumbo me ivuwa Boanaji munne, me natawa aegnaminin ge kapisi usitainawa. 18 Andru, Pirip, Batoromiu, Matiu, Tomas, Jemus me Arupies usiwa, Tadaiyas, Saimon me Jerot abnawa.†

19 Isukariot Judas, me Iesu ominawa baraunewa.

Iesu Ge Berujeburu‡

20 Meve Iesu gwe unigne. Sira iyayapan obiren agoniyaya, meoya me ge aigowawa mu nakwai natanwa kum onan. 21 Iesu inawa tatawaiwa ge yogeyawaiwa mame anoyawa, mu autan onamiya. Kuiyawa mu waya, “Me kuiya kukaine.”

22  ✡Sira Gwangwan toewanewan igiyawa mu Jerusarem apa onamiyawa waya, “Berujeburu me wait aune! Airapu kukaeba kokawa usiwa gumbe me airapu kukaeba atatai imivi.”

23 Meoya Iesu munan auwane onamiya, meve me gae maibe gumbe mu dirumne: “Seitan me aninin Seitan atatai itan? 24 Toimu togomiyak ge yoik apewa, gwetoimu me oma den ane yoipe. 25 Sira gwe togomiyak ge yoik apewa, gwe me oma den ane yoipe. 26 Sira Seitan me danave mut ape togomiyak yoik apewa, me den yoipe onanape. 27 Natawa di, bira da me apan yusipam gweyawa unig dividivi meuma tamtan anopewa, namu apan yusipama den tupewa, oma den ane gwe dana unig dividivi tampe. Meoya namu tukapa, meve divdivi bope. 28 Ne natawa diruitna, apan kukaeba apewa go God gumbe ano kukam wapewa mu anog yankwepe. 29 Megara bira da Guwawa Iyakaisiyapama gumbe ano kukam wapewa, me den anog yan kwepe. Me yaibobot kukaeba meuma ane onan den ape.”

30 Me mame wane. Kuiyawa mu veme, “Iesu me airapu kukaeba aune.”

Iesu Inawa Ge Tatawaiwa

31  ✡Iesu inawa ge gwanebaiwa uwaya. Mu daieve yokeg ud da barauya unig menan auwane. 32 Iyayapan obiren mu birorot me gumbe yan wakeya mu wak diya, “Inag ge gwanegaiwa gwe daieve wakeg genan yobeme.”

33 Me singui wane, “Ne inan ge tatanaiwa mu bira?”

34 Me iyayapan mu ikukuk paneg wakeyawa birorot yawamne, dirumne, “Ne inan ge tatanaiwa mawa wakeya! 35 Da bira me God anowawa aiviwa me tatangwanen ge yogiyanaiwa ge inan.”

4

Yawa Emeiviwa Abnawa Maibeyawa

1  ✡Sira Iesu amatok awau visive toyaumunne. Iyayapan obiren me gumbe uwaya. Meoya me awau egave wa danawa unig yan wakene. Iyayapan obiren mu awau visive wakeya. 2  ✡Iesu dividivi undag gae maibe gumbe toyau munne. Me toyaumunnewa danave aib wane, 3 “Anoya! Nau abnawa me yawa tam vettan aine. 4 Me yawa emeiviwa, upeba ebu taibe aigiya. Nenip uwag naboriya. 5 Upeba an egave aigiya, asime piyu koka onan. Mu tatevit dumiya, kuiyawa piyu kusi da egave. 6 Megara kum dauwag mu igamne undag toyaimusia, kuiyawa mu taiwa epampa den aigiya. 7 Yawa upeba gan danave aigiya. Yawa yaig yoiya, go gan warumne, meoya natawa den inne. 8 Sira upeba piyu oraiwa gumbe aigiya. Me yaig yoiya koka aya natawa iniya. Me 30, 60, 100 mina natawa inamiya.”

9 Meve Iesu wane, “Da bira anotan oya naunawa gaibu ipewa me anope.”

10 Iesu mekut wakenewa, aigowawa 12 ge upeba da mu me gumbe birorot wakeyawa, mu gae maibe meuma oya singui waya. 11 Iesu mu dirum wane, “God toimuwawa anoano guwavewa me wait toyau yenna. Megara asipa painauwa igiyawa mu gumbo dividivi undag gae maibe gumbe dirum veni. 12  ✡‘Mu yaveme megara den auveme, sira anoveme megara den yaug anoeme; mu kukaeba muma anok den yankwepe!’ ” me meib.

13 Meve Iesu mu dirumne, “Ye gae maibe mame den anoene? Aninin akape ye gae maibe da anoene?

14 Nauwaruat abnawa me gae emeivi. 15 Iyayapan upeba mu yawa ebu taiba mina. Mu gae anopewa, tatevit Seitan uwak gae mu danowo emenewa tam aipe. 16 Iyayapan upeba mu yawa mu an egave mina. Mu gae anopewa tatevit degadega gumbe aupe. 17 Megara taiwa onan, meoya kum koni pipi aigimpe. Gae gumbe ibnawa go edawai uwapewa, mu tatevit a ampe. 18 Iyayapan upeba da mu yawa gan danave mina. Mu gae anope, 19  ✡megara piyu mame anoano meuma anopewa, tawara ugai mumpewa, dividivi undag da atanwa anoemewa mu unig gae tobotpe, meoya natawa den impe. 20 Iyayapan upeba mu yawa piyu oraiwa gumbe mina. Mu gae anope, aupe, sira mu 30, 60, 100 mina natawa inampe.”

Damempa Maibeyawa

21  ✡Me wak dirumne, “Ye dun kabum go deriyat ankwatave barautan oya aug oniyana? Garawa ye me dun yokeiviwa egave barauya. 22  ✡Dividivi undag me guwave wakenewa me taibe ape, sira dividivi undag guwavewa me watappe. 23 Da bira anotan oya naunawa gaibu ipewa me anope.”

24  ✡Sira me meib wane, “Anoenewa yaimoyai anoya. Ye om yuyawa, ebu desirom mina me matai om yuepe,—sira egave yempe. 25  ✡Da bira aunewa me sira kokavit aupe. Megara, da bira den aunewa, divi aunewa me gumbe atan aupe.”

Yawa Yaiviwa Maibeyawa

26 Me sira wane, “God toimuwawa me mame mina. Apan yawa piyuwau emene. 27 Aram ge kum, apan me kubvinivi wan yoiviwa, yawa toen dumivi yaivi, go me aninin yaivi den yaug anone. 28 Piyu me mekut natawa inivi—namu powawa, meve begawa, meve begawa danave natawa inivi. 29  ✡Me natawa kweraipewa, tatevit deba gumbe gomiyape, kuiyawa maura kumiwa uwane.”

Gayum Yawa Maibeyawa

30 Sira me wane, “God toimuwawa me divi mina anin waton, sira divi gae maibe nu anin waton? 31 Me gayum yawa mina, me yawa kudnausiren me ge piyuwau emegewa. 32 Megara me emenewa, me yaig yoipe, nau danave dividivi undag wakeyawa danowo me kokavit ape, sira me naniwa koka yupe, nenip painauwa uwag gugupave wakeigimpe.”

33 Iesu me gae wak dirumne gae maibe obiren gina desiroma gumbe. Mu undag yaug anoya mina ane. 34 Me maibe den kwene dividivi undag maibe gumbe dirumne. Megara me aigowawa mukut, gumbo natawa taibe wane.

Iesu Wane Taig Kokawa Memeyaine

35 Oiyat me augoiyau uwanewa, me aigowawa dirum wane, “Nu anta asiwa visi gambenwa.” 36 Iyayapan mu kwemiya. Me wa danave, mu me mina gaibu amome. Asimeve me mina wa upeba gaibu amome. 37 Meve taig okup uwag yawarat wa umne. Yoi wa noidauwane. 38 Iesu wa namive unan yug kubvinivi. Aigowawa me togwanamiya, wag diya, “Ewanewan, ge nu den amat anuna nonunwa napewa?”

39 Me wan yoine, taig dig wane sira yawarat gumbe dine, “Iyagisia! Ipunapun onan!” Meve taig aig botone, sira awau botone.

40 Me wag dirumne, “Divi oya ye a ene? Ye ande anotumat onan?”

41 Mu a akape gara wa aya, “Mame me bira? Taig ge yawarat me noiwa auya!”

5

Apan Me Airapu Kukaeba Gumbewa Iesu Warinamne

1 Mu at Gerasa me poeman gambenwa dauwag amiya. 2 Iesu wa kweg dauwag onnewa, apan me airapu kukaeba gumbewa me nuntosatan oya babat apa uwane. 3 Apan mame babat apa vinivi. Bira da oma den ane tupe, aiyan murapeba sein gumbe tuya go oma den ane. 4 Kuiyawa me kapet go aiyan murapeba sein gumbe naniwa ge amawa evedni tueme, megara me aiyan murapeba sein gomiyane sira kapet me amawa tuiyawa gomiyane. Bira da yusipama onan me aug baraupe aikpe. 5 Meoya kum ge aram yampot apa ge tui gumbe me it awau epam membovit an gumbe ingan toivi.

6 Me Iesu asipa painau yaunewa, me kintog namive aig konive yune. 7  ✡Me kwat kuiyaven wane, “Ge nu gunup divi amon, Iesu, God Painauvitwa Usiwa? God namive agi wa. Ge dawai den nega!” 8 Kuiyawa Iesu me gumbe wane, “Ge airapu kukaeba, apan mame gumbe dauwa!”

9 Iesu me gumbe singui wane, “Ge ivugwa anin?” Garawa wane, “Ne ivunwa me Riijon, kuiyawa nu aboit.” 10 Sira me Iesu gumbe nun wa ge wa ane, at mame apa den tepe ampe.

11 Bui obiren koni tui gambenwa apa mo muneme. 12 Me airapu Iesu gumbe nun wane, “Tenuna anta bui danowo, bainda wa, anta bui danowo unikta.” 13 Me gumbo bainda wane, sira meve airapu kukaeba uwag dauwaya bui danowo amiya. Bui undag 2,000 mina, erai wareg aigeg awau apa nonowa naya boriruwaya.

14 Iyayapan mu bui amaremewa kintog amog at kokawa ge at gwetoimu apa mame dirumiyawa, iyayapan dauwag divi aninin anewa yautan onamiya. 15 Mu Iesu gumbe onamiyawa, mu yauya apan me danave airapu kukaeba obiren dadi* wakeyawa. Me wape enne, kuiyawa oraiminavit gumbe yan wakene. Mu a aya. 16 Mu me yauyawa iyayapan gumbo dirumiya apan me airapu kukaeba pannewa gumbe anin ane, sira dirumiya bui gumbo anin anewa gaibu. 17 Meve iyayapan amatog Iesu dig waya at muma kweg aipe.

18 Iesu amatog wa avig aiviwa, apan me airapu kukaeba pannewa uwag wane ne gaibu anta. 19 Iesu me bainda den wane, sira wane, “Vesin ud munan taig aga, diruma Ayapan anintom ge gungap ane sira ano gennewa.” 20 Meoya apan me at Dekaporis gumbe aike amatog dirumne Iesu anintom menan ane. Meve iyayapan undag anog teraya.

Otau Boanewa Ge Vesin Yuwaranewa

21 Iesu sira wa gumbe awau gambenwa ainewa, iyayapan obiren Iesu gumbe agoniyaya. Me awau visive wakenewa, 22 sinagogu† amaraivi abnawa da, iviwa Jairos, asime uwane. Iesu yaunewa me amave aigne, 23 Iesu gumbe nun wa ge wane, “Ne gwaitanwa kudnausiren me boaivi. Garawapa onakpa ge nanigwa gumbe baraupa, me aninapa inaig wakepa.” 24 Meoya Iesu me gaibu amiyawa, iyayapan obiren amave amog birorot empaniya. 25 Vesin da me bairawan 12 danave ganigani wariviwa asimeve wakene. 26 Doketa obiren yauya megara den warinamiya danadawai kokavit me aune. Sira dividivi meuma undag gumbe wakenewa mumbodne, go inai den aune yuwat koka ande wakene. 27 Me Iesu oya veme anonewa, me on iyayapan yapowo yoig daieven wapeyawa yumne. 28 Kuiyawa me anone, “Wapeyawa yumpna ipewa, ne inaigitna.” 29 Tatevit me ganigani wariviwa gomane. Me uiwa danave demtawa aune dawai onanane.

30  ✡Iesu tatevit anone me yusiwa me gumbe dauwag aine. Me iyayapan yapowo birorot yavivi dirumne, “Bira ne wape yumne?”

31 Aigowawa meuma garawa waya, “Ge yavege iyayapan agoniyag ge manageme, ge singui divi oya vegan, ‘Bira ne yumnedne?’ ”

32 Iesu me bira ane yawatan oya di birorot yavivi. 33 Meve vesin me aninin me gumbe matadne yaug anone. Daramipam uwake Iesu amave aigne natawa undag dirum wane. 34  ✡Iesu dig wane, “Gwaitanwa! Anotumat geuma warinam genne. Yum gumbe aga, dawai geuma auegewa onanane.”

35 Iesu gae ande waiviwa, iyayapan upeba Jairos me sinagogu amaraivi abnawa gweyawa apa uwag waya, “Ge gwaitagwa me boane. Divi oya toewanewan gumbe wayug wayug ege?”

36 Iesu gae muma veme anonewa, sinagogu amaraivi abnawa gumbe wane, “A den a. Di anotumat a.”

37 Me den bainda wane bira da gaibu amave aipe. Pita, Jemus ge Jon me Jemus gwaneba mu mukut. 38 Mu sinagogu amaraivi abnawa gweyawa meuma uwayawa, Iesu yawamne mu danadawai gumbe iruveme sira it aen gaibu veme. 39 Me aig unig dirumne, “Divi oya ye wayug wayug ge it aen venan? Ud den boane, me di kubvinivi.” 40 Mu Iesu gumbe towaya. Namu Iesu iyayapan undag bog tene dauwag amiya, ivi ud mamawa inawa ge me aigowawa mu me gaibu tam ud ampa wakenewa me unig aine. 41  ✡Me ud nanive aug dig wane, “Tarisa kum!” (Me natawa, “Otau, genan veni, wan yoiya!”) 42 Tatevit otau wan yoig birorot aine. (Me bairawan 12 onanane.) Mu mame gumbe tet kokavit aya. 43 Iesu gwangwan kokavit munne bira da mame den wape anope. Me dirumne nakwai da otau wampe nape.

6

Propeta Ebnotu Onanwa

1 Iesu asime kwemne, gwetoimu meuma aine. Aigowawa amave amiya. 2  ✡Sabat Kumiwa uwanewa, me sinagogu danave amatog toyau munne. Iyayapan obiren me anoyawa anog teraya. Mu singui aya, “Apan mame divi mame aiviwa ampa tamne? Sira me anoano oraiwa mame wannewa ge irayauyau aiviwa me divi gumbe aune? 3 Apan mame me gwe sisi abnawa, onan? Mame me Meri usiwa ge Jemus, Josep, Judas ge Saimon tatawa, onan? Me yogiyawaviwa mapa nu gaibu wakeya, onan?” Mu Iesu gumbe anotumat den aya.

4  ✡Iesu wag dirumne, “Propeta me gwetoimu meuma, iyayapan meuma, gwe meuma danowo mekut ebnotu gumbe da onan.” 5 Me asimeve irayauyau den ane. Me anewa me naniwa yuwat igiyawa upeba kuiyovo tene inaimusia. 6 Sira Iesu anotumat muma onan oya terane. Meve Iesu gwe gwe gumbo birorot aine toyau mumne.

Iesu Apasoro 12 Tene Amiya

7 Apasoro 12 munan auwane gumbe uwaya. Mu duwam duwam tene amiya. Airapu kukaeba atatai imtan oya yusiwa munne. 8  ✡Mame gwangwan meuma: “Amdau oya divi da den auya. Tutu mekut auya, bredi onan, ikwai onan, powawa berip danave anmaga onan. 9 Sandoro mekut tuya, go gweb ankwatavewa duwam den eniya. 10 Evedni evedni gwe ambuwa unigimiyawa, asime wakeigimiya, meve at gwe me kweya. 11  ✡Ye at ambuwa uwaya den baigan yempewa go gae yeuma den anopewa, mu yaug anotan oya amedanawa atapupu toya aikpe, meve at me kweya.”

12 Mu amiya, sira iyayapan nonemagowa biroriyatan oya opata muniya. 13  ✡Mu airapu kukaeba obiren atatai imiya, sira yuwat igiyawa obiren egowo oira egamiya, mu inaimusia.

Babataito Abnawa Jon Me Meyawa Kwagomiyaya Botone

14  ✡Iesu iviwa koka anewa, Kin Erod me anone. Iyayapan upeba waya, “Babataito abnawa Jon boriruwayawa igiyawa gumbo sira inaig yoine, meoya inaiinai ubeube yusiwa me gumbe nau aivi.”

15 Upeba waya, “Me Eraija.” Sira upeba waya, “Me propeta da watavitwa mina.”

16 Megara Erod me anonewa wane, “Jon me ne meyawa kwagomiyanawa boriruwayawa gumbo sira inaig yoine!”

17 Kuiyawa Erod membo dirumne Jon aupe, yumeg tuya, aueg nog barauya. Mame me anewa Erod tatawa Pirip biviwa Erodias me aunewa oya. 18  ✡Kuiyawa Jon me Erod gumbe wane, “Ge tatag biviwa auwanawa me gwangwan gumbe oraimina onan.” 19 Meoya Erodias me Jon gumbe anog danapiriwane, me imive me tope boitan anone. Megara me mina den ane, 20 kuiyawa Erod me Jon gumbe a ane sira me papara vinne. Kuiyawa me anone Jon me apan iyakaisiyapama ge danawa esine abnawa. Erod me Jon opata waivi anonewa, anopipanum ane, megara me degadega gumbe anoivi.

21 Meve ivi kum oraiwa uwane. Erod yainewa kumiwa apa me koukawa meumawa, mut igiyawa amaramunemewa, Gariri koukawa mumawa igiyawa munan buyunai tamne. 22 Erodias gwaitawa uwag unig tare wadne. Erod ge amdau igiyawa mu degadega aya. Kin me otau gumbe wane, “Divi da anoegewa ne gunap wa. Me ne gentna.” 23 Sira me gae gwangwan gumbe agi wane, “Ge divi da autan anoegewa ne gentna. Ge imugap at neuma kokawa gambenwa autan anoegewa me ne gentna.”

24 Otau mame dauwag aig inawa dine, “Ne divi oya nun waten?” Me garawa wane, “Babataito Abnawa Jon kuiyawa wa.”

25 Meoya otau me tatevit kinipam aig kin gumbe uwag nun wane, “Ne imunap Babataito Abnawa Jon kuiyawa. Gare mame di en egave baraug nega.”

26 Kin danadawai kokavit anone. Megara agi meuma yaigipamit wane oya, sira iyayapan buyunai gumbewa yaveme oya, otau wanewa me topai den ane. 27 Kin me tatevit Jon kuiyawa aug ontan oya gae yusipam wane. Toinguttanwa abnawa baraune aine. Me nog danave unig aike Jon meyawa togomiyane, 28 sira kuiyawa en egave baraug aug taig onne. Me otau me wanne. Otau me inawa me wanne. 29 Jon aigowawa mame anoyawa uwag me kwapiwa aug yampot danave barauya.

Iesu Iyayapan 5,000 Nakwai Utamne

30  ✡Apasoro mu Iesu birorot empaniya. Mu dividivi ayawa ge toyau munnewa undag Iesu gumbe waya. 31 Me dirum wane, “At wayug wayug onan arawa ne gunap ye yekut oneya nonewa emiya.” Kuiyawa iyayapan obiren uwa ge am emewa, mu nakwai muma natanwa kumiwa onan.

32 Meoya mu mukut wa gumbe pontone arawa amiya. 33 Mu kwemum amiyawa iyayapan obiren mu yaug anoya. Meoya mu gwetoimu undag apa amowo kinipam amog asimeve namuwon uwaya. 34  ✡Iesu wa avig on aigne iyayapan obiren yawamne. Me munan danadawai anone. Kuiyawa mu sip mina mu sip amaraivi abnawa gaibu onan. Meoya me amatog toyautoyau obiren ane.

35  ✡Kum aigivi augoiyau uwaiviwa, aigowawa Iesu gumbe uwaya. Mu waya, “Mame gina inguiwa arawa, sira kum onanatan aivi. 36 Iyayapan kwema ampe, kuiyawa mu oma ane at ama gambenwa go gweyowa ampe. Nakwai divi da mumbo gwiruwat nape.”

37 Megara me garawa wane, “Ye nakwai da muniya.” Me gumbe waya, “Me 200 denari* aupe! Nu anta bredi me 200 denari gumbe gwiruwak mu munta?”

38 Iesu singui wag dirumne, “Ye bredi anintom tamiyan? Aiseg yauya.” Mu yawamiyawa aib waya, “Naningambenit ge gwambui duwam.”

39 Meve Iesu mu dirum wane, “Ye iyayapan dirumiya kuiya dada wayo egave yan wakepe.” 40 Sira mu kuiya dada 100 go 50 yan wakeya. 41 Iesu bredi 5 ge gwambui duwam bog kwimin wan yaune, me gaun gumbe wane, bredi warensine. Meve me iyayapan namuwo mu tetan oya aigowawa munne. Me gwambui duwam gaibu mu undag kebag munne. 42 Mu undag naya oma ane. 43 Aigowawa bredi ge gwambui naya musimusiwa pot 12 enamiya noidauwaya. 44 Apan mu nayawa me 5,000.

Iesu Poeman Egave Aivi

45 Iesu tatevit aigowawa dirumne wa danave unigiya sira at Betuseida namiven amome, Iesu me iyayapan tene taig amiya. 46  ✡Iesu iyayapan obiren yankwem, tui visi gambenwa nun watan oya dog aine.

47 Augoiyau uwane. Wa awau dana bunangave yokene, Iesu mekut piyuwau wakene. 48 Me aigowawa yawamnewa mu bara wareg itan utan eme. Kuiyawa taig gurivi. Arampuna kum koniwa duwamdesi wanteteyau me dauwag poeman egave amave munan aine. Me koni mu emariya muntan ane. 49  ✡Mu Iesu poeman egave amave onivi yauyawa, mu yaug anoyawa me airapu. Mu kwaru waya. 50 Kuiyawa mu undag me yauya a aya. Tatevit Iesu munan dirum wane, “Yusiyusi aya! Ma ne. A den aya.” 51  ✡Meve me wa danave mu gaibu dauwag ainewa, taig memeyaig aigne. Mu teraya guwowa puk wane. 52 Kuiyawa mu bredi gumbe den yai yaug anoya. Mu nonomagowa yaigiwane.

53 Awau gambenwa dauwag amiya piyu Genesaret apa uwaya, sira anika aoreya. 54 Mu wa gumbe dauwag onamiyawa, iyayapan tatevit Iesu irawa yawag anoya. 55 Sira mu at me undag gwe gwe kintoya. Mu Iesu ampa wakenewa anoyawa, yuwat igiyawa kem egave bog at me uwaya. 56 Sira me ainewa at ampa ampa—gwetoimu apa, at koka apa, at diri gambenwa apa—mu yuwat igiyawa gwiruwaremewa arawa apa teya. Mu me gumbe nun waya Iesu wape meuma noibamawa yumpe. Iyayapan yumiyawa mu undag inaimusia.

7

Oraiwa Ge Miyotapam

1 Parisi igiyawa ge Gwangwan toewanewan upeba mu Jerusarem apa onamiya mu Iesu empaniya. 2  ✡Mu yawamiya Iesu aigowawa upeba mu nanuwa miyot den muinkapa nakwai neme. 3 Parisi igiyawa ge Ju igiyawa undag mu upanaiwa kuinui muma ag omome, meoya mu nanuwa den muinpewa nakwai den nape. 4  ✡Mu gwiruwaremewa arawa apa taig onampewa mu mumbo kwapuwa den muinpewa divi da den nape. Sira wagobaviwa wakewake mumawa gwangwanepam obiren. Mu ap, noum, ui yaigipama, upeba gaibu muineme.

5 Meoya Parisi igiyawa ge Gwangwan toewanewan singui Iesu gumbe waya, “Divi oya ge aigowagwa mu upanaiwa kuinui mumawa gaibu den amat nanuwa miyotapam gumbe nakwai nape?”

6  ✡Iesu gara wag dirumne, “Aisaya me ye ugauga ene igiyawa guniyap wanewa bainda wane. Me aib tene,

‘Iyayapan mame nouwa muma gumbe ebnotu nenan eme, megara imudanowo muma ne gunap painau.

7 Mu imuwa undag ne gunap den waiya eme; mu iyayapan toyau toyau muma mekut toyau muneme.’

8 Ye God Gwangwan meuma yan kweyana, iyayapan kuinui mumawa aug ongene.”

9 Sira me wag dirumne, “Ye upeaiwa ano muma amat ag ongetan oya God Gwangwan meuma atan barauyana! 10  ✡Sira Mosisi wane, ‘Ye mameaiwa ge ineaiwa gumbo ebnotu amuniya.’ sira, ‘Bira da inawa ge mamawa gumbo anokukam apewa me matai tope boape.’ 11 Megara ye vene, apan da inamamawa gumbo aib wape, ‘Dividivi me ne yenan tamnawa me Korban ane’, (Korban me God puyowawa.) 12 ye me apan gumbe diya inamamawa oya divi da den ape. 13 Mamaib Ye upanaiwa kuinui yeuma gumbe God gae meuma yusi onan ane. Sira mame mina ye obiren ayana.”

14 Iesu sira iyayapan obiren munan auwane menan onamiya, “Ye undag ne watna anoya, mame yaug anoya. 15  ✡Divi da asipa daieve wakenewa me apan danave unikpe me oma den ane apan miyot ape. Megara apan gumbe dauwag onnewa me apan miyot ape.” 16 (-)*

17 Iesu iyayapan obiren yankwemne sira gwe unig ainewa, aigowawa me gumbe maibe mame oya singui waya. 18 Iesu dirumne, “Ye me kwiyewa boredne? Ye den yaug anoyana, divi da me apan danave unignewa me oma den ane me miyot ape? 19 Kuiyawa me apan nonemagawa danave den unikpe, go danave unikpe, meve kwapive uwag aipe.” Iesu me mame waivi, me watabne nakwai undag oraimina.

20 Sira me wane, “Divi da apan gumbe uwag oniviwa me apan miyot ape. 21 Kuiyawa apan danave wakeyawa, sira taibe watna, apan miyot ayawa me nonemagawa gumbe wakeya me dauwag omome. Mu ano kukaeba anoiviwa, vesin apan payaupayau, ub, toenguttan, yaug anogugurivi, 22 nunipama, ano kukam, ugauga, yaug anoguguraiviwa, yano, membo iviwa wai yaivi, warago aiviwa. 23 Kukaeba mame undag apan danave dauwape. Me ape apan miyot ape.”

Sairopenisia Vesin Anotumat Meuma

24 Iesu at me yankweg at Taiya† megiyawa oya aine. Me gwe danave unignewa, me imive iyayapan me den yaug anope, go me oma den ane guwave ape. 25 Vesin da me gwaitawa kusiwa airapu kukaeba aunewa me Iesu oya anone. Me tatevit uwane amave aigne. 26 Me at Griisu vesinawa, at Siria Penisia apa yaine. Me Iesu gumbe nun wane airapu kukaeba gwaitawa gumbe dauwag aitan oya.

27 “Ud usiusiwa kwema namu nape divi undag mu anoemewa,” Iesu wane, “Kuiyawa me oraimina onan ud bredi muma aug kweyau aoretna nape.”

28 Vesin garawa wane, “Ayapan, me natawa. Megara, kweyau me teboro ankwatave wakenewa ud usiusiwa bredi mumawa musimusiwa nape.”

29 Me vesin gumbe wane, “Ge garawa geuma me oraiminavit! Aga. Airapu kukaeba ge gwaitagwa wait yankweg dauwag aine.”

30 Vesin gweyawa aine yaune me gwaitawa parao viniviwa. Airapu kukaeba wait me yankweg dauwag aine.

Iesu Naunawa Boredne Noiwa Borednewa Warinamne

31 Meve Iesu at Taiya yankweg at Saidon uwag aine, meve me sira Gariri poeman gumbe at Dekaporis megiyave uwane. 32 Me apa, iyayapan upeba apan me nauna boredne sira gae yaimoyai den waiviwa aug Iesu gumbe uwaya. Mu Iesu gumbe nun waya naniwa apan egave barautan oya.

33 Iesu me iyayapan obiren yapowo me atan aune. Me naniguriwa duwam apan nauna nogave enne. Meve me gwitup emne apan pednawa yumne. 34 Me kwimin owan yaune anogugut ane wag dine, “Epata!” Me natawa, “Me watapa!” 35 Meve apan naunawa watabne. Sira me pednawa bururuwane me amatog gae siwavit wane.

36  ✡Iesu gwangwan wag dirumne bira da den dipe. Iesu gae sira dirumne, megara iyayapan egave me oya gae wag amome. 37  ✡Iyayapan tet kokavit ag waya, “Me dividivi anewa undag oraiminavit. Nauna borednewa me anone, noi borednewa me gae wane.”

8

Iesu Iyayapan 4,000 Nakwai Utamne

1  ✡Kum me apa iyayapan obiren sira agoniyaya, go mu gumbo nakwai onan. Iesu aigowawa munan auwane onamiya. Me mu gumbo wane, 2 “Ne iyayapan mame oya danadawai aueni. Mu ne gunap wakeya kum duwamdesi wait onanane, go mu gumbo nakwai onan. 3 Ne mu tetna iyagon gwe ampe ipewa, mu ebu taibe matai yangowa viyape uyug aikpe, kuiyawa mu upeba aramavit onamiya.”

4 Me aigowawa garawa waya, “Mapa gina inguiwa arawa. Ampa nu bredi tamta iyayapan undag mame nape oma ape?”

5 Iesu singui munne, “Ye guniyap bredi anintom?” mu garawa waya, “Me 7.”

6 Me iyayapan obiren dirumne piyu gerave yan wakeya. Me bredi 7 tamnewa engaun wanne. Me wasig munne iyayapan namuwo tepe. Mu meib di aya. 7 Mu gwambui kusikusi upeba mina gaibu. Me me oya gaun wag aigo meuma dirumne keb ag mumpe. 8 Iyayapan naya oma ane. Ivi aigowawa mu musimusiwa wakeyawa tamiyawa pot 7 enamiya noidauwaya. 9 Iyayapan 4,000 mina wakeya. Meve Iesu tene amiya.

10 Me wa dana aigowawa gaibu unig aig at Darumanuta oya amiya.

11 Parisi igiyawa uwaya mu amatog Iesu singui aya. Me gumbe ageyau atan oya irakoniwa kwiminau toyaumuntan oya nun waya. 12  ✡Iesu anogugut ane wane, “Divi oya iyayapan mame garewa mu irakoniwa oya nun veme? Ne natawa diruitna. Irawa da mu gumbo den mumpe.” 13 Meve me mu yankwemne. Me taig wa danave unigne sira visi gambenwa oya togomiyane.

Parisi Igiyawa Iist Mumawa Ge Erod Iist Meumawa

14 Aigowawa bredi aug onantanwa oya imuwa atataine, megara bredi en desirom di wa danave wakene. 15  ✡Iesu mu gumbo gwangwan wane, “Yaukapa. Parisi iist muma ge Erod iist meuma gumbo yaukapa.”

16 Mu gae garawa ano ag waya, “Me kuiyawa nu bredi gunup onan.” 17  ✡Garawano muma Iesu yaug anog singui dirumne, “Divi oya bredi den auyana oya gae vene? Ye ande den di yauyana den di yaug anoyana? Ye nonemagewa yaigiwane? 18 Ye yangewa gaibu, go oma den ane yauya, ye naunewa gaibu, go oma den ane anoya? Sira ye den imugiya? 19  ✡Ne iyayapan 5,000 oya bredi 5 kesanawa, musimusiwa pot noidauwayawa anintom ye tamiyana?” Mu garawa waya, “12.”

20 “Sira iyayapan 4,000 oya bredi 7 kesanawa, musimusiwa pot noidauwayawa anintom ye tamiyana?” Mu garawa waya, “7.”

21 Me mu gumbo wane, “Ye ande den yaug anoyana?”

Iesu At Betuseida Apa Yanga Bored Apan Warinamne

22 Mu at Betuseida uwayawa, iyayapan upeba yanga bored apan aug onamiya. Iesu me kwapiwa yumtan oya nun gumbe waya. 23 Me yanga bored apan nanive aune sira aug at gwe yankweg dauwag amiya. Apan yangave me gwitup emne sira naniwa me gumbe baraune Iesu singui ane, “Ge divi da yavege?”

24 Me meram wane, “Ne iyayapan yawameni. Mu yoma mina a gigeme.”

25 Sira Iesu naniwa duwam apan yangawa duwam tene. Meve me yangawa watabne, me yangawa oraimina ane, sira me dividivi undag yaune esine. 26 Iesu me baraune gwe aine, wane, “Gwetoimu danave den unig aga.”

Pita Taibe Wane Iesu Me Keriso

27 Iesu ge aigowawa at gwe Sesaria Piripi apa amiya. Ebu taibe me singui munne, “Iyayapan veme ne bira?”

28  ✡Mu garawa waya, “Upeba me Babataito abnawa Jon veme, upeba Eraija veme, sira upeba propeta da veme.”

29  ✡Iesu singui wane, “Megara ye anin? Ye vene ne bira?” Pita gara wane, “Ge Keriso.”

30  ✡Iesu mu gwangwan dirumne nenan oya bira da den diya.

Iesu Bo Meuma Oya Namiven Wane

31 Me meve amatog toyau munne. Apan Usiwa* dividvi obiren oya edawai aupe sira namuyoiyoi igiyawa ge pirisi koukawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa mu me di topayape, sira me tope boape kum duwamdesiyawa sira inaig yoipe. 32 Mame oya me taibe di wane. Pita me Iesu megiyave baraug amatog yaigipam dig wane.

33 Megara Iesu tobiyag aigo meumawa yangut yawamne Pita gumbe gae yaigipam dig wane, “Seitan, daienap uwag aga! Ge God dividivi meuma den anoege, iyayapan dividivi muma anoege.”

34  ✡Meve Iesu iyayapan ge aigo meuma auwanewa mu onamiya. Me wane: “Da bira imive ne amanap ontan ape ipewa, me membo di topayape korosi meuma di wan aupe meve ne amanap ompe. 35 Kuiyawa da bira imive inaiinai meuma waita wantan apewa me waropiyape, go da bira inaiinai meuma nenan oya ge gae oraiwa oya waropiyapewa me waita wampe. 36 Apan me piyu mame undag aupe, go guwawa meuma waropiyapewa oraiwa meuma aninin? 37 Apan me guwawa meuma sira autan oya me divi da garawa wampe? 38  ✡Uinan taraki ge kukaeba eme kum mame gare danave, da bira nenan ge gae neumawa oya ubmam apewa, Mamawa eyawa meuma danave Apan Usiwa me aneya iyakaisi gaibu uwapewa kumiwa apa me apan asime gumbe ubmam ape.”

9

1  ✡Sira Iesu mu gumbo wane, “Ne natawa diruitna. Mapa yokeyawa yapowo upeba mu God toimuwawa yusiwa gaibu onivi yaupe, ivi mu boriruwape.”

Iesu Irawa Biroriyane

2  ✡Oiyat 6 onananewa, Iesu me Pita, Jemus ge Jon tam tui painau dog amiya. Me apa undag mukut wakeya, sira mu namuwo me irawa biroriyane. 3 Me wapeyawa biroriyane di puipuiyuren ane. Bira da oma den ane mame mina wape puipuyuiren ape piyu mame danave. 4 Meve Eraija ge Mosisi mu namuwo uwaya. Mu Iesu gaibu gae veme.

5 Pita Iesu gumbe wane, “Rabai, mapa nu waketu me oraimina. Mapa nu tent* duwamdesi siyamta—desirom genan oya, desirom Mosisi oya ge Eraija oya.” 6 (Me den yaug anone anin watan, mu di teraya.)

7 Meve irikup uwane mu undag umamne, sira noiwa irikup danave uwane: “Mame ne Utunwa nonenmagawa. Me gumbe anoigimiya!”

8 Mu tatevit yangut birorot ayawa, da bira mu gaibu den yauya. Iesu mekut yauya.

9 Mu tui apa aig omomewa, Iesu mu gae yusipam dirumne, da bira den diya divi mu yauyawa, me wakepe Apan Usiwa bo gumbe sira yoig wanekpeve. 10 Mu me yauyawa mukut yumnasiya. Mu gae garawano aya bo apa sira yoig wanekpe me natawa divi.

11  ✡Sira mu me gumbe dig waya, “Divi oya Gwangwan toewanewan muma waya me Eraija namu di uwape?”

12  ✡Iesu garawa wane, “Natawa di, Eraija namu uwape, sira dividivi undag waribiyape. Divi oya gigirum tene me Apan Usiwa edawai kokavit autanit di sira topayape? 13  ✡Megara ne diruitna. Eraija wait uwane. Mu dividivi undag anoemewa me gumbe aya, me namu menan gigirum aninin tene mina.”

Iesu Ud Airapu Kukaeba Gaibuwa Warinamne

14 Mu aigo meuma upeba gumbo uwaya. Mu yauya iyayapan obiren mu gumbo aoreg wakeya, sira Gwangwan toewanewan igiyawa mu gaibu garadi eme. 15 Iyayapan undag Iesu yauyawa tatevit mu di terake gaun wantan oya menan kin tog amiya.

16 Me dirumne, “Ye mu gaibu divi oya garadi ene?”

17 Iyayapan obiren yapowo apan da garawa wane, “Toewanewan, ne ud neuma genan aug onegna. Me airapu kukaeba danave unigne gae watan oma den ane. 18 Airapu kukaeba yumtan oya aiviwa me piyu gumbe aorene aigivi. Me noiwa poriman dauwaivi, donawa kitosiaivi, sira kwapiwa kwatataine. Ne aigo geuma gumbo nun wana airapu kukaeba atataitan oya dirumna, go mu oma den ane.”

19 Iesu garawa wane, “A, iyayapan garewa anotumat den eme! Kum anintom mina ne ye gaibu waketna? Kum anintom mina ye guniyap ne iyagit waketna? Ud nenan aug oneya.”

20 Meve mu ud aug onamiya. Airapu me Iesu yaunewa, tatevit ud aorene daramdaram ane sira piyu egave aorene aigne bautoivi, noiwa poriman dauwaivi.

21 Iesu ud mamawa dine, “Kum anintom me mamaib ane?” “Ud torave apa,” me garawa wane. 22 “Kum evedni airapu kukaeba me toin guttanwa oya yoma yangave aorene sira yoi dana aorene. Megara ge oma ape ipewa, nu ano nuna sira waita nuna.”

23  ✡Iesu wane. “Ge wana, ‘Ge oma ape ipewa?’ Bira da anotumat apewa oma ane dividivi undag ape.”

24 Ud mamawa tatevit gambena wane, “Ne anotumat eni. Waita nega anotumat den eniwa biroriyag anotumat oraimina atna!”

25 Iesu iyayapan obiren kin tog omome yawamnewa me airapu kukaeba gumbe wakakae ane. Me wane, “Ge nauna bored ge noi bored airapuwawa, ne ge gungap gae yusipamit veni, me gumbe dauwag aga me danave sira den uniga.”

26  ✡Airapu kwaruwane, kwapiwa kwatataine me gumbe yankweg dauwag aine. Ud kwapiwa yauya bo kwapiwa mina di, undag waya, “Me boane.” 27 Megara Iesu nanive aune me enagadne amave wan yoine.

28 Iesu gwe dana unig aine. Meve aigowawa me gumbe mukut singui aya, “Divi oya nu oma den ane vete dauwag aipe?”

29 Iesu garawa wane, “Ebu mamaiba oma ane dauwag aipe nun gumbe mekut.”

30  ✡Mu at me yankweya Gariri uwag kweyag amiya. Iesu imive iyayapan da den yaug anope mu ampa wakeya. 31  ✡Kuiyawa me aigowawa toyau munivi, me wane, “Apan Usiwa ominawa iyayapan nanuwo baraupe. Mu tope boape, sira kum duwamdesiyawa sira inaig yoipe.” 32  ✡Megara mu den yaug anoya me anin wanewa sira mu me oya Iesu gumbe singui den waya. Mu a aya.

Kokavitwa Me Bira

33 Mu at Kapenaum uwaya. Me gwe danave unig ainewa, Iesu amatog singui munne, “Ye ebu taibe divi oya garawa anoene?” 34 Megara mu di iyadmusia, kuiyawa ebu taibe mu danowo kokawa bira me oya diguragut aya.

35  ✡Me yan wakenewa, Iesu aigo meuma 12 munan auwane onamiya sira dirumwane, “Da bira namu yoitan imive wakepewa, me di virioiyeba apa yoipe. Me iyayapan undag yapowo nau abnawa ape.”

36 Me ud kusi da aune, sira me ane yapowo yokene. Me vitave aune mu gumbo wane, 37  ✡“Da bira me ud usiusiwa da gumbe ne ivunwa gumbe engaun apewa, me ne gunap engaun ape; sira da bira me ne gunap engaun apewa, me ne gunap engaun den ape ne baraunedne onegnawa gumbe engaun ape.”

Da Bira Nu Gunup Daietaitai Den Anewa Me Numawa

38 Jon wane, “Toewanewan, nu apan da yautu, airapu kukaeba ge ivugwa gumbe wane dauwag amiya. Nu me yankwetan oya ditu, kuiyawa apan me numawa onan.”

39 Iesu wane, “Me den toboriya. Da bira ne ivunwa gumbe irayauyau apewa, irayauyau onanapeve oma den ane nenan oya gae kukaeba da wape. 40  ✡Kuiyawa da bira me nu gunup daietaitai den anewa me numawa. 41  ✡Ne ye natawa diruitna. Da bira anone ye Keriso meumawa, me oya me yoi ap me ne ivunwa gumbe yempewa, natawa di garawa meuma matai den di waropiyape.

Ape Kukaeba Atanwa

42 “Megara bira da ud kusi mame ne gunap anotumat anewa desirom da ano gwambe toyau wampewa, an kokawa me parawa waremewa me meyave tug poeman danave aorepe none nape, me me oya me bainda. 43  ✡Nanigwa ape ge kukaeba a ipewa, kwagomiyag epa aoreya. Me oraiwa ge gungap kwapugwa kukaipewa inaiinai danave unig aga, go me kukaine nanigwa duwam gaibu aig at kukaeba geena† me iyam yaibobot igiviwa danave aiga. 44 (-)‡ 45 Sira amagwa ape ge kukaeba a ipewa, kwagomiya. Me oraiwa ge gungap ge amagwa desirom gumbe inaiinai danave unig aga, go me kukaine me amagwa duwam gaibu at kukaeba geena danave aore gempe aiga. 46 (-)§ 47  ✡Sira, yangagwa ape ge kukaeba a ipewa, topukiyag atan aoreya. Me oraimina ge gungap ge yangagwa desirom gumbe God toimuwawa unig aga, me oraimina, megara yangagwa duwam gaibu aore gempe at kukaeba geena danave aigawa me kukaine. 48  ✡Me apa,

“ ‘Nagam den borirueme,

sira iyam den botoivi.’ ”

49 Iyayapan undag matai iyam gumbe siuran mina ape.

50  ✡Siuran me oraimina, megara me demtawa meuma onanape ipewa, ye aninin aya demtawa sira ape? Siuran daneyap auya, undag yum gumbe wakeigimiya.”

10

Memgebip Garakue

1 Iesu at meve kweke at Judia aine, Jodan togomiyane. Sira iyayapan undag me gumbe uwaya. Kum evedni toyau muniviwa mina mu toyau munne.

2 Parisi igiyawa upeba me gumbe uwaya amaorot aya, “Apan me biviwa gaibu garakue atan me Gwangwan gumbe bainda wane?’

3 Me garawa wane, “Mosisi Gwangwan aninin yenne?”

4  ✡Mu waya, “Mosisi apan meib bainda wane, ‘Memgebip garakue oya vesin yankwetan gigirumawa teg wana kwegem vesin aipe.’ ”

5 “Mosisi Gwangwan mame yenan tene, kuiyawa ye nonewa yaigiwa dadi.” Iesu garawa wane. 6  ✡Megara wait namuiren dividivi wad tenewa, God apan ge vesin wad temunne. 7  ✡Kuiyawa mame oya, apan mamawa ge inawa yankwe munke biviwa gumbe yunatpe, 8 sira apan ge vesin mu kwapuwa desirom ape. Meoya mu duwam onan, mu desirom. 9 Meoya God toboranewa, apan oma den ane tam ubeube tepe.”

10 Meve mu gwe danave wakeyawa, aigowawa mame oya singui waya. 11  ✡Iesu gara wane, “Bira da biviwa yankwepe sira vesin da ube aupewa, me vesin namuwa gumbe uinantaraki. 12 Sira vesin memawa gumbe yankweg, apan da ube aupe ipewa, me memawa namuwa gumbe kukaeba atan aivi me uinantaraki aivi.”

Ud Usiusiwa Ge Iesu

13 Iyayapan ud usiusiwa tam Iesu gumbe uwaya. Mu imuwo Iesu ud usiusiwa yumam waribiyak muntan oya. Megara Iesu aigo meumawa gae yusipamit mu dirumiya. 14 Iesu mame yaunewa danapiriwane mu gumbo wane, “Ud usiusiwa yan kwemiya nenan onampe, sira mu den toboriya. Kuiyawa God toimuwawa iyayapan meiba mu mumawa. 15  ✡Ne natawa diruitna. Da bira me ud usiusiwa mina God toimuwawa den aupewa den di God toimuwawa unikpe.” 16 Sira Iesu ud usiusiwa bog agoniya munne, egowo naniwa barauk waribiya munne.

Apan Mataiwa Tawara Abnawa

17 Iesu amatog ebu taibe aivinewa, apan da me kintog gumbe uwane, me namive konive yug dine, “Toewanewan oraiwa, divi akape inaiinai yaibobot auten?”

18 “Divi oya wana, ne oraiwa?” Iesu garawa wane. “Da bira oraimina onan, me God mekut. 19  ✡Ge Gwangwan yaug anoana. ‘Den toengura, uinantaraki den a, ub den a, gae ugauga den wa, den ugai mun dividivi muma tamigima, inag mamag gumbo ebnotu aigima.’ ”

20 Sira me wane, “Toewanewan, ne undag mame wait ud toranap gumbe yumnad onedna.”

21 Iesu me yangurag danadawai gumbe wane. “Ge anoano geuma desirom da gumbe yan aigana. Aga dividivi undag ge gungap wakeyawa tam guiruwara sira tawara onan igiyawa muna, ge kwiminau garawa oraivitwa auwa. Meve amanap onaga.”

22 Me kumive, apan mame kwanawa sig ginawa butuine. Me danadawai gumbe aine, kuiyawa me tawara kokavit gaibu.

23 Iesu tobiyag aigo meuma yawam wane, “Tawara abnawa me God toimuwawa uniktanwa me yaigiwa dadi!”

24 Aigo meumawa Iesu gaiyawa gumbe anog teraya. Iesu sira wane, “Ud neumawa, God toimuwawa uniktanwa me yaigiwa dadi. 25 Mae kameru me inup nogawa uniktanwa me taibe, megara tawara abnawa me God toimuwawa uniktanwa me yaigiwa dadi.”

26 Aigo meumawa mu di teraya, sira gae garawano aya, “Bira da oma ane waita aupe?”

27 Iesu mu yawam wane, “Apan me gumbe mame oma den ane, megara God gumbe oma ane. God dividivi undag oma ane.”

28 Pita me Iesu gumbe wane, “Nu dividivi undag yankweg amagap ongete!”

29 “Ne natawa ye diruitna,” Iesu garawa wane, “Bira da me nenan sira Gae oraiwa oya gwe, tatawaiwa, yogeyawaiwa, inawa, mamawa, usitainawa go nauwawa yankwempewa, 30 me kum garewa danave koniwa 100 mina aupe,—gwe, tatawaiwa, yogeyawaiwa, inawaiwa, usitainawa, nauwawa—sira edawai gaibu aupe—, kum mataiwa danave inaiinai yaibobot aupe. 31  ✡Megara iyayapan obiren namu yoiemewa mu ivi ape, sira ivi yoiemewa mu namu ape.”

Iesu Bo Meuma Gaiyawa Sira Wane

32  ✡Mu dauwag Jerusarem dog amomewa Iesu me namu yoine, aigowawa undag teraya. Mu amowo amomewa undag a aya. Me aigowawa 12 tam megiyave tene, dirumne divi da me gumbe matatpewa. 33 Me wane, “Nu Jerusarem angete, sira Apan Usiwa matai pirisi koukawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa gumbo anavi ape. Mu me bo atan oya dima yug baraupe, sira me aug Ju onan igiyawa gumbo baraupe. 34 Mu me gumbe yano wampe sira gwitup me gumbe emkwampe, murap gumbe tope, meve toengutpe. Kum duwamdesiyawa, sira inaig yoipe.”

Jemus Ge Jon Anoemewa

35 Jebedi usitainawa Jemus ge Jon mu Iesu gumbe uwag waya, “Toewanewan, nu imunup divi da nun gungap watawa nunan ge a.”

36 “Dimbae da ne yenan oya aten?” me singui wane.

37 Mu garawa waya, “Ge wag didnuna. Eyawa geumawa danave desirom nanigwa yutanwa apa wanekpe, sira dawa nanigwa ketaiwa apa wanekpe.”

38  ✡“Dimbae oya nun venewa ye me den yaug anoyana,” Iesu wane. “Ye oma ane yoi ap ne natnawa ye me naya, sira babataito me ne autnawa ye oma ane auya?”

39  ✡“Nu oma ane,” mu garawa waya. Iesu mu dirumne, “Ne ap neuma gumbe yoi natnawa ye naya, sira babataito me ne autnawa ye me gumbe babataito auya. 40 Megara ne naniyutanwa go naniketaiwa waketanwa me ne oma den ane yentna. At meiba bira God munan tamibarip anewa mu munan.”

41 Aigo meumawa 10 mu gae mame anoyawa, Jemus ge Jon gumbo danopiriwane. 42  ✡Iesu munan auwane agoniyaya, wane, “Ye yaug anoyana, Ju onan namuyoiyoi igiyawa mu iyayapan amat amuniya, sira iyayapan koukawa mu yutuwa painauvit iyayapan gumbo eme. 43  ✡Megara ye gaibu onan. Ye bira da ye guniyap kokawa atan anoyawa me iyayapan ankwatowo nau aya, 44 sira bira da namuyoiyoi atan oya anoiviwa, me iyayapan undag munan ankwatave nau aiviwa atanit di. 45 Kuiyawa Apan Usiwa iyayapan nau meuma atan oya den aig onne, megara me iyayapan munan nau atan oya sira inaiinai meuma wampe iyayapan obiren kukaeba muma oya garawa atan oya aig onne.”

Yangabored Barutimias Sira Yaune

46 Meve mu at Jeriko uwaya. Iesu ge aigowawa iyayapan obiren gaibu gwetoimu kweemewa, yangabored abnawa Barutimias (Natawa me Taimias usiwa), me ebu megiyave yan wakeg dividivi oya nun waivi. 47 Meve me yaug anonewa me Nasaret apan Iesu, me amatog kwaruwane, “Iesu, Devid Usiwa, ano nega!”

48 Iyayapan obiren me diyag waya, sira me dig waya nogwa iyadgita, megara me kwaruwagewa ane, “Devid usiwa, ne ano nega!”

49 Iesu tumag yoig wane, “Au menan waya,” mu apan yangabored oya auwaya, “Yutugwa auwa. Wan yoiya. Me genan auwaivi.” 50 Enwape meumawa epa aorene, sira me amave pisiag wan yoig Iesu gumbe onne.

51 Iesu me singui wane, “Ge imugap ne dimbae genan atna?” Yangabored apan wane, “Rabai,* ne yautan anoeni.”

52  ✡Iesu me gumbe wane, “Aga. Anotumat geuma warinam genne.” Me tatevit yangawa oraimina ane, Iesu amave ebu taibe aine.

11

Iesu Eyawa Gumbe Jerusarem Unig Aine

1 Mu at Jerusarem uweme tui Orivu kuiyave at Betepage uwayawa, Iesu aigowawa duwam tene amiya, 2 dirum wane, “Gwetoimu da namuyep aisiya. Ye me unigiyawa, eme apa mae donki mataiwa me gerave bira da den dauwanewa murap gumbe tuya wakene ye yauya. Murap atan vesiya, sira aug mame oneya. 3 Da bira ye guniyap singui aib wapewa, ‘Ye divi oya mae donki mataiwa murap tuyawa vetene?’ me gumbe aib waya, ‘Ayapan imive wakene. Me sira baraupe koni kusi da mapa ompe.’ ”

4 Mu amiya sira donki usiwa me ebu taibe ankwin gumbe murap tuya wakenewa yauya. Mu murap vetemewa, 5 iyayapan upeba asimeve yokeyawa mu dirum waya, “Ye divi oya donki usiwa murap vetene?” 6 Mu Iesu dirumne mina garawa wayawa mu bainda waya. 7 Mu donki usiwa Iesu gumbe aug uwaya. Mu wape geravewa mumawa donki gerave emeya, Iesu me gerave dauwag wakene. 8 Iyayapan obiren wape geravewa mumawa ebu taibe yayabeyaya, sira upeba mundana yoma naniwa kesiag ebu taibe yayabeyaya. 9  ✡Iyayapan namive yoig amomewa amave yoiemewa mu kwaruwaya, “Osanna! Apan me Ayapan iviwa gumbe uwapewa, me gumbe waribiya wakeigimpe!”

10 “Mamunwa Devid kin arawa meuma me oniviwa, me gumbe waribiya wakeigimpe!

Osanna at painauiren danave!”

11 Iesu Jerusarem aig temporu arawa unig aine. Me atan yaug man yaug dividivi undag yaune. Kum wait onanane, me aigowawa 12 gaibu dauwag Betani amiya.

Iesu Temporu Muinne

12 Wantene mu Betani kweemewa, Iesu iyagon adne. 13  ✡Me painau yangurane inaru kwayawa gaibu yaune. Magawa da gaibu go onan me yautan aine. Inaru gumbe uwanewa, me yaune magawa onan, kwayawa mekut, kuiyawa inaru kumiwa onan. 14 Meve Iesu yoma gumbe wane, “Da bira matai ge magawa geuma den nape.” Me waiviwa aigowawa anoya.

15 Jerusarem uwaiviwa Iesu temporu arawa unigne, Iesu temporu arawa unignewa, iyayapan mu gwiruwaremewa ge garawa emewa amatog atatai imne dauwag amiya. Me teboro me anmaga biroriyag auemewa sira umuk gwiruwaremewa undag aug tobiyane. 16 Da bira bainda gumbo den wane gwiruwaremewa muma tam temporu arawa danave unig dauwag ampe. 17  ✡Sira me mu toyau mum wane, “Me da den tene? ‘Ne gwe neuma wape nun gweyawa iyayapan undag oya.’ Megara ye ayana me yuaore toaore igiyawa dagup muma mina ane.” Meib tene.

18  ✡Pirisi koukawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa mame anoyawa mu amatog toatan oya ebu didimama aya. Kuiyawa mu Iesu gumbe a aya, natawa iyayapan undag me Iesu toewanewan meuma gumbe degadega eme.

19 At augoi adnewa, mu gwetoimu kokawa yankweg dauwag amiya.

Yoma Inaru Toyaine

20 Mumbevit mu yoma inaru megiyave uwag amomewa, mu yauya yoma inaru taiwa gaibu undag toyaine. 21 Pita meve imug anone Iesu gumbe wane, “Rabai, Yawa! Yoma inaru me ge yawag wanawa me toyaine!”

22 “God gumbe anotumat a,” Iesu garawa wane. 23  ✡“Ne natawa diruitna. Bira da tui mame gumbe aib wapewa, ‘Aga, poeman danave aiga,’ sira me nonemagawa apa anopipanum den ape me membo wanewa pawape anotumat apewa, me gumbe pawape. 24  ✡Meoya ne ye diruitna. Divi da oya nun wayanawa, me ye wait auyana anotumat ayawa me yeumawa ape. 25  ✡Ye wan yoig nun waigimiyawa, ye bira da gumbe anokukam ag a ayawa, kukaeba meuma anog yankweya. Meib aya ipewa Mamewa kwiminauwa me mina ye kukaeba yeuma anog yankwepe.” 26 (-)*

Iesu Yusiwa Meuma Oya Singui Waya

27 Mu sira Jerusarem uwaya. Iesu temporu arawa danave yoig gigiviwa, pirisi koukawa, Gwangwan toewanewan igiyawa sira namuyoiyoi igiyawa me gumbe uwaya. 28 Mu singui waya, “Ge dividivi mame egewa divi yusiwa gumbe ege? Sira yutugwa mame bira genne?”

29 Iesu garawa wane, “Ne singui desirom yentna. Ye garawa didnegiya, ne matai ye diruitna ne divi yusiwa gumbe dividivi mame eni. 30 Jon babataito meumawa me kwimin apa onne go iyayapan gumbo onne? Ne didnegiya!”

31 Mu mumbovit gae wageyau aya, sira waya, “Nu aib wata ipewa, ‘Kwimin apa onne,’ me matai wape, ‘Divi oya ye anotumat me gumbe den ayana?’ 32 Sira nu aib wata ipewa, ‘Iyayapan gumbo onne’....” (Mu iyayapan gumbo a aya, kuiyawa iyayapan undag yumnasiya Jon me propeta da.)

33 Meoya mu Iesu gumbe garawa waya, “Nu den yaug anotu,” Iesu wane, “Ne mina ye den diruitna yutunwa divi gumbe ne mame eni.”

12

Nau Igiyawa Maibeyawa

1  ✡Iesu maibe gumbe amatog wag dirumne. “Apan da greip* nau meuma vedne. Me si birorot panne, sira wain gotosatanwa oya dukup sine, sira wakeg amaraigimtan gweyawa sine. Meve nau wareme igiyawa mu amaraigimpe me membo at da aine. 2 Maura kumiwa uwane. Me nau meuma aiviwa baraune nau amareme igiyawa gumbo greip nauwawa danave greip kwerawa botan oya aine. 3 Megara mu nau meuma aiviwa yum tug tog naniwa ingui barauya aine. 4 Meve me nau abnawa meuma da munan baraune aine. Mu me kuiyave tog ano ubmameba me gumbe aya. 5 Me ande da sira baraune aine, sira mu me toenguriya boine. Sira me upeba obiren tene amiya. Upeba mu guriya, upeba guriya boriruwaya.

6 Me desirom me baraupe aipewa wakene, me usiwa me nonemagawa. Me oieba baraune aine, wane, ‘Mu ne utunwa ebnotu wampe.’

7 Megara nau igiyawa garawano aya, ‘Mame me kwan autanwa abnawa. Oneya me tota boipe, meve me dividivi meuma numawa ape.’ 8  ✡Meoya mu auwag toya boine, sira me greip nau meuma daieve aoreya.

9 Meve greip nauwawa kuiya mamawa membo me dimbae ape? Me taig ompe nau igiyawa mu gutpe sira greip nau meuma iyayapan upeba mumpe. 10  ✡Ye gae mame Baiboru danavewa den yaug basiene?

‘An me gwe sisi igiyawa topayayawa

me an natawa kokawa me visidonawa apa teyawa mina ane.

11 Mame Ayapan ane,

nu yangunup yautunewa me oraimina me da den kukaine.’ ”

12 Meve mu Iesu aug totan oya ebu diuya, kuiyawa me maibe gumbe munan dirumnewa mu anoya. Megara mu iyayapan undag munan a aya. Meve mu Iesu yankweg amiya.

Siisa† Gumbe Takesi Tetanwa

13  ✡Ivi mu Parisi igiyawa ge Erod igiyawa upeba Iesu oya teya amiya, Iesu gae meumawa gumbe yumtan oya. 14 Mu Iesu gumbe onamiyawa, waya, “Toewanewan, nu yaug anotu ge apan natawa. Sira iyayapan oma den ane ge augempe. Kuiyawa ge mu den yawam anoana mu bira, ge natawa gumbe God ebuwawa toyaumunege. Siisa gumbe takesi garawa apewa me oraimina go onan? 15 Nu garawa ata go nu garawa den ata?” Megara ugauga mumawa Iesu yaug anone, me singui munne, “Ye divi oya ne aunegatan oya ageyau ene? Denari‡ aug oneya yautna.” 16 Mu anmagawa aug onamiya sira me singui munne, “Mame bira guwawa? Sira bira tenewa?” “Siisa meuma,” mu garawa waya.

17  ✡Meve Iesu mu gumbo wane, “Siisa meumawa Siisa waniya, sira God meumawa God waniya.” Mu me gumbe teraya.

Sira Inaig Yoinewa Ge Memgebip

18  ✡Meve Sadusi igiyawa mu veme bo gumbe sira den inaipe. Mu Iesu gumbe uwag singui waya, 19  ✡“Toewanewan, Mosisi nunan tene, ‘Apan tatawa botopewa sira kwapuraeba yankwenewa ud onanwa, me gwaneba kwapuraeba autanit di sira tatawa oya ud tepe.’ 20 Gare tatawaiwa undag 7 wakeya. Tatawa namuwa vesin aug me boane, ud onan. 21 Duwameba kwapura aune megara me mina boane, ud onan. Duwamdesiyawa mina meib. 22 Mamaib onamiyawa, apan 7 ud onan. Oieba, vesin gaibu botone. 23 Sira mu yoipewa kumiwa apa, vesin me undag 7 danave bira biviwa ape, kuiyawa mu undag vesin me auya?”

24 Iesu garawa wane, “Ye gwambe yaug anoyana, kuiyawa ye Baiboru ge God yusiwa den yaug anoyana. 25 Wanampa boriruwayawa yoig wanekpewa, apan vesin den aupe, sira vesin apan den aupe, kwimin danave mu matai aneya mina wakepe. 26  ✡Boriruwayawa yoig wanektan oya, Mosisi buka meuma danave, mundana apa God me Mosisi gumbe anin wanewa ye den basiyayana? ‘Ne Eburaam God meuma, Aisak God meuma sira Jekob God meuma.’ 27 Me bo igiyawa God muma onan, megara me kaninga wakeemewa God muma. Ye gwambe di ene!”

Gwangwan Kokavitwa

28  ✡Gwangwan toewanewan desirom da uwane. Me Iesu gae garawa eme anone yaug anone Iesu garawa oraimina munne, me wag dine, “Gwangwan undag danave natawa kokavitwa me ambuwa?”

29  ✡Iesu garawa wane, “Kokavitwa me mame: ‘Isuraeru anoya. Ayapan God numa me Ayapan desiromiren. 30 Nonegmagawa undag gaibu, guwawa geuma undag gaibu, imugwa undag gaibu, yutugwa undag gaibu, Ayapan God geuma gumbe baigan a.’ 31  ✡Duwameba me mame. ‘Ge iyayapan baigan munigima ge gembo baigan niege mina.’ Gwangwan kokavitwa mame minawa da den wakene.”

32 Apan me garawa wane, “Ge bainda wana, toewanewan. ‘God desiromiren sira da ube onan, me mekut. 33  ✡‘Nonegmagawa undag gaibu, anoano geuma undag gaibu, yutugwa undag gaibu, me gumbe baigan a’, sira ‘Ge iyayapan baigan munigima ge gembo baigan niege mina,’ Mame oraiminavitwa. Mae puyo okeremewa ge nakwai teemewa me mina onan.”

34 Iesu yaunewa me garawa oraivit wane, me gumbe wane, “Ge God toimuwawa apa arama den wakeyana.” Kum me ivi, bira da Iesu gumbe singui da watan den anone.

Keriso Me Bira Usiwa

35 Iesu temporu arawa apa toyau muniviwa me singui munne, “Aninin Gwangwan toewanewan igiyawa veme Keriso me Devid usiwa? 36  ✡Devid membo waivi Guwawa Iyakaisiyapama gumbe taibe wane:

‘Ayapan me Ayapan neuma gumbe wane:

“Nanin yutanwa apa wakeigima,

ivi anavi geuma amagwa ankwatave ne tetna.” ’

37 Devid membo Keriso gumbe Ayapan wane, aninin Keriso me Devid usiven ape?” Iyayapan obiren me gumbe degadegaepam anoeme.

38 Iesu toyau muniviwa me wane, “Gwangwan toewanewan igiyawa oya yaukape. Mu imuwo wape yobutaren oraivitwa enam gwiruwaremewa arawa apa birorot gigimpe iyayapan engaun mumpe. 39 Sira mu imuwo sinagogu danave seya painauwa waketan anoeme sira buyunai nemewa at painauwa apa waketan anoeme. 40 Mu kwapura gweyowa apa iyab muneme, sira iyayapan yawamtan oya nun yobenut veme. Iyayapan meiba mu matai ibnapamit nau mumpe.”

Kwapura Puyo Meuma

41 Iesu puyo barauemewa arawa gambena apa yan wakene, iyayapan anmaga temporu puyo teemewa danave teeme yaune. Tawara igiyawa obiren anmaga koka teeme. 42 Megara kwapura gwandakwaeba uwane me anmaga kopa kusiwa reputa§ duwam tene. Anmaga reputa duwam garawa me anmaga kodorant desirom.

43  ✡Iesu aigo meuma auwane mu onamiya. Me wane, “Ne ye natawa diruitna. Kwapura gwandakwaeba mame me puyo teemewa danave puyo obiren tene, iyayapan upeba undag mina onan. 44 Mu tawara egave em yoiya. Megara kwapura mame me undag me gumbe wakeg aigimtanwa meme tene.”

13

Kum Oieba Irakoniwa

1 Iesu me temporu arawa yankweg dauwag aitan aiviwa, aigo meuma desirom da me gumbe wane, “Yawa, toewanewan! An kouka! Gwe oraimina!”

2  ✡“Ge gwe kouka undag mame yavege?” Iesu garawa wane, “An desirom da mapa dawa egave den wakepe; an undag gwiriruwag aikpe.”

3 Temporu gambena apa, Iesu tui Orivu kuiyave wakenewa, Pita, Jemus, Jon ge Andru mukuren me gumbe singui waya, 4 “Didnuna, kum divi dividivi mame pawape? Sira undag mame pawatan aigimpewa irakoniwa aninin?”

5 Iesu mu gumbo amatog wane, “Yaukape iyayapan da ye den uga yempe. 6 Obiren ne ivunwa gumbe uwape, waigimpe, ‘Ne me,’ sira obiren ugai mumpe. 7 Wanampa mut gaiyawa ge kigemuk mut oya anoyawa, me den teraya. Dividivi meiba pawatanit di, go oieba oya me matai uwape. 8 At sinsin igiyawa mu at sinsin igiyawa dawa gaibu matai yoig mut watpe, sira at kokawa me at kokawa dawa gaibu matai yoig mut watpe. At upeba gumbe matai iyagon ge pinunu ape, sira iyagon kumiwa uwape. Undak mame ud yaitan dawaiba amatoiviwa mina.

9  ✡Ye yembovit amaraya. Iyayapan ye tam teempe daiboru yemboa nanuwo, sira sinagogu danave gurepe. Sira ne nau neumawa oya ye amareme igiyawage kin yeuma mu namuwo yoiya. Me dividivi undag ye yauyanawa mu dirumtan oya. 10 Gae oraiwa namuiren dig gwetoimu undag gumbo opata wape. 11  ✡Mu ye da tuepewa sira nanuwo te yempewa, namu gae anin watan oya den anoya. Kum me kumiwa apa toyau yempewa me di waya, kuiyawa ye den gae waya, Guwawa Iyakaisiyapama me wape.

12  ✡Tatawa gwaneba anavi ag omin baraupe, da botope. Mamawa usiwa gumbe anavi ape botope; usitainawa mu mamuwa ge inowa gumbo gara kwaviyape, mu boriruwape. 13  ✡Kuiyawa me ivunwa oya, iyayapan undag ye diruipe watkukam yempe, go bira da oiyeba konive yusiyusi ag yoigimpewa matai waita wampe.

14  ✡Wanan ye yauya ‘Topai abnawa me di wakukampewa’ me yokeigimpe megara at meumawa onan—Basiemewa igiyawa yaug anoya—iyayapan mu Judia apa wakeyawa mu tui gumbe a ampe. 15  ✡Bira da me gweyawa gwanob gerave wakenewa den kweg aikpe, sira divi da autan oya gwe den unikpe. 16 Bira da nau danave wakenewa wape autan oya den sira taig ompe. 17  ✡Me kumiwa di kukaipe, vesin bug ayawa gumbo, sira inanaiwa ud am munemewa gumbo. 18 Meoya ye nun waya mame taigipam kumiwa danave den pawape. 19  ✡Kuiyawa me danadawai kokavitwa kumiwa. Me God at piyu wadne kumiwa apa onne gare mame, me den pawane sira me matai den pawape. 20 Ayapan me kumiwa den kwagomiyape pipi apewa, iyayapan desirom da den vinigimpe. Megara wak tamne igiyawa oya, Ayapan me kumiwa kwagomiyane pipi ane. 21 Me kumiwa apa, iyayapan da guniyap wapewa, ‘Yauya, Keriso mame!’ go ‘Yauya, me asime!’ megara den anotumat aya. 22  ✡Keriso ugaugaeba sira propeta ugaugaeba mu matai uwape, sira mu guwaguwawa ge irayauyau ape, sira me oma apewa mu wak tamne igiyawa gumbo matai uga yempe. 23 Meoya yembovit amaraya. Ne dividivi undag kum namiven wait ye diruina.

24  ✡Megara danadawai kumiwa me amave atataivi,

‘Kum matai sisip uwag ompe,

sira dud den esipe; sira kwimin yusiwa ipunapun ape.

25 marantun kwimin gumbe aikpe,

Sira kwimin yusiwa meuma ipunapun ape.’

26  ✡Me kumive, iyayapan mu Apan Usiwa* me irikup danave yusiwa ge eyawa koka gaibu uwaigimpe yaupe. 27  ✡Sira Apan Usiwa me aneya meuma tepe ompe, kwimin piyu gina gambenwa yunadnewa aig gambenwa uwanewa, at ginawa duwam ge duwam gumbe, iyayapan gomiya munnewa matai agoniyape.

28 Gare yoma inaru gumbe maibe mame yaug anoya. Yoma begawa duwaipe sira kwayawa taibe apewa, tate ye yaug anoya me kum kumiwa me koni aivi. 29 Ebu me desiroma, ye me dividivi mame undag yauyawa, Apan Usiwa me ankwin noive koni aivi yaug anoya. 30 Ne natawa diruitna, namu dividivi undag mame veniyape, ivi matai kum garewa uwag aipe. 31 Kwimin ge piyu mame onanape, megara gae neumawa den onanape.”

Mamunwa God Me Mekut Kum Yaug Anone

32 Oiyat me, nib koniwa da bira den yaug anone. Aneya kwiminauwa ge Usiwa mu mina den yaug anoya. Megara Maman mekut yaug anone. 33 Amat yembovit aya! Yangewa mereruwape yangut aigimiya! Ye den yaug anoyana kum divi me uwape. 34 Me gwe mamawa ampa aivinewa mina. Me gwe meuma yankweg nau meumawa amaratanwa igiyawa kuiyave kuiyave tepe amarape, desirom desirom nau meumawa anin tenewa ape, sira ankwin noive amaraivi abnawa dipe yangut aigimpe.

35  ✡Meoya yangut ande aigimiya, kuiyawa ye den yaug anoyana kum divi gwe mamawa taig uwape—anten augoiyau go aram nub bagiwa apa go kokorek waigimpe gumbe go wantete apa go. 36 Me ui onan da uwapewa, me den kubvinigimiya yawaipe. 37 Ne ye guniyap veniwa ne meib iyayapan undag gumbo veni, ‘Yangewa mereruwape kaipat aigimiya!”

14

Vesin Da Iesu Kuiyave Oira Egamne

1 Gare Uwag Gaveya Buyunaeba ge Bredi Iisut Onanwa Buyunaeba oya oiyat duwam wakeya. Pirisi koukawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa mu aninin ake Iesu aug totanwa oya gaiyawa dima yuya. 2 Mu waya, “Buyunai danave oraimina onan, kuiyawa iyayapan mut yoipetan.”

3  ✡Iesume at Betani apa apan Saimon gweyave wakene. Me yuwat warumne iviwa reprosi aunewa. Me teboro apa wakenewa, vesin da uwane. Arabasta ap* me danave Narudo oira tayapama me garawa kokawa wakenewa, me aug uwane. Me ap warensine oira tayapama Iesu kuiyave egamne.

4 Iyayapan upeba asimeve wakeyawa mut igamne gae garawa aya, “Me divi oya oira tayapama beregam aivi? 5 Me gwiruwatponowa me garawa 300 denari sira egave aupono. Sira anmaga me gwandokuwaeba igiyawa mumpono.” Mu gae gera gerave me gumbe wa ge wa aya.

6 Megara Iesu wane, “Yankweya me anoiviwa ape. Divi oya ye me pui yuene? Me ne gunap oraimina di ane. 7  ✡Gwandokuwaeba igiyawa mu kum evedni ye gaibu wakeya. Sira ye oma ape mu waita muniya kum da ye imuyep apewa. Megara ne guniyap evedni den wakeeni. 8  ✡Vesin mame oma ane anewa ane. Me oira tayapama kwapunwa egamnewa me bo neuma oya namiven tamibarip ane. 9 Ne natawa diruieni. Piyu mame danave at ampa ampa undag gae oraiwa mame opata wapewa, vesin mame anewa gaibu dirumpe me imug anope.”

10 Meve Judas Isukariot, aigowawa 12 danowo desirom da, me Iesu ominawa tetan oya pirisi koukawa munan aine. 11 Mu mame anoyawa degadega aya. Mu anmaga wantan oya agi waya. Meoya Judas me Iesu nanuwo barautan oya ebu da oraiwa diune.

Ayapan Augoi Nakwaeba

12  ✡Iist Onanwa Bredi Buyunaeba kum namuirenwa, me Uwag Gaveya sip usiwa toin guttan kumiwa, Iesu aigowawa me gumbe singui waya, “Ampa ge imugap Uwag Gaveya Buyunaeba nakwai meuma ge natan oya nu ampa anke tamibarip ata?”

13 Meoya me aigowawa duwam tene amiya, sira dirum wane, “Gwetoimu kokawa danave aisiya. Me apa apan da me yoi irutawa aug aivinewa me ye yauyempe, me amave aisiya. 14 Gwe danave unig amiyawa, gwe abnawa gumbe waya, ‘Toewanewan didnunne. Ne amdau pantut neuma ampa? Me danave ne Uwag Gaveya Buyunaeba aigo neuma gaibu nata.’ 15 Pantut kokawa painauwa me toyau yempe yauya teboro ge seya dividivi wait tamibarip ane. Me apa nunan tamibarip aya.”

16 Me aigowawa dauwag amiya. At kokawa danave unigiyawa mu yauya dividivi wait Iesu mu gumbo wanewa mina. Meve mu Uwag Gaveya Buyunaeba oya tamibarip aya.

17 At augoi uwag onnewa, Iesu aigowawa 12 gaibu asime uwaya. 18  ✡Mu teboro apa wakek nakwai nemewa, Iesu wane, “Ne natawa diruitna. Ye da ne omin neuma barautan aivi—ud me gare ne gaibu nakwai netewa da.”

19 Mu danadawai auya desirom desirom me gumbe waya, “Natawa di me ne onan?”

20 Iesu garawa mu gumbo wane, “Me aigo neuma 12 danowo desirom da. Me ne gaibu bredi kabum danave puwamnewa. 21 Baiboru gumbe nenan tenewa mina Apan Usiwa me matai kweg aipe. Apan Usiwa gumbe omin meuma tepewa me gumbe ano kukaeba wakeigimpe! Me den yaipawa me menan oya oraimina.”

22 Mu nakwai nemewa Iesu bredi aune, engaun wanne sira wapeyam aigo meuma munne. Me wane, “Auya, mame ne kwapunwa.”

23 Meve me ap aune, engaun wanne, sira aigo meuma munne me gumbe mu undag naya.

24  ✡Iesu mu gumbo wane, “Mame ne ganigani neuma agi wanawa, ganigani areriyag aikpe iyayapan obiren munan. 25 Ne ye natawa diruitna. Ne yoma greip magawa yoiba sira den natna. Ne waketna God toimuwawa danave meve mataiwa natna.”

26 Mu waiyawaiya bererinawa toya onananewa, mu dauwag tui Orivu oya amiya.

Iesu Yaug Anone Pita Uyai Wape

27  ✡Iesu mu gumbo wane, “Ye undag matai uyug aigiya. Kuiyawa me wait tenewa di: ‘Mae sip amaraivi abnawa ne totnawa sip mu marewampe.’

28  ✡Megara ne sira wan yoitnawa, ivi ne matai namuiban at Gariri anekna.”

29 Pita taibe wane, “Anten undag matai uyug aikpe mina, go ne onan.”

30 Iesu garawa wane, “Ne natawa diruktna. Kum garewa,—aram garewa—, namu ge koniwa duwamdesi wa me ne den yaug anonega, ivi kokorek koniwa duwameba wape.”

31  ✡Megara Pita noiwa yusipamit wane, “Anten ne ge gaibu bo ata go, megara ne den di watna, ‘Ne den yaug anogemna.’ ” Sira aigowawa upeba undag gae desiroma waya.

Gessemani

32  ✡Mu at iviwa Gessemani oya amiya. Aigo meuma gumbo Iesu wane, “Ne nun waigimpnawa ye mapa wakeya.” 33 Me Pita, Jemus ge Jon tam gaibu amiya. Me amatog danadawai kokavit aune. 34  ✡Me gumbo wane, “Danadawai kokavit auna guwanwa bo yumatawa apa avivi. Mame apa wakeg yangewa mereruwape.”

35 Kusi utan aig petat piyu egave aigne nun wane, “Me oma ape ipewa kum mame ne gunap uwag gaveyag aipe.” 36  ✡Me sira wane, “Abba† Maman, ge gungap dividivi undag oma ane. Ne gunap ap mame atan auwa. Megara ne anoeniwa onan, anoegewa a.”

37 Meve aigo meumawa Iesu sira taig onne. Me yawamnewa mu kubvineme. Me Pita gumbe wane, “Saimon, ge kubvinege? Ge kum desirom mina oma den ane yangut aigima? 38 Yangagwa mereruwape kaipat aigima sira nun waigima. Amaorot danave den uyug aiga. Guwagwa imive aivi, go kwapugwa yusiwa onan.”

39 Iesu me sira taig aig gae desiroma gumbe nun wane.

40 Me sira taig onnewa, me yawamne mu sira ande kubvineme. Kuiyawa yangowa ibnawaya. Mu den yaug anoya anin Iesu gumbo wape.

41 Koni duwamdesiyawa Iesu sira taig uwane mu gumbo wane, “Ye kub ande vinene, nonewa emene? Minambe! Kum uwane. Yauya, Apan Usiwa kukaeba igiyawa nanuwo omin meuma baraupe. 42 Wan yoiya! Anta! Mame ne omin neuma tenewa abnawa uwane!”

Iesu Yumiya

43 Iesu me gae waivinewa, Judas me aigowawa 12 danowo desirom da uwane. Me gaibu iyayapan obiren deba ge gadiga tam uwaya. Pirisi koukawa, Gwangwan toewanewan igiyawa sira namuyoiyoi igiyawa mu teya onamiya.

44 Gare omin baraunewa abnawa mu gaibu ebu wariya. “Apan me ne uwa totnawa me me. Me yum yusiwa veyag aug aisiya.” 45 Judas tatevit Iesu gumbe uwag wane, “Rabai!”‡ sira me uwatone. 46 Iyayapan Iesu yum auya. 47 Me apa Iesu gumbe yokeemewa danowo desirom da me deba meuma arobne pirisi painauvitwa nau meuma wariviwa da viyag naunawa kwagomiyane aigne.

48 Iesu wane, “Ne ub igiyawa tam namuyoiyoi eni go? Meoya ye deba ge seri gumbe ne yumnektan uwayana? 49  ✡Kum evedni ne ye gaibu, sira temporu arawa danave ye toyau emeni, megara ye den ne yum negiyana. Megara Baiboru gaiyawa me di veniyape.” 50  ✡Meve iyayapan undag Iesu yankweyeg a amiya.

51 Apan mataiwa me taibe, wape rinen egavewa mekut enne. Me Iesu amave aivinewa mu me yumtan eme. 52 Me wape meuma yankweg taibe kintog a aine.

Daiboru Painauvitwa Namive

53 Mu Iesu pirisi painauvitwa gumbe aug amiya. Pirisi koukawa ge namuyoiyoi igiyawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa undag uwag agoniyaya. 54 Pita kusi isinutiren me amave aig pirisi painauvitwa gwe arawa unigne. Me apa gwe amaremewa gaibu yan wakeg iyam veraivi.

55 Pirisi koukawa ge Daiboru Painauvitwa igiyawa undag Iesu tope boatan oya gae umum natawa didimama eme. Megara mu natawa da den yauya. 56 Iyayapan obiren me gumbe ugauga waya, megara umum muma wayawa me den yunadne.

57 Meve iyayapan upeba wan yoike ugauga umumawa mame me gumbe waya: 58  ✡“Nu anotu me wane, ‘Ne temporu mame me iyayapan siyawa wakukampna, sira kum duwamdesi danave dawa me iyayapan nanuwo den sipewa ne sitna.’ ” 59 Megara me apa umum mumawa den yunadne.

60 Meve pirisi painauvitwa iyayapan yapowo wan yoine Iesu gumbe singui wane, “Ge garawa wa go onan? Iyayapan mame umum kukaeba gungap vemewa ge anin anoege?” 61 Megara Iesu ande iyaigidne garawa den wane. Pirisi painauvitwa me gumbe singui sira wane, “Ge Keriso, Waribiyanewa Usiwa?”

62 Iesu garawa wane, “Ne me. Ye matai yauya Apan Usiwa me Yusipama naniyutanwa apa wakeigimpe, sira guwaveru kwiminau egave wakeg uwaigimpe yauya.”

63 Pirisi painauvitwa wape meumawa warimine. Me wane, “Divi oya nu yauyawa da tamta? 64  ✡Ye God gumbe iyagau mina anoene. Ye anin anoene?” Mu undag me gumbe anog waya me boatanit di. 65 Meve iyayapan upeba amatog gwitup me gumbe emiya. Mu me yangawa tuboriya nanuwa gumbe toya, sira waya, “Ge wa, bira toagivi!” Sira gwe amaremewa me aug toya.

Pita Iesu Gumbe Uyai Wane

66 Pita me gwe visive painau wakenewa vesin otau me pirisi painauvitwa nauwawa aiviwa da megiyave uwane. 67 Me yaune Pita iyam iraivi, sira me gumbenut yangut yaune, wane, “Ge mina Nasaret apan Iesu gaibu gigene.”

68 Megara me uyai wag wane, “Ne den yaug anona ge divi oya vege.” Me ankwin noiwa gumbe aine.

69 Meve vesin otau nauwawa aiviwa me Pita yaune, iyayapan birorot yokeyawa gumbo me sira amatog wane, “Apan mame mu dawa.” 70 Me sira uyai wane. Pungi den wane, iyayapan birorot yokeyawa sira Pita gumbe waya, “Natawa di, ge mu desiroma da, kuiyawa ge Gariri apan.”

71 Me amatog aewag wane. Me gae natawa di mu gumbo wane, “Apan mame ye menan venewa ne den yaug anona.”

72 Tatevit kumkum duwameba wane. Meve Pita me watavit Iesu gae wanewa imug anone, “Namu koni duwamdesi ge ne topai negawa, ivi kumkum koni duwam wape.” Sira me petat tog iruwane.

15

Iesu Pairat Namive Yoine

1  ✡Mumbevit pirisi koukawa, namu yoiyoi igiyawa, Gwangwan toewanewan igiyawa, ge Daiboru Painauvitwa igiyawa undag gaibu dima yuya. Mu Iesu tug dauwag amiya. Pairat nanive me barauya.

2 Pairat Iesu gumbe singui wane, “Ge Ju igiyawa kin mumawa?” Iesu garawa wane, “E, meme vege.”

3 Pirisi koukawa Iesu gumbe dividivi undag pui yusipamit yuya. 4 Sira Pairat me singui wane, “Ge gae garawa da den wa? Yawa, mu ge gungap dividivi undag pui yuwageme.”

5  ✡Ande Iesu gae garawa da den wanewa, Pairat terane.

6 Gare, buyunai kokawa kumive, kansoru kokawa anoanowawa wakene. Nog aegiya iyayapan wag desirom ingui arob baraupe dauwag aipe. 7 Apan da iviwa Barabas nog dana wakene. Iyayapan mut igamivi mut ag guriya boriruwaya. Me mu gaibu nog danave wakeya. 8 Aninin bairawan evedni Pairat munan aivi mina atan oya, iyayapan obiren Pairat gumbe uwag amatog dig waya.

9 Pairat garawa wane, “Ye anoene ne Ju igiyawa kin muma yenan kwetna dauwag aipe?” 10 Kuiyawa me yaug anone pirisi koukawa mu gunarepam eme oya Iesu aug waniya. 11  ✡Megara pirisi koukawa mu iyayapan obiren Pairat dipe mu imuwo Barabas kwepe dauwag aipe.

12 Meoya, Pairat sira dirum wane, “Ne apan mu vemewa Keriso oya aninin aten?”

13 Mu kwaruwaya, “Korosi gumbe toya!”

14 Megara Pairat wane, “Divi oya? Kukaeba meuma divi ane?” Megara mu nouwa au ge kwaruwag waya, “Korosi gumbe toya!”

15 Pairat imive iyayapan obiren degadega ape. Sira me Barabas me arobne dauwag aine. Me Iesu murap yaigipama gumbe toya, sira korosi gumbe totan oya mu nanuwo baraune.

Mut Igiyawa Iesu Gumbe Iyagau Okeriya

16 Mut igiyawa Iesu auwag kokawa gweyawa danave unig amiya. Gwe me Romu kokawa muma baraune onne amarag viniviwa. Sira mut igiyawa undag agoniyatan auwaya. 17 Mu me gumbe wape yobutaren en waniya,—wape gamateba me pundirit ge diyapam yapavewa,—meve mu murap ipuni ganaganapam aug ikoki ag kuiyave tonasiya. 18 Meve mu amatog menan auwaya, “Kaiwa kaiwa! Ju igiyawa kin mumawa!” 19 Sira mu tutu gumbe me kuiyave toya, gwitup me gumbe emiya, koniwo yug me gumbe petat aya. 20 Mu Iesu gumbe iyagau wag, wape asime atan aropeg wape meuma yobutatae aug enwaniya, wape gamateba me pundirit ge diyapam yapavewa. Meve me auwag taibe dauwaya yoma korosi gumbe tope boitan oya.

Iesu Korosi Gumbe Toya

21  ✡Saimon me at Sairin apan, Rupas ge Arekisanda mamowa. At meuma apa uwag onnewa. Me korosi oieve autan oya ayag waya aune. 22 Mu Iesu auwag at iviwa Gorugosa uwaya. Me natawa at me Kuiyamarednawa. 23 Meve mu wain me gegura iviwa maaru gaibu biroriyayawa waniya, go me den nane. 24  ✡Meve mu korosi egave toya. Mu wape meuma kepteya, biravit divi autan oya kae kusi aya.

25 Mu korosi egave me toyawa me mumbe kum koniwa 9 apa. 26 Gigirum me kukaeba meuma teg yauyawa me aib tene: JU IGIYAWA KIN MUMAWA. 27 Mu ub igiyawa duwam korosi egave mu gaibu towamiya, da naniyutanwa, da naniketaiwa apa. 28 (-) 29  ✡Iyayapan bira bira uwag amomewa gae kukaeba Iesu gumbe veme, kuiyowa viyaviya eme, mu veme, “Ge wana, ‘A! Temporu toyayag sira kum duwamdesi danave sitna.’ Gembovit wag inaigita. 30 Korosi gumbe aig onaga gembo waita a!”

31 Ebu desirom gumbe pirisi koukawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa mu gaibu Iesu gumbe yano waya. Mu waya, “Me iyapan upeba waita munne, go me oma den ane membo ingan waita wampe! 32 Keriso, Isuraeru kin mumawa, gare mame di korosi gumbe aig onaga. Nu yautave ge gungap anotumat ata.” Iyapan Iesu gaibu korosi egave towamiyawa mu mina gae kukaeba Iesu gumbe dig waya.

Iesu Boane

33 Kum kuiyunup aune, at undag sisip uwag aine, augoi kum koniwa duwamdesi aune. 34  ✡Kum duwamdesi aunewa Iesu noiwa kokavit wane, “Eroi Eroi rama sabakutani?”—Me natawa, “Maman maman, divi oya ne yankwenegana?”

35 Iyayapan upeba megiyave yokeemewa anog waya, “Anoya! Me Eraija oya auwaivi.”

36  ✡Apan desirom kin tog, sponji* danave wain sisipam em arob aug tutu ginave yune Iesu natan oya wanne, me wane, “Me yankweya wakepe. Nu yauta Eraija uwag me aug aikpe, go.”

37 Iesu awau kokavit wanewa gaup meuma oieba tareyane.

38 Temporu danave wape kokawa me geroriyayawa me kuiyawa apa dumed aig onke ginawa uwane duwam ane. 39 Senturion† me Iesu namive yoinewa me awau wanewa anone, me aninin botone yaug wane, “Natawa di apan mame God Usiwa!”

40  ✡Vesin upeba painau apa yan greme. Mu danowo Magdara vesin Meri, Jemus kusikaren ge Josep inawa Meri ge Sarome wakeya. 41 At Gariri apa vesin mu Iesu amave onamiya sira amat meuma aya. Vesin obiren upeba me gaibu at Jerusarem uwayawa mu asimeve wakeya.

Iesu Dagup Danave Barauya

42 Augoi uwag onne. Kum me Tamibarip Kumiwa, sira me namiven umae Sabat Kumiwa. 43 At Arimataya apan Josep, me Daiboru Painauvitwa igiyawa yapowo kokawa. Me membo God toimuwawa uwatanwa oya amaraivi. Me ano meuma yusipamit ane Pairat gumbe uwag Iesu kwapiwa oya nun wane. 44 Pairat Iesu wait boanewa anog terane. Me senturion menan auwag singui wane Iesu wait boane go onan. 45 Me senturion gumbe natawa di wat kiniyanewa, Iesu kwapiwa Josep wanne. 46 Josep wape rinen gwiruwadne. Kwapiwa aug aignewa wape me gumbe panne. Sira dagup danave baraune. Dagup me an koka kwabnewa. Meve me an koka wak siririyane dagup ankwinawa tobodne. 47 Magdara vesin Meri ge Jose inawa Meri mu Iesu barauyawa arawa yangowo yauya.

16

Iesu Sira Inaig Yoine

1 Sabat Kumiwa onananewa, Magdara vesin Meri ge Jemus inawa Meri ge Sarome, mu Iesu kwapiwa oira barautan oya aroma* gwiruwariya. 2 Pura danave kum namuirenwa mumbevit, kum di dauwaivi, dagup oya onamiya, 3 sira vesin mu gae singui garawa aya, “Bira da dagup ankwinawa apa an† itariyape watappe?”

4 Megara mu yangut wan yauyawa, mu an koka me wait itariyane. 5 Mu dagup danave unigiyawa, mu apan mataiwa me wape yobutatae puipuyuwa enne yutanwa apa yan wakeivi yauya. Vesin a aya.

6 Megara me wane, “A den aya. Ye Nasaret apan Iesu me korosi egave toyawa oya yobene? Me sira inaig yoine! Me mapa den wakene. Yauya me barauyawa arawa. 7  ✡Ye aisiya, aigo meuma ge Pita dirumiya, ‘Me namuiban Gariri aivi, me anin diruinewa mina, me apa ye me yauya.’ ”

8 Vesin mu daramdaram sira pimpangit ag, dagup apa dauwag kintog amiya. Mu da bira divi da den diya, kuiyawa a aya.

[Baiboru Namu Tenewa Obiren Danave Mak 16:9-20 Den Wakene.]

9 Pura amatonewa apa mumbevit Iesu sira inaig yoinewa, me Magdara vesin Meri gumbe namu uwane. Numan Iesu airapu kukaeba 7 vesin me gumbe atatai imne. 10 Iyayapan mu Iesu gaibu gigemewa danadawai auwag iruveme. Meri mu gumbo aig dirumne. 11 Mu anoya Iesu me inaine vesin me yaune, megara mu anotumat den aya.

12 Ivi apan duwam mu at da oya amomewa, Iesu tobiyane gina ube mu gumbo uwane. 13 Mu duwam mame sira taigiya upeba gumbo umum waya, megara mu mina anotumat den aya.

14  ✡Ivi aigowawa 11 nakwai nemewa Iesu mu gumbo uwamunne. Me anotumat muma yan aigne sira nokakae aya oya me mu gumbo yamdapam wane. Kuiyawa Iesu sira inaig yoinewa iyayapan yauyawa mu iyayapan upeba gumbo umum wayawa mu anotumat den aya.

15  ✡Me mu dirumne, “Piyu undag gumbe dauwag aisiya. Sira gae oraiwa undag wat temunnewa gumbo dirumiya. 16  ✡Bira da anotumat ag babataito apewa me waita aupe. Megara bira da me anotumat den apewa me ibnawa aupe. 17  ✡Sira irairawa mame anotumat aya igiyawa gumbo. Ne ivunwa gumbe airapu kukaeba atatai impe; mu pednowa mataiwa gumbe gae wape; 18  ✡mu mokare nanuwo gumbe wan aupe; mu yoi kukaeba nape, go mu gumbo da den di kukaipe; mu nanuwa yuwat igiyawa egowo tepe oraimina ape.” 19  ✡Ayapan Iesu mu gumbo gae wane, meve me kwimin danave dog aine sira God naniyutanwa apa wakene.

20  ✡Meve aigowawa dauwag amiya sira ampa ampa gae wag dirumiya. Ayapan mu gaibu nau ag gae meuma wat kiniyatan oya irairawa toyau munne.

✡ 1:2: Mak 3:1

✡ 1:3: Ais 40:3

✡ 1:4: Apa 13:24; 19:4

✡ 1:6: 2Ki 1:8; Mat 11:8

✡ 1:7: Apa 13:25

✡ 1:11: Sam 2:7; Ais 42:1; Mat 12:18; Mak 9:7

✡ 1:13: Sam 91:11-13

✡ 1:14: Mak 6:17

✡ 1:15: Mat 3:2

✡ 1:22: Mat 7:28-29

✡ 1:24: Mak 5:7

✡ 1:26: Mak 9:26

✡ 1:28: Mat 4:24

✡ 1:34: Mak 3:10-12

✡ 1:35: Mat 14:23; Mak 6:46

✡ 1:39: Mat 4:23; 9:35

✡ 1:44: Rvt 14:1-32

* 2:10: Me Iesu Keriso.

✡ 2:16: Mat 11:19

† 2:23: Bredi me nakwai wiit gumbe wareme.

✡ 2:24: Deu 23:25

✡ 2:25: 1Sm 21:1-6

✡ 2:26: Rvt 24:5-9

✡ 2:27: Deu 5:14

✡ 3:4: Ruk 14:3

✡ 3:6: Mat 22:15-16

✡ 3:10: Mat 14:36

✡ 3:11: Ruk 4:41

✡ 3:12: Mak 1:34

* 3:12: Apasoro me ewamuniviwa da ube.

✡ 3:16: Jon 1:42

✡ 3:17: Ruk 9:54

† 3:18: Jerot me dam iviwa.

‡ 3:19: Berujeburu me airapu kukaeba iviwa.

✡ 3:22: Mat 9:34; 10:25

✡ 3:31: Mak 6:3; Jon 2:12; Apa 1:14

✡ 4:1: Mak 3:7-9; Ruk 5:1-3

✡ 4:2: Mat 13:34; Mak 4:33-34

✡ 4:12: Ais 6:9-10; Apa 28:26-27

✡ 4:19: Mat 19:23-24

✡ 4:21: Mat 5:15; Ruk 11:33

✡ 4:22: Mat 10:26; Ruk 12:2

✡ 4:24: Mat 7:2

✡ 4:25: Mat 13:12; 25:29; Ruk 19:26

✡ 4:29: Joe 3:13; Rev 14:15

✡ 5:7: Mak 1:24

* 5:15: Baiboru danave tenewa me Riijon. Natawa me mut igiyawa kuiya da. Me danave mut igiyawa 6,000 mina wakeya.

† 5:22: Me Ju nun gweyawa mina.

✡ 5:30: Ruk 6:19

✡ 5:34: Mak 10:52; Ruk 7:50; 17:19

✡ 5:41: Ruk 7:14

✡ 6:2: Jon 7:15

✡ 6:4: Jon 4:44

✡ 6:8: Ruk 10:4-11

✡ 6:11: Apa 13:51

✡ 6:13: Jms 5:14

✡ 6:14: Mat 16:14; Mak 8:28; Ruk 9:19-20

✡ 6:18: Rvt 18:16

✡ 6:30: Ruk 10:17

✡ 6:34: Nam 27:17; Mat 9:36

✡ 6:35: Mak 8:1-9

* 6:37: Apan da oiyat desirom nau apewa me garawa 1 denari aupe.

✡ 6:46: Ruk 5:16

✡ 6:49: Ruk 24:37

✡ 6:51: Mak 4:39

✡ 7:2: Ruk 11:38

✡ 7:4: Mat 23:25

✡ 7:6: Ais 29:13

✡ 7:10: Eks 20:12; 21:17; Deu 5:16

✡ 7:15: Apa 10:14-15

* 7:16: Namu tenewa upeba V16 oya aib veme. V16: Apan naunawa gumbe anotan anoiviwa me anope.

† 7:24: Namu tenewa upeba veme Taiya ge Saidon.

✡ 7:36: Mak 1:43-45

✡ 7:37: Ais 35:5

✡ 8:1: Mak 6:35-44

✡ 8:12: Mat 12:39; Ruk 11:29

✡ 8:15: Ruk 12:1

✡ 8:17: Mak 6:52

✡ 8:19: Mak 6:41-44

✡ 8:28: Mak 6:15

✡ 8:29: Jon 6:68-69

✡ 8:30: Mak 9:9

* 8:31: Me Iesu Keriso.

✡ 8:34: Mat 10:38-39; Ruk 14:27

✡ 8:38: Mat 10:33

✡ 9:1: Mak 13:30

✡ 9:2: Apa 3:22; 2Pi 1:17-18

* 9:5: Namu tenewa dawa me tabenako waivi. Tent me gugup gweyawa mina. Me wape yaigipam kokawa gumbe siyawa.

✡ 9:11: Mak 3:1

✡ 9:12: Sam 22:1-18; Ais 53:3; Mak 4:5-6

✡ 9:13: Mat 11:14

✡ 9:23: Mat 21:21; Mak 11:23

✡ 9:26: Mak 1:26

✡ 9:30: Jon 7:1

✡ 9:31: Mak 8:31; 10:32-34

✡ 9:32: Ruk 9:45

✡ 9:35: Mat 20:25-27; Mak 10:43-44; Ruk 22:24-26

✡ 9:37: Mat 10:40

✡ 9:40: Mat 12:30; Ruk 11:23

✡ 9:41: Mat 10:42

✡ 9:43: Mat 5:30

† 9:43: Anotumat onan igiyawa mu at mame matai unikpe.

‡ 9:44: Namu tenewa upeba V48 mina veme.

§ 9:46: Namu tenewa upeba V46 gaibu. Me tene, “Nagam den borirueme, sira iyam den botoivi.”

✡ 9:47: Mat 5:29

✡ 9:48: Ais 66:24

✡ 9:50: Mat 5:13; Ruk 14:34

✡ 10:4: Deu 24:1-4; Mat 5:31

✡ 10:6: Gen 1:27; 5:2

✡ 10:7: Gen 2:24; Epe 5:31-33

✡ 10:11: Mat 5:32

✡ 10:15: Mat 18:3

✡ 10:19: Eks 20:12-17; Deu 5:16-20

✡ 10:31: Mat 20:16; Ruk 13:30

✡ 10:32: Mak 8:31; 9:31

✡ 10:38: Mak 14:36; Ruk 12:50

✡ 10:39: Apa 12:2; Rev 1:9

✡ 10:42: Ruk 22:25-26

✡ 10:43: Mat 23:11; Mak 9:35

* 10:51: Natawa me toewanewan.

✡ 10:52: Mak 5:34

✡ 11:9: Sam 118:25-26

✡ 11:13: Ruk 13:6

✡ 11:17: Ais 56:7; Jer 7:11

✡ 11:18: Mak 14:1

✡ 11:23: Mat 17:20

✡ 11:24: Mat 7:7

✡ 11:25: Mat 6:14-15

* 11:26: Watavit ampa namu tenewa upeba V26 apa mameib waivi, “Megara ye iyayapan upeba kukaeba mumawa den anog yankweyawa, Mamewa kwiminauwa me mina kukaeba yeumawa den anog yankwepe.”

✡ 12:1: Ais 5:1-2

* 12:1: Greip magawa gumbe wain wareme.

✡ 12:8: Ibr 13:12

✡ 12:10: Sam 118:22-23

† 12:12: Me Romu ayapaneba.

✡ 12:13: Ruk 11:53-54

‡ 12:15: Apan da oiyat desirom nau apewa, denari desirom aupe.

✡ 12:17: Rom 13:7

✡ 12:18: Apa 23:8

✡ 12:19: Deu 25:5

✡ 12:26: Eks 3:2,6

✡ 12:28: Ruk 10:25-28

✡ 12:29: Deu 6:4-5

✡ 12:31: Rvt 19:18

✡ 12:33: 1Sm 15:22; Ose 6:6

✡ 12:36: Sam 110:1

§ 12:42: 128 reputa me 1 denari. Apan oiyat desirom nau apewa 1 denari aupe.

✡ 12:43: 2Ko 8:12

✡ 13:2: Ruk 19:44

✡ 13:9: Mat 10:17-20

✡ 13:11: Ruk 12:11-12

✡ 13:12: Mat 10:21

✡ 13:13: Mat 10:22; Jon 15:21

✡ 13:14: Dan 9:27; 11:31; 12:11

✡ 13:15: Ruk 17:31

✡ 13:17: Ruk 23:29

✡ 13:19: Dan 12:1; Rev 7:14

✡ 13:22: Rev 13:13

✡ 13:24: Ais 13:10; Joe 2:10,31; 3:15; Rev 6:12-13

✡ 13:26: Rev 1:7

* 13:26: Me Iesu Keriso.

✡ 13:27: Mat 13:41

✡ 13:35: Ruk 12:38

✡ 14:3: Ruk 7:37-38

* 14:3: Ap an uiwa muinne gumbe wariyawa

✡ 14:7: Deu 15:11

✡ 14:8: Jon 19:40

✡ 14:12: Eks 12:6

✡ 14:18: Sam 41:9

✡ 14:24: Eks 24:8; Jer 31:31-34; Jak 9:11; 1Ko 10:16; Ibr 9:20

✡ 14:27: Jak 13:7

✡ 14:28: Mat 28:16; Mak 16:7

✡ 14:31: Jon 11:16

✡ 14:32: Jon 18:1

✡ 14:34: Jon 12:27

✡ 14:36: Mak 10:38; Jon 6:38

† 14:36: Natawa me Maman.

‡ 14:45: Natawa me toewanewan.

✡ 14:49: Ruk 19:47; 21:37; Jon 18:20

✡ 14:50: Sam 31:11

✡ 14:58: Jon 2:19-21

✡ 14:64: Rvt 24:16; Jon 19:7

✡ 15:1: Ruk 22:66

✡ 15:5: Ais 53:7; Mak 14:61

✡ 15:11: Apa 3:13-14

✡ 15:21: Rom 16:13

✡ 15:24: Sam 22:18

✡ 15:29: Sam 22:7; 109:25; Mak 14:58

✡ 15:34: Sam 22:1

✡ 15:36: Sam 69:21

* 15:36: Me wape tautau mina.

† 15:39: Me mut igiyawa 100 amaraivi abnawa.

✡ 15:40: Ruk 8:2-3

* 16:1: Me gegura tayawa oraiminawa.

† 16:3: Me an kokawa me dagup ankwin tobodnewa

✡ 16:7: Mat 26:32; Mak 14:28

✡ 16:14: 1Ko 15:5

✡ 16:15: Apa 1:8

✡ 16:16: Apa 2:38

✡ 16:17: Apa 2:4; 8:7

✡ 16:18: Ruk 10:19; Apa 28:3-6

✡ 16:19: Apa 1:9-11; 2:33-34

✡ 16:20: Apa 14:3; Ibr 2:3-4

Ruk

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

RUK

Gae Oraiwa Ruk Tenewa

1

1  ✡Iyayapan obiren dividivi me nu yapunup anotumat atuwa gigirumawa amatog teeme. 2 Me dividivi mu barauya aig onne gunup. Iyayapan mu amatonewa gumbe yangowo yauyawa sira gae anotumat igiyawa desiromit tetan oya nau eme. 3 Ne gaibu amatonewa gumbe yaimoyai dividivi yaug anona. Meoya Teopiras, apan kokawa oraiwa, genan yunat tetanwa me oraimina anoeni. 4 Me gumbe ge yaug anoa dividivi wait toyau geniyawa me natawa.

Babataito Abnawa Jon Yaitanwa Gaiyawa Namiven Wanewa

5 Judia kin Erod kumive, pirisi iviwa me Jakaraya wakene. Me Abaija dam meuma desiroma. Me biviwa Erisabet gaibu me Aaron dam gumbe yaig onnewa. 6 Duwam mame mu God yangave oraimina eme. Mu Ayapan gwangwaneba undagit yaimoyai amareme. 7 Mu ud onan. Kuiyawa Erisabet me agara vesin, sira mu duwam aita gudne.

8 Jakaraya dam meuma nau gumbe, meoya God namive me pirisi nau meuma aivi. 9  ✡Pirisi nauwawa gwangwan gumbe, me kae bumpa gumbe wagomiyaya. Meve me Ayapan temporu danave unig aine yoma tayapama okettan oya. 10 Me yoma tayapama okeriviwa, iyayapan obiren daieve agoniyag nun veme.

11 Ayapan aneyaeba me gumbe uwane, sira iyakaisi kem meuma yoma tayapama yutanwa apa yokene. 12 Meve Jakaraya me yaunewa, me terag a ane. 13 Aneya me gumbe wane, “Jakaraya a den a. Nun geumawa God anone. Ge biyuk Erisabet utugwa ud apan baraugempe. Ge iviwa ug yuwa me Jon. 14 Me degadega gumbe gungap, sira iyayapan obiren degadega ape kuiyawa me yaitanwa oya, 15  ✡Kuiyawa me Ayapan namive kokawa ape. Me wain ge yoi yaigipama upeba den naigimpe. Guwawa Iyakaisiyapama noidauwape inawa danave yaipewa gaibu. 16 Me God muma Ayapan gumbe Isuraeru usitainawa obiren sira bog ompe. 17  ✡Me Eraija guwawa ge yusiwa meuma gumbe Ayapan namive namu aipe. Me mamawaviwa nonowa tobiroriyape usitainawa gumbo. Me ape anoano topai eme igiyawa nonomagowa tobiroriyape anoano oraiwa igiyawa nonomagowa ape. Meve iyayapan waribiya mumpe Ayapan oya.”

18 Jakaraya aneya gumbe singui wane, “Aninin ne oma ane mame yaug anotna? Ne nembo tayawa ana, sira ne vesin tayawa ane.”

19  ✡Aneya garawa wane, “Ne Gebrieru. Ne God namive yokeeniwa. God ne baraunegne genan watan oya, sira gae oraiwa mame diruktan oya onedna. 20 Gare mame ge yawa. Gare ge nogwa iyagita sira oma den ane gae wa. Kuiyawa gae neuma gumbe anotumat den ana. Kumiwa uwapewa gae neuma me natawa pawape. Ivi kum uwapewa oma ane gae wa.”

21 Iyayapan Jakaraya oya amareme, mu pipam muteme divi oya temporu danave yobutatae wakene. 22 Me dauwanewa, me gae den dirumne. Mu yaug anoya me irawa me uyavi minawa temporu danave yaune. Kuiyawa me guwaguwawa aivi, noiwa iyagit wakene.

23 Nau meuma kumiwa wadne onananewa me sira taig gwe aine. 24 Ivi mame me biviwa Erisabet bugane, sira dud nanin gambenit me gwe bod wakene. 25 Me wane, “Ayapan mame me nenan ane. Gare me anoiviwa toyau negne, sira me ne ubmam neuma aug aine iyayapan gumbo.”

Iesu Yaitanwa Gaiyawa

26 Dud naningamben desirom danave, God aneyaeba Gebrieru baraune Nasaret aine. Me gwetoimu Gariri danave. 27  ✡Otau me apan iviwa Josep autan oya yapapara aya. Josep me Devid dam meuma yaig onnewa. Otau iviwa me Meri. 28 Aneya menan aig wane, “Gaun neumawa ge gungap. Ge baigan kokavit auwana! Ayapan ge gungap.”

29 Meri anopipanum kokavit ane. Sira anopipanum ane gaun mame natawa divi. 30 Megara aneya me gumbe wane, “Meri, a den a. God baigan meuma ge auwana. 31  ✡Ge bug a, sira ud apan yaipe. Ge iviwa ug yuwa me Iesu. 32  ✡Me iviwa koka ape. Iyayapan wape me Apan Kokawa Painauvitwa Usiwa. Ayapan God me wampe mamawa Devid kin arawa aupe. 33 Me Jekob gweyawa yaibobot amarape viripusiwa onan. Kin at meuma onan den di ape.”

34 “Aninin mame ape? Ne apan den yaug anona.” Meri singui wane.

35 Aneya garawa wane, “Guwawa Iyakaisiyapama gungap uwape. Apan Kokawa Painauvitwa yusiwa meuma ge um gempe. Meve me yaipewa, iyayapan aib wape, me Apan Iyakaisiyapama, sira me God Usiwa. 36 Yawa. Ge evegwa Erisabet aita kumive ud autan aivi. Iyayapan waya me agara ane, megara me dud nanin gamben desirom danave bug aivi. 37  ✡Kuiyawa God gumbe oma den anewa onan.”

38 Meri wane, “Ne Ayapan nauwawa eniwa. Gae geuma anin wanawa me gunap matatpe.” Meve aneya yankweg aine.

Meri Erisabet Oya Amdau Aine

39 Me kumive Meri tam yoig at kokawa me tui arawa Judia oya tatevit aine. 40 Me Jakaraya gweyawa unig aig, me gaun meuma Erisabet wanne. 41 Erisabet Meri gaun meuma anonewa, kikiyan inawa danave tupit dodne. Erisabet me demtawa aune Guwawa Iyakaisiyapama gumbe. 42 Noiwa kokavit wane, “Vesin yapowo waribiya genne. Ud inawa danave wakenewa me mina waribiyane. 43 Ayapan neuma inawa gunap uwanewa me oya ne anin waten? 44 Gaun geuma ne naunanap unignewa, dananap ud degadega gumbe tupit dodne. 45 Vesin me anotumat ane dividivi undag Ayapan wanewa me di matatpewa me di waribiyane.”

Meri Bererinawa

46  ✡Sira Meri wane:

“Guwanwa Ayapan waieni,

47 Guwanwa me God Waita Abnawa neuma gumbe degadega eni,

48 kuiyawa me ankwatave nau vesinawa ano negne. Gare mame apa utan aipewa, iyayapan undag mu nenan wape waribiya nedne,

49 kuiyawa Ayapan yusipama me divi kokavit nenan ane. Me iviwa Iyakaisi.

50  ✡Me ano nunanawa iyayapan mu me gumbe aeba emewa gumbo wateteyamivi. Me kum gare aipe viripusiwa onan.

51  ✡Me naniwa gumbe yusiwa ane. Me iyayapan mu imuwo apanapan eme igiyawa atatai imne.

52  ✡Me amareme igiyawa at muma gumbe bog yantene. Megara me mokona igiyawa me owantene.

53  ✡Me iyagon igiyawa dividivi oraiwa utamne. Megara tawara obiren igiyawa kwemne ingui amiya.

54  ✡Me ano nunanawa meuma imiwa den atataine, sira me Isuraeru nau igiyawa meuma waita munne.

55  ✡Nu isimuranaiwa, Ebraam ge me dam meumawa aig onnewa gumbo wanewa mina me ape. Me viripusiwa onan.”

56 Meri dud duwamdesi mina Erisabet gaibu wakene, meve sira taig gwe aine.

Babataito Abnawa Jon Yainewa

57 Erisabet ud autan kumiwa uwanewa, me kikiyan apan baraune. 58 Me iyayapan meumawa ge owawaviwa mu anoya, Ayapan ano kokavit anowanne, sira me degadega meuma kebaya.

59  ✡Kum naningamben duwamdesiyawa, mu kikiyan kwapiwa tuitan oya onamiya. Mu ug mamawa iviwa Jakaraya yutan anoya. 60 Megara inawa me wane, “Onan, me wape Jon.”

61 Mu me gumbe waya, “Me apa iyayapan geuma da iviwa Jon onan.”

62 Mu mamawa guwaguwawa me toewaniya. Mu yaug anotan oya singui waya kikiyan iviwa ug aninin yumon? 63 Me yoma pepetu gigirum tetan oya wane mu aug onamiya. “Me iviwa Jon,” me tenewa iyayapan teraya. 64 Tatevit noiwa watabne, pednawa vedne, sira me amatog gae wag, God wan enagadne. 65 Iyayapan meuma undag gaibu a aya. At tui arawa Judia apa undag iyayapan dividivi undag mame oya gaiyawa veme. 66 Iyayapan undag mu mame anoyawa me oya anog veme, “Kikiyan mame aigin aninin atan?” Kuiyawa Ayapan naniwa me gumbe.

Jakaraya Bererinawa

67 Me mamawa Jakaraya me Guwawa Iyakaisiyapama gumbe demtawa aune, sira wane:

68  ✡“Ayapan wan enagasiya. Isuraeru God mumawa. Kuiyawa me uwane, iyayapan meuma waita muntan oya.

69  ✡Me waita numa oya nau aivi abnawa Devid gweyawa danave kuiya donawa yudabne yoine.

70 Watavit me propeta iyakaisiyapama nouwa gumbo did nunne. Me meib ane.

71  ✡Waita me anavi numa gumbo, ge iyayapan topai nuniyawa mu nanuwo gumbo.

72  ✡Me mamanaiwa gumbo ano nunne. Sira agi iyakaisiyapama imug teg anone.

73  ✡Me gwangwan me mamunwa Ebraam gumbe wanewa imug teg anone.

74-75 Me anavi numa nanuwo gumbo waita numpe. Piyu egave kum numawa undagit nu Ayapan namive danowa esinewa gaibu, oraivitwa gaibu, a gaibu onan nu wakeg Ayapan ankwatave nau ata.

76  ✡Ge ne utunwa, iyayapan ge gungap wape ge egave painauvitwa propeta. Kuiyawa Ayapan namive namu aga, menan ebuwawa waribiya.

77  ✡Kukaeba mumawa anog yankwetan gumbe waita mumpe, sira iyayapan meumawa gumbo me anoanowawa mumpe.

78  ✡God numa ano nunivi oraiwa me oya mame ape. Sira ano nunivi gumbe painauvitwa apa kum dauwaiviwa nu gunup uwape.

79 Iyayapan mu sisip ge bo gugup danave wakeyawa gumbo eyawa esipe, amunwa yum ebuwawa danave uniktan oya amara numpe.”

80 Ud me koka ane, sira guwawa danave yusipamit ane. Me at inguiwa arawa danave wakene, meve me Isuraeru igiyawa gumbo taibe ag toewan munne.

2

Iesu Yainewa

1 Kum me danave Siisa Augustus gaiyawa iyayapan undag dirumne, iyayapan at undag danave agoniyape ivuwa tetan oya. 2 (Apan kokawa Kirinius at Siriya apa amaraiviwa kumiwa apa, mame me namuiren ivuwa tetan.) 3 Iyayapan undag at kokawa muma gumbe ivuwa tetan oya amiya.

4 Meoya Josep mu mina gaibu, at kokawa Nasaret me Gariri danave wakenewa dauwag Devid arawa kokawa Betureem me Judia danave wakenewa dog aine. Kuiyawa me Devid dam meuma desiroma. 5 Me Meri gaibu ivuwa tetan oya asime amiya. Meri me gaibu mem atan oya me gumbe yapapara ane, sira me ud autan oya amaraivi. 6 Mu asime wakeyawa kumive, ud kikiyan yaitanwa kumiwa uwane. 7 Me ud apan namu meuma baraune. Me wape gumbe panne sira yoma kabum kwapiyawa me danave baraune. Kuiyawa gwe kokawa iyayapan vinemewa danave mu at onan oya.

Sip Amaremewa Igiyawa Ge Aneya

8 Sira at megiyave wayo arawa apa sip amareme igiyawa mu daieve wakeya. Arampuna mu den kubvineme mu sip muma amareme. 9 Ayapan aneya meumawa mu gumbo uwane. Ayapan eyawa meuma mu gumbo birorot esinewa, mu a aya. 10 Megara aneya mu gumbo wane, “Ye den a aya. Ne gae oraiwa aug onedna. Me degadega kokawa iyayapan undag munan. 11 Gare mame Devid arawa kokawa meuma danave Waita Abnawa me yenan yaine. Me Keriso Ayapan. 12 Mame me ye irayauyau yeuma. Ye kikiyan yauya. Me wape gumbe paniya yoma kabum kwapiyawa danave barauya vinivi.”

13 Pungi den wane, kwiminau mut igiyawa abototoi aneya gaibu uwaya, sira God waiya ag waneme.

14  ✡“Painauvitwa danave eyawa God gumbe.

Piyuwau iyayapan mu me meumawa yum gumbo.”

15 Aneya yankwem kwimin danave dog amiyawa, sip amaremewa garawa ano aya, “Betureem anta, sira mame matadnewa yauta, Ayapan me oya wag did nunnewa.”

16 Meve mu tatevit amog Meri ge Josep yawamiya. Mu kikiyan me kabum danave viniviwa yauya. 17 Mu yauyawa, ud mame oya wait dirumiyawa mu gae wateteyamiya. 18 Iyayapan undag mu anoyawa, sip amaremewa wait wayawa oya anog teraya. 19  ✡Megara Meri dividivi undag mame nonemagave imug teg anoivi. 20 Sip amaremewa God wag degawan sira taig amiya. Kuiyawa dividivi undag mu anog yauyawa me aneya wayawa mina di.

Iesu Aug Temporu Dana Amiya

21  ✡Kum naningamben duwamdesiyawa apa, me kwapiwa tuitan kumiwa uwane. Mu ug Iesu yuya. Iviwa me watavit aneya wannewa, ivi bug ane.

22  ✡Mu miyot muintan muma kumiwa me Mosisi Gwangwaneba gumbe me onananewa, Josep ge Meri me Ayapan gumbe me wantan oya aug Jerusarem amiya. 23  ✡Ayapan Gwangwaneba danave aib tene, “Ud apan undag me inowa danowa watap namu yaiemewa me Ayapan oya iyakaisi ape.” 24  ✡Sira Ayapan gwangwaneba danave aib tene, “Unatun vesin apan duwam, go umuk mataiwa duwam.” Me gumbe mu puyo muma God wantan oya amiya.

25 Kum me apa apan iviwa Simeon at Jerusarem apa wakeivi. Me apan oraiwa sira anotumat abnawa. God me Isuraeru watmemeyam muntan oya amaraivi. Guwawa Iyakaisiyapama Simeon me egave. 26 Guwawa Iyakaisiyapama toewanne namu Iesu Keriso yaupeve, me bo ape. 27 Guwawa gumbe demtawa aunewa, me temporu arawa danave unigne. Ud oya Gwangwan anoanowawa atan oya inamamawa kikiyan Iesu aug unigiya. 28 Simeon ud nanive wan aug God waiyag wane:

29 “Ayapan. Ge gae geuma meib. Gare mame yum gumbe nau abnawa geuma yankweg aipe.

30  ✡Kuiyawa ne yanganap waita geuma yauna.

31 Waita me iyayapan undag namuwo tamibarip anawa.

32  ✡Sira waita me dun. Me Ju onan igiyawa gumbo toyau mumpe. Sira me eyawa iyayapan geuma Isuraeru gumbo.”

33 Ud mamawa ge inawa me wanewa mu anog teraya. 34  ✡Simeon waribiya munka inawa Meri dine, “Yawa. Ud mame watgomiyane. Me gumbe Isuraeru danave iyayapan obiren aigimpe sira yoigimpe. Sira me irayauyau ape me iyayapan dig watkukampewa. 35 Deba gumbe guwagwa yupe. Me anoano obiren mu nonemagowo wakeyawa matai taibe atan oya.”

36 Me mina vesin propeta Anna wakene. Me dam Aseru, apan Panueru gwaitawa. Me vesin tayawa. Namu memgebip aya, ivi memawa gaibu bairawan 7 wakeya. 37 Meve kwapura ane, me gumbe wakene bairawan meuma 84 aune. Vesin me temporu arawa danave wakeivi yan den kweivi. Kum aram kwit aivi nun waivi God waiyaivi. 38 Kum koni me apa di, me munan dog onne. Vesin me God gaun wanne. Iyayapan mu Jerusarem gumbe God waita wantan oya amaremewa wakeya. Vesin mu undag gumbo ud oya wane.

39  ✡Josep ge Meri dividivi undag mu Ayapan Gwangwaneba wanewa ayawa, mu at Gariri, gwetoimu muma Nasaret sira taig amiya. 40 Ud usiwa koka ane. Yusipam ane. Me anoano meuma oraiwa gumbe noidauwane. God baigan meuma me egave wakene.

Ud Iesu Wabuwabu Kumive Temporu Aine

41  ✡Bairawan evedni, mamawa inawa Uwag Gaveya Buyunaeba oya Jerusarem amome. 42 Iesu bairawan meuma 12 aunewa, mu gwe anoanowawa gumbe buyunai oya dog amiya. 43 Buyunai onananewa, meve me mamawa inawa gwe amome. Ud wabuwabu Iesu Jerusarem danave wakene, megara mu den yaug anoya. 44 Mu anoya Iesu iyayapan gaibu wakene, meoya mu kum desirom mina amiya. Meve mu amatog menan diuya mu iyayapan muma ge owawa gumbo. 45 Mu me den yauyawa, me oya didimama ag Jerusarem taig amiya. 46 Kum duwamdesiyawa, mu temporu arawa danave me yauya. Me Gwangwan toewanewan igiyawa yapowo wakeg ano mumivi sira singui mumivi. 47 Iyayapan undag mu me wane anoya a aya, me anoiviwa ge gara waiviwa gumbe. 48 Mamawa inawa me yauyawa, a kokavit aya. Me inawa me gumbe wane, “Ud neuma, diwan ge mameib nu gunup ana? Ge mamag ge ne anogugut anog ag genan diuete.”

49 “Divi oya ye nenan diuene?” me singui wane. “Ye den anoyana ne Mamanwa gweyawa danave waketanit di?” 50 Megara mu den yaug anoya Iesu gaiyawa natawa dimbae waivi.

51  ✡Meve Iesu mu gaibu Nasaret aig amiya, sira mu nouwa aune. Megara dividivi undag mame inawa noneve teg anoivi. 52  ✡Meve Iesu anoano oraiwa gaibu koka ane, sira yaig dorivi. God ge iyayapan baigan muma me gumbe wakene.

3

Babataito Abnawa Jon Ebu Waribiyaivi

1 Siisa Tiberius amaraivi kumiwa gumbe bairawan 15 danave, Pontio Pairat me Judia apa kokawa at amarag wakene. Erod me at Gariri ayapaneba, sira Erod gwaneba Pirip me at Ituriya ge at Terakonitis ayapaneba, sira Rusania me at Abirini ayapaneba. 2 Annas ge Kayapas mu pirisi painauvitwa wakeyawa kumiwa apa, at inguiwa arawa apa God gaiyawa Jakaraya usiwa Jon gumbe uwane. 3  ✡Jon me yoi Jodan birorot visigambenwa undag aig, opata me nonemagowa biroriyag babataito atan oya, wag dirumivi. 4  ✡Propeta Aisaya gae meuma bukaeba danave aib tene:

“At inguiwa arawa danave apan da noiwa auwaivi,

‘Ayapan oya ebu waribiya, ebu siwavit menan waribiya.

5 At togewa undag umpe,

tui ge oiewa baraupe pawawa ape.

Ebu gegerainewa wasiwampe siwavit ape,

sira ebu aig ge dauwanewa moiyuppe.

6 Iyayapan undag mu God waita meuma yaupe.’ ”

7  ✡Iyayapan mu Jon gumbe babataito atan oya uwag agoniyaya. Jon wag dirumne, “Ye mokare kukaeba usitainawa! Bira wat diruine ye oma ane God danapiri meuma oniviwa me aninin gaveamon? 8  ✡Nonemagewa biroriyag natawa oraivit inamigimiya. Ye den amatog yenan waya. ‘Nu mamunwa me Ebraam.’ Kuiyawa ne ye diruitna, God oma ane an mame tobiyape Ebraam usitainaven ape. 9  ✡Gwit yoma taiwa apa wait baraune wakene, sira yoma desirom desirom me natawa oraivit den impewa me kwatpe aikpe, me iyam danave aorepe.”

10 Iyayapan agoniyayawa singui waya, “Nu aninin aton?”

11 Me garawa wane, “Apan wape duwam gaibuwa me wape onanwa gumbe keb ag mumpe. Nakwai mina meib ape.”

12  ✡Takesi tameme igiyawa mu mina babataito atan uwaya. Mu singui waya, “Toewanewan, nu aninin aton?”

13 Me dirumne, “Sira tamtan diruyeniyawa mekut tamiya, da den tamiya.” 14 Meve mut igiyawa me gumbe singui waya, “Nu anin aton?” Me gara wane, “Den ayamun anmaga tamiya, sira den ugaimun ibnawa muniya. Garawa yeuma gumbe degadega aya.”

15 Iyayapan Keriso oya anog amareme, meoya nonowa danave anopipanum eme anten Jon me Keriso go. 16  ✡Jon gara gumbo wane, “Ne yoi gumbe babataito ayemeni. Megara apan da yusiwa kokavitwa me matai uwape. Ne oma den ane me sandoro murapeba vetna. Me Guwawa Iyakaisiyapama ge iyam gumbe babataito aiyempe. 17 Me ereri kokawa meuma me nanive, sira me natawa ge kwapiwa kepteivi arawa yug waribiyape. Nakwai wiit agoniyag buim meuma danave tepe, meve nakwai wiit kwapiwa iyam yaibobot danave aorepe itpe onanape.” 18 Gae gina ubeubewa gumbe Jon iyayapan toyau munne, sira gae oraiwa opata mu gumbo wane.

19  ✡Megara Gariri Ayapaneba Erod me Erodias me tatawa biviwa oya ge dividivi undag kukaeba meuma anewa oya, Jon me Erod diengudne. 20 Meoya me Jon nog danave baraune. Kukaeba meuma undag gumbo kukaeba da desirom me gaibu agoniyane.

Iesu Babataito Ge Dam Desiroma Meuma

21 Meve iyayapan undag babataito ayawa, Iesu gaibu babataito ane. Me nun waiviwa, kwimin watabne. 22  ✡Guwawa Iyakaisiyapama me umuk mina aig on egave wakene. Noiwa kwimin apa uwane: “Ge ne utunwa nonenmagawa gungap aviviwa. Ne gungap degadega eni.”

23  ✡Sira Iesu nau meuma amatonewa, bairawaneba me 30 mina. Iyayapan anoyawa me Josep usiwa,

me Eri usiwa, 24 Matat usiwa,

Rivai usiwa, Meruki usiwa,

Jannai usiwa, Josep usiwa,

25 Matatias usiwa, Emos usiwa,

Naum usiwa, Esuri usiwa,

Nangai usiwa, 26 Mat usiwa,

Matias usiwa, Semein usiwa,

Josek usiwa, Joda usiwa,

27 Joanan usiwa, Resa usiwa,

Jerubaberu usiwa, Searutieru usiwa,

Neri usiwa, 28 Meruki usiwa,

Adi usiwa, Kosam usiwa,

Erumadam usiwa, Eru usiwa,

29 Josiya usiwa, Erieseru usiwa,

Jorim usiwa, Matat usiwa,

Rivai usiwa, 30 Simeon usiwa,

Juda usiwa, Josep usiwa,

Jonam usiwa, Eriakim usiwa,

31 Merea usiwa, Menna usiwa,

Matasa usiwa, Neitan usiwa,

Devid usiwa, 32  ✡Jesi usiwa,

Obed usiwa, Boas usiwa,

Sarumon usiwa, Nausion usiwa,

33 Aminadab usiwa, Admin* usiwa, Aruni† usiwa,

Esuron usiwa, Peret usiwa,

Juda usiwa, 34 Jekob usiwa,

Aisak usiwa, Ebraam usiwa,

Tera usiwa, Naoru usiwa,

35 Serug usiwa, Reu usiwa,

Pereg usiwa, Eber usiwa,

Seira usiwa, 36  ✡Keinan usiwa,

Arupakad usiwa, Sem usiwa,

Noa usiwa, Remek usiwa,

37 Metusera usiwa, Enok usiwa,

Jered usiwa, Maarareru usiwa,

Keinan usiwa, 38  ✡Enosu usiwa,

Setu usiwa, Adam usiwa,

God usiwa.

4

Seitan Me Iesu Amaorot Ag Yaune

1 Iesu Guwawa Iyakaisiyapama gumbe noidauwanewa, yoi Jodan apa sira taig onne. Guwawa Iyakaisiyapama me aug aine at inguiwa arawa danave wakene. 2 Asimeve oiyat 40 danave, Seitan Iesu ayag yaune. Me kumiwa nakwai den nane, sira kum oieba me iyagon.

3 Seitan me dig wane, “Ge God Usiwa ipewa, an mame diya tobiyape bredi ape.”

4  ✡Iesu gara wane, “Me tene: ‘Iyayapan bredi mekut gumbe den vinigimpe.’ ”

5 Seitan me Iesu aug at opampawa dog aine. Tatevit toimu koka undag piyu mame danavewa toewanne.

6 Meve gumbe wane, “At undag yusipama ge eyawa meuma undag gentna. Kuiyawa mu negnewa, ne bira da anotnawa oma ane wantna. 7 Meoya ge ne waiya negawa, undag mame me geumawa ape.”

8  ✡Iesu gara wane, “Me aib tene: ‘Ayapan God geuma waiya, sira me mekut nau meuma a.’ ”

9 Seitan me Iesu aug Jerusarem aine, sira ane temporu dewam opampa anewa egave yoine. Me wane, “Ge God Usiwa ipewa, mame apa gembovit pisiag aiga. 10  ✡Kuiyawa me tene:

‘Me genan anog ge yaimoyai amaragemtan oya aneya meuma dirumpe.

11 Amagwa an den tope,

mu nanuwo wan augempe.’ ”

12  ✡Iesu gara wane, “Me wane, ‘Ayapan God geuma den ayag yauya.’ ”

13  ✡Seitan ayaiviwa undag mame onananewa, me gumbe kum kusida Iesu yankweg aine.

Nasaret Igiyawa Iesu Topai Aya

14 Guwawa yusiwa gumbe Iesu Gariri taig onne. Gae meuma birorot aine at visi donawa undag. 15 Iesu sinagogu muma danave toyau munne, sira iyayapan undag waiya waniya.

16 Meve me at Nasaret koka anewa arawa aine. Sabat Kumiwa apa evedni meib aiviwa mina me sinagogu danave unigne. Meve basiatan oya wan yoine. 17 Propeta Aisaya gigirum tenewa paniyawa me wanne. Watabnewa meib tenewa yaune.

18  ✡“Ayapan Guwawa meuma gunap wakene.

Kuiyawa me oira gumbe waribiya nedne,

gae oraiwa dividivi onan igiyawa gumbo opata watan oya.

Me baraunedne onedna.

Ne anekna nog igiyawa gumbo anog yankwetan oya watna.

Yanga boredmusiawa igiyawa gumbo yangut oraimina atan oya watna.

Sira nau ibnawa auemewa waita mumpe ingui amtan oya watna.

19 Ayapan anoiviwa oraiwa bairawan meuma oya opata wag dirumtan oya onedna.”

20 Meve me gigirum tenewa paniyawa panne, sira nau aiviwa me wan yanwakene. Sinagogu danave iyayapan yangowo me temtem yaveme. 21 Iesu amatog mu dirumivi, “Gare mame gae Baiboru mame danave anoenewa natawa uwane.”

22  ✡Iyayapan undag me gumbe dega aya, sira gae demtawa me noive uwanewa gumbe teraya. “Mame me Josep usiwa go,” mu waya.

23 Iesu mu dirumne, “Ne anoeni, ye yaug auya gae mame: ‘Doketa, gembo warinama!’ Sira ye didnegiya, ‘Nu anotu ge Kapenaum danave anawa, mapa at geumawa apa Sira a.’ ”

24  ✡Me wane, “Ne gae natawa veni. Iyayapan propeta me gumbe at meumawa apa bainda den waya. 25  ✡Ne watnawa me natawa. Eraija kumiwa danave, kwimin bairawan duwamdesi ge dud 6 danave tobodne. At undag danave kait kokawa ane. Kwapura obiren Isuraeru danave wakeya, 26  ✡megara God Eraija den baraune munan aine. Kwapura me Sarepat at Saidon danave apa wakenewa me mekut gumbe aine. 27  ✡Propeta Eraija me kumive Isuraeru apa yuwat warumamne iviwa reprosi obiren wakeya, megara bira da den warinamunne. Siria apan Naaman me mekut warinamne.”

28 Iyayapan undag sinagogu danave mame anoyawa, mu danopiriwaya. 29 Mu wan yoiyeg Iesu atatai iya gwetoimu kokawa yankweg dauwag aine. Sira tui kusi mu gwetoimu muma siya donave aug aine, me aorepe uyug aitan oya. 30 Megara Iesu iyayapan danowo unig troag gamben dauwag aine.

Iesu Airapu Kukaeba Atatai Ine Aine

31 Meve Iesu Gariri danave Kapenaum me gwetoimu kokawa aig aine. Sabat Kumiwa apa me amatog toyau munivi. 32  ✡Mu toyau munnewa anog teraya. Kuiyawa gae meuma yusipamit.

33 Sinagogu danave apan da wakene. Me airapu kukaeba miyotapama gumbe wakene. Me noiwa kwaruwane. 34 “Akai! Nasaret apan Iesu, ge nu gunup divi amon? Ge nu wakukam nuntan onagana? Ne anona ge bira, ge God Apan Iyakaisiyapama!”

35 Iesu yusipamit wane, “Gae yankweya! Me gumbe yankweg dauwaya!” Meve airapu apan me namuwo aorene, yankweg dauwag amiya. Megara me den wakukamne.

36 Iyayapan undag teraya sira garawano waya, “Toyau toyau mame divi? Me yusipamit airapu kukaeba dirumnewa, mu dauwaya!” 37 Sira umum meuma at megiyave undag wateteyamne.

Iesu Iyayapan Obiren Warinamunne.

38 Iesu sinagogu yankweg Saimon gweyawa aine. Me kumive Saimon nimnagawa vesinwa yuwat amipam aug diravivi. Mu Iesu waita wantan oya waya. 39 Meve me yuwat amipam egave kwanasig dig wane, sira yuwat amipam me yankwene. Me tatevit owan yoig amatog waita wanne.

40 Kum aigiviwa, iyayapan yuwat gina ubeube tamiya igiyawa boeg me gumbe onamiya. Meve me naniwa desirom desirom egowo tene, sira inaimusia. 41  ✡Airapu kukaeba iyayapan obiren yankweg dauwag kwaruwaya, “Ge God Usiwa!” Megara Iesu mu dirum bainda den wane mu wape. Kuiyawa mu anoya me Keriso.

42 Wantenewa me pomtone arawa dauwag aine. Iyayapan Iesu oya didimama eme, sira mu amog me wakenewa gumbe uwaya. Me gaibu waketan oya mu ageyau aya. 43 Megara me wane, “Ne God toimuwawa gae oraiwa meuma opata di watna gwetoimu da danave gaibu. Kuiyawa me oya ne baraunegne onedna.” 44  ✡Me sinagogu Judia danave opata yunadwaivi.

5

Iesu Aigowawa Namuirenwa Munan Auwane

1  ✡Kum da Iesu me Poeman Genesaret visive yokene, iyayapan me birorot empanig God gaiyawa anoeme, 2 me awau ginave wa duwam yawamne. Gwambui botag igiyawa dauwag amiya sira uwariri muma muineme. 3 Me wa da danave dauwane. Me Saimon meumawa. Sira me dine visiwa gumbe kusi atan barauwa aipe. Meve me yanwakeg wa gumbe iyayapan toyau munne.

4 Me gae waiviwa yankwenewa, Saimon gumbe wane, “Poeman dana bagive dauwape, uwariri teya aikpe gwambui tamtan oya.”

5  ✡Saimon gara wane, “Kokawa, nu aram nau kokavit atu, megara natawa da den autu. Megara ge vege oya uwariri tetna aikpe.”

6 Mu me ayawa, mu gwambui obiren tamiya. Mu uwariri mumawa koni vitan ane. 7 Meoya mu owawa wa da gumbe onam waita muntan oya munan nanigapoe aya. Mu omeg wa duwam eniya noidauwane, sira mu amatog koni uniktan aya.

8 Saimon Pita mame yaunewa, me Iesu konive aig wane. “Ayapan, yankweneg aga, ne kukaeba abnawa!” 9 Kuiyawa me ge owawa undag teraya gwambui obiren tamiya oya. 10 Jebedi usitainawa, Jemus ge Jon, mu Saimon owawa. Mu gaibu teraya.

Meve Iesu Saimon gumbe wane, “Ge den tera. Gare mame apa utan aipewa ge iyayapan upigima.” 11  ✡Meve wa muma ororiya painau visive baraueg dividivi undag yankweg me amave amiya.

Iesu Yuwat Abnawa Warinamne

12 Iesu gwetoimu koka da danave wakene. Me kumiwa apan me yuwat warumne iviwa reprosi aunewa uwane. Me Iesu yaunewa, namive aig nun wane, “Ayapan, ge imugap apewa, ne warinam nega.”

13 Iesu naniwa iberiyag apan yumne, sira wane, “Ne imunap, oraimina a!” Sira tatevit yuwat warumne iviwa reprosi yankwene aine.

14  ✡Meve me dig wane, “Iyayapan da den diruma. Megara gembovit ag pirisi gumbe toyauwana. Sira Mosisi wanewa mina gembo muintan oya puyo barauwa wana, me gumbe iyayapan yaug anope ge oraimina ana.”

15 Megara Iesu gae meuma kokavit wateteyamne undag anoya. Meoya iyayapan abototoi me gumbe gae anotan ge yuwat muma warinamuntan uwaya. 16 Megara me kum evedni pomtone arawa apa aig nun waivi.

Iesu Apan Amananiwa Buburuimusiwa Warinamunne

17 Iesu kum da mu toyau munivi, meve Parisi igiyawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa asime wakeya. Mu gwetoimu Gariri, Judia ge Jerusarem danave wakeyawa undag uwaya. Sira me Ayapan yusiwa gumbe yuwat warinamunne. 18 Apan upeba apan amananiwa buburuimusiawa goma egave baraug aug uwaya. Sira gwe danave barautan oya ageyau ag me namive barautan oya didimama aya. 19 Meve mame atan oya ebu diuya onan, kuiyawa iyayapan noidauwane. Meoya gwe egave dauwag, nog waremieg, nog gumbe gomaepam barauya iyayapan yapowo Iesu namive aigne.

20  ✡Me anotumat muma yaunewa, me wane, “Enda, kukaeba geuma anog yankwene.”

21 Parisi igiyawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa mukut amatog anoeme, “Apan mame bira? Me God gumbe gae kukaeba waivi. Bira oma ane kukaeba anog yankwepe, me God mekuriren oma ane?”

22 Iesu yaug anone mu divi danowo anoemewa, sira singui wane, “Divi oya ye dividivi mame nonemageyap anoene? 23 Ambuwa me taibe, ‘Kukaeba geuma anog yankwene,’ watna, go ‘Wan yoig aga,’ watna go? 24  ✡Megara, ne imunap ye yaug anoya. Apan Usiwa* me piyu egave yusiwa gaibu, me oma ane kukaeba anog yankwepe.” Meve me amananiwa wabuburumnewa abnawa dig wane, “Ne ge dirukna, wan yoiya, goma geuma aug gwe aga.” 25 Tatevit me mu namuwo wan yoig goma egave viniviwa aug God wag dega gumbe gwe meuma aine. 26 Iyayapan undag teraya sira God waragasiya. Mu danowo a noidauwane, sira waya, “Nu gare inaiinai gina ube da yautu.”

Iesu Me Rivai Oya Auwane

27 Mame ivi, Iesu uwag aig takesi tamivi abnawa yaune. Iviwa Rivai, takesi tamivi abnawa gwe kusi danave wakene. Me dig wane, “Amanap onaga.” 28 Sira me wan yoig dividivi undag yankweg amave aine.

29 Meve Rivai Iesu oya nakwaeba koka gweyave ane. Takesi tamemewa obiren ge iyayapan da obiren mu gaibu neme. 30  ✡Megara Parisi igiyawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa mu dam desiroma mu Iesu aigowawa gumbo kwavimun waya, “Ye divi oya nakwai ge yoi takesi tamemewa ge iyayapan kukaeba gaibu nene?”

31 Iesu mu gumbo gara wane, “Iyayapan mu doketa oya anoemewa mu ui kwapuwa oraimumuwa igiyawa onan, mu yuwat igiyawa. 32 Ne iyayapan oraimumuwa munan auwatan oya den uwana, kukaeba igiyawa nonemagowa biroriyatan oya uwana.”

Iesu Gumbe Kwit Oya Singui Aya

33 Mu me gumbe waya, “Jon aigowawa kum evedni nakwai kwit eme sira nun veme, sira Parisi igiyawa aigowawa mu meib eme. Megara aigowagwa nakwai ge yoi neme.”

34  ✡Iesu mu gumbo gara wane, “Memgebip abnawa me amdau igiyawa meuma gaibu wakene. Me apa ye oma ane amdau igiyawa nakwai muma kwit ape? 35 Megara me kumiwa uwape. Memgebip abnawa mu gumbo aug aipe. Kum me danave mu nakwai kwit ape.”

36 Me maibe mame dirumne: “Bira da den ape wape mataiwa musiwa da aug namuwa gumbe baraug agempe. Me meib apewa, me wape mataiwa viyotpe, sira musiwa mataiwa gumbewa me namuwa gumbe mina den ape. 37 Bira da den ape wain mataiwa kwapiwa irutawa namuwa danave wain egampe. Meib ape ipewa wain mataiwa kwapiwa irutawa dumetpe wain egampe. 38 Meoya wain mataiwa me kwapiwa irutawa mataiwa danave egampe. 39 Sira bira da den ape wain namuwa nakape ivi mataiwa oya anope. Kuiyawa me wane, ‘Namuwa me oraiwa.’ ”

6

Sabat Kumiwa Ayapaneba

1  ✡Sabat Kumiwa apa, Iesu nau danave aiviwa, aigowawa amatog nakwai wiit tam nanuwo diraudirau ag nag amome. 2  ✡Parisi igiyawa upeba singui waya, “Gare Sabat Kumiwa. Divi oya ye Sabat Kumiwa apa Gwangwan togomene?”

3  ✡Iesu gara dirumne, “Devid ge owawa iyagon wakeyawa kumiwa me aninin ane? Ye basiyayana go onan? 4  ✡Me God gweyawa unig aine, sira bredi waribiyanewa me gwangwan gumbe pirisi mekut naiviwa, aug nane sira upeba gaibu wakeyawa munne.” 5 Meve Iesu dirumne, “Apan Usiwa me Sabat Kumiwa Ayapaneba.”

6 Sabat Kumiwa da, Iesu sinagogu danave unig toyau munivi. Asimeve apan me naniyutanwa gegerainewa wakene. 7 Parisi igiyawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa Iesu pui yutan oya natawa didimama eme, Sabat Kumiwa me warinampe go onan? Me yautan oya mu yangowa me gumbe wakene. 8 Megara Iesu yaug anone mu divi anoeme. Me apan naniwa gegerainewa gumbe wane, “Iyayapan namuwo wan yoiya.” Sira me wan yoig asimeve yokene.

9 Meve Iesu mu gumbo wane, “Ne singui diruitna. Gwangwan gumbe me ambuwa oraiwa, Sabat Kumiwa me oraiwa atan go kukaeba atan, inaiinai waita wantan go wakukamtan?”

10 Me gumbo yangut undag birorot yangut yawamne, meve apan dig wane, “Nanigwa atan dima.” Me meib ane, sira naniwa oraimina di ane. 11 Mu danopiripam, amatog garawano aya aninin Iesu gumbe atan oya.

Aigowawa 12

12 Me kumive, Iesu nun oya tui dog aine, sira aram desirom God gumbe nun waivi. 13 Wantene mumbevit, aigowawa munan auwane, sira aigowawa 12 gomiyane mu ivuwa apasoro ug yuwamne. 14 Saimon me Iesu ug yune iviwa Pita, me gwaneba Andru, Jemus, Jon, Pirip, Batoromiu, 15 Matiu, Tomas, Arupies usiwa Jemus, Jerot vemewa Saimon, 16 Jemus usiwa Judas, Judas Isukariot me Iesu gumbe anavi ag omin baraunewa.

Waribiyatan Ge Watkukamtan

17 Me mu gaibu tui gumbe aig amog at pawawa apa yokeya. Asimeve aigowawa obiren wakeya. Sira iyayapan obiren mu Judia apa, Jerusarem apa, poeman visiwa apa, sira Taiya ge Saidon apa onamiyawa mu undag agoniyag wakeya. 18 Mu me gumbe anotan onamiya, sira yuwat warina muntan oya onamiya. Iyayapan mu airapu kukaeba gumbowa warinamunne, 19 sira iyayapan undag Iesu yumtan oya ageyau aya, kuiyawa yusiwa me gumbe uwag on iyayapan undag warinamunivi.

20 Me yangawa enagat aigowawa yawam wane.

“Pukpuk wagawag igiyawa ye guniyap waribiya wakeigimpe, kuiyawa God toimuwawa me yeumawa.

21  ✡Gare iyagon igiyawa, ye guniyap waribiya wakeigimpe, kuiyawa ivi ye oma ape.

Gare iruveme igiyawa, ye guniyap waribiya wakeigimpe, kuiyawa ivi ye towaya.

22  ✡Iyayapan ye Apan Usiwa iviwa oya topai yeneme

sira atatai yeneme ubmam yeneme ye ivuiwa airapu mina watkukam yenemewa,

ye guniyap waribiya wakeigimpe!

23 Me kumive degadega aya, sira degadega ag tare wariya.

Kuiyawa kwimin danave garawa yeuma me kokavit. Mu mamoaiwa God propeta gumbo meib aya.

24 Megara ye tawara igiyawa, ye ano kukaeba guniyap!

Kuiyawa ye wait watmemeyemne.

25 Gare ye nakwai kokavit nene igiyawa, ye ano kukaeba guniyap!

Kuiyawa ye matai iyagon aisiya.

Gare ye tovene igiyawa, ye ano kukaeba guniyap!

Kuiyawa ivi ye danadawai aug iruwaya.

26 Iyayapan undag yenan gae bainda wayawa, ye ano kukaeba guniyap!

Kuiyawa mu mamoaiwa ugauga propetaeba gumbo meib aya.

Anavi Yeuma Gumbo Imuwa Auya

27 Megara bira da nenan anopewa ne diruitna. Anavi yeuma gumbo baigan aigimiya. Bira da ye topai yempewa gumbo oraiwa aya, 28 bira da ye guniyap anokukam aigimpewa waribiya muniya, bira da ye guniyap gwambe aigimpewa mu munan nun waya. 29 Bira da ge kwauyegwa topewa, me kwauyegwa gambenwa gaibu menan tobiya. Bira da wape geuma egavewa aupewa, yankweya wape geuma ankwatavewa me gaibu aupe. 30 Bira da nun guniyap wapewa muniya. Bira da divi geumawa aupewa, sira tobiyag autan oya den wa. 31  ✡Ye imuyap iyayapan ye guniyap anopewa meib ye mu gumbo aya.

32 Bira da ye baigan yeniviwa ye baigan niyayawa, garawa divi aumon? Oraiwa guniyap da divi? Kukaeba igiyawa gaibu imuwo aupewa, mu imuwo amumpe. 33 Bira da oraiwa aiyenemewa, ye mu gumbo oraiwa aya. Oraiwa ye guniyap me divi? Kukaeba igiyawa gaibu meib di eme. 34 Ye iyayapan gumbo dividivi yeumawa wanampa sira tobiyag yentan oya muniyanawa, oraiwa ye guniyap me divi? Kukaeba igiyawa gaibu wanampa sira undag tobiyag autan oya mumpe. 35 Megara anavi yeuma baigan muniya. Oraiwa mu gumbo aya, sira muniya. Mu muniyawa divi da man autan owanowan den aya. Meve garawa yeuma kokavit. Sira ye Painauvit Abnawa usitainaven aya. Kuiyawa gaun den veme ge kukaeba eme igiyawa gumbo Painauvit Abnawa baigan meuma kokavit amunivi. 36 Ye Mamewa ano yemivi, me mina ye gaibu ano munigimiya.

Iyayapan Upeba Pui Yuwamemewa

37  ✡Pui den yuwamiya, ye pui den yuepe. Den dirumiya, ye gara den diruipe. Kukaeba muma anog yankweya, kukaeba yeuma anog yankwepe. 38  ✡Muniya, mu ye yempe. Iyayapan om oraivit ape, ibnawa aikpe, ipuniyape, noidauwape, togegap egampe. Kuiyawa ye om yuyawa, ebu desirom mina me matai om yuepe.”

39  ✡Sira me gae maibe mame dirum wane, “Apan yanga borednewa oma ane apan da yanga borednewa amarape? Mu duwam dukup danave den aikpe? 40  ✡Gigirum usiwa me toewanewan abnawa meuma gumbe egave onan. Megara ud mu gigirumawa oma anewa meve toewanewan meuma mina ape.

41 Ge yangut tatag yangawa danave atapupu wakeya yawa. Megara divi oya den yaug anoa yoma yare yangag danave wakene? 42 Ge aninin tatag dig wamon, ‘Tatan, ge yangagwa gumbe atapupu atan autna?’ Yawa, yangagwa danave yoma yare wakene. Ye ugauga igiyawa. Namu gembo yangagwa yoma yare atan aukape, sira meve ge yaiyai yaukape atapupu tatag yangave atan auwa.

Yoma Ge Natawa

43 Yoma oraiwa natawa kukaeba den impe, meib yoma kukaeba natawa oraiwa den impe. 44 Yoma desirom desirom me ingan natawa gumbe yaug anone. Iyayapan yoma ganapama gumbe inaru den tampe, sira ipuni gumbe greip den tampe. 45 Apan oraiwa dividivi oraiwa nonewa danave wakenewa oraiwa aug ompe, sira apan kukaeba dividivi kukaeba nonewa danave wakenewa kukaeba aug ompe. Kuiyawa apan dividivi me nonewa noidauwag egamnewa wape.

Gwe Oraiwa Ge Gwe Kukaeba

46  ✡Ye diwan ne gunap ‘Ayapan, Ayapan’ venan, megara ne veniwa den enan? 47 Bira da nenan uwag gae neuma anope sira mu ageyau gumbe baraupewa, apan me divi mina ne ye toyau yentna. 48 Apan me dukup kokavit wad kuiyawa an bon egave gwe siviwa mina. Nin uwanewa, yoi nin yusiwa uwag gwe manne. Megara gwe den ipun ane, kuiyawa yaimoyai sine. 49 Apan me gae neuma anope sira den ageyau gumbe baraupewa, apan me gwe nium onan piyu egave gwe siviwa mina. Yoi nin yusiwa uwag gwe mannewa, me tatevit biyau aigne, undag watkukamne.”

7

Senturion* Anotumat Meuma

1 Iesu gae mame undag wa bodne iyayapan mu naunowa taig anoeme, meve aig Kapenaum unig aine. 2 Senturion nau meuma aiviwa abnawa wakene, me kokawa imiwa aunewa, yuwarane koni boatan aivi. 3 Senturion Iesu gaiyawa anone. Me Ju igiyawa koukawa upeba tene menan amiya. Meve Iesu gumbe onamiyawa nau meuma aivi abnawa warinamtan oya nun wane. 4 Mu onam Iesu gumbe uwag me gumbe yai dieg amiya, “Apan mame oraiwa, meoya ge garawapa mame a. 5 Kuiyawa me iyayapan numa nonowa avivi, sira sinagogu numa sine.” 6 Meve Iesu mu gaibu amiya. Me gwe meuma megiyave uwanewa, senturion me owawa tene Iesu oya amog waya, “Ayapan, gembo danadawai den auwa, kuiyawa ne oraiwa onan, ne kukaeba, ne gwanob neuma ankwatave den onaga. 7 Ne anoeni ne oraimina onan, meoya gungap den onekna. Gae geuma me di wa, me gumbe nau neuma aivi abnawa me inaipe. 8 Kuiyawa ne yusiwa upeba ankwatave wakena, ne gaibu mut igiyawa ne ankwatanap. Ne apan da ditna, ‘Aga,’ me aipe, sira da ditna, ‘Onaga,’ me ompe. Ne nau neuma aivi abnawa ditna, ‘Mame a,’ me ape.”

9 Iesu mame me anonewa, me gumbe terane. Me tobiyag iyayapan me gaibu onamiyawa dirum wane, “Ne ye diruitna. Ne at Isuraeru apa mame mina anotumat kokavit den yauna.” 10 Meve me tene amiya igiyawa gwe taig onam yauyawa, nau meuma abnawa inaig wakene.

Kwapura Usiwa Boanewa Iesu Sira Warinamne

11 Tatevit, Iesu gwetoimu iviwa waya Nain aine, sira aigowawa ge iyayapan undag me gaibu amiya. 12 Me gwetoimu ankwin noiwa megiyave uwaiviwa, apan boanewa iyayapan aug dauwag amome. Me inawa usiwa desiromiren meuma, sira me kwapura. Iyayapan gwetoimu undag inawa gaibu wakeya. 13 Ayapan me yaunewa, nonewa danadawai aug wane, “It den waya.”

14 Meve me dauwag aig iragi paniyawa yumne, auyawa igiyawa mu di yokeya. Me wane, “Ud mataiwa, ne ge dirukna. Wan yoiya!” 15  ✡Bo abnawa yug wan yoine, amatog gae wane. Iesu aug inawa itan wanne.

16  ✡Mu undag a aya, sira God gumbe waiyaya. Mu waya, “Propeta kokawa nu yapunup matadne. God iyayapan meuma waita muntan oya uwane.” 17 Iesu gaiyawa mame Judia undag ge at koukawa birorot danave uwane.

Iesu Ge Babataito Abnawa Jon

18 Jon aigowawa dividivi mame undag Jon gumbe waya. Me duwam munan auwaivi, 19  ✡me mu tene Ayapan gumbe singui atan amiya, “Matai uwatan vemewa me ge, go nu apan da menan amaraigimta?”

20 Mu Iesu gumbe uwag waya, “Babataito Abnawa Jon genan singui gentan oya nu tenunne onantu, ‘Matai uwatan vemewa me ge, go nu apan da menan amaraigimta?’ ”

21 Me kumive di, iyayapan obiren mu yuwat gaibu, danadawai gaibu sira airapu kukaeba gaibuwa Iesu warinamunne, sira yango boredmusiawa yangowa mereruwaya. 22  ✡Meoya me gae aug gigeme igiyawa gumbo gara wane, “Taig aisiya, sira divi yauyanawa ge anoyanawa Jon diya: Iyayapan yangabored musiawa mu inaimut yaveme, sira ama buburu musiawa a gigeme, iyayapan yuwat warumamne iviwa reprosi tamiyawa mu oraimina aya, nauno boredmusiawa gae anoeme, boriruwayawa sira inaimusia, sira tawara onan igiyawa gumbo gae oraiwa opata dirumeme. 23 Bira da nenan den aig aikpewa me gumbe waribiya wakeigimpe!”

24 Namu Jon gae aug gigeme igiyawa Iesu kweg amiya, ivi Iesu gae amatog iyayapan agoniyayawa gumbo Jon oya dirumivi, “Ye at inguiwa arawa divi yautan oya dauwag aisiyana? Me gwab riid† taig viyaiviwa yautan oya? 25 Me onan ipewa ye divi yautan dauwag aisiyana? Apan da me wape oraimina ennewa yautan aisiyana? Iyayapan wape oraimumu enemewa mu kin gweyawa danave wakeeme. 26  ✡Megara, ye divi yautan oya dauwag aisiyana? Me propeta da yautan oya? E, ne diruitna, me kokavitwa, propeta da mina onan. 27  ✡Menan tenewa mame:

‘Ne umum abnawa barautna namuiban ompe,

sira me genan ebu geuma tamibarip ape.’

28 Ne ye diruitna. Bira bira vesin gumbo yaiyawa yapowo Jon me mekuriren painao egave yaine. Megara God toimuwawa danave kusikarenwa me kokawa, Jon mina onan.

29  ✡Iyayapan undag Jon gaiyawa anoyawa, sira takesi tameme igiyawa gaibu, mu yaug anoya, me God ebuwawa me oraimina, meoya mu babataito Jon gumbe aya. 30  ✡Megara Parisi igiyawa ge Gwangwan anoano koukawa igiyawa mu God anoanowawa topai aya, meoya mu babataito Jon gumbe den aya.

31 Iyayapan kum mame garewa aninin om yuwampna? Sira mu divi mina? 32 Mu ud usiusiwa mina. Ud torawa mu gwiruwaremewa arawa apa wakeeme sira aug garawano eme:

‘Nu bepuru yenan kae atu, megara ye tare den wariyana;

Nu bo bererinawa totu, megara ye den iruwayana.’

33 Kuiyawa Babataito abnawa Jon uwane sira me bredi ge wain den nanewa, ye vene, ‘Me airapu kukaeba gaibu.’ 34  ✡Apan Usiwa uwane me nakwaeba ge yoiba naiviwa, ye vene, ‘Me nakwai nabot nabot ge yoi koka naiviwa, sira me takesi tameme igiyawa ge kukaeba igiyawa gumbo yaire munne.’ 35 Megara me usitainawa undag me anoano meuma oraimina me toewan muniya.”

Kukaeba Aivi Vesinawa Iesu Gumbe Oira Egamne

36 Gare Parisi apan da me Iesu gaibu augoi nakwaeba natan oya menan wane. Meoya me Parisi gweyawa aig teboro apa wakene. 37  ✡Vesin me at kokawa apa wakewake meuma kukainewa, me anone Iesu me Parisi gweyave naivi. Vesin me uinoum danave oira tayapama wakenewa aug onne, 38 me iripam aivi sira Iesu daieve amave yoine. Me amatog amawa yangawa it aeg kwanivi. Meve me kuiyagumawa gumbe muinivi, amawa noive uwatone, meve oira tayapama egamne.

39 Parisi abnawa me Iesu menan auwanewa mame yaune. Sira mekut wane, “Apan mame propeta ipewa, me yaug anope. Vesin me yumiviwa me bira me aninin. Kuiyawa me kukaeba vesinawa.” 40 Iesu gara me gumbe wane, “Saimon, ne gae da diruktan eni.” “Didnega, toewanewan,” me wane.

41 “Apan duwam anmaga wanka avivi abnawa gumbe anmaga auya. Da 500 denari‡ gumbe aune, sira da 50 denari gumbe aune. 42 Maun duwam garawa sira tobiyag wantan oya oma den ane. Meoya me duwam garawa sira autan oya yankwene. Meve ambuwa me nonewa kokavit autan?”

43 Saimon gara wane, “Ne anona me da garawa kokavit yankwenewa.” “Ge yaimoyai yaug anoana,” Iesu wane.

44 Meve vesin gumbe tobiyag Saimon gumbe wane, “Ge vesin mame yavege? Ne ge gweyagwa dana onednawa, ge yoi da den negana amanwa muintan oya. Megara me it meuma gumbe amanwa puwam kuiyagumawa gumbe muinne. 45 Ge nogwa uwa den tonegana, megara ne unignawa gumbe, vesin mame amanwa gumbe uwa den kwene. 46 Ge oira kuiyanwa den egamana, megara me oira tayapama amanwa egave egamne. 47 Meoya ne dirukna. ‘Vesin me dividivi obiren kukaeba meuma anog yankwene, kuiyawa me nonewa kokavit aune.’ Megara me kidnausiren anog yankwenewa nonewa kidnausiren aune.”

48 Meve Iesu me gumbe wane, “Ge kukaeba geuma anog yankwene.”

49 Eb teyawa mu amatog mukut veme, “Apan mame me bira? Kukaeba anog yankweivi.”

50  ✡Iesu vesin gumbe wane, “Ge anotumat geuma waita genne. Yum gumbe aga.”

8

Yawa Emeiviwa Abnawa Maibeyawa

1 Kum kusi ivi, Iesu at kokawa aine, gwe upeba amdau gaibu gidne. Meve me God toimuwawa gae oraiwa meuma gumbe wag dirumne. Sira aigowawa 12 me gaibu amiya. 2  ✡Sira vesin upeba mu airapu kukaeba gumbo warinamunne ge yuwat warinamunnewa gaibu. Vesin dawa me Meri mu veme at Magdara vesin. Vesin mame me gumbe Iesu airapu kukaeba 7 atatai imnewa. 3 Joanna me Erod nau meuma aiviwa kokawa Kusa biviwa, Susanna ge vesin upeba gaibu. Vesin mame mu tawara dividivi muma gumbe waita muneme.

4 Iyayapan obiren agonieme, iyayapan at koukawa apa Iesu oya omome, meoya Iesu maibe mame dirumne: 5 “Nau abnawa yawa meuma emetan aine. Me yawa emeiviwa, yawa upeba ebu taibe aigiya. Iyayapan amowo embabatam aya, nenip painau aigeg naya. 6 Yawa upeba an egave aigiya, mumin dauwaya. Megara toyaimusia, kuiyawa me apa yoi onan. 7 Yawa upeba gan dana aigiya. Yaig gan gaibu yoiya, sira gan yawa warumamne. 8 Yawa upeba piyu oraiwa egave aigiya. Me yaig dauwag natawa koniwa 100 mina inamiya.”

Iesu mame wanewa, me auwane, “Bira da naunawa gaibuwa me kweya anope.”

9 Aigowawa Iesu gumbe singui waya maibe mame natawa aninin. 10  ✡Me wane, “God toimuwawa anoano guwavewa ye wait toyau yenna. Megara iyayapan upeba gumbo ne maibe gumbe dirumeni.

‘Mu yaveme, megara oma den ane yaupe.

Mu anoeme, megara oma den ane yaug anope.’

11 Maibe natawa me mame. Yawa me God gaiyawa. 12 Ebu taibe aigiyawa natawa me mamaib. Iyayapan mu anoeme, megara airapu kukaeba uwag God gaiyawa nonowa gumbe aug aipe. Meoya mu anotumat muma den apewa waita den aupe. 13 Yawa an egave aigiyawa me natawa me meib. Iyayapan mu God gaiyawa anog degaepam aueme, megara mu taiwa gaibu onan. Mu anotumat muma kum koni pipi, kuiyawa amaorot kumiwa uwapewa mu aikpe. 14 Gan dana aigiyawa natawa me meib. Iyayapan mu anoeme, megara mu ebuwowo amome, mu inaiinai danadawaeba dividivi obirenwa ge kwapiwa inaiinaiba umiya, meoya mu natawa yaimoyai den impe. 15 Megara yawa piyu oraiwa egave aigiyawa natawa me meib. Iyayapan mu nonowa bembemuwa ge nonowa oraiwa gumbe gae anog auemewa yai amareme natawa inamivi.

Damempa Deriyat Egave Yokenewa

16  ✡Bira da damempa oket aug noum danave guwave den baraupe, go kubvintan deriyateba ankwatave den baraupe. Garawa me deriyat egave baraupe. Meve bira da ompewa me eyawa yaupe. 17  ✡Kuiyawa guwave barauyawa me matai undag taibe ape, sira guwave barauyawa iyayapan matai undag yaug anope. 18  ✡Meoya yaimoyai yaug anoya. Bira da aunewa sira egave aupe. Bira da den aunewa me anoivi me meumawa me gumbe atan aupe.”

Iesu Inawa Ge Gwanebaviwa

19 Gare Iesu inawa ge gwanebaiwa me yautan uwaya. Megara mu oma den ane me gumbe uwaya, kuiyawa iyayapan obiren agoniyag wakeya. 20 Apan da me dine, “Yawa. Inag ge gwanegaiwa gwe daieve yoieme. Ge yaugemtan oya anoeme.”

21 Iesu gara wane, “Ne inan ge gwanenaiwa mu iyayapan mu God gaiyawa anog ageyau emewa.”

Iesu Wane Taig Yusipam Botone

22 Kum da Iesu aigowawa dirum wane, “Poeman visi gambenwa apa anta.” Meve mu wa danave dauwag amiya. 23 Mu wa gumbe amomewa, me kubvinivi. Taig yusipama awau danave aigne, meoya mu poeman tog umamivi, sira mu a muma koka ane.

24 Aigowawa meuma amog me togwanam veme, “Kokawa, kokawa, nu nonunwa natan aivi!”

Me wan yoig taig ge yawarat yusiwa dirum wane. Taig yusiwa yankwene sira undag botone. 25 “Ye anotumat yeuma ampa?” aigowawa dirumne. Mu terag a ake gara wa ano aya, “Apan mame bira? Me taig ge yoi gumbo wanewa mu noiwa auya.”

Apan Airapu Kukaeba Gaibuwa Warinamne

26 Mu at Gerasa apa amiya. Me poeman Gariri gambenwa gumbe. 27 Iesu awau aig visive dauwanewa, apan da nuntosane. Me airapu kukaeaba gumbe dodnewa sira me at kokawa apa onne. Me wape onan gwe onan babat dana kum yobenut wakeivi. Inaiinai meumawa meib di onne. 28 Me Iesu yaunewa, me kwat wag me amave aigne. Sira au wan kuiyaven waivi, “Iesu, God Painauvitwa Usiwa, nu gunup divi amon? Ne nun veni den watkukam nega!” 29 Kuiyawa Iesu airapu kukaeba dig wane apan mame gumbe yankweg dauwape. Airapu kukaeba evedni me kikikit yumne, meoya naniwa amawa murap gumbe tuya iyayapan amat me gumbe eme. Megara me murap tuiyawa togomiyane, sira airapu kukaeba atataine pomtone arawa aine.

30 Iesu me gumbe singui wane, “Ivugwa anin?” Me gara wane, “Riijon,”* kuiyawa airapu kukaeba obiren me danave unig wakeya. 31 Sira mu Iesu gumbe nun waya me den dirumpe mu dukup epampa danave aig ampe.

32 Bui obiren tui gambenwa apa iyayapan amareme. Airapu kukaeba Iesu gumbe nun waya me bainda wape mu bui danave am unikpe, meoya Iesu mu gumbo bainda wane. 33 Airapu kukaeba apan danave dauwag uwayawa, mu bui danave am unigiya. Sira bui tui naunawa kintog erai wat amog awau danave aigiya nonowa naya.

34 Bui amareme igiyawa mu divi anin anewa yauya, sira mu kintog amog at kokawa ge at gwetoimu apa mame dirumiya. 35 Meve iyayapan mu Iesu divi anin anewa yautan oya dauwag onamiya. Mu Iesu gumbe uwag yauyawa, apan me airapu kukaeba danave dauwag ainewa, me wape enne sira nonewa oraimina gumbe Iesu amave yanwakene. Mu a aya. 36 Iyayapan mu yauyawa, iyayapan da gumbo dirumiya, apan me airapu kukaeba gaibuwa aninin wait inaine. 37 Meve at Gerasa igiyawa a ag Iesu diya yankwem aitan oya waya. Meoya Iesu wa gumbe dauwag kwem aine.

38 Apan me airapu kukaeba danave dauwag ainewa me gaibu aitan oya nun wane. Megara Iesu me baraune aig wane, 39 “Taig gwe aga sira anintom God ge gungap anewa mu diruma.” Meoya apan kweg aine sira Iesu anintom menan anewa at kokawa undag dirumne.

Otau Boanewa Ge Vesin Yuwaranewa

40 Gare Iesu taignewa, iyayapan obiren kaiwa kaiwa waniya. Kuiyawa mu undag menan amareme. 41 Meve apan iviwa Jairas, me sinagogu namuyoiyoi abnawa, me uwag Iesu amave aig gwe meuma gaibu ongetan oya nun wane. 42 Kuiyawa me gwaitawa desiromiren, otau bairawan 12 mina. Me boaivi. Iesu aiviwa, iyayapan undag garaman ag Iesu gumbe amiya. 43 Vesin da wakene. Me bairawan 12 danave ganigani warivi. Megara bira da oma den ane warinamne. 44 Me Iesu daieven uwag wape meumawa ginawa yumne. Meve ganigani wariviwa me tatevit gomane.

45 Iesu singui wane, “Bira ne yumnedne?” Mu undag uyai wayawa, Pita wane, “Kokawa, iyayapan obiren agoniyag ge manageme.”

46 Megara Iesu wane, “Bira da ne yumnedne. Ne yutunwa gunap dauwag aine anona.”

47 Meve vesin yaug anone me oma den ane yaug anog guwave umpe. Me daramipam uwag me amave aigne. Iyayapan undag namuwo, me wane divi oya Iesu yumne sira aninin tatevit inaine. 48  ✡Meve me gumbe Iesu wane, “Gwaitan, anotumat geuma ge warinam genne. Yum gumbe aga.”

49 Iesu ande gae waiviwa, Jairas me sinagogu namuyoiyoi abnawa, me gweyawa apa apan da onnewa wane, “Ge gwaitagwa botone. Meoya toewanewan abnawa sira danadawai den wana.”

50 Iesu anog Jairas gumbe wane, “A den a, anotumat a, me sira inaipe.”

51 Me Jairas gweyawa uwanewa, me iyayapan gaibu uniktanwa watai munne. Me Pita, Jon ge Jemus, ge ud inamamawa mukut gaibu unigiya. 52 Meve, iyayapan undag gwaitawa oya iruwag danadawai aueme. Iesu dirumwane, “It yankweya. Me den botone. Me kubvinivi.”

53 Mu anoya me botone, meoya me gumbe iyagau ag toveme. 54 Megara Iesu gwaitanwa nanive wan aug wane, “Ne utunwa, wan yoiya!” 55 Me guwawa taigne, sira tatevit me wan yoine. Meve Iesu dirumne divi da waniya nape. 56 Inamamawa teraya. Megara Iesu gwangwan dirumne bira da gumbe den waya me anin anewa.

9

Iesu Apasoro 12 Tene Dauwag Amiya

1 Meve Iesu auwag apasoro 12 agoniyayawa, me airapu kukaeba undag atatai imtan oya ge yuwat kukaeba warinamuntan oya yusiwa ge ano yusipam munne. 2 Sira God toimuwawa gaiyawa opata muntan oya ge yuwat igiyawa warinamuntan oya me tene dauwag amiya. 3  ✡Iesu dirum wane, “Amdau oya divi da den auya. Tutu onan, ikwai onan, nakwai onan, anmagawa onan, wape duwam onan. 4 Sira gwe ambuwa ye unigiyawa, asime wakeigimiya, meve at gwe me kweya. 5 Ye at ambuwa uwaya iyayapan den baigan yempewa go gae yeuma den anopewa, mu yaug anotan oya amedanawa atapupu toya aikpe, meve at kokawa muma kweya.” 6 Mu meve dauwag gwe gwe amog, God gae oraiwa opata wag gigiya, iyayapan ampa ampa warinam muniya.

7  ✡Erod me at kokawa ayapaneba me dividivi pawaiviwa undag anone, sira nonewa painau ane. Kuiyawa iyayapan upeba veme, “Jon boriruwayawa igiyawa gumbo sira inaig yoine.” 8 Iyayapan upeba veme, “Eraija me sira uwane,” sira upeba veme, “Me propeta da watavitwa mina, me sira inaig taig uwane.” 9  ✡Megara Erod wane, “Ne Jon meyawa kwagomiyana. Apan mame gumbe iyayapan vemewa sira me gumbe ne anoeniwa me bira?” Meoya Erod Iesu yautan oya diune.

Iesu Iyayapan 5,000 Nakwai Utamne

10 Sira apasoro taig uwaya. Mu dividivi ayawa Iesu gumbe umum waya. Meve Iesu mu tam me gaibu guwave at Betuseida amiya. 11 Megara iyayapan agoniyayawa mu yaveg anoya sira amave amtan oya onamiya. Me kaiwa kaiwa munke God toimuwawa oya dirum wane. Sira me inaimuntan anoeme igiyawa warinamunne.

12 Ivi aram muniwaiviwa mu apasoro uwake Iesu dig waya, “Iyayapan agoniyayawa wa ampe. Gweyowa birorot ge at gambenwa apa amke nakwai ge vintanwa didimama ape. Kuiyawa nu mapa gina inguiwa arawa waketu.”

13 Me gara wane, “Ye divi da nakwai muniya.” Mu gara waya, “Nu bredi naningambenit ge gwambui duwam me mekut, da onan. Meoya agoniyayawa mame undag oya nu an nakwai gwiruwatta?” 14 Apan undag 5,000 mina me apa wakeya. Megara Iesu aigowawa dirum wane, “Waya. Kuiyawa desirom desirom 50 mina agoniyag yanwakepe.” 15 Aigowawa me dirum wanewa mina aya, sira iyayapan undag yanwakeya. 16 Meve Iesu bredi naningambenit ge gwambui duwam tam, kwimin wan yaug gaun wane. Meve sike aigowawa munne. Mu iyayapan keb ag muniya. 17 Mu undag naya oma ane. Aigowawa mu musimusiwa ande wakeyawa kwiniyag pot 12 enamiya noidauwaya.

Pita Taibe Wane Iesu Me Keriso

18 Kum da Iesu mekut nun waiviwa, aigowawa me gaibu. Iesu dirum wane, “Iyayapan aninin veme, ne bira?”

19  ✡Mu gara waya, “Upeba me Babataito abnawa Jon veme, upeba Eraija veme, sira upeba veme propeta namuwa da sira inaig taig uwanewa da.”

20  ✡Iesu mu gumbo wane, “Ye aninin vene, ne bira?” Pita gara wane, “Ge God Keriso.”

21 Iesu mu gumbo gwangwan dirumne bira da mame oya den dirumpe. 22  ✡Sira me wane, “Apan Usiwa* matai danadawai obiren di aupe. Namuyoiyoi igiyawa, pirisi koukawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa me topayape, toin gutpe, kum duwamdesiyawa danave me sira inaig yoipe. Me di matatpe.”

23  ✡Me mu undag dirum wane: “Da bira imive ne amanap ontan ape ipewa, me evedni membo topayape korosi meuma wan aupe meve ne amanap ompe. 24  ✡Kuiyawa bira da inaiinai meumawa membo autan anopewa, me matai waropiyape. Megara bira da inaiinai meumawa nenan oya waropiyapewa, me matai aupe. 25 Apan me piyu mame undag aupe, go membo waropiyape sira anokukampe ipewa oraiwa meuma aninin? 26  ✡Bira da ne ge gae neuma gumbe ubmam ape ipewa, matai Apan Usiwa me membo ge Mamawa ge iyakaisi aneya eyawa danave uwape kumiwa apa, me gumbe ubmam ape. 27 Ne natawa diruitna. Mapa yokeyawa yapowo upeba mu God toimuwawa yaupe, ivi mu boriruwape.”

Iesu Irawa Biroriyane

28 Oiyat 8 mina onananewa, Iesu mame wane. Me Pita, Jon ge Jemus tam me gaibu tui egave nun watan oya dog aine. 29 Me nun waiviwa, ginanamiwa biroriyane. Sira wape gaibu pupuyuiren biroriyane kapisi kapisi aivi. 30 Yauya. Apan duwam mu Iesu gaibu gae veme. Mu Mosisi ge Eraija. 31  ✡Mu eyawa danave uwaya. Mu Iesu bowawa gaiyawa veme. Gaiyawa me Iesu Jerusarem apa aitan aiviwa. 32  ✡Pita ge me owowaiwa mu yangowa ibnawa aivi. Megara mu yangowa merameg, mu me eyawa meuma ge apan duwam Iesu gaibu yokeya yauya. 33 Apan duwam Iesu yankweg amomewa, Pita Iesu gumbe wane, “Kokawa, nu mapa waketuwa me oraimina. Nu gwe kusi duwamdesi sita. Desirom me genan oya, desirom me Mosisi oya, desirom me Eraija oya.” Pita membo den yaug anone divi waivi.

34 Me gae mame waiviwa, guwaveru uwag mu umamne, guwaveru danave unigiya, meoya aigowawa a aya. 35  ✡Noiwa guwaveru apa uwane wane, “Mame ne Utunwa. Me ne anog wagomiyag wannawa. Me gumbe anoigimiya.” 36 Noiwa wanewa, mu yauya Iesu mekut wakene. Mu Iesu mekut yauya. Mu mame anog iyadmusia. Sira me kumive mu yauyawa bira da umum den waya.

Iesu Ud Apan Me Airapu Kukaeba Dodnewa Warinamne

37 Kum umae, mu tui apa aig onamiyawa, iyayapan obiren Iesu yauya. 38 Iyayapan obiren yapowo apan da noiwa kokavit kwaruwane, “Toewanewan, ne gungap nun veni. Ud neuma yawa. Me ne ud desiromiren. 39 Yawa. Airapu kukaeba me dodnewa, tatevit au ge kwaruwag daram daram aivi, noiwa poriman borivi. Den yankweg aivi kwekweru onan, sira me wakukamivi. 40 Ne aigowagwa gumbo nun wana me dauwag aipe. Megara oma den ane mu aya.”

41 Iesu wane, “A, iyayapan garewa mu anotumat muma onan. Wakewake muma gegeru. Kum anintom ne ye gaibu wakeigimpna sira amara yenigimpna? Ud geuma aug mapa onaga.”

42 Ud torawa me man oniviwa, airapu kukaeba me aug aoreivi piyu egave aig daramiwa waivi. Megara Iesu airapu kukaeba dig wane, sira ud waribiyag mamawa gumbe sira wanne. 43 Meve undag God nauwawa kokavitwa gumbe teraya. Dividivi undag Iesu anewa gumbe iyayapan undag arag vemewa, Iesu aigowawa dirum wane,

44  ✡“Ne ye diruitnawa yaimoyai anoya. Apan Usiwa ominawa iyayapan nanuwo baraupe.” 45  ✡Megara mu den yaug anoya me anin wanewa sira me oya dig anotanwa a aya. Me mu gumbo guwave ane, meoya mu den yaug anoya. Sira mu gae mame Iesu gumbe singui den waya. Mu a aya.

Bira Kokavitwa Atan

46  ✡Aigowawa mu mukut amatog garawa eme, mu yapowo ud ambuwa kokavit atan? 47 Iesu gae mumawa imive anonewa, ud usiwa aug me megiyave baraune yokene. 48  ✡Meve mu dirum wane, “Da bira me ud kusi mame gumbe ne ivunwa gumbe engaun apewa, me ne gunap engaun ape; sira da bira me ne gunap engaun apewa, me ne gunap engaun den ape ne baraunedne onegnawa gumbe engaun ape. Kuiyawa ye undag yapeyap kusikarenwa me kokavitwa.”

49 Jon gara wane, “Kokawa. Nu apan da yautu, airapu kukaeba ge ivugwa gumbe wane dauwag amiya. Nu me yankwetan oya ageyau atu, kuiyawa apan me numawa onan.”

50  ✡Iesu dirumne, “Den diya yankwepe. Kuiyawa da bira me nu gunup daietaitai den anewa me numawa.”

Samaria Igiyawa Iesu Topayaya

51 Iesu kwimin wan dog aitanwa kumiwa koni aiviwa, me Jerusarem aitan oya anone. 52 Sira me umumawa namu tene amiya. Mu amog Samaria gwe da uwag dividivi waribiyag menan amareme. 53 Megara iyayapan asimeve wakeyawa mu Iesu gumbe baigan den aya, kuiyawa Iesu Jerusarem oya aivi. 54  ✡Me aigowawa Jemus ge Jon mu mame yaveg waya, “Ayapan. Nu wata iyam igiviwa kwiminau aig wakukam mumpe. Ge anoege?” 55 Megara Iesu mu gumbo tobiyag gae yusipamit toyau munne. 56 Sira mu gwetoimu da amiya.

Iesu Amave Anigimtanwa Garawa Meuma

57 Mu ebutaibe amomeve, apan da Iesu dig wane, “Ne ge amagap onekna. Ge ampa agawa ne amagap anekna.”

58 Iesu gara wane, “Mae okusi† piyu nogave wakene, sira nenip en painau wadne, megara Apan Usiwa kubvintan oya at meuma onan.”

59 Iesu apan da dig wane, “Amanap onaga.” Megara apan wane, “Ayapan, namu ne kwenega anekna maman neuma sitna.”

60 Iesu dirumne, “Yankweya. Bo igiyawa kwema mumbo si ampe, megara ge aga God toimuwawa gaiyawa opata waigima.”

61  ✡Da sira gaibu wane, “Ayapan, ne amagap onekna. Megara namu kwe nega taig aneg iyayapan neuma nanuwa gaun amuntnave.”

62 Iesu gara wane, “Bira da me namu ib aupe ivi daieven yaupewa me oraimina onan God toimuwawa oya.”

10

Iesu Aigowawa 72 Tene Dauwag Amiya

1  ✡Mame ivi Ayapan aigowawa upeba 72 gomiyamunne. Me tene duwam duwam namive namu amiya. Mu gwetoimu koka ge gwe gwe undag me matai aipewa arawa undag guigiya. 2  ✡Me mu dirumne, “Maura obiren, go nau atanwa obiren onan. Maura Ayapaneba gumbe nun waya, me nau igiyawa tepe maura kumiwa nau meuma danave ampe. 3  ✡Aisiya! Ne ye teeni. Ye aisiyawa me sip usiwa mae urup danave teeni mina. 4  ✡Anmaga ikwaeba ge ikwai ge sandoro den tamiya. Bira da ebu taibe yauyawa den baigan niyaya.

5 Ye gwe unigiyawa namu waya, ‘Yum gwe mame gumbe.’ 6 Yum apan asime ipewa, yum geuma me gumbe wakepe. Onan ipewa, yum me genan sira taig ompe. 7  ✡Gwe desirom apa wakeya, sira dividivi ye yempewa naigimiya. Kuiyawa nau eme igiyawa mu nau garawa auya. Gwe gwe gumbe ipunapun ag birorot den gigiya.

8  ✡Ye gwetoimu dana unigiya sira baigan yempewa, dividivi namuyap tepewa naya. 9 Asimeve yuwat igiyawa wakeyawa warinamuniya, sira mu dirumiya, ‘God toimuwawa koni aivi.’ 10 Megara ye gwetoimu uwayawa iyayapan den baigan yempewa, ebu taibe dauwag waya, 11  ✡‘Atapupu gwetoimu yeumawa me amunwa batamne. Nu atapupu mame guniyap toderere ata. Megara, God toimuwawa koni aiviwa me anoya.’ 12  ✡Ne ye diruitna. Me kumiwa apa, Sodom ge Gomora ibnawa muma me bembemu, go gwetoimu asime ibnawa me koka. Ne diruiyeni. Me kumive, Sodom kusi wakukampe, megara gwetoimu asime kokavit wakukampe.

13 At Koreijin, ano kukaeba gungap! At Betuseida, ano kukaeba gungap! Kuiyawa irayauyau ye guniyap me anewa, at Taiya ge at Saidon danave me anewa ipewa, mu tate wape pumpunewa* enag atapupu danave yan wakeg nonomagowa biroriyapono. 14 Me kumive at Taiya ge at Saidon garawa muma me bembemu, megara ye garawa me ibnapam. 15 Sira ge Kapenaum! Ge matai kwimin dog aga? Onan, ge matai at kukaeba ades† danave yan aiga.

16  ✡Bira da ye ano yeniviwa me nenan anoivi. Sira bira da ye topai yemiviwa me ne topai negivi. Megara bira da ne topai negiviwa, me ne baraunedne onednawa topayaivi.”

17 Aigowawa 72 degadega gaibu sira taig uwag waya, “Ayapan, ge ivugwa gumbe airapu kukaeba gaibu nu ano nuniya.”

18  ✡Iesu wane, “Ne yauna Seitan kwiminau kapisi wariviwa mina aigne. 19  ✡Yauya. Ye mokare ge wawano egave emtan oya sira ye anavi mut yusiwa undag guttan oya yusipama yenna, meoya divi da guniyap kukaeba da den ape. 20  ✡Megara airapu kukaeba ye ano yemivi oya degadega den aya. Ye ivuiwa kwimin danave tene oya degadega aya.”

21 Me kumiwa apa Guwawa Iyakaisiyapama gumbe degadega kokavitwa gumbe Iesu wane, “Maman, kwimin ge piyu ayapaneba, ne ge watdega gemeni. Kuiyawa ge anoano koukawa igiyawa gumbo ge dividivi mame yaug anoyawa gumbo guwave teyana, go ud usiusiwa gumbo taibe watapana. E, Maman. Mame anoano geuma oraiwa gumbe pawane.

22  ✡Dividivi undag Maman ne nedne. Maman mekut Apan Usiwa yaug anone. Sira bira da Maman den yaug anone. Sira Usiwa imive iyayapan mu Maman oya yaug anopewa mu mukut Maman yaug anope.”

23 Me tobiyag me aigowawa guwave dirum wane, “Ye gare yavenewa matai yaupe. Yangowa me waribiyape. 24 Ne ye diruitna. Propeta ge kin obiren ye gare yavenewa mu mina yautan anoya. Megara oma den ane yauya. Gare ye anoenewa mu anotan anoya. Megara oma den ane anoya.”

Samaria Abnawa Oraiwa Maibeyawa

25  ✡Kum da Gwangwan gumbe anoano kokavitwa da wan yoig Iesu ag yautan oya singui wane, “Toewanewan. Ne divi akape yaibobot inaiinaiba auten?”

26 Me gara wane, “Gwangwan gigirumawa danave aninin teya? Ge aninin basiege?”

27  ✡Me gara wane, “ ‘Nonegmagawa undag gaibu, guwawa geuma undag gaibu, yutugwa undag gaibu, imugwa undag gaibu, Ayapan God geuma gumbe baigan a.’ Sira ‘Ge iyayapan baigan munigima ge gembo baigan niege mina.’ ” 28 Iesu gara wane, “Meme. Ge bainda wana. Mame ge awa, ge yaibobot inaiinaiba auwa.”

29 Megara me membovit iviwa waiyatan oya anone. Me Iesu dine, “Ne evenwa me bira?”

30 Iesu gara wane, “Apan da Jerusarem apa aig Jeriko aig aiviwa, ebu taibe me ub igiyawa nanuwo danave aigne. Mu yumeg wapeyawa vieg, me toveg, me bo koni totan aneve kweyeg amiya. 31 Pirisi da ebu desiroma aig onne. Megara me apan yaunewa me yankweg ebu megiyave uwag aine. 32 Me mina di Rivai apan da me aig at me uwane me yaunewa ebu megiyave uwag aine.

33 Megara, Samaria apan ebu me aine, apan me gumbe uwane. Uwag me yaunewa danadawai aune. 34 Me menan aig, oira ge wain kamot yangave egamne, meve kamot meuma popanne. Meve me mae donki meuma egave apan baraug aug nonowa ememe gweyawa aig baraune amarane. 35 Vinne wantene me anmaga meuma denari duwam aug nonowa ememe gweyawa abnawa wanne. Me wane, ‘Me amara. Ne sira taig uwatnawa, apan mame oya anintom aoreyawa meve garawa da sira gentna egave gaibu.’

36 Mu duwamdesi mame gumbo anoege. Apan ambuwa me eveba, apan me ub igiyawa nanuwo danave aignewa gumbe?”

37 Me gara wane, “Me danadawai menan anonewa.”

Iesu me dine, “Ge aga meib di aigima.”

Maata Ge Meri Gweyowo

38 Iesu ge me aigowawa mu amomewa, Iesu gwe da uwane. Vesin iviwa Maata me baigan gumbe gweyave me baraune. 39  ✡Vesin me gwaneba gaibu iviwa Meri. Me Ayapan amave yanwakeg me waiviwa anoivi. 40 Megara Maata me imiwa iyai den wakene, kuiyawa dividivi undag waribiyatan oya nau kokavit aivi. Me Iesu gumbe uwag wane, “Ayapan, ne nekut nau eni, ne gwanenwa yankwenegne. Ge den anoege? Dia me ne waita netpe.”

41 Ayapan gara wane, “Maata, Maata, dividivi obiren oya danadawai auege anogugut ege. 42  ✡Megara desirom mekut Meri anoivi. Me oraiwa wat gomiyane. Me gumbe den aug aipe.”

11

Iesu Nun Aninin Watanwa Toewan Munivi

1 Kum da Iesu at da apa wakeg nun waivi. Nun wane onananewa, aigowawa da desirom me wane, “Ayapan, nun waigimtan oya toewan nuna Jon aigowawa toewan munne mina.”

2 Me dirum wane,

“Ye nun watanwa, mamaib waya:

‘Mamunwa, ivugwa ayamat aigimpe.

Toimu geuma uwape.

3 Kum gare evedni nakwai numa nunigima.

4 Kukaeba numa anog yankweya, nu mina iyayapan mu kukaeba muma gunup emewa anog yankweta. Amaorot gumbe den tenuna.’ ”

5 Sira me mu dirum wane, “Anten ye daneyap desirom eveba gaibu, me menan aig aram nub bagiwa uwag wapa, ‘Enda, bredi duwamdesi nega, 6 kuiyawa ne evenwa amdau aigin sira on gunap uwane. Ne divi da onan me namive barautna.’

7 Gwe danave me garawa wane, ‘Nenan den anoa. Ankwin me wait tobodne. Ne ud ne gunap kubvineme. Ne wan den yoig divi da den gentna.’ 8 Ne diruitna. Me eveba oya, wan den yoig bredi den wampe. Megara waigimpewa, me oya wan yoig dividivi anoiviwa me wampe.

9 Meoya ne ye diruitna. Kinuni aigimiya me yempe. Didimama aigimiya me yauya. Papapak toigimiya me ankwin yenan watappe. 10 Bira da kinuni apewa aupe. Bira da didimama apewa yaupe. Bira da papapak topewa me ankwin watappe.

11 Ye yapeyap mamawa da wakene? Ge utugwa gwambui oya wapewa, me garawa mokare wampe? 12 A, me kokorek bagiwa oya kinuni apewa, me wawano wampe? 13 Ye kukaeba igiyawa. Megara ye yaug anoyana aninin garawa oraimumu ud yeuma muniya. Meib ye Mamewa kwiminauwa menan nun wayawa Guwawa Iyakaisiyapama kokavit anintom yempe!”

Iesu Ge Berujeburu

14 Iesu airapu kukaeba me noiwa borednewa atatai imne dauwag amiya. Airapu kukaeba dauwag amiyawa, apan me noiwa borednewa gae wane. Meoya iyayapan obiren teraya. 15  ✡Megara iyayapan upeba waya, “Berujeburu me airapu kukaeba kokawa muma gumbe me airapu kukaeba atatai imivi.” 16  ✡Upeba me gumbe ageyau atan oya kwiminauwa irakoniwa da kinuni aya.

17 Iesu danowa yaug anone mu dirumwane, “Toimu da wagomiyak me mekut ube yoipewa me matai aikpe, sira gwe togomiyak me mekut ube yoipewa me aikpe. 18 Seitan togomiyak me mekut ube yoipewa me aninin toimu meuma yoipe? Ne mame veni, kuiyawa ye yano vene ne airapu Berujeburu gumbe atatai imeni. 19 Ne airapu kukaeba Berujeburu iviwa gumbe atatai imigimtnawa, ye aigoewa bira gumbe atatai impe mu dauwag ampe. Meoya, ye aigoewa mu ye keptete abnawa yeuma ape. 20 Megara ne God naniguriwa gumbe airapu kukaeba atatai imeniwa, God toimuwawa me guniyap uwane.

21 Meve apan yusipama mut undag tamke membo gweyawa amat aiviwa, dividivi meuma undag bainda. 22  ✡Megara bira da yusipamit tewampe me gumbe yusiwa kokavit apewa, beyan me apan anotumat anewa me aupe sira dividivi tamnewa kebape.

23  ✡Ne gunap onanwa me ne gunap anavi aiviwa. Sira ne gunap den agoniyaiviwa me wat murarianewa.

24 Airapu kukaeba apan danave dauwag ainewa, me yoi onan arawa gigivi nonewa emtan arawa didimama aivi go da den yaune. Meve me wane, ‘Ne gwe wait kwenawa sira taig anekna.’ 25 Me sira taig uwane gwe danave yaunewa gwe danave ingui, ereri aiyane sira dividivi yaiyai tene. 26 Meve me sira dauwag aine airapu kukaeba upeba yusipama 7 tam onne. Kukaeba muma koka, me membo mina onan. Mu undag uwag asime unig vineme. Meve apan me inaiinai meuma oieba di kukaine, namuwa mina onan.”

27  ✡Dividivi mame oya Iesu waiviwa, iyayapan agoniyayawa danowo vesin da wane, “Danave yaiyanawa ge am gennewa me waribiyane.”

28 Megara me wane, “Onan, God gaiyawa anoeme ge auemewa waribiya mumpe.”

Jona Kuinui Meuma Irayauyau

29  ✡Iyayapan agoniyayawa koka aivi, meoya Iesu wane, “Kum garewa kukaeba. Me irakoniwa oya nun veme! Megara propeta Jona irakoniwa meuma mekut mumpe, dawa onan. 30 Kuiyawa Jona me Nineve igiyawa oya irakoniwa ane. Apan Usiwa me meib kum garewa igiyawa oya irakoniwa ape. 31  ✡Kwiin sausu apa matai uwape, sira pui keptete kumive gare mame igiyawa gaibu yoipe iyayapan mame dirum wakukampe; kuiyawa kwiin me Soromon anoano meuma anotan oya piyu gina gambenwa apa dauwag onne. Megara, yauya, gare apan kokawa mapa, Soromon mina onan. 32  ✡Nineve igiyawa keptete oieba kumive kum garewa igiyawa gaibu wan yoig kum garewa igiyawa pui yuwampe. Kuiyawa mu Jona opata meuma gumbe nonemagowa biroriyaya. Megara yauya. Mapa kokawa wakene Jona me mina onan.

Kwapunwa Duniwa

33  ✡Bira da dun oket aug guwave go kabum ankwatave den baraupe. Megara deriyat egave baraupe yokepe. Bira da onampewa mu eyawa yaupe. 34 Ge yangagwa me ge kwapugwa duniwa. Ge yangagwa oraimina apewa, ge kwapugwa undag me mina eyawa noidauwane. Megara me oraimina den anewa, ge kwapugwa me mina sisip noidauwane. 35 Meoya yaukape. Eyawa ge gungaba sisip den uwape. 36 Meoya ge ui kwapugwa undag eyawa noidauwane sira sisip desirom da den wakenewa, dun eyawa gungap esivi mina me undagit esine.”

Kukaeba Naningamben Desiroi

37 Iesu gae wane onananewa, Parisi abnawa nakwai me gaibu natan oya eb baraune, meoya me unig aine teboro apa yan wakene. 38 Megara Parisi abnawa me Iesu nakwai oya namu den muinnewa yaug terane.

39 Meve Ayapan me gumbe wane, “Bainda, ye Parisi igiyawa ap ge en daiewa muinene, megara danavewa miyot umamne, dividivi tamtanwa ge mukut mukut noidauwane 40 Ye kuiyewa onan igiyawa! Me daievewa aninin anewa daneyap me mina meib ane, go onan? 41 Megara dividivi ye daneyap wakeyawa mu tawara onan igiyawa muniya, meve dividivi undag guniyap muimpe oraimina ape.

42 Parisi igiyawa, ye ano kukaeba guniyap! Kuiyawa ye wayo mint, wayo rue ge dividivi nakwai undag naninwanit danave kebag desirom God oya puyo baraugimiya. Megara oraivitwa ge God baigan meuma ye topai ene. Ye gae iviwa dividivi mame atanit di, sira dividivi upeba me mina gaibu atanit di.

43 Parisi igiyawa, ye ano kukaeba guniyap! Kuiyawa ye sinagogu danave seya painauwa waketan anoene, sira gwiruwaremewa arawa danave iyayapan gaun muma autan anoene.

44 Ye ano kukaeba guniyap! Kuiyawa ye dagup me guwave wakeyawa mina, iyayapan mu den yaug anoka egave gigeme.”

45 Apan da Gwangwan yaug anonewa me gumbe gara wane, “Toewanewan, dividivi mame ge vegewa, me nu gaibu yan barau nunege.”

46 Iesu gara wane, “Ye Gwangwan yaug anoyanawa, ye ano kukaeba guniyap! Kuiyawa ye mu yaigiwa aninaka auton me ibnawa kokavitwa iyayapan gumbo munene, megara ye yembovit naniguri desirom da gumbe me den yumke waita muniya.

47 Ye ano kukaeba guniyap! Kuiyawa ye propeta oya dagup siene, megara ye isimureiwa mu guriya. 48 Ye isimureiwa ayawa ye yangovo yauyawa sira mu ayawa ye undagit yaug anoyana. Kuiyawa ye isimureiwa propeta guriya, sira ye dagup muma siene. 49 Meoya, God me anoano meuma gumbe wane, ‘Ne propeta ge apasoro tetna munan onampe, megara upeba mu gutpe sira upeba mu edawai mumpe. 50 Meoya piyu amatone kumiwa apa propeta undag di muma oya kum gare igiyawa ibnawa aupe. 51 Aber di meuma apa amatog, iyakaisi kem meuma ge God gweyawa yapave Jakaraya toya boine onne mu diyawa gumbo kum gare igiyawa ibnawa aupe. E, ne diruitna, kum gare igiyawa ibnawa undag aupe.’

52 Ye ano kukaeba guniyap, Gwangwan yaug anoyanawa. Kuiyawa ye anoano ankwin wataptanwa aug aisiyana. Ye yembovit den unigiyana, sira uniktan eme igiyawa toboriyana.”

53 Meve Iesu asimeve yankweg ainewa, Parisi igiyawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa mu amatog danapiripam gumbe waya, sira gae yabdapam gumbe singui ag wa ge wa aya. 54 Iesu gae divi da gwambe wapewa me auwatan oya amareme.

12

Gwangwaneba Ge Yusiwa Muntanwa

1 Pungi den wane, iyayapan obiren agonieme, meoya mu gara em eme. Meve Iesu amatog gae namu aigowawa gumbo wane, “Yaukapa, Parisi igiyawa iist* muma gumbe. Me ugauga mumawa. 2  ✡Guwave barauyawa me matai undag taibe ape, sira guwave barauyawa iyayapan matai undag yaug anope. 3 Sira ye divi arampuna guwave wayawa me eyawa matai anope. Sira ye pantut danave nauneyap mumumu wayanawa me matai gwe egave taibe ape.

4 Ne owanaiwa, ne diruitna. Iyayapan da mu kwapiwa tope boape, megara ivi oma den ane divi da ape. Meoya mu gumbo a den aya. 5 Megara ne toyau yempna ye bira gumbe a aya. Me kwapiwa tope. Tope onanapeve ye at kukaeba geena† danave aore empe me yusiwa aunewa gumbe a aya. E, ne ye diruitna. Me gumbe a aya. 6 Nenip dirori naningambenit oya asarion‡ duwam gumbe gwiruwareme. Mu desirom da God imiwa den atataivi. 7  ✡Natawa di. Ye kuiye gumawa undag basiyaivi. Meoya den a aigimiya; ye painauvit, nenip dirori ye mina onan.

8 Meoya ne ye diruitna. Bira da iyayapan namuwo ne yaug ano nekpewa, Apan Usiwa me matai God aneya meuma namuwo me yaug ano nekpe 9 Megara da bira iyayapan namuwo wape, ‘Ne me den yaug anona,’ me God aneya meuma namuwo wape, ‘Ne me den yaug anona.’ 10 Sira da bira gae kukaeba Apan Usiwa gumbe wapewa, me matai anog yankwepe. Megara da bira gae di kukaeba Guwawa Iyakaisiyapama gumbe wapewa, me matai den anog yankwepe.

11  ✡Sinagogu, namuyoiyoi igiyawa sira iyayapan koukawa gumbo ye tamyem uwapewa, yembovit aninin amaratan oya go divi watanwa oya den anoya. 12 Kuiyawa Guwawa Iyakaisiyapama matai me kumiwa apa anin watanwa ye toyau yempe.”

Tawara Obiren Ge Pipamgit Abnawa Me Maibeyawa

13 Apan da iyayapan agoniyayawa danave me gumbe wane, “Toewanewan, ne tatan diya. Dividivi undag maman kwenewa me tamnewa ne gaibu kebape.”

14 Iesu gara wane, “Keptete abnawa go ye yapave abnawa oya bira ne tum yunedne?” 15  ✡Meve mu gumbo wane, “Yaukape! Danewa nuniatatu undag oya yaukape. Amat yeuma yaimoyai aya. Kuiyawa apan inaiinai meuma me tawara meuma gaibu den wakene.”

16 Sira me mu gumbo maibe mame wane: “Tawara abnawa nau meuma danave maura vinne. 17 Me membovit imug anone, ‘Ne divi atna? Ne nakwai neuma tetanwa arawa den wakene.’

18 Meve me wane, ‘Ne mame atna. Ne gopad neuma yayatna sira mataiwa kokavit sitna. Sira me apa ne nakwai ge tawara neuma undag tam danave tetna. 19 Sira ne nembo gunap watna, “Guwanwa, tawara oraiwa obiren unaiwadna wakene. Bairawan obiren me gumbe wakeya. Danadawai den aviya, nakwai na, yoi na, sira degadega a.” ’

20 Megara God me gumbe wane, ‘Ge pimpangitana! Aram gare ge guwagwa gungap me atan aupe. Meve gembo genan waribiyanawa bira tampe?’

21  ✡Bira da me tawara membo oya unaiwadne, megara me God namive tawara onan abnawa anewa, me maibe mame mina.”

Danadawai Den Auya

22 Meve Iesu aigowawa gumbo wane, “Meoya ne diruitna. Inaiinai yeuma oya nakwai divi nenewa, danadawai den anoya. Ye kwapuiwa oya ye divi enenewa danadawai den anoya. 23 Inaiinai me koka nakwai me mina onan. Sira kwapiwa me koka, enwape me mina onan. 24 Nenip owau yaug anoya. Mu divi da den vereme, sira maura den tameme, sira mu nakwai pantut muma go buim muma onan. Megara God mu utamivi. Ye di oraimina, nenip ye mina onan. 25 Ye daneyep da bira danadawai aviviwa inaiinai meuma kusi yobutatae ape oma ane go onan? 26 Ye dividivi kusikaren mame oma den ane ayawa, divi oya dividivi upeba oya danadawai auya?

27 Ben iviwa riri yaug anoya. Me aninin yoivi. Mu nau da den wareme sira murap kusi da den diraueme. Megara ne ye diruitna. Soromon me dividivi oraiminawa undag danave wakene, sira wape eniviwa oraimina, megara ben mame oraiminavit di, Soromon wape eniviwa me mina onan. 28 Wayo piyu ega gare wakene go umae iyam danave aorepe. Megara God me wayo gumbe wape yaimoyai wanne. Meoya anintom God me yenan oya wape tu yempe? Ye anotumat yeuma kusikareren!

29 Sira ye nakwai divi natan ge yoi divi natan oya didimama wansin den anoigimiya, danadawai den avigimiya. 30 Kuiyawa dividivi undag mame Ju onan igiyawa botan anoeme, go ye Mamewa yaug anone ye divi anoene. 31 Meoya, namu Me toimuwawa§ ge ano oraivitwa meuma diuya, dividivi undag mame gaibu ye yempe.

32 Agonagon kusi, a den aya. Ye Mamewa me God toimuwawa degadega gumbe yentan anoivi. 33  ✡Ye dividivi yeuma iyayapan gumbo gwiruwariya, meve tawara onan igiyawa gumbo muniya. Yenan oya anmaga kokopetawa me den puwaiviwa ainamiya. Sira dividivi oraivitwa me matai den kukaipewa kwimin apa tam agoniya. Me apa ub abnawa me gumbe den ompe sira gwagwap den yoig wakukampe. 34 Kuiyawa dividivi oraiminavitwa yeuma wakeyawa arawa, me apa nonewa gaibu wakepe.

Iyaiyai Yavigimtanwa

35  ✡Berip yeuma poveyep tuya, sira dun yeuma okeriya igigimpe. 36 Apan kokawa muma memgebip nakwaeba apa taig uwag ankwin papapak topewa, oma ane ankwin tatevit menan wataptan oya amareme igiyawa mina ye meib wakeya. 37 Apan kokawa muma me matai uwape kumiwa, nau wareme igiyawa me aniyau uwapewa yangut aigimpewa me yawampewa me oraimina. Ne natawa diruiyeni. Apan kokawa me matai waita muntanwa oya berip meuma powave tupe, sira nau wareme igiyawa tampe teboro apa yan wakepe munan oya amarape. 38 Kokawa muma me nup bagiwa go mumbevit at muniwa gumbe taig uwape, sira nau wareme igiyawa mu wait waribiyag amareme me yawampewa, me oraiwa munanwa oya. 39  ✡Megara mame yaiyai yaug anoya: Gwe abnawa aram kumiwa divi ub usiwa ompe yaug anonewa, me yaukapa wakepe sira gwe meuma den toyayag ub ape. 40 Ye gaibu anoka wakeya, kuiyawa ye den menan amaraigimiyawa Apan Usiwa** uwape.”

41 Pita singui wane, “Ayapan, ge maibe mame nu gunup vege, go iyayapan undag gumbo vege?”

42 Ayapan gara wane, “Kokawa me nau meuma eme igiyawa amara muntan oya, sira nakwai kumiwa apa nakwai muntan oya amaraivi abnawa baraune. Amaraivi abnawa me anotumat meuma koka sira anoano meuma oraivit gumbe, gare me bira? 43 Kokawa meuma matai taig uwape sira amat abnawa me nau warigimpe yaupewa, menan oraimina ape. 44  ✡Ne natawa diruitna. Kokawa matai dividivi meuma undag amaraivi abnawa wampe me amarape. 45 Megara nau meuma wariviwa abnawa membovit danave anope, ‘Ne kokawa neuma uwatan oya kumiwa me tate den uwape,’ meve me amatog apan ge vesin nau meuma waremewa igiyawa gurigimpe sira nakwai ge yoi nak pimpanoigimpe. 46 Amaraivi abnawa me den amaraivi kumiwa apa, me den yaug anoivi kum koniwa apa kokawa meuma uwape. Kokawa meuma matai me gattope musimusi ape, sira anotumat den emewa igiyawa gaibu baraupe wakepe.

47  ✡Nau meuma wariviwa abnawa me kokawa meuma anoiviwa yaug anone. Megara den waribiyag amaraigimpewa, sira kokawa meuma wanewa den apewa, me kokawa meuma koni obiren me tope. 48 Megara da bira den yaug anone, meoya kukaeba meuma aiviwa, me kusi tope. Bira da kokavit aunewa me kokavit autan kinuni ape. Sira bira da me gumbe kokavit baraunewa, me kokavit autan kinuni ape.

Yum Onanwa Go Ano Ubeubewa

49 Ne iyam piyu gerave aoretan oya uwana. Aninin ne yusipamit anoeni iyam wait igivi. 50  ✡Megara ne babataito neuma wakene me avitan oya eni. Sira danadawai kokavit ne aug anegimpna undag meve onanapeve. 51 Ye anoene ne piyu egave yum aug uwana? Ne diruitna. Onan, ne mut ge ano ubeube oya uwana. 52 Mame apa utan aib ainewa, me apa inamamawa usitainawa desiroma danave naningambenit wakepewa, duwamdesi me duwam gumbo daietaitai ape, sira duwam me duwamdesi gumbo daietaitai ape. 53  ✡Mamawa me usiwa gumbe daietaitai ape. Usiwa me mamawa gumbe daietaitai ape. Inawa me gwaitawa gumbe daietaitai ape. Gwaitawa me inawa gumbe daietaitai ape. Inawa wainiwa gumbe daietaitai ape. Wainiwa me inawa gumbe daietaitai ape.”

Kum Koniwa Biroriyaiviwa Yaug Anotanwa

54 Me iyayapan agoniyayawa gumbo wane, “Ye yauya at kum aigiviwa apa guwaveru dauwag barauvigimpewa, ye tate waya, ‘Me uvin uwatan aivi,’ meve uvin uwape. 55 Sira at gambenwa sausu apa taig man toigimpewa, ye waya, ‘Me amiwatan aivi,’ meve amiwape. 56 Ugauga eme igiyawa! Piyu ge kwimin irawa me aninin, ye yaug anoyana di. Kum mame garewa ye aninin den yaug anoyana?

57 Divi oya ye yembo divi oraiwa den yaug anoyana? 58 Ge anavi geuma gaibu kukaeba wasiwamtan abnawa oya aisenewa, ebu taibe yusiyusi ake baigan me gumbe ag yum tua. Meib den awa me ge augen gempe keptete abnawa gumbe uwaya. Sira keptete abnawa me augempe nog amaraiviwa nanive. Nog amaraiviwa me nog danave aoregempe aiga. 59 Ne ge dirukna. Ge nog danave den taibe dauwag aga. Anmaga kusi reputa†† oieba ge garawa ape, meve taibe dauwag aga.”

13

Nonemagowa Biroriyatanwa Go Boriruwape Onanatanwa

1 Me kumive iyayapan upeba uwag Iesu gumbe waya. Gariri igiyawa diyawa ge puyo maeba mumawa Pairat bidwag ane. 2  ✡Iesu garawa wane, “Gariri igiyawa mu danadawai mamaib auyawa, me kuiyawa kukaeba muma kokavit sira Gariri igiyawa upeba undag kukaeba muma kusi meib ye anoene? 3 Ne ye diruitna. Onan di! Megara ye nonemagewa den biroriyaya ipewa, ye mina undag matai boriruwaya. 4 Sairoam apa gwe airan gerowo aignewa, iyayapan 18 boriruwaya. Megara mu kukaeba muma kokavit, sira iyayapan upeba undag mu Jerusarem apa wakeyawa mu kukaeba muma kusikaren meib ye anoene? 5 Ne ye diruitna. Onan di! Megara ye nonemagewa den biroriyaya ipewa, ye mina undag matai boriruwaya.”

6 Meve Iesu maibe mame dirumne: “Apan da yoma greip* nauwawa danave vedne, sira me magawa yautan aine, megara da den yaune. 7  ✡Meoya apan me greip nauwawa amaraiviwa gumbe wane, ‘Ne yoma magawa yautan oya onedna, megara yoma magawa da den yauna, sira gare bairawan duwamdesi onanane. Me kwap aoreya! Divi oya piyu ingui nau aivi?’

8  ✡Apan garawa wane, ‘Apan kokawa, yankweya, bairawan desirom sira wakepe. Ne kuiyave mutat sig um yautnave. 9 Me bairawan umaewa magawa impewa, me oraimina! Onan ipewa, meve kwap aoreya.’ ”

Iesu Vesin Daiewa Gegerainewa Sabat Kumiwa Apa Warinamne

10 Sabat Kumiwa apa, Iesu sinagogu danave toyau munivi. 11 Sira vesin da me apa wakene. Me guwawa gumbe daiyewa gegeraine, bairawan 18 onanane. Me oma den ane siwavit wan yoine. 12 Iesu vesin me yaune auwane sira me gumbe wane, “Vesin, ge inaigitana yuwat geuma gumbe.” 13 Meve me naniwa me gumbe baraune, tatevit siwavit ane. Vesin me God waragadne.

14  ✡Sinagogu namuyoiyoi igiyawa ano kukam ane. Kuiyawa Iesu Sabat Kumiwa apa warinamne oya. Sira iyayapan gumbo wane, “Oiyat 6 me nau apewa me bainda. Meoya kum me danave onag warinama, megara Sabat Kumiwa apa bainda onan.”

15  ✡Megara Ayapan garawa me gumbe wane, “Ye ugauga eme igiyawa! Ye da Sabat Kumiwa apa burumakau yeuma go mae donki yeuma mae gweyawa apa murap vet yoi muntan oya tam dauwag aisiene, go onan? 16 Vesin mame me Ebraam gwaitawa. Seitan me yumnadne wakene, bairawan yobutaren 18 onanane. Sira Sabat Kumiwa apa me yumnadne wakenewa yankwene, sira vesin yai wakene. Divi oya me oraimina onan?”

17 Iesu mame wanewa, me anavi meuma undag ubmam waramiya. Iyayapan mu dividivi oraimina undag me anewa gumbe degadega aya.

Gayum Yawa Ge Iist Me Maibe Meumawa

18 Meve Iesu singui munne, “God toimuwawa me divi mina? Divi gumbe omaomaeba om wattna? 19 Me gayum yawa mina. Me apan tamne sira nau meuma danave vedne. Me yaig yoine yoma ane, sira painau nenipawa uwag naninaniwa gumbe en wariya.”

20 Sira singui munne, “Divi gumbe God toimuwawa omaomaeba om wattna? 21 Me iist mina. Vesin da me aug parawa me 3 satas† danave bidwag ag kamasiyanewa, parawa tan koka ane.”

Ankwin Popotuwa

22 Meve Jerusarem oya aiviwa Iesu at kokawa ge gwetoim danave aine iyayapan toyau munne. 23 Apan da me gumbe singui wane, “Ayapan, iyayapan duwamit mukut waita autan eme?” Me mu gumbo wane, 24 “Yusiyusi aya ankwin popotuwa gumbe unigiya. Ne ye diruitna. Kuiyawa iyayapan obiren matai uniktan oya yusiyusi ape, megara obiren oma den ane unikpe. 25  ✡Gwe abnawa me wan yoipe sira ankwin tobotpewa, ye matai daieve yokeya yembovit ankwin papapak toya vene, ‘Apan, ankwin nunan watapa.’ Megara me garawa wape, ‘Ne ye den yaug anoyemna ye ampa oniyana.’

26 Meve ye matai waya, ‘Nu nakwai ge yoi ge gaibu natu, sira ge nu ebu numa kokawa apa toyau nunana.’

27  ✡Megara gara wape, ‘Ne ye den yauyem anona. Ye ampa uwayana den yaug anona. Ye undag kukaeba enewa igiyawa ne gunap asipa aisiya.’

28  ✡Ebraam, Aisak, Jekob ge propeta undag mu God toimuwawa danave wakeya, megara God me ye yembovit daieve tam emeyempewa, sira asimeve ye it ge donewa kitosai aigimiya. 29  ✡Iyayapan kum dauwaiviwa apa ge kum aigiviwa apa, sira noosu ge sausu apa uwag God toimuwawa danave buyunai apa wakepe. 30  ✡Me natawa, iyayapan obiren namu yoiemewa mu ivi ape, sira ivi yoiemewa mu namu ape.”

Iesu Jerusarem Oya Danadawai Aune

31 Me kumiwa apa, Parisi igiyawa upeba Iesu gumbe uwag waya, “At mame yankweg at da ube aga. Erod ge toaktan oya aivi.”

32 Iesu gara wane, “Aiseg mae okusi asime diya, ‘Ne gare umaewa airapu atatai impna, sira iyayapan warinamuntna, sira kum duwamdesiyawa ne nau oieba wat wapukiyatna. 33 Megara ne garewa umaewa maimawa di anegimpna. Kuiyawa propeta me Jerusarem daieve den boape.’

34 A, Jerusarem Jerusarem. Ye propeta guriyana sira yenan tena onamiyawa an gumbe guriyana. Kum koniwa anintom mina ne utuntainanwa yenan anog agoniyag tena. Kumkum inawa usitainawa agoniyag maviwa ankwatave tepewa mina, megara ye den anoene. 35  ✡Yauya, ye gwe yeuma me kukaig wakepe. Ne ye diruitna, namu ye waya, ‘Apan me Ayapan iviwa gumbe uwapewa me gumbe waribiya wampe.’ Ivi ye ne sira yaunegiya.”

14

Iesu Parisi Gweyawa Apa Wakene

1 Sabat Kumiwa da, Iesu Parisi namu yoiyoi aiviwa me gweyave nakwai natan oya aine. Sira mu me iyaiyai yangowo yaveme. 2 Me apa me namive apan me kwapiwa tantamusiawa aunewa wakene. 3  ✡Iesu Parisi ge Gwangwan anoano kokawa igiyawa gumbo singui munne, “Me Gwangwan wakene, warinamtanwa Sabat Kumiwa apa gaibu go onan?” 4 Megara mu iyadmusia. Meoya Iesu apan yumne, sira me warinamne, sira me baraune aine.

5  ✡Meve Iesu singui munne, “Ye da ud go burumakau me Sabat Kumiwa apa yoi oya dukup danave aikpe ipewa, ye matai me tatevit den ororeak taibe dauwape?” 6 Mu gae garawa da den waya.

7 Amdau igiyawa teboro apa painau waketan anoemewa me yaug anonewa, maibe mame gumbe dirumne. 8  ✡“Iyayapan da memgebip buyunaeba oya genan ep tepewa, ayapan arawa den wakeya. Kuiyawa apan kokawa ge minag onan, menan ep baraupe ipewa, me at mame aupe. 9 Buyunai abnawa me ep duwam yenan tenewa me gungap uwag wape, ‘Apan mame at geuma wana.’ Me kumive apa, ge ubmam waratpe, sira ge at ankwatavewa auwa. 10 Megara ep genan teyawa, at ankwatavewa auwa. Ge me auwa ipewa, buyunai tamnewa uwape matai ge gungap wape, ‘Evenwa, at oraiwa aga.’ Meve iyayapan geuma waya uwayawa undag namuwo apa matai gungap petat tope. 11  ✡Kuiyawa da bira membovit painau apewa me mokona ape, sira da bira membovit mokona apewa me matai painau ape.”

12 Meve Iesu buyunai tamnewa gumbe wane, “Ge kum kuiyunup nakwaeba go aram nakwaeba munawa, owogwa ge tatagaiwa ge dam desiroma ge iyayapan tawara obirenwa igiyawa munanwa oya ep den teya. Ge meib awa ipewa, mu matai genan ep tepe, sira me gumbe ge garawa agempe. 13 Megara ge buyunai munawa, tawara onan igiyawa, ui kwapiwa kukaimusiawa ge amowa kukaimusiawa sira yangabored igiyawa oya munan ep teya. 14  ✡Mu oma den ane ge garawa agempe, meoya ge gungap waribiya wakeigimpe! Kuiyawa oraiwa igiyawa sira yoigimpewa kumiwa apa, ge matai garawa gempe.”

Buyunai Kokawa Maibeyawa

15  ✡Mu da teboro apa Iesu gaibu wakeyawa mame anonewa, Iesu gumbe wane, “Apan me waribiyane, me God toimuwawa danave buyunai nape.”

16 Iesu garawa wane, “Apan da buyunai kokawa tamibarip ane sira iyayapan obiren munan ep tene. 17 Buyunai kumiwa apa, me nau meuma aivi abnawa baraune aine. Iyayapan munan ep tenewa dirumtan oya aine, ‘Oneya, kuiyawa gare mame dividivi undag wait tamibarip atu onanane.’

18 Megara mu undag minamina topai aya. Namuwa wane, ‘Ne at piyu gwiruwadna, aneg yautanit di. Garawapa nenan den anoa.’

19 Dawa wane, ‘Ne gare di burumakau yoma gumbe duwam duwam kwadnat tutanwa me naningambenit gwiruwadna, ne tug ageyau atna meoya angeni. Garawapa nenan den anoa.’

20  ✡Mina dawa wane, ‘Ne gare di memgebip ana, meoya oma den ane onekna.’

21 Nau meuma aivi abnawa taig onne, sira umum mame kokawa meuma gumbe wane. Meve gwe abnawa danawa piriwane, sira nauwawa wariviwa dine, ‘Tatevit gwetoimu kokawa dana ebu taiba ge ebu kusikusiwa dauwag aga, sira tawara onan igiyawa ge ui kwapiwa kukaimusiawa, yangabored sira amowa kukaimusiawa tam onaga.’

22 Nau meuma aivi abnawa wane, ‘Apan, ge wanawa nu wait atu, megara pantut danave at ande wakene.’

23 Meve kokawa meuma nau meuma aivi abnawa dine, ‘Ne gwe neuma noidauwatan oya, at ebu taiba ge ben veriyawa apa dauwag aga, sira mu diruma unig onampe. 24 Ne ye diruitna, iyayapan danowo desirom da ep munan tenawa matai buyunai neuma demtawa da den aupe.’ ”

Aigowawa Atanwa Me Garawa Meuma

25 Iyayapan obiren Iesu gaibu amome, sira mu gumbo tobiyag wane, 26  ✡“Bira da nenan ontan apewa, inamamawa, biviwa ge usitainawa, tatawaiwa ge yogiyawaiwa den topaimumpewa, sira membo inaiinai meumawa gaibu den topayapewa, me oma den ane ne aigowanwa ape. 27 Sira bira da me korosi meuma aug amanap den onigimpewa me oma den ane ne aigowanwa ape.

28 Ye daneyap bira da gwe painau da sitan anopewa, me namu yanwakek yaug anokape anmaga me gumbe oma ape sipe go onan. 29 Kuiyawa me sitan ebuebuwawa tepe sira oma den ane onanape ipewa, iyayapan me yaupewa matai iyagau wampe. 30 Mu wape, ‘Apan mame amatog gwe sine, megara oma den ane si botpe.’

31 Kin da me kin dawa gaibu mut atan ape ipewa, kin da me namu yanwakeg ebuebuwawa yaug anokape. Kin dawa mut igiyawa 20,000 tamke oniviwa, me mut igiyawa 10,000 tam mu enbotpe mut ape oma ape go onan. 32 Kin da oma den ape ipewa, kin dawa arama matai oniviwa me umum igiyawa tepe ampe, yumtutu gaiyawa wape. 33 Ebu me desirom, ye daneyap bira da tawara meuma undag den topayapewa me oma den ane ne aigowanwa ape.

34 Siuran me oraimina, megara me demtawa meuma onanape ipewa, me aninin ape sisiwa sira ape? 35 Me piyu oya sira mutat agoniemewa oya divi da den ape. Me epa aore eme. Da bira naunawa gaibu ipewa, me kweya anope.”

15

Mae Sip Kwawanewa Me Maibeyawa

1 Gare takesi tameme igiyawa ge kukaeba eme igiyawa undag Iesu gumbe gaiyawa anotan oya agoniyaya. 2  ✡Megara Parisi igiyawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa mu simura weme, “Apan mame me kukaeba emewa engaun aivi sira nakwai mu gaibu naivi.”

3 Meve Iesu maibe mame mu gumbo wane. 4  ✡“Ye daneyap da bira sip 100 gaibu wakene, desirom da mu danowo kwawape ipewa, me 99 taibe yankwem sip kwawanewa yautan oya diupe? 5 Sira me yaupewa, me degadegaepam me auke oieve barauk, 6 aig gwe uwape. Meve me owowaiwa sira iyayapan meuma munan auwag agoniyape, mu gumbo wape, ‘Ne gaibu degadega ata. Ne sip neuma kwawanewa sira yauna.’ 7 Ne diruitna. Ebu me desiroma, kukaeba abnawa desirom me nonemagawa biroriyape ipewa, kwimin apa degadega kokavit. Iyayapan oraivitwa 99 mu nonemagowa biroriyatan den anoemewa oya kwimin apa degadega wakene, megara degadega me mina onan.

An Magawa Waropiyanewa Me Maibeyawa

8 Vesin da anmaga siruva naninwanit gumbe wakene. Sira me desirom waropiyape ipewa, me dun oketpe, gwe eremui aiyape, didimama yaimoyai aiginkape yaupe, go onan? 9 Me yaupewa, me owowaiwa sira iyayapan meuma munan auwag agoniyape mu gumbo wape, ‘Ne gaibu degadega ata. Ne anmaga neuma waropiyanawa sira yauna.’ 10 Ebu me desiroma, ne ye diruitna, kukaeba abnawa desirom nonemagawa biroriyape ipewa, God aneya namive degadega kokavit.”

Usiwa Me Inanadnewa Me Maibeyawa

11 Iesu gae meuma yunadne. “Apan da me usiwa duwam. 12 Gwaneba mamawa gumbe wane, ‘Maman, kwan geuma undag me gambenwa nega.’ Meoya me tawara meuma buwangave kepteg wanne.

13 Me ivi pungi den wane, gwaneba dividivi undag tam agoniyane at aramawa da aine. Sira me apa irobabai ane wakewake meuma kukaine, tawara meuma undag wakukamne onanane. 14 Namu me tawara meuma undag wakukamne onananewa, at me apa undag kait kokawa uwag onne. Me amatog danadawai aune. 15 Meoya me at me abnawa oya aine. Sira at abnawa me aug baraune nau aig bui meuma amaraivi. 16 Diwat me bui nemewa me napa danawa bimwapa oya me anog imututu ane. Megara bira da divi da den di wanne.

17 Me wakene imiwa sira taig onnewa, me wane, ‘Iyayapan obiren maman tamnewa nakwai obiren neme sira obiren ande mu gumbo wakeya, ne iyagon adnegivi, boatan eni. 18  ✡Ne maman oya sira taig anekna, me gumbe watna, “Maman, ne ge gungap sira kwimin gumbe inaiinai kukaeba ana. 19 Ne oraimina onan, meoya ne ge utugwa sira den wa. Aunega iyayapan nauwagwa emewa igiyawa mina da atna.” ’

20 Meve wan yoine sira mamawa oya aine. Megara me ebu taibe aramavit ande oniviwa, mamawa me yaune, danadawai koka menan aune. Me usiwa oya kintog aine, me nanive yum uwatone.

21 Usiwa me gumbe wane, ‘Maman, ne ge gungap sira kwimin gumbe inaiinai kukaeba ana. Ne oraimina onan, meoya ne ge utugwa sira den wa.’

22 Megara mamawa nau meuma eme igiyawa gumbo wane, ‘Tatevit! Wape yobutarenwa oraivitwa aug oneya, sira me enwaniya. Kwit nanigiriwa oya aug oneg enwaniya, sira sandoro tam oneg amawa enwaniya. 23 Mae burumakau apanbarawa kadnapama aug oneg toenguriya. Buyunaeba ag degadegaeba ata. 24  ✡Kuiyawa utunwa mame botone sira inaine. Me inanadne sira me yauna.’ Meoya mu amatog degadega aya.

25 Me emewa, tatawa me nau danave. Me gwe megiyave uwanewa, me inau bererin ge tare noiwa anone. 26 Meoya mamawa nauwawa eme igiyawa da menan auwane onne, sira me singui ane ye dimbae ene. 27 Me garawa wane, ‘Ge gwanek sira taig uwane, mamag burumakau apanbarawa kadnapam toengudne, kuiyawa me oraivit bainda di taig uwane.’

28 Tatawa danawa piriwane sira danave unig aitan oya topayane. Meoya mamawa dauwag aine sira me gumbe gae wak memeyamne. 29 Megara me mamawa gumbe garawa wane, ‘Yawa! Bairawan obiren mame onananewa ne genan nau eni. Sira ge gwangwan geumawa da den di topayana. Megara ne evenwainwa gaibu degadega atan oya, ge mae goot da den di negana. 30 Megara utugwa mame vesin gaibu nag vin gigin tawara geuma wakukamne, sira gwe taig uwanewa, ge burumakau apanbarawa kadnapam menan toengurana!’

31 Mamawa wane, ‘Ud neumawa, ge kum evedni ne gaibu wakeete, sira dividivi undag neumawa me geumawa. 32 Kuiyawa gwaneg mame me boane, megara sira inaine. Me inanadne, megara sira yautu. Meoya nu di buyunai ag degadega atanit di.’ ”

16

Amaraiviwa Kokawa Me Ugauga Aiviwa Me Maibeyawa

1 Iesu aigowawa dirumne. “Tawara abnawa da me amaraivi abnawa da aune. Sira amaraivi abnawa me tawara abnawa tawara meuma wakukamivine oya diyag waya. 2 Meoya me menan wane unig onne singui ane, ‘Ne genan oya mame anona, me divi? Ge oma den ane sira amaratanwa aigima, meoya nau geuma egewa umumawa didnega.’

3 Amaraivi abnawa membovit gumbe wane, ‘Gare ne aninin atna? Kokawa neuma me nau neuma atan avivi. Ne yutunwa oma den ane dukup watna, sira nun watan oya ubmam wadnegivi. 4 Ne yaug anona divi atna. Me gumbe nau neuma mame apa waropiyatnawa, iyayapan matai gwe muma gumbe auneg kaiwa wape.’

5 Meoya me kokawa meuma gumbe anmagawa ingui tamiyawa me desirom desirom auwane. Me namuiren abnawa singui ane, ‘Ge anintom kokawa gumbe iyai auwana?’

6 Me garawa wane, ‘Oira meuma 100 bate.’* Amaraivi abnawa me dine, ‘Ingui auwanawa gigirum auwa, tatevit yanwakeg tonkuiya 50 ape.’

7 Meve me apan duwameba gumbe singui ane, ‘Ge anintom ingui auwana?’ Me garawa wane, ‘Parawa 100 koru.’† Me gumbe dine, ‘Ingui auwanawa gigirum geuma auwa, sira tonkuiya 80 ape.’

8 Kokawa meuma me natawa den aivi amaraivi abnawa gumbe nau meuma oraivit ane oya wane. Kuiyawa me anewa membo oya di ano ag ane. Piyu mame igiyawa mumbo oraiwa muma oya ano ag eme, megara eyawa igiyawa mu mina onan. 9 Ne ye diruitna. Ye piyu tawara meuma oraiwa tam yembovit oya oveaiwa danowa auya, me gumbe me onanapewa, yaibobot gweyawa danave ye matai kaiwa kaiwa aiempe.

10  ✡Bira da dividivi kusikarenwa gumbe owaniyapewa, sira me dividivi kokavitwa gumbe me mina owaniyape. Bira da dividivi kusikarenwa gumbe den owaniyapewa, sira dividivi kokavitwa gumbe me mina den owaniyape. 11 Meoya ye piyu tawara oraiwa meuma gumbe den owaniyayawa, bira tawara natapama gumbe owanowan ye guniyap ape? 12 Sira ye apan da tawara meumawa gumbe owanowan den ayawa ipewa, guniyap den owaniyemtawa ipewa, bira tawara yeuma yempe?

13  ✡Bira da nau wariviwa oma den ane apan koka duwam gumbo nau muma ape. Me apan koka da topayape, dawa wat baigan awampe, sira me dawa wan enagatpe, dawa topayape. Ge oma den ane God ge anmaga nauwawa duwam wara.”

14 Parisi igiyawa anmaga oya anoemewa undag mame anoya, sira aenaen Iesu gumbe eme. 15  ✡Iesu mu gumbo wane, “Iyayapan yangowo ye yembovit oraivitwa oya ene, megara God nonenmagewa yeuma yaug anone. Iyayapan gumbo ayamat kokavit anoemewa mu God yangave den ewaniyane.

Toyau Toyau Egavewa

16  ✡Gwangwan ge Propeta mu namuwa waya sira Jon gumbe onanane. Me kumiwa apa man onne, gae oraiwa God toimuwawa oya opata veme, sira iyayapan undag ayamuneme ebu me danave unikpe. 17  ✡Kwimin ge piyu inanatanwa me bembemu. Megara Gwangwan gigirum danave tenewa koni desirom dauwag aikpewa me yaigiwa dadi.

18 Bira da biviwa yankwepe sira vesin da ube aupewa, me uinantaraki. Sira apan da vesin memawa yankwenewa me aupewa me uinantaraki.”

Tawara Abnawa Ge Rasaros

19 Tawara abnawa me wape gamat pundirit ge diyapam yapavewa enivi, wape rinen oraiminawa enamivi, maura gumbe kum evedni vinivine. 20 Me ankwin noive, apan nun abnawa iviwa Rasaros me kwapiwa sisipopot obiren tamnewa wakene. 21 Sira divi tawara abnawa teboro meuma gumbe musimusi aigiviwa natan oya anoivine. Kweyau gaibu uwag sisipopot meuma dimui eme.

22 Kum uwanewa nun abnawa botone, sira aneya mu aug Ebraam wakenewa oya amiya. Sira tawara abnawa mina boane, sira yanpot apa barauya.

23 Ades‡ danave me dawai avivi, yangut anewa, Ebraam at painauvit Rasaros gaibu wakene yaune. 24 Meoya me gumbe auwane, ‘Maman Ebraam, ano nunigima, Rasaros barauwa ompe, naniwa yoi danave empe sira pednanwa empe taigiwape, kuiyawa ne iyam danave edawai gumbe wakeeni.’

25 Megara Ebraam garawa wane, ‘Ud, imug anoa. Wait inaiinai geuma kumiwa apa ge dividivi oraiwa tamana. Me kumive Rasaros dividivi kukaeba tamne. Megara gare me oraivit amat awaniya sira ge edawai gumbe wakeyana. 26 Undag mame wakeya sira upeba wakeya, nu ge ye bunangave me karirin koka wakene, meoya iyayapan bira imuwo mame apa genan onantanwa oma den ane, sira oma den ane da bira yan me apa nunan dauwag onampe.’

27 Me garawa wane, ‘Maman, gare ne nun gungap veni. Rasaros barauwa me maman gweyawa aipe. 28 Kuiyawa ne tatanaiwa naningambenit wakeya. Gwangwan dirumpe, me gumbe mu mina at mame edawai arawa den onampe.’

29 Ebraam garawa wane, ‘Mu Mosisi ge Propeta gumbo wakeya, yankwema mu gumbo anope.’

30 Me wane, ‘Onan, maman Ebraam, iyayapan da boriruwayawa apa munan aipe ipewa, mu matai nonenmagowa biroriyape.’

31 Me me gumbe wane, ‘Mu Mosisi ge Propeta gumbo den anope ipewa, apan da boriruwayawa apa sira inaipewa, mu matai nouwa den aupe.’ ”

17

Kukaeba, Anotumat, Dividivi Atanwa

1 Iesu aigowawa gumbo wane, “Dividivi me iyayapan wakukampe kukaeba apewa uwatan aivi. Megara apan me me gumbe mu wakukampe kukaeba apewa me di kukaine. 2 Bira da ape ud kusi mame desirom da kukaeba apewa, an kokawa me parawa waremewa me meyave tug poeman danave aorepe none nape, me me oya me bainda. 3  ✡Yembovit yaukape. Tatagwa go gwanegwa kukaeba ape ipewa, gae yaigipam diya anope sira nonemagawa biroriyape ipewa, kukaeba meuma oya anog yankweya. 4 Me kukaeba ge gungap kum desirom danave koni 7 ape ipewa, sira me koni 7 taig on ge gungap uwag, ‘Ne nonenmagawa biroriyana.’ meib wapewa, me anog yankweya.”

5 Aigowawa mu Ayapan gumbe waya, “Anotumat numa a koka ape!”

6  ✡Me garawa wane, “Ye anotumat yeuma me gayum yawa kusi mame mina apewa, ye yoma iviwa maruberi mame gumbe waya, ‘Kuiyapam biyau poeman danave yaig wakeya.’ Sira me ye noiwa matai aupe.

7 Bira da daneyap nau abnawa da wakene me piyu siviwa go sip amaraivi. Wanan me nau apa taig ompewa, me nau meuma wariviwa gumbe wape, ‘Gare mame onaga, sira yanwakeg nakwai na,’ meib nau abnawa dipe go onan? 8 Me aib watanwa da onan, ‘Aram nakwaeba natanwa oya tamibarip a. Gembovit tamibarip ag nenan amara ne nakwai ge yoi naigimpna. Meve ge nakwai ge yoi na.’ 9 Me anin wanewa me anewa oya, me nau wariviwa abnawa gumbe gaun wape? 10 Meoya ye mina, ye dividivi ayawa ye diruiyawa gumbe ayana, ye aib watanwa, ‘Nu nau geuma waretewa nu oraimina onan. Nu nau numawa di atu.’ ”

Yuwat Warumamne Iviwa Reprosi Igiyawa 10 Inaimusia

11 Gare ebu taibe Jerusarem oya Iesu aivi, me Samaria ge Gariri yumateba apa a yoig guidne. 12 Me gwetoimu da danave uwanewa, yuwat warumamne iviwa reprosi igiyawa 10 me nuntosa munne. Mu kusi painau yokeya. 13  ✡Sira mu kwat kokavit waya, “Iesu, Kokawa, ano nunigima!”

14  ✡Me mu yawamnewa wane, “Aisiya, yembovit pirisi gumbe toyau waniya.” Mu amomewa, mu muinamne.

15 Desirom mu danowo me yaune me wait inainewa, me noiwa kokavit God gumbe waiya waiya wag sira taig onne. 16 Me membovit Iesu amave aigne, sira me gumbe gaun wane. Me Samaria apan.

17 Iesu singui wane, “Apan undag naninwanit den muinamna? Upeba 9 ampa wakeya? 18 God gumbe kaiwa kaiwa watan oya taig onnewa, apan noi ubewa, mame mekut? Da bira onan?” 19 Meve Iesu me gumbe wane, “Yoiya sira aga. Anotumat geuma gumbe ugwa oraimina ane.”

God Toimuwawa Oniviwa

20 Parisi igiyawa Iesu gumbe kum divi God toimuwawa uwapewa oya singui ayawa, me garawa wane, “God toimuwawa uwapewa matai oma den ane yauta. 21 Go iyayapan matai wape, ‘Mame me,’ go ‘Itame me,’ kuiyawa God toimuwawa me ye imui daneyap.”

22 Meve me aigowawa gumbo wane, “Ye imuyep kum da Apan Usiwa uwape yautanwa oya anoenewa, megara ye oma den ane yauya, me kumiwa matai onivi. 23  ✡Iyayapan matai ye guniyap wape, ‘Itame me!’ go, ‘Mame me!’ Mu amowo den kintog gigimiya. 24 Kuiyawa Apan Usiwa kumiwa apa, me kapisi mina ape, me kwimin yunadnewa apa merampe esipe aipe kwimin gambenwa yunadnewa apa. 25 Megara me namu dividivi obiren gumbe danadawai di aukape, sira iyayapan kum garewa topayape.

26 Me gare di apan Noa kumiwa apa anewa mina. Sira Apan Usiwa kumiwa matai me mina di. 27 Iyayapan nakwai ge yoi neme, apan vesin avivi, vesin apan avivi, me mina mu memgebip eme, meve kum aune apan Noa wa koka danave unigne. Meve nin uwane, sira mu undag nin umamne.

28  ✡Apan Rot kumiwa apa me mina meib. Iyayapan nakwai yoi neme, gwit garawareme, vereme sira gwe sieme. 29 Megara Rot me Sodom kweg ainewa kumiwa apa, iyam ge sarupa* kwimin apa aigne, sira mu undag iyam meru igamne. 30 Apan Usiwa sira uwape kumiwa me meib di. 31  ✡Me kumive, da bira gweyawa gerave wakepewa, tawara meuma gwe danave wakepe ipewa, tamtan oya den anog aikpe. Mina meib, da bira nau danave wakepewa divi da oya den taig aipe. 32  ✡Apan Rotu biviwa imug anoya. 33  ✡Da bira inaiinai meuma oya anopewa me matai waropiyape, sira da bira inaiinai meuma waropiyapewa me matai yumnatpe. 34 Ne ye diruitna, me arameba apa, apan duwam† deriyat desirom apa wakepe, dawa me matai aupe sira dawa me wakepe. 35 Vesin duwam matai parawa atapupu atan oya birori aigimpe, dawa me matai aupe sira dawa me wakepe.” 36 (-)‡

37 Mu singui aya, “Ayapan, ampa?” Me garawa wane, “Bo kwapiwa wakenewa apa, nenip boriruwayawa kwapuwa nemewa matai agoniyape.”

18

Kwapura Yumnad Aiviwa Me Maibeyawa

1  ✡Meve nun evedni waigimpe sira topai den di ape, me gumbe Iesu toyau muntan oya aigowawa gumbo maibe mame wane. 2 Me wane, “At kokawa da apa, keptete abnawa wakene. Me God gumbe a den aivi sira me iyayapan munan den anoivi. 3 Sira at me apa, kwapura da wakene, me gumbe nun gumbe kum evedni onivi. Me waivi, ‘Anavi neuma gumbe pui yuwana, sira nenan engambana.’

4 Kuiyawa kum upeba me topayaivi. Megara iviren me membovit wane, ‘Ne God gumbe a den eni sira iyayapan oya den anoeni, 5 megara kwapura mame ande danadawai negivi. Nenan oniviwa ne matai unuwa topayatpe, meoya me pui yuwantna!’ ”

6 Sira Ayapan wane, “Keptete abnawa kukaeba wanewa me anoya. 7 Gomiyamunne igiyawa God gumbe kum aram auemewa oya munanwa oya God matai den puiyu mumpe? Me matai mu ande topai mumigimpe? 8 Ne ye diruitna. God imive puiyu munan oya tatevit ape. Megara Apan Usiwa uwapewa, piyu egave me matai anotumat oma ane yaupe?”

Parisi Abnawa Ge Takesi Tamivi Abnawa Maibeyawa

9 Iyayapan mu oraivitwa muma oya anotumat emewa sira iyayapan upeba gumbo ivuwa aug yan barauemewa munan Iesu maibe mame wane. 10 “Apan duwam nun watan temporu arawa danave unig amiya. Dawa Parisi abnawa sira dawa me takesi tamivi abnawa. 11 Parisi abnawa wan yoig sira membo oya nun wane, ‘God, ne ge gungap gaun veni me ne iyayapan upeba mina onan. Ne ub emewa kukaeba emewa uinantaraki emewa go apan mame takesi tamiviwa abnawa mu mina onan. 12  ✡Ne pura desirom danave koni duwam nakwai kwit eni, sira undag me aueniwa naninwanit danave kebag desirom puyo wanigimpna.’

13  ✡Megara takesi tamivi abnawa painau wan yoine. Me kwimin wan den yaune, sira togewa tog wane, ‘God, ne kukaeba eniwa, nenan anoa.’

14  ✡Ne ye diruitna. Apan mame me God namive oraimina ane sira gwe aine, megara apan dawa mina onan. Kuiyawa da bira iviwa membovit wan enagappewa me matai yan baraupe, sira da bira membovit mokona apewa me iviwa matai enagatpe.”

Ud Usiusiwa Ge Iesu

15 Iyayapan ud usiusiwa tam Iesu yumampe oya tam amome. Iesu aigowawa mame yauyawa mu tobotmuniya. 16 Megara Iesu ud usiusiwa menan omome oya munan auwane sira wane, “Ud usiusiwa yan kwemiya nenan onampe, sira mu den toboriya. Kuiyawa God toimuwawa iyayapan meiba mu mumawa. 17  ✡Ne natawa diruitna, Da bira me ud usiusiwa mina God toimuwawa den aupewa den di God toimuwawa unikpe.”

Amaraivi Abnawa Me Tawara Abnawa

18  ✡Namuyoiyoi abnawa da Iesu singui ane, “Toewanewan oraiwa, ne divi akape inaiinai yaibobot auten?”

19 Iesu garawa wane, “Divi oya ne gunap wana oraiwa? Da bira oraimina onan, me God mekut. 20  ✡Ge Gwangwan yaug anoana. ‘Uinantaraki den a, den toengra, ub den a, gae ugauga den wa, ebnotu inag mamag gumbo aigima.’ ”

21 Me wane, “Ne ud toranap dividivi mame undag yumnadna.”

22 Iesu mame anonewa, me gumbe wane, “Ge desirom ande wakene. Dividivi undag geumawa gwiruwara, sira tawara onan igiyawa waita muna, Ge kwimin apa oraiwa matai auwa. Meve ne amanap onaga.”

23 Me mame anonewa, me danadawai koka aune. Kuiyawa me tawara kokavit gaibu.

24 Iesu me yaug wane, “Tawara igiyawa mu gumbo yaigiwa dadi me God toimuwawa uniktan oya! 25 Mae kameru inup nogawa gumbe uniktanwa me taibe, megara tawara abnawa God toimuwawa uniktanwa me yaigiwa dadi.”

26 Iyayapan da mame anoyawa singui aya, “Me natawa ipewa, bira oma ane waita aupe?”

27 Iesu garawa wane, “Iyayapan gumbo oma den ane, megara God gumbe oma ane.”

28 Pita me gumbe wane, “Nu dividivi undag yankweg amagap ongete!”

29 Iesu mu gumbo wane, “Ne natawa ye diruitna. Da bira gwe go biviwa go tatawaiwa go inamamawa go usitainawa mu God toimuwawa oya yankwenewa, 30 me kum mame danave koni obiren tampe, sira kum mataiwa uwapewa inaiinai yaibobot aupe.”

Iesu Bo Meuma Oya Sira Namiven Wane

31  ✡Iesu aigowawa 12 tam megiyave tene dirumne, “Nu Jerusarem oya dog angetan ete, sira Apan Usiwa gumbe dividivi propeta teyawa undag me pawape. 32  ✡Me aug Ju onan igiyawa gumbo mumpe. Mu me gumbe iyagau ape, sira gutup gumbe empe me gumbe wape pimpanoine, sira murap gumbe tope toengutpe boape. 33 Kum duwamdesiyawa apa, me sira inaig yoipe.”

34  ✡Aigowawa mu gaiyawa mame desirom da den yaug anoya. Natawa mu gumbo guwave ane, sira Iesu divi oya waiviwa mu den yaug anoya.

Iesu Yangabored Abnawa Warinamne

35 Iesu at Jeriko uwaiviwa, yangabored abnawa da ebu megiyave wakeke nun waivi. 36 Me iyayapan megiyave uwag amomewa anone, me singui munne mame divi pawaivi. 37 Mu me gumbe waya, “Nasaret apan Iesu uwag aivi.”

38 Me kwaruwane, “Iesu, Devid Usiwa, ano nega!”

39 Iyayapan ebu namu yoiyoi emewa me gae yankwetan oya dig waya. Megara me kwat kokavit gerave gerave wane, “Devid Usiwa, ano nega!”

40 Iesu tumag yoine, apan yan me nenan aug onamtan oya wane. Me Iesu megiyave uwanewa, Iesu me singui ane, 41 “Ge imugap ne dimbae genan atna?” Me gara wane, “Ayapan, ne yautan anoeni.”

42 Iesu me gumbe wane, “Yangagwa auwa. Anotumat geuma warinam genne.” 43 Me yangawa tatevit oraimina ane, sira God waiya waiya ake Iesu amave aine. Iyayapan undag mame yauyawa, mu mina God gumbe waiya waiya aya.

19

Takesi Tamiviwa Abnawa Jakies

1 Iesu at Jeriko unig uwag aivi. 2 Me apa apan da wakene, me iviwa Jakies. Me takesi tamemewa me kokawa muma da, me tawara abnawa. 3 Me imive yaupe Iesu aninin, megara me apan pipi, meoya oma den ane yaupe. Kuiyawa iyayapan obiren tobot tobot eme. 4 Meoya me namu kintog aine, me yautan oya yoma inaru mina dodne, kuiyawa Iesu ebu me apa onivi.

5 Iesu at me apa uwanewa, me yangut wan ag yaune. Sira me gumbe wane, “Jakies, tatevit yan aiga. Ne gare gwe geuma apa waketan di eni.” 6 Meoya me tate yan aigne, degadegaepam me gumbe kaiwa kaiwa wanne.

7  ✡Iyayapan undag mame yauyawa, amatog diguragut ag waya, “Apan me kukaeba aiviwa gweyawa aine sira me amdau abnawa meuma ane.”

8  ✡Megara Jakies wan yoig Ayapan gumbe wane, “Yawa, Ayapan! Gare mame di ne tawara neuma undag gambenwa pukpuk wagawag igiyawa muntna, sira da bira wape me gumbe ne ugauga anawa, ne matai koni duwam ge duwam garawa wantna.”

9  ✡Iesu me gumbe wane, “Kum mame gare, God waita meuma gwe mame uwane, kuiyawa apan mame mina me Ebraam usiwa. 10  ✡Apan Usiwa* uwanewa bira da inanadnewa me didimama atan oya sira me waita wantan oya uwane.”

Anmaga Maibeyawa

11 Mu mame anoemewa gumbe, me gae waiviwa maibe da mu gumbo wane, kuiyawa me Jerusarem ug maneve, sira iyayapan anoya me God toimuwawa meuma pungi den ape taibe uwape. 12 Me wane, “Apan me painauvit dam me gumbe yainewa at da aramawa aine. Me membovit kin tum yupe atan sira taig ongetan oya. 13 Meoya me nau usitainawa undag 10 auwane, sira mu gumbo anmaga 10 minas† munne. Me wane, ‘Anmaga mame gumbe nau aya, nau aigimiya ne sira taig uwatna.’

14 Megara me iyayapan meuma me topayaya, meoya ivi umum igiyawa teya amiya sira waya, ‘Nu imunup apan mame kin den ape.’

15 Megara me baraune kin ane, sira taig gwe uwane. Meve me nau meuma waremewa me anmaga munnewa oya umum baraune me gumbe yaug anope mu anmaga munnewa gumbe anintom auya.

16 Apan namuirenwa uwag wane, ‘Apan, anmaga neganawa 1 minas gumbe 10 minas gerave sira auna.’

17  ✡Me kokawa meuma garawa wane, ‘Nau oraimina ana, nau neuma wariviwa oraiwa! Dividivi kusikarenwa oya ge anotumat geuma gaibu, meoya gwetoimu kokawa undag 10 amara.’

18 Apan duwameba uwag wane, ‘Apan, ge anmaga geuma 1 minas gumbe 5 minas gerave sira auna.’

19 Me kokawa meuma garawa wane, ‘Ge gwetoimu kokawa undag 5 amara.’

20 Meve nau meuma wariviwa dawa uwag wane, ‘Apan, mame ge anmaga geumawa. Ne yumnadna wape kwetawa gumbe benam tog barauna wakene. 21 Ne ge gungap a ana, kuiyawa ge apan yaigipama. Ge divi da den barauwanawa atan auwa, sira divi da den veranawa sig tama.’

22 Kokawa meuma garawa wane, ‘Ne gae geumawa gumbe pui yugempna. Ge nauwaruwat kukaeba. Ge nenan mamaib vege? Ge yaug anoana ne apan yaigipama, divi da den baraunawa me atan avieni, divi da den vednawa me sig tameni? 23 Divi oya ge ne anmaga neuma anmaga gweyawa bank danave den barauwana? Ge meib apa ipawa, ne sira taig uwanawa, ne anmaga usiwa gaibu ibiyapopo.’

24 Meve me iyayapan megiyowo yokeyawa gumbo wane, ‘1 minas meuma me gumbe atan auya, sira apan 10 minas aunewa me waniya.’

25 Mu waya, ‘Apan, me 10 minas wait me gumbe!’

26  ✡Me garawa wane, ‘Ne ye diruitna. Da bira kokavit aunewa me sira gerave wampe. Megara da bira den aunewa sira kusida me gumbe wakenewa me atan aupe. 27 Megara iyayapan mu anavi neuma imuwo ne kin muma den atna anoemewa tam mawa oneya, sira ne namunap guriya boriruwape.’ ”

Iesu Eyawa Gumbe Jerusarem Aine

28 Iesu mame wanewa, ivi meve Jerusarem oya dog aine.

29 Mu at Jerusarem uweme tui kusi vemewa tui Orivu kuiyave at Betepage ge at Betani uwayawa, Iesu aigowawa duwam dirumne tene amiya, 30 “Gwetoimu da namuyep aisiya. Ye me unigiyawa, eme apa mae donki mataiwa me gerave bira da den dauwanewa murap gumbe tuya wakene ye yauya. Murap atan vesiya, sira aug mame oneya. 31 Da bira ye guniyap singui aib wapewa, ‘Ye divi oya mae donki mataiwa murap tuyawa vetene?’ me gumbe aib waya, ‘Ayapan imive wakene.’ ”

32 Mu namu tene amiyawa, Iesu dirumnewa me mina di yauya. 33 Mu mae donki mataiwa murap vetemewa, mae me mamawa mu singui munne, “Ye divi oya mae donki mataiwa murap tuyawa vetene?”

34 Mu garawa waya, “Ayapan imive wakene.”

35 Mu Iesu gumbe aug onamiya, sira wape muma donki mataiwa gerave emeya, sira Iesu gerave barauya. 36 Iesu aiviwa, iyayapan wape ebu taibe yayabeyaya.

37 Me tui Orivu amave obmaniviwa, aigowawa agoniyayawa undag amatog degadegaepam waiya waiya God gumbe veme, kuiyawa dividivi undag me anewa pawanewa mu yauya:

38  ✡“Kin me Ayapan iviwa gumbe uwapewa, me gumbe waribiya wakeigimpe!

Yum kwimin apa sira eyawa at painauiren danave!”

39 Parisi upeba agonagon gumbo wakeyawa Iesu gumbe waya, “Toewanewan, aigowagwa diruma.”

40 Me garawa wane, “Ne ye diruitna, mu gae yankwepe ipewa, an matai noiwa kwaruwape.”

41 Iesu Jerusarem obmaniviwa at kokawa yaug, Iesu Jerusarem oya iruwane. 42 Sira wane, “Ge kum mame yum oya yaug anopa ipawa. Megara gare ge yangagwa gumbe guwave wakene. 43 Me kumiwa anavi geuma ge gungap uwape. Mu piyu beyan watpe, sira yenan oya birorot pampe, gamben gamben uwagempe. 44  ✡Ge danagap, mu ge usitainagwa gaibu tog aoregempe, em gempe, piyu gerave aigiya. Mu ape an desirom da mapa dawa egave den wakepe. Kuiyawa God kum divi genan oniviwa ge den yaug anoana.”

Iesu Temporu Apa

45 Meve Iesu temporu arawa unigne, sira amatog iyayapan gwiruwaremewa atatai imune dauwag amiya. 46  ✡Sira me mu gumbo wane, “Me tenewa, ‘Ne gwe neuma me nun gweyawa di. Megara ye ayana me yuaore toaore dagup muma mina ane.’ ”

47  ✡Kum evedni Iesu temporu arawa danave toyau munivi. Megara pirisi koukawa, Gwangwan toewanewan igiyawa, iyayapan yapowo namu yoiyoi igiyawa, mu Iesu tope boatan oya ebu didimama eme. 48 Megara mu me atan oya oma den ane ebuwawa da yauya. Kuiyawa iyayapan undag gae meuma anotan oya anoeme.

20

Iesu Ano Yusiwa Meuma Oya Singui Waya

1 Kum da Iesu iyayapan temporu arawa apa toyau munivi, sira gae oraiwa opata waivi. Pirisi koukawa, Gwangwan toewanewan ge namuyoiyoi igiyawa gaibu agoniyaya sira amog Iesu gumbe uwaya. 2 Mu waya, “Nu didnuna. Ano yusiwa divi gumbe mame ege? Bira ano yusiwa mame genne?”

3 Me garawa wane, “Ne mina ye singui da diruitna. Ne didnegiya. 4 Jon babataito meuma me kwimin apa onne, go iyayapan gumbo onne?”

5 Mu mumbovit gae wageyau aya, sira waya, “Nu aib watawa ipewa, ‘Kwimin apa onne’, me matai singui aib wape, ‘Divi oya me gumbe anotumat den ene?’ 6 Megara nu aib wata ipewa, ‘Iyayapan gumbo onne,’ iyayapan undag matai an gumbe gutnumpe, kuiyawa mu anotumat eme Jon me propeta di.”

7 Meoya mu garawa waya, “Nu den yaug anotu me ampa onne.”

8 Iesu wane, “Ne mina den diruitna divi ano yusiwa gumbe ne dividivi mame eni.”

Nau Igiyawa Maibeyawa

9  ✡Iesu iyayapan gae maibe mame amatog dirumne: “Apan da yoma greip vedne, sira nauwareme igiyawa upeba wane nau ape, sira me kum yobenut yankwem aine. 10 Maura kumiwa uwanewa me nau meuma aiviwa baraune onne nau wareme igiyawa gumbo, yoma greip kwerawa mu upeba wantan oya. Megara nau wareme igiyawa me toya sira yankweya naniwa ingui barauya aine. 11 Me menan nau aiviwa dawa sira baraune onne. Megara mu apan me sira toya, sira gwambe me gumbe ubmamepam aya, sira yankweya naniwa ingui taig aine. 12 Me sira duwamdesiyawa baraune onne, sira meib tog aoreya.

13 Meve greip nauwawa kuiya abnawa wane, ‘Ne anin atna? Ne ud neuma me gumbe baigan eniwa barautna aipe. Anten mu matai me gumbe ebnotu wampe!’

14 Megara nau wareme igiyawa me yauya gae garawa waya, ‘Mame me kwan autan usirenwa, me toengutta, sira dividivi meuma undag me numawa ape.’ 15 Meve mu greip nauwawa daieve yumeg aug amiya sira me toya boane. Greip nauwawa kuiya abnawa matai mu gumbo anin ape? 16 Me matai taig uwape sira mu nau wareme igiyawa gutpe boriruwape sira greip nauwawa igiyawa upeba mumpe.” Iyayapan mame anoyawa, mu waya, “Mame matai meib den di ape!”

17 Iesu mu temtemtem yawam singui munne, “Mame tenewa me natawa divi:

‘An me gwe sisi igiyawa topayayawa

me an natawa oraivitwa me visidonawa apa teyawa ane.’

18  ✡Da bira an mame gerave aikpewa me dumetpe musimusi ape. Sira an mame me apan da egaven aikpewa me toengutpe musimusi ape.”

19 Gwangwan toewanewan igiyawa ge pirisi koukawa Iesu tatevit yumtan oya ebu yobatan oya waya, kuiyawa mu yaug anoya me maibe mu gumbo wane. Megara mu iyayapan munan a aya.

Siisa* Gumbe Takesi Tetanwa

20  ✡Me gumbe mu kaipat yaimoyai eme. Mu karap igiyawa waen kwimiya amiya, mu natawa eme mina ugauga eme. Mu anog ieme Iesu gae da gwambe wapewa, me gumbe mu yum aug ampe amaraivi abnawa yusiwa ge ano yusipam gumbe. 21 Meoya karap igiyawa me singui aya, “Toewanewan, nu yaug anotu ge gae vegewa toyautoyau egewa me natawa gumbe. Sira ge den iyayapan gumbo yan umege, megara God ebuwawa gumbe toyautoyau ege gae natawa anin wanewa gumbe. 22 Nu Siisa gumbe takesi garawa ata me bainda go onan?”

23 Iesu ugauga muma gumbe yawamne, mu gumbo wane, 24 “Anmaga denari toyau negiya yautna. Bira ginangawa ge iviwa egave wakene?”

25 Mu garawa waya, “Siisa ginangawa.” Sira mu gumbo wane, “Meve Siisa meuma me Siisa waniya, sira God meuma me God waniya.”

26 Iyayapan obiren yangowo mu oma den ane Iesu gae meuma aupe. Sira me garawa wanewa mu anog arag teya sira mu nouwa iyagisia.

Sira Inaig Yoinewa Ge Memgebip

27 Sadusi igiyawa veme, bo gumbe sira den inaig yoig wanekpe. Mu upeba singui muma aug omog Iesu gumbe uwaya. 28  ✡Mu waya, “Toewanewan, Mosisi nunan oya aib tene. ‘Apan da tatawa me vesin aune botone usiwa da onan ipewa, gwaneba me kwapura aupe tatawa oya ud tepe yave atanit di.’ 29 Sira tatagwanepam 7 wakeya. Tatawa namuwa vesin aug me boane, ud onan boane. 30 Me duwameba mina meib. 31 Sira duwamdesiyawa kwapura me aune. Ebu me desiroma naningambenit gamben duwameba yaveg boane sira ud onan di. 32 Oieba vesin mina boane. 33 Gare, sira mu yoipewa kumiwa apa, vesin me apan undag 7 danave bira biviwa ape, kuiyawa mu undag vesin me auya?”

34 Iesu garawa mu gumbo wane, “Iyayapan kum mame garewa apan vesin aupe sira vesin apan aupe. 35 Megara iyayapan oraivitwa mu piyu mataiwa aupe, mu bo gumbe sira yoipe. Mu apan vesin den aupe, vesin apan den aupe. 36 Mu oma den ane sira bo ape, kuiyawa mu aneya mina ape. Mu God usitainawa, mu bo gumbe sira inaig yoig usitainawa ape. 37  ✡Bo igiyawa sira yoig inaipewa, me gumbe Mosisi mundana apa taibe di yaug anone. Me Ayapan aib auwane, ‘Ebraam God meuma, Aisak God meuma ge Jekob God meuma.’ 38 Me bo igiyawa God muma onan, megara me kaninga wakeemewa God muma. Kuiyawa iyayapan undag God gumbe inaig wakeya.”

39 Gwangwan toewanewan upeba garawa waya, “Toewanewan, bainda di wana!” 40 Me ivi, bira da Iesu gumbe singui da watan den anone.

Keriso Me Bira Usiwa

41 Meve Iesu mu gumbo wane, “Mu aninin Keriso me Devid usiwa waya?

42-43  ✡Buka Sam danave Devid membo wane:

‘Ayapan me Ayapan neuma gumbe wane:

“Nanin yutanwa apa wakeigima,

ivi ne anavi geuma amagwa ankwatave tetna em nategewa ape.” ’

44 Meoya Devid me gumbe ‘Ayapan’ wanewa, aninin me Devid usiven ape?”

45 Iyayapan undag anoemewa, Iesu aigowawa gumbo wane, 46 “Gwangwan toewanewan igiyawa gumbo yaukape. Mu imuwo wape muma yobu tam a gigeme, sira mu imuwo baigan en gaun gumbe gwiruwaremewa arawa apa autan anoeme, sira mu imuwo sinagogu danave at oraiwa apa waketan anoeme, sira buyunai nemewa ayamat arawa waketan anoeme. 47 Mu kwapura gweyowa dividivi undag naboreme, sira iyayapan yawampe oya nun yobutaren wape. Iyayapan meiba me matai ibnawa kokavit mumpe.”

21

Kwapura Puyo Meuma

1 Iesu yangut wan yaunewa, tawara igiyawa puyo muma temporu puyo teemewa danave teeme yaune. 2 Me yaune kwapura tawara onanwa da anmaga kopa kusiwa reputa* duwam teivi yaune. 3  ✡Me wane, “Ne ye natawa diruitna. Kwapura gwandakwaeba mame me puyo obiren tene, iyayapan upeba undag mina onan. 4 Iyayapan mu tawara obiren muma gerave em yoig puyo muma teya. Megara vesin mame kusi gumbe wakeg aigimtanwa meme tene.”

Kum Oieba Irakoniwa

5 Aigo meuma upeba temporu an oraimumu gumbe ge puyo gumbe beniyayawa me gaiyawa veme. Iesu wane, 6  ✡“Ye mame apa yavene. Ne diruitna kum me uwapewa an desirom da mapa dawa egave den wakepe; an undag gwiriruwag aikpe.”

7 Mu singui waya, “Toewanewan, kum divi dividivi mame pawape? Sira dividivi mame pawatan aigimpewa irakoniwa aninin?”

8 Me wane, “Yaukape. Iyayapan da den kwemiya uga yempe. Kuiyawa obiren matai ne ivunwa gumbe uwape waigimpe, ‘Ne me mame,’ sira ‘Kum koni di aivi.’ Mu amowo den di aisiya. 9 Wanampa mut gaiyawa ge dividivi tobiyaigimpewa oya anoyawa, me den teraya. Dividivi mame pawatanit di, go oieba den uwape, me matai.”

10 Meve me mu gumbo wane, “Iyayapan mu iyayapan dawa gaibu matai yoig mut watpe, sira at kokawa me at kokawa dawa gaibu matai yoig mut watpe. 11 Me apa matai pinunu kokavit ipunapun ape, nakwai gambenwa iyagon uwape, yuwat kukaeba at ubeube danave kep tepe, uyaeba ape, sira irakoniwa kokavit kwimin apa pawape.

12 Megara dividivi undag mame ivi pawape. Namu mu nanuwo ye guniyap aorepe ye diruig edawai yempe. Sira mu ye au yen sinagogu ge nog eme yempe. Sira ye tamiyem kin ge amareme igiyawanamuwo ye yoiya. Dividivi undag mame ne ivunwa oya ye guniyap pawape. 13 Me ye natawa yeuma mu gumbo taibe ape. 14  ✡Megara aninin yembovit gae gumbe ayun wariyawa, namuiren kwiyewa imug den anoya. 15  ✡Kuiyawa ne matai ye gae ge ano oraiwa yentna. Meoya anavi yeuma undag matai oma den ane gae gumbe ayun go topayape. 16  ✡Ye matai inemamewa, tatewaiwa, iyai desiroma sira yairewaiwa ye omin yeuma tepe. Sira matai mu ape ye upeba boriruwaya. 17 Iyayapan undag ye matai topai yempe kuiyawa ne ivunwa oya. 18 Megara kwiye gumawa desirom da den pukwag aikpe. 19 Yaiyai yokeigimiya gumbe ye matai inaiinai auya.

20 Megara mut igiyawa Jerusarem yurempe yauyawa, ye me yaug anoya kukaig wakukamtan kumiwa me koni aivi. 21 Meve iyayapan at Judia apa wakeyawa dirumiya tui gumbe a ampe, at kokawa apa wakeyawa dirumiya dauwag ampe, sira at piyu gambenwa apa wakeyawa dirumiya at kokawa danave den unikpe. 22  ✡Kuiyawa mame me garawa atanwa kumiwa, sira wait undag tenewa me taibe ape. 23 Me kumiwa apa vesin bug ayawa ge inanaiwa ud am munemewa mu matai danadawai koka aupe. Me apa matai piyu gerave danadawai koka uwape sira iyayapan mame gumbo God danapiriwape. 24  ✡Mu matai benesi gumbe gutpe aikpe, sira matai ankwatave nau eme igiyawa ape, at da apa undag tepe wakepe, matai Ju onan igiyawa Jerusarem gerave em wakukam aigimpe meve Ju onan igiyawa kum muma onanape.

25  ✡Sira me apa matai kum gumbe, dud ge marantun gumbo irakoniwa pawape, sira piyu gerave poeman noiwa uyaeba ape sira tui kokavit dog aoregimpe, meoya iyayapan uiwa a ape. 26 Iyayapan matai piyu undag gerave dividivi uwapewa anog a gumbe bototo ape. Kwimin yusiwa ipunapun ape. 27  ✡Me kumive matai Apan Usiwa irikup danave wakeg yusiwa ge eyawa koka gaibu uwape mu yaupe. 28 Dividivi mame amatog aigimpewa, wan yoiya sira kuiewa enagasiya. Kuiyawa ye sira gwiruwaremtan kumiwa koni aivi.”

29 Sira me maibe mame dirum wane; “Yoma inaru ge yoma undag yawamiya. 30 Mu kwayawa duwaigimpewa, me ye yaug anoya bodu kumiwa koni aivi. 31 Ebu me desiroma, ye me dividivi mame undag yauyawa, Apan Usiwa me ankwin noive koni aivi yaug anoya.

32 Ne natawa diruitna. Namu dividivi undag mame veniyape, ivi matai kum garewa uwag aipe. 33 Kwimin ge piyu mame matai onanape, megara ne gae neumawa den onanape.

34 Vesin ge apan inaiiani kukaeba oya, yoinanan oya, inaiinai anogugut gumbe oya ye nonemagewa emiyempewa, me kumiwa uwayempe, ye matai nama mina emiyempe. Meoya yembovit yaukape. 35 Kuiyawa me kumiwa iyayapan undag piyu gerave wakeyawa gumbo uwape. 36 Megara ye kum evedni amat ag nun waigimiya. Me gumbe dividivi undag mame pawapewa, ye oma ape ayun wariya, sira me gumbe ye oma ape Apan Usiwa namive yoiya.”

37 Kum desirom desirom Iesu temporu arawa danave toyau toyau aivi, sira aram desirom desirom me dauwag aig tui Orivu apa vinivi. 38 Sira iyayapan undag mumbevit gae wape anotan oya temporu arawa danave onamiya.

22

Iesu Oya Ominawa Tetan Judas Bainda Wane

1 Gare me Bredi Iist Onanwa Buyunaeba, me iyayapan wayawa Uwag Gaveya Buyunaeba, me di koni aivi. 2 Pirisi koukawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa mu Iesu tope boatan oya ebu upeba yobareme, kuiyawa mu iyayapan ayowa eme. 3  ✡Meve iviwa waya Isukariot Judas, me aigowawa 12 me danowa da. Seitan me danave unigne. 4 Sira Judas me pirisi koukawa ge temporu porisu igiyawa koukawa aine mu gaibu gae waya aninin me Iesu ominawa tepe. 5 Mu degadega aya sira anmaga me wantan oya bainda waya. 6 Me bainda wane, sira iyayapan den wakeyave Iesu avig mu muntan oya me kumiwa yob warivi.

Augoi Buyunaeba Oieba

7  ✡Meve Iist Onanwa Bredi Buyunaeba kumiwa uwane, me apa Uwag Gaveya Buyunaeba sip usiwa me tog puyo ape. 8 Sira Iesu me Pita ge Jon wain kwimun waivi, “Aisiya, sira dividivi Uwag Gaveya Buyunaeba nu natan oya tamibarip aya.”

9 Sira mu Iesu gumbe waya, “Imugap ampa nu tamibarip ata?”

10 Iesu garawa mu gumbo wane, “Ye at koka me unigiyawa apan da irut aug aivi me nuntosa yempe, me amave aisiya, gwe me unikpewa me unigiya. 11 Ye gwe abnawa gumbe aib diya, ‘Toewanewan abnawa ge dirugivi. Uwag Gaveya Buyunaeba ne aigo neumawa gaibu natna. Meoya amdau pantut me ampa?’ 12 Pantut koka painauwa undag waribiyayawa me toyau yempe. Me apa tamibarip aya.”

13 Mu amiya. Sira dividivi yauyawa me wait Iesu dirumne mina di. Meve mu Uwag Gaveya Buyunaeba oya tamibarip aya.

14 Me kumiwa uwanewa, Iesu ge apasoro mu teboro apa parau wakeya. 15 Me mu gumbo wane, “Ne imunap kokavit, Uwag Gaveya Buyunaeba mame ye gaibu natna. Meve edawai autna. 16 Kuiyawa ne ye diruiyeniwa, ne matai Uwag Gaveya Buyunaeba me sira den natna. Me wakepe aipe God toimuwawa danave Uwag Gaveya Buyunaeba natawa uwapeve, meve natna.”

17 Me ap aug gaun wanne, meve wane, “Mame auya sira yembovit kebaya. 18 Ne ye diruiyeni. Ne matai yoma greip* magawa yoiba sira den natna wakeg aigimpe God toimuwawa uwapeve, meve natna.”

19 Me bredi aug gaun wanne, meve wasine mu munne wane, “Mame ne kwapunwa ye yeneni. Mame aya imug teg ano negigimiya.”

20 Nakwai naya onanane, meve ebu desiroma Iesu ap aug wane, “Ap mame me agi neuma mataiwa di neuma gumbe. Me yenan oya ururuwak aikpe. 21  ✡Megara yauya, ne omin neuma tetanwa abnawa naniwa teboro gumbe ne gaibu waketu. 22 Baiboru gumbe nenan tenewa mina Apan Usiwa† me matai kweg aipe. Apan Usiwa gumbe omin meuma tepewa me gumbe ano kukaeba wakeigimpe!” 23 Mu amatog mumbovit singui veme, mu gumbo bira ebu mame ape.

24  ✡Mina ebu da kukaeba yaigiyoine, bira mu gumbo yaug anope kokawa bira ape. 25  ✡Iesu mu gumbo wane, “Ju onan igiyawa kin mumawa iyayapan egave yutuwa gumbe nau eme, sira yutuwa gumbe namu yoiyoi igiyawa gumbo iyayapan waya mu amaremewa. 26  ✡Megara ye meib onan. Kokawa ye guniyap me ud mataiwa mina ape, sira amaraiviwa me nau wariviwa mina ape. 27  ✡Kokawa me teboro apa wakene go nau warivi go? Me teboro apa wakene. Megara ne ye guniyap nau wariviwa mina nau wareni. 28 Ye ne danadawai aueniwa megiyanap yoiyana igiyawa. 29 Maman toimuwawa amaratan oya yusiwa nedne mina, ne ye yusiwa yentna. 30  ✡Meoya ye toimu neuma danave teboro neuma apa yoi ge nakwai naya, sira kin seyaiba egave wakeg Isuraeru dam mumawa 12 amaraigimiya.

31 Saimon, Saimon, anoa. Seitan imive nakwai wiit natawa ge mutat ubeube tetan mina ye undag amaorot ape. Seitan imive ye undag nakwai wiit natawa ge mutat mina viyaviya atan aivi. 32  ✡Megara ne genan oya nun wana. Kuiyawa ne imunap ge anotumat geuma yan den aikpe. Ge sira taigawa, tatagaiwa geuma wad tuwama.”

33 Megara me garawa wane, “Ayapan, ne ge gaibu nog anektan sira bo atan oya tamibarip ana.”

34 Iesu garawa wane, “Pita, ne ge dirukna. Kum gare ge koni duwamdesi wa den yauneg anoana, meve kumkum wape.”

35  ✡Meve Iesu mu gumbo singui wane, “Ne anmaga ikwaeba, ikwai go sandoro den te yenna aisiyanawa, ye divi da oma den ane go onan?” Mu garawa waya, “Onan di.”

36 Me mu gumbo wane, “Megara ye anmaga ikwaeba da auyawa me auya, ikwai gaibu auya. Ye benesi da den auyawa, wape yeuma gwiruwat anmaga aug, me gumbe benesi gwiruwat auya. 37  ✡Ne ye diruitna. ‘Me kukaeba igiyawa gaibu basiyaya.’ Mame ne gunap tenewa di matatpe. Ne gunap tenewa me di koni matatpe.”

38 Mu waya, “Ayapan yawa, mapa benesi duwam wakeya,” me garawa wane, “Me oma ane.”

Iesu Tui Orivu Apa Nun wane

39 Iesu tui Orivu dauwag aine. Me kum evedni meib aivi. Sira aigowawa amave amiya. 40 At me uwayawa, me mu dirum wane, “Ye matai kukaeba gumbe uyug den aigiya, meoya nun waigimiya.” 41 Me yankwem an vereme aig aigiviwa me mina aine, sira koniwa yug nun wane. 42 “Maman, ge ano geumawa ipewa, ap mame ne gunap atan auwa. Me ne ano neumawa onan, megara ge ano geumawa veniyape.” 43 Sira aneya kwimin apa me gumbe uwane, me waita wan yusiwa wanne. 44 Me danadawai koka aunewa, me nun gerave yaiyai wane. Me amun wadnewa, di mina piyu gerave aigne.

45 Me nun wane onanane wan yoine sira aigowawa oya uwanewa, mu danadawai muma gumbe kubvineme yawamne. 46 Me mu gumbo wane, “Ye divi oya kubvinene? Wan yoiya, nun waigimiya, me gumbe ye matai kukaeba gumbe uyug den aigiya.”

Iesu Yumiya

47 Iesu ande gae waiviwa, iyayapan me gumbe uwaya. Apan da me iviwa waya Judas, me aigowawa 12 danavewa da. Me namuyoiyoi aivi. Me uwa totan oya Iesu gumbe obmanne. 48 Megara Iesu me gumbe wane, “Judas, ge Apan Usiwa uwa toto gumbe ominawa teege?”

49 Iesu gaibu birorot wakeyawa divi me pawatan aivi yauya. Mu waya, “Ayapan, nu benesi numa gaibu mut ata?” 50 Sira mu da benesi viyane pirisi painauvitwa me nauwawa aiviwa da naunawa yutanwa kwagomiyane aigne.

51 Megara Iesu wane, “Mame mina sira den aya.” Me apan naunawa yumne warinamne.

52 Meve Iesu pirisi painauvitwa, temporu porisu igiyawa koukawa sira namuyoiyoi igiyawa menan onamiyawa dirum wane, “Ne ub igiyawa tam namuyoiyoi eni go? Meoya ye deba ge seri gumbe ne yumnektan uwayana? 53 Kum evedni ne ye gaibu temporu arawa apa wakeete, sira ye naniwa da den ne gunap barauyana. Megara kum mame me yeumawa. Me sisip yusiwa.”

Pita Iesu Gumbe Uyai Wane

54  ✡Meve mu me auya. Mu me aug, pirisi painauvitwa gweyawa amiya. Pita painau utupa mu amowo aivi. 55 Sira mu pirisi painauvitwa gweyawa danave panki yapave me apa iyam okereg undag yan wakeya. Pita mu gaibu yan wakeya. 56 Vesin nau aiviwa da iyam okeriya eyave Pita yan wakene yaune. Vesin me keni tog yaug wane, “Apan mame me gaibu wakenewa.”

57 Megara Pita onan di wane, “Vesin, ne me den yaug anona.”

58 Kusi pungi wanewa, apan da me yaug sira wane, “Ge mina mu desiroma da.” Megara Pita gara wane, “Apan, ne onan.”

59 Kum koniwa desirom onanane mina, apan da sira gae yusipam wane, “Natawa di, apan mame me gaibu wakeyawa da, kuiyawa me Gariri abnawa.”

60 Pita wane, “Apan, ne den yaug anona ge divi oya vege.” Me koni me apa gae waiviwa kumkum wane. 61 Ayapan tobiyag Pita yangut siwavit yaune, meve Pita me watavit Ayapan me gumbe gae wanewa imug anone, “Kum gare, namu koni duwamdesi ge ne topai negawa, ivi kumkum wape.” 62 Sira me dauwag aig it kokavit wane.

Mut Igiyawa Iesu Gumbe Iyagau Okeriya

63 Iyayapan Iesu amaremewa amatog iyagau okereme sira me toeme. 64 Sira me yangawa toboriya, me gumbe ayag singui waya, “Ge propeta, ge bira toadne?” 65 Sira mu gae kukaeba obiren me gumbe waya.

Iesu Me Pairat Ge Erod Namuwo

66 Wantenewa, dam namuyoiyoi igiyawa, pirisi koukawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa onam agoniyaya. Mu Iesu aug Daiboru Painauvitwa gumbe amiya. 67  ✡Mu waya, “Ge Keriso ipewa, me diruna.” Megara Iesu wane, “Ne Keriso ye diruitnawa, ye matai anotumat den anegiya. 68 Sira ne ye singui yempnawa, ye matai garawa den waya. 69  ✡Megara mame apa utan aipewa, Apan Usiwa matai God me yusipamit naniyutanwa apa wakepe.”

70 Mu undag waya, “Ge me God Usiwa?” Iesu garawa wane, “Ye natawa vene. Ne meme di.”

71 Meve mu waya, “Nu divi oya taibe watan igiyawa da yobaton? Nu membo noive meme anotu.”

23

Pairat Iesu Gumbe Singui Ane

1 Meve iyayapan undag wan yoig Pairat gumbe Iesu aug amiya. 2 Mu Iesu gumbe amatog kukaeba diyag veme, “Nu yautu apan mame iyayapan numa kuiyowa watpipam munivi. Me Siisa gumbe takesi den tepe me iyayapan dirumivi, sira ne kin Keriso waivi.”

3 Pairat singui ane, “Ge Ju igiyawa kin mumawa?”

Iesu garawa wane, “Ge natawa vege, ne meme di.”

4 Pairat me tobiyag pirisi koukawa ge iyayapan gumbo dirum wane, “Ne yauna, apan mame danave kukaeba da onan.”

5 Megara mu gae yusipamit diyag waya, “Apan mame toyau meuma at Judia undag iyayapan danowa undag aune. Gariri apa amatog on mame uwane.”

Erod Me Iesu Gumbe Singui Ane

6 Pairat mame anonewa singui ane, “Apan mame Gariri apan?” 7  ✡Me yaug anone me Erod yusiwa ankwatave wakenewa. Sira tate me baraune Erod oya aine. Kuiyawa kum me kumiwa apa Erod Jerusarem apa wakene.

8 Erod Iesu yaunewa degadega kokavit ane. Kuiyawa me gaiyawa anone, kum yobutatae me imive me yautan anoivi, sira me irayauyau meuma yautan anoivi. 9 Meoya me gumbe singui obiren ane, megara Iesu garawa den wane. 10 Pirisi koukawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa mu yokek gae kukaeba me gumbe yusipamit diyag veme. 11 Meve Erod ge mut igiyawa meumawa me iviwa aug yan barauya iyagau waniya. Meve wape oraimina en waniya barauya Pairat oya taig aine. 12 Oiyat me, Erod ge Pairat yaire aya. Namu mu anavi eme.

13 Pairat me pirisi koukawa, namuyoiyoi igiyawa ge iyayapan auwane mu onamiya. 14 Mu dirumne, “Ye apan mame nenan aug onekke sira aib wayana. Apan mame namuyoiyoi gwambe aivi. Ne gare ye namuyap epinawa yobana, megara me kukaeba meuma kuiyawa da den yaug anona. 15 Erod me meib. Me sira me baraune nunan onne. Yauya, me kukaeba da den ane bo atan oya. 16 Meoya ne murap gumbe tog meve kwetna aipe.” 17 (-)*

18 Iyayapan undagit nouwa desiromit kwaruwaya, “Apan mame toengura, ge Barabas aropa dauwag nunan ompe.” 19 (Barabas me nog aig wakene, kuiyawa at kokawa danave me mut amatone sira iyayapan gudne oya.)

20 Pairat imive Iesu yankwepe aipe, meoya mu gumbo sira wane. 21 Megara mu kwaruwaya, “Me korosi gumbe toya! Korosi gumbe toya!”

22 Sira me mu gumbo koni duwamdesiyawa wane, “Megara me kukaeba divi da ane? Ne kukaeba meuma bo totanwa me ne da den yauna. Meoya ne aug murap gumbe totna meve kwetna aipe.”

23 Megara mu kwat wansin ande veme. Mu imuwo me yoma korosi gumbe tope botope. Mu kwat mumawa natawa matadne. 24 Meoya Pairat iyayapan noiwa aune sira yoig wane mu imuwo gumbe ape. 25 Sira Pairat Barabas kwene aine, mu imuwo gumbe. Apan me mut amatone sira iyayapan gudne oya nog aigne wakene. Pairat Iesu mu nanuwo baraune sira mu Iesu gumbe anoano muma gumbe aya.

Iesu Korosi Gumbe Toya

26 Mu me auwag amomewa, Sairin apan iviwa Saimon me at meuma apa oniviwa mu auya. Mu yoma korosi oieve baraug diyag waya. Me aug Iesu amave yoine.

27 Iyayapan obiren Iesu amave amiya, sira vesin obiren gaibu danadawai auwag it menan wag amome. 28 Megara Iesu munan tobiyag wane, “Jerusarem gwaitawaiwa, it nenan den waya, go yembo yenan ge ud yeuma oya iruwaya. 29  ✡Kuiyawa, yauya, kum me onivi iyayapan aib wapewa, ‘Agara vesin, danowo ud onanwa, sira ud am den munemewa, mu gumbo waribiya wakeigimpe!’ 30  ✡Kum me kumiwa, iyayapan tui gumbe amatog wape,

‘Egunup aiga,’ sira tui kusikaren gumbe wape, ‘Um nuna.’

31 Mu yoma kaninga gumbe dividivi mame apewa, yoma toyainewa gumbe aninin ape?”

32 Kukaeba igiyawa duwam gaibu me gaibu bo atan oya tam amiya.

33 Mu amog at iviwa Kuiyamarednawa vemewa uwaya. Meve Iesu yoma korosi gumbe toya sira apan kukaeba duwam gaibu guriya. Dawa naniyutanwa dawa naniketaiwa apa. 34  ✡Iesu wane, “Maman, kukaeba muma anog yankwema. Mu den yawag anoya mu divi eme.” Mu kae kusida aya wape meuma keptetan oya.

35  ✡Iyayapan yokeg yangureme. Namuyoiyoi igiyawa iyagau me gumbe waya, “Me iyayapan upeba waita munne. Apan mame God wagomiyanewa Keriso ipewa, me membovit warinampe.”

36  ✡Mut igiyawa uwake iyagau me gumbe aya, sira omoke wain sisipama waniya. 37 Mu waya, “Ge Ju igiyawa kin mumawa ipewa, ge gembovit inaigita.”

38 Me egave gae mame teya: MAME JU IGIYAWA KIN MUMAWA.

39 Apan kukaeba desirom yoma korosi gumbe toyawa Iesu gumbe iyagau wane, “Ge Keriso ipewa, ge gembovit ge nu gaibu warinam nuna.”

40 Go apan kukaeba dawa garawa wane aib diengudne. “Ge God aeba den ege? Ge ibnawa gina desirom auege. 41 Nu ibnawa nuniyawa me bainda. Kuiyawa garawa me atuwa nu aviete. Go apan mame kukaeba da den ane.”

42 Meve kukaeba abnawa da dig wane, “Iesu, toimu geuma danave unig Ayapan awa kumiwa apa, nenan imug anoa.”

43 Iesu menan aib garawa wane, “Ne ge natawa dirugeni. Gare ge ne gaibu paradais danave waketa.”

Iesu Boane

44 Kum kuiyunup mina aune. Sisip at undag umne aine augoi adne kum koniwa duwamdesi aune. 45  ✡Kum tobiroriyane sisip uwag onne. Temporu danave wape gwarapama, me yapave viyodne aigne duwam ane. 46 Iesu au kokavit wane, “Maman, ge nanigap ne guwanwa barautna.” Meib wag gaup meuma oieba pukuwane.

47 Senturion yaune divi matadne. God watdegawan wane, “Natawa di, Apan mame oraivit di abnawa.” 48 Iyayapan undag yanguratan oya onam agoniyayawa, mu undag yauya divi matadne. Mu danadawai gaibu togewo toya sira taig amiya. 49 Megara Iesu yaug anoyawa igiyawa ge vesin mu at Gariri apa amave onamiyawa, at painau yoike dividivi undag mame yangureme.

Iesu Dagup Danave Barauya

50 Gare apan iviwa Josep wakene, me Daiboru Painauvitwa igiyawa intum anewa, me apan oraiwa sira ano kukaeba den anoiviwa. 51 Apan mame kansoru igiyawa nouwa ge mu atan ayawa gumbe den kiniyane. Me at Arimataya abnawa, at me Ju igiyawa gwetoimu mumawa. Me God toimuwawa yautan amaraivi. 52 Apan mame Pairat gumbe aine, sira imive Iesu kwapiwa autan oya wane. 53 Meve me aug aigne. Me wape gumbe panke sira aug aig dagup me buinunu kwapiya apa baraune. Me apa iragi numan da den barauya. 54 Kum me Tamibarip Kumiwa, sira Sabat Kumiwa koni uwatan aivi.

55 Vesin gaibu me amowo onamiya. Mu at Gariri apa Iesu amave onamiyawa. Mu dagup yauya, me kwapiwa aninin barauyawa yauya. 56  ✡Meve mu sira taig amiya, gegura ge oira tayapama tamibarip aya. Megara mu Sabat Kumiwa oya gwangwan gumbe nonowa emiya.

24

Iesu Sira Inaig Yoine

1 Pura danave kum namuirenwa, mumbevit vesin mu gegura me kwapiwa barautan oya mu tamibarip ag tam dagup amiya. 2 Mu yauya an dagup gumbe wait itari aya. 3 Meve mu unigiyawa, Ayapan Iesu kwapiwa den wakene yauya. 4 Mu ano pimpanum emewa, apan duwam wape pupuyu esiviwa enke namuwo yoiya. 5 Mu a ake kwanowa yan piyu gumbe siya. Megara mu mu gumbo waya, “Divi oya ye wakeiviwa abnawa oya bo danowo yobene? 6  ✡Me mapa onan. Me sira inaig yoine. Me ande at Gariri apa wakenewa kumiwa apa, me ye diruinewa imug teg anoya. 7 Me aib wane, ‘Apan Usiwa me aug kukaeba igiyawa nanuwo baraupe. Yoma korosi gumbe tope botope. Kum duwamdesiyawa apa me sira inaig yoipe.’ ” 8 Meve mu gae meuma sira imug teg anoya.

9 Mu sira dagup gumbe taigiyawa, aigowawa 11 ge iyayapan upeba undag dividivi mame undag dirumiya. 10 Vesin mu ivuwa me Magdara vesin Meri, Joanna ge Meri me Jemus inawa. Sira vesin upeba mu gaibu wakeyawa apasoro igiyawa dividivi mame undag dirumiya anoya. 11 Megara apasoro igiyawa anoya gae mumawa natawa mina onan. Meoya vesin gumbo anotumat den aya. 12 Megara Pita wan yoig dagup oya kintog aine, me kwanawa sig dagup danave yaunewa, wape rinen mekut wakene. Me mame gumbe terag gwe sira taig aine.

Emaus Amomewa Gumbe

13 Sira kum me desirom danave, mu duwam gwetoimu iviwa Emaus amome. Me Jerusarem gumbe yobu meuma 11 kiromitas mina. 14 Mu dividivi undag pawanewa oya gae garawa eme. 15 Mu gae wag yugeyau ag amomewa, Iesu membo me apa uwane mu gaibu amiya. 16 Mu yaimoyai den yaveme, meoya Iesu irawa yaiyai den yauya.

17 Me singui munne, “Ye divi oya gae garawa ano ag aisiene?” Mu anogugut ag tum ag yokeya. 18 Apan dawa iviwa Kreopas garawa wane, “Ge Jerusarem apa wakeyana. Megara me apa kum me kumiwa dividivi pawanewa gekut den anoana?”

19 Me singui wane, “Me divi?” Mu me gumbe waya, “Nasaret Apan Iesu oya. Me propeta. Me God ge iyayapan undag namuwo gae wag anewa me yusiatatu. 20 Pirisi koukawa ge namuyoiyoi igiyawa numawa boatan gaiyawa oya wag barauya. Sira mu yoma korosi gumbe toya botone. 21  ✡Megara nu anotu me Isuraeru waita wampe. Sira dividivi undag mame gaibu, dividivi mame pawanewa gare mame kum duwamdesiyawa. 22 Megara nu vesin numa upeba waya, nu teratu. Mu gare mumbevit babat amiya. 23 Megara me kwapiwa den yauya. Mu sira taig onam didnuniya, mu aneya guwaguwawa yauya. Sira mu waya me sira inaig wakene. 24  ✡Kum me kumiwa apa, iyayapan numa upeba dagup amiya. Sira yauyawa me aninin vesin waya mina yauya, go mu me den yauya.”

25 Me munan wane, “Ye kuiyewa onan. Dividivi propeta wayawa undag anotumat den ene kusi da mapa di. Ye nonemagewa yaigiwane oya den anoene. 26  ✡Keriso dividivi edawai mame auke, meve eyawa meuma danave unikpe.” 27  ✡Meve me namu Mosisi ge propeta gigirumawa undag gumbo amatog, Baiboru danave aninin membo mu teyawa toyau munne.

28 Mu gwetoimu me oya amomewa koni uwatan emewa, megara Iesu yauyawa me namuwo aivi. 29 Mu me yusipamit wataig waya, “Gunup wakeya. Kuiyawa kum aigivi, aram uwatan aivi.” Meoya Iesu unig aine mu gaibu wakeya.

30 Iesu nakwai oya mu gaibu yanwakeya. Me bredi auke, gaun wag warensine mu munne. 31 Sira mu yangowo watabnewa, mu apan me Iesu yaug anoya. Megara me mu yapowo inanadne. 32 Mu garawa ano aya. “Me epin taibe didnuniviwa, sira me Baiboru didnuniviwa, nonunwa idne. Natawa di.”

33 Tatevit mu wan yoike Jerusarem taig amiya. Me apa apasoro 11 ge iyayapan mu agoniemewa mu yawamiya. 34  ✡Sira mu veme, “Keriso sira inaine me natawa di. Me Saimon gumbe uwane.” 35 Mu dirumiya aninin epin taibe pawane. Sira me bredi warensinewa, kum me kumiwa mepe Iesu yaug anoya.

Iesu Aigowawa Gumbo Uwane

36 Mu gae mame ande vemewa, Iesu membo mu yapowo yoine. Sira me mu gumbo wane, “Yum ye guniyap.”

37  ✡Mu terake a aya, sira mu anoya guwawa yaveme. 38 Iesu mu gumbo wane, “Ye divi oya daneyap anoene? Divi oya pimpangitene? 39 Naninwa amanwa yauya. Ne meme. Yumneg yauya. Kuiyawa guwawa me mame mina kwapiwa ge marednawa gaibu onan. Ye yavene ne kwapunwa ge marednanwa gau.”

40 Me gae mame onananewa naniwa ge amawa toyau munne. 41 Mu degadega kokavit ag teraya, meoya mu ande anotumat den aya. Me dirumne, “Gare mapa ye divi da wakene, ne natna?” 42 Mu gwambui idnewa simiwa waniya. 43 Me aug mu namuwo nane.

44  ✡Me mu gumbo wane, “Ne ande guniyap wakenawa mame diruina. Mosisi Gwangwaneba, propeta bukaeba ge Sam bukaeba danave nenan teyawa dividivi undag matatpe.”

45 Meve mu Baiboru natawa yaug anotan oya Iesu nono magowa watabne. 46 Mu dirumne, “Mapa aib tene. Keriso edawai aupe, bo ape sira kum duwamdesiyawa apa boriruwayawa igiyawa gumbo sira inaig yoipe. 47 Nonenmagowa biroriyatanwa ge kukaeba anog yankwetanwa oya Iesu iviwa gumbe at undag opata wape. Jerusarem apa amatope. 48  ✡Ye dividivi undag mame yauyanawa igiyawa. 49  ✡Maman agi wanewa yenan barautna aikpe. Megara gare gwetoimu kokawa danave wakeya, ivi yusiwa painauwa opa aigon ye wape mina en yempe yusiwa auya.”

50 Iesu mu tamne at Betani visive dauwag amiyawa, me naniwa enagadne, mu waribiya munne. 51 Me waribiya mun, mu kwem kwimin danave dog aine. 52 Mu degadega koka gumbe at Jerusarem taig amiya. 53 Mu temporu arawa danave evedni wakeeme. God watdega waneme.

✡ 1:1: Apa 1:1

✡ 1:9: Eks 30:7

✡ 1:15: Nam 6:2-3

✡ 1:17: Mak 3:1; 4:5-6; Mat 17:11-13

✡ 1:19: Dan 8:16; 9:21

✡ 1:27: Mat 1:16,18

✡ 1:31: Ais 7:14; Mat 1:21-23

✡ 1:32: 2Sm 7:12-13,16; Ais 9:7

✡ 1:37: Gen 18:14

✡ 1:46: 1Sm 2:1-10

✡ 1:50: Sam 103:13,17

✡ 1:51: 2Sm 22:28

✡ 1:52: Job 12:19; 5:11; Sam 147:6

✡ 1:53: Sam 34:10

✡ 1:54: Sam 98:3

✡ 1:55: Gen 17:7; Mik 7:20

✡ 1:59: Gen 17:12; Rvt 12:3; Ruk 2:21

✡ 1:68: Sam 72:18

✡ 1:69: Sam 18:2

✡ 1:71: Sam 106:10

✡ 1:72: Gen 17:7; Sam 105:8-9

✡ 1:73: Gen 22:16-17

✡ 1:76: Ais 40:3

✡ 1:77: Jer 31:34

✡ 1:78: Ais 60:1-2

✡ 2:14: Ruk 19:38

✡ 2:19: Ruk 2:51

✡ 2:21: Ruk 1:31

✡ 2:22: Rvt 12:1-8

✡ 2:23: Eks 13:2,12

✡ 2:24: Rvt 12:8

✡ 2:30: Ais 52:10; Ruk 3:6; Tai 2:11

✡ 2:32: Ais 42:6; 49:6; 52:10

✡ 2:34: Ais 8:14; Mat 21:42; 1Pi 2:8

✡ 2:39: Mat 2:23

✡ 2:41: Eks 12:24-27; 23:14-17; Deu 16:1-8

✡ 2:51: Ruk 2:19

✡ 2:52: 1Sm 2:26; Pro 3:4

✡ 3:3: Apa 13:24

✡ 3:4: Ais 40:3-5

✡ 3:7: Mat 12:34; 23:33

✡ 3:8: Jon 8:33,39

✡ 3:9: Mat 7:19

✡ 3:12: Ruk 7:29

✡ 3:16: Apa 13:25

✡ 3:19: Mat 14:3-4; Mak 6:17-18

✡ 3:22: Jon 1:32

✡ 3:23: Ruk 4:22; Jon 6:42

✡ 3:32: Rut 4:17-22

* 3:33: Namu tenewa dawa upeba danave Admin den wakene.

† 3:33: Namu tenewa dawa danave me Aram go Ram.

✡ 3:36: Gen 11:10-26

✡ 3:38: Gen 4:25-26

✡ 4:4: Deu 8:3

✡ 4:8: Deu 6:13-14

✡ 4:10: Sam 91:11-12

✡ 4:12: Deu 6:16; 1Ko 10:9

✡ 4:13: Ibr 2:18; 4:15

✡ 4:18: Ais 61:1-2

✡ 4:22: Ruk 3:23; Jon 6:42

✡ 4:24: Jon 4:44

✡ 4:25: 1Ki 17:1,7

✡ 4:26: 1Ki 17:8-16

✡ 4:27: 2Ki 5:1-14

✡ 4:32: Mat 7:28-29

✡ 4:41: Mat 8:29; Mak 3:11-12

✡ 4:44: Mat 4:23

✡ 5:1: Mat 13:1-2; Mak 3:9-10

✡ 5:5: Jon 21:3-8

✡ 5:11: Mat 19:27

✡ 5:14: Rvt 14:1-32

✡ 5:20: Ais 43:25; Ruk 7:48

✡ 5:24: Jon 5:8

* 5:24: Me Iesu Keriso.

✡ 5:30: Ruk 15:1-2

✡ 5:34: Jon 3:29

✡ 6:1: Deu 23:25

✡ 6:2: Jon 5:10

✡ 6:3: 1Sm 21:1-6

✡ 6:4: Rvt 24:5-9

✡ 6:21: Sam 126:5-6; Ais 61:3; Rev 7:16-17

✡ 6:22: Jon 15:19; 16:2; 1Pi 4:14

✡ 6:31: Mat 7:12

✡ 6:37: Mat 6:14

✡ 6:38: Mak 4:24

✡ 6:39: Mat 15:14

✡ 6:40: Mat 10:24-25

✡ 6:46: Mat 7:21

* 7:: Me mut igiyawa 100 amara munivi abnawa.

✡ 7:15: 1Ki 17:23; 2Ki 4:36

✡ 7:16: Ruk 1:68

✡ 7:19: Sam 40:7; Mak 3:1; Rev 1:8

✡ 7:22: Ais 35:5-6; 61:1; Ruk 4:18

† 7:24: Me tumbiri mina.

✡ 7:26: Ruk 1:76

✡ 7:27: Mak 3:1

✡ 7:29: Ruk 3:12

✡ 7:30: Mat 21:32

✡ 7:34: Ruk 15:2

✡ 7:37: Mat 26:7; Mak 14:3; Jon 12:3

‡ 7:41: Me anmaga iviwa. Apan da oiyat desirom nau apewa, me 1 denari aupe.

✡ 7:50: Ruk 8:48; 18:42

✡ 8:2: Mat 27:55-56; Mak 15:40-41; Ruk 23:49

✡ 8:10: Ais 6:9-10

✡ 8:16: Mat 5:15; Ruk 11:33

✡ 8:17: Mat 10:26; Ruk 12:2

✡ 8:18: Mat 25:29; Ruk 19:26

* 8:30: Me mut igiyawa 6,000 mina dam mumawa.

✡ 8:48: Ruk 7:50

✡ 9:3: Ruk 10:4-11

✡ 9:7: Mat 16:14; Mak 8:28; Ruk 9:19

✡ 9:9: Ruk 23:8

✡ 9:19: Ruk 9:7-8

✡ 9:20: Jon 6:68-69

✡ 9:22: Ruk 9:44; 18:32-33

* 9:22: Me Iesu Keriso.

✡ 9:23: Mat 10:38; Ruk 14:27

✡ 9:24: Mat 10:39; Ruk 17:33; Jon 12:25

✡ 9:26: Mat 10:33; Ruk 12:9

✡ 9:31: Ruk 9:22

✡ 9:32: 2Pi 1:16-18

✡ 9:35: Ruk 3:22

✡ 9:44: Ruk 9:22

✡ 9:45: Ruk 18:34

✡ 9:46: Ruk 22:24

✡ 9:48: Mat 10:40

✡ 9:50: Mat 12:30; Ruk 11:23

✡ 9:54: 2Ki 1:9-16

† 9:58: Me mae wasipen kusi mina.

✡ 9:61: 1Ki 19:20

✡ 10:1: Mak 6:7

✡ 10:2: Mat 9:37-38; Jon 4:35

✡ 10:3: Mat 10:16

✡ 10:4: Mat 10:7-14; Mak 6:8-11; Ruk 9:3-5

✡ 10:7: 1Ko 9:6-14; 1Ti 5:18

✡ 10:8: 1Ko 10:27

✡ 10:11: Apa 13:51; 18:6

✡ 10:12: Gen 19:24-25; Mat 10:15; 11:24

* 10:13: Me mae goot gumawa gumbe wariyawa. Me garawa koka onan.

† 10:15: Me, gae Ibru gumbe, at kukaeba me anotumat den eme igiyawa matai unikpewa.

✡ 10:16: Mat 10:40; Ruk 9:48; Jon 5:23

✡ 10:18: Jon 12:31; Rev 12:8-9

✡ 10:19: Sam 91:13; Mak 16:18

✡ 10:20: Pir 4:3; Rev 3:5

✡ 10:22: Jon 3:35; 10:15

✡ 10:25: Mat 22:35-40; Ruk 18:18

✡ 10:27: Rvt 19:18; Deu 6:5

✡ 10:39: Jon 11:1; 12:2-3

✡ 10:42: Mat 6:33

✡ 11:15: Mat 9:34; 10:25

✡ 11:16: Mat 12:38

✡ 11:22: 1Ko 2:15

✡ 11:23: Ruk 9:50

✡ 11:27: Ruk 1:28,42,48

✡ 11:29: Mat 16:4

✡ 11:31: 1Ki 10:1-10

✡ 11:32: Jna 3:5-10

✡ 11:33: Mak 4:21; Ruk 8:16

* 12:1: Parawa gumbe bidwag ag okereme, koka aiviwa.

✡ 12:2: Ruk 8:17

† 12:5: Me gae Griik. Me at di kukaeba me anotumat den eme igiyawa matai unikpe.

‡ 12:6: Me anmaga iviwa. 16 Asarion me 1 denari mina.

✡ 12:7: Ruk 12:24; Apa 27:34

✡ 12:11: Mak 13:11; Ruk 21:12-15

✡ 12:15: 1Ti 6:9-10

✡ 12:21: Mat 6:19-20

§ 12:31: Natawa me God toimuwawa.

✡ 12:33: Ruk 18:22

✡ 12:35: Mat 25:1-13

✡ 12:39: Mat 24:43-44; 1Te 5:2

** 12:40: Me Iesu Keriso.

✡ 12:44: Mat 25:21,23

✡ 12:47: Jms 4:17

✡ 12:50: Mak 10:38-39

✡ 12:53: Mik 7:6

†† 12:59: 128 reputa me 1 denari mina. Apan da kum desirom nau apewa, me 1 denari aupe.

✡ 13:2: Jon 9:2

* 13:6: Me wain waremewa.

✡ 13:7: Ruk 3:9

✡ 13:8: 2Pi 3:9,15

✡ 13:14: Eks 20:9-10; Deu 5:13-14

✡ 13:15: Ruk 14:5

† 13:21: 1 satas me 13 ritas mina.

✡ 13:25: Mat 25:10-12

✡ 13:27: Sam 6:8

✡ 13:28: Mat 8:11-12

✡ 13:29: Sam 107:3

✡ 13:30: Mat 19:30

✡ 13:35: Sam 118:26

✡ 14:3: Ruk 6:9

✡ 14:5: Mat 12:11; Ruk 13:15

✡ 14:8: Pro 25:6-7

✡ 14:11: Mat 23:12; Ruk 18:14

✡ 14:14: Jon 5:29

✡ 14:15: Ruk 13:29

✡ 14:20: 1Ko 7:33

✡ 14:26: Ruk 9:23

✡ 15:2: Ruk 5:30

✡ 15:4: Ejk 34:11,16; Ruk 19:10

✡ 15:18: Sam 51:4

✡ 15:24: Epe 2:1,5

* 16:6: 1 bate me 37 ritas mina.

† 16:7: 1 koru me 370 ritas mina.

✡ 16:10: Ruk 19:17-26

✡ 16:13: Mat 6:24

✡ 16:15: Mat 23:28; Ruk 18:9-14

✡ 16:16: Mat 11:12-13

✡ 16:17: Mat 5:18

‡ 16:23: Me, gae Ibru gumbe, at kukaeba me anotumat den eme igiyawa matai unikpewa.

✡ 17:3: Mat 18:15

✡ 17:6: Mat 17:20; 21:21

✡ 17:13: Rvt 13:45-46

✡ 17:14: Rvt 14:2-3; Mat 8:3-4

✡ 17:23: Mak 13:21; Ruk 21:8

✡ 17:28: Gen 18:20; 19:25

* 17:29: Me gegura mina, sira gamat me yanepam.

✡ 17:31: Mat 24:17-18

✡ 17:32: Gen 19:17,26

✡ 17:33: Ruk 9:24

† 17:34: Namu tenewa da waivi iyayapan duwam.

‡ 17:36: Namu tenewa dawa V36 apa maib waivi. Nau danave apan duwam wakepe ipewa, apan desirom wan aupe, da wakepe.

✡ 18:1: 1Ko 4:2; 1Te 5:17

✡ 18:12: Ais 58:1-4; Mat 23:23

✡ 18:13: Sam 51:1

✡ 18:14: Mat 23:12

✡ 18:17: Mat 18:3

✡ 18:18: Ruk 10:25

✡ 18:20: Eks 20:12-16; Deu 5:16-20

✡ 18:31: Ruk 24:44

✡ 18:32: Ruk 9:22,44

✡ 18:34: Mak 9:32

✡ 19:7: Ruk 15:2

✡ 19:8: Eks 22:1; Nam 5:6-7

✡ 19:9: Ruk 13:16; Apa 16:31

✡ 19:10: Ruk 15:4; Jon 3:17; 1Ti 1:15

* 19:10: Me Iesu Keriso.

† 19:13: Anmaga 1 minas me 100 denari. Apan da oiyat desirom nau apewa anmaga 1 denari aupe.

✡ 19:17: Ruk 16:10

✡ 19:26: Mat 13:12; Ruk 8:18

✡ 19:38: Sam 118:26; Ruk 2:14

✡ 19:44: Ruk 21:6

✡ 19:46: Ais 56:7; Jer 7:11

✡ 19:47: Ruk 21:37

✡ 20:9: Ais 5:1

✡ 20:18: Ais 8:14-15

* 20:19: Me Romu ayapaneba.

✡ 20:20: Ruk 11:54

✡ 20:28: Deu 25:5

✡ 20:37: Eks 3:6

✡ 20:42-43: Sam 110:1

* 21:2: 128 reputa me 1 denari. Apan da kum desirom nau apewa 1 denari aupe.

✡ 21:3: 2Ko 8:12

✡ 21:6: Ruk 19:44

✡ 21:14: Ruk 12:11-12

✡ 21:15: Apa 6:10

✡ 21:16: Mat 10:21-22

✡ 21:22: Jer 5:29; 46:10; Ose 9:7

✡ 21:24: Sam 79:1; Rev 11:2

✡ 21:25: Ais 13:10; Ejk 32:7; Joe 2:31; Rev 6:12-13

✡ 21:27: Dan 7:13; Mat 26:64; Rev 1:7

✡ 22:3: Jon 13:2,27

✡ 22:7: Eks 12:1-27

* 22:18: Greip magawa me wain waremewa.

✡ 22:21: Sam 41:9; Jon 13:21-22

† 22:22: Me Iesu Keriso.

✡ 22:24: Ruk 9:46

✡ 22:25: Mat 20:25-27; Mak 10:42-45

✡ 22:26: Mat 23:11; Mak 9:35

✡ 22:27: Jon 13:12-15

✡ 22:30: Mat 19:28

✡ 22:32: Jon 17:15

✡ 22:35: Ruk 9:3; 10:4

✡ 22:37: Ais 53:12

✡ 22:54: Mak 14:53-54

✡ 22:67: Jon 3:12

✡ 22:69: Apa 7:56

✡ 23:7: Ruk 3:1

* 23:17: Namu tenewa da V17 apa mamaib waivi. “Buyunai kumiwa apa, Pairat me apan desirom nog apa arob baraune dauwag aine.”

✡ 23:29: Ruk 21:23

✡ 23:30: Ose 10:8; Rev 6:16

✡ 23:34: Sam 22:18; Ais 53:12

✡ 23:35: Sam 22:7-8

✡ 23:36: Sam 69:21

✡ 23:45: Ibr 6:19-20; 10:19-20

✡ 23:56: Eks 20:10; Deu 5:14

✡ 24:6: Ruk 9:22

✡ 24:21: Ruk 19:11; Apa 1:6

✡ 24:24: Jon 20:3-10

✡ 24:26: Ruk 9:22

✡ 24:27: Sam 22:1-21; Ais 53

✡ 24:34: 1Ko 15:4-5

✡ 24:37: Mat 14:26

✡ 24:44: Ruk 9:22

✡ 24:48: Jon 15:27; Apa 1:8

✡ 24:49: Jon 14:16; 15:26; Apa 1:4

Jon

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

JON

Gae Oraiwa Jon Tenewa

1

Gae Me Kwapiven Ane

1  ✡Namuiren amatonewa me apa Gae wakene, sira Gae me God gaibu, sira Gae me God. 2 Namuiren amatonewa me apa me God gaibu wait wakene. 3  ✡Me gumbe dividivi undag waramne. Dividivi undag waramnewa yapowo me gumbe den wadnewa divi da den wakene. 4  ✡Me danave inaiinai wakene, sira inaiinai mame me eyawa iyayapan munan. 5  ✡Eyawa me sisip danave esivi, megara sisip me den yaug anone.

6  ✡Apan da God baraunewa me uwane; me iviwa Jon. 7 Me taibe watan oya uwane. Me eyawa oya taibe watan oya, sira iyayapan undag me gumbe anotumat atan oya. 8 Me eyawa onan, megara me eyawa oya taibe watan oya uwane. 9  ✡Eyawa natawa me iyayapan undag gumbo esipewa me piyu mame uwatan aivi.

10 Me piyu mame apa wakene, sira piyu mame me gumbe wadne, megara piyu mame me den yaug anone. 11 Me at meuma uwane, megara iyayapan meuma me den auya. 12 Megara bira bira undag me auyawa sira me iviwa gumbe anotumat ayawa, God usitainawa atan oya yusiwa munne: 13  ✡Mu diyawa mumawa go kwapiwa anoanowawa go iyayapan ano mumawa gumbe den yaiya, megara God gumbe yaiya.

14  ✡Gae me kwapiven ane, sira me gunup wakene. Nu me eyawa meuma yautu. Eyawa mame me Usiwa desiromiren eyawa. Me Mamawa gumbe onne. Eyawa me ano oraiwa ge ano natawa gumbe noidauwane.

15 Jon me me oya taibe wane. Me kwaruwag wane, “ ‘Apan da ne amanap uwapewa ne minan onan me yusipama, kuiyawa me ne namunap wakene,’ ne wait wanawa, me apan mame oya wana.” 16 Me gumbe ano oraiwa noidauwane. Me gumbe nu undag ano oraiwa egave noidauwanewa autu. 17  ✡Kuiyawa Gwangwan Mosisi gumbe nunne, megara ano oraiwa ge ano natawa Iesu Keriso gumbe uwane. 18  ✡Bira da God den yaune. Megara Usiwa Desiromiren mekut me Mamawa gumbe wakenewa me taibe wag toyau nunne.

Babataito Abnawa Jon Wane Ne Keriso Onan

19 Jon taibe wanewa me mamaib. Ju igiyawa mu pirisi ge Rivai igiyawa teya amiya, Jerusarem apa me gumbe singui ag yautan oya amiya. Mu singui ag waya, “Ge bira?” 20 Me den yan umune. Me garawa taibe di wane, “Ne Keriso onan.”

21  ✡Sira mu me gumbe singui aya, “Meve, ge bira? Ge Eraija, go?” Me wane, “Ne me onan.” “Ge propeta da?” Megara wane, “Onan.”

22 Meve mu waya, “Ge bira? Gae natawa didnuna. Nu tenuniya onantuwa igiyawa gumbo nu wata anope. Ge gembo anin wamon?”

23  ✡Me gara wane, “Propeta Aisaya gae meuma gumbe wane mina, ne at inguiwa arawa danave, ‘Ayapan oya ebu siwavit waribiya,’ auwaiviwa abnawa noiwa.”

24 Mu Parisi igiyawa gumbo temuniya onamiya. 25 Mu me singui aya, “Ge Keriso onan, go Eraija onan, go propeta onan ipewa, divi oya ge babataito ege?”

26 Jon gara wane, “Ne yoi gumbe babataito eni. Megara desirom da den yaug anoyanawa me guniyap yokene. 27  ✡Apan me ne amanap uwapewa, ne oma den ane sandoro murap meuma vetna.”

28 Dividivi mame yoi Jodan gambenwa apa at Betani apa pawane. Me apa Jon babataito aivi.

Iesu Me God Sip Usiwa

29  ✡Umaipa, Jon me Iesu me gumbe onivi yaug wane, “Yauya, God Sip Usiwa, me piyu undag kukaeba muma tam aipe! 30  ✡‘Apan me ne amanap uwape. Me koka ne kudnausiren. Kuiyawa me ne namunaba,’ ne meib wait veniwa, apan mame oya. 31 Ne nembo me den yaug anona. Megara apan mame matai iyai Isuraeru gumbo taibe atan oya ne uwag yoi gumbe babataito eni!”

32  ✡Meve Jon taibe dirumne. “Ne Guwawa me umug mina kwimin apa aig onne sira me egave wakene yauna. 33 Ne nembo me den yaug anona. Megara God me ne yoi gumbe babataito atan oya baraunednewa wag didnedne, ‘Guwawa apan da egave aig on wakepe yawawa, me Guwawa Iyakaisiyapama gumbe babataito ape.’ 34  ✡Ne yauna, meoya ne taibe veni apan mame me God Usiwa.”

Iesu Aigowawa Namuirenwa

35 Umaipa, Jon me aigowawa duwam gaibu yokeya. 36  ✡Me Iesu uwag aivi yaune, me wane, “Yauya, God Sip Usiwa!”

37 Aigowawa duwam me meib wane anoyawa, mu Iesu amave amiya. 38 Iesu tobiyag mu amave amomewa yawam dirumne, “Ye imuyep dimbae?” Mu waya, “Rabai, (Me tobiyak tenewa, toewanewan), ge ampa wakeege?”

39 Me gara wane, “Oneg yauya.” Meve mu amiya sira me wakeiviwa arawa yauya. Sira kum me, me gaibu wakeya. Kum koniwa me augoi 4 mina.*

40  ✡Jon aigowawa duwam mu Jon wanewa anoyawa Iesu amave amiya. Desirom da me Andru, me Saimon Pita gwaneba. 41 Me namu tatawa Saimon didimama ag yaug dine, “Nu Mesaiya yautu.” (Mesaiya tobiyak tenewa me Keriso). 42  ✡Sira me Iesu gumbe Saimon aug onne. Iesu me yaune sira wane, “Ge Saimon, Jon usiwa. Ge ivugwa Kepas† dirugeni.” (Me tobiyak tenewa me Pita).

Iesu Pirip Ge Natanieru Auwane

43 Umaipa Iesu me Gariri aitan anone. Pirip yaunewa me gumbe wane, “Amanap onaga.”

44 Andru ge Pita mina, Pirip me Betuseida apa onnewa. Mu gwetoimu desirom. 45  ✡Pirip me Natanieru didimama aigin yaune sira dig wane, “Nu apan da yautu. Menan oya Mosisi Gwangwan danave tene sira propeta teya. Me Nasaret apan Iesu, Josep usiwa.”

46 Natanieru wane, “At Nasaret apa oma ane divi da oraiwa uwape, go?” Pirip wane, “Onag yawa.”

47 Iesu Natanieru me gumbe ob maniviwa yaune wane, “Mame me Isuraeru apan di, me gumbe uga onan.”

48 Natanieru Iesu gumbe wane, “Ge aninin ne yauneg anoege?” Iesu gara wane, “Ge yoma inaru ankwatave wakeege yawagna. Meve ivi Pirip genan auwane.”

49  ✡Meve Natanieru gara wane, “Rabai, ge God Usiwa. Ge Isuraeru kin mumawa.”

50 Iesu gara wane, “Ge yoma inaru ankwatave wakeege yawagna ne ge dirugna, meoya ge anotumat ana? Ge dividivi kokawa matai yawa.” 51  ✡Meve me gumbe wane, “Ne natawa di dirugeni. Kwimin watappe, sira God aneya meuma Apan Usiwa‡ egave aig ge dauwa aigimpewa ge matai yawa.”

2

Iesu Yoi Tobiane Wain Ane

1 Kum duwamdesiyawa, Gariri dana at Keina apa memgebip eme, Iesu inawa me apa gaibu, 2 memgebip oya Iesu ge aigowawa gaibu munan eb teya uwaya. 3 Wain onananewa Iesu inawa me gumbe wane, “Mu wain onan.”

4  ✡Iesu gara wane, “Vesin, ge dimbae oya ge gungap nau atna vege? Ne kum neuma den uwane, me matai.”

5 Iesu inawa naueme igiyawa gumbo dirum wane, “Me anin diruipewa undag me gumbe aya.”

6 Gare asimeve uinoum me an gumbe wariyawa 6 wakeya. Uinoum me Ju igiyawa inaiinai mumawa gumbe mu muintan oya wakeyawa. Uinoum desirom me yoi utpe noidauwapewa me 75 go 115 ritas mina.

7 Iesu mu gumbo wane, “Uinoum yoi avenam waramiya noidauwape.” Mu yoi avenam waramiya uinoum noidauwaya.

8 Meve Iesu me mu dirum wane, “Gare mame di utamiya. Sira buyunai amaraiviwa kokawa gumbe tam aisiya.” Mu meib wanewa mina di aya. 9 Sira buyunai amaraiviwa kokawa yoi me tobiyane wain anewa nag anone. Me den yaug anone me ampa onne. Megara naueme igiyawa yoi usiyawa mu yaug anoya. Meve me memgebip abnawa menan auwag, 10 wane, “Bira bira da namu wain demtapama oraiwa tam onampe. Amdau igiyawa kokavit nape onanapewa meve wain demta onanwa tam onampe. Megara ge di wain oraiwa barauwana wakene gare mame di.”

11 Iesu mame irayauyau namuirenwa Gariri dana at Keina apa ane. Me eyawa meuma taibe ane, sira aigowawa anotumat muma me gumbe aya.

Iesu Temporu Muinne

12  ✡Meve ivi Iesu inawa, gwanebaviwa ge aigowawa gaibu Kapenaum aig amiya. Me apa kum koni kusida wakeya.

13  ✡Ju igiyawa Uwag Gaveya Buyunaeba muma di koni aiviwa Iesu Jerusarem dog aine. 14 Temporu arawa danave iyayapan burumakau, sip ge umug gwiruwareme yawamne. Sira anmaga garawa tobieme igiyawa wakeeme yawamne. 15 Meoya me murap kusi wariyawa me gumbe temporu arawa apa undag gud atatai imne. Iesu sip ge burumakau atatai imne, sira anmaga garawa tobieme igiyawa anmaga mumawa tam egamne sira teboro muma tam tobiyane. 16 Iyayapan mu umug gwiruwaremewa gumbo me wane, “Dividivi mapa tam dauwag aisiya! Maman gweyawa den tobiyaya gwiruwareme gweyawa den ape!

17  ✡Me aigowawa mu imug anoya me wait Baiboru gumbe aninin teg wanewa, “Ge gwe geuma oya anoeniwa nonenmagawa danave iyam mina igivi.”

18 Meoya Ju igiyawa me gumbe gara waya, “Divi divi mame ge ana oya, irayauyau divi da nu gunup toyau nuna yauton ge yutugwa toyau nuntan oya?”

19  ✡Iesu gara mu gumbo wane, “Temporu mame yayag wakukamiyawa, ne kum duwamdesi danave sira sitna.”

20 Ju igiyawa gara waya, “Temporu mame sieme bairawan 46 aune. Sira ge kum duwamdesi danave oma ane sira siya?” 21  ✡Megara temporu me Iesu wanewa me membo kwapiwa oya wane. 22  ✡Me ivi boane sira inainewa, aigowawa me wait meib wanewa imug teg anoya. Meve Baiboru ge gae Iesu wanewa gumbe mu anotumat aya.

23  ✡Uwag Gaveya Buyunaeba oya Iesu Jerusarem apa wakenewa, Iesu irayauyau aivi iyayapan obiren yauya, sira me iviwa gumbe anotumat aya. 24 Megara Iesu membo anotumat den munne. Kuiyawa iyayapan undag nonomagowa me yaug anone. 25 Me apan gumbe bira bira taibe watanwa me anotan den anoivi, kuiyawa iyayapan nonomagowa danave divi wakenewa me membo yaug anone.

3

Iesu Nikodemas Toyau Wanne

1  ✡Parisi apan da iviwa Nikodemas wakene. Me Ju namuyoiyoi abnawa da. 2 Me Iesu gumbe arampuna onne, sira me gumbe wane, “Rabai,* nu yaugem anotu ge toewanewan abnawa God gumbe onaganawa. Kuiyawa God me gumbe den wakenewa, bira da oma den ane ape irayauyau ge egewa.”

3  ✡Iesu gara me gumbe wane, “Ne ge natawa di dirugeni. Bira da sira den yaipewa me oma den ane God toimuwawa yaupe.” 4 Nikodemas wane, “Megara aninin oma ape apan me wait tayawa anewa sira yai yoipe? Natawa di, me oma den ane inawa dana sira unikpe sira yaig yoipe.”

5  ✡Iesu gara wane, “Ne ge natawa di dirugeni. Bira da yoi ge Guwawa gumbe sira den yaipewa, oma den ane God toimuwawa unikpe. 6  ✡Kwapiwa gumbe yaipewa me kwapiwa, megara Guwawa gumbe yaipewa me guwawa. 7 Ne wana, ye sira di yaiya. Megara gae neuma veniwa gumbe den anopipanum a. 8 Taig me anoiviwa gumbe viyaivi, sira ge noiwa anoa. Megara ge den yaug anoana me ampa onivi go ampa aivi. Iyayapan guwawa gumbe yaiyawa me mina di.”

9 Nikodemas gara wane, “Mame me aninin?”

10 Iesu gara wane, “Ge Isuraeru toewanewan mumawa, megara mame ge den yaug anoege? 11 Ne natawa di dirugeni. Nu yaug anotuwa gae vete, sira nu yautuwa taibe vete. Megara ye nu vetewa ande den yaug anoene. 12 Ne dividivi at piyu mame danavewa oya ye guniyap wanawa ye den anotumat ayanawa, ne dividivi kwimin danavewa oya watna ipewa me aninin anotumat aya? 13 Bira da kwimin den dog aine, megara desirom me kwimin apa aeg onnewa wakene. Me Apan Usiwa. 14  ✡Mosisi at inguiwa arawa apa mokare enagadne mina di, Apan Usiwa me enagappe. 15  ✡Iyayapan undag mu Apan Usiwa gumbe anotumat emewa mu inaiinai yaibobot aupe.”

16  ✡God baigan meuma kokavit at piyu mame gumbe, meoya me Usiwa Desiromiren munne. Bira da me gumbe anotumat apewa me bo den ape inaiinai yaibobot aupe. 17  ✡God piyu mame pui yutan oya Usiwa den baraune onne, me piyu mame me gumbe waita muntan oya. 18  ✡Bira da Usiwa gumbe anotumat apewa, me gumbe pui den yupe. Megara bira da anotumat den anewa, me gumbe wait pui aune. Kuiyawa me God Usiwa Desiromiren iviwa gumbe anotumat den ane. 19  ✡Puiyuyu me mame mina. Eyawa piyu mame uwane. Megara iyayapan eyawa gumbe topai aya sisip gumbe baigan aya, kuiyawa dividivi muma emewa me kukaeba. 20 Bira da kukaeba aiviwa me eyawa topai aivi, sira matai eyawa gumbe den ompe, kuiyawa me divi anewa matai taibe ape oya a aivi. 21 Megara bira da natawa gumbe aiviwa me eyawa gumbe ompe. Kuiyawa dividivi me aiviwa God gumbe aivi, sira me di taibe ape yautanwa oya.

Babataito Abnawa Jon Me Iesu Oya Taibe Wane

22  ✡Mame ivi, Iesu aigowawa gaibu at Judia apa amiya, sira me apa mu gaibu wakeya. Sira me babataito amunivi. 23 Jon me mina at Sarim megiyave at Aenon apa babataito amunivi. Kuiyawa me apa yoi koka. Sira iyayapan kum evedni babataito atan oya omome. 24 Kuiyawa kum mame apa, Jon nog danave den barauyave. 25 Meoya wat muintanwa oya, garawa ano atanwa pawane Jon aigowawa ge Ju igiyawa mu yapowo. 26 Mu Jon gumbe onam waya, “Rabai, apan me ge gaibu yoi Jodan gambenwa apa wakeyanawa, me gumbe ge taibe wanawa, me babataito amunivi, sira iyayapan undag me gumbe omome.”

27 Jon gara wane, “Apan oma den ane divi da aupe, kwimin apa wannewa mekut aupe. 28  ✡Ye yembovit ne divi wanawa yauneg anoyanawa igiyawa, ‘Ne Keriso onan, ne baraunedne me namiven onednawa.’ 29 Memgebip vesinawa aupewa me memgebip abnawa. Eveba me memgebip abnawa oya wakeg me gaiyawa anoivi. Sira memgebip abnawa noiwa anoiviwa, me degadega kokavit aivi. Ne gaibu degadega gumbe noidauwane. 30 Me uwag kokavit di ape, ne kudnausiren di atna.”

31  ✡“Apan bira painau uwanewa me iyayapan undag egowo wakene. Apan piyu mame apa uwanewa me piyu mame wakene, sira gae wapewa me piyu mame oya wape. Apan me kwimin apa uwanewa me iyayapan undag egowo. 32  ✡Me yaunewa ge anonewa oya gae wape, megara bira da me taibe wanewa den aune. 33 Bira da me taibe wanewa aunewa me bainda wag kiniyane God me natawa di. 34 Kuiyawa apan me God baraune onnewa God gae meuma waivi. God me Guwawa wanivi om gumbe onan. 35  ✡Mamawa me Usiwa gumbe baigan niyaivi sira dividivi undag me nanive tene. 36  ✡Bira da Usiwa gumbe anotumat aigimpewa me inaiinai yaibobot aupe, megara bira da Usiwa topayaiviwa matai inaiinai den yaupe, sira God danapiriwa me gumbe wakene.”

4

Iesu Samaria Vesin Gaibu Gae Wane

1  ✡Parisi igiyawa anoya Iesu me aigowawa obiren tamivi sira babataito amunivi. Jon tamnewa mina onan. Ayapan me yaug anonewa, 2 —go Iesu membo babataito den amunivi, aigowawa eme.— 3 me Judia kweg sira Gariri taig aine.

4 Megara me at Samaria danave di dauwag aitanit di. 5  ✡Meve me at Samaria danave gwetoimu iviwa waya Sikaya uwane. At me Jekob me usiwa Josep oya piyu wannewa me megiyave. 6 Jekob yoi dukup meuma me apa. Iesu aramavit onne uiwa topayadne oya yoi dukup visive yan wakene. Kum koniwa me kum kuiyunup* mina.

7 Samaria vesin da yoi uttan oya uwane. Iesu me gumbe wane, “Garawapa yoi nega?” 8 Me aigowawa nakwai gwiruwattan oya gwetoimu da amiya.

9  ✡Samaria vesin me gumbe wane, “Ge Ju apan, sira ne Samaria vesin. Dimbae oya ne gunap yoi oya vege?” (Kuiyawa Ju igiyawa ge Samaria igiyawa yapowo baigan onan.)

10  ✡Iesu me gumbe gara wane, “Ge God ano puyo meuma yaug anoa ipewa, sira bira yoi oya dirugiviwa anoa ipewa, ge ne didnekpawa, ne inaiinai yoiba gempopo.”

11 Vesin wane, “Kokawa, ge yoi uttanwa da den auwana, sira yoi dukup mame me epampa. Ge inaiinai yoiba me ampa aumon? 12  ✡Ge kokavitwa? Nu mamunwa Jekob mina onan? Jekob yoi dukup mame nunne, sira me membo, me usitainawa ge mae bui meuma undag yoi dukup mame gumbe naya.”

13 Iesu gara wane, “Bira da yoi mame napewa me sira meyawa toyaipe. 14  ✡Megara bira da yoi ne wantnawa me napewa, matai meyawa sira den di toyaipe. Natawa di. Yoi me ne wantnawa me apan danave yamarogu ape sira yoi inaiinai yaibobot me apa dauwaigimpe.”

15 Vesin me gumbe wane, “Kokawa, yoi me nega. Me gumbe ne meyanwa den toyaipe sira evedni yoi uttan oya mapa den onigimpna.”

16 Iesu vesin dine, “Aga, memag aug mapa taig oneya.”

17 “Ne memanwa onan,” vesin gara wane. Iesu vesin gumbe wane, “Ne memanwa onan ge meib wanawa me natawa. 18 Kuiyawa ge memagwa nanin gambenit tamana, sira ge gare apan auwanawa me ge memagwa onan. Ge wanawa me natawa di.”

19 Vesin wane, “Kokawa, ne gaitom yaugen anoeni ge propeta. 20  ✡Nu mamanaiwa tui mame egave waiya eme. Megara ye vene at me waiya atanwa me Jerusarem apa di.”

21 Iesu me gumbe wane, “Vesin, anotumat gunap a. Ye matai Maman gumbe waiya ayawa tui mame egave onan sira Jerusarem apa onan. Kum meiba matai onivi. 22  ✡Waita me Ju igiyawa gumbo ompe. Nu yaug anotuwa gumbe waiya ete. Ye den yaug anoyanawa gumbe waiya ene. 23 Megara kumiwa me onivi. Me kumive, waiya natawa eme igiyawa mu guwawa ge natawa gumbe Mamanwa waiya ape. Gare me kumiwa. Kuiyawa Maman waiya meiba eme igiyawa didi mama aivi. 24  ✡God me Guwawa, meoya me gumbe waiya eme igiyawa mu guwawa ge natawa gumbe waiya di ape.”

25 Vesin me gumbe wane, “Ne anona Mesaiya (Me iyayapan veme Keriso) onivi. Me uwapewa, dividivi undag nu gunup yaug ano numpe esipe.”

26  ✡Meve Iesu me gumbe wane, “Gae ge gungap veniwa ne me.”

Aigowawa Iesu Gumbe Sira Taig Uwaya

27 Pungi den wane, aigowawa sira taig uwaya. Mu me vesin gaibu gae waiviwa yaug anopipanum aya. Megara bira da den wane, “Ge imugap dimbae?” go “Ge dimbae oya vesin gaibu gae vege?”

28 Meve vesin me yoi uinoum, yan baraug sira taig gwetoimu aine, iyayapan gumbo wane. 29 “Oneg yauya. Apan da me dividivi ne anawa undag gunap wanewa wakene. Anten apan mame me Keriso go?” 30 Meve mu gwetoimu apa dauwag me gumbe onamiya.

31 Dividivi mame pawaivi kumiwa apa, aigowawa me ayag waya, “Rabai, divi da nave.”

32 Megara me mu gumbo wane, “Nakwai da ye den yaug anoyanawa me ne gunap.”

33 Meve aigowawa gae garawa ano aya, “Bira da nakwai meuma tam uwane?”

34  ✡Me mu gumbo wane, “Ne nakwai neuma me ne baraunedne onednawa me anoiviwa atna sira me nau meumawa oieba watpukiyatna onanape. 35  ✡Ye aib vene, go onan? ‘Dud 4 wakeya, meve maura kumiwa uwape.’ Ne ye diruitna. Yangewa meram nau wan yauya! Mu wait kweraimusia maura oya. 36 Maura enivi abnawa me garawa meumawa wait amatog avivi, sira inaiinai yaibobot oya natawa agoniyaivi. Kuiyawa yawa veriviwa ge maura eniviwa maun degadega atan oya. 37 Meib, gae me natawa, ‘Da me yawa verivi sira dawa me agoniyaivi.’ 38 Ye yembo nau kokavit den ayanawa agoniyag tamtan oya ne ye te yenna aisiyana. Upeba nau kokavit aya, sira nau mumawa gumbe ye natawa agoniyag tamiyana.”

Samaria Igiyawa Obiren Anotumat Aya

39 Samaria igiyawa obiren gwetoimu me apa vesin taibe wanewa gaiyawa oya me gumbe anotumat aya. Kuiyawa vesin me wane, “Dividivi undag ne anawa me gunap wane.” 40 Meoya Samaria igiyawa me gumbe uwayawa, me mu gumbo waketan oya nun waya. Me oiyat duwam wakene. 41 Sira me gaiyawa gumbe iyayapan obiren upeba gaibu anotumat me gumbe aya.

42  ✡Mu vesin gumbe waya, “Nu gare ge wanawa oya anotumat den atu. Kuiyawa nu numbovit anoete, sira nu yaug anotu apan mame natawa di piyu mame Waita Abnawa.”

Iesu Apan Kokawa Da Usiwa Warinamne

43 Kum duwam onananewa me kweg Gariri oya aine. 44  ✡Iesu membo taibe wane, “Iyayapan mu propeta gumbo arowo den ayamat a muneme.” 45  ✡Meoya me Gariri apa uwanewa, Gariri igiyawa kaiwa kaiwa gumbe baigan niyaya. Kuiyawa mu mina Uwag Gaveya Buyunaeba oya amiya, sira Jerusarem danave Uwag Gaveya Buyunaeba apa anewa undag mu yauya.

46  ✡Me at Keina Gariri danave sira aine. At asime apa me yoi tobiyane wain ane. Sira at Kapenaum apa kin nau meuma aiviwa wakene, me usiwa yuwat ane. 47  ✡Apan mame Iesu Judia apa on Gariri uwane anonewa me Iesu oya aine. Me gumbe aig on usiwa warinamtan oya nun wane. Kuiyawa me usiwa bo koni atan aivi.

48  ✡Iesu me gumbe wane, “Ye irayauyau ge anopipanum den yauya ipewa, ye matai anotumat den di aya.”

49 Kin nau meuma aiviwa wane, “Kokawa, aig onaga, ne utunwa bo atan aivi.”

50  ✡Iesu me gumbe wane, “Ge aga. Utugwa inaipe.” Apan me Iesu gae meuma me gumbe wanewa anotumat ane, sira kweg aine. 51 Apan me ebu taibe, me nauwawa emewa yawamne. Mu dieg waya, “Utugwa inaine.” 52 Meoya me singui wane, “Kum divi ud neuma inaine?” Mu me gumbe waya, “Kwapiwa amun watau augoi kum koniwa 1 mina apa† kwene.”

53 Mamawa meve anone kum me desirom apa Iesu me gunap wane, “Utugwa inaipe.” Meoya me membo ge biviusitainawa gaibu undag anotumat aya.

54  ✡Mame Iesu Judia kweg Gariri uwanewa irayauyau meuma duwameba ane.

5

Iesu Paurum Visive Apan Warinamne

1 Kum da ivi, Ju igiyawa Buyunai muma wakene, meoya Iesu Jerusarem dauwag aine. 2 Jerusarem apa, Ankwin Iviwa Sip wakene. Me megiyave paurum wakene. Paurum me gae Ibru gumbe me iviwa Betuseida waya. Sira me apa, ebu gwanob gaibu 5 wakeya. 3 Mame mu danowo, yuwat igiyawa—yangaboredmusiawa amogegeraimusiawa iruwaru enamiyawa—obiren parau vineme. Mu yoi aitanwa oya amareme. 4 (-)* 5 Mu danowo apan da yuwaranewa wakene, bairawan 38 onanane. 6 Iesu apan mame parau vinivi yaune, sira yaug anone me danadawai gumbe wakenewa kum yobtaren. Me dig wane, “Ge imugap inaigittan anoege?”

7 Yuwat abnawa gara wane, “Kokawa, yoi avit wariviwa kumiwa, paurum danave uniktan oya bira da den waita negivi. Ne uniktan eniwa, apan da me namunap aigivi.”

8  ✡Meve Iesu me gumbe wane, “Wan yoig goma geuma aug aga.” 9 Koni desirom apan me inaine. Me goma meuma aug aine. Megara kum me Sabat Kumiwa. 10  ✡Meoya Ju igiyawa apan me inainewa gumbe waya, “Gare me Sabat Kumiwa. Meoya Gwangwan tobodne ge goma geuma den aug aga.”

11 Megara me gara wane, “Apan me ne warinam nednewa ne gunap wane, ‘Goma geuma aug aga.’ ”

12 Mu me gumbe singui waya, “Apan me bira ge dirug wanewa, ‘aug aga?’ ”

13 Apan me inainewa me den yaug anone me bira. Kuiyawa Iesu at me apa iyayapan obiren danowo tobiyag aine.

14 Me ivi Iesu apan me temporu arawa danave yaune, sira me gumbe wane, “Yawa, ge sira inaigitana. Kukaeba egewa yankweya, kuiyawa divi da kukaeba ibnapama matai gungap pawapetan.” 15 Apan me aine. Ju igiyawa dirum wane, “Apan me ne warinamnednewa me Iesu.”

16 Meoya Ju igiyawa Iesu edawai waniya. Me dividivi mame Sabat Kumiwa apa ane oya. 17 Me mu gumbo wane, “Ne Maman evedni nau meuma wat onne kum mame gare di, meoya ne mina meib nau wareni.” 18  ✡Mame oya, Ju igiyawa yusiyusi ag Iesu tope bo atan oya ageyau aya. Kuiyawa me Sabat Kumiwa togomiyaiviwa me mekut onan, me God Mamawa waivi, sira me membo God mina omaoma ane waivi oya.

19  ✡Meoya Iesu gara mu gumbo wane, “Ne ye natawa diruieni. Usiwa oma den ane divi da mekut ape. Me oma ane dividivi Mamawa aiviwa me yaviviwa me ape. Kuiyawa dividivi undag Mamawa aiviwa Usiwa mina meib ape. 20 Kuiyawa Mamawa me baigan ane Usiwa gumbe, sira me aiviwa undag Usiwa toyau wanne. Sira Mamawa matai dividivi koukawa Usiwa toyau wampe kusi mame mina onan. Me gumbe ye teratan oya. 21 Mamawa iyayapan boriruwayawa sira inaiinai mumpe. Me mina di, Usiwa me mina mu me imive wakenewa gumbo inaiinai mumpe. 22  ✡Sira gerave Mamawa bira da den kep tepe, megara keptete yusiwa undag me Usiwa gumbe wanne. 23  ✡Kuiyawa iyayapan undag Mamawa gumbe mu ayamat eme mina di mu Usiwa gumbe ayamat atanit di. Bira da Usiwa gumbe ayamat den apewa, me Mamawa bira Usiwa baraune onnewa gumbe mina ayamat den ape.

24  ✡Ne ye natawa diruieni. Bira da gae neuma anope sira ne baraunedne onednawa gumbe anotumat apewa, me inaiinai yaibobot aupe. Sira me matai pui den yuwampe, sira me wait bo painau tuiyaug aine inaiinai aune. 25 Ne ye natawa diruieni. Kum uwaivi, iyayapan boriruwayawa me God Usiwa noiwa anope. Kum garewa me me. Sira iyayapan mu anopewa mu matai wakeigimpe. 26 Kuiyawa Mamawa me membo gumbe inaiinai wakene, me mina Mamawa wane Usiwa me membo gumbe inaiinai wakene. 27 Meve me keptete oya me gumbe yusipamit wanne, kuiyawa me Apan Usiwa.†

28 Mame gumbe den teraya. Kuiyawa kum onivi yampot danave wakeyawa matai Usiwa noiwa anope dauwag onampe. 29  ✡Dividivi oraimina ayawa mu matai yoig inaiinai aupe. Dividivi kukaeba ayawa mu matai yoig pui yumumpe. 30  ✡Ne nembovit oma den ane divi da atna. Ne anonawa gumbe keptena. Sira ne keptete neuma me oraimina. Kuiyawa ne nembovit imunap atan oya den anoeni, ne baraunedne onednawa ano meumawa atan eni.

Iesu Oya Taibe Watanwa

31 Ne nembovit nembo oya taibe watnawa ipewa, ne taibe watanwa me natawa onan. 32 Apan da me nenan oya taibe waiviwa wakene. Ne yaug anona me nenan oya taibe waiviwa me natawa.

33 Ye Jon oya iyayapan teyana amiya, sira me natawa gumbe taibe wane. 34 Megara iyayapan taibe watanwa ne matai den autna. Ye waita autan oya ne dividivi mame veni. 35 Jon me damempa ig esiviwa. Sira ye imuyep me eyawa meuma danave koni kusida degadega atan anoyana.

36  ✡Megara taibe watanwa ne gunap me oraiminavit, sira Jon taibe watanwa mina onan. Maman nau nedne. Ne me wapukiyatna undag onanape, sira ne nau mame wareni. Nau mame di me ne Maman baraunedne onednawa oya taibe waivi. 37  ✡Maman baraunedne onedna, sira me membo nenan oya taibe waivi. Ye me noiwa da den di anoyana, sira me irawa aninin mina den di yauyana. 38 Sira gae meuma ye daneyep den wakene. Kuiyawa me baraune onnewa gumbe ye anotumat den ene. 39  ✡Ye Baiboru basiyag yobene, kuiyawa ye anoene me danave inaiinai yaibobot wakene. Megara Baiboru me nenan oya taibe waivi. 40 Megara ye ne gunap oneg inaiinai autan oya topai ene.

41 Ne iyayapan gumbo ayamat den autna. 42 Ne ye yaug anoyenna. God baigan meuma noneyep den wakene. 43 Ne Maman iviwa gumbe uwana, megara ye ne den aunegiyana. Apan da me iviwa gumbe uwapopo ipawa, ye me matai aupono. 44 Ye garagara ayamat auene. Megara ayamat me God desiromiren gumbe ompewa ye den auyawa, aninin ye akape anotumat aya?

45 Ye den anoya ne matai yenan Mamanwa namive pui yuentna. Yenan puiyuyu atanwa me Mosisi, me gumbe ye owaniyag barauyanawa. 46  ✡Ye Mosisi gumbe anotumat aponowa, ye ne gunap anotumat apono. Kuiyawa me nenan tene. 47 Megara tenewa ye anotumat den aya ipewa, gae neumawa ye aninin anotumat aya?”

6

Iesu Iyayapan 5,000 Nakwai Utamne

1 Kum da mame ivi, Iesu poeman Gariri, me iviwa poeman Tiberias, togomiyag visi gambenwa dauwag aine. 2 Sira iyayapan obiren amave amiya. Kuiyawa irakoniwa Iesu yuwat igiyawa gumbo anewa mu yauya. 3 Meve Iesu tui dog aine, sira aigowawa gaibu yan wakeya. 4 Ju igiyawa Uwag Gaveya Buyunaeba me koni aivi.

5 Iesu yangut wan ag yawamnewa iyayapan obiren menan omome. Me Pirip gumbe wane, “Bredi me iyayapan mame natan oya nu ampa gwiruwatton?” 6 Me singui mame wanewa me di amawa toreyag yaune. Kuiyawa Iesu wait yaug anone me divi atan aivi.

7 Pirip me gumbe gara wane, “Anmaga 200 denari* gumbe bredi gwiruwatta sira iyayapan desirom desirom musi musi napewa, matai oma den ape.”

8 Aigowawa desirom da, Saimon Pita gwaneba Andru me gumbe wane, 9 “Bredi baari gumbe okeriyawa 5 ge gwambui kusikusi duwam ud apan mame gumbe wakeya. Megara iyayapan obiren, meoya mame oma ape go?”

10 Iesu wane, “Iyayapan dirumiya yan wakepe.” At me apa wayo arawa. Meve apan undag yan wakeya. Undag 5,000 mina. 11 Iesu meve bredi aug gaun wane, sira yan wakeyawa peyam kep ag munne. Me gwambui gumbe mina meib ane. Natan anoemewa mu munne.

12 Mu undag naya oma anewa, me aigo meumawa gumbo wane, “Nakwai naya upeba wakeyawa tamiya. Undag tamiya da den yankweya.” 13 Meve mu tam agoniyaya, sira bredi baari 5 nayawa, musimusiwa tam agoniyag pot undag 12 danave enamiya noidauwaya.

14 Irakoniwa Iesu anewa iyayapan yauya, sira mu waya, “Natawa di, mame me propeta di me piyu mame uwatanwa.” 15  ✡Iesu yaug anone mu onam wape me kin atanwa oya. Meoya sira yankweg mekut unig dauwag tui aine.

Iesu Poeman Egave Aivi

16 Augoi uwanewa, aigowawa poeman visi aig amiya. 17 Me apa mu wa danave dauwaya, sira poeman togomiyag Kapenaum oya amome. Gare sisip wait uwag onne, megara Iesu ande mu gumbo den uwane. 18 Taig yusipamit toivi, poeman yawarat koka aivi. 19 Mu barauwag 4 go 5 kiromitas mina amomewa, Iesu poeman egave on wa obmanivi. Mu me yaveg a aya. 20 Megara me mu gumbo wane, “Ma ne. A den aya.” 21 Meve mu degadegaepam me aug wa danave barauya, pungi den waneve wa at me oya mu amomewa uwaya.

22 Wantenewa iyayapan obiren poeman visi gambenwa apa wakeyawa yaug anoyawa, wa desirom mekut me apa wakene, Iesu me aigowawa gaibu den unigiya, aigowawa mukut me yankweg amiya. 23 Ayapan gaun wane sira iyayapan bredi nayawa arawa megiyave apa wa upeba Tiberias apa onam unigiya. 24 Iyayapan yaug anoya Iesu ge aigowawa at me apa den wakeya. Mu wa danave dauwag Iesu didimama atan oya Kapenaum uwaya.

Iesu Me Inaiinai Brediyawa

25 Poeman visi gambenwa apa Iesu me yaveg waya, “Rabai, ge aniyau at mame apa uwana?”

26 Iesu gara wane, “Ne natawa ye diruieni. Ye nenan didimama ene. Me ye irayauyau ge irakoniwa yauyanawa oya onan, ye bredi nayana oma ane oya. 27  ✡Nakwai me matai watkukampewa oya nau den aya. Nakwai me wakeigimtanwa ge inaiinai yaibobot avigimtanwa oya nau aya. Apan Usiwa yempewa me me. Me gumbe God Mamanwa bainda wag kiniyane.”

28 Meve me gumbe waya, “God nauwawa atan oya nu divi aton?”

29  ✡Iesu gara mu gumbo wane, “God nauwawa me mame. Me baraune onnewa gumbe ye anotumat ayawa.”

30  ✡Meve mu me gumbe waya, “Nu yaug ge gungap anotumat atan oya dimbae irakoniwa nuna? Matai dimbae a? 31  ✡Nu wagonaiwa at inguiwa arawa apa manna naya. Me meib tene, ‘Me bredi kwimin apa onnewa munne naya.’ ”

32 Iesu mu gumbo wane, “Ne gae natawa ye diruieni. Bredi kwimin apa onne sira ye yennewa me Mosisi onan. Megara Mamanwa bredi natawa kwimin apa ye yempe. 33 Kuiyawa God bredi meuma me kwimin apa uwag at piyu gumbe inaiinai wampe.”

34 Meve waya, “Kokawa, kum evedni bredi mame nunigima.”

35  ✡Meve Iesu taibe wane, “Ne me inaiinai bredi meuma. Da bira nenan ompewa me matai iyagon den atpe. Bira da nenan anotumat aiviwa meyawa matai den toyaipe. 36 Megara ne wait diruina. Ye ne yaunegiyana, megara ye ande anotumat den ene. 37 Maman negnewa undag nenan onampe. Bira da nenan ompewa ne matai den di yankwetna aipe. 38 Kuiyawa ne kwimin apa aig onednawa me ne anoeniwa atan oya onan, megara me ne baraunedne onednawa me anoiviwa atan oya. 39  ✡Ne baraunedne onednawa me anoiviwa me mamaib. Me nednewa undag yapowo desirom da den waropiyatna, sira ne kum oieba apa mu enagat muntna wan yoipe. 40 Maman anoiviwa me mamaib. Me iyayapan undag Usiwa yaug me gumbe anotumat apewa mu matai inaiinai yaibobot aupe. Sira ne kum oieba apa mu enagat muntna wan yoipe.”

41 Me wane, “Ne bredi kwimin apa aig onednawa.” Meoya Ju igiyawa me gumbe diguragut aya. 42  ✡Mu waya, “Mame me Iesu onan? Me Josep usiwa, sira mamawa ge inawa nu yaug anomuntu. Aninin oma ane me gare wane, ‘Ne kwimin apa aig onedna.’ ”

43 Iesu gara wane, “Ye yembovit gara di enewa yankweya. 44  ✡Maman ne baraunedne onedna. Me den auwapewa, da bira oma den ane nenan ompe. Sira ne kum oieba apa me enagatna wan yoipe. 45  ✡Propeta buka muma danave teya, ‘God mu undag toyau mumpe.’ Iyayapan undag Mamawa gumbe anopewa sira me gumbe gigirum yaug anopewa nenan onampe. 46  ✡Da bira Mamawa den yaune. Megara God gumbe onnewa me mekut Mamawa yaune. 47  ✡Ne gae natawa diruieni. Da bira anotumat apewa me inaiinai yaibobot aupe. 48  ✡Ne inaiinai bredi meuma. 49 Ye isimureiwa manna† at inguiwa arawa apa naya, megara mu boriruwaya. 50 Megara bredi mame kwimin apa aig onnewa, da bira me napewa, den boape. 51 Ne bredi me evedni wakeiviwa sira kwimin apa aig onnewa. Bira da bredi mame nape ipewa, me wakepe yaibobot tunano. Sira bredi me wantnawa ne kwapunwa, me piyu mame inaiinaiba oya.”

52 Meve Ju igiyawa mumbovit garagara diguragut eme waya, “Aninin oma ane apan mame kwapiwa numpe nata?”

53 Iesu mu gumbo wane, “Ne gae natawa diruieni. Ye Apan Usiwa me kwapiwa ge diyawa meuma den nayawa, ye matai inaiinai den auya. 54 Da bira ne kwapunwa ge diyanwa napewa me inaiinai yaibobot aupe. Sira kum oieba apa ne matai me enagatna wan yoipe. 55 Kuiyawa kwapunwa me nakwai natawa di, ne diyanwa me mina yoi natawa di. 56 Da bira kwapunwa ge diyanwa napewa me ne gunap wakepe, sira ne me gumbe wakeigimpna. 57  ✡Maman wakeiviwa ne baraunedne onedna, sira Maman gumbe ne wakena. Ebu me mina di. Da bira ne nanekpewa me matai ne gunap wakeigimpe. 58 Mame me bredi kwimin apa aig onne. Mame ye isimureiwa manna naya sira boriruwayawa me mina onan. Da bira bredi mame napewa me matai wakeigimpe yaibobot tunano.” 59 Kapenaum apa sinagogu danave, me toyau munivi kumiwa apa gae mame wane.

Iesu Aigowawa Obiren Yankweg Amiya

60 Aigowawa obiren me anog waya, “Gae mame me yaigiwa. Bira oma ane anog aupe?”

61 Iesu yaug anone me aigowawa me gumbe kwavieme, mu gumbo wane, “Mame ye anopipanum ag vene? 62 Apan Usiwa namu wakenewa arawa dog aipe me ye yauyawa ye aninin anomon? 63 Inaiinai waniviwa me Guwawa. Kwapiwa oma den ane divi da ape. Gae ne ye guniyap wanawa me Guwawa, sira me inaiinai. 64  ✡Megara ye upeba anotumat den ene.” Kuiyawa Iesu wait namuiren apa yaug anone, bira bira anotumat den eme sira bira matai me ominawa tepe. 65  ✡Sira wane, “Meoya ne ye diruina, ‘Mamawa bainda den wapewa, bira da oma den ane ne gunap ompe.’ ”

66 Kum mame apa, aigowawa obiren me gumbe yankweg taigiya, me amave sira den amiya.

67 Iesu me aigowawa 12 gumbo wane, “Ye mina imuyep yankweg aisetan anoene?”

68  ✡Saimon Pita me gumbe gara wane, “Ayapan, nu bira oya anta? Inaiinai yaibobot gaiyawa me ge gungap. 69 Nu anotumat ag yaug anotu, ge me iyakaisi abnawa God meuma.”

70 Meve Iesu gara mu gumbo wane, “Ne ye aigowawa 12 gomiyenna. Megara ye daneyap desirom me airapu kukaeba.” 71 (Me Saimon Isukariot usiwa Judas oya wane. Me aigowawa 12 danave da, megara ivi me ominawa barautan aivi.)

7

Iesu Gwanebaviwa Me Gumbe Anotumat Den Eme

1  ✡Meve Iesu Gariri apa birorot guidne. Me imive Judia apa den waketan anoivi, kuiyawa Ju igiyawa imuwo me totan oya eme. 2  ✡Megara Ju igiyawa buyunaeba iviwa Gwe Gopad Buyunaeba me koni aivi. 3 Iesu gwanebaviwa me gumbe waya, “Ge at mame yankweg Judia aga. Me gumbe aigo geumawa mu ge divi egewa yaupe. 4 Bira da me imive membo iyayapan undag namuwo taibe wakepe ipewa, divi da den guwave ape. Ge dividivi mame egewa, gembovit at piyu mame toewan muna yaupe.” 5  ✡Gwanebaviwa mu mina gaibu me gumbe anotumat den eme.

6 Meoya Iesu mu dirumne, “Ne kum neuma oraiwa ande den uwane. Megara ye kum yeuma evedni wait uwag mapa wakene. 7 Piyu mame oma den ane ye topai yempe. Megara ne topai nekpe. Kuiyawa mu kukaeba emewa ne taibe wana. 8 Ye buyunai oya dog aisiya. Ne buyunai mame oya den anekna. Kuiyawa ne kum neuma oraiwa ande den uwane.” 9 Me mameib wag Gariri apa wakene.

10 Megara gwanebaviwa buyunai oya amiyawa, me mina guwave aine, taibe onan. 11 Buyunai apa Ju igiyawa menan didimama ag, singui veme, “Apan me ampa?”

12 Iyayapan obiren yapowo mu menan kigemug veme. Upeba waya, “Me apan oraimina.” Iyayapan upeba gara waya, “Onan, me iyayapan gwambe namuyoiyoi ag munivi.” 13 Megara bira da menan oya divi da taibe den wane. Kuiyawa Ju igiyawa munan a aya.

Iesu Buyunai Egave Toyau Munivi

14 Buyunai emewa yapave wait uwaiviwa, Iesu temporu arawa dog aig amatog toyau munivi. 15  ✡Ju igiyawa mu terag waya, “Apan mame gigirum da den tene. Me aninin dividivi kokawa meiba yaug anone.”

16  ✡Iesu gara gumbo wane, “Ne toyau muneniwa me neumawa onan. Apan me ne baraunedne onednawa me meumawa. 17 Bira da imive God anoiviwa atan anope ipewa, me matai yaug anope, ne toyau muneniwa God gumbe onne go, ne nembo imunap veni go? 18  ✡Bira da membovit wapewa membovit oya waiya autan anope. Megara me baraune onnewa oya waiya autan anopewa me natawa. Sira me gumbe ugauga da den wakene. 19  ✡Mosisi Gwangwan meuma ye yenne go onan? Megara ye gwangwan den yumnasiyana. Divi oya ye ne tonektan oya ene?”

20  ✡Iyayapan obiren gara waya, “Ge airapu kukaeba gungap. Bira ge toattan oya aivi?”

21 Iesu gumbo wane, “Ne irayauyau da ana, sira ye undag terayana. 22  ✡Mosisi kwapituitui ye yenne. (Megara me Mosisi gumbe den onne, isimuranaiwa gumbo onne,) sira ye Sabat Kumiwa apa kwapituitui ene. 23  ✡Mosisi Gwangwan meuma amaratan oya, ye Sabat Kumiwa apa kwapituitui enewa, divi oya apan kwapiwa undag meuma Sabat Kumiwa apa ne warinameni oya ye ne gunap danewa piriwaivi? 24 Yautanwa gumbe puiyuyu yankweya, sira natawa gumbe puiyuyu aigimiya.”

Iesu me Keriso?

25 Meve Jerusarem igiyawa upeba waya, “Apan mame mu tope boatan aiviwa go? 26 Yauya, apan mame me iyayapan yangowo taibe waivi, megara mu gae da den me gumbe veme. Amareme igiyawa yaiyai yaug anoya me Keriso? 27  ✡Megara apan mame ampa onnewa nu yaug anotu. Keriso uwapewa bira da den yaug anope me ampa onne.”

28  ✡Iesu temporu arawa danave toyau munivi gumbe noiwa kokavit wane, “Ye ne yauneg anoyana, sira ye yaug anoyana ne ampa onedna. Ne nembo anoano neuma oya mapa den uwana. Ne baraunedne onednawa me natawa. Ye me den yaug anoyana. 29 Ne me yaug anona, kuiyawa ne me gumbe onedna, me ne baraunedne onedna.”

30  ✡Meve mu amatog me yumiya, megara da bira den naniwa me gumbe tone. Kuiyawa kum meuma den uwane, matai. 31 Iyayapan obiren mu me gumbe anotumat eme, sira waya, “Keriso uwapewa irakoniwa me matai kokavit ape, megara apan mame mina ape go?”

32 Parisi igiyawa anoya iyayapan obiren anoano meiba me oya kigemug veme. Meve pirisi koukawa ge Parisi igiyawa mu temporu amaremewa teya me tutan oya amiya.

33 Iesu wane, “Ne kum kusida ande ye gaibu waketna. Meve ne baraunedne onednawa gumbe anekna. 34  ✡Ye matai nenan oya didimama aya, megara ye ne den yaunegiya. Sira ampa ne waketnawa ye oma den ane oneya.”

35 Ju igiyawa gae garawano aya, “Me wane, ‘Nu oma den ane me yauta.’ Apan mame ampa aitan aivi? Iyayapan numawa Griisu igiyawa yapowo wakeg ampa ampa vineme. Me aig mu toyau mumpe? 36 Me aib wane, ‘Nenanwa didimama aya, megara ye ne den yaunegiya,’ sira ‘Ne ampa waketnawa ye oma den ane oneya.’ Me natawa aninin?”

37  ✡Buyunai oieba kumiwa me kum muma kokawa. Me kumive, Iesu wan yoig sira noiwa kokavit wane, “Da bira meyawa toyaigimpewa me kweya nenan ompe sira yoi nape. 38  ✡Da bira anotumat ne gunap apewa, Baiboru waiviwa mina, yamarogu yoi inaiinai gaibuwa matai me danave noidauwag egamigimpe.” 39  ✡Mame me wane. Me bira da me gumbe anotumat emewa matai Guwawa autan oya wane. Kum me apa Guwawa ande den munne, kuiyawa Iesu eyawa ande den aune.

40  ✡Iyayapan gae meuma anoemewa, upeba waya, “Natawa di, apan mame me propeta,”

41  ✡sira upeba waya, “Me Keriso.” Upeba waya, “Aninin oma ane Keriso Gariri apa ontan? 42  ✡Keriso Devid dam meuma gumbe ompe, sira Betureem at kokawa Devid wakenewa apa ompe. Meib Baiboru waivi go onan?” 43 Iyayapan meiba Iesu oya gomiyag ge yoig aya. 44 Mu yapowo upeba me totan oya anoeme, megara bira da me gumbe nanuwa da den yumiya.

Ju Namu Yoiyoi Igiyawa Anotumat Den Eme

45 Meve temporu amaremewa mu pirisi koukawa ge Parisi igiyawa munan sira taig amiya. Mu waya, “Diwan ye me den aug oniyana?”

46  ✡Amaremewa mu gara waya, “Apan mame gae waivi minawa bira da den wane.”

47 Parisi igiyawa gara waya, “Ye mina uga yemne? 48  ✡Namuyoiyoi igiyawa go Parisi igiyawa daneyap bira da me gumbe anotumat eme? 49 Megara iyayapan obiren mame mu Gwangwan da den yaug anoya. Mu anokukam gumbe wakeya.”

50  ✡Nikodemas wag dirumne. Me namu Iesu oya onne, sira me mu desirom. 51 “Gwangwan numawa gumbe, namu me divi anewa yaug anotanwa oya me gumbe anoigimpe, meve pui yupe keptete ape, go onan?”

52  ✡Mu gara waya, “Ge mina Gariri apa onagana, go? Baiboru gumbe yaug anoa, propeta me Gariri apa den dauwag ompe.”

[Baiboru Namu tenewa obiren danave Jon 7:53–8:11 den wakene.]

53 Meve mu desirom desirom taig gweyowon amiya.

8

Uinantaraki Vesinawa

1 Megara Iesu tui Orivu aine. 2 Wanteivine mumbevit me temporu arawa dana sira unig aine. Me apa iyayapan undag me gumbe birorot agoniyaya. Me yan wakeg amatog toewan munivi. 3 Gwangwan toewanewan igiyawa ge Parisi igiyawa mu vesin me uinantaraki aiviwa aug uwaya. Mu vesin yapowo barauya wan yokene. 4 Sira me gumbe waya, “Toewanewan, vesin mame uinantaraki aiviwa yumiya. 5  ✡Gwangwan danave Mosisi wag did nunne, vesin meiba an gumbe tota. Gare ge anin wamon?” 6 Mu singui mame vemewa me gumbe amatoriyag yautanwa oya veme. Kuiyawa me gumbe pui yutan oya. Megara Iesu kwana sig, naniguriwa gumbe piyu egave amatog teivi. 7  ✡Mu me gumbe singui ande vemewa, me siwavit wan yoig gumbo wane, “Ye daneyap da kukaeba meuma onan ipewa, me namu an aug me tope.” 8 Me sira kwana sig piyu egave tene.

9 Kum me apa, mu anoyawa, iyayapan tayawa namu amatog desirom desirom amiya, sira Iesu mekut kweya. Vesin me gaibu ande me apa yokene. 10 Iesu wan siwavit yoig gumbe wane, “Vesin, mu ampa? Da bira ge gungap kukaeba den wane?”

11  ✡Me gara wane, “Ayapan, bira da den wane.” Iesu wane, “Ne gaibu ge kukaeba den watna. Gare mame aga, kukaeba den a.”

Iesu Me Piyu Mame Eyawa

12  ✡Iesu mu gumbo gae sira wane, “Ne piyu mame eyawa meuma. Da bira ne amanap ompewa matai sisip gumbe den aipe, sira inaiinai eyawa meuma aupe.”

13 Parisi igiyawa me gumbe waya, “Ge gembo genan taibe vege, meoya gae geuma me natawa onan.”

14  ✡Iesu gara mu gumbo wane, “Ne nembovit oya ne nekut yaug anotanwa ipewa gae neuma me natawa. Kuiyawa ne yaug anona ne ampa onedna sira ne ampa angeni. Megara ye den yaug anoyana ne ampa onedna sira ne ampa angetan eni. 15  ✡Ye iyayapan anoemewa ebuwawa gumbe pui yuwamene. Ne bira da den pui yutna. 16  ✡Megara ne pui yutna ipewa, ne puiyuyu neumawa me natawa. Kuiyawa ne nekuriren onan, ne ge ne baraunedne onednawa gaibu yokena. 17  ✡Gwangwan yeumawa tene, me apan duwam taibe watanwa me natawa. 18  ✡Ne desirom me nembovit oya taibe veni. Sira Maman me ne baraunedne onednawa gaibu nenan taibe waivi.”

19 Meve mu me gumbe singui waya, “Ge Mamag ampa?” Iesu gara wane, “Ye ne ge Maman nu den yaunun anoyana. Ye ne yauneg anoyawa ipewa, ye Maman gaibu yaug anopono.” 20  ✡Me temporu arawa danave puyo teemewa apa, gae mame toyau munivi gumbe me gae mame wane. Megara da bira me yumtan oya den aya. Kuiyawa kum meuma ande den uwane.

21  ✡Iesu mu gumbo sira wane, “Ne angeni. Sira ye matai nenan oya didimama aya, sira ye matai kukaeba yeumawa gumbe boriruwaya. At me ne aneknawa ye oma den ane oneya.”

22 Meoya Ju igiyawa waya, “Me wane, ‘At me ne aneknawa ye oma den ane oneya?’ Me membovit tog boape go?”

23  ✡Sira me mu gumbo wane, “Ye ankwatau oneyana. Ne painau onedna. Ye piyu mame igiyawa, sira ne piyu mame abnawa onan. 24 Meoya ne ye diruina me ye kukaeba yeumawa gumbe boriruwaya. Sira ye ne gunap anotumat den ayawa ipewa, ye kukaeba yeuma gumbe boriruwaya.”

25 Mu me gumbe waya, “Ge bira?” Iesu gara wane, “Amatonewa apa wag ongeniwa me me. 26 Ne yenan oya watanwa me obiren, sira yenan pui yutanwa me obiren. Megara me ne baraunedne onednawa me natawa. Sira ne dividivi me gumbe anonawa piyu mame gumbe veni.”

27 Me Mamawa oya dirumiviwa mu den yaug anoya. 28  ✡Iesu wane, “Ye Apan Usiwa enagasiyawa, meve yaug anoya ne divi. Sira ye matai yaug anoya ne nembovit oya da den ana. Maman toyau nednewa mina di ne dividivi mame diruieni. 29 Ne baraunedne onednawa me ne gaibu. Me ne den kwenedne. Kuiyawa ne kum evedni me gumbe degadega aiviwa me eni.” 30 Me dividivi mame waiviwa, iyayapan obiren anotumat me gumbe aya.

Ebraam Usitainawa

31 Meoya Ju igiyawa mu me gumbe anotumat ayawa, mu gumbo Iesu wane, “Ye toewanewan neumawa yumnasiyawa ipewa, ye natawa di ne aigowanwa. 32 Meve ye natawa yaug anoya, sira natawa me matai ye ui onan barau yempe.” 33  ✡Mu me gumbe gara waya, “Nu Ebraam wagobaviwa. Sira da bira gumbe ankwatave nau eme igiyawa meib da den di atu. Ge aninin oya aib wana, “Matai ui onan barau yempe?”

34  ✡Iesu mu gumbo gara wane, “Ne gae natawa ye diruieni. Da bira kukaeba aiviwa me kukaeba ankwatave nau aivi abnawa. 35 Sira ankwatave nau aivi abnawa me gwe danave yaibobot den wakeigimpe. Megara usiwa me apa yaibobot wakeigimpe. 36 Meoya Usiwa me ye ui onan yai waketan barau yempe ipewa, ye ui onan yai wakeya, me natawa di. 37 Ne yaug anona ye Ebraam wagobaviwa. Megara ye ne tonegiya boatan oya ene. Kuiyawa gae neumawa ye guniyap den wakene. 38 Ne Maman gumbe yaunawa ne ye diruieni. Megara ye mameaiwa gumbo anoyanawa ye ene.”

39  ✡Mu gara waya, “Ebraam nu mamunwa.” Iesu wane, “Ye Ebraam usitainawa ipewa, me dividivi aninin anewa ye aigimiya. 40 Gae natawa ne God gumbe anonawa ye diruieni, megara ye ne tonektan oya anoene. Ebraam divi da meib den ane. 41  ✡Ye dividivi me mameiwa ayawa ye ene.” Mu waya, “Nu ebu taibe usitainawa onan. Nu mamunwa desiromiren me God mekut.”

Seitan Usitainawa

42 Iesu mu gumbo wane, “God ye mameiwa ipewa, ye ne gunap baigan aigimpono. Kuiyawa ne God gumbe onedna sira gare ne mapa wakena. Ne nembo ano neuma gumbe den onedna. Megara me ne baraunedne onedna. 43 Divi oya gae neuma ye oma den ane yaug anoene? Kuiyawa ye guniyap oma den ane ne veniwa auya. 44  ✡Ye mamewa Seitan, ye me usitainawa. Ye imuyep mamewa anoiviwa atan anoene. Me amatog onnewa apa iyayapan gurivi abnawa. Natawa da den yumnasivi. Kuiyawa me gumbe natawa den wakene. Me uga uga pednave waivi. Kuiyawa me ugaepama sira ugauga mamawa. 45 Megara ne natawa ye diruieni, meoya ye ne gunap anotumat den ene! 46  ✡Ye guniyap da bira oma ane ne kukaeba neuma taibe waya? Ne natawa diruigimpnawa ipewa, divi oya anotumat ne gunap den ene? 47  ✡Apan da bira me God meumawa ipewa, me God aninin waiviwa anog aupe. Megara ye God aninin waiviwa den anog auyana, kuiyawa ye God meumawa onan.”

Iesu Ge Ebraam

48  ✡Ju igiyawa me gumbe gara waya, “Ge Samaria apan sira airapu kukaeba danagap wakene. Nu bainda vete.”

49 Iesu gara wane, “Ne dananap airapu kukaeba den wakene, megara ne Maman gumbe ayamat eni, sira ye ne yan yaunegene. 50 Megara ne eyawa neuma den anoeni. Eyawa anoiviwa sira keptete abnawa wakene. 51  ✡Ne gae natawa diruieni. Da bira gae neumawa yumnatpewa, me bo den di ape.”

52 Ju igiyawa me gumbe waya, “Gare nu yaug anotu airapu kukaeba danagap wakene. Ebraam botone sira propeta mina boriruwaya. Megara ge wana, ‘Da bira gae neuma yumnatpewa me bo den di tope.’ 53 Ge koka? Nu mamunwa Ebraam kusi? Me botone sira propeta mu mina boriruwaya. Ge bira vege?”

54 Iesu gara wane, “Ne ayamat nembovit oya autnawa ipewa, ayamat neumawa me natawa onan. Ayamat ne negnewa me Maman. Sira me gumbe ye vene, ‘Me God numawa.’ 55 Ye me den yaug anoyana, megara ne me yaug anona. Ne me den yaug anona watna ipewa, ne matai ye mina ugaen atatu. Megara ne me yaug anona, sira gae meumawa amareni. 56 Ye mamewa Ebraam me kum neumawa yautan oya anone, degadega ane. Sira me yaug degadega ane.”

57 Ju igiyawa me gumbe waya, “Ge bairawan geuma ande gare 50 ankwatave, megara ge Ebraam yawana?”

58  ✡Iesu mu gumbo wane, “Ne gae natawa di diruieni. Namu ne wakenave, meve Ebraam yaine!” 59 Mame gumbe, mu an tam me totan oya aya. Megara Iesu guwave unig temporu arawa apa yankweg aine.

9

Iesu Apan Yangawa Boredneve Yaine Warinamne

1 Me ebu taibe aiviwa, apan da yangawa boredneve yainewa yaune. 2  ✡Aigowawa meuma me gumbe singui aya, “Rabai,* me yangawa boredneve yainewa me kukaeba bira ane? Apan mame ane go inamamawa aya go?” 3  ✡Iesu gara wane, “Apan mame me kukaeba den ane, inamamawa mu mina kukaeba den aya. Megara mame pawanewa me gumbe God nau meumawa taibe atanwa oya. 4 Kum, nu ne baraunedne onednawa nauwawa atanit di. Aram uwaivi, bira da oma den ane nau ape. 5  ✡Ne piyu mame apa wakeeniwa, ne piyu mame eyawa meuma.”

6  ✡Me gae mame wanewa, me gwitup piyu egave emne, me gumbe piyu wadne kawait ane. Meve me yangave wadne. 7 Me gumbe wane, “Aga, condowin Sairoam apa muina.” (Gae mame natawa me bira baraune aine abnawa.) Meve me aig muinne. Yangawa oraimina ane, gwe aine.

8 Me megiyave wakeeme igiyawa ge iyayapan mu nungan me nun waivi yauyawa waya, “Apan mame desiroma me yan wakeg nun waiviwa go?”

9 Upeba waya, “Apan mame me me.” Sira iyayapan upeba waya, “Onan, me apan me desiroma mina.” Me membo wane, “Ne apan me.”

10 Mu waya, “Aninin yangagwa watabne?”

11 Me gara wane, “Apan iviwa Iesu mu vemewa me kawait gumbe wadne sira tam yanganap wadne. Me didneg wane, ‘Sairoam ag muina.’ Meoya ne aneg yanganwa muinna, oraimina ane oma ane yauna.”

12 Mu me gumbe waya, “Apan me gare ampa?” Me wane, “Ne den yaug anona.”

Parisi Igiyawa Apan Nungan Yangaborednewa Gumbe Singui Aya

13 Mu apan nungan yangabored me aug Parisi igiyawa gumbo uwaya. 14 Iesu kawait wadne yangawa watabnewa me Sabat Kumiwa apa. 15 Meoya Parisi igiyawa mina me gumbe singui sira waya, “Aninin ge yangagwa oraimina ane?” Me wane, “Me kawait yanganap wadnewa ne sira muinna. Gare ne oma ane yaveni.”

16 Parisi igiyawa upeba waya, “Apan me God gumbe den onne. Kuiyawa me Sabat Kumiwa den amaraivi.” Megara upeba waya, “Aninin iyayapan kukaeba oma ane dividivi meiba irakoniwa ape pawape?” Mu yapowo kep teya.

17  ✡Meoya mu sira apan yangabored gumbe waya, “Yangagwa me watabne, gare ge aninin me oya wamon?” Me wane, “Me propeta.”

18 Apan yangaboredne sira oraimina anewa gumbe Ju igiyawa anotumat den aya. Meoya mu apan me inamamawa tam onamtan oya waya, mu onamiya. 19 Mu singui ag waya, “Mame ye ud yeumawa? Mame me yangaboredneve yaine ye wayanawa? Aninin oma ane gare me yavivi?”

20 Me inamamawa gara waya, “Nu yaug anotu me nu ud numawa. Sira nu yaug anotu me yangawa boredneve yaine. 21 Megara nu den yaug anotu me aninin oma ane gare yavivi, sira nu den yaug anotu me yangawa bira watabne. Me gumbe ye singui ag yauya. Me wait koka ane, oma ane membovit wape.” 22 Me inamamawa meib waya. Kuiyawa mu Ju igiyawa gumbo a aya. Ju igiyawa bainda wayawa, da bira Iesu me Keriso wapewa, me sinagogu apa atataipe. 23 Meoya me inamamawa waya, “Me wait koka ane. Membo singui aya.”

24 Mu apan yangawa borednewa sira ontan oya waya me onne. Mu waya, “Eyawa God gumbe wana. Nu yaug anotu apan me kukaeba aiviwa.”

25 Me gara wane, “Anten, me kukaeba aiviwa go onan ne den yaug anona. Desirom ne yaug anona. Ne yanganwa boredneve yaina, megara gare ne oma ane yaveni!”

26 Meve mu me gumbe waya, “Me ge gungap dimbae ane? Me aninin yangagwa watabne?”

27 Me mu gumbo gara wane, “Ne ye wait diruina. Megara ye den anoyana. Divi oya ye sira anotan oya ene? Ye imuyep gaibu me aigowawa atan anoene?”

28 Mu me gumbe danowa piriwane sira waya, “Ge apan me aigowawa! Nu Mosisi aigo meumawa! 29 Nu yaug anotu God me Mosisi gumbe wanewa. Megara nu den di yaug anotu apan me ampa onne.”

30 Apan me gara wag dirumne, “Mame terana! Ye den yaug anoyana me ampa onne. Megara me ne yanganwa watabne. 31  ✡Nu yaug anotu God kukaeba igiyawa vemewa den anoivi. Megara nu yaug anotu da bira God gumbe ayamat aivi sira me anoiviwa aiviwa, me gumbe God me anope. 32 Apan da me yangawa boredneve yainewa yangawa watabnewa kuinuiyawa da den waya anotu piyu mame amatog onnewa. 33 Apan me God gumbe den ompa ipawa, me divi da den apa.” 34  ✡Mu gara waya, “Ge kukaeba kokavitwa gumbe di yaiyana, aninin gare nu toyau nuntan oya ege.” Meve mu me atataiya dauwag aine.

Guwawa Gumbe Yangowa Boredmusiawa

35 Iesu anone mu me atataiya. Sira me apan me yaug wane, “Ge Apan Usiwa gumbe anotumat ege?”

36 Apan me gara wane, “Kokawa, me bira? Ne didnega, ne imunap me gumbe anotumat atna.”

37 Iesu me gumbe wane, “Ge gare apan me yawana. Ge gaibu gae vegewa me me.”

38 Me wane, “Ayapan, ne anotumat eni.” Sira me gumbe waiyane. 39 Meve Iesu wane, “Ne keptete oya piyu mame uwana. Yangaboredmusiawa yaupe, sira yangowa oraiwa igiyawa mu yangowa borettan oya.”

40  ✡Parisi igiyawa upeba me gaibu wakeya. Mu gae mame anoya. Sira me gumbe waya, “Nu mina yangunwa boredne, go?”

41 Iesu mu gumbo wane, “Ye yangewa boretpa ipawa, ye kukaeba den apono. Megara gare ye vene, ‘Nu oma ane yavete.’ Meoya kukaeba yeumawa ande wakene.”

10

Sip Amaraiviwa Ge Sip Meumawa

1 “Ne gae natawa diruieni. Apan da me sip si meuma ankwin gumbe den unikpe, sira ebu da ube gumbe dauwag aikpewa me ub abnawa ge upaatatuwa. 2 Apan da me ankwin gumbe unikpewa me sip meuma amaraiviwa. 3 Ankwin amaraiviwa me oya watappe, sira sip me noiwa anope. Me sip meuma iviwa meuma gumbe auwape, sira tam dauwag aipe. 4 Me sip meuma undag tam dauwapewa, me namuwon yoig aipe. Sira sip meuma me amave ampe, kuiyawa mu me noiwa yaug anoya. 5 Megara mu noi ubewa amave den ampe. Mu matai me gumbe a ampe. Kuiyawa mu noi ubewa noiwa den yaug anoya.” 6 Iesu mu gumbo maibe mame wane. Megara mu den yaug anoya me mu gumbo dimbae waivi.

7 Meoya Iesu sira wane, “Ne gae natawa diruieni. Ne sip ankwinawa. 8  ✡Iyayapan undag wait ne namunap uwayawa mu ub sira upoatatuwa. Sip mu me noiwa den anoya. 9 Ne ankwin. Da bira ne gunap unikpewa me matai waita aupe. Me matai unig ompe sira dauwag aipe, nakwaeba wayo oraiwa yaupe. 10 Ub abnawa me ub atan oya, toen guttan oya, wakukamtan oya uwape. Ne uwanawa mu inaiinai avigimtan oya, sira danowo noidauwatan oya.

11  ✡“Ne sip amat abnawa oraiwa. Sip amat abnawa oraiwa sip meuma oya inaiinai meumawa wavereaivi. 12  ✡Apan me anmaga gumbe nau wannewa me sip amat abnawa natawa onan, sira sip mu meumawa onan. Meoya mae urup* ompe yaupewa, me sip yankweg a aipe. Meve mae urup me sip tampe, sira marewam ampe. 13 Apan me a aivi. Kuiyawa me anmaga gumbe nau wannewa oya, sira me sip nonewa den aune oya.

14 Ne sip amat abnawa oraiwa. Ne sip neuma oya yaug anoeni. Sira sip neumawa ne yauneg anoeme. 15  ✡Maman ne yaug ano nedne sira ne Maman yaug anona mina di. Sira sip oya ne inaiinai neumawa wavereatna. 16  ✡Ne sip neumawa upeba gaibu, megara mu sip obiren mame si danave den wakeya. Mu mina ne tam ongetanit di. Mu mina ne nonwa anope, sira meve sip desirom agoniyape sira amat abnawa desirom ape. 17  ✡Ne inaiinai neumawa wavereatnawa inaiinai neumawa sira autna, meoya Maman baigan gunap aivine. 18 Bira da ne gunap inaiinai den aupe, megara nembo anoeniwa gumbe wavereatna. Ne yutunwa auna, me gumbe wavereatna, sira yutunwa gumbe me sira autna. Gwangwan mame Maman gumbe auna.”

19 Ju igiyawa gae mame anoyawa, mu yapowo sira kepteya. 20 Mu obiren waya, “Me airapu kukaeba dodne sira warago tone. Divi oya me gae waiviwa anoene?”

21 Iyayapan upeba waya, “Apan mame gaiyawa me airapu kukaeba dodnewa gaiyawa mina onan. Aninin airapu kukaeba yangawa boredmusiawa oma ane watappe?”

Ju Igiyawa Anotumat Den Eme

22 Me kumive, Jerusarem apa Temporu Waribiyatanwa Buyunaeba† kumiwa aune. Me taig kumiwa. 23 Iesu me temporu arawa danave Soromon ebuwawa gwanob gaibuwa danave yoig gigivi. 24 Ju igiyawa gumbe birorot agoniyag waya, “Ge kum koniwa anintom mina nu mapa waketon nu anopipanum ete? Ge Keriso ipewa, taibe di diruna anota.”

25 Iesu mu gumbo gara wane, “Ne ye wait diruina. Megara ye anotumat den ene. Ne Maman iviwa gumbe irakoniwa eniwa me nenan oya taibe waivi. 26 Megara ye anotumat den ene. Kuiyawa ye sip neuma onan. 27 Sip neuma ne nonwa anoya. Ne mu yaug ano munna, sira mu ne amanap onampe. 28  ✡Ne inaiinai yaibobot muntna. Mu bo den di ape, sira da bira oma den ane ne naninap mu tampe. 29 Ne Maman me mu ne gunap negnewa me kokavitwa. Me iyayapan undag mina onan. Da bira oma den ane Maman nanive mu tampe. 30 Ne Maman gaibu desirom.”

31 Ju igiyawa sira me totan oya an tamiya. 32 Iesu mu gumbo gara wane, “Ne irayauyau obiren ag ye toyau yenna. Irayauyau me Maman gumbe uwaya. Irayauyau ambuwa gumbe ye imuyep an gumbe tonektan oya ene?”

33  ✡Ju igiyawa me gumbe gara waya, “Nu an gumbe ge toaktan etewa me dividivi mame gumbe da oya onan, megara God gumbe ae vege oya. Kuiyawa ge apanirenwa, megara ge God mina ege.”

34  ✡Iesu gara mu gumbo wane, “ ‘Ne wana ye God,’ Gwangwan yeuma danave me tene, go onan? 35 Baiboru oma den ane onan di ape.—Iyayapan God gae meuma auyawa gumbo ‘Ye, God,’ meib wapa ipawa,— 36 Maman mu toyau munnewa ne iyakaisiyapama, sira piyu mame oya Me baraunedne uwana. ‘Ne God Usiwa,’ ne wana oya, divi oya ‘Ge God gumbe ae vege,’ ye wayana? 37 Ne Maman nauwawa den aigimpopo ipawa, ne den anotumat negiya. 38  ✡Megara ne me eniwa, sira ande ye ne gunap oma den ane anotumat aya ipewa, irakoniwa neuma me gumbe anotumat aya. Me gumbe Maman ne dananap wakene, sira ne Maman danave wakenawa ye matai yaimoyai anoya sira yaug anoya.” 39 Mu sira me yumtanwa oya aya, megara me nanuwo dauwag aine.

40  ✡Meve Iesu taig yoi Jodan gambenwa dauwag aine, sira Jon amatog babataito amunivi arawa aine. At me apa wakene. 41 Iyayapan obiren me gumbe onamiya. Mu waya, “Jon irakoniwa desirom da den di ane, megara gae undag Jon apan mame oya wanewa me natawa.” 42 At me apa, iyayapan obiren Iesu gumbe anotumat aya.

11

Rasaros Boawa

1  ✡Gare apan da iviwa Rasaros me yuwarane. Me at Betani apan, at me Meri ge yogiyawa Maata gwetoimu mumawa. 2  ✡Vesin Meri mame me vesin desiroma me oira tayapama oraiwa Ayapan gumbe egamne sira me amawa kuiyagumawa gumbe muinnewa. Me yuba Rasaros yuwarane. 3 Meoya yogiyawaiwa Iesu oya gae baraug waya, “Ayapan, apan me ge baigan niegewa yuwarane.”

4  ✡Iesu mame anog wane, “Yuwat mame matai bo gumbe den onanape. Me God eyawa meuma oya. God Usiwa me gumbe eyawa aupe.” 5 Iesu baigan ane Maata ge me yogiyawa ge Rasaros gumbo. 6 Iesu anone Rasaros me yuwarane, megara me wakenewa apa oiyat duwam sira wakene.

7 Meve me aigowawa gumbo wane, “Sira Judia anta.”

8 Aigowawa me gumbe waya, “Rabai, watavit koni kusi da, Ju igiyawa an gumbe tottan aya, megara sira taig asime agetan ege?”

9 Iesu gara wane, “Kum me kum koniwa 12 gaibu, go onan? Da bira kum aipewa me uyug den aikpe. Kuiyawa me piyu mame eyawa meuma yavivi. 10 Da bira arampuna aipewa me uyug aikpe. Kuiyawa me danave eyawa den wakene.”

11 Namu me mame wane, ivi sira dirum wane, “Apan numawa Rasaros me di kubvinivine, megara ne asime angeni, me wagwa nampna wan yoipe.”

12 Me aigowawa garawa me gumbe waya, “Ayapan, me kubvinigimpe ipewa, me sira oraimina ape.” 13 Iesu me bo meumawa oya wane. Megara me aigowawa anoyawa me kubiren oya waivi.

14 Meve Iesu taibe mu dirumne, “Rasaros me boane. 15 Ne yenan degadega eni ne me apa onan. Kuiyawa ye anotumat aigimtan oya. Megara menan anta.”

16  ✡Meve Tomas (mu waya Didimas) aigowawa upeba gumbo wane, “Nu mina anta, sira me gaibu bo ata.”

Iesu Yogiyawaiwa Watmemeyam Munne

17 Iesu uwanewa, me yaug anone Rasaros wait dagup danave barauya kum duwam ge duwam onanane. 18 Betani me Jerusarem megiyave, 3 kiromitas mina. 19 Sira Ju igiyawa obiren tatowa oya Maata ge Meri munan watmemeyam muntan oya onamiya. 20 Maata Iesu onivi anonewa, me yautan dauwag aine. Megara Meri gweyau wakene.

21 Maata Iesu gumbe wane, “Ayapan, ge mapa wakepa ipawa, ne yunwa den bo apa. 22 Sira ne gare mame ande yaug anoeni ge divi oya wawa me God matai gempe.”

23 Iesu me gumbe wane, “Ge yugwa matai sira inaig yoipe.”

24  ✡Maata gara me gumbe wane, “Ne yaug anoeni kum oieba apa sira inaig yoitanwa kumive me sira inaig yoipe.”

25 Iesu me gumbe wane, “Ne sira inai muttanwa, ge inaiinaiba. Da bira ne gunap anotumat apewa, me boape ipewa matai sira inaig wakepe. 26 Sira da bira wakeg anotumat ne gunap apewa, me bo den di ape. Ge mame anotumat ege?”

27  ✡Vesin me gumbe wane, “E, Ayapan. Ne anotumat eni ge me Keriso God Usiwa. Ge piyu mame gumbe uwatanwa oya wayawa.”

28 Namu me mame wanewa, ivi me taig aine sira yogiyawa Meri auwane menan onne. Me wane, “Toewanewan me asime. Me genan oya waivi.” 29 Meri mame anonewa, me tatevit wan yoig menan aine. 30 Gare Iesu gwetoimu den unigne. Maata menan yaunewa arawa apa ande wakene. 31 Ju igiyawa mu Meri gaibu gwe danave watmemeyam wakeyawa yawamiya, me tatevit wan yoig aine. Me dagup aig asime apa iruwatan aivi anog, mu me amave amiya.

32 Meri at me Iesu wakenewa uwane. Me yaunewa, me amave namive aig wane, “Ayapan, ge mame apa wakepa ipawa, ne yunwa bo den apa.”

33 Iesu yaune me iruwaivi sira Ju igiyawa me gaibu onamiyawa mina iruveme. Me guwawa gumbe anogugut kokavit ag danadawai aune. 34 Me wane, “Ye me ampa barauyana?” “Ayapan. Onag yawa,” mu me gumbe waya.

35 Iesu iruwane.

36 Meve Ju igiyawa waya, “Yauya, me gumbe baigan koka meuma me aninin!”

37  ✡Megara mu upeba waya, “Apan me apan yangabored yangawa watabne, megara me oma den ane apan mame yumnadne me bo den ape?”

Iesu Ane Rasaros Sira Inaine

38 Iesu sira danadawai kokavit aune, sira dagup oya onne. Dagup me nog kokawa an gumbe ankwin toboremewa. 39 Iesu wane, “An me atan auya.” Maata me boanewa yogiyawa wane, “Ayapan. Gare mame gumamawa kukaine. Kuiyawa me barauya kum duwam ge duwam onanane.”

40 Iesu me gumbe wane, “Ne ge dirugna, go onan? Ge anotumat a ipewa, ge God eyawa meuma yawa.”

41 Meve mu an atan auya. Iesu yangut wan yaune sira wane, “Maman, ne ge gungap gaun veni ge ne wana anoana. 42 Ne anona ge kum evedni ne veni anoege. Megara ne mame wana iyayapan obiren birorot yokeyawa oya, sira ge ne baraunegana onedna me mu matai anotumat atan oya.”

43 Iesu meib wanewa, noiwa kokavit wane, “Rasaros, dauwag onaga!” 44 Bo abnawa me naniwa ge amawa wape yobutataewa gumbe paniya sira wape da ginangawa paniyawa gaibu dauwag onne. Iesu mu gumbo wane, “Enwapeyawa atan vesiya sira yankweya aipe.”

Iesu Totanwa Oya Iyapeba Paniyawa

45  ✡Meoya Ju igiyawa obiren mu Meri oya amdau onamiya sira Iesu anin anewa mu yauyawa, Iesu gumbe anotumat aya. 46  ✡Megara iyayapan upeba Parisi oya amiya, sira wag dirumiya Iesu anin ane. 47 Meve pirisi amaraiviwa ge Parisi igiyawa Daiboru Painauvitwa autan oya auwaya, sira waya, “Nu divi etan? Apan mame irakoniwa obiren aivi. 48 Nu me yankweta meib aigimpe ipewa, iyayapan undag matai me gumbe anotumat ape. Sira meve Romu igiyawa onampe at numawa ge iyayapan numawa undag aupe.”

49 Meve Kayapas me iyayapan mu danowo apan desirom sira bairawan me danave pirisi painauvitwa anewa mu gumbo gae wane, “Ye divi da den yaug anoyana. 50 Ye den yaug anoyana me oraiwa yenan oya apan desirom boape iyayapan munan, megara iyayapan numawa undag boriruwapewa me oraimina onan.”

51 Mame me membo oya den wane. Me pirisi painauvitwa aneve iyape wane me Iesu Ju igiyawa undag oya bo totan aivi, 52  ✡sira Ju igiyawa undag mukut oya onan, iyayapan ampa ampa God usitainawa amiyawa oya, me mu tam onampe agoniyape desirom ape oya me bo totan aivi. 53  ✡Me kumiwa apa, mu Iesu totanwa oya iyapeba paniya.

54 Meoya Iesu Ju igiyawa gumbo taibe sira den gigivi. Meve Iesu yankweg at inguiwa megiyave aine sira gwetoimu me iviwa waya Epuraim unig aine, sira me apa me aigowawa gaibu wakeya.

55 Sira Ju Uwag Gaveya Buyunaeba koni ane. Iyayapan obiren at kusikusiwa apa uwag agoniyag Jerusarem dog amiya, namu buyunai gumbe mu muintanwa oya, ivi Uwag Gaveya Buyunaeba kumiwa uwape. 56 Mu Iesu oya didimama eme, sira mu temporu arawa apa yokeya, sira mu gae gara wag anoeme, “Ye aninin anoenan? Me buyunai oya ompe go onan?” 57 Megara pirisi koukawa ge Parisi igiyawa gae yusipamit muneg waya, da bira Iesu ampa wakepe yaug anope ipewa, mu gumbo umum wape.

12

Meri Me Oira Iesu Amave Egamne

1  ✡Iesu at Betani uwane. Oiyat 6 onanapeve Uwag Gaveya Buyunaeba uwape. Rasaros me Iesu wane bo gumbe inaig yoinewa asime wakene. 2  ✡Me apa Iesu oya augoi nakwaeba tamibarip aya. Maata nakwai kep aivi. Rasaros mu yapowo teboro apa me gaibu wakene. 3  ✡Meve Meri oira tayapama oraimina,—iviwa Narudo,—me garawa kokavitwa, ibnawa 300 grams mina aug sira Iesu amawa apa egamne, sira amawa kuiyagumawa gumbe muinne. Sira oira tayapama oraimina gwe dana undag noidauwane.

4 Megara aigowawa desirom iviwa Judas Isukariot me ivi Iesu oya omin tetanwa wane, 5 “Dimbae oya oira tayapama mame ge den gwiruwarana anmaga 300 denari gumbe aug gwandokwaeba igiyawa gumbo muntanwa.”* 6 Mame me wanewa me gwandokwaeba igiyawa amat amuntan onan, me ub abnawa. Me anmaga eneme ikwaeba amaraiviwa, sira anmaga ikwaeba danave wakeyawa me membo oya anog ub aivi.

7 Iesu gara wane, “Yankweya me anoiviwa ape. Me imive oira tayapama mame baraune wakene ne sig um negatanwa kumiwa apa. 8  ✡Ye kum minaminawa tawara onan igiyawa gaibu wakeigimiya, ne guniyap evedni den wakeeni.”

9 Ju igiyawa obiren yaug anoya Iesu me apa wakene, meoya onamiya. Iesu mekut oya den onamiya, megara Rasaros me bo gumbe me wane yoig wanednewa gaibu yautan onamiya. 10 Pirisi koukawa igiyawa Rasaros mina gaibu totan oya iyapeba paniya. 11  ✡Kuiyawa me oya Ju igiyawa obiren Iesu gumbe amome sira anotumat me gumbe eme.

Iesu Eyawa Gumbe Jerusarem Unig Aine

12 Umaipa, iyayapan obiren mu buyunai oya onamiyawa anoya Iesu Jerusarem oya ebu taibe onivi. 13  ✡Mu moyu kwayawa tam dauwag me yautan oya amiya, sira kwaruwaya,

“Osanna!

Ayapan iviwa gumbe uwaiviwa, me gumbe God waribiya wakeigimpe!

Isuraeru kin mumawa, me gumbe waribiya wakeigimpe!”

14 Iesu donki mataiwa yaug egave dauwag wanedne, me wait tenewa mina,

15  ✡“Saion Gwaitawa, den a aya.

Yauya. Kin yeumawa me onivi,

donki mataiwa egave.”

16  ✡Namiven aigowawa dividivi undag mame den yaug anoya. Megara namu Iesu eyawa aune, ivi mu meve yaug anoya dividivi undag mame menan oya wait tenewa, sira dividivi undag mame mu me gumbe aya.

17 Iyayapan mu Iesu Rasaros dagup apa auwane me sira bo apa wan yoig onnewa me kumive apa Iesu gumbe wakeeme igiyawa, mu yauyawa gaiyawa taibe waya. 18 Mame oya iyayapan obiren me gumbe embot veatan oya dauwag amiya, kuiyawa mu anoya Iesu irayauyau mame anewa. 19 Meoya Parisi igiyawa gae garawano aya, “Nu divi da oraiwa den ete. Yauya, at undag me amave amome!”

Iesu Me Bo Meuma Oya Wane

20 Iyayapan mu Buyunai danave waiya atan oya dauwag onamiya, sira mu danowo at Griisu igiyawa upeba wakeya. 21 Pirip me Betuseida Gariri danave apa onnewa, mu me oya onamiya, sira nun waya, “Iesu yautan anoete.” 22 Pirip me Andru ditan oya aine, meve Andru ge Pirip mu Iesu ditan oya amiya.

23  ✡Iesu gara wane, “Apan Usiwa† me eyawa autanwa kumiwa uwane. 24  ✡Ne natawa diruieni. Nakwai wiit yawa desirom piyu gumbe den aikpe boape ipewa, me di desirom wakeigimpe. Megara me boapewa, me natawa obiren iyaig dararuwape. 25  ✡Da bira inaiinai meuma oya baigan apewa me matai waropiyape, megara da bira inaiinai meuma piyu mame apa topayapewa, me matai yumnatpe sira inaiinai yaibobot aupe. 26 Da bira nenan nau aiviwa me ne amanap ompe. Ne ampa waketnawa me mina me apa wakepe. Bira da nenan nau aiviwa me ne Maman garawa wampe.

27  ✡Gare ne nonenmagawa danadawai avieni, meoya ne aninin waten? ‘Maman, kum mame garewa apa waita nega,’ watna? Onan, kuiyawa kum mame oya ne uwana. 28 Maman, ivugwa eyawa meuma esipe!” Meve noiwa kwimin apa onne, “Ne eyawa wait ana esine, eyawa sira esipe.” 29 Iyayapan me apa wakeyawa anog waya, “Me kwimin wane,” upeba waya, “Me aneya me gumbe wane.”

30 Iesu wane, “Noiwa mame uwanewa me yenan oya, me nenan onan.” 31 Kum mame gare puiyuyu kumiwa piyu mame egave; gare piyu mame amaraivi abnawa atataipe dauwag aipe. 32  ✡Megara ne piyu mame apa dog aneknawa, ne matai iyayapan undag tampna onampe ne gunap.” 33  ✡Me mame wanewa me toyau munne bo aninin atanwa oya.

34  ✡Iyayapan kwaruwaya, “Nu Gwangwan yaug anotu me Keriso wakeigimpe yaibobot, meoya ge me anin wa, ‘Apan Usiwa me dog aitanit di?’ ‘Apan Usiwa me bira?’ ”

35  ✡Meve Iesu mu dirumne, “Eyawa me kum kusi da guniyap wakepe. Meoya aisiya, eyawa guniyap wakene, sisip den panepe. Apan me arampuna aiviwa me den yaug anone me ampa aivi. 36  ✡Wait eyawa guniyap wakenewa, eyawa me anotumat aya ye eyawa usitainaven atan oya.” Me gae wane onananewa, Iesu mu kwem guwave aine.

Ju Igiyawa Ande Anotumat Den Eme

37 Iesu dividivi undag irayauyau yangowo ane pawane, megara ande me gumbe anotumat den aya. 38  ✡Mame me propeta Aisaya gae meuma wanewa matattan oya,

“Ayapan, gae numawa bira anotumat ane,

sira bira gumbe Ayapan naniwa taibe ane?”

39 Mu oma den ane anotumat aya, kuiyawa Aisaya gae da aib wane,

40  ✡“Me wane mu yangowa boredne,

sira Me wane mu nonowa yaigiwaya,

meoya mu oma den ane yangowo yaupe,

ge oma den ane nonomagave yaug anope sira nonowa den tobiyape,

ge ne matai den warinamuntna.”

41  ✡Aisaya mame wanewa me Iesu eyawa yaug me oya wane.

42  ✡Megara namuyoiyoi danowo obiren mu me gumbe anotumat aya. Megara mu taibe den waya, kuiyawa Parisi igiyawa munan a aya. Mu matai sinagogu apa atatai impe dauwag amtan den anoeme. 43  ✡Kuiyawa mu imuwo iyayapan gumbo ayamat autan oya anoeme. Ayamat God gumbe atanwa me onan.

44 Meve Iesu kwaruwane, “Bira da anotumat ne gunap aiviwa, me ne nekut gunap anotumat den aivi, megara ne baraunedne onednawa gaibu me gumbe anotumat aivi. 45  ✡Bira da ne yaunegiviwa me apan da bira ne baraunedne onednawa me yavivi. 46 Ne piyu mame gumbe uwanawa me eyawa, me bira da ne gunap anotumat aigimpewa me sisip dana den wakeigimtan oya.

47  ✡Bira da gae neuma anope sira den ape ipewa, ne matai pui me den yuwantna. Kuiyawa ne piyu mame pui yutanwa oya den uwana, megara waita muntan oya piyu mame uwana. 48 Bira da ne topai negiviwa sira gae neuma den yumnasiviwa oya dividivi pui yuwatanwa me wakene. Gae me ne di wanawa me matai kum oieba kumiwa apa pui yuwampe. 49 Kuiyawa ne divi wanawa me ne gunap onan, megara Maman me baraunedne onednawa me divi watanit di sira anin toyau muntanit di wanewa gumbe ne veni. 50 Ne yaug anona me gwangwaneba wanewa me inaiinai yaibobot aug ompe. Meoya ne divi veniwa me Maman didnedne gumbe veni.”

13

Iesu Aigowawa Amowa Muinne

1 Iesu yaug anone me piyu mame kweg Mamawa oya aitanwa kumiwa uwane, ivi Uwag Gaveya Buyunaeba uwape. Me iyayapan meumawa mu piyu mame egave wakeyawa baigan munne, me baigan amunivine aigin oieba.

2  ✡Augoi nakwaeba kumiwa apa, Seitan me Judas Isukariot me Saimon usiwa imiwa aune Iesu ominawa barautan oya. 3  ✡Iesu yaug anone me Mamawa dividivi undag Iesu nanive baraune, sira me God gumbe onne sira God oya taig aivine. 4 Me nakwai arawa apa wan yoig wapeyawa geravewa arobne, sira wape tabero aug powave topanne. 5 Meve, yoi kabum danave aregamne, amatog aigowawa amowa muinne, wape tabero powave topannewa gumbe muin karariya munne.

6 Me Saimon Pita gumbe uwanewa, me me gumbe wane, “Ayapan, ge ne amanwa muina?”

7 Iesu gara wane, “Ge gare den yaug anoana divi ne eni, megara matai yaug anoa.”

8 Pita wane, “Onan, garawapa ne amanwa den di muina.” Iesu gara wane, “Ne den muintnawa, ge ne gaibu onan.”

9 Saimon Pita gara wane, “Ayapan, amanwa mekut onan, naninwa ge kuiyanwa gaibu.”

10  ✡Iesu gara wane, “Apan me yoi inewa me imive amawa mekut muimpe. Kwapiwa undag miyot onan. Sira ye miyot onan, megara ye da me miyot gaibu.” 11 Kuiyawa me yaug anone bira me omin meuma tetan oya aivi, meoya aib wane, “Ye miyot onan, megara ye da me miyot gaibu.”

12 Amowa muinne onananewa, me wape meuma enne sira taig at meumawa onne. Singui munne, “Ne divi anawa ye yaug anoyana? 13 Ye ne gunap ‘Toewanewan’ sira ‘Ayapan’ wayana, me natawa di, kuiyawa ne me. 14  ✡Ne, Toewanewan yeuma sira Ayapan yeuma, amewa muinnawa, ye mina meib amewa gara muin aigimiya. 15  ✡Ne ye guniyap anawa ye mina meib atanit di. Ne guwaguwawa ye guniyap ana. 16  ✡Ne natawa diruieni. Nau aiviwa me kokawa onan, megara me ayapan meuma kokawa, sira gae aug aiviwa me kokawa onan, megara bira baraune onnewa me kokawa. 17 Dividivi mame ye yaug anoyanawa, sira ye aigimiyawa ye waribiya yempe.

Iesu Ominawa Oya Wane

18  ✡Ne ye undag oya den veni. Ne yaug anona iyayapan ne wait watgomiya munnawa. Megara mame me Baiboru wanewa me pawatan oya: ‘Da bira bredi neuma naiviwa me amadanawa ne gunap num eunegne.’

19  ✡Ne namu guniyap veni, meve pawape. Me wanampa me pawapewa, meve ye ne me anotumat atan oya. 20  ✡Ne ye natawa diruieni, da bira apan da ne barauna onnewa aunewa me ne aunedne; sira da bira ne aunednewa me ne baraunedne onednawa aune.”

21 Namu Iesu gae mame wanewa, ivi me guwawa gumbe danadawai aune, sira taibe wane, “Ne natawa diruieni, ye desirom da ne ominanwa baraupe.”

22 Mu den yaug anoya meoya mu anopipanum eme bira mu danowo apa oya me wane, meoya me aigowawa yangut garayau aya. 23 Iesu aigowawa desirom da me Iesu baigan niyanewa megiyave wakene. 24 Meoya Saimon Pita me wid ge poe gumbe toyau wanne sira wane, “Diya ambuwa oya me wane.”

25 Iesu megiyave wakenewa, me singui ane, “Ayapan, me bira?”

26 Iesu gara wane, “Apan bira ne bredi musiwa kabum danave puwam wantnawa, apan me me.” Meve bredi musiwa puwamne sira Saimon usiwa Judas Isukariot gumbe wanne. 27  ✡Judas bredi aunewa, Seitan tatevit me gumbe unigne. Iesu me dig wane, “Divi anin atan egewa tatevit a.” 28 Megara da bira nakwai arawa apa den yaug anone Iesu me gumbe mame divi oya wane. 29 Judas anmaga me gumbe amaraivi oya, upeba aib anoya me Iesu dine divi da Buyunai oya gwiruwattan oya go divi da tawara onan igiyawa gumbo muntan oya. 30 Judas bredi aunewa, tatevit dauwag aine. Aram wait uwane.

Iesu Namiven Wane Pita Uyai Meuma

31  ✡Judas dauwag ainewa, Iesu wane, “Gare mame Apan Usiwa eyawa aune sira God me Apan Usiwa gumbe eyawa aune. 32  ✡God me gumbe eyawa aune ipewa, God gaibu matai Usiwa oya membovit eyawa wampe, sira me gumbe tatevit eyawa wampe.

33  ✡Ne usitainanwa, ne matai ye guniyap kusi koni waketna. Ye matai nenanwa diuya. Ju igiyawa dirumna mina, gare ye diruieni: ‘Ne ampa angeniwa ye matai oma den ane oneya.’

34  ✡Gwangwan mataiwa ye guniyap yeneni, baigan garagara aya. Ne ye guniyap baigan ana mina, ye mina meib baigan garagara atanit di. 35 Ye baigan garagara aigimiya ipewa, mame gumbe iyayapan undag yaug anope me ye ne aigowanwa.”

36 Saimon Pita me gumbe singui wane, “Ayapan, ge ampa agege?” Iesu gara wane, “Ne ampa angeniwa ge gare mame oma den ane amanap onaga, megara ge matai amanap onaga.”

37 Pita me gumbe singui wane, “Ayapan, divi oya gare mame oma den ane amagap onetna? Ne inaiinai neuma genan oya waropiyatna.”

38 Meve Iesu gara wane, “Ge natawa di inaiinai geuma nenan oya baraua? Ne natawa dirugeni. Namu ge koni duwamdesi ne den yaug ano negana watan ege, ivi kokorek noiwa wape.”

14

Iesu Aigowawa Watmemeyamunne

1 “Nonemagewa den danadawai aupe. God gumbe anotumat aya, me mina ne gunap anotumat aya. 2 Ne Maman gweyave pantut obiren wakeya. Me mina meib onan ipawa, ne wait diruipopo. Ne at yeuma tamibarip atan oya me apa angeni. 3  ✡Sira ne anekna yenan oya at tamibarip atnawa, ne sira taig onekna sira ne gunap ye waketan oya tam yempna, mame mina ne ampa waketnawa ye mina me apa wakeya. 4 Ye at me ebuwawa yaug anoyana ne ampa angeniwa.”

Iesu Me Ebu Aig Mamawa Gumbe Uwane

5 Tomas me gumbe wane, “Ayapan, nu den yaug anotu ge ampa agege, meoya nu aninin ebu yaug anoton?”

6  ✡Iesu gara wane, “Ne ebu, natawa sira inaiinai. Ne gunap onanwa, bira da Maman gumbe oma den ane uwape. 7  ✡Ye ne yaug ano negiyawa ipewa, ye Maman gaibu yaug anoya. Megara gare mame ye Maman yaug anoyana, sira wait me yauyana.”

8 Pirip me gumbe wane, “Ayapan, Mamagwa toyau nuna, meve nu gunup oma ape.”

9  ✡Iesu gara wane, “Pirip, ne kum yobenut di ye guniyap wakena, megara ge ne den yaug ano negana. Da bira ne yaunednewa me Maman yaune. Divi oya vege, ‘Mamagwa toyau nuna?’ 10  ✡Ge anotumat den ege ne Maman danave sira Maman ne dananap wakene? Gae ne ye guniyap veniwa me neumawa onan. Maman ne dananap wakenewa me nau meuma warivi. 11  ✡Ne wana, ‘Ne Maman danave wakena, sira Maman ne dananap wakene.’ Ne wanawa anotumat aya. Go divi anawa gumbe anotumat aya. 12  ✡Ne ye natawa diruieni, da bira anotumat ne gunap apewa, ne nau eniwa me matai ape. Sira me matai dividivi kokavitwa ape, me mame mina onan, kuiyawa ne Maman gumbe angeni. 13  ✡Sira ne ivunwa gumbe divi da oya nun wayawa ne matai atna. Me Usiwa gumbe Maman eyawa autan oya. 14 Ye ivunwa gumbe divi da oya nun wayawa, ne matai me atna.

Iesu Guwawa Iyakaisiyapama Oya Agi Wane

15  ✡Ye ne gunap baigan ayawa ipewa, gwangwan neuma ye amaraya. 16  ✡Sira ne matai Maman gumbe nun watna, sira me matai amat ayenigimtan abnawa yempe. Me ye gaibu yaibobot wakeigimpe. 17  ✡Me Guwawa natawa di. Piyu mame oma den ane me aupe, kuiyawa me den yaupe sira den yaug anope. Megara ye me yaug anoyana, kuiyawa me ye gaibu vinivi sira me ye guniyap wakepe. 18 Ne matai tanam mina den yan kweyempna, ne matai yenan sira taig onetna. 19 Kum koni kusi da, piyu mame oma den ane sira yaunekpe, megara ye matai yaunegiya. Kuiyawa ne inaig wakeeni, meoya ye mina meib inaig wakeya. 20  ✡Kum me kumiwa, ye yaug anoya ne Maman gumbe wakena, sira ye ne gunap, ne ye guniyap. 21 Bira da gwangwan neuma aug amarapewa, me apan me ne gunap baigan aiviwa. Apan me ne gunap baigan negiviwa Maman me gumbe matai baigan ape, sira ne mina me gumbe baigan atna, sira me gumbe ne taibe atna.”

22 Meve Judas, me Judas Isukariot onan, wane, “Megara Ayapan, divi oya nu gunup taibe ana, sira piyu mame gumbe diwan den taibe ana?”

23 Iesu gara wane, “Da bira ne gunap baigan atan ape ipewa me ne gae neuma amarape. Meib ape ipewa, ne Maman me gumbe baigan ape, sira nu me gumbe onanta sira me gaibu wakeigimta. 24  ✡Da bira me ne gunap baigan den aiviwa me gae neuma den amaraivi. Gae mame anoenewa me ne gae neumawa onan, me Maman me ne baraunedne onednawa me gae meumawa.

25 Ne guniyap ande wakenave, dividivi undag mame ne ye guniyap wana. 26 Megara Amat Ayenigimtanwa Abnawa, Me Guwawa Iyakaisiyapama, me ivunwa gumbe Maman baraupe ompewa, me matai dividivi undag ye guniyap toyau yempe, sira dividivi undag ne wanawa me wag diruiyempe ye sira anoya. 27 Yum ye guniyap baraueni, ne yum neuma ye yentna. Yum me ne yentnawa mina piyu mame den yempe. Nonemagewa den aya danadawai aupe, sira a den aya.

28  ✡Ye anoene ne veniwa, ‘Ne angeni sira taig onekna ye guniyap.’ Ne gunap ye baigan aya ipewa, ye degadega aya me ne Maman gumbe angeni, kuiyawa Maman me kokavitwa ne mina onan. 29  ✡Ne gare mame namu wait wag diruinave, ivi pawape. Me kuiyawa me pawapewa ye anotumat atan oya. 30 Ne ye gaibu gae yobenut den watna, kuiyawa piyu mame amaraiviwa me onivine. Me oma den ane ne gunap divi da ape. 31 Megara piyu mame di yaug anope, ne Maman gumbe baigan eni sira ne me di eni Maman dividivi di wag didnednewa. Gare mame wan yoiya anta.”

15

Yoma Greip Ge Naninaniwa

1 “Ne yoma greip natawa* sira ne Maman me nau abnawa. 2  ✡Naniwa upeba me natawa den inamiviwa kesiape. Naniwa upeba me natawa inamiviwa me sivisip kwig waribiyape natawa obiren inampe. 3 Ne wait gae guniyap wanawa gumbe ye wait muinyenne oraimina ayana. 4 Ne gunap ande wakeigimiya, sira ne mina ye guniyap ande wakeigimpna. Naniwa mekut oma den ane natawa impe, me yoma greip gumbe waketanit di. Me mina ye ne gunap den wakeyawa ye oma den ane natawa iniya.

5 Ne yoma greip; ye naninaniwa. Apan ne gunap ande wakeigimpe ipewa, ne me danave wakeigimpna, me matai natawa obiren impe. Ne gunap den wakeyawa ye matai divi da den aya. 6  ✡Da bira ne gunap ande den wakeigimpe ipewa, me naniwa mina aug epa aorepe toyaipe; naninani meiba tam iyam dana emepe igampe. 7 Ye ne gunap ande wakeigimiya sira ne gae neumawa me ye guniyap ande wakeigimpe ipewa, nun divi da imuyep anoenewa nun waya, me matai yempe. 8  ✡Ye natawa obiren inamiya, ye ne aigowanwa aya. Mame gumbe Maman eyawa aupe.

9 Maman ne gunap baigan anewa mina, ne ye guniyap baigan yeneni. Gare baigan neuma gumbe ande wakeigimiya. 10  ✡Ne gwangwan neuma gumbe ye wakeigimiya ipewa, ye baigan neuma danave wakeya, me gare di Maman gwangwan meuma amarag me baigan meuma danave wakeeni mina. 11 Ne dividivi mame diruina, kuiyawa me degadega neuma ye guniyap wakepe sira degadega yeuma matai kokavit atanwa oya. 12  ✡Ne baigan yenan anawa mina baigan garagara aya. Mame me Gwangwan neuma. 13  ✡Apan da me inaiinai meuma evebaviwa oya barautan, baigan kokawa da mame mina onan. 14  ✡Ye gwangwan neuma aya ipewa, ye ne owanaiwa. 15 Ne ye nau neuma ene igiyawa sira den watna, kuiyawa nau aivi abnawa me kokawa meuma aiviwa den yaug anone. Megara, ne ye watna owanaiwa, kuiyawa dividivi undag Maman gumbe anonawa wag diruina ye yaug anoene. 16 Ye ne den wagomiya negiyana, megara ne ye wagomiya yenna. Me ye aisiya sira natawa obiren inamigimtan oya, sira Maman dividivi undag ne ivunwa gumbe ye nun wayawa me matai yempe oya. 17  ✡Baigan garagara aya, mame ne gwangwan neumawa.

Piyu Mame Me Iesu Aigowawa Topai Muneme

18 Piyu mame topaiyempewa, me yaug anoya me namu ne topainedne. 19  ✡Ye piyu mame imui danewa aupawa, piyu mame ye guniyap baigan niempopo. Megara ye piyu mame meumawa onan. Ne ye piyu mame apa wagomiya yenna. Meoya piyu mame ye topaiyenne. 20  ✡Ne wana, ‘Nau aiviwa me kokawa onan, megara me ayapan meuma kokavitwa.’ Gae mame ne wanawa imug anoya. Mu ne edawai negiyawa, ye mina edawai yempe. 21 Mu ye mamaib amat aiyempe ne ivunwa oya, kuiyawa mu ne baraunedne onednawa den yaug anoya. 22 Ne den uwag mu gumbo den gae wapopowa, mu kukaeba muma da den wakene. Megara gare mame di mu kukaeba muma oya singui onan. 23  ✡Bira da ne topai negiviwa me Maman gaibu topayaivi. 24 Ne daneyap divi da me bira da den anewa den anawa ipawa, kukaeba muma onan. Megara gare mame ne ge Maman irayauyau numa yaveme, sira nu duwam gunup topai nuneme. 25  ✡Mame matadnewa me Gwangwan meuma danave gae divi tenewa me pawatan oya. Gae me mamaib wane, ‘Mu topai negiya, kuiyawa da onan.’

26  ✡Ne Amat Ayenigimtanwa Abnawa Maman gumbe barautna ompe. Me Guwawa Natawa me Maman gumbe ompewa. Me ompewa nenan taibe wag diruipe. 27 Ye ne gaibu amatog onnewa gumbe wakeete, meoya ye gaibu taibe wag dirumiya.

16

1 Ne dividivi mame wag diruieni, kuiyawa ne imunap ye den uyug aigiya. 2  ✡Mu sinagogu apa ye atatai yempe. Ne natawa diruieni, kum uwape. Me kumive iyayapan ye gurempe, sira mu anoemewa mu God gumbe nau meuma eme. 3  ✡Mu mame apewa mu Maman ge ne den yaug ano nuniya. 4 Ne mame diruina, kuiyawa kum me uwapewa ye yaug anoya dividivi undag ne diruinawa. Ne mame namu den diruina, kuiyawa ne ye guniyap wakeeni oya.

Guwawa Iyakaisiyapama Nau Meuma

5 Megara gare ne Maman me ne baraunedne onednawa oya angetan eni. Sira ye undag nenan singui den waya, ‘Ge ampa agege?’ 6 Megara mame diruina, meoya danadawai noneyap noidauwane. 7  ✡Megara ne natawa diruieni, ne aneknawa ye oraiwa yeuma oya. Den aneknawa, Amat Ayenigimtanwa Abnawa matai guniyap den ompe. Megara ne anekna ipewa, ne me barautna guniyap ompe. 8 Me uwapewa me kukaeba oya, oraiwa oya, pui yutanwa oya piyu mame toyau mumpe. 9 Ne kukaeba oya gae veni, kuiyawa mu ne gunap anotumat den eme. 10 Sira ne oraiwa oya gae veni, kuiyawa ne Maman gumbe anekna sira ye oma den ane ne sira yaunegiya. 11  ✡Ne pui yutanwa oya gae veni, natawa me piyu mame amaraiviwa matai pui aupe.

12  ✡Ne ye diruitanwa gunap obiren wakeya, megara ye oma den ane gare yaug anoya. 13 Megara Me, Guwawa Natawa, uwapewa me matai ye aigo yempe, dividivi undag natawa gumbe. Me matai membo anoiviwa den wape, megara me dividivi anoiviwa me wape, sira me dividivi apewa me oya wape. 14 Guwawa me ne eyawa neuma aug uwape. Me matai ne neumawa aupe sira ye guniyap ape ye yaug anoya. 15 Dividivi undag Maman meumawa me neumawa. Meoya ne wana Guwawa me neumawa aupe sira ape ye yaug anoya.

16  ✡Kum koni kusi da ye ne den yaunegiya, sira me ivi kusi da yobenut onan ye ne sira yaunegiya.”

Danadawai Tobiyape Degadega Ape

17 Aigowawa upeba gae gara waya, “ ‘Kusi da yobenut onan ye oma den ane ne sira yaunegiya, meve me ivi kusi da yobenut onan ye ne sira yaunegiya,’ sira ‘Kuiyawa ne Maman oya angeni,’ me meib wanewa natawa aninin?” 18 Ande mu singui eme, “Anininwa oya aib wane, ‘Kum yobe onan?’ Nu den yaug anotu me divi waivi.”

19 Iesu yaug anone mu imuwo mame oya singui ape, meoya me mu gumbo wane, “Ye gae gara wa anoene, ‘Kusi da yobe onan ye oma den ane ne sira yaunegiya, sira me ivi pungi den wape ne sira yaunegiya,’ ne meib wanawa oya? 20 Ne natawa diruieni, ye iruwaigimiya sira danadawai avigimiya, megara piyu mame degadegaeba aigimpe. Ye matai danadawai avigimiya, megara ye danadawai yeuma tobiyape degadega ape. 21 Vesin ud barautan oya me dawai aupe, kuiyawa kum meuma uwane. Megara ud yaipewa me dawai imiwa atataipe, kuiyawa ud piyu mame gumbe yaine oya vesin degadega meumawa kokavit aivi. 22 Gare ye danadawai yeuma kumiwa, megara ne sira ye yauyempna, meve ye degadega aya, sira ye degadega yeuma da bira den aug aipe. 23  ✡Me kumive ye ne sira den divi da oya singui negiya. Ne natawa diruieni, divi da oya ne ivunwa gumbe nun wayawa Maman matai yempe. 24 Ye ne ivunwa gumbe divi da oya nun den wayana onne gare mame. Nun wayawa, ye matai auya. Me degadega yeuma kokavit atan oya.

25 Ne dividivi mame oya maibe gumbe guniyap wana. Kum uwapewa, maibe gumbe den watna, megara Maman oya taibenut diruitna. 26 Me kumive ye matai ne ivunwa gumbe nun waigimiya. Ne aib den veni, ‘Ne matai Maman gumbe nun watna yenanwa oya.’ 27  ✡Maman membo ye guniyap baigan aivine, kuiyawa ye ne gunap baigan ayana sira anotumat ayana me ne God gumbe onedna. 28 Ne Maman gumbe onedna, piyu mame uwana. Ne piyu yankweeni sira Maman oya taig angeni.”

29 Meve Iesu aigowawa waya, “Ge gare gae taibenut vege sira gae maibe gumbe den vege. 30 Gare nu yaug anotu me ge dividivi undag yaug anoyana, sira me bira da imive wakenewa den ge singui gempe. Mame ane nu anotumat atune me ge God gumbe onagana.” 31 Iesu gara wane, “Ye gare mame anotumat anegene?

32  ✡Yauya. Kum me onivine sira wait uwane, me kumive ye matai marewan aisiya. Ye desirom desirom matai gweyeban aisiya. Ye matai nekut yankwenegiya. Megara ne nekut den waketna, kuiyawa Maman me ne gunap wakeivi.

33  ✡Ne dividivi undag mame wait diruinawa, me ne gunap ye yum autan oya. Piyu mame danave ye matai danadawai auya. Megara yutuiwa sira auya! Ne wait piyu mame tona aigne.”

17

Iesu Membo Oya Nun Wane

1 Iesu mame wane, meve kwimin yaug nun wane:

“Maman, kum wait uwane. Ud geuma me eyawa geumawa oma ane sira tobiyag gentan oya eyawa ud geuma wana. 2 Kuiyawa yusiwa me iyayapan undag amaramuntan oya ge wanana. Me iyayapan me wananawa undag gumbo inaiinai yaibobot muntan oya. 3  ✡Inaiinai yaibobot me God ge Iesu Keriso yaug anotanwa; God me desiromirenwa ge natawa, sira Iesu Keriso me God baraune onnewa. 4  ✡Nau me ne wattanwa oya ge neganawa wadna onanane, sira ne piyu egave eyawa geuma toyau munna. 5  ✡Maman, namu ge gungap wakenawa, ne eyawa gaibu, ivi at piyu ge wad teyana. Me eyawa desiroma gumbe, gare mame di ge gungap waribiya nega.

Iesu Me Aigowawa Munan Nun Wane

6 Iyayapan piyu mame egave neganawa mu gumbo ivugwa toyau munna yaug anogemiya. Mu geumawa, sira ge mu ne gunap negana, sira mu gae geumawa aug amaraya. 7 Gare mu yaug anoya dividivi ge ne neganawa me ge gungap onne. 8 Kuiyawa ne gae ge neganawa me mu dirumna, sira mu me aviya. Mu me yaug anoya me ne e baraunegana onedna, sira mu anotumat aya me ge baraunegana onedna. 9 Ne mu munan nun veni. Ne piyu mame oya nun den veni, megara iyayapan neganawa oya munan nun veni, kuiyawa mu geumawa. 10 Neumawa undag me geumawa, sira geumawa undag me neumawa. Sira ne eyawa mu gumbo auna. 11 Ne piyu mame gumbe yobe den waketna, megara mu piyu mame gumbe ande wakepe, sira ne genan ongeni. Maman Iyakaisiyapama, mu egowon a ivugwa yusiwa gumbe—ivugwa me ne neganawa—me gumbe mu desirom ape nu minun. 12  ✡Ne mu gumbo piyu mame danave wakenawa ivugwa me neganawa gumbe mu egowon ana, sira amat amunna bainda wakeya. Da bira den inanadne, megara da bira watkukamtan usiwa me inanadne. Me me gumbe Baiboru natawa pawatan oya.

13 Gare mame genan ongeni. Megara piyu mame apa ande wakenave dividivi mame veni, me gumbe ne degadega neuma mu yapowo noidauwatan oya. 14 Gae geumawa wait munna, megara piyu mame mu topai munne. Kuiyawa, ne piyu mame abnawa onan, ne mina mu gaibu piyu mame igiyawa onan. 15  ✡Piyu mame apa mu atan tamtan oya nun den veni, megara kukaeba igiyawa gumbo mu egowon atan oya nun veni. 16 Ne piyu mame abnawa onan, ne mina mu piyu mame igiyawa onan. 17 Natawa gumbe mu muin iyakaisi ape, ge gae geuma me natawa. 18  ✡Ge piyu mame danave ne baraunegana uwanawa mina, ne mu temunna piyu mame danave amiya. 19 Munan oya ne nembovit muintna iyakaisi eni, me mu mina meib natawa gumbe muin iyakaisi atan oya.

Iesu Anotumat Igiyawa Undag Munan Nun Wane

20 Ne mu mukut munan nun den veni. Gae muma gumbe anotumat ne gunap emewa igiyawa munan gaibu nun veni. 21 Kuiyawa, Maman, ge ne gunap sira ne ge gungap me mina mu undag desirom atan oya. Mu mina nu gunup ape, me gumbe piyu mame anotumat ape me ge ne baraunegana onedna. 22  ✡Eyawa ge neganawa me munna. Nu desirom atunewa mina, me gumbe mu mina meib desirom aigimtan oya. 23 Ne mu danowo sira ge ne dananap wakeya. Me mu desirom di yusipamit atanwa oya. Me kuiyave piyu mame yaug anope me ne ge baraunegana onedna sira ge ne gunap baigan ana mina, ge mu gumbo gaibu baigan ana.

24 Maman, ne imunap iyayapan neganawa ne wakeeni arawa apa gunap wakeigimpe. Me gumbe mu eyawa neuma yaupe, eyawa me ge neganawa kuiyawa me ge baigan gunap ana ivi piyu mame wad teyana.

25 Ne Maman oraivitwa, piyu mame me ge den yaug anogemne, megara ne ge yaugem anona, sira mu yaug anoya me ge ne baraunegana onedna. 26 Ne ana mu ivugwa yaugem anoya, sira ne me aigimtanit di. Kuiyawa me baigan geuma neganawa matai mu danowo wakeigimpe, sira ne nembo mina meib ne mu danowo wakeigimpna.”

18

Judas Me Iesu Oya Omin Baraune

1 Iesu me gae mame* wane onananewa, me aigowawa gaibu yankweg sira yoi Kideron† aig dauwag amiya. Ama asi gambenwa apa nau benawa da wakene,‡ sira Iesu ge aigowawa me danave unig amiya.

2 Judas me omin barautan anoiviwa at me yaug anone, kuiyawa Iesu kum minaminawa aigowawa gaibu at me apa agonieme. 3 Meoya Judas me apa onne. Mut igiyawa ge temporu amareme igiyawa mu pirisi koukawa ge Parisi igiyawa gumbo onamiyawa Judas namuyoiyoi amunne. Mu damempa, dun ge mut tam omome.

4 Iesu mame undag me gumbe pawatan aiviwa yaug anone, sira dauwag aig mu singui munne, “Ye bira diuene?”

5 Mu gara waya, “Iesu Nasaret abnawa.” Iesu wane, “Ne me.” Sira Judas omin barautan aivinewa me apa mu gaibu yokene. 6 Iesu, “Ne me,” aib wanewa, mu daiyowon taig piyu egave uyug aigiya.

7 Mu gumbo me sira singui munne, “Ye bira diu ene?” Sira mu waya, “Iesu Nasaret abnawa.”

8 Iesu gara wane, “Ne wait diruina, ‘Ne me.’ Ye nenan didimama aigimiya ipewa, iyayapan mame yankwemiya ampe.” 9  ✡Mame pawanewa me gumbe gae me wanewa me natawa atan oya: “Iyayapan ge neganawa desirom da ne den waropiyana.”

10 Meve Saimon Pita benesi gumbe wakenewa, aug uwag aike pirisi painauvitwa nau aivi abnawa me naunawa yutanwa kwagomiyane. Nau aivi abnawa me iviwa Marukas.

11  ✡Iesu Pita gumbe wane, “Benesi geuma atan barauwa. Ne Maman ap me ne nednewa den natna go onan?”

Iesu Pirisi Namuwo

12 Meve mut igiyawa ge mut namuyoiyoi abnawa kokawa gaibu sira Ju igiyawa teya onamiyawa Iesu yumeg tuiya. 13 Sira namu Annas oya namuwon baraug aug amiya. Me Kayapas nimnagawa apanwa. Me bairawan me danave me pirisi painauvitwa ane. 14  ✡Kayapas me apan bira Ju igiyawa naunowa yunewa. Me wanewa me oraiwa apan da desirom boape iyayapan munan.

Pita Iesu Gumbe Namuiren Uyai Wane

15 Saimon Pita ge aigowawa upeba desirom mu Iesu amave amome. Aigowawa mame me Iesu gaibu pirisi painauvitwa gweyawa arawa apa unigne, kuiyawa pirisi painauvitwa me apan mame yaug anone. 16 Megara Pita ankwin noiwa apa di amarane. Aigowawa da me pirisi painauvitwa yaug anonewa dauwag aine, sira me ankwin amaraiviwa gumbe gae wane sira Pita aug unigne.

17 Ankwatave nau aivi vesinawa me ankwin amaraiviwa me Pita gumbe singui wane, “Ge me aigowawa da go onan?” Me gara wane, “Ne onan.”

18 Me taig, meoya nau eme igiyawa ge temporu amareme igiyawa uwa amiwatan oya iyam okeriyawa omagawa gumbe birorot yokeya. Pita gaibu mu gaibu yokeg iraivi.

Pirisi Kokavitwa Iesu Gumbe Singui Wane

19 Pirisi kokavitwa Iesu gumbe aigowawa sira toyau toyau meuma oya singui ane.

20 Iesu me gumbe gara wane, “Ne piyu mame gumbe gae taibenut di wana. Ne kum evedni sinagogu ge temporu arawa me Ju igiyawa undag agoniemewa apa toyau muneni. Ne gae da guwave den wana. 21 Divi oya ne gunap singui vege? Iyayapan ne gunap anoyawa mu gumbo singui muna. Ne divi wanawa mu yaug anoya.” 22 Iesu gae mame wanewa, temporu amareme igiyawa da wane, “Ge pirisi painauvitwa gumbe ebu mame mina garawa wana?” Sira me Iesu tone.§ 23 Iesu me gumbe gara wane, “Ne gae gwambe wapopo ipawa, divi kukaine oya taibe wa. Megara ne gae natawa wanawa, divi oya ne tonegana?” 24 Meve Annas wane me tueg murapepam, aueg pirisi painauvitwa Kayapas oya amiya.

Pita Me Koni Duwameba Ge Duwamdesiyawa Uyai Wane

25 Saimon Pita yokeg iyam iraivine, iyayapan me gumbe singui ag waya, “Ge me aigowawa da go onan?” Pita me yan umne wane, “Ne me onan.”

26 Pirisi kokavitwa me nau eme igiyawa meuma da, me apan bira naunawa Pita kwagomiyanewa mu dam desiroma, me wane, “Ne ge orivu nau benawa danave yawagna go onan?” 27  ✡Pita sira uyai wane, me kumive kumkum tatevit wane.

Iesu Pairat Namive Yokene

28 Meve Ju igiyawa Kayapas gumbe Romu amaraiviwa abnawa gweyawa kokawa meuma danave Iesu aug amiya. Gare mame mumbevit, Ju igiyawa mu Uwag Gaveya Buyunaeba natan oya miyot autan den anoeme, meoya mu gweyawa kokawa meuma danave den unigiya. 29 Meoya Pairat mu gumbo dauwag aine, sira singui wane, “Apan mame ikikiene kuiyawa divi oya?”

30 Mu gara waya, “Apan mame kukaeba den apa ipawa, nu me den aug genan onampono.”

31  ✡Pairat mu gumbo wane, “Ye yembovit me auya sira gwangwan yeumawa gumbe pui yuya.” Meve Ju igiyawa me gumbe waya, “Megara nu apan da tota bo atanwa oya nu yutunwa da den wakene.” 32  ✡Mame pawanewa me Iesu bo aninin atan aiviwa oya gae wanewa me natawa atan oya.

33 Meve Pairat gweyawa kokawa danave taig unig aine, sira Iesu oya auwag me gumbe singui ane, “Ge Ju igiyawa kin mumawa?”

34 Iesu gara wane, “Yan me ge singui geumawa, go iyayapan upeba nenan oya ge gungap wayawa?”

35  ✡Pairat gara wane, “Ne Ju abnawa? Ge augem nenan onamiyawa me iyayapan geumawa sira pirisi amarayawa geumawa. Ge divi ana?”

36 Iesu gara wane, “Ne at toimu neuma piyu mame danave onan. Me piyu mame danave wakepopo ipawa, ne nau neuma eme igiyawa mu Ju igiyawa gumbo ne aunettan eme oya mut watpono. Megara ne at toimu neuma me at da apa wakene.”

37 Pairat me gumbe wane, “Meoya ge kin?” Iesu gara wane, “Me natawa di, ge wanawa mina ne kin. Mame oya ne yaina. Sira mame oya ne piyu mame danave uwana natawa taibenut atan oya. Iyayapan undag mu natawa danave wakeemewa mu ne nonwa avigimpe.”

38 Pairat me gumbe singui wane, “Natawa me dimbae?” Me mame wanewa, Ju igiyawa oya dauwag aine, sira wane, “Me gumbe kukaeba da den yauna. 39 Megara nu inaiinai numawa wakene. Ne ye guniyap nog abnawa desirom Uwag Gaveya Buyunaeba apa yankwetna dauwag aipe. Ye anoene ne Ju igiyawa kin muma yenan kwetna dauwag aipe?”

40 Mu au ge kwat sira waya, “Onan, apan mame onan. Barabas nuna.” Barabas me to aore ag tawara tamivi abnawa kukaeba da.

19

Mut Igiyawa Iesu Gumbe Iyagau Aya

1 Meve Pairat Iesu aune sira ane murap gumbe toya. 2  ✡Mut igiyawa murap ipuni ganaganapam aug ikoki ag kuiyave tonasiya. Mu wape yobutaren me enwaniya. Wape gamateba me pundirit ge diyapam yapavewa. 3 Sira Iesu oya dog am ge am ag waya, “Kaiwa kaiwa, Ju igiyawa kin muma!” Sira mu nanuwo ginangave toya.

4 Pairat sira dauwag on Ju igiyawa gumbo wane, “Yauya, ne me aug yenan ongeni. Kuiyawa me gumbe kukaeba diuna da den yauna. Meoya ye me yaug anotan oya.” 5 Iesu gan kin keretawa mina kuiyave tonasiya sira wape yobutaren me gamat pundirit ge diyapam yapavewa me enwaniya dauwag uwanewa, Pairat mu gumbo wane, “Apan mame yauya!”

6 Pirisi koukawa ge temporu amareme igiyawa me yauya, sira tatevit mu kwaruwaya, “Korosi gumbe toya! Korosi gumbe toya!” Megara Pairat gara wane, “Ye me aug aisiya sira korosi gumbe toya. Ne yauna kukaeba da me gumbe onan.”

7 Ju igiyawa me gumbe gara waya, “Nu gwangwan numa gaibu, sira gwangwan me gumbe me di bo tope, kuiyawa me waivi me God Usiwa.”

8 Pairat mame anonewa, me a kokavit ane. 9  ✡Me gweyawa kokawa danave taig unig aine, sira me Iesu gumbe singui wane, “Ge ampa onagana?” Megara Iesu garawa den wane. 10 Pairat wane, “Ge ne gunap garawa watan topayana? Ge den yaug anoana ne yutunwa wakene watna ge yankwe gempe go watna ge korosi gumbe togempe?”

11  ✡Iesu gara wane, “Ge yutugwa egonup den auwawa ipewa, ge yutugwa da den wakene ne gunap. Meoya apan bira ne auneg ge gungap onnewa me kukaeba kokavit ane.”

12  ✡Me apa utan ainewa, Pairat Iesu gumbe ag yaune me vetpa ingui dauwag aitan oya ane, megara Ju igiyawa ande au ge kwat veme, “Ge apan mame yankweya aipe ipewa, ge Siisa* eveba onan. Da bira me kin wapewa, me Siisa gumbe daietaitai aivi.”

13 Pairat gae mame anonewa, me Iesu aug dauwag onne, sira puiyuyu wakeiviwa arawa gerave yan wakene. At iviwa me an pepetu arawa. (Me gae Ibru gumbe waiviwa Gabasa.) 14 Me Uwag Gaveya Buyunaeba oya tamibarip eme kumiwa, sira mumbe kum koniwa 6 mina.† Pairat Ju igiyawa gumbo wane, “Yauya, mame ye kin yeuma.” 15 Megara mu kwaruwaya, “Toya bo tope! Toya bo tope! Korosi gumbe toya.” Pairat mu gumbo wane, “Ne kin yeuma korosi gumbe totna?” Pirisi koukawa garawa waya, “Me nu kin numa onan, megara Siisa mekut me nu kin numa.” 16 Oiebiren Pairat me Iesu korosi gumbe totan oya aug munne.

Iesu Korosi Gumbe Toya

17 Mu Iesu aug amiya. Iesu me korosi meuma aug aivine, sira me dauwag at Kuiyamarednawa aine. (Gae Ibru gumbe waiviwa Gorugosa). 18 Mame apa mu Iesu korosi gumbe toya, sira me apa iyayapan duwam gaibu—da gambenwa apa sira da gambenwa apa,—Iesu me buwangave.

19 Pairat pui yutanwa tene, sira korosi egave baraune. Me mamaib tene: IESU NASARET APAN, JU IGIYAWA KIN MUMAWA. 20 Ju igiyawa obiren pui yutanwa mame basiyaya, kuiyawa at ampa Iesu korosi gumbe totanwa me at kokawa megiyave, sira gigirum me teyawa me gae Ibru, gae Raten ge gae Griik gumbe teya. 21 Meve Ju pirisi koukawa muma Pairat gumbe waya, “ ‘Ju igiyawa kin muma’ meib den teya, megara ‘Apan mame me Ju igiyawa kin muma wane meib teya.’ ”

22 Pairat garawa wane, “Ne dividivi wait tenawa me di tena.”

23 Mut igiyawa Iesu korosi gumbe toyawa, mu wape meuma tamiya, sira mut igiyawa me wapeyawa tameg keb atan oya kuiyawa 4 teya. Wape ankwatavewa mina gaibu auya. Wape mame den ageniyawa, sira wape desirom ageniya kuiyawa apa aigne amawa uwane.

24  ✡Mu gae gara waya, “Me den warimita. Kae bumpai gumbe ag yauta bira me aupe.” Mame pawanewa me Baiboru anin waiviwa me natawa pawatan oya. Me tenewa,

“Mu ne wape neuma mu mumbovit kepteya, sira kae bumpai aya ne wape ankwatavewa neuma oya.”

Meoya mame me mut igiyawa aninin ayawa. 25  ✡Iesu korosi meuma megiyave, inawa, me inawa yogiyawa, Kuropa biviwa Meri, sira Magdara vesin Meri mu yokeya. 26  ✡Iesu inawa aigowawa me gumbe baigan anewa mu yokeeme yamne, me inawa gumbe wane, “Vesin, mame ge utugwa.” 27 Meve aigowawa gumbe wane, “Mame ge inag.” Me kumiwa apa utanainewa, aigowawa mame me aug gwe meuma aine.

Iesu Boane

28  ✡Mame ivi, Iesu yaug anone dividivi undag gare onanane, sira meve Baiboru wanewa natawa pawatan oya wane, “Ne meyanwa toyaivi.” 29  ✡Uinoum me apa barauya wakene. Danave wain sisipama wakene. Sira mu sponji‡ gumbe wain sisipama em arob ben isop naniwa tueg aueg Iesu noive barauya. 30 Iesu me wain sisipama nag wane, “Me onanane,” sira me kuiyawa kwanawa sig boane, sira me guwawa owan wanne.

31  ✡Kum me apa, tamibarip eme kumiwa, sira wantepewa me Sabat Kumiwa. (Sabat Kumiwa mame me oiyat kokavitwa.) Ju igiyawa mu imuwo iragi kwapiwa Sabat Kumiwa korosi gumbe den wakepe, meoya mu Pairat gumbe dikape, airanuwa sikape iragi kwapuwa tam ampe. 32 Meoya mut igiyawa onamiya sira apan namu Iesu gaibu korosi gumbe toyawa me airanuwa siya, sira upeba mina meib aya. 33 Megara mu Iesu gumbe uwayawa, mu yaug anoya me wait boane, meoya me airaniwa den toensiya. 34 Megara, mut igiyawa da Iesu megiyawa mut gumbe yunewa, tatevit diyawa ge yoi uwag aigne. 35  ✡Apan bira me yaunewa me taibe wane, sira me gaiyawa me natawa. Apan me yaug anone me gae natawa waivi. Me natawa di waivi, ye anotumat atan oya. 36  ✡Dividivi mame pawanewa me gumbe Baiboru wanewa natawa pawatanwa oya: “Me marednawa da desirom den toensipe.” 37  ✡Sira Baiboru gaiyawa dawa me wane, “Mu matai yaupe apan bira mu mut gumbe yuyawa.”

Iesu Dagup Danave Barauya

38 Me ivi, Arimataya apan Josep Iesu kwapiwa autan oya Pairat gumbe nun wane. Josep me Iesu aigowawa, megara guwave gumbe, kuiyawa Ju igiyawa gumbo a aivine. Pairat bainda wane, meve uwag kwapiwa aune. 39  ✡Nikodemas me namu Iesu oya arampuna amdau ainewa, me maaru§ ge aroe bidwag ayawa ibnawa 30 kg mina aug uwane. 40 Apan duwam Iesu kwapiwa aug, gegura tayapama ge wape rinen gumbe paniya. Mame me Ju igiyawa inaiinai muma gumbe aya. 41 At me apa Iesu korosi gumbe toyawa apa me nau benawa da wakene, sira nau benawa me danave me dagup mataiwa wakene, sira me apa iragi da den di barauya. 42 Mu me apa Iesu barauya, kuiyawa me Ju igiyawa Tamibarip Kumiwa sira dagup me megiyave.

20

Iesu Sira Inaig Yoine

1 Pura danave kum namuirenwa mumbevit apa, sisip ande wakeneve, Magdara vesin Meri dagup aine, sira an ankwin noive wakenewa watariyaya yaune. 2 Meoya vesin me Saimon Pita ge aigowawa dawa me Iesu baigan gumbe anewa munan kintog on dirumne, “Mu Ayapan dagup gumbe aug amiya, sira nu den yaug anotu mu ampa me barauya.”

3 Meoya Pita ge aigowawa dawa dagup oya amatog amome. 4 Duwam mu kintoeme, aigowawa dawa me kintog namu aig dagup uwane, Pita mina onan. 5 Me apa kwanasig yaunewa, wape rinen yaune, megara me danave den unig aine. 6 Meve Saimon Pita me amave oniviwa uwane, sira dagup dana unig aine. Wape iviwa rinen wakene yaune. 7 Me yaune, wape rinen me Iesu kuiyave paniyawa me wape dawa me Iesu kwapiwa paniyawa gaibu onan. Mu ube ube wakeya, sira Iesu kuiyawa paniyawa me meib di wakene. 8 Meve aigowawa da me dagup namu uwanewa mina danave unig aine. Me yaug anotumat ane. 9  ✡Mu ande Baiboru gumbe den yaug anoya me Iesu bo igiyawa gumbo sira inaig yoitanwa oya wanewa.

Iesu Magdara Vesin Meri Gumbe Taibe Ane

10 Meve aigowawa taig gweyowon amiya. 11 Megara Meri dagup daieve ande yokeg it waivi. Me it waivinewa, me kwanasig dagup danawa yautan oya aivi. 12 Sira aneya duwam mu wape pupuyuwa eneg Iesu kwapiwa barauya arawa apa yan wakeya me yawamne. Dawa me kuiyawa apa sira dawa me amawa apa wakeya.

13 Mu me gumbe waya, “Vesin, divi oya ge it vege?” Me wane, “Mu Ayapan neuma aug amiya, ne den yaug anona me ampa barauya.” 14  ✡Me kumiwa apa, me tobiyag yaune Iesu me apa yokene, megara me den yaug anone me Iesu.

15 Me wane, “Vesin, divi oya ge it vege? Ge bira oya didimama ege?” Me anone me nau benawa amaraivi abnawa da, sira me wane, “Kokawa, ge me aug agawa ipewa, didnega ampa ge me barauwana, ne me autna.”

16 Iesu me gumbe wane, “Meri.” Me me gumbe tobiyag kwaruwane, “Rabonai!” (Natawa me toewanewan.)

17  ✡Iesu wane, “Ne den yum nega, kuiyawa ne Maman oya ande den taig wan anedna. Megara, ne tatanaiwa munan aiseg dirumiya, ‘Ne Maman ge ye Mamewa, sira God neumawa ge God yeumawa me gumbe taig angeni.’ ” 18 Magdara vesin Meri me aigowawa munan umum aug aine: “Ne Ayapan yauna!” Sira me mu dirumne me dividivi undag me gumbe wanewa.

Iesu Aigowawa Gumbo Taibe Ane

19 Pura me kum namuirenwa augoi aram muniwaivi kumiwa oiyat desiroma apa, aigowawa agoniyag wakeya, sira ankwin toboriya kuiyawa Ju igiyawa gumbo a aya. Me kumive Iesu uwag mu yapowo yokeg wane, “Yum ye guniyap.” 20  ✡Me gae mame onananeve, naniwa ge megiyawa toyau munne. Aigowawa Ayapan yauyawa mu degadega kokavit aya.

21 Iesu sira wane, “Yum ye guniyap. Maman ne baraunedne onednawa mina, ye ne teeni dauwag aisiya.” 22 Sira me mame wanewa, me mu gumbo nonewa gaup upimun sira wane, “Guwawa Iyakaisiyapama auya. 23  ✡Ye da bira kukaeba meuma anog yankweyawa ipewa, mu kukaeba muma Maman anog yankwepe; ye den anog yankweya ipewa, mu kukaeba muma Maman den anog yankwepe.”

Iesu Tomas Gumbe Taibe Ane

24 Tomas (veme Didimas), aigowawa 12 danave da, Iesu uwanewa kumive aigowawa upeba gaibu onan. 25 Meoya aigowawa upeba me gumbe waya, “Nu Ayapan yautune.” Megara mu gumbo wane, “Namu naniwa ikoko toyawa arawa oma ane yautna, sira naningriwa ikoko toya arawa oma ane entna, sira megiyawa mut yuyawa arawa naninwa oma ane entnawa, ne anotumat atna.”

26 Oiyat 8 onanane, me aigowawa sira gwe danave yokeya, Tomas mu gaibu. Ankwin toboriya, megara Iesu uwag yapowo yokeg wane, “Yum ye guniyap.” 27 Meve me Tomas gumbe wane, “Ge nanigriwa mapa baraug naninwa yawa. Nanigwa iveriya sira megiyanwa gumbe ena. Den pipangita, anotumat a.”

28 Tomas me gumbe wane, “Ayapan neuma sira God neuma!”

29  ✡Iesu me dine, “Ge anotumat ana, kuiyawa ge ne yaunegana. Iyayapan mu ne den yaunegiya megara anotumat ayawa mu waribiya mumpe.”

30 Iesu irakoniwa upeba obiren mu buka mame danave den tenewa aigowawa namuwo ane. 31  ✡Megara dividivi mame tenewa, ye Iesu me Keriso sira God Usiwa anotumat atan oya, anotumat gumbe ye inaiinai me iviwa gumbe autan oya.

21

Iesu Me Aigowawa 7 Gumbo Taibe Ane

1 Dividivi mame ivi, Poeman Tiberias visive Iesu aigowawa gumbo sira taibe ane. Me meib pawane; 2 Saimon Pita, Tomas (veme Didimas), Natanieru me Keina Gariri danave apa onnewa, Jebedi usitainawa, sira aigowawa da duwam mu agoniyaya. 3  ✡Saimon Pita dirumne, “Ne gwambui tamtan oya botag angeni.” Sira mu waya, “Nu meib ge gaibu anta.” Meve mu dauwag amiya wa danave unigiya, megara aram me mu gwambui da den upiya.

4 Mumbevit Iesu eg visive yokene, megara aigowawa den yaug anoya me Iesu.

5 Me mu gumbo wane, “Owanaiwa, ye gwambui da den upiyana?” Mu gara waya, “Onan.”

6 Me wane, “Uwariri yeuma wa yutanwa apa aoreya, ye matai gwambui upiya.” Mu meib ayawa, gwambui obiren upiya, meoya mu oma den ane uwariri ororiyape dauwape.

7  ✡Meve aigowawa me Iesu baigan gumbe aiviwa Pita gumbe wane, “Me Ayapan!” Saimon Pita me anone me Ayapan, me wapeyawa geravewa me gumbe panne (kuiyawa me kwapiwa taibe), sira pisiag poeman danave aigne. 8 Aigowawa upeba mu wa kusi gumbe uwariri me gwambui noidauwanewa ororiyaya, kuiyawa mu eg visiwa gumbe arama onan. Me 90 mitas mina.* 9 Mu eg visive dauwag aigiyawa, iyam omagawa igivi yauya, sira gwambui me iyam omagawa egave teyawa ge bredi upeba mu yauya.

10 Iesu mu gumbo wane, “Ye gwambui gare mame di upiyanawa me upeba tam oneya.”

11  ✡Saimon Pita wa gerave dauwag uwariri gwambui noidauwanewa ororiyak eg gerave tene. Me gwambui koukawa 153 noidauwane. Me di obiren, megara uwariri den viyodne. 12 Iesu me gumbo wane, “Oneya, mumbe nakwaeba naya.” Mu yaug anoya me Ayapan, meoya aigowawa da me singui atan oya da den di aib waya, “Ge bira?” 13 Iesu uwane, bredi aune sira mu gumbo munne, sira gwambui gaibu mina meib ane. 14  ✡Namu Iesu bo igiyawa gumbo yoine, ivi Iesu aigowawa gumbo taibe uwane, sira mame me kum duwamdesiyawa.

Iesu Ge Pita

15 Mu nakwai naya onananewa, Iesu Saimon Pita gumbe wane, “Saimon, Jon usiwa, ge ne gunap natawa di baigan negege sira iyayapan mame upeba eme mina onan?” Me wane, “E, Ayapan. Ge yaug anoana ne ge gungap baigan eni.” Iesu wane, “Sip usiwa neuma amara.” 16  ✡Iesu sira wane, “Saimon, Jon usiwa, ge natawa di ne gunap baigan ege?” Me gara wane, “E, Ayapan, ge yaug anoana ne ge gungap baigan eni.” Iesu wane, “Sip neuma amara.” 17 Kum duwamdesiyawa Iesu me gumbe wane, “Saimon, Jon usiwa, ‘Ge ne gunap baigan ege?’ ” Pita danadawai aune, kuiyawa Iesu kum duwamdesiyawa me gumbe singui wane; “Ge ne gunap baigan ege?” Me wane, “Ayapan, ge dividivi undag yaug anoana; ge yaug anoana me ne ge gungap baigan eni.” Iesu wane, “Sip neuma amara. 18 Ne ge natawa dirugeni, ge wait apan mataiwa gumbe wakeyanawa, ge wape gembovit enana sira ampa agetan anoegewa agana; megara ge wanan tayawa awa, ge matai nanigwa siwavit dima, sira apan da wape geuma engempe sira namuyoiyoi agempe ampa ge den agetan anoegewa augem aipe.” 19  ✡Iesu mame wanewa, me bo ginaanat me gumbe Pita eyawa God gumbe aug uwape esipewa, me toyau muntanwa oya. Meve me gumbe wane, “Amanap onaga.”

20  ✡Pita tobiyag yaune, aigowawa me gumbe Iesu baigan niyaiviwa mu amowo onivi. (Apan mame me aram nakwaeba apa Iesu gumbe intu udne, “Ayapan, bira omin geuma barautan oya aivi?” wanewa.) 21 Pita me yaunewa me singui wane, “Ayapan, apan mame me aninin?”

22 Iesu gara wane, “Namu me yanga kani wakepe, ivi ne sira taig uwatanwa oya ne imunap ipewa, ge gungap me aninin? Ge ne amanap di onaga.” 23 Meoya, gae me aigowawa mame den boatanwa tatawaiwa gumbo wateteyamiya. Megara Iesu meib den wane me den boape; megara aib wane, “Namu me yanga kani wakepe, ivi ne sira taig uwatanwa oya ne imunap ipewa, ge gungap me aninin?”

24  ✡Apan me dividivi mame gumbe taibe wane sira dividivi mame tenewa me aigowawa me. Nu yaug anotu me divi taibe wanewa me natawa.

25  ✡Iesu dividivi obiren upeba gaibu ane. Ne aib anoeni, desirom desirom me anewa gaibu gigirum tepono ipawa, piyu mame apa oma den ane buka mame undag tepono.

✡ 1:1: Jon 17:5; 1Jn 1:1-2; Rev 19:13

✡ 1:3: 1Ko 8:6; 1Ko 1:16-17; Ibr 1:2

✡ 1:4: Jon 5:26

✡ 1:5: Jon 3:19

✡ 1:6: Mat 3:1; Ruk 1:13-17,76

✡ 1:9: Jon 8:12

✡ 1:13: Jon 2:11; 3:3-6; 1Pi 1:23

✡ 1:14: Pir 2:7

✡ 1:17: Eks 34:28; Rom 6:14

✡ 1:18: Eks 33:20; Jon 6:46; 1Ti 6:16

✡ 1:21: Deu 18:15,18; Mat 11:14

✡ 1:23: Ais 40:3

✡ 1:27: Jon 1:15

✡ 1:29: Ais 53:6-7; 1Pi 1:18-19

✡ 1:30: Jon 1:15

✡ 1:32: Mat 3:16

✡ 1:34: Mat 3:17

✡ 1:36: Jon 1:29

* 1:39: Me kum koniwa 10 mina Isuraeru kum muma namuwa gumbe.

✡ 1:40: Mat 4:18-20

✡ 1:42: Mat 16:18

† 1:42: Gae Griik gumbe me Kepas. Gae Ingriisu gumbe me Cephas.

✡ 1:45: Deu 18:18; Ais 7:14; 9:6; Jer 23:5; Ejk 34:23

✡ 1:49: Mat 14:33; 16:16; Mak 3:11

✡ 1:51: Gen 28:12

‡ 1:51: Me Iesu Keriso.

✡ 2:4: Jon 7:30; 8:20

✡ 2:12: Mat 4:13

✡ 2:13: Eks 12:1-27

✡ 2:17: Sam 69:9

✡ 2:19: Mat 26:61; 27:40

✡ 2:21: 1Ko 6:19

✡ 2:22: Ruk 24:6-8; Jon 12:16

✡ 2:23: Jon 7:31

✡ 3:1: Jon 7:50; 19:39

* 3:2: Me tobiyak tenewa toewanewan abnawa.

✡ 3:3: Mat 18:3; 1Pi 1:23

✡ 3:5: Ejk 36:25-27

✡ 3:6: Jon 1:13

✡ 3:14: Nam 21:9; Jon 8:28; 12:32

✡ 3:15: Jon 20:31

✡ 3:16: Jon 3:36; 10:28; Rom 5:8; 8:32; 1Jn 4:9-10

✡ 3:17: Ruk 19:10

✡ 3:18: Jon 5:24

✡ 3:19: Jon 1:5,9; 8:12

✡ 3:22: Jon 4:1-2

✡ 3:28: Mat 11:10; Jon 1:20

✡ 3:31: Jon 8:23

✡ 3:32: Jon 3:11

✡ 3:35: Mat 11:27; Jon 5:20

✡ 3:36: Jon 3:16-18; 1Jn 5:12

✡ 4:1: Jon 3:22

✡ 4:5: Gen 33:19; Jos 24:32

* 4:6: Isuraeru kum mumawa namuwa gumbe me kum koniwa 6.

✡ 4:9: Esr 4:1-5

✡ 4:10: Jon 7:37-38; Rev 21:6

✡ 4:12: Jon 8:53

✡ 4:14: Jon 6:35

✡ 4:20: Deu 12:5-14; Sam 122:1-5

✡ 4:22: 2Ki 17:29-41; Ais 2:3; Rom 9:4-5

✡ 4:24: Rom 12:1; 2Ko 3:17; Pir 3:3

✡ 4:26: Mak 14:61-62

✡ 4:34: Jon 6:38

✡ 4:35: Ruk 10:2

✡ 4:42: 1Jn 4:14

✡ 4:44: Mat 13:57

✡ 4:45: Jon 2:23

✡ 4:46: Jon 2:1-11

✡ 4:47: Mat 8:5-6

✡ 4:48: Jon 2:18; 1Ko 1:22

✡ 4:50: Mat 8:13

† 4:52: Me Isuraeru kum mumawa namuwa gumbe kum koniwa 7.

✡ 4:54: Jon 2:11

* 5:4: Namu tenewa upeba danave V4 wakene. Me mamaib waivi: Kuiyawa Ayapan aneyaeba kum da da paurum danave aig yoi eru yuivi. Bira da yuwat tamnewa me paurum danave namuiren aignewa, inaine.

✡ 5:8: Mat 9:6

✡ 5:10: Nem 13:19; Jer 17:21

✡ 5:18: Mat 26:4; Jon 7:1; 10:30

✡ 5:19: Jon 5:30

✡ 5:22: Jon 5:27; Apa 10:42

✡ 5:23: Pir 2:10-11; 1Jn 2:23

✡ 5:24: Jon 3:15-18

† 5:27: Me Iesu Keriso.

✡ 5:29: Dan 12:2; Mat 16:27; Apa 24:15

✡ 5:30: Jon 5:19; 6:38

✡ 5:36: Jon 3:2; 14:11

✡ 5:37: Mat 3:17; Jon 5:32; 8:18

✡ 5:39: Ruk 24:27

✡ 5:46: Apa 3:22

* 6:7: Denari desirom me apan da oiyat desiroi nau aivi garawa.

✡ 6:15: Jon 18:36

✡ 6:27: Jon 6:48-58

✡ 6:29: 1Jn 3:23

✡ 6:30: Mat 16:1; Jon 2:18

✡ 6:31: Eks 16:14-15; Nam 11:7-9; Sam 78:24

✡ 6:35: Jon 4:14

✡ 6:39: Jon 10:28-29; 17:12

✡ 6:42: Mat 13:55

✡ 6:44: Jon 6:65

✡ 6:45: Ais 54:13

✡ 6:46: Jon 1:18

✡ 6:47: Jon 3:15-16

✡ 6:48: Jon 6:32,58

† 6:49: Me nakwai. Mosisi kumive, God at inguiwa arawa apa Ju igiyawa kwimin apa munne.

✡ 6:57: 1Jn 3:24

✡ 6:64: Jon 13:11

✡ 6:65: Jon 6:44

✡ 6:68: Mat 16:16

✡ 7:1: Jon 5:18

✡ 7:2: Rvt 23:34

✡ 7:5: Apa 1:14

✡ 7:15: Mat 13:54; Ruk 2:47

✡ 7:16: Jon 12:49; 14:10

✡ 7:18: Jon 8:50

✡ 7:19: Apa 7:53; Rom 2:21-24

✡ 7:20: Jon 8:48; 10:20

✡ 7:22: Gen 17:9-13; Rvt 12:3

✡ 7:23: Jon 5:8-10,16

✡ 7:27: Jon 7:41; 9:29

✡ 7:28: Mat 11:27; Jon 8:55

✡ 7:30: Jon 7:44

✡ 7:34: Jon 8:21; 13:36

✡ 7:37: Rvt 23:36; Ais 55:1; Jon 4:14

✡ 7:38: Ais 58:11

✡ 7:39: Jon 16:7; 20:22; Apa 2:4

✡ 7:40: Jon 6:14

✡ 7:41: Jon 1:46

✡ 7:42: Sam 89:3-4; Mik 5:2

✡ 7:46: Mak 1:22

✡ 7:48: Jon 12:42

✡ 7:50: Jon 3:1-2

✡ 7:52: Jon 7:41-42

✡ 8:5: Rvt 20:10; Deu 22:22-24

✡ 8:7: Deu 17:7

✡ 8:11: Jon 5:14

✡ 8:12: Ais 49:6; Jon 1:4-9; 9:5; 12:46

✡ 8:14: Jon 5:31-32; 7:28

✡ 8:15: Jon 12:47

✡ 8:16: Jon 5:30; 8:29

✡ 8:17: Deu 19:15

✡ 8:18: 1Jn 5:9

✡ 8:20: Jon 7:30

✡ 8:21: Jon 7:34; 13:33

✡ 8:23: Jon 3:31

✡ 8:28: Jon 3:14

✡ 8:33: Mat 3:9

✡ 8:34: Rom 6:16,20

✡ 8:39: Mat 3:9

✡ 8:41: Ais 63:16

✡ 8:44: 1Jn 3:8

✡ 8:46: 2Ko 5:21; 1Pi 2:22

✡ 8:47: 1Jn 4:6

✡ 8:48: Mak 3:21-22

✡ 8:51: Jon 5:24

✡ 8:58: Jon 1:1

✡ 9:2: Ejk 18:20; Ruk 13:2,4

* 9:2: Me toewanewan.

✡ 9:3: Jon 11:4

✡ 9:5: Mat 5:14; Jon 8:12

✡ 9:6: Mak 8:23

✡ 9:17: Jon 4:19

✡ 9:31: Sam 34:15

✡ 9:34: Sam 51:5

✡ 9:40: Mat 15:14

✡ 10:8: Jer 23:1-2; Ejk 34:2-3

✡ 10:11: Sam 23:1; Rev 7:17

✡ 10:12: Apa 20:29

* 10:12: Me kweyau wasipen mina.

✡ 10:15: Mat 11:27; 1Jn 3:16

✡ 10:16: Ais 56:8; Ejk 34:23

✡ 10:17: Pir 2:8-9

† 10:22: Iviwa me Anukaa Buyunaeba. Apan Judas Makabea me God gumbe nun wag, temporu muin sira waribiyane. Bairawan BC 165 apa me ane. Mame buyunai mame amatonewa.

✡ 10:28: Jon 3:16; 6:39

✡ 10:33: Rvt 24:16

✡ 10:34: Sam 82:6

✡ 10:38: Jon 14:10-11

✡ 10:40: Jon 1:28

✡ 11:1: Ruk 10:38-39

✡ 11:2: Jon 12:3

✡ 11:4: Jon 9:3

✡ 11:16: Mak 14:31

✡ 11:24: Jon 6:40

✡ 11:27: Jon 6:69

✡ 11:37: Jon 9:6-7

✡ 11:45: Jon 7:31

✡ 11:46: Ruk 16:31

✡ 11:52: Jon 10:16

✡ 11:53: Jon 5:18

✡ 12:1: Jon 11:1,43

✡ 12:2: Ruk 10:40

✡ 12:3: Ruk 7:37-38

* 12:5: Denari desirom me apan da oiyat desiroi nau aivi garawa.

✡ 12:8: Deu 15:11

✡ 12:11: Jon 11:45

✡ 12:13: Sam 118:25-26; Jon 1:49

✡ 12:15: Jak 9:9

✡ 12:16: Jon 2:22

✡ 12:23: Jon 13:31-32; 17:1

† 12:23: Me Iesu Keriso.

✡ 12:24: 1Ko 15:36

✡ 12:25: Mat 16:25

✡ 12:27: Sam 6:3; 42:5; Mat 26:38

✡ 12:32: Jon 3:14

✡ 12:33: Jon 19:6

✡ 12:34: Sam 110:4; Ais 9:7; Dan 7:14

✡ 12:35: Jon 8:12

✡ 12:36: Epe 5:8

✡ 12:38: Ais 53:1

✡ 12:40: Ais 6:10

✡ 12:41: Ais 6:1

✡ 12:42: Jon 9:22

✡ 12:43: Jon 5:44

✡ 12:45: Jon 14:9

✡ 12:47: Jon 3:17

✡ 13:2: Ruk 22:3; Jon 13:27

✡ 13:3: Jon 3:35; 16:28

✡ 13:10: Jon 6:64,70-71; 15:3

✡ 13:14: Mat 20:28; Ruk 22:27

✡ 13:15: Pir 2:5; 1Ko 3:13; 1Pi 2:21

✡ 13:16: Mat 10:24

✡ 13:18: Sam 41:9

✡ 13:19: Jon 14:29; 16:4

✡ 13:20: Mat 10:40

✡ 13:27: Jon 13:2

✡ 13:31: Jon 12:23

✡ 13:32: Jon 17:5

✡ 13:33: Jon 7:33-34

✡ 13:34: Jon 15:12,17; 1Jn 3:23; 2Jn 5

✡ 14:3: Jon 12:26

✡ 14:6: Jon 11:25; Rom 5:1-2

✡ 14:7: Jon 8:19

✡ 14:9: Jon 12:45; 1Ko 1:15; Ibr 1:3

✡ 14:10: Jon 12:49

✡ 14:11: Jon 10:38

✡ 14:12: Mak 16:19-20

✡ 14:13: Mat 7:7; Jon 15:16

✡ 14:15: Jon 15:10; 1Jn 5:3

✡ 14:16: Jon 14:26; 15:26; 16:7

✡ 14:17: Jon 16:13

✡ 14:20: Jon 17:21-23

✡ 14:24: Jon 7:16

✡ 14:28: Jon 20:17

✡ 14:29: Jon 13:19

* 15:1: Yoma mame magawa wareme wain aivinemewa.

✡ 15:2: Mat 3:10

✡ 15:6: Mat 7:19; 13:42

✡ 15:8: Mat 5:16

✡ 15:10: Jon 14:15; 1Jn 2:5

✡ 15:12: Jon 13:34

✡ 15:13: Jon 10:11; 1Jn 3:16

✡ 15:14: Mat 12:50

✡ 15:17: Jon 13:34

✡ 15:19: Jon 17:14

✡ 15:20: Jon 13:16

✡ 15:23: Ruk 10:16

✡ 15:25: Sam 35:19; 69:4

✡ 15:26: Jon 14:26

✡ 16:2: Mat 24:9; Ruk 6:22; Jon 9:22

✡ 16:3: Jon 15:21

✡ 16:7: Jon 14:16

✡ 16:11: Jon 12:31

✡ 16:12: 1Ko 3:1-2

✡ 16:16: Jon 14:19

✡ 16:23: Mat 7:7

✡ 16:27: Jon 14:21,23

✡ 16:32: Mat 26:31,56

✡ 16:33: Jon 14:27; Rom 5:1; 1Jn 5:4

✡ 17:3: 1Jn 5:20

✡ 17:4: Jon 4:34

✡ 17:5: Jon 1:1

✡ 17:12: Jon 6:39; 13:18

✡ 17:15: Mat 6:13; 2Te 3:3

✡ 17:18: Jon 20:21

✡ 17:22: Apa 4:32

* 18:1: Namu tenewa dawa da vemewa, “dividivi mame” ge “nun.”

† 18:1: Namu tenewa da waiviwa me Topawa.

‡ 18:1: Namu tenewa da waivi, “Orivu nau benawa.”

✡ 18:9: Jon 17:12

✡ 18:11: Mat 26:39

✡ 18:14: Jon 11:49-51

§ 18:22: Watavit ampa tenewa upeba vemewa, Iesu ginangawa tone.

✡ 18:27: Jon 13:38

✡ 18:31: Jon 19:6-7

✡ 18:32: Jon 3:14; 12:33

✡ 18:35: Jon 1:11

✡ 19:2: Ruk 23:11

✡ 19:9: Mat 27:12

✡ 19:11: Jon 10:18; Apa 2:23; Rom 13:1

✡ 19:12: Ruk 23:2; Apa 17:7

* 19:12: Me Romu ayapaneba.

† 19:14: Gae Griik gumbe me kum koniwa 6. Isuraeru kum mumawa gumbe me kum kuiyunup, megara Romu kum mumawa gumbe me mumbe kum koniwa 6.

✡ 19:24: Sam 22:18

✡ 19:25: Mat 27:55-56

✡ 19:26: Jon 13:23

✡ 19:28: Sam 22:15

✡ 19:29: Sam 69:21

‡ 19:29: Me wape tautau minawa.

✡ 19:31: Deu 21:22-23

✡ 19:35: Jon 21:24

✡ 19:36: Eks 12:46; Nam 9:12; Sam 34:20

✡ 19:37: Jak 12:10; Rev 1:7

✡ 19:39: Jon 3:1-2

§ 19:39: Me tayawa oraimina yusipamit me iragi gumbe barautanwa oya.

✡ 20:9: Apa 2:24-32; 1Ko 15:4

✡ 20:14: Ruk 24:16; Jon 21:4

✡ 20:17: Rom 8:29; Ibr 2:11-12

✡ 20:20: Jon 16:22; 1Jn 1:1

✡ 20:23: Mat 16:19

✡ 20:29: 1Pi 1:8

✡ 20:31: Jon 3:15; Rom 1:17; 1Jn 5:13

✡ 21:3: Ruk 5:4-7

✡ 21:7: Mat 14:29; Jon 13:23

* 21:8: Gae Griik Baiboru waiviwa me 200 kiubits.

✡ 21:11: Ruk 5:6

✡ 21:14: Jon 20:19,26

✡ 21:16: Apa 20:28

✡ 21:19: Mat 16:24-25; 2Pi 1:14

✡ 21:20: Jon 13:23-25

✡ 21:24: Jon 19:35

✡ 21:25: Jon 20:30

Apasoro

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

APASORO NAU MUMAWA

Siosi Amatonewa Gaiyawa

1

God Iesu Aug Kwimin Dana Dog Aine

1  ✡Teopiras, buka neuma namuwa danave, Iesu me amatog nau anewa ge toewan munnewa undag tena. 2  ✡Iesu apasoro gomiyamun, Guwawa Iyakaisiyapama gumbe dirumne. Ivi God me aug kwimin dog aine. Amatonewa kumiwa ge me dog aine kumiwa bunangave gaiyawa undag tena. 3  ✡Me edawai aune, ivi kum 40 danave membo mu gumbo uwamunne. God toimuwawa oya wag dirumne. Sira natawa obiren gumbo me membo inainewa apasoro mu toyaumunne. 4  ✡Iesu mu gaibu wakeyawa, me gwangwan mame dirumne, “Ye Jerusarem den kweya. Ye gunap Maman agi meuma anoyana. Me amaraya. 5  ✡Kuiyawa Jon me yoi gumbe babataito yenne, megara pipi mame danave ye Guwawa Iyakaisiyapama gumbe babataito aya.”

6  ✡Mu desirom agoniyag aib singui waya, “Ayapan, ge kum mame gare agege Isuraeru toimu numawa sira siya?”

7  ✡Iesu dirumwane. “Kum ge at koniwa yaug anotan den waya. Me Mamawa mekut yusiwa baraune me yaug anone. 8  ✡Megara Guwawa Iyakaisiyapama guniyap uwapewa yutuiwa auya. At Jerusarem, at Judia ge Samaria undag, sira at piyu gina pusiwa apa ye yangeyap yauyanawa nauwawa aya.”

9 Iesu mame wane, meve mu yaveme dog aine, sira irikup me tobodne me den yauya.

10 Iesu dog aiviwa mu temtem kwimin yaveme. Yauya, apan duwam wape puipuyu eniyawa mu megiyowo wan yoiya. 11  ✡Mu waya, “Gariri igiyawa, ye diwan mapa yokeg kwimin yavene? Iesu mame kweyeg kwimin dog ainewa, me sira uwape ye aninin yauyanawa mina di.”

Matias Me Judas Arawa Aune

12  ✡Mu waya tui Orivu apa Jerusarem sira taig amiya. Tui mame Jerusarem megiave sira Sabat kumive oma ape ampe. 13  ✡Mu gwetoimu kokawa uwayawa, mu gwe dana painau pantut doreg amiya. Meapa mu wakeeme. Uwayawa mu Pita, Jon, Jemus ge Andru, Pirip ge Tomas, Batoromiu ge Matiu, Arupies usiwa Jemus ge Jerot abnawa Saimon, ge Jemus usiwa Judas. 14 Mu undag desirom agoniyag nun veme. Mu vesin da gaibu, Meri me Iesu inawa ge Iesu gwanebaviwa gaibu.

15 Kum me apa undag tatawaviwa 120 mina wakeya sira Pita mu danowo wan yoine. 16  ✡Me wane, “Tatangwanen, Judas me ebu iyayapan toewan munne mu Iesu yumiya. Guwawa Iyakaisiyapama Devid noive gumbe Judas oya matai matatpewa gaiyawa wane. Me gigirum tenewa me matadne. 17 Judas nu gunup wakenewa me nau mame ane.”

18  ✡(Me kukaeba meuma oya garawa aune, me gumbe piyu gwiruwadne. Sira me apa kuiyaven aigne, me kwapiwa dumedne danawa taibe ane. 19 Jerusarem danave mame iyayapan undag yaug anoya. Sira piyu mame gae muma gumbe mu waya, Akerudama me natawa Ganigani Piyuwawa.)

20  ✡Sira Pita wane, “Buka Sam me gumbe tene,

‘At meuma dividivi den yaipe. Me apa bira da den wakepe.

Sira apan da me arawa aupe.’

21 Me oya Ayapan Iesu nu gunup vin wakeivi kumiwa apa, 22  ✡me Jon Babataito amatog onne God Iesu gunup aug dog ainewa. Me kumive nu gaibu nau atu danunup apan da desirom nu gaibu Iesu sira inai yoinewa yangave yaunewa ape.”

23 Meve mu apan duwam wagomiyaya. Mu Josep, me Barusabas waya sira iviwa da Jastas, ge Matias. 24 Meve mu nun waya, “Ayapan, ge iyayapan undag nonowa yaug anoana. 25 Ge wagomiyanawa duwam mame dana ambuwa apasoro nauwawa mame aug amarapewa toyau nuna. Judas kweg at meuma aine.” 26 Meve mu kae bumpai mina ayawa, me Matias namive aigne, meoya me apasoro 11 gumbo agoniyane.

2

Pentikost Apa Guwawa Iyakaisiyapama Aigne

1  ✡Pentikost kumiwa uwanewa, mu undag at desirom agoniyag wakeya. 2 Pungi den wane mu noiwa anoya, taig yusipamit kwimin apa toivi mina. Me gwe undag mu wakeyawa noidauwane. 3  ✡Iyam meru pednawa minawa ube ube onke mu desirom desirom egowo wakeya. 4  ✡Mu undag Guwawa Iyakaisiyapama gumbe demtawa auya. Sira mu amatog gae ube ube waya, kuiyawa Guwawa Iyakaisiyapama gae watan oya waita munne.

5 Gare, Jerusarem apa God gumbe aepam petat toeme Ju igiyawa wakeya. Mu kwimin ankwatave at undag apa onam wakeya. 6 Noiwa mame pawanewa, iyayapan obiren agoniyag uwaya. Mu teraya, kuiyawa mu desirom desirom gae muma ubeube aigowawa veme anoya. 7 Mu yaug anog teraya, sira mu waya, “Iyai mame gae vemewa undag Gariri igiyawa go? 8 Mu desirom desirom gae numawa veme mu anoetewa, mame aninin? 9 Nu Parutia, Medes, Eramaiti igiyawa, sira Mesopotamia apa, Judia apa, Kapadosia apa, Pontas apa, Esia apa, 10 Prigia apa, Pampiria apa, Ejipt ge Sairin megiyave Ribia apa vinetewa, sira Romu apa amdau onamiyawa, 11 Ju igiyawa ge iyayapan mu anotumat mumawa yankweg Ju anotumat mumawa gumbe anotumat ayawa gaibu wakeya. Sira Kurete ge Arab igiyawa mu gae numa gumbe God yusipamit aiviwa gaiyawa veme anoete. Mame aninin!” 12 Mu yaug terag anopipanum eme, sira mu garawano aya, “Mame natawa divi?”

13 Megara upeba mu gumbo iyagau ake waya, “Mu wain kokavit naya.”

Pita Iyayapan Obiren Dirumne

14 Meve Pita apasoro 11 gaibu wan yoik noiwa gae yabdapam iyayapan dirumne. “Ne iyayapan neuma Ju igiyawa ge Jerusarem apa wakeemewa undag, mame yaimoyai guniyap watna naunewa ne gunap. 15 Ye meib anovene. Megara iyayapan mame mu wain den naya, kuiyawa kum gare 9 mumbevit. 16 Mame propeta Joeru wanewa.

17  ✡‘Kum oieba God wape,

ne Guwawa neuma iyayapan undag gumbo egampna.

Ye usitainewa ge gwaiteaiwa God gaiyawa wape.

Ud mataiwa irakoniwa uyavi minawa yaupe,

sira iyai tayawa mu uyavi gumbe yaupe.

18 Me kumive, nau neuma eme igiyawa, apan ge vesin gaibu,

mu gumbo Guwawa neuma egampna,

sira mu God gaiyawa wape.

19 Ne opa kwimin danave anopipanumowa toyau muntna,

sira epa piyu egave irakoniwa toyau muntna.

Mu ganigani ge iyam ge aup dog aipewa.

20 Kum me tobiyape sisip uwape,

sira dud me tobiyape ganigani ape,

meve Ayapan eyawa kokawa kumiwa uwape.

21 Megara me apa undag me Ayapan iviwa gumbe auwapewa

matai waita waita aupe.

22 Isuraeru igiyawa ye mame anoya. God me Nasaret apan Iesu wagomiyane ye guniyap irayauyau, anopipanumowa ge at irakoniwa ane. God apan mame yenan taibe ane. Ye yembovit mame yaug anoya. 23 God yumateba ge ano meuma me matai dimbae matatpewa yaug anopewa gumbe apan mame God barau yenne. Sira ye apan mame kukaeba igiyawa nanuwo gumbo barauyana korosi egave toya boane. 24 God me bo dawaeba gumbe warinamne sira inaig yoine. Kuiyawa me gumbe mina den ane, me bo aug yumnatpe.

25  ✡Devid me oya wane:

‘Evedni ne Ayapan namunap yaveni.

Me ne nanin yutanwa apa wakene,

meoya ne ipunapun den atna.

26 Meoya ne nonenwa me degadega ane,

sira ne pednanwa degadega noiwa uwane.

Ne kwapunwa gaibu owanowan gumbe wakepe.

27 Kuiyawa ge ne guwanwa ades*

danave den wakepe.

Apan iyakaisi geuma den kweya putaipe.

28 Inaiinai ebuwawa toyau negana,

sira ge namugap degadega neuma noidauwape.’

29  ✡Tatangwanen, ne natawa di diruitna. Isimuranewa Devid boane siya, me yampotawa gare mapa gunup. 30  ✡Me propeta, meoya me anone wagoba da matai kin arawa aupe God agi gumbe wane. 31  ✡Me yavivi ivi anin ape, Iesu sira inainewa gaiyawa wane, ‘Me ades danave evedni den kwepe kwapiwa den puwaipe.’ 32 God me Iesu mame sira inaine, sira nu undag me yangunup yautu. 33  ✡Sira God Iesu aug nanin yutanwa apa baraune. Iesu Mamawa gumbe Guwawa Iyakaisiyapama aune me Mamawa me gumbe wait agi wanewa. Iesu Guwawa Iyakaisiyapama egamne gare ye mame yavene sira anoenewa. 34  ✡Devid kwimin den dog aine. Me wane, ‘Ayapan me Ayapan neuma wane. Nanin yutanwa apa wakeya. 35 Ivi ne anavi geuma ne atna amag ankwatave barautna.’ 36  ✡Meoya, Isuraeru igiyawa undag, mame yai yaug anotanit di. God me Iesu mame Ayapan ge Keriso anewa, ye korosi gumbe toyana.” 37 Meve iyayapan mame anoyawa, mu nonomagowa mut mina yuwamiya, mu Pita ge apasoro upeba gumbo waya, “Tatangwanen, nu anin aton?” 38 Pita gara wane, “Ye undag desirom desirom nonemagewa biroriyape kukaeba yeuma yankweya, sira Iesu Keriso iviwa gumbe babataito auya, me kukaeba yeuma anog yankwepe. Sira puyo meuma me Guwawa Iyakaisiyapama auya. 39  ✡Agi mame yenan ge ye usitainewa ge iyayapan undag painau wakeyawa oya munne. Natawa me iyayapan undag Ayapan God numawa wagomiya munnewa mu munan munne.” 40 Pita gae upeba gaibu taibe dirumwane, “Kukaeba kum garewa apa yaimoyai ayun wariya.” 41  ✡Iyayapan gae meumawa auyawa mu babataito auya. Me kumive iyayapan 3,000 mina agoniyag aigowawa aya.

Anotumat Igiyawa Baigan Mumawa

42  ✡Mu apasoro toewanewan mumawa yaimoyai yumateme, baigan amuneme, bredi warensieme sira nun veme. 43 Iyayapan undag teraya. Apasoro anopipanumawa ge irakoniwa obiren aya. 44  ✡Anotumat igiyawa agoniyake dividivi undag divi da den wane me nekut neuma. 45 Tawara ge dividivi kusiwa mumawa gwiruwareme anmagawa auke, bira da mu anoemewa keb ag muneme. 46 Kum evedni mu temporu arawa danave danowa desirom toboreme. Mu gweyowa danave bredi warensiya sira toborake nakwai naya degadega ge danowa oraivit gumbe. 47  ✡Mu God waragateme sira iyayapan undag mu gumbo baigan amuneme. Sira Ayapan kum evedni waita waita auyawa mu desirom toboraya.

3

Pita Me Apan Da Amawa Gegerainewa Warinamne

1 Kum da apa nun watan kumiwa me augoi kum koniwa 3 mina* Pita ge Jon temporu dog amiya. 2 Gare apan da amawa gegerainewa meib di yainewa me evedni yotug am temporu ankwin noiwa me iviwa “Kakare Oraivitwa” apa barauya. Apan mame temporu arawa unigemewa gumbo nun waivi. 3 Meve me Pita ge Jon unig ataneme yawamne. Mu gumbo divi da oya nun wane. 4  ✡Pita yangut temtemtem yaune, Jon sira meib. Pita wane, “Nu yaununa.” 5 Sira me mu gumbo owanowan ane divi da aupe. Apan me mu gumbo yangut yawamne.

6  ✡Sira Pita wane, “Siruva ge gooru ne gunap onan. Go, dimbae da ne gunap ne ge gentna. Nasaret apan Iesu Keriso iviwa gumbe aga.” 7 Nani yutanwa gumbe me wan aune. Sira tatevit apan me amawa ge koniwa yusi wane. 8 Me amave owan em yoik sira amatog a aine. Sira me a aivi, pisiapisia aivi ge God gumbe waiyaivi mu gaibu temporu arawa dana unig amiya. 9 Iyayapan undag me a aivi sira God gumbe waiyaiviwa yauya. 10 Mu yaug anoya me apan desiroma temporu arawa ankwin noiwa “Kakare Oraivitwa” waya apa yan wakek nun waivi. Mu me gumbe divi matadnewa mu yawak teraya.

Pita Wane Temporu Danave

11 Me Pita ge Jon gumbo kwab nadnewa, iyayapan undag terake kinikinipam onam gumbo at iviwa waya Soromon ebuwawa gwanob gaibuwa uwaya. 12 Pita mame yaune, me mu gumbo wane, “Isuraeru igiyawa, dimbae oya mame ye terayana? Dimbae oya ye yangut yau nunene, ye anoene nu nukut yutunwa go anotumat numawa gumbe apan mame warinamtu? 13  ✡Ebraam, Aisak ge Jekob God mumawa, sira isimuranaiwa God mumawa, me eyawa meuma nau meuma abnawa Iesu wanne. Ye me toen guttan oya nanuwo barauyana. Pairat me yan kwepe aipe wane, go ye Pairat namive me topayayana. 14 Ye Iyakaisi ge Oraiwa abnawa topayayana, sira wayana iyayapan gurivi abnawa yan kwepe aipe. 15 Ye inaiinai kuiyabariwa toen guriyana. Megara God me Iesu bo igiyawa gumbo warinamne. Nu yangunup me yautu. 16 Iesu iviwa gumbe, sira anotumat meuma gumbe, apan mame me ye gare yaug anoenewa yusiwa aune. Anotumat me Iesu gumbe onnewa, ye undag namuyap apan mame ui kwapiwa undagit inaine.

17  ✡Tatangwanen, ne anona. Namu yoiyoi yeumawa ayawa mina ye ayana. Kuiyawa ye den yaug anoyana. 18 Megara God namu wane Keriso edawai aupe, propeta undag mu nouwo waya. Gare God me ane matadne. 19  ✡Nonemagewa biroriyaya, meve God oya tobiyaya. Meapa God kukaeba yeuma undag muimpe. 20 Waribiyatan kumiwa Ayapan gumbe uwape. God Keriso baraupe ompe. God yenan wagomiyanewa me Iesu. 21 Iesu kwiminau wakene, sira God dividivi undag mataiven biroriyatanwa kumiwa uwape, meve Iesu uwape. Me kumiwa oya, propeta iyakaisiyapama nouwo God watavit kum obiren agi wane. 22  ✡Mosisi wane, ‘Ayapan God yeuma yenan propeta ne mina wan yoipe ye dam desiroma yapeyap. Ye naunewa taig dividivi undag ye guniyap waiviwa anoya. 23 Bira da propeta me gumbe naunawa den taig anopewa, me iyayapan meuma gumbo atan kwagomiyape onanape.’

24 Sira, propeta Samueru gumbe amatog onne propeta upeba onamiya. Mu undag, kum garewa gaiyawa waya. 25  ✡Ye propeta usitainawa. Ye agisiyawa usitainawa. God isimuranaiwa gumbo agisiyawa wadne. God Ebraam gumbe wane, ‘Ge wagogaiwa gumbo iyayapan undag piyu egave waribiyape.’ 26  ✡Namu God nauwawa aiviwa wan yoine yenan baraune onne. Kuiyawa me waribiya yempe sira ye desirom desirom kukaeba yeuma gumbe tobiroriya yempe.”

4

Pita Ge Jon Daiboru Painauvitwa Apa

1 Pita ge Jon iyayapan dirumemewa, pirisi igiyawa ge temporu amat namu yoiyoi abnawa ge Sadusi igiyawa mu gumbo uwaya. 2 Mu anopipanum kokavit aya, kuiyawa Pita ge Jon iyayapan toewanewan eme sira Iesu bo tog sira inaine me ebu meib, mu bo gumbe inai mutpewa igiyawa gaiyawa dirumeme. 3 Mu Pita ge Jon yumamiya. Augoi arivi oya, mu nog dana teya waya umae mumbe kwempe dauwag ampe. 4  ✡Megara iyayapan obiren gae anoyawa mu anotumat aya. Apan 5,000 mina anotumat aya.

5 Umaewa namuyoiyoi igiyawa, iyayapan amareme igiyawa ge Gwangwan toewanewan mu Jerusarem apa toboraya. 6 Pirisi painauvitwa Annas, Kayapas, Jon, Arekisanda sira iyayapan upeba pirisi painauvitwa dam meumawa gaibu mu me apa. 7 Mu waya Pita ge Jon mu namuwo tam onampe. Mu amatog singui muneme, “Dimbae ano yusiwa gumbe go dimbae iviwa gumbe ye mame ayana?”

8 Meapa Pita Guwawa Iyakaisiyapama gumbe noidauwane, mu gumbo wane, “Namuyoiyoi igiyawa ge iyayapan amareme igiyawa! 9 Ye gare singui nuntan oya tamnun oniyana. Kuiyawa me nu yuwat abnawa gumbe oraimina atu sira me dimbae gumbe inaine oya yavene ipewa, 10  ✡ye ge Isuraeru igiyawa undag, mame anoya. Apan mame yuwat meuma undagit onanane ye namuyap yoiviwa, me Nasaret apan Iesu Keriso iviwa gumbe. Ye Iesu korosi egave toyana megara God me bo gumbe inaig yoine. 11  ✡Apan mame me,

‘An me gwe sisi igiyawa topayayawa,

me an natawa oraivitwa me visidonawa apa teyawa ane.

Mame Ayapan ane.’

12  ✡Bira da waita oma ape den numpe. Apan mame mekut waita numpe. Kwimin ankwatave God iyayapan yapowo iviwa da den wanne. Iviwa mame mekut gumbe nu waita oma ape auta.” 13 Mu yauya Pita ge Jon ano yusiwa auya a den aya, sira mu anog teraya apan duwam mu gigirum den teya iyayapanirenwa. Mu yaug anoya Pita ge Jon mu Iesu gaibu wakeya. 14 Mu yauya apan inainewa asime mu gaibu yokene, meoya mu gae divi da oma den ane waya. 15 Mu dirumiya Daiboru Painauvitwa gumbe atan dauwag aisiya, sira mu toborak gae yuya. 16 Mu waya, “Nu gare apan mame gumbo dimbae aton? Iyayapan undag Jerusarem apa wakeemewa yaug anoya mu irakoniwa koka oraivit aya, meoya nu oma den ane uyai wata. 17 Megara mame iyayapan yapowo gerave wateteyamiviwa tobottan oya, iviwa mame gumbe sira bira da den dipe gae yaigipam dirumta.”

18  ✡Meve mu sira munan uniktan oya auwaya unigiyawa mu gumbo gae yusipam dirumiya: Iesu iviwa gumbe gae ge toewanewan den di aya. 19  ✡Pita ge Jon gara waya, “Ye yembovit anoya ambuwa oraimina, God namive God noiwa auta go ye noiwa auta. 20 Nu oma den ane nu yautuwa ge anotuwa gaiyawa vetewa yankweta.”

21 Mu a ag kwemiya amiya. Mu oma den ane anoya mu aninin akape garawa ibnawa mumpe. Kuiyawa iyayapan undag God waieme matadnewa gumbe. 22 Apan irayauyau mame gumbe inainewa bairawan meuma 40 mina.

Anotumat Igiyawa Nun Muma

23 Pita ge Jon mu kwemiyawa taig amog iyayapan muma gumbo uwaya. Sira mu gumbo waya pirisi kokawa ge namuyoiyoi igiyawa mu wayawa undag dirumiya. 24  ✡Iyayapan muma mame anoyawa, mu imudanowa undag desirom God gumbe nouwa enagasiya, sira mu waya, “Ayapan, ge kwimin ge piyu ge poeman sira dividivi undag mu danowo wakeyawa me ge watteyana. 25  ✡Nau geuma aivi abnawa isimuranaiwa Devid noiwa gumbe, sira Guwawa Iyakaisiyapama gumbe ge wana,

‘Dimbae oya Ju onan igiyawa au ge kwaruveme,

sira piyu igiyawa mu divi da natawa onanwa oya anoeme?

26 Piyu ayapanowa mu namu yoiya,

sira namuyoiyoi igiyawa agoniyag toborag

mu Ayapan ge Keriso noiwa den auya.’

27  ✡Natawa di, Erod ge Pontio Pairat mu Ju onan igiyawa ge Isuraeru igiyawa gaibu gwetoimu koka mame danave agoniyaya. Mu nau geuma aiviwa abnawa iyakaisi, ge oira kuiyave egamanawa abnawa, Iesu gumbe topayag anokukam aya. 28  ✡Nanigwa ge imugwa gumbe namiven ge anog anawa mu aya. 29  ✡Ayapan. Gare ge yawa mu a amuniya. Kwema nau geuma emewa igiyawa mu gae geuma yusipamit dirumpe. 30 Warinamtan oya nanigwa dima iyayapan warinamumpe. Sira iyakaisi nau geuma aivi abnawa Iesu iviwa gumbe irakoniwa ge anopipanumawa ape.”

31 Mu meib nun wayawa at me agoniemewa ipunapun ane. Undak mu Guwawa Iyakaisiyapama demtawa auweg God gaiyawa yusipamit amatog waya.

Anotumat Igiyawa Dividivi Mumawa Keb Atanwa

32  ✡Anotumat igiyawa undag mu nonowa ge anoano desirom ane. Bira da dividivi meuma den wane me nekut neuma, sira mu dividivi mumawa keb aya. 33 Apasoro yutuwa kokavitwa gumbe Ayapan Iesu sira inaig yoinewa yauyawa waya, sira ano oraiwa kokawa mu undag gumbo. 34  ✡Tawara onanwa abnawa da mu gumbo den wakene. Iyayapan piyu mumawa go gwe mumawa gwiruwariya anmagawa tam uwag, 35 Apasoro amowo teya. Mu keb ag iyayapan anoemewa meib muniya.

36 Josep me Rivai apan, me at Saipras apa yaine. Apasoro me waya Banabas. Me natawa watmemeyamivi usiwa. 37 Me piyu meuma gwiruwadne, sira anmagawa aug uwag apasoro amowo baraune.

5

Ananias Ge Sappira

1 Gare, apan iviwa Ananias, me biviwa Sappira gaibu toboraya, mu tawara muma gwiruwariya. 2  ✡Biviwa gaibu ano muma desirom, Ananias garawa upeba me membo oya yumnadne, upeba bog onke apasoro amowo tene.

3  ✡Megara Pita wane, “Ananias, dimbae oya Seitan me danagwa aune, Guwawa Iyakaisiyapama gumbe uga wana, sira piyu garawa upeba gembo oya yumnatana? 4 Me undag geumawa di. Gwiruwarana, go me ande amat geuma gumbe. Divi oya ugauga anoege? Ge iyayapan gumbo uga den wana, go God gumbe uga wana.”

5 Meve Ananias gae mame anonewa, me uyug aig botone. Sira iyayapan mame anoyawa, a kokavit mu undagit gumbo uwane. 6 Apan tamaru mu owan yoig kwapiwa panke yotug aug amog sig umiya.

7 Ivi kum koniwa 3 mina onanane meve biviwa uwane. Me den yaug anone divi matadne. 8 Pita vesin dig wane, “Didnega. Mame me ye piyu garawa auyanawa?” Me wane, “E. Garawa meme.”

9 Pita me dine, “Ge memag gaibu bainda wayana, Ayapan Guwawa meuma gumbe ageyau ayana? Yawa. Memag sig umiyawa mu ankwin noive unig omome, sira mu ge gaibu yotugem ampe.”

10 Koni kusi me apa me Pita amave uyug aig botone. Sira apan tamaru mu unig onam yauya me botone. Sira yotug aug amiya memawa megiyave me sig umiya. 11 Siosi undag ge undag mame anoyawa gumbo a kokavit uwane.

Apasoro Yuwat Igiyawa Obiren Warianamuniya

12  ✡Apasoro nanuwo gumbe irakoniwa ge anopipanum obiren iyayapan yapowo matat muteme. Sira mu undag danowa desirom gumbe toborag Soromon ebuwawa gwanob gaibu apa wakeya. 13 Iyayapan upeba bira da mu gaibu den toboraya, go iyayapan painauwa mu ebnotu a muneme. 14 Sira apan ge vesin obiren Ayapan gumbe anotumat aya. Iyayapan agoniemewa kokavit aivi. 15 Meoya iyayapan yuwat igiyawa yotug epin taibe apa uwaya, sira kem ge goma gerowo te muniya, Pita uwag aiviwa Pita gugup da gerowo umpe oya anoeme. 16 Iyayapan obiren Jerusarem birorot gwetoimu apa onamiya. Mu yuwat igiyawa ge airapu miyotapama mu gumbo wakenewa yotug onam agoniyaya mu undag inaimusia.

Apasoro Edawai Auya

17 Pirisi painauvitwa ge me owawaiwa undag mu Sadusi igiyawa mumawa, anokukam gumbo noidauwane. 18 Mu apasoro yumamiya, sira mu nog taibewa danave temuniya. 19  ✡Megara arampuna Ayapan aneya meuma nog ankwinawa watab tam dauwag amiya. 20 Me wane, “Aisiya. Temporu dana yoiya iyayapan gumbo inaiinai mame gaiyawa undag dirumiya.”

21 Mu anoyawa, wantete mu temporu arawa dana unigiya amatog toyau muniya. Sira pirisi painauvitwa ge owawaiwa uwag Daiboru Painauvitwa ge iyai Isuraeru mu koukawa undag munan auwaya. Mu apasoro tam onamtan oya iyayapn teya nog amiya. 22 Megara nau eme igiyawa nog gumbe uwayawa mu nog danave mu den yawamiya. Mu sira taig amog umum waya. 23 “Nu yautu nog ankwin undag toboriya. Sira ankwin amaremewa yokeya, me watapiyawa bira da epa danave den yautu. 24 Temporu amaremewa kokawa muma ge pirisi koukawa gae mame anoyawa apasoro gumbo anopipanum aya aninin mame aivi.

25 Apan da onke wane, “Yauya. Apan ye nog dana temuniyawa temporu arawa danave yokeg iyayapan toyau muneme.” 26 Meve temporu amaremewa kokawa muma me nau eme igiyawa gaibu amiya apasoro tam onamiya. Megara mu gwambe mu gumbo den aya. kuiyawa mu iyayapan gumbo a aya matai an gumbe gutpetan.

27 Mu apasoro tam onam Daiboru Painauvitwa danave yokeya. Pirisi painauwa singui munne. 28  ✡Me wane, “Nu gae yaigipamit diruitu iviwa mame gumbe toyau toyau den aya. At Jerusarem danave toyau toyau yeuma noidauwane. Sira apan mame ganiganiyawa ibnawa gunup barauene.”

29  ✡Pita ge apasoro upeba gara waya, “Nu God noiwa auta, iyayapan nouwa den auta. 30 Ye korosi egave Iesu baraug toyana. Isimuranaiwa God mumawa me bo gumbe warinamne. 31  ✡God Iesu mame me naniyutanwa apa enagadne. Me Kin Usiwa ge Waita Abnawa. Kuiyawa God me nonemagowa biroriyatanwa ge kukaeba muma anog yankwetanwa Isuraeru munigimpe. 32 Nu dividivi mame yangunup yautunewa. Sira Guwawa Iyakaisiyapama me God noiwa aueme igiyawa mu munnewa me gaibu yangave yaunewa.”

33 Mu mame anoya, meve mu danowa piripiri wane sira mu imuwo apasoro gurampe boriruwape. 34 Megara, Parisi abnawa da wakene. Iviwa Gamarieru, me Gwangwan toewanewan abnawa. Me iyayapan undag ebnotu awaniya. Me Daiboru Painauvitwa danave wan yoik gae meuma yaigipam dirumne, apasoro mame koni pipi mu daieve temuniya dauwag ampe. 35 Me dirumne, “Isuraeru igiyawa, ye yaimoyai yaug anoya aninin apan mame gumbo kwayub amuniya. 36  ✡Kum da apa Teudas wan yoig membovit apan kokawa mina wane. Apan 400 mina me amave amiya. Megara me toen guriya sira me amave amomewa undag a mina mina amboriya. Onan di ane. 37 Mame onananewa Gariri apan Judas wan yoig iyayapan ivuwa basiemewa kumiwa danave iyayapan ugai munne kokawa gumbo daietaitai aya. Megara me gaibu toen guriya sira me amave amomewa undag a minamina amboriya. Onan di ane. 38 Meoya ne gare diruieni. Iyayapan mame yan kwemiya ampe. Kuiyawa dividivi mame apan gumbe ompe ipewa, me matai onanape. 39 Megara me God gumbe ompe ipewa, ye guniyap oma den ane apan mame toboriya. Anten ye yembovit God gumbe matai mut aya go?”

40  ✡Mu gae meuma auya. Mu apasoro munan auwaya murap gumbe guriya. Mu gwangwan dirumiya Iesu iviwa gumbe den waigimiya meve kwemiya dauwag amiya.

41  ✡Apasoro Daiboru Painauvitwa kweg degadega gumbe amiya. Kuiyawa mu yaug anoya mu mumbo oma ane iviwa oya dawai ge iyagau aueme. 42 Kum evedni mu temporu arawa ge gwe gwe danave Iesu me Keriso toyau muneme wag omome. Sira den kwene.

6

Aigo Meuma 7 Wagomiya Munne

1  ✡Kum me danave aigo meuma tobod mumawa koka aivi. Gae Griik veme Ju igiyawa, mu gae Ibru veme Ju igiyawa gumbo yano veme. Kuiyawa mu kwapura yaimoyai amat den amneme evedni nakwai keb gumbe. 2 Meve apasoro 12 mu aigo muma undag agoniyag toborag waya, “God gae meuma yankwek nakwai amarata me nugnup oraimina onan. 3 Tatangwanen. Apan 7 wagomiya muniya, iyayapan veme oraimumuwa. Sira mu danowa Guwawa Iyakaisiyapama gumbe noidauwane, sira mu ano kokawa gaibu. Nu nau mame mu munta. 4 Nu imunwa undag nun gumbe ge God gae meuma wag dirumtan yumnatta aigimpe.”

5 Mu gae waya iyayapan undag ung waya. Mu Stepen wagomiyaya, me anotumat ge Guwawa Iyakaisiyapama gumbe noidauwane. Sira mu Pirip, Prokoras, Nikanoru, Timon, Parumenas ge Nikoras gomiya muniya. Antiok abnawa Nikoras me Ju anotumat muma gumbe biroriyanewa. 6 Mu iyayapan mame temiya apasoro namuwo yoiya. Mu nun waya sira nanuwa egowo teya.

7  ✡God gae meuma wateteyamne. Jerusarem apa aigo meumawa tobod muma tatevit koka aivi. Sira pirisi obiren anotumat gumbe noiwa auya.

Stepen Yumiya

8 Gare Stepen iyayapan yapowo anopipanumawa oraiwa ge irakoniwa ane matadne. Me God ano meuma oraiwa ge yusiwa gumbe noidauwane. 9 Mu waya intum aya igiyawa Sinagogu mumawa apa onamiyawa wakeya. Mu Sairin igiyawa ge Arekisandria igiyawa sira Sirisia ge Esia apa onamiyawa. Mu wan yoig amatog Stepen gaibu garadi aya. 10  ✡Go, me ano kokawa ge Guwawa gumbe gae waivi, meoya mu oma den ane me gumbe garawa waya.

11 Mu uga muma gumbe iyayapan upeba ugai mun waya, “Nu Stepen me Mosisi gumbe ge God gumbe gae kukaeba da waivi anotu.”

12 Sira mu iyayapan ge iyayapan amareme igiyawa ge Gwangwan toewanewan igiyawa nib danowa auya. Mu Stepen yumiya Daiboru Painauvitwa namive aug amiya. 13 Sira mu iyayapan yangowa den yauyawa wan yoik uga gaiyawa wape, “Ud mame at iyakaisi ge Gwangwan gumbe gae wabatam waiviwa den kwene. 14 Apan mame me, ‘Nasaret apan Iesu me at mame wakukampe, sira inaiinai me Mosisi gumbe on nu gunup uwanewa me biroriyape.’ me meib waiviwa nu anotu.”

15 Iyayapan undag mu Daiboru Painauvitwa danave wakeyawa yangut temtemtem Stepen yaveme. Sira mu yauyawa me ginangawa me aneya ginangawa mina.

7

Stepen Daiboru Painauvitwa Gumbe Gae Wane

1 Pirisi painauvitwa me singui ane, “Me natawa di?”

2  ✡Stepen gara wane, “Tatangwanen ge mamanaiwa. Ye ne gunap naunewa taiya. Nu mamunwa Ebraam ande at Mesopotamiya wakenewa God eyawa me gumbe uwane. Meve me aig at Aran apa vinivi. 3 God wane, ‘Ge iyayapan geuma ge at geuma kweya, sira aga piyu ne toyau gentna.’

4  ✡Me Sarudia igiyawa arowa kweg at Aran apa wakeivi. Ivi me mamawa boane, meve God me baraune at mame onne gare ye wakeene. 5  ✡God mamawa kwanawa da mawapa den wanne. Me amawa emnewa arawa piyu musiwa da den wanne. Megara God me gumbe agi wane. Me apa Ebraam ud onan, go God me ge me wagobaiwa gumbo agi wane piyu mame mamawa kwanawa oya ivi mumpe. 6  ✡God me gumbe meib wane, ‘Ge wagogaiwa matai at da ube am me apa wakeigimpe. Sira bairawan 400 danave mu ankwatave nau eme igiyawa ape, sira mu gumbo gwambe ape.’ 7  ✡Sira God wane, ‘At da ube igiyawa mu tam ankwatave nau eme igiyawa ape ipewa, ne matai mu kepte muntna. Ivi meve mu at me apa dauwag onampe mame apa waiya nekpe.’ 8  ✡Sira God kwapituitui agi meuma Ebraam wanne. Epin meib Ebraam Aisak mamaven ane sira Aisak yoine oiyat 8 onanane Aisak kwapiwa tuine. Ivi Aisak me Jekob mamaven ane. Jekob me dam 12 namuyoiyoi igiyawa mu mamowon ane.

9  ✡Dam namuyoiyoi igiyawa mu Josep gumbe danowa piriwane, meoya mu me Ejipt danave gwiruwariya, ankwatave nau aivi abnawa ane. Go, God me gaibu. 10  ✡Sira dividivi undag ibnawa gumbe God me waita wanne. Me Ejipt kin Parao namive imive ge ano painauwa me wanne. Parao me Josep wagomiyane namuyoiyoi abnawa ane at Ejipt undag ge kin gweyawa undag amaratan oya.

11  ✡Meve at Ejipt ge Keinan undag kait tene kumiwa uwane. Ibnawa kokavit aueme, meoya mamanaiwa mu oma den ane nakwai boya. 12 Jekob Ejipt apa nakwai grein* wakene anonewa, me mamanaiwa namu te munne amiya. 13  ✡Mu amdau duwameba amiyawa, Josep me tatawaiwa dirumne ne bira. Sira Parao me Josep dam meuma yaug anone. 14  ✡Ivi meve, Josep gae baraune aine, sira me oya mamawa Jekob ge me dam meuma 75 munan wane undag onamiya. 15  ✡Meve Jekob Ejipt aig aine, sira asimeve Jekob ge mamanaiwa mu boriruwaya. 16  ✡Mu kwapuwa sira tam at Sekem taigiya, sira babat dana te muniya. Babat piyu me Ebraam Amor usitainawa gumbo anmaga upeba gumbe gwiruwadne.

17  ✡God Ebraam agi wanewa me kumiwa manman aiviwa, iyayapan numa tobot muma Ejipt danave namuyoiyoi abnawa aivi. 18 Ivi kin da me Josep gumbe den anonewa Ejipt danave kin ane. 19  ✡Kin mame iyayapan numa gumbo ano gwambe ag ibnawa munne, isimuranaiwa mu dirumne kikiyan muma matai yaiyawa boriruwatan oya epa emeya.

20  ✡Me kumiwa apa Mosisi yaine. Me usiren onan God yautanwa me oraimina. Dud duwamdesi danave me mamawa gweyave amaraya koka ane. 21  ✡Me daieve barauya, Parao gwaitawa me aune sira me usiven atan oya amarane dog koka ane. 22 Ejipt ano muma painauwa undag Mosisi toyau waniya yaug anone, sira gaiyawa atan ge yusiatatu.

23 Sira Mosisi bairawan meuma 40 mina aune Isuraeru usitainawa me owowaiwa munan danadawai aune. 24  ✡Me Ejipt apan da me owawaiwa desirom da gumbe gwambe aivi yaune. Me waitawan apan me egaven me yoig garawa Ejipt apan toen gudne. 25 Mosisi anone owawaiwa yaug anoya God Mosisi naniwa gumbe waita waita mumpe, megara owawaviwa den yaug anoya. 26 Kum umae Mosisi owawaiwa gumbo uwane mu mut eme. Me wasiwamuntan oya dirum wane, ‘Apan, ye tatangwanen. Dimbae oya ye yembovit gara toene?’

27 Megara apan me eveba gwambe aiviwa Mosisi itarag atan barauk wane, ‘Bira namuyoiyoi ge keptete numa barau genne? 28  ✡Watau ge Ejipt apan toen gurana mina ge imugap ne toen gudnettan anoege?’ 29  ✡Mosisi mame anonewa me Midian piyuwawa a aine. Asime noi ubewa mina wakene ud duwam usitainawa yaiya.

30  ✡Bairawan 40 mina onanane. Tui Sainai megiyave at inguiwa arawa apa yoma kusi yoiya. Me apa iyam meru igemewa me danave aneya Mosisi gumbe uwane. 31 Me mame yaunewa, me a ane. Me aig gumbe uwane yaimoyai yangut yaviviwa me Ayapan noiwa anone. 32 ‘Ne ge mamagaiwa God muma, Ebraam ge Aisak ge Jekob God muma.’ Mosisi daram daram ge a kokavit ane, sira yaimoyai yangut den yaune.

33 Meve Ayapan me gumbe wane, ‘Sandoro atan boa. Ge yokeyana piyu me piyu iyakaisi. 34 Ne natawa di Ejipt danave iyayapan neuma gumbo gwambe eme yauna, sira ne mu awau muma anona. Meoya ne aig oneg mu waita mun naninwa gumbe muntna. Gare aga, ne barau gentna taig Ejipt aga.’

35  ✡Iyayapan mu Mosisi mame gumbe topayag waya, ‘Bira ge namuyoiyoi abnawa ge keptete abnawa agenne?’ Apan mame God aneya nanive baraune aine, me namu yoiyoi abnawa ak iyayapan mu sira autan oya gwiruwadne. Aneya me yoma kusi dana me gumbe uwawannewa. 36  ✡Apan mame at Ejipt apa mu tam tene dauwaya, sira at Ejipt apa, Poeman Diapama apa sira bairawan 40 danave at inguiwa arawa apa anopipanumawa ge irakoniwa ane.

37  ✡Mame Mosisi me Isuraeru igiyawa dirumne, ‘God ye tateaiwa gumbo propeta da ne minan yenan wagomiyape yoipe.’ 38  ✡Apan mame at inguiwa arawa apa daiboru danave aneya ge mamanaiwa gaibu wakeya. Aneya me tui Sainai apa dine. Sira apan mame inaiinai gaiyawa aug ye yenne.

39 Megara nu mamanaiwa me noiwa den autan anoeme. Sira mu me topayag sira mu nibdanowa tobiroriyag at Ejipt taiktan anoeme. 40  ✡Mu Aaron gumbe diya, ‘Nunan god wara, me nu namunup aipewa. Kuiyawa Mosisi me at Ejipt apa tam nun onnewa, nu den yaug anotu dimbae me gumbe matadne.’ 41  ✡Kum me apa mu burumakau usiwa wariya ugauga god gumbe puyo barauya. Sira mu nanuwa gumbe wariyawa degadega eme. 42  ✡God mu gumbo daiewa taine, sira kwiminau ugauga god meuma gumbe waieme God den tobod munne. Me propeta bukaeba danave tenewa.

‘Isuraeru gwe mumawa.

At inguiwa arawa apa bairawan 40 danave puyo maeba ge puyo yeuma gunap barauyana? Ye den di barauya.

43 Ye Moreku nun gweyawa ge god Repan marantun meuma yotuene.

Ye waiyatan oya ugauga god wariyana.

Meoya ne ye tam aneg Babiron utunban aramavit teyentna.’

44 Nu isimuranaiwa at inguiwa arawa danave tabenako† gaibu. Mu God yangowo yauyawa. Me Mosisi dine ge yawanawa irawa gina desirom meib siya, meoya God gae meuma amave me siya. 45  ✡Nu isimuranaiwa tabenako mame meib di sig amome. God nu isimuranaiwa namuwo Ju onan igiyawa atatai imne, sira mu arowa nu isimuranaiwa munne. Me kumive Josiya mu gaibu me aug onamiya. Onam Devid kumive uwane. 46  ✡Devid God namive God ano oraiwa meuma aune, sira me Jekob God meuma oya gwe sitan oya nun wane. 47  ✡Megara Soromon God oya gwe sine.

48 Megara God Painauvitwa apan nanuwo gwe siyawa oma den ane danave vinpe. Propeta mamaib waivi.

49  ✡‘Ayapan wane, kwimin me ne kin wakeeniwa arawa,

sira piyu me ne amanwa egave baraunawa.

Sira gwe gina ube ambuwa ye nenan simon?

Sira ne nonenwa emigimtanwa arawa me ampa? 50 Ne naninwa dividivi undag mame den wadna?’

51  ✡Ye nonewa yaigipam, sira ye nonewa ge naunewa kwapituitui gumbe onan. Ye mameaiwa mina Guwawa Iyakaisiyapama gumbe ebnotu onan kum evedni ene. 52  ✡Propeta da ye mameaiwa den edawai muniya? Numan, Oraivitwa uwaivi gaiyawa vemewa mu guriya. Gare ye me Oraivitwa ominawa teyake me toen guriyana. 53 Ye aneya amat muma gumbe Gwangwan auyana, megara ye Gwangwan aninin wanewa amave den aisiyana.”

Stepen An Gumbe Toya

54 Mu mame anoyawa, mu danowa piripiri wane sira me gumbe donowa ikimikim aya. 55  ✡Megara Stepen me Guwawa Iyakaisiyapama gumbe noidauwanewa, yangut owan kwimin yaug sira God eyawa meuma ge Iesu God naniyutanwa apa yokene yaune. 56  ✡Me wane, “Yauya. Kwimin watabne Apan Usiwa‡ me God naniyutanwa apa yokeivine ne yaveni.”

57 Iyayapan mu naunowa tobot wansin kwaruwag Stepen oya kintog amiya. 58 Mu me oreriyag gwe daieve aoreya an gumbe me toya botone. Koni me apa yangowo yauyawa igiyawa wape muma apan mataiwa iviwa Sauru amave teya.

59 Mu Stepen an gumbe toemewa, me noive nun wane, “Ayapan Iesu, ne guwanwa auwa.” 60  ✡Meve me konive popoyam aig yune sira kwaruwane, “Ayapan, kukaeba mame mu gumbo den anoa.” Me meib wag utan vinne.

8

1 Sauru ung wane Stepen toya.

Kristian Guriya Sira Marewan Amiya

Me kumiwa apa at Jerusarem apa siosi oya edawai koka kumiwa uwane. Sira iyayapan undag at dada Judia ge Samaria danave marewan amiya. Apasoro mukut Jerusarem apa wakeya. 2 Anotumat epampa igiyawa Stepen sig umiya sira menan it kokavit wag danadawai auya. 3  ✡Go, Sauru amatog siosi wakukamivi. Me gwe gwe aivi vesin ge apan bog oreriyag nog dana temunivi.

Pirip Me Samaria Apa Wakene

4 Marewan ampa ampa amiya igiyawa gae opata wag gigeme. 5 Pirip at Samaria aig aine sira Keriso opataeba me apa wane. 6 Iyayapan obiren agoniyayawa mu Pirip gaiyawa anoya sira irakoniwa me ane yauya. Mu undag me wanewa naunowa taiya anoya. 7 Airapu kukaeba iyayapan obiren gumbo kwat gaibu wag dauwag amiya. Naniwa gegeraimusia ge amowa gegeraimusia mu obiren inaimusia. 8 Meoya degadega kokavit gwetoimu koka me danave pawane.

Saimon Me Kwasisim Abnawa

9 Megara gwetoimu mame danave apan da iviwa Saimon wakene. Me dum kwasisim numan amatog onne gwetoimu mame danave me ane. Samaria igiyawa teraya. Me membovit wane ne kokawa. 10 Sira iyayapan undag, kusiwa apa dog aig kokawa gumbo uwane, me gumbe yaimoyai yaug anoeme waya, “Apan mame me God yusiwa kokavitwa aune.” 11 Iyayapan mu me gumbe yaimoyai anoeme. Kuiyawa mu dum meuma oya bairawan obiren teraya. 12 Go, Pirip opata me God toimuwawa ge Iesu Keriso iviwa meuma oya waivi iyayapan anotumat aya, sira apan ge vesin babataito aya. 13 Saimon membo anotumat ag babataito ane. Me Pirip amave ampa ampa amiya. Sira irayauyau kokavit ge irakoniwa matadne me yaune terane.

14 Samaria igiyawa God gae meuma auya. Sira apasoro mu Jerusarem apa wakeyawa anoya. Mu Pita ge Jon mu gumbo temiya amiya. 15 Mu eme apa onam uwaya. Mu Samaria igiyawa munan nun waya mu matai Guwawa Iyakaisiyapama aupe. 16 Kuiyawa Guwawa Iyakaisiyapama ande bira da egave den uwane. Mu Iesu Keriso iviwa gumbe babataito mekut auya. 17  ✡Meve Pita ge Jon mu egowo nanuwa teyawa Guwawa Iyakaisiyapama auya. 18 Apasoro nanuwa egowo teemewa Guwawa Iyakaisiyapama aigne Saimon yaune. Me apasoro gumbo anmagawa aug on wan wane.

19 “Ne naninwa bira da egave barautnawa, me Guwawa Iyakaisiyapama aupe ne mina yusipama mame negiya autna.”

20 Pita me gumbe wane, “Anmagawa geuma ge gungap watkukampe. Kuiyawa ge God ano puyowawa meuma anmagawa gumbe gwiruwatan ege. 21 Ge mame gumbe den yunadne, sira ge mame den auwa. Kuiyawa ge nonegwa God namive oraimina onan. 22 Meoya ge nonegmagawa biroriya sira Ayapan gumbe nun wa. Anten danagap anoegewa me matai anog yankwepe. 23 Ne yaug anona ge ande sisiwa geuma koka danave wakeyana sira kukaeba geuma ande yumnat genivi wakeege.”

24 Saimon garawa wane, “Ayapan gumbe nenan nun waya. Ye meib ayawa ye divi da wayawa ne gunap den matatpe.”

25 Apasoro mu ginongowa yaigipam aya yangowa yauyawa waya. Sira Ayapan gaiyawa waya. Meve mu sira at Jerusarem taig amome. Samaria igiyawa gwetoimu obiren yapave opata wag amome.

Pirip Ge Etiopia Apan

26 Meoya Ayapan aneya meuma Pirip gumbe wane, “Wan yoig ebu asime sausu gambenwa apa aga. Ebu me aig Jerusarem uwag Gasa uwane. Gare at Gasa me at inguiwa arawa ane.” 27 Me amatog aine. Me epin taibe Etiopia apan me kin vesinawa ankwatave nau kokawa aiviwa nuntosane. Me apan kokawa da Etiopia kin vesinawa iviwa Kandasi anmaga undag amaraivi abnawa. Apan mame Jerusarem waiyatan oya dog aine. 28 Gare me gwe taig aivi. Me mae osi pui oreriyag aiviwa danave wakeg propeta Aisaya buka meuma tenewa basiyaivi. 29 Guwawa Pirip dine, “Ag mae osi pui oreriyag aiviwa gumbe ug man me gaibu aisia.”

30 Meve Pirip kin tog gumbe aig apan me propeta Aisaya bukaeba basiyaivi anone. Me wane, “Ge dimbae basiege yaug anoana?”

31 Me wane, “Bira da den toyaunekpewa ne aninin oma ane yaug anotna?” Me Pirip oya wane, “Dog onag megiyanap wakeya.”

32  ✡Me Baiboru dana gigirum basiyaivi. Me aib tene,

‘Mae sip guremewa arawa apa veyag aivi mina,

sira sip usiwa gumawa tuivi abnawa namive yokeivi mina

me noiwa da den wane.

33 Me iviwa aug yan barauya sira me gumbe keptete den aya.

Bira da oma den ane kum meuma oya wape.

Inaiinai meuma piyuwawa atan aug aine.

34 Kin vesinawa ankwatave nau kokawa aiviwa me Pirip digwane, “Toyaunega. Propeta bira oya mame waivi, membo oya waivi go da bira oya waivi?” 35 Pirip noiwa watabne, sira gigirum mame gumbe amatog Iesu oya opata wane.

36  ✡Meve mu ebu gumbe amog at yoi da gumbe uwaya. Kin vesinawa ankwatave nau kokawa aiviwa me wane, “Yawa. Yoi wakene. Dimbae oya ne babataito den aten? Babataito atanit di.” 37 (-) 38 Me mae osi pui oreriyag aiviwa tobodne yokene. Pirip ge kin vesinawa ankwatave nau kokawa aiviwa mu duwam yoi danave aigiya Pirip babataito awanne. 39 Mu yoi danave dauwayawa Ayapan Guwawa meuma me Pirip aug aine. Kin vesinawa ankwatave nau kokawa aiviwa me Pirip sira den yaune, megara me degadega gumbe sira taig aine. 40  ✡Pirip at Asotas apa uwa wanne. Me gwetoimu undag aig gae oraiwa opata waivi meve Sesariya aine.

9

Sauru Me Anotumat Meumawa Biroriyane

1  ✡Sauru imive anoiviwa Ayapan aigowaiwa gumbo anavi ag ibnawa muntan ge guttan anoivi, sira me pirisi painauvitwa oya aine. 2 Me gigirum oya nun wane Damaskas sinagogu upeba munan. Me anotumat mame eme igiyawa, apan go vesin go, yawampewa, mu tam tuwam bog Jerusarem onampe. 3 Sira me aig Damaskas ob maniviwa, eyawa tatevit kwimin apa gumbe birorot esine. 4 Sira me piyu egave aignewa, meve noiwa anone, “Sauru Sauru, divi oya edawai negege?”

5 Sira me wane, “Ayapan, ge bira?” Sira Ayapan garawa wane, “Ne Iesu me ge edawai negegewa. 6 Gare wan yoig gwetoimu danave aga. Sira ge meve dirukpe divi ge amon.”

7 Iyayapan mu me gaibu amomewa noiwa anoya, go apan da den yauya, meoya divi da den waya mu di yokeya. 8 Sauru piyu egave wan yoine. Yangawa meramne, go divi da oma den ane yaune. Meoya iyayapan nanive auweg Damaskas amiya. 9 Me oiyat duwamdesi danave oma den ane divi da yaune, sira nakwai ge yoi den nane.

10 Aigowawa da iviwa Ananias Damaskas apa wakene. Ayapan irawa uyavi minawa danave wane, “Ananias,” me garawa wane, “Ayapan, ne mapa.”

11 Meve Ayapan wane, “Wan yoig ebu iviwa ‘Siwavit’ aga, sira Judas gweyawa apa Tarsas apan iviwa Sauru wakene. Menan ag yawa. Me nun waivi. 12 Me yaune irawa uyavi minawa danave, apan iviwa Ananias unig me kuiyave naniwa baraupe yangawa sira merampe.”

13 Megara Ananias garawa wane, “Ayapan, ne anona apan mame at Jerusarem apa iyayapan iyakaisi geumawa gumbo dividivi kukaeba obiren ane.” 14 Pirisi koukawa me yusiwa waniyawa, me gumbe me oma ane iyayapan mu ivugwa auvemewa mu tam tuwampe.”

15  ✡Megara Ayapan mamaib wane, “Aga. Apan asime me uinoum neuma ne wagomiyanawa. Me ivunwa aug Ju onan igiyawa ge kin muma upeba ge Isuraeru wagobaviwa gumbo aipe. 16  ✡Ne me toyau wantna ivunwa oya me anintom danadawai aupe.”

17 Meoya Ananias dauwag aine, sira gwe asime danave unig naniwa Sauru kuiyave baraug wane, “Evenwa Sauru. Ayapan Iesu me ebu taibe ge ongegewa apa uwagenne. Me ne baraunedne genan onedna. Ge sira oma ape yawa sira Guwawa Iyakaisiyapama gungap noidauwape.” 18 Tatevit divi da me gwambui kwapi ganawa minawa Sauru yangave aigne, meve me oma ane sira yaune. Me wan yoig babataito ane, 19 sira nakwai nag yusiwa aune.

Sauru Damaskas Ge Jerusarem Danave

Sauru me kum upeba aigowawa me Damaskas danave wakeyawa gaibu wakene. 20 Sira tatevit sinagogu upeba apa me amatog opata wane, “Iesu me God Usiwa.” 21  ✡Iyayapan mu mame anoyawa, terag waya, “Apan mame me apan me Jerusarem apa iyayapan mu Iesu iviwa auwayawa wakukamnewa, go onan? Me mapa onnewa, me mu tam tuwam pirisi koukawa gumbo aipe go?” 22  ✡Megara Sauru me yusiwa koka aivi, sira wag toewan munne Iesu me Keriso. Sira Ju igiyawa mu Damaskas apa wakeyawa terag anopipanum aya.

23 Oiyat obiren onanane, sira Ju igiyawa Sauru tope boatan oya gae waya, 24 megara Sauru me anoano muma yaug anone. Mu Sauru tope boatan oya kum ge aram gwetoimu ankwin meuma undag yaveme. 25  ✡Meoya aigowawa mu arampuna me aug pot danave enag murap gumbe tuweg an gumbe siyawa daieve yukokoramiya aigne.

26  ✡Sauru Jerusarem uwanewa, me Iesu aigowaiwa intum atan oya ageyau ane, megara mu den anotumat aya me aigowawa, sira mu a aya. 27  ✡Megara Banabas me aune, sira me aug apasoro gumbo aine. Meve Banabas natawa mu dirumne. Sauru Damaskas aiviwa, ebu taibe aninin Ayapan yaune, sira divi Ayapan dine, sira me Damaskas apa Iesu iviwa oya iyayapan gumbo gae yusipamit wane, meib Banabas dirumne. 28 Meve Sauru aigowaiwa gaibu Jerusarem apa wakene, sira ingui uwag aine. Sira Ayapan iviwa gumbe gae yusipamit wane. 29 Me gae Griik veme Ju igiyawa mu gaibu gae veme sira gae garawa veme. Megara mu me bo totan oya ageyau eme. 30 Tatawaviwa anoano muma yaug anoya, meoya me aug Sesariya amiya, sira me barauya Tarsas aine.

31 Siosi me meib at Judia, at Gariri, at Samaria undag apa siya, sira yum amareme, sira Ayapan gumbe ebnotu aya. Sira Guwawa Iyakaisiyapama me amaraivi ge yusiwa wanivi meoya anotumat igiyawa obiren eme.

Aneas Ge Dorukas

32 Pita at obiren amdau aine. Me anotumat igiyawa iyakaisi mu at Ridda wakeyawa gaibu munan amdau aig uwane. 33 Meapa, me apan iviwa Aeneas me yuwarane bairawan 8 deriyat egave wakenewa yaune. Me amananiwa buburuimusiawa aune. 34 Pita dine, “Aeneas, Iesu Keriso ge warinamgempe. Wan yoiya sira deriyat geuma aug onaga.” Meve tatevit me wan yoine. 35 Iyayapan mu at Ridda ge at Saron apa wakeyawa mu Aeneas yaug Ayapan gumbe sira taig amiya.

36 At Joppa apa, aigo vesinawa iviwa Tabita (Gae Griik gumbe me Dorukas.) wakene. Vesin mame anoano oraiwa obiren aivi sira dividivi munivi. 37 Megara me kumiwa apa, me yuwarag boane. Iyayapan kwapiwa muiniya sira me pantut painauwa gwe danave barauya. 38 At Ridda me at Joppa megiyave wakene. Aigowawa anoya Pita me at Ridda apa wakene, meoya mu apan duwam teya menan amiya, sira nun waya “Tatevit onaga.” 39 Meoya Pita wan yoig mu gaibu dauwag amiya. Pita uwanewa, mu me aug pantut painauwa amiya. Kwapura undag mu me gumbe yoig iruveme, mu wape ankwatavewa ge wape egavewa obiren mu Dorukas ainamenewa toewaniya.

40 Pita wane iyayapan undag dauwag amiya, koniwa yug nun wane. Sira tobiroriyag iragi kwapiwa yaug wane, “Tabita, wan yoiya.” Meve me yangawa meramne sira me Pita yaug wan yoine. 41 Pita nanive wan aug waita wanne, sira me amave wan yoine. Me anotumat igiyawa iyakaisi ge kwapura auwane mu onamiya, me toewamunne me inaine. 42 Gae mame at Joppa undag danave wateteyamne, sira iyayapan obiren Ayapan gumbe anotumat aya. 43 Sira Pita kum kusi da at Joppa apa, mae kwapiwa waribiyaivi oraimina eme abnawa Saimon gweyave wakene.

10

Korunerias Pita Oya Auwane

1 Apan da desirom at Sesariya apa wakene. Me iviwa Korunerias. Iyayapan waya at Itari mut igiyawa wakeya. Me danave me senturion* aivi. 2 Me imi danawa undag God gumbe sira biviusitainawa undag gaibu God aeba ag ebnotu eme. Me puyo obiren Ju igiyawa gumbo munivi sira evedni nun waivi. 3 Kum da augoiyau kum koniwa 3† mina me irawa uyavi minawa yaune. Me danave me taibe God aneya meuma yaune. Me gumbe uwag wane, “Korunerias!”

4 Korunerias me aneya temtem yaug a ane. Me wane, “Ayapan, me divi?” Aneya me garawa wane, “Nun ge puyo geuma God namive dauwag yaugen anoivi. 5 Gare iyayapan teya at Joppa ampe Saimon aug oneya. Iviwa dawa iyayapan veme Pita. 6 Apan mame me iviwa Saimon me kwapiwa waribiyaivi oraimina eme abnawa gaibu wakene, me gweyawa poeman visive.”

7 Meve aneya me gumbe gae wag aine. Korunerias nau meuma emewa duwam ge mut abnawa desirom munan auwane. Mut abnawa me ankwatave wakene imi danawa undag God gumbe. 8 Me dividivi undag dig dirumne mu tene at Joppa amiya.

Pita Uyavi Mina Irawa Yaune

9 Kum umae mu amome gwetoimu ob manemewa, Pita nun watan oya at me gwe egave dog aine. Me kum kuiyunup‡ mina. 10 Me iyagon adne nakwai natan anone. Nakwai meuma tamibarip emewa me yangawa gwengwen aivi den yaiyai anoivi. 11 Me yaune kwimin watabne kabum da me wape koka pepetu minawa noi bamawa duwam ge duwam bog piyu egave aig onivi. 12 Me danave piyuwau mae gina ubeube amowa duwam ge duwam gaibuwa, dararat piyuwau amomewa, kwimin nenipawa wakeya. 13 Meve, noiwa me dine, “Pita, wan yoiya. Gud na.”

14  ✡Megara Pita wane, “Ayapan, onan di. Den netewa ge miyotapama desirom da numan den di nana.”

15  ✡Noiwa duwameba sira me gumbe wane, “God waribiyanewa meib miyotapama den wa.”

16 Meiba koni duwamdesi matadnewa, tatevit kabum me kwimin danave aug dog aine.

17 Pita membo anopipanum aivi, irakoniwa me uyavi minawa yaunewa me natawa aninin. Apan upeba Korunerias tene amiyawa, Saimon gweyawa ampa yaug anoya. Meve ankwin daieve yokeya. 18 Mu auwag singui aya, “Saimon me iviwa dawa iyayapan veme Pita me mapa wakene?”

19 Pita irawa me uyavi minawa oya anoiviwa, God Guwawa meuma me wane, “Yawa. Iyayapan duwamdesi genan yobeme. 20 Wan yoig dauwag aiga. Sira mu gaibu aisiya anopipanum den a. Ne mu tena onamiya.”

21 Pita yan aig iyayapan dirum wane, “Ye Pita oya yobene. Me ne. Ye dimbae oya oniyana?”

22 Mu garawa waya, “Apan iviwa Korunerias wakene. Me senturion aiviwa sira apan oraiwa. Me God gumbe a aiviwa, me Ju igiyawa undag iviwa enagatemewa. Aneya iyakaisiyapama me dine, ‘Ge Pita aug gwe geuma oya onaga, gae wape anoa.’ ” 23 Meve Pita eb munan baraune gwe danave wakeg vimpe.

Pita Korunerias Gweyave

Kum umae Pita wan yoig mu gaibu amiya. Sira tatawaiwa upeba at Joppa apa wakeyawa me gaibu amiya. 24 Kum umae mu Sesariya uwaya. Korunerias me di dam desiroma ge owawaiwa auwag onamiya munan amaraivi. 25 Pita uwanewa, Korunerias dauwag yaug, sira namive koniwa yune, sira watdega ane. 26  ✡Meve Pita wane wan yoine, sira wane, “Wan yoiya. Ne apan di.”

27 Sira me Korunerias gaibu gae wag gwe danave unig amiya, me yaune iyayapan obiren iyameme. 28 Me mu dirumne, “Ye yaug anoyana mina, Ju igiyawa mu Ju onan igiyawa gaibu tobot eme go amdau emewa me Gwangwan gumbe bainda onan. Megara God ne toyau nedne oma den ane watna bira da gumbe iyakaisi onanwa go miyotawa. 29 Meoya ne eb yeumawa aunawa, ne den pimpangidna genan onedna. Ne singui gentna, dimbae oya ye aninin nenan eb teyana?”

30 Meve Korunerias wane, “Ne gwe neuma danave kum koniwa mame asinutuwa kum oiyat koni duwamdesiyawa nun veni. Yaunawa, apan da me wape eyawa ennewa namunap yoig 31 wane, ‘Korunerias, God me nun geuma anone, sira ge dividivi wantanwa me imug anone. 32 Meoya apan da barauwa at Joppa aipe, sira Saimon oya eb baraupe me ompe. Iviwa da Pita waya. Apan mame me Saimon mae kwapiwa waribiyaivi oraimina eme abnawa gweyave wakeivi. Gweyawa poeman visive wakene.’ 33 Meoya tatevit ne apan da tena genan onamiya. Ge onagana, me oraimina. Nu undag God namive wakeetewa anoano undag me God genan wanewa anotan oya.”

34  ✡Meve Pita amatog gae wane, “Mame gumbe ne yaug anona me taibe. God desirom desirom gumbe ubeube den ape, 35 bira da mu at kokawa ubeube wakeyawa God waiyaigimpe ipewa, sira oraiwa ape ipewa, God mu matai aupe. 36 God me Iesu Keriso gumbe yum baiganeba wag teteyamne, sira Isuraeru wagobabiwa gumbo gae meumawa baraune aine. Iesu Keriso mame me Ayapan iyayapan undag munan. 37  ✡Namu babataito me Jon opata wanewa onne, ivi Gariri apa onne Judia undag danave aninin veniyanewa ye iyaiyai yaug anoyana. 38  ✡Me Nasaret apan Iesu umumawa. God me apan mame gumbe Guwawa Iyakaisiyapama ge yusiwa egamne. Iesu mame gumbe God wakenewa, me aig anoano oraiwa ane, sira iyayapan undag mu airapu kukaeba gaibu wakeyawa warinamunne. 39 Sira nu dividivi undag mu Ju igiyawa arawa ge Jerusarem danave Iesu anewa yangnup yautune. Iyayapan mu apan mame korosi gumbe toya botone.

40 Megara God wane Iesu mame kum duwamdesiyawa sira inaig uwanunne gunup. 41  ✡Megara me iyayapan undag gumbo onan, me nu gunup uwane. God wait numan nunan oya wagomiyane sira nu yangunup yautuwa ete. Namu Iesu sira inaine, ivi nu me gaibu nakwai natune. 42  ✡God Iesu wat kiniyane. Iesu mame me keptete abnawa. Me bo igiyawa ge wakeemewa igiyawa kepte mumpe. Iesu nu didnunne iyayapan gumbo mame oya opata wata. 43  ✡Iesu oya, propeta undag mu taibe waya bira da apan mame gumbe anotumat apewa iviwa gumbe me kukaeba meuma anog yankwepe.”

44  ✡Pita gae mame waiviwa, Guwawa Iyakaisiyapama me iyayapan undag mu gaiyawa anoemewa gumbo aigne. 45 Anotumat igiyawa mu kwapiwa tuieme sira Pita gaibu onamiyawa mu teraya. Kuiyawa mu yauya Guwawa Iyakaisiyapama ano puyo Ju onan igiyawa gumbo aigne. 46  ✡Mu anoya mu gae ubeube veme sira God degadega waneme.

Meoya Pita garawa wane. 47 “Iyayapan mame mu Guwawa Iyakaisiyapama auya nu mina, bira da oma ane yoi tobotpe sira babataito den ape?” 48  ✡Sira me dirumwane Iesu Keriso iviwa gumbe babataito ape. Mu Pita gumbe nun waya me kum upeba danave wakepe.

11

Pita Anewa Me Taibe Dirumne

1 Apasoro ge tatawaiwa at Judia danave wakeyawa mu anoya. Ju onan igiyawa mu meib God gaiyawa auya. 2 Pita Jerusarem dog aine, kwapituitui igiyawa me gumbe yano waya, 3  ✡“Ge kwapituitui onan igiyawa gumbo agana nakwai mu gaibu nana.”

4 Pita mu gumbo amatog gae konive konive natawa undag dirumne. 5  ✡“Ne gwetoimu kokawa Joppa apa nun veniwa, ne yanganwa gwengwen aivi yaiyai den anoeni irawa uyavi minawa yauna. Kabun da me wape koka pepetu minawa noi bamawa duwam ge duwam bog kwimin apa aig on ne gunap uwane. 6 Ne yangut yaimoyai yauna. Piyuwau mae amowa duwam ge duwam gaibuwa, munnoga guguyanowa, dararat piyuwau amomewa, sira kwimin nenipawa mu yawamna. 7 Sira noiwa ne didnegivi anona, ‘Pita, wan yoig gud na.’

8 Ne wana, ‘Ayapan, onan di. Kuiyawa den netewa ge miyotapama desirom da numan den di nana.’

9 Noiwa duwameba kwimin apa sira wane anona, me garawa wane, ‘God muinewa divi da ne den neni den wa.’ 10 Meiba koni duwamdesi matadne. Sira dividivi undag bog kwimin dog aine.

11 Kumive di apan duwamdesi gwe namive ne wakeeniwa apa yokeya. Mu Sesariya apa tene ne gunap uwaya. 12 Guwawa ne didnedne, “Ge mu gombo aisiya anopipanum den a. Ne tatanaiwa 6 mu gaibu antu, sira nu apan gweyawa uniktu. 13 Me nu didnunne. Me aneya yaune. Aneya me gweyawa danave yokeg wane, ‘Iyayapan teya at Joppa ampe Pita waya Saimon me aug onampe. 14  ✡Apan Pita ge ge iyayapan geuma undag waitawaita amumpe gaiyawa wape.’

15  ✡Gae amatog wanawa, amatonewa apa Guwawa Iyakaisiyapama nu egunup aigne me mina meib mu egowo aigne. 16  ✡Meapa Ayapan wanewa ne imug anona. Me wane, ‘Jon babataito yoi gumbe amunne, go ye Guwawa Iyakaisiyapama gumbe babataito aya.’ 17 Meoya nu Ayapan Iesu Keriso gumbe anotumat atuwa, God ano puyowawa nunne. God ano puyowawa meib desiroma meib God mumpe. Aninin ne oma ane God aiviwa tobotna?”

18  ✡Mu dividivi mame anoyawa nouwa iyagisia. Sira God eyawa wai ag waya, “God me Ju onan igiyawa gaibu inaiinai natawa autan oya nonemagowa biroriyatanwa munne.”

Siosi Antiok Danave

19  ✡Gare Stepen oya edawai amatone. Iyayapan marewaniya Penisiya, Saipras ge Antiok am uwaya, sira mu Ju igiyawa mukut gae waya bira da onan. 20 Megara mu danowa Penisiya ge Saipras igiyawa upeba wakeya. Mu Antiok uwayawa Griisu igiyawa gaibu dirumeme Ayapan Iesu gaiyawa opata veme. 21 Ayapan naniwa mu gumbo. Iyayapan tobod mumawa kokawa mu anotumat ag Ayapan gumbe tobiyaya.

22  ✡Siosi me Jerusarem apa wakeyawa naunowa umum mame anoya. Meoya mu Banabas barauya Antiok aine. 23 Me uwanewa God ano oraiwa meuma yaug degadega ane. Danewa yaigipamit amarag Ayapan gaibu wakeigimtan dirum yusiwa munne. 24 Me apan oraimina sira Guwawa Iyakaisiyapama ge anotumat me gumbe noidauwane. Iyayapan obiren Ayapan gumbe onamiya.

25  ✡Meve Banabas at Tarsas aine, sira Sauru oya yobag yaune. 26 Sira meve Banabas Sauru yaune me aug at Antiok onamiya. Bairawan desirom siosi danave agoniyaya iyayapan abototoi toyau muniya. Sira at Antiok apa aigowawa namuiren Kristian veme.

27 Kum mame danave propeta upeba Jerusarem apa aig onam at Antiok uwaya. 28  ✡Mu danowo desirom me iviwa Agabas wan yoine Guwawa gumbe matai matatpewa dine. Matai kait kokawa kumiwa uwape piyu egave undag warumpe. (Mame Kraudias amaraivi kumiwa apa pawane.) 29 Meoya aigowawa desirom desirom yutuwa muma gumbe tatawaiwa at Judia apa wakeemewa waita a muntan oya anoya. 30  ✡Mu me di aya. Banabas ge Sauru nanuwo puyo me waita muntan oya barauya namu yoiyoi igiyawa oya tam amiya.

12

Pita Me Nog Danave Dauwag Aine

1 Kum me apa kin Erod me iyayapan siosi danave wakeyawa edawai muntan oya naniwa baraune. 2 Me Jemus, Jon tatawa, deba donave botone. 3 Me yaug anone Ju igiyawa me gumbe degadega aya. Me Pita gaibu yumtan ane. Me Iist Onan Brediyawa Buyunaeba apa matadne. 4 Me Pita aug nog danave baraune. Me mut igiyawa agonagon 4 nanuwo barau munne amarape. Agonagon muma desirom danave mut igiyawa 4. Erod imive me Uwag Gaveya Buyunaeba onanapeve Pita aug iyayapan namuwo taibe dauwape.

5 Me mina, Pita nog danave yumnadne wakene. Megara siosi menan God gumbe nun evedni yaigipamit veme.

6 Erod imive Pita aug taibe dauwatan anoivi. Aram watauwa Pita mut igiyawa duwam yapowo kubvinivi. Me aiyan murapeba sein duwam gumbe tunasiya, sira mut igiyawa ankwin noive nog amareme. 7 Amta onan Ayapan aneya meuma uwane, sira eyawa nog danave esine. Aneya me Pita megiyave yug me wagwanamne yoine. Me wane, “Tatevit wan yoiya.” Meve aiyan murapeba sein me nanive geyot aigne.

8 Sira aneya me gumbe wane, “Berip geuma ena, sira sandoro ena.” Meoya Pita meib di ane. Meve aneya wane, “Wape egavewa ena sira ne amanap onaga.” 9 Sira me dauwag aneya amave aine. Aneya me gumbe aiviwa gare natawa di matasivi me yaimoyai den yaug anone. Me irawa uyavi minawa anone. 10  ✡Mu ankwin namuwa ge duwameba gaveyag meve aiyan ankwinawa uwaya. Me ankwin daievenwa me gwetoimu koka aine. Sira ankwin me mu munan inganit watabne. Meve mu dauwag amiya, sira ebu taibe amomewa, aneya me tatevit yankweg aine.

11 Meve Pita membovit imiwa taig anog wane, “Gare mame di yaug anona. Ayapan me aneya meuma nenan baraune onne. Erod naniwa gumbe sira Ju igiyawa mu imug anoemewa yaigipamit undag gumbe Ayapan waita nedne.”

12 Pita mame yaug anonewa, Jon mu waya Mak, me inawa Meri gwe meuma aine. Asimeve iyayapan obiren agoniyag nun veme. 13 Pita ankwin papapak tonewa, nau warivi vesinawa iviwa Roda me garawa watan onne. 14 Sira me Pita noi irawa yaug anonewa, me degadega kokavit ane. Me ankwin wataptan imiwa atataine taig kintog gwe dana unig aine. Me kwaruwane, “Pita ankwin noive.”

15 Mu waya, “Kwiyagwa kukaine.” Megara me egave egave waivi, “Me natawa di.” Mu waya, “Me aneya meuma.”

16 Megara Pita papapak ande toivi. Mu ankwin watapke me yauya, sira mu tet koka aya. 17 Pita me munan naniwa viyane noiwa iyagisia, sira Ayapan aninin nog dana waita negne dauwag onedna dirumne. Pita dirum wane, “Jemes tatagwanebaiwa mame oya dirumiya anope.” Meve me at da oya aine.

18  ✡Wantene, Pita gumbe divi matadne mut igiyawa garawano aya. Mut igiyawa wayug wayug kokavit aya. 19 Erod Pita menan yaimoyai yobadne, megara oma den ane yaune. Meoya me nog amaremewa singui munne, meve nog amaremewa guttan oya dirumne. Meve me Judia yankwek Sesariya aigke asime apa wakene.

Erod Boane

20 Erod me Taiya ge Saidon igiyawa gumbo danawa piri wane. Meoya mu toborak kin gumbe amdau onamiya, sira mu yum oya Brastas me kin ankwatave amaraiviwa gumbe nun waya. Kwiyawa mu kin arawa apa nakwai muma boeme.

21 Erod gae watan kumiwa barauya. Me kumive Erod kin wapeyawa enamne sira kin arawa wakeg iyayapan gumbo gae wane. 22 Iyayapan kwat veme, “Mame God noiwa, apan noiwa onan.” 23  ✡Tatevit, Ayapan aneya meuma Erod tone. Kuiyawa Erod God gumbe den waiyane. Nagam tune.

24  ✡Ayapan gaiyawa me yoig koka aivi sira watete amne.

25  ✡Banabas ge Sauru nau muma onanane, sira Mak waya Jon gaibu at Jerusarem taigiya.

13

Banabas Ge Sauru Teya Amiya

1 Antiok siosi danave propeta ge toewanewan igiyawa wakeya. Mu Banabas, Naijer waya Simeon, Sairin apan Rukias, Manaen, me piyu mame namuyoiyoi abnawa Erod gaibu am naya, ge Sauru. 2  ✡Mu Ayapan waieme sira kwit emewa, Guwawa Iyakaisiyapama wane, “Banabas ge Sauru nenan wagomiyak negiya. Ne nau neuma atan oya munan auwana nau ape.” 3  ✡Mu kwit ake nun waya. Mu nanuwa egowo teya sira mu temiya amiya.

At Saipras Apa

4 Mu duwam Guwawa Iyakaisiyapama temunne amiya. Mu Serukia amiya sira me apa Saipras oya wa gumbe amiya. 5  ✡Meve mu at Saramis uwaya Ju sinagogu danave mu God gae meuma opata waya. Jon mu gaibu wakeg waitawaita muniya.

6 Mu ginayapawa undag birorot amiya meve at Papos uwaya. Asime apa mu ugauga propeta, Ju dum abnawa me iviwa Baru-Iesu nun tosaya. 7 Apan mame at me namuyoiyoi atan abnawa Serugio Poras gumbe wakene. Serugio Paurus me anoano abnawa sira Banabas ge Sauru munan auwane. Kuiyawa me God gae meuma anotan anoivi. 8 Sira kwasisim da Eraimas wakene. (Iviwa Eraimas me tobiroriyanewa natawa kwasisim.) Me mu duwam topai munne, sira me imive at me namuyoiyoi abnawa anotumat meuma biroriape. 9 Megara Sauru, iviwa da waya Poru, me Guwawa Iyakaisiyapama noidauwane yangut Eraimas temtemtem yaune wane, 10 “Ge uga ge gwambe undag ge gungap noidauwane, ge airapu kukaeba usiwa, sira oraiwa undag anavi ana. Ge Ayapan ebuwawa siwavitwa epin gwambe ege me den yankweege? 11  ✡Gare yawa. Ayapan naniwa ge egagap wakene. Ge yangagwa muniwape koni pipi danave kum eyawa den yawa.”

Tatevit igu ge aram me gumbe uwaya, meoya me pom ge pam aivi bira da me naniwa wattan oya. 12 Mame mataddnewa at me namuyoiyoi abnawa me yaune, me anotumat ane. Kuiyawa me Ayapan toewanewan meuma gumbe terane.

At Antiok Apa

13  ✡Papos apa Poru ge owawaiwa Pampuria danave at Perga oya wa gumbe amiya. Asimeve Jon mu kwem sira taig at Jerusarem aine. 14 Perga apa mu Pisidia danave at Antiok amiya. Sabat kumive mu sinagogu unig yan wakeya. 15 Gwangwan ge Propeta buka mumawa basiyaya onanane. Sinagogu namuyoiyoi igiyawa gae mu gumbo veme, “Tatangwanen, ye yapeyap bira da dega muntan gaiyawa wakepewa iyayapan mame oya wat dirumiya.”

16 Meve Poru wan yoik naniwa viyak wane, “Isuraeru igiyawa ge God gumbe aepam emewa, ne watna anoya. 17  ✡Isuraeru igiyawa God mumawa. Me mamanaiwa wagomiyamunne. Iyayapan Ejipt danave wakeyawa me yusiwa munne obiren aya. Naniwa painau enagakke iyayapan namuwo yoik tam at me kweg dauwag onamiya. 18  ✡At Inguiwa arawa danave bairawan 40 mina mu amat amunne. 19  ✡At Keinan danave dam 7 me wakukamunne. Piyu me keb ag munne piyu kwan muma ane. 20  ✡Undag mame bairawan 450 mina aune.

Dividivi mame onanane me keptete igiyawa munne, meve propeta Samueru baraune onne. 21  ✡Meve iyayapan kin oya autan anoeme. Meoya God dam Benjamin apan Kis usiwa Sauru munne. Me bairawan 40 amarane. 22  ✡God Sauru itarane, meve Devid aug yudabne kin muma ane. Me Devid yaug natawa wane, ‘Ne Jesi usiwa Devid yauna. Me nonenwa, sira dividivi undag ne anoeniwa me ape.’

23  ✡Apan mame yawa meuma gumbe, God me Waita Abnawa Iesu baraune. Me Isuraeru uwanewa agi wanewa gumbe. 24  ✡Namu Jon nonemagowa biroriyatan ge babataito atan oya Isuraeru igiyawa undag gumbo opata wane, ivi Iesu uwane. 25  ✡Jon inaiinai meuma onanaivi me wane, ‘Ye anoene ne bira? Ne apan me onan. Go, yauya. Me ivi amanap onivi. Ne oma den ane beyawa sandoro murapeba vetna.’

26 Tatangwanen, Ebraam wagobaviwa, sira ye yapeyap God gumbe aepam emewa. Waita waita gaiyawa mame nunan baraune onne. 27 Jerusarem igiyawa ge namuyoiyoi mumawa mu Iesu mame den yaug anoya, sira propeta gaiyawa Sabat Kumiwa evedni basieme go mu den yaug anoya. Mu Iesu kukaeba abnawa waya, me gumbe propeta gae mumawa natawa ane. 28  ✡Mu Iesu gumbe toen guttan oya ibnawa da den yauya, megara mu Pairat me ayaya tope bototan. 29  ✡Mu Iesu oya dividivi undag aya onananewa, sira yoma korosi gumbe aug aigeg dagup danave barauya. 30 Megara God ane boriruwayawa igiyawa gumbo Iesu sira inaine. 31  ✡Iesu me gaibu Gariri dauwag Jerusarem onamiyawa oiyat obiren namuwo uwaivine. Gare mu yangowo yauyawa igiyawa iyayapan numawa gumbo. 32 God mamanaiwa gumbo agi wanewa nu opata ye guniyap vete.

33  ✡God Iesu warinamne yoine. Me gumbe, agi meuma me natawa wagobabiwa gunup toyau nunne. Buka Sam duwameba danave mamaib tene.

‘Ge ne utunwa. Gare ne barau genna.’

34  ✡God me Iesu bo gumbe warinamne yoine sira den di putaipe. Me gumbe me mamaib wane,

‘Ne Devid gumbe agi wanawa. Agi me iyakaisi ge natawa waribiya yentna.’

35  ✡Meoya ampa da danave mamaib wane,

‘Ge Iyakaisi Abnawa geuma oma den ane kweya putaipe.’

36 Devid wakeivi kumive me God anoano meuma oya nauwawa ane. Sira me botone isimuranaiwa gumbo barauya kwapiwa putaine. 37 Megara God warinamne bo gumbe yoinewa me den putaine.

38 Meoya tatanaiwa, Apan mame gumbe, kukaeba anog yankwetan opataeba ye guniyap waivi ye yaiyai yaug anoya. 39  ✡Mosisi Gwangwan gumbe iyayapan mu dividivi undag gumbe oma den ane oraimina aya, megara Apan mame gumbe iyayapan desirom desirom anotumat ape ipewa, dividivi undag gumbe oraimina ape God namive. 40 Ye yaimoyai yaukapa, propeta buka muma danave wayawa ye guniyap den matatpe.

41  ✡‘Yauya. Ye, ae vene igiyawa.

Anopipanum aya, onanaya.

Ye kum yeuma apa divi da atna.

Bira da ye guniyap natawa taibe diruipe,

go ye anotumat den di aya.’ ”

42 Poru ge Banabas sinagogu kweg amomewa, iyayapan nun waya pura da umae Sabat Kumiwa gae mame sira didnuniya. 43 Sinagogu daiboruwawa onanane. Ju igiyawa obiren ge God noiwa aueme anotumat mumawa tobiroriyayawa mu Poru ge Banabas amowo amiya. Mu gumbo gae waya, sira mu dirumiya God ano oraiwa meuma danave wakeigimiya.

44 Pura da umae Sabat Kumiwa apa gwetoimu igiyawa koni undag God gaiyawa anotan oya agoniyaya. 45 Megara Ju igiyawa mu iyayapan agoniemewa yauyawa, anokukam muma nibdanowa noidauwane, sira Poru wanewa gumbe topayak gae kukaeba gumbe veme.

46  ✡Me oya Poru ge Banabas garawa taibe mu gumbo waya, “Nu God gae meuma namu ye guniyap wapono go. Megara ye topayayana sira ye yembovit yaibobot inaiinaiba oya oma den ane yaug anog barauya. Yauya. Nu Ju onan igiyawa gumbo angetan anoete. 47  ✡Kuiyawa mamaib Ayapan did nunne.

‘Ne ana ge Ju onan igiyawa eyawa muma ana.

Me ge waitawaita aug piyu viripusiwa aitan oya.’ ”

48 Ju onan igiyawa mame anoyawa, mu degadega ake Ayapan gae meuma waiyaya. Yaibobot inaiinaiba oya wagomiyayawa munnewa undag anotumat aya.

49 At me apa undag Ayapan gae meuma wateteyamiya. 50 Megara Ju igiyawa God noiwa aueme ano wake wake painau vesinowa ge gwetoimu namu yoiyoi igiyawa danowa kwaikwai aya. Mu Poru ge Banabas edawai muniya mu imiya dauwag arowon amiya. 51  ✡Mu duwam garawa amowa atapupu tog sira at Aikoniam amiya. 52 Aigowawa mu danowo degadega ge Guwawa Iyakaisiyapama gumbo noidauwane.

14

At Aikoniam Apa

1 At Aikoniam apa, evedni mu amomewa mina, Poru ge Banabasi mu duwam toborak Ju sinagogu muma unigiya. Mu gae wayawa Ju ge Griisu igiyawa obiren anotumat aya. 2 Megara Ju igiyawa upeba anotumat den eme. Mu Ju onan igiyawa danowa dana kwaikwai aya, Ju onan igiyawa mu ano kukaeba tatawaiwa gumbo anoya. 3  ✡Kum obiren mu asimeve wakeg Ayapan gumbe gae yusipamit waya. Ayapan mu nanuwa gumbe irakoniwa ge anopipanumawa aya. Sira Ayapan ano oraiwa meuma natawa toyau munne. 4 Megara gwetoimu danave iyayapan kep upeba gamben gamben teya. Gamben Ju igiyawa gaibu, dawa apasoro gaibu. 5  ✡Ju onan igiyawa ge Ju igiyawa mu duwam namuyoiyoi igiyawa muma gaibu apasoro gumbo ubmamawa atanwa ge an gumbe guttanwa oya ano eme. 6 Mu duwam me yaug anoyawa, Rikakonia gwetoimuwawa Ristra ge Derube, sira gwetoimu megiyavewa oya a amiya. 7 Asimeve mu gae oraiwa sira evedni opata veme.

Ristra Ge Derube Apa

8 Ristra apa apan amawa gegerainewa asime yan wakene. Me meib yaine a den yoig aivi. 9 Apan mame Poru gae waivi naunawa taig anoivi. Poru me temtemtem yaune, sira me yaug anone apan me amawa oraimina atan oya anotumat gumbe wakene. 10 Me noiwa kokavit wane, “Amagap wan yoiya.” Meve me pisapisag amatog aine.

11  ✡Iyayapan obiren Poru dimbae anewa yauyawa, Rikakonia gae muma gumbe nouwa owan kwaruwaya, “God me apaniren mina ane nu gunup aig onne.” 12 Mu Banabas me Seus veme, sira Poru me Erumes veme, kuiyawa Poru me gae abnawa. 13 Seus temporu meuma gwetoimu ankwin namive yokene. Seus pirisi meuma me burumakau apanit ge ben tam gwetoimu ankwin noiwa onne. Kuiyawa me ge iyayapan obiren imuwo puyo menan tepe.

14 Apasoro Poru ge Banabas mame anoyawa, mu wape muma viya iyayapan obiren danowo toen dum kwarapam unigiya. 15  ✡Mu waya, “Iyayapan numa. Dimbae ye mame ene? Nu iyayapan ye mina di. Nu gae oraiwa yenan aug ongete. Dividivi mame oraimina onan. Ye mame yan kwem God yaibobot viniviwa gumbe tobiroriyaya oya. God kwimin ge piyu ge paurum ge mu danowo dividivi undag me wadne. 16  ✡Watavit kumiwa apa God kwemne piyu egave iyayapan undag mu ebu muma minamina amiya. 17  ✡Megara me membovit taibe aivinewa den yankwene. Me baigan meuma gumbe kwimin apa uvin ge maura kumiwa nunivi sira nakwai ge degadega gumbe nu danunup noidauwane.” 18 Mu gae mame natawa mina oya wa ge wa eme. Waigin oieba iyayapan obiren puyo muntan emewa me yan kweya.

19  ✡Meve Ju igiyawa upeba Antiok ge Aikoniam apa onamiya. Mu iyayapan obiren niuo kaeya muniya, sira Poru agim gumbe toya. Mu anoya me wait botone sira gwetoimu daieve me oreriyag dauwag amiya. 20 Megara aigowawa agoniyag Poru birorot paniyawa, me wan yoike gwetoimu danave unig aine. Kum umae me Banabas gaibu Ristra kweg Derube amiya.

Siriya Danave Antiok Sira Taig Amiya

21 Mu gae oraiwa gwetoimu danave opata wag aigowawa obiren tamiya. Meve mu taig at Ristra, Aikoniam ge Antiok amiya. 22  ✡Mu aigowawa guwowa gumbe yusiwa muniya. Anotumat kikikit yumnattan dirumeme. Mu waya, “God toimuwawa danave nu uniktanwa me yaigiwa obiren dadi danave unigtan ete.” 23 Poru ge Banabas siosi desirom desirom namuyoiyoi munan atan oya gomiya muniya. Sira mu munan nun waya kwit ag mu tam anotumat gumbe Ayapan gumbe teya. 24 Mu duwam Pisidia gaveyag uwag amiya meve Pampiria uwaya. 25 Meve mu Peruga danave gae opata waya sira aigeg at Ataria amiya.

26  ✡Ataria apa mu wa egave taig Antiok onamiya. Antiok apa numan God oraiwa gumbe mu te muniya amiya, gare nau muma undag onanane. Sira Antiok taig onamiya. 27  ✡Asime mu uwag siosi igiyawa mu desiromit toboraya. Dividivi undag God mu gumbo wakeg anewa sira anotumat ankwineba Ju onan igiyawa munan watabnewa umumawa waya. 28 Mu asime apa aigo igiyawa gaibu kum yobutatae wakeya.

15

Jerusarem Apa Daiboru Ayawa

1  ✡Sira iyayapan upeba Judia apa aig onam tatawaiwa toewan muneme, “Mosisi Gwangwan meuma gumbe ye kwapiwa den tuiyawa, ye oma den ane waitawaita auya.” 2  ✡Poru ge Banabas mu yapowo wan yoieg gae yaigipamit garawa eme. Poru ge Banabas ge upeba danowo wag gomiya muniya. Mu Jerusarem amotan eme. Me apa apasoro ge namuyoiyoi igiyawa gaibu gae watan oya. 3 Siosi igiyawa te muniya. Mu Penisiya ge Samaria gaveag amome. Mu epin taibe gae undag dirumiya. Ju onan igiyawa aninin nib danowo God gumbe tobiroriyaya. Tatawaiwa undag me anoya degadega kokavit aya. 4  ✡Meve mu onam Jerusarem uwaya. Siosi igiyawa, apasoro namu yoiyoi igiyawa mu gaun muniya. Mu dividivi undag God mu gumbo wakeg anewa umum dirumiya.

5 Megara, numan Parisi intum aya gare anotumat emewa mu wan yoik waya, “Ju onan igiyawa kwapiwa mu tuitanit di. Sira Mosisi Gwangwaneba oya wag dirumta mu amaratanit di.”

6 Sira apasoro ge namuyoiyoi igiyawa singui mame yaug anotan oya toboraya. 7  ✡Mu gae yusipamit garawa aya onanane. Pita wan yoik mu dirumne, “Tatangwanen, ye anoyana, kum mayabit apa God ye yapeyap wat gomiyane Ju onan igiyawa ne nonuwa gumbe gae oraiwa anok sira anotumat aya. 8  ✡Sira God me iyayapan danowa yaug anonewa, Guwawa Iyakaisiyapama nu nunne mina Ju onan igiyawa munne. Mu gumbo meib taibe uwa munne. 9 Me nu ge Ju onan igiyawa yapave ube da den wadne. Kuiyawa me anotumat muma gumbe mu danowa muinne. 10  ✡Megara ye dimbae oya aigowaiwa meyowa yoma tek ibnawa munag oya God gumbe ageyau ene? Isimuranaiwa ge nu oma den ane ibnawa mamaib autu. 11  ✡Nu anotumat atu Ayapan numa Iesu ano oraiwa gumbe waitawaita autu. Sira mu mina meib.”

12 Meve iyayapan undag agoniyayawa nouwa iyagisia. Banabas ge Poru mu God Ju onan igiyawa yapowo mu gumbo irakoniwa ge anopipanumawa anewa gae waya. Gae vemewa, mu yaimoyai anoya. 13  ✡Mu gae waya onanane meve Jemus garawa wane, “Tatangwanen, ne gunap anoigimiya. 14 God aninin namu Ju onan igiyawa gumbo kwayub a munne, sira me iviwa gumbe waya igiyawa mu yapowo iyayapan meuma bone, Simeon nu gunup wait gae wasiwamne. 15 Propeta gae mumawa gae mame desirom ane. Me meib di tene.

16  ✡‘Dividivi mame onanapewa, ne sira taig

Devid tabenako meuma gomag aignewa sitna.

Undag gongamak aignewa sira sitna numanwa mina ape.

17 Me, iyayapan upeba, mu Ju onan igiyawa,

mu ne ivunwa gumbe iyayapan vemewa sira mu undag Ayapan kinuni atan oya.

18 Ayapan me watavit ampa wag dirumnewa, me meib waivi.’

19 Meoya, oieba, ne ano neuma gumbe keptena. Ju onan igiyawa mu God gumbe nib danowa tobiroriyayawa den anopipanum amuniya. 20  ✡Megara, nu gigirum munan mamaib teg dirumta. Ugauga goddeba namive tene miyotawa, uinantaraki, mae meyawa inoniyayawa ge ganigani mu yankwetanit di. 21 Kuiyawa watavit ampa gwetoimu desirom desirom danave Mosisi Gwangwaneba opata vemewa wakeya, sira Sabat Kumiwa apa evedni sinagogu danave mu basiyag omome.”

Daiboru Me Gigirumawa Ju Onan Igiyawa Munan Teyawa

22 Meve apasoro, namuyoiyoi igiyawa ge siosi undag ung wayawa, siosi igiyawa mu yapowo apan upeba gomiya mumpe sira mu tepe Poru ge Banabas gaibu Antiok ampe. Mu Judas, (me iviwa veme Barusabas), ge Sairas gomiya muniya. Mu tatawaiwa yapowo namuyoiyoi igiyawa. 23 Mu gaibu gigirum baraueme aivi. Mu mamib teya.

“Tateaiwa, apasoro ge namuyoiyoi igiyawa mu Antiok,

Siria ge Sirisiya danave Ju onan tatawaiwa oya kaiwa kaiwa muma veme.

24 Nu amutan den watu, go nu yapunup iyayapan upeba mu gae waya gumbe ye anopipanum ayana sira ye nonemagewa yaimoyai den wakene. Nu meib anoete. 25 Nu danunwa undag desirom ane. Nu apan upeba gomiya muntu sira nu iyayapan numa nonunmagawa Poru ge Banabas gaibu yenan te muntu. 26 Poru ge Banabas mame mu Ayapan numa Iesu Keriso iviwa oya inaiinai muma topayaya. 27 Meoya nu Judas ge Sairas temete mu gae desiroma mu nouwa gumbe wape. 28  ✡Guwawa Iyakaisiyapama ge nu dividivi mame amaratan anoetewa me mekut yempe. Ibnawa da den yempe. 29 Ugauga goddeba namive tenewa, ganigani, mae meyawa inoniyayawa ge uinantaraki yan kweya. Ye yaukapa dividivi mame gumbe painau wakeyawa me oma ane. Wakeya.”

30 Mu marewan dauwag Antiok aig amiya. Me apa mu siosi igiyawa toborak gigirum mu nanuwo barauya. 31 Iyayapan gigirum basiyag yusiwa muntan gaiyawa gumbe degadega aya. 32 Judas ge Sairas mu mina mumbovit propeta. Mu gae obiren waya tatawaiwa yusiwa munke degadega aya. 33 Mu oiyat upeba asime wakeya. Tatawaiwa yum gumbe temuniya. Mu at kweya at namu on temuniya amiyawa apa taig amiya. 34 (-)* 35 Poru ge Banabas ande Antiok apa wakeya. Me apa mu iyayapan upeba obiren gaibu Ayapan gae meuma toewanewan ge opata amuniya.

Poru Ge Banabas Ano Muma Ubeube

36 Oiyat upeba onanane Poru me Banabas gumbe wane, “Nu numan Ayapan gae meuma opata atu. Asimeve sira taig gwetoimu desirom dada gumbe tatanaiwa gumbo amdau anta. Mu aninin emewa nu yauta.” 37  ✡Banabas imive mu gaibu Jon aug ampe. Jon iviwa da Mak. 38  ✡Megara Poru imive den anoivi, kuiyawa Jon me Pampiria apa yankwem aike nau mu gaibu den ane. 39 Mu daietaitai aya. Meoya mu ubeube amiya. Banabas me Mak aug wa gumbe Saipras oya amiya. 40 Poru me Sairas wagomiyane. Tatawaiwa mu Ayapan ano oraiwa gumbe anotumat yusipamit ag temuniya amiya. Mu kwem amiya. 41 Poru me Siria ge Sirisiya danave uwag aine. Me kumiwa apa siosi yusiwa munne.

16

Timoti Me Poru Ge Sairas Intum Ane

1  ✡Poru me Derube uwag meve Ristra aine. Me apa aigowawa iviwa Timoti wakene. Timoti me Ju anotumat vesinawa usiwa sira mamawa me Griisu apan. 2  ✡Ristra ge Aikoniam apa tatawaiwa gae me oya oraivit veme. 3 Poru imive apan mame gaibu aitan anoivi. Meoya Poru Timoti kwapiwa tuine. Kuiyawa me Ju igiyawa at me apa vinemewa mu undag yaug anoya me mamawa Griisu apan. 4  ✡Sira mu at kokawa uwage uwag amome. Jerusarem apa apasoro ge namuyoiyoi igiyawa gwangwan gaiyawa yuya. Meoya me noiwa autan oya mu umum barau ge barau amiya. 5 Meoya siosi anotumat gumbe yusiyusi aya sira iyayapan evedni tobod muma koka aivi.

Masedonia Igiyawa Oya Poru Irawa Uyavi Minawa Taibe Yaune

6  ✡Guwawa Iyakaisiyapama tobod munne Esia apa gae den waya, meoya mu Prigia ge Garatia uwag gaveyag amiya. 7 Mu Misia yumateba amog uwayawa, mu amatog Bitinia uniktan anoeme, go Iesu Guwawa bainda den wane. 8 Meoya mu Misia uwag Troas aigeg amiya. 9 Arampuna irawa uyavi minawa Poru gumbe uwane. Mesedonia apan da Poru namive yokeke me gumbe nun waivi, “Dauwag Mesedonia onag waita nuna.” 10 Poru irawa uyavi minawa yaune, tatevit nu Masedonia angetan tamibarip atu. God nunan auwane gae oraiwa opata gumbo watan ete meib taibe di yaug anotu.

Piripi Apa Ridia Imidanawa God Gumbe Tobiroriyane

11 Troas apa nu wa autu siwavit Samotrake antu. Kum umae nu Niaporis uwatu. 12 Meve nu Piripi antu. Me at kokawa Romu amaraivi, sira me at yumateba Masedonia danave namuiren gwetoimuwawa. Gwetoimu mame danave nu oiyat upeba waketu. 13 Sabat Kumiwa apa nu gwetoimu ankwin noiwa nu dauwag antu yoi gambenwa uwatu. Nu anoete at me nun arawa. Nu me apa uwag yan waketu, vesin agoniyayawa gumbo gae watu. 14 Vesin da me iviwa Ridia me Poru gae meuma anoivi. Me gwetoimu koka Taiataira danave wape me gamat diyapam ge burut yapavewa gwiruwarivi sira me God waiyaivi vesinawa. Ayapan Ridia nonemagawa watabne Poru gae waiviwa gumbe naunawa yaimoyai taig anoivi. 15 Me ge apan ud meumawa babataito aya. Me mu gumbo nun kokavit wane, “Ye yaug anoyana ipewa ne Ayapan gumbe anotumat eniwa, oneg ne gwe neuma apa wakeya.” Me kaeya munne.

Poru Ge Sairas Nog Danave Wakeya

16 Nu nun veme arawa oya angetewa, otau da airapu kukaeba danave wakenewa nuntosa atu. Me koukawa ankwatawo nau aivi. Me guwawa yaug anone ivi divi matatpe dum gumbe. Me dum ag, garawa kokavit aug koukawa meuma garawa tameme. 17  ✡Otau mame Poru ge nu amunup on kwaruwaivi, “Iyayapan mame God Painauvitwa ankwatave nau eme igiyawa. Mu waitawaita ebuwawa ye diruieme.” 18 Me kum obiren mame aivi. Me gumbe Poru uiwa topayadne meve man tobiroriyak airapu kukaeba gumbe wane, “Iesu Keriso iviwa gumbe ne dirugeni. Me gumbe man dauwa.” Me apa airapu kukaeba me yankweg dauwag aine.

19 Me koukawa meumawa mu anmaga waremewa ebuwawa waropiyaya yauya, meoya mu Poru ge Sairas yumam tuwam orodmun amog gwiruwaremewa arawa unig uwaya. 20  ✡Mu tam onam gabemant nau eme igiyawa koukawa namuwo uwag waya, “Iyayapan mame Ju igiyawa, sira gwetoimu numawa wakukameme. 21 Mu inaiinai taibe did nuneme. Inaiinai me nu Romu igiyawa auta go atawa me gwambe.”

22  ✡Iyayapan obiren wan yoik toboraya mu duwam gumbo danowa piriwane. Gabemant nau eme igiyawa koukawa dirumiya wape muma vike murap gumbe guriya. 23 Koni obiren murap gumbe mu duwam guriya tam nog dana emeya. Mu nog amaraivi abnawa yaimoyai amat amuntan oya diya. 24 Nog amaraivi abnawa gae diyawa nouwa aune. Mu duwam nog dana bagive temuniya. Mu amowo kapet tuwamiya.

25 Nub danawa Poru ge Sairas God gumbe nun veme bererin tovemewa nog igiyawa upeba mu gumbo naunowa taig anoeme. 26 Amta onan pinunu koka uwane, nog nium barauyawa ipunapun ane. Meve nog ankwinawa undag inganit watabmusia sira murap undag amowo kapesiyawa tutakwag aigiya. 27  ✡Nog amaraivi abnawa gwanad yoine yaune nog ankwinawa watabmusia. Me mureme tum meuma aug membo ingan yutan ane kuiyawa me anone nog igiyawa wait dauwag a amiya. 28 Megara Poru noiwa kokavit kwaruwane, “Ge gembovit den yuwa. Nu undag mapa.”

29 Nog amaraivi abnawa dun oya auwane. Tatevit unig daramdaram ag Poru ge Sairas namuwo uyug aigne. 30  ✡Me mu tam dauwag aig dirumne, “Koukawa. Ne aninin aka waitawaita autna?”

31 Mu waya, “Ayapan Iesu gumbe anotumat a, me gumbe ge ge vesin ud geuma gaibu waitawaita auya.” 32 Mu God gaiyawa me ge iyayapan undag me gwe meuma danave wakeyawa dirumiya. 33 Aram me kumiwa apa nog amaraivi abnawa mu tam dauwag aik kamot muma muinne. Sira tatevit me ge vesin ud meuma undag babataito aya. 34 Meve me mu duwam tam gwe meuma unig amiya. Me nakwai munan namuwo tamibarip ane mu naya. Me vesin ud meuma undag gaibu God gumbe anotumat ayawa degadega aya.

35 Wantene gabemant nau eme igiyawa koukawa mu nouwa nau eme igiyawa temuniya uwak diya, “Iyayapan yan me kwemiya dauwag ampe.” 36 Nog amaraivi abnawa gae mame Poru dine, “Gabemant nau eme igiyawa koukawa mu nouwa nau eme igiyawa tenuniya waya ye duwam kweyempe dauwag aisiya. Meoya gare yum gumbe dauwag aisiya.”

37 Megara Poru noive nau eme igiyawa gumbo wane, “Gabemant nau eme igiyawa koukawa nu Romu igiyawa yai den kepte nuniya. Nu taibe murap gumbe gut nunke nog dana te nuniya. Gare nu guwave kwe nuntan eme. Onan di. Mu mumbo ingan onam kwe numpe dauwag anta.”

38 Nouwa nau eme igiyawa gabemant nau eme igiyawa koukawa gumbo gae mame umum waya. Poru ge Sairas mu Romu igiyawa mu anoya a aya. 39 Mu uwaya nonowa watmemeyam muniya. Sira mu nog daieve tam gwetoimu danave yankweg dauwag amtan oya waya. 40 Poru ge Sairas nog danave dauwaya. Mu Ridia gwe meumna unigiya. Meve mu tatawaiwa yawamiya ano yusiwa gaiyawa mu dirumiya. Sira kwem amiya.

17

Tesaronika Apa

1 Mu Ampiporis ge Aporonia gaveyag amome Tesaronika uwaya. Ju sinagogu muma asimeve wakene. 2 Poru evedni aiviwa mina me sinagogu danave unigne. Sabat Kumiwa duwamdesi Baiboru gumbe garawano aya. 3 Keriso dawai auke bo gumbe sira inaine me taibe wane sira gae mame natawa di wane. Me wane, “Iesu oya ye diruieni, Iesu mame me Keriso di.” 4 Ju igiyawa upeba mu yaug anoya Poru ge Sairas amowo amiya. God waiyawaiya veme Griisu obiren sira tawara vesinawa dodogu onan wakeya.

5 Go Ju igiyawa upeba watkukameya. Gwiruwareme arawa apa apan kukaeba upeba ui onan gigeme. Ju igiyawa tam desirom agoniya muniya. Mu gwetoimu danave wayug wayug muma noidauwane. Mu tatevit Jeson gweyawa dana unigak Poru ge Sairas tam agonagon namuwo tetan oya munan yobareme. 6 Megara mu da oma den ane yawamiya. Meoya mu Jeson ge tatawaiwa upeba orod mun gwetoimu namu yoiyoi munan onamiya mu kwat veme, “Iyayapan mu piyu undag egave wayug wayug eme mu at mame gumbe unig onamiya. 7  ✡Jeson me gwe meuma dana mu tamne. Iyayapan mame undag mu kin da Iesu wakene veme, meoya mu Romu dana kokavit abnawa Siisa gwangwan meuma amave den amome.” 8 Me mina iyayapan obiren ge gwetoimu namuyoiyoi igiyawa mu gae mame anoya ui aepam eme. 9 Mu Jeson ge iyayapan upeba gumbo garawa auya meve kwemiya dauwag amiya.

Berea Apa

10 Tatevit, tatawaiwa aram danave Poru ge Sairas temuniya dauwag at Berea amiya. Me apa uweme Ju sinagogu muma unig amiya. 11 Berea igiyawa mu iyayapan oraimina. Tesaronika igiyawa mina onan. Mu imuwa God gaiyawa yaug anotan oya anoeme. Sira gae Baiboru gumbe yumnasiya go onan oiyat evedni yaimoyai yaveme. 12 Meoya mu yapowo obiren anotumat aya. Mu anotumat igiyawa yapowo Griisu tawara vesinawa ge apan dodogu onan wakeya.

13 Megara Ju igiyawa Tesaronika apa wakeyawa mu anoya Poru Berea apa gaibu God gaiyawa opata waivi. Mu asime gaibu onamiya, sira iyayapan obiren anopipanum amuniya sira meve mu wayug wayug aya. 14 Meoya tatawaiwa tatevit Poru barauya me poeman aine, go Sairas ge Timoti Berea apa wakeya. 15 Poru aigoyaya gaibu amiyawa mu me aug Asen amiya. Sira Poru dirumne Sairas ge Timoti tatevit onam gumbe uwape. Mu gae me auwag amiya.

At Asen Danave

16 Poru Asen danave munan amaraivi. Gwetoimu me god ugaugaeba noidauwane yaune danawa piripiriwane. 17  ✡Meoya Poru me sinagogu danave Ju igiyawa ge God waiya emewa gaibu gae garawa aya. Sira kum evedni gwiruwaremewa arawa apa asime iyayapan wakeemewa gaibu gae garawa aya. 18 Epikuros igiyawa ge Stoik igiyawa anoano anoemewa upeba me gaibu garawa aya. Epikuros upeba waya, “Apan mame dimbae watan aivi?” Sira upeba waya, “Ne anoeniwa at painauwa goddeba oya waivi.” Kuiyawa Poru me Iesu ge sira inainewa opata waivi. 19 Meve mu Poru daiboru arawa Areopagas aug amiya waya, “Mame toyautoyau mataiwa ge opata vege. Me dimbae toyau nuna? 20 Ge anoano gina ubewa nu naununwa gumbe tam ongege. Meoya nu imunup anotan me dimbae.” 21 Asen igiyawa ge at ubewa igiyawa me apa vinemewa undag mu kum muma gumbe divi da den ag wakeeme. Mu anoano mataiwa oya gaiyawa veme sira naunowa taieme. 22 Meve Poru me Areopagas bunangave wan yoik wane, “Asen igiyawa. Ne ebu undag gumbe yauyemna, ye anotumat kokavit ene igiyawa. 23 Ne a gigeni sira yangut yaimoyai ye waienewa yawameni. Ne yauna iyakaisi kem meuma gaibu wakene. Me egave ‘God me gumbe den yaug anotuwa oya,’ me tene. Ye den yaug anog sira waienewa me dimbae diruitna.

24  ✡God piyu ge piyu danave dividivi undag wadne. Sira God mame kwimin ge piyu Ayapaneba. Meoya me iyayapan nanowa gumbe siyawa temporueba danave den vinivi. 25  ✡Sira me divi da anoiviwa oya iyayapan nanowa gumbo waita wantan oya den anoivi. Kuiyawa God me membovit inaiinai, ge gaup ge dividivi undag iyayapan munne. 26 Sira me apan desirom gumbe iyayapan undag piyu egave wadne. Me piyu egave undag temunne mu vinag wakeeme. Me kumive kumive iyayapan tene sira mu vinag wakeeme yumateba baraune. 27  ✡God mame ane iyayapan me gumbe kiniyatan oya. Sira mu me didimama apewa me yaupe. God nu desirom desirom gunup painau den wakene. 28 Kuiyawa nu God danave vinete, a gigete, wakeete. Me natawa di, ye yapeyap buka Sam me Baiboru danave wakenewa mina teeme igiyawa mu waya, ‘Nu gaibu dam desiroma gumbe yaig onnewa.’

29  ✡Nu God usitainawa. Iyayapan upeba ano muma emewa gumbe oraimina, sira nanuwa gumbe nau eme oraimina. Mu gooru, siruva go an gumbe god guwawa wariya. Megara God me mina onan. Nu meib di anotanit di. 30 Watavit kumiwa apa iyayapan den yaug anog emewa God anog yankwemne, mu anoemewa eme. Megara gare God iyayapan undag ampa ampa wakeemewa dirumne nonemagowa biroriyaya. 31  ✡Kuiyawa God me Apan da wagomiyane. Apan me natawa gumbe piyu keptetan oya God kum meuma baraune. Sira God boriruwayawa igiyawa gumbo me sira inaine meoya iyayapan undag mame natawa toyau munne.”

32 Bo gumbe inaipe mu anoyawa, upeba me iyagau eme. Sira upeba waya, “Nu mame gumbe kum da sira ge gungap anota.” 33 Poru iyayapan agoniyayawa danave kwem dauwag aine. 34 Megara iyayapan upeba Poru amave amog anotumat aya. Mu Areopagas apa keptete abnawa da Daionisius, vesin da iviwa Damaris ge iyayapan upeba.

18

Korint Apa

1 Dividivi mame onanane, ivi Poru Asen kweg at Korint aine. 2  ✡Asimeve Poru Ju apan iviwa Akuira yaune, me at Pontas apa yainewa. Me matai at Itari apa dauwag biviwa Prisira gaibu onamiya. Kuiyawa Kraudias me Romu ayapaneba me Ju igiyawa undag at Romu yankwetan oya dirumne. Poru mu gumbo aine. 3  ✡Kuiyawa Poru me mina baram gumbe gwe sivi abnawa, meoya mu gaibu wakeg nau aya. 4 Sabat Kumiwa apa evedni me sinagogu danave toyau munne. Poru me imive gae meuma oyog oyog ape anone. Griisu igiyawa ge Ju igiyawa yan tope me noiwa aupe.

5  ✡Sairas ge Timoti Masedonia apa onamiya. Meve Poru membovit gae toyau muntan oya nib danawa undag me apa wakene, sira me Ju igiyawa gumbo taibe dirumne Iesu me Keriso. 6  ✡Megara mu Poru gae meume noiwa den auya gae gwambe waya. Meoya Poru wape meuma viyaviya ane mu gumbo wane, “Ye ganigani yeumawa kuieyap aikpe. Ne amat neuma ye guniyap onan. Gare mame apa ne Ju onan igiyawa gumbo anekna.”

7 Poru me apa yan kwek dauwag apan da gwe meuma aine. Me iviwa Taitias Jastas, God waiyaivi abnawa. Gwe meuma sinagogu megiyave. 8 Sinagogu namuyoiyoi abnawa Krispas ge vesin ud meuma undag anotumat Ayapan gumbe aya. Sira Korint igiyawa obiren mu anok anotumat aya babataito aya.

9 Aram da arampuna Ayapan irawa uyavi minawa gumbe Poru dine, “A den a. Gae waigima. Nogwa den iyagita. 10  ✡Ne ge gungap. Da bira ge gungap divi da den ape. Da bira ge den towakpe. Kuiyawa ne iyayapan neuma obiren gwetoimu mame danave wakeya.” 11 Poru bairawan desirom ge dud 6 mina mapa wakene, God gaiyawa toyau munne.

12 Gario me at Akaia amaraivi abnawa kumive, Ju igiyawa danowa desirom aya Poru totan oya me keptete arawa aug amiya. 13 Mu waya, “Apan mame iyayapan Gwangwan gumbe ubeube ag God waiya atan oya ayag munivi.”

14 Poru noiwa watap gae watan aiviwa, Gario me Ju igiyawa gumbo wane, “Ye Ju igiyawa, me ugauga emewa go kukaeba kokavit emewa oya ipewa, ne ye guniyap naunanwa taig anotna. 15 Megara me gae, ge iviwa ge Gwangwan yeuma oya singui gumbe ipewa, ye yembovit ibnawa yeuma wasiwamiya. Ne dividivi mame gumbe den keptetna.” 16 Me keptete arawa apa mu atatai imne. 17 Meve mu undag sinagogu namuyoiyoi abnawa Sostene yumiya keptete arawa namive me toya. Megara Gario dividivi mame oya den anone.

Prisira, Akuira Ge Aporos

18  ✡Poru ande oiyat obiren Korint apa wakene, meve tatawaiwa gumbo wakeyo wane, wa gumbe Siria aine. Prisira ge Akuira gaibu amiya. Poru me God gumbe agi wane oya at Senkrea apa kuiyagumawa wadne. 19 Mu at Epesas uwaya. Poru asimeve Prisira ge Akuira kwemne me mekut sinagogu unigne Ju igiyawa gumbo garawano aya. 20 Mu me diya kum kusi yobe mu gumbo waketan oya waya. Megara me waketan den anone. 21 Me wak kwem agi wane, “God ano meuma ipewa ne matai sira taig onekna.” Meve me at Epesas apa wa gumbe dauwag aine. 22 Meve me at Sesariya uwag aigne sira dog aig Jerusarem siosi igiyawa yawamne meve at Antiok aig aine.

23 Poru asimeve kum upeba wakene. Sira me amdau amatog at Garatia ge Prigia danave undag aig aigowawa undag ano yusiwa gaiyawa dirmne.

24 Sira Ju apan iviwa Aporos me at Arekisandria apan me at Epesas onne. Me gae oraivit waivi abnawa sira me Baiboru anoano meuma yaug anone. 25 Apan mame Ayapan ebuwawa toyau waniya. Me Guwawa meuma igivi Iesu gumbe gae siwavit toyaumunivi, go me Jon babataito meuma mekut anone. 26 Apan mame sinagogu danave amatog gae taibe yusipamit waivi. Prisera ge Akuira me anoya. Mu gwe muma ontan oya me diya, God ebu meuma yaimoyai me diya.

27 Aporos me Akaia aitan anoivi. Tatawaiwa me yusiyusi atan gaiyawa me diya. Sira aigowawa asime wakeyawa gigirum munan teya. Me asime uwanewa, wait God oraiwa gumbe anotumat aya igiyawa gumbo waitawaita kokavit munne. 28  ✡Me Baiboru gumbe Iesu me Keriso taibe ane, sira me Ju igiyawa gae muma yusipamit taibe, yan tene.

19

Poru At Epesas Apa Wakene

1  ✡Aporos at Korint apa wakeiviwa, Poru amave at ebu me poeman visive onan aig Epesas uwane. Asimeve me aigowawa upeba yawamne. 2  ✡Sira me singui munne, “Ye anotumat ayawa Guwawa Iyakaisiyapama auyana?” Mu garawa waya, “Onan. Nu den di anotu Guwawa Iyakaisiyapama autan oya.”

3 Sira me wane, “Ye babataito dimbae auyana?” Mu waya, “Jon babataito meumawa nu autu.”

4  ✡Poru wane, “Jon babataito meumawa me nonemagowa biroriyatan oya. Me iyayapan dirumne apan da me ivi ne amanap onivi, me Iesu. Me gumbe anotumat aya.” 5 Mu mame anoya, Iesu Keriso iviwa gumbe babataito aya. 6  ✡Poru kuiyowo naniwa tenewa Guwawa Iyakaisiyapama egowo aigne. Sira mu gae pednowa ubeube waya, God oya gae waya. 7 Iyayapan undag 12 mina me apa wakeya.

8 Meve Poru sinagogu danave unig dud duwamdesi danave taibe yusipamit toyau munne, sira God toimuwawa oya gae yusipamit dirumne. 9 Megara iyayapan upeba danowa yaigiwane naunowa den taig anoya sira iyayapan obiren namuwa Ebu mame oya gae kukaeba waya, meoya Poru kwemne. Sira Poru aigowawa kwemtan oya dirumne. Sira Poru me Tairanas gigirum gweyawa danave evedni wag dirumne. 10 Toewanewan mame bairawan duwam danave meib di aine. Meoya Ju igiyawa ge Griisu igiyawa undag Esia danave vinemewa Ayapan gae meuma anoya.

11  ✡God Poru naniwa gumbe irayauyau kokavit ane.

At Epesas Apa Irayauyau Ane

12  ✡Poru me atop go wape kapet tuiviwa atan tam yuwat igiyawa gumbo tenewa, yuwat kwemne ge airapu kukaeba dauwag amiya.

13 Ju igiyawa mu airapu kukaeba danowo wakeyawa dauwag amtan oya nauwawa emewa mu ampa amdau amome. Mu upeba airapu kukaeba danowo wakeyawa gumbo Ayapan Iesu iviwa gumbe ageyau gumbe waya, “Poru opata waivi Iesu iviwa gumbe ne diruieni.” 14 Ju pirisi kokawa iviwa Seva usitainawa 7 mame meib aya. 15 Sira Airapu kukaeba garawa gumbo wane, “Ne Iesu yaug anona sira Poru gaibu yaug anona, go ye bira?”

16 Airapu kukaeba danave wakenewa pisiak egowo dauwane sira mu duwam yan emamne sira mu undag gudne. Meoya mu taibe aya siget boya gwe yan kweg kin tog dauwag amiya. 17  ✡Mame Ju ge Griisu igiyawa undag at Epesas apa vinemewa yaug anoya. Sira mu a gaibu ake Ayapan Iesu iviwa enagasiya. 18 Sira anotumat aya igiyawa obiren uwak dividivi mu emewa taibe vesiya. 19 Kwasisim dum emewa obiren bukaeba tam uwaya iyayapan yangowo okeriya. Mu garawa basiyag toborayawa garawa 50,000 siruva koin mina. 20 Epin mamaib. Ayapan gaiyawa wateteyamiya koka ane sira me yusiwa kokavit aivi.

21  ✡Dividivi mame undag matadne onananewa, Guwawa Poru toyau wanne. Me gumbe me Masedonia ge Akaia yapave gaveyag uwag Jerusarem aitan oya anone. Me wane, “Ne namu Jerusarem anekna ivi Romu gaibu yautna.” 22 Meoya me nauwawa emewa duwam Timoti ge Erastas tene Masedonia amiya. Poru me membo ande at Esia apa kusi pipi wakene.

Epesas Apa Wayug Wayug Aya

23  ✡Me kumiwa apa ebu mame gumbe wayug wayug koka yaig yoine. 24 Siruva gumbe warivi abnawa iviwa Demetrius wakene. Me siruva gumbe Arutemis god gweyawa kusikusiwa waramivi. Nanuwo wareme igiyawa anmaga kokavit munivi. 25 Sira me nanuwo wareme igiyawa ge nau desiroma igiyawa dirumne undagit desirom agoniyaya. Me wane, “Iyayapan undag. Ye anoyana nu nau mame gumbe anmaga kokavit tamete. 26 Ye yavene sira anoene. Apan mame Poru at Epesas danave mekut onan Koni Esia danave undag iyayapan obiren gae yusipam gumbe toyau munivi mu anopipanum aya. Me waivi, ‘God iyayapn nanuwo waremewa me god onan.’ 27 Nu nau numawa waropiyatan ete sira iyayapan nau numawa oraimina sira den wape. Iyayapan god vesinawa kokawa Arutemis gweyawa matai den anope, sira Esia undag ge piyu undag god vesinawa eyawa meuma waiyeme, go eyawa meuma aiktan aivi.”

28 Mu mame anoya mu danowo piripiriwane sira amatog kwaruveme, “Epesas igiyawa muma Arutemis me kokawa.” 29  ✡Sira gwetoimu undag wayug wayug aya, sira iyayapan mu Masedonia igiyawa Gaias ge Aristarukas yumamiya. Mu Poru gaibu gigemewa. Iyayapan undag kuiyowa desirom ane kae eme gweyawa danave igemat unigiya. 30 Poru imive iyayapan danowo uniktan anoivi, megara aigo meuma me toboriya. 31 Esia danave nau koka eme igiyawa mu Poru evebaiwa. Mu gae aug aiviwa menan barauk toborak waya, kae eme gweyawa danave den uniga.

32 Daiboru danave anopipanum. Iyayapan obiren den yaug anoya divi oya agoniyaya, me oya mu gae kuiyawa ubeube kwaruwaya. 33 Ju igiyawa mu apan me Arekisanda namuwo itaraya. Sira iyayapan upeba gae watan oya me diya. Meoya me naniwa viyane iyayapan namuwo wasiwamtan watan anoivi. 34 Megara mu yaug anoya me Ju abnawa, sira mu undag nouwa desirom ande kwaruveme kum koniwa duwam mina, “Epesas vesin goddeba numa me kokavitwa.”

35 Gwetoim koka gigirum tete abnawa me iyayapan undag nouwa tobot mun wane, “Iyayapan neuma Epesas igiyawa. Gwetoimu Epesas me god vesinawa kokavitwa Arutemis ge me guwawa me kwimin apa aig onnewa amaraivi. Bira da den yaug anone? 36 Mame natawa nu oma den ane topayata. Meoya ye noiwa iyaigisia, sira igemat den di aya. 37 Iyayapan mame ye tam oniyanawa, mu den aya temporu miyot ane, sira mu god vesinawa gae kukaeba den waya. 38 Meoya Demetrius ge me owawaiwa nau desiroma emewa mu gunat gumbo atan ape ipewa, keptetan kumiwa wakene, sira at amareme igiyawa wakeya, meoya desirom desirom pui yutan oya keptetan arawa ampe. 39 Ye gae guniyap obiren ipewa, gwangwan daiboru kokawa gumbe gae wag yugeyau ape. 40 Gare mame wayug wayug gaiyawa oya, asiwa apa natawa oraimina onan. Meoya wayug wayug mame oya, anten wakukam yempe go. Mame oya nu oma den ane ye waita yenta.” 41 Meib wag daiboru onanane dauwag amiya.

20

Poru Masedonia Ge Griisu Aine

1 Wayug wayug onanane, ivi Poru aigowawa oya auwane agoniyag yutuwa munne, sira dirumwane wakeyo, sira Masedonia oya kweg aine. 2 Sira at me gumbe uwag aine, tatawaiwa gumbo gae dadi wag yutuwa munne. Meve Griisu uwane. 3 Poru me apa dud duwamdesi wakene. Me wa gumbe Siria aitan aivi, megara me kumiwa apa Ju igiyawa me gumbe ano guwavewa eme, meoya anog namu Masedonia aikape meve sira taig aitan anone. 4 Berea apan Sopateru me Pairas usiwa, ge Tesaronika apan duwam Aristarukas ge Sekandas, ge Derube apan Gaias, ge Timoti, sira Esia apan Titikas ge Tropimas mu Poru aigo waniya. 5 Mu namu wait amiya, sira at Troas apa nunan amareme. 6 Iist Onan Bredi Buyunaeba onanane, sira nu wa gumbe at Piripi kwetune. Oiyat 5 onanane, meve at Troas apa undagit toboratune, sira oiyat 7 asime apa waketu.

Yutikas Boane Sira Inanine

7 Pura amatonewa apa, nu undagit agoniyatu bredi warensitan oya. Me kumiwa apa, Poru oiyat umae kwetan anone iyayapan gumbo gae waivi aram nub bagiwa uwane. 8 Gwe egadodot siyawa danave dun dadi, me apa nu agoniyag gae watune. 9 Apan mataiwa iviwa Yutikas gwe kwanogawa apa yan wakeivi. Me yangawa kub emne, sira Poru gae meuma yobutatae waivinewa, me kubvinne imiwa atataine, sira me gwe danawa egavewa duwamdesiyawa apa piyu egave uyug aigne. Wan auyawa, me wait boane. 10 Poru aig onne, me egave toketam vinne, sira me enagadne, wane, “Den a aya. Me inaivi.” 11 Me sira dog aine, bredi wasig nane, sira gae dirumivine wantene, meve kweg aine. 12 Iyayapan mu apan mataiwa me sira inainewa auwag gwe amiya, sira watmemeyam kokavit amunne.

Poru Me Troas Apa Miretas Aine

13 Meve nu namu wa danave dauwatune, Asos oya antune. Nu Asos apa Poru wa danave dauwatan oya anotune, kuiyawa Poru imive amave aitan. 14 At Asos apa Poru nutusa nunne, meve me wa danave entu, sira Mitrene antune. 15 Meapa wa gumbe antune, wantene at Kiyosu poeman danave uwatune, sira oiyat dawa at Samos uwatune, sira oiyat dawa at Miretas uwatune. 16 Poru imive Epesas atan kweg yapave togomiyane at asime uwatan oya anone, kuiyawa at Esia danave me kum waropiyatan den anone. Me imive Pentekost kumiwa danave at Jerusarem apa waketan anone, meoya me tatevit aivi.

17  ✡Poru me Miretas apa umum igiyawa tene Epesas amiya, sira Epesas siosi namuyoiyoi igiyawa munan auwane. 18  ✡Mu agoniyayawa, Poru dirum wane. “Ne at Esia uwana. Me kumiwa apa onne gare mame ne aninin ye gaibu kum evedni vineniwa, ye yaug anoyana. 19 Ne mokona kokavit gumbe sira it gaibu, sira edawai obiren me Ju igiyawa amaorot mumawa negiyawa danave ne Ayapan numa nauwawa ana. 20 Dividivi undag me waita yeniyawa ne toyau yenna sira topai den ana. Iyayapan namuwa sira gwe gwe gumbe ne toyau yenna. 21 Ne Ju igiyawa ge Griisu igiyawa gumbo taibe wanawa, mu nonemagowa biroriyag God gumbe sira amtanit di sira Ayapan numawa Iesu gumbe anotumat atanit di.

22 Ne gare Guwanwa tunedne Jerusarem angeni. Ne den yaug anoeni divi ne gunap asimeve matatpe. 23  ✡Toimu desirom desirom danave Guwawa Iyakaisiyapama taibe toyau nedne. Ne yaug anonawa, murap gumbe tunektan ge dawai autan nenan amareme. 24  ✡Megara ne ebu angeniwa undag kintotna oma ape ipewa, sira nau neuma me Ayapan Iesu nednewa undag atna oma ape ipewa, ne inaiinai neuma oma ape waropiyatna. Nau neumawa me God ano oraiwa meuma gae oraiwa dirumpna taibe ape.

25 Yauya. Ye yapeyap aneg God toimuwawa oya opata yenna. Megara gare mame di ne yaug anona ginanganwa sira den yauya. 26 Meoya ne gare mapa wat kinieni. Iyayapan undag pui mumawa oya, me ne anoeniwa onan. 27 Kuiyawa ne God anoano meuma undag yenan wana onanane. 28  ✡Ye yembovit ge iyayapan yeuma undag oya amat munigimiya. Guwawa Iyakaisiyapama me yenan iyayapan namuyoiyoi mumawa ane. Kuiyawa me ye God siosi meuma me God diyawa meuma gumbe gwiruwadnewa amaratan oya. 29  ✡Ne anoeniwa ye kwe yempnawa, mae urup muripama ye guniyap matai wakukam yempe. 30 Ye yapeyap upeba matai gae ugauga gumbe aigowawa upeba tamepe mumawa ape. 31  ✡Meoya yaukapa. Ne bairawan 3 danave oiyat ge aram evedni it gaibu ye desirom desirom toyau yeneni. Garawapa imug anoigimiya.

32 Sira gare, God ge ano oraiwa meuma gaiyawa yenan naniyap baraueni. Gae meumawa oma ane yenan amat yempe sira koka aya, sira me oma ane iyayapan undag mu iyakaisi ayawa danave ye kwan matai auya. 33  ✡Ne iyayapan gooru ge siruva go wape mumawa den autan anona. 34  ✡Ye yaug anoyana. Naninwa mame ne wakewake neuma oya sira ne gaibu wakeemewa muma oya nau wariya. 35 Ne dividivi undag ye toyau yeneni. Nu meib iyayapan mu yusiwa onanwa gumbo waita muntanit di. Sira nu imug anota Ayapan Iesu membovit wanewa gaiyawa, ‘Wantanwa me waribiya koka, sira autanwa me waribiya kusi.’ ”

36 Poru meib wane onanane, sira konive yug iyayapan undag gaibu nun waya. 37 Iyayapan undag iruwaya, sira Poru meyave yum obiren uwatoya. 38 Sira mu danadawai koka Poru gaiyawa gumbe auya, kuiyawa me wane, “Ye ginanganwa sira den di yauya.” Meve Poru wa autanwa oya mu me aigoyag amiya.

21

Poru Jerusarem Oya Aivi

1 Nu mu kwemtu wa gumbe antu, sira at Kosu siwavit uwatu. Oiyat umae at Rodes uwatu, sira me apa at Patara antu. 2 Me apa nu wa me at Penisia aitan aivi yautune, meoya wa me gerave dauwag antune. 3 Koni pipi me apa Saipras yautu. Sira naniketaiwa apa me yaug, Siria oya sira yunat antune, sira at Taiya apa aigtune. Kuiyawa me apa wa numa tawara mumawa aiktanwa anoeme. 4  ✡Nu aigowawa upeba yawamtu, me apa oiyat 7 waketu. Guwawa gumbe mu Poru dig waya at Jerusarem oya den di aipe. 5 Kum mame onananewa, nu at me apa kweg antune. Mu undag bivituiwa ge usitainawa gaibu agoniyag sira nu gaibu wemun antu gwetoimu daieve angek uwatu. Sira poeman visive uwag koninup yug nun watune. 6 Meve nu garawa watu aisiyo. Sira wa danave dauwag unigtu, mu gwe muma taig amiya.

7 Nu at Taiya apa amatog wa gumbe onantu, nu Ptoremais uwatune. Me apa nu tatanaiwa baigan muntu, sira oiyat desiroi mu gaibu waketune. 8  ✡Oiyat umae me apa kwetu Sesariya uwatu. Me apa apan 7 gomiyamuniya mu danowo desirom me gae oraiwa opata veme igiyawa da Pirip wakene. Nu me gweyave waketu. 9 Apan mame gwaitowaiwa otau 4 gaibu mu God gaiyawa vemewa.

10  ✡Nu oiyat upeba mepe waketunewa, propeta iviwa Agabas Judia apa aig uwane. 11  ✡Me nu gunup uwane, sira Poru berip meuma aune. Me naniwa ge amawa berip gumbe tug wane, “Guwawa Iyakaisiyapama me waivinewa, ‘Ju igiyawa mu apan me berip mame gaibuwa mamaib Jerusarem apa tupe, sira mu me Ju onan igiyawa nanuwo baraupe.’ ”

12 Nu mame anotunewa, nu sira iyayapan upeba gaibu Poru gumbe nun watune Jerusarem den aipe. 13  ✡Meve Poru garawa wane, “Ye mamaib nenan iruvene sira nonenmagawa toenguriyana. Divi oya meib ene? Ne tamibarip ana Ayapan Iesu iviwa oya, Jerusarem danave murap gumbe den tunekpe go tonekpe boatna, me meiba ne gunap bainda.” 14 Me nu gae numawa autan den anonewa, nu ditune, “Ayapan me anoiviwa ape,” meve nounuwa tobottu divi da den watu.

15 Kum mame onananewa, nu a atan oya tamibarip atune, sira Jerusarem dog antu. 16 Sesariya aigowawa upeba nu gaibu antune, sira Saipras apan Manason me aigowawa namuwa gumbe mu tam nuniya antune. Asimeve waketan anotune.

Poru Jerusarem Apa Uwane

17 Jerusarem uwag tatanaiwa degadega gumbe baigan nuniya. 18 Oiyat umae, Poru nu tam nunne sira Jemus oya amdau antune. Asimeve namuyoiyoi igiyawa undagit agoniyag wakeya. 19  ✡Poru mu baigan munne, sira me nauwawa gumbe God aninin Ju onan igiyawa danave anewa, desirom desirom amatog waivine.

20  ✡Mu mame anoya sira God gumbe watdega aya, sira Poru gumbe mamaib waya, “Tatunwa, ge yaug anoana, Ju igiyawa danave anotumat emewa 10,000 egave animpo mina dadi wakeya. Mu undag anoemewa Gwangwan me yaigipamit yumnasiemewa me kokawa di. 21 Mu mamaib veme. Usitainawa gumbo kwapuwa den tuiyampe sira kuinui numa gumbe den wakeigimpe. Meib, ge Ju igiyawa mu Ju onan igiyawa danave wakeemewa Mosisi topai atan oya toyau munege. 22 Meve nu aninin aton? Mu anoeme di ge uwana. 23  ✡Meoya nu dirutawa garawapa ge a. Nu gunup apan undag 4 mu God gumbe agi ayawa. 24 Mu tam aga, sira kwapugwa mu gaibu wat muina, sira kuiyowa gumawa tuipe oya garawa baraua. Ge meib a ipewa, iyayapan undag yaug anope mu genan oya anoemewa me natawa onan, ge gwangwan gumbe yaimoyai wakeegewa. 25  ✡Ju onan igiyawa mu anotumat emewa gumbo nu wat kiniyatunewa mamaib. Mae puyowawa me god ugaugaeba gumbe waniyawa, sira diyawa, ge mae me meyakoniwa yuemewa, ge uinantaraki emewa mu topai atanit di. Nu munan wait gigirum tetune.”

26  ✡Meoya Poru iyayapan mu tamne, sira oiyat umae undagit wat muinamne sira temporu arawa danave unigiya, sira muinnewa kumiwa onananewa, apan desirom desirom oya puyo wanigimtanwa kumiwa dirumne.

Mu Poru Yum Auya

27 Megara oiyat 7 koni onanatan aiviwa, Ju igiyawa mu at Esia apa onamiyawa Poru temporu arawa danave wakene yauya, meoya mu iyayapan obiren dirum waya mu uwa danowa kwaiya. Mu nanuwo kwapive barauya, 28 sira kwaruwaya, “Isuraeru igiyawa, waita nuniya! Apan mame me at undag apa iyayapan undag toyau toyau munivi, iyayapan numawa, Gwangwan numawa ge at mame oya garadodot atan eme. Sira megiyave Griisu apan aug temporu arawa danave unig onne, sira at iyakaisiyapama mame miyot miyot ane.” 29  ✡Watavit mu yauya Epesas apan Tropimas gaibu Poru me gwetoimu danave wakeya. Meoya mu gwambe anoya Poru me aug temporu arawa danave unig onamiya.

30 Sira meve gwetoimu undag ege aig waya, sira iyayapan Poru gumbe kintog amiya sira me yumiya, sira me aug temporu arawa daieve ororiyak amiya. Ankwin tatevit toboriya. 31 Sira mu me totanwa oya anog emewa, umum me mut namuyoiyoi abnawa kokawa gumbe uwane. At undag Jerusarem danave wayug wayug eme. 32 Me tatevit mut igiyawa ge senturion* tam munan amiya. Iyayapan mu mut namuyoiyoi abnawa kokawa ge mut igiyawa yawamiyawa Poru toemewa yankweya.

33 Mut namuyoiyoi abnawa kokawa me Poru gumbe uwag yumtune, sira aiyan murapeba sein duwam gumbe tutan dirum wane. Meve singui wanewa, Poru me bira sira me dimbae ane? 34 Megara iyayapan obiren danowo upeba dividivi muma oya kwaruwaya, sira upeba dividivi muma oya kwaruwaya, meoya wayug wayug oya me oma den ane natawa yaug anone. Meoya mut namuyoiyoi abnawa kokawa me dirum wane Poru aug mut igiyawa gweyowa ampe. 35 Poru tet apa uwaiviwa, mut igiyawa Poru painau wan auya, kuiyawa iyayapan dadi me totanwa oya eme. 36  ✡Kuiyawa iyayapan obiren amowo omome kwaruvemewa, “Me toya.”

Poru Iyayapan Obiren Gumbo Opata Wane

37 Mu Poru aug mut igiyawa gweyowa danave unig amomewa, mut namuyoiyoi abnawa kokawa gumbe Poru wane, “Ne oma ane gae ge dirukna?” Mut igiyawa namuyoiyoi abnawa kokawa wane, “Ge gae Griik vege? 38  ✡Ge Ejipt apan me wayug wayug namu aivi sira mut igiyawa 4,000 mina gaibu at inguiwa arawa a amiyawa?”

39 Poru garawa wane, “Ne Ju abnawa me Sirisia danave Tarusas apan, sira ne toimu me abnawa di. Garawapa ne kwenega iyayapan gae dirumpna.”

40 Mut namuyoiyoi abnawa kokawa dig wane gae wape, meve Poru tet egave yoine, sira iyayapan gumbo naniwa viyane. Sira mu undag noi iyadmusiawa, me gae Ibru gumbe gae mamaib dirum wane.

22

1 “Tatangwanen ge mamanaiwa. Gare mame yenan paparavintan eniwa watna ye anoya.” 2 Poru gae Ibru gumbe waivinewa anoyawa, mu undagit di noi iyadmusia.

Meoya Poru gae di yunad waivi. 3  ✡“Ne Ju abnawa me Sirisia danave Tarusas apa yainawa. Ne toimu me danave koka ana, sira Gamarieru ankwatave wagonaiwa Gwangwan mumawa oya yaigipamit gigirumawa tena. Ye undag gare enewa mina ne God oya kokavit anona. 4  ✡Ne ebu mame gumbe edawai munna, murap gumbe apan vesin tuwamna, nog danave emena, sira upeba boriruwaya. 5 Mame oya, pirisi painauvitwa ge iyayapan koukawa daiboru koka muma mu nenan taibe wape. Ne gigirum mumawa me iyayapan mame tatawaiwa oya teyawa auna, sira Damaskas oya kweg anedna. Kuiyawa nu me apa wakeyawa igiyawa tuwam, mu tam Jerusarem ongetan sira ibnawa muntan oya.

6 Meve angeniwa kum kuiyunup apa, ne Damaskas koni uwatan eniwa, tatevit eyawa kokavit gunap birorot yune esine. 7 Ne piyu egave aidnawa, noiwa anona nenan wane, ‘Sauru, Sauru, ge divi oya edawai negege?’

8 Meve ne garawa wana, ‘Ayapan, ge bira?’ Apan asime garawa wanewa, ‘Ne Nasaret apan Iesu me edawai negegewa.’ 9 Iyayapan mu ne gunap wakeyawa eyawa asime yauya sira a aya, megara me noiwa me nenan waiviwa mu yaiyai den yaug anoya.

10 Ne singui wana, ‘Ayapan, ne divi atna?’ Ayapan nenan wane, ‘Wan yoiya, Damaskas aga. Asime apa divi ge atanwa matai ge dirukpe.’ 11 Megara eyawa yusiwa meuma oya yanganwa oma den ane yangut ana. Iyayapan mu ne gaibuwa naninap aug Damaskas unigiya.

12 Me apa apan da iviwa Ananias wakene. Me Gwangwan numa gumbe anotumat oraiwa aiviwa abnawa, sira me me apa wakeemewa Ju igiyawa undag me apa wakeemewa danowo mu menan ebnotu eme. 13 Ananias uwag ne megiyanap yoig wane, ‘Tatan Sauru, oma ane ge yawa.’ Sira me koniwa apa ne oma ane apan me yauna.

14 Me mamaib wane, ‘Isimuranaiwa God mumawa me genan wat kiniyane, sira me ano meuma yaug anoa, sira Ayapan oraiwa yawa, sira gae meuma noive waiviwa anoa. 15 Ge yangagap yaug anoanawa a, sira iyayapan undag gumbo ge divi yawanawa sira anoanawa diruma anope. 16 Divi oya topai ege? Wan yoiya. Me iviwa gumbe babataito a, sira kukaeba geuma muina.’

17 Mamaib ne Jerusarem sira taig anedna, sira temporu arawa danave nun veniwa, ne uyavi mina vinna, 18  ✡sira Ayapan yauna. Ayapan gae waivi, ‘Tate Jerusarem gare mame di kweg aga, kuiyawa nenan oya taibe wanawa mu den anog aupe.’

19  ✡Meve ne garawa wana, ‘Ayapan, mu yaug anoya ne sinagogu dada dana anotumat genan eme igiyawa tam nog danave tena, sira murap gumbe gudna. 20  ✡Sira Stepen me genan boinewa diyawa aignewa, ne me apa wakena, sira yutuwa munna, sira me toeme igiyawa wape muma amareni.’

21  ✡Meve Ayapan ne didneg wane, ‘Aga, ne ge baraugentna aramawa Ju onan igiyawa gumbo.’ ”

Poru Me Romu Sinsin Apan

22 Iyayapan Poru gae wag mame waiviwa anoeme, megara gare mame kwaruwaya, “Apan mame minawa piyu egave atan auya. Me tota di boipe.”

23 Meve iyayapan boboi ge kwaruwaya, wape muma painau emiya, sira atapupu owan kwiminau emiya. 24 Meoya mut namuyoiyoi abnawa kokawa dirumnewa Poru aug mut igiyawa gweyowa unig ampe. Sira me yaug anotan anoivi divi oya iyayapan kwat Poru gumbe mamaib veme. Meoya me dirumne me murap gumbe tog singui ape. 25  ✡Mu Poru murap gumbe me totanwa oya tuyawa, Poru senturion* me asime yokeivinewa dig wane, “Keptete den baraune sira Romu sinsin apan murap gumbe tope, me bainda go?”

26 Senturion mame anonewa, me mut namuyoiyoi abnawa kokawa menan aine umum dine, “Ge divi a? Apan asime me Romu sinsin apan.”

27 Mut namuyoiyoi abnawa kokawa me Poru menan aine singui ane, “Ne didnega, ge Romu sinsin apan?” Poru wane, “E, ne meme.”

28 Meve mut namuyoiyoi abnawa kokawa wane, “Ne sinsin apan atan oya anmaga koka barauna.” Meve Poru wane, “Ne Romu sinsin danave yoina.”

29  ✡Meoya iyayapan mu Poru gumbe singui watan emewa, tatevit me gumbe atan siririyag amiya. Sira mut namuyoiyoi abnawa kokawa yaug anone Poru me Romu sinsin apan, me a ane kuiyawa murap sein gumbe Poru tuya.

Daiboru Kokavitwa Namive

30 Oiyat umae, mut namuyoiyoi abnawa kokawa me divi oya Ju igiyawa mu Poru gumbe keptete barautan oya anotan anoivi, meoya me dirum wane Poru aiyan murapeba sein gumbe tuyanawa atan vesiya. Sira me dirum wane pirisi koukawa ge Daiboru Painauvitwa igiyawa undag agoniyape, Poru aug amiya, sira namuwo yoine.

23

1 Meve Poru Daiboru Painauvitwa tem yawam dirum wane, “Owanaiwa, ne gare mame God namive anog vinan ongeniwa imug imug oraiwa gumbe.” 2  ✡Sira pirisi painauvitwa Ananias me iyayapan mu Poru megiyave yoiemewa gumbo dirum wanewa, Poru noive toya. 3  ✡Me kumiwa apa Poru me gumbe wane, “Ge bogigi me pupuyu wadnewa! God matai ge towakpe. Ge Gwangwan gumbe matai pui yunettan arawa apa wakeege, megara ge Gwangwan togomege sira mu ne tonektan oya dirumana?”

4 Meve iyayapan mu megiyave yoiemewa waya, “God pirisi painauvitwa gumbe ge gae gwambe vege?”

5  ✡Meoya Poru garawa wane, “Owanaiwa, ne den yaug anona me pirisi painauvitwa. Baiboru tenewa, ‘Iyayapan namuyoiyoi abnawa muma gumbo gae gwambe den wa.’ ”

6  ✡Megara Poru yaug anone iyayapan upeba mu Sadusi igiyawa upeba mu Parisi igiyawa, Daiboru Painauvitwa danave kwaruwane, “Owanaiwa, ne Parisi abnawa sira Parisi usiwa. Mu ne pui yunegeme boriruwayawa mu matai sira inaig yoipewa anoetewa oya.” 7 Me mame wanewa, Parisi igiyawa ge Sadusi igiyawa yapowo garadi aya. Sira Daiboru Painauvitwa me kuiya 2 togomiyaya. 8  ✡Kuiyawa Sadusi igiyawa wayawa, sira inaig yoitanwa onan, aneya den wakene, sira guwawa den wakene. Megara Parisi igiyawa wayawa mame undag wakeya.

9 Wayug wayug koka aivi sira Gwangwan toewanewan upeba mu Parisi igiyawa muma wan yoiya sira gae yaigipam dirumeme waya, “Nu oma den ane yautune dividivi kukaeba da apan mame gumbe. Anten guwawa go aneya me gumbe wane go?” 10 Garadi kokavit emewa, mut namuyoiyoi abnawa kokawa me Poru gumbe danadawai aune, kuiyawa mu Poru matai tog kesia kesia ape anoivi. Me mut igiyawa dirum wane aig Poru yutuwa gumbe aug mut igiyawa gweyowa ampe.

11  ✡Aram me danave Ayapan Poru megiyave yoig wane, “Yusiyusi a. Ge Jerusarem apa nenan oya gae wana. Meib ge Romu danave gaibu gae wa.”

Poru Totan Oya Ju Igiyawa Kigemuk Waya

12 Wantenewa, Ju igiyawa agoniyaya sira agi wayawa, namu Poru tope boipe, ivi mu nakwai ge yoi nape. 13 Kigemuk mame wayawa me iyayapan 40 sira egave mina. 14 Mu pirisi koukawa ge iyayapan namu yoiyoi igiyawa gumbo amiya waya, “Nu agi yusipamit watunewa, namu nu Poru tota boipe ivi divi da nata. 15  ✡Gare mame ye sira Daiboru Painauvitwa gaibu ugauga ag, mut namuyoiyoi abnawa kokawa gumbe mamaib nun waya, nu Poru sira yautan anoete meoya Poru aug nunan onampe. Nu tamibarip atune Poru asime uwaigimpewa nu me tota boipe.”

16 Megara Poru yogiyawa usiwa kigemuk mame anonewa, me mut igiyawa gweyowa gumbe aig Poru dine.

17 Meve Poru me senturion da auwag wane, “Garawapa apan mataiwa mame mut namuyoiyoi abnawa kokawa gumbe aug aga. Me umum da gaibu me ditan.” 18 Senturion me apan mame aug mut namuyoiyoi abnawa kokawa gumbe aine sira wane, “Nog abnawa Poru nenan auwane sira nun wanewa, apan mataiwa mame umum geumawa me gumbe wakene, meoya me genan ompe.”

19 Mut namuyoiyoi abnawa kokawa nanive aug atan aine sira singui ane, “Divi ge didnektan anoege?”

20 Me garawa wane, “Ju igiyawa mamaib ung waya. Mu Poru gumbe yaug anotan oya ugauga ape. Sira genan nun wapewa ge umae Poru aug Daiboru Painauvitwa gumbe onaga. 21 Garawapa gae muma den auwa. Kuiyawa iyayapan 40 egave mina agi wayawa, namu Poru tope boipe, ivi mu nakwai ge yoi nape. Mu menan amareme. Gare mame di mu tamibarip aya onanane, mu amareme ge nun muma autan oya.”

22 Meve mut namuyoiyoi abnawa kokawa dig wane, “Iyayapan da den diruma ge mame did neganawa,” sira apan mataiwa kwene aine.

Poru Barauya At Sesariya Aine

23 Sira me senturion duwam munan auwane sira dirumne, “Mut igiyawa amowo amomewa 200, mut igiyawa mu mae osi egave amomewa 70, sira apan mut tamiyawa 200 tamiya tamibarip aya, aram gare kum koniwa 9 aupewa at Sesariya ampe oya.” 24 Sira amaraiviwa kokawa Perikus gumbe Poru yaiyai me aug ampe oya, mae osi upeba Poru waniya egave aitan oya.

25 Sira me mamaib gigirum tene.

26 “Kraudias Raisias,

Amaraiviwa koka numawa Perikus gaun neuma ge gungap.

27  ✡Ju igiyawa mu apan mame aug totan emewa, ne yaug anona me Romu sinsin. Meoya ne mut igiyawa neuma tam onedna, sira menan papara vinna. 28  ✡Ne yaug anotan anona divi oya mu me oya pui yuya, meoya ne wana me Ju Daiboru Painauvitwa muma gumbe aug amiya. 29 Sira yaug anona mu me oya pui yuyawa, me singui me Ju Gwangwan mumawa gumbe. Megara yaug anona me kukaeba me gumbe onan bo atanwa go nog aitanwa oya. 30  ✡Megara ne apan mame oya kigemuk umumawa auna. Meoya ne tatevit genan barauna onne. Sira ne iyayapan mu me oya pui yuemewa gumbo dirum wanawa, ge namugap ye pui me yuya.”

31 Meve me dirum wanewa mina, mut igiyawa mu Poru aug at Antipatris oya arampuna amiya. 32 Oiyat umae, mut igiyawa mae osi egave amomewa kwemiya Poru gaibu amtan oya, sira mut igiyawa amowo mut gweyawa taig amiya. 33 Mut igiyawa mae osi egave amomewa at Sesariya uwaya, amaraiviwa kokawa gigirum waniya, sira Poru nanive barauya. 34 Amaraiviwa kokawa me gigirum basianewa, Poru gumbe singui ane me at ambuwa toimuwawa abnawa. Sira me yaug anone Poru me at Sirisia apan, 35 sira wane, “Namu iyayapan mu ge oya pui yuwagemewa onampe, ivi ne singui gentna.” Sira dirum wanewa Poru yaiyai amarape Erod gweyawa kokawa danave.

24

Keptete Arawa Perikus Namive

1 Sira oiyat 5 onananeve, pirisi painauvitwa Ananias me iyayapan namuyoiyoi igiyawa ge papara aivi abnawa iviwa Teruturas gaibu Sesariya aig amiya. Meve mu namuyoiyoi abnawa kokawa namive Poru gumbe pui yuya. 2 Meve Poru auwaya unignewa Teruturas amatog pui yuwanne wane, “Kokawa numa Perikus, ge gungap nu degadega ete, ge ankwatagap yum oraimina auete, sira ge anoano oraiwa geuma gumbe at mame danave yaiyai oraimina biroriyaivi. 3 Nu dividivi oraiwa mame at ampa ampa danave yautu, meoya gaun ge gungap vete. 4 Gare ge gungap ne den ibnawa gentna, meoya ne gae pipi mame dirukna. Garawapa gae neuma anoa ebnotu geuma gumbe.

5  ✡Apan mame me yuwat iviwa Pesto mina, sira Ju igiyawa mu piyu mame undag danave wakeemewa mu yapowo waivi mut darat waivi. Me namuyoiyoi abnawa Nasaret kuiya da danave. 6  ✡Apan mame me temporu miyot miyot atan aivi, meoya nu me yumtune. 7 (-)* 8 Apan koka numawa Perikus, ge gembovit dividivi mame yobag yawawa, ge matai yaug anoa divi oya nu me diyag vete.”

9 Ju igiyawa gaibu ung waya me anoano meuma oya, sira waya undag mame natawa di.

10 Meve amaraiviwa kokawa me Poru gumbe naniwa yune sira wane Poru gae watan oya. Meoya Poru garawa wane, “Ne anona apan koka numawa ge bairawan dadi iyayapan oya keptete ege abnawa, meoya ne degadega gumbe nembo oya papara vintna. 11 Ge yaiyai yobawa yaug anoa, ne God waiyatan oya Jerusarem dog anedna, sira me apa onnewa gare oiyat 12 mina onanaivi. 12 Sira bira da den yaunedne, temporu arawa danave, sinagogu danave, gwetoimu koka danave ne bira da gaibu diguragut etewa, sira iyayapan gaibu nu wayug wayug etewa. 13 Mu pui yunegemewa oya mu matai natawa da oma den ane toyau gempe. 14 Megara ne namugap taibe watna, epin me Ju igiyawa wayawa anotumat ugaugaeba gumbe ne isimuranaiwa God numawa waiyaeni. Dividivi undag me Gwangwan ge Propeta bukaeba danave tenewa ne anotumat eni. 15  ✡Sira iyayapan mame gaibu anoeme mina, ne imug imug God gumbe anoeniwa, apan oraiwa ge apan kukaeba matai bo gumbe sira inaimutpe. 16 Meoya ne kum evedni oraivitwa neuma eni, God ge iyayapan namuwo mu pui den yunekpe.

17 Namu bairawan dadi onanane, ivi ne evenaiwa gumbo dividivi muntan oya ge puyo barautan oya sira taig onedna. 18  ✡Puyo asime oya, nenan muinne sira ne temporu arawa danave unig wakenawa, mu ne yaunegiya. Megara iyayapan dadi den wakeya sira garawa den eme. Ju igiyawa upeba mu Esia apa onamiyawa mu mukut wakeya. 19 Mu anoano muma oya pui yunektan anoeme ipewa, mu namugap onam ne pui yunekpe di. 20 Go, iyayapan mu mapa wakeemewa kwemna wape divi kukaeba neuma yauyawa ne Daiboru Painauvitwa namive yoinawa kumiwa apa. 21  ✡Ne yapowo yoinawa, ne divi desirom kwaruwanawa, ‘Ye gare mame pui yunegenewa boriruwayawa sira inaimut yoipe oya.’ ”

22  ✡Megara Perikus Ebu mame oya anoano kokawa yaug anone, meoya me wane, “Mut namuyoiyoi abnawa kokawa Raisias aig ompewa, kukaeba yeuma mame waribiyata,” sira keptete kumiwa utuban barautan oya wane. 23 Meve me senturion† gumbe dig wanewa, Poru aug danave yangut yaiyai yavigimpe. Megara Poru ui onan kwepe wakeigimpe, meve owawaiwa oma ane Poru me amaraigimpe.

24 Oiyat upeba onanane, Perikus me biviwa Drusira me Ju vesinawa aug onne, sira Poru auwane. Meve me Keriso Iesu gumbe anotumat aiviwa gaiyawa wane anoya. 25 Megara Poru dirum wane oraiminawa ge numbo amat numawa ge pui yutanwa kumiwa oniviwa oya, meoya Perikus a ag wane, “Gare mame ge oma ane gwe sira taig aga. Kum da ne genan auwatna.” 26 Kum desirom me apa, me anoiviwa Poru gumbe anmagawa guwave aupe, meoya me Poru oya kum dada menan auwane me gaibu gae waya.

27 Bairawan duwam onananewa, Porukias Pestas me Perikus nau meuma aune. Megara Perikus imive Ju igiyawa degadega atan oya me Poru kwene nog dana ande wakene.

25

Poru Siisa Keptete Meuma Namive Yoitan Anone

1 Pestas me at meuma amaratan oya uwane, sira oiyat duwamdesi onananewa Sesariya apa Jerusarem dog aine. 2  ✡Meve pirisi koukawa ge Ju namuyoiyoi igiyawa mu onamiya Poru pui yuya. 3  ✡Mu nun wayawa Pestas me baigan gumbe munan atan oya, sira nun wayawa Poru aug Jerusarem onampe. Kuiyawa mu iyayapan upeba dirumiya ebu taibe Poru amareme me totan oya. 4 Megara Pestas garawa wane, “Poru me Sesariya apa nog dana wakene, sira ne gare mame di taig anekna. 5 Meoya me gumbe dividivi kukaeba wakepewa, namuyoiyoi igiyawa yeuma ne gaibu aig anta, sira me gumbe pui yuya.”

6 Pestas oiyat dawa 8 go 10 mina mu gaibu wakeya, Sesariya aig aine. Oiyat umae, kepteiviwa danave me arawa egave wakene, me wane Poru aug unig onampe. 7  ✡Poru uwanewa, Ju igiyawa mu Jerusarem apa aig onamiyawa Poru gumbe birorot yoiya, sira amatog kukaeba koka meuma oya dig waya, megara oma den ane yaiyai natawa watkiniyaya.

8 Megara Poru membovit oya papara vin wane, “Ne divi da kukaeba den ana Ju igiyawa Gwangwan muma gumbe, go temporu gumbe, go Siisa gumbe.”*

9 Megara Pestas anoiviwa Ju igiyawa degadega ape, meoya singui Poru gumbe wane, “Ge imugap Jerusarem agetan anoege dividivi mame oya namnap kepteya?”

10 Meve Poru garawa wane, “Ne Siisa keptete meuma namive yoieniwa, ne mapa keptete atan eni oraimina. Ge gembo yaug anoana, ne Ju igiyawa gumbo kukaeba da den ana. 11 Kukaeba da oya boatan apopowa, ne a den atna ne bo atna. Megara dividivi me iyayapan mame pui yunegemewa natawa onan. Bira da oma den ane nenan aug nanuwo baraupe. Ne Siisa gumbe keptete atan oya nun watna.”

12 Me kumive Pestas gae waya iyayapan mu wakeyawa gaibu, sira garawa wane, “Ge Siisa gumbe keptete atan oya nun wanawa, Siisa gumbe aga.”

Pestas Me Kin Agrippa Gaibu Gae Wayawa

13 Oiyat dawa upeba onanane, kin Agrippa ge Berunike Pestas ebnotu wantan oya Sesariya uwaya. 14  ✡Mu me apa kum dadi wakeyawa, Pestas kin gumbe Poru wakeiviwa oya dine, “Apan da nog danave wakene me Perikus kwenewa. 15 Ne Jerusarem anednawa, pirisi ge Ju namuyoiyoi igiyawa ne did negiya sira nun waya apan mame me kukaeba oya dima yuya.

16 Me kumiwa apa, ne garawa dirum wana, ‘Bira da me kukaeba iyayapan pui yupewa, me oma ane pui yueme igiyawa namuwo membo oya parau vimpe. Parau den vimpe ipewa, me matai boatan den baraupe aipe. Me Romu gwangwan muma wanewa.’ 17 Meoya iyayapan mu kukaeba meuma pui yuemewa mapa agoniyayawa, ne kum den waropiyana oiyat umae tatevit keptete arawa egave wakena, sira apan asime kwena dauwag onne. 18 Iyayapan mu kukaeba meuma pui yuemewa wan yoiya, megara kukaeba meuma anoeniwa oya mu desirom da den waya. 19 Dividivi mumawa me gae yugeyau wayawa me anotumat mumawa oya, sira apan iviwa Iesu me boinewa oya. Poru wane Iesu sira inaig wakene. 20 Ne den di yaug anona dividivi mame aninin yum tam atna, meoya menan singui ana, ‘Ge imugap Jerusarem aga, sira dividivi mame oya keptete atan anoege?’ 21 Megara Poru imive wakenewa, namu me aug amarape, ivi Romu ayapaneba me keptete danave gae meuma wape. Meoya ne dirum wana namu aug amarape, ivi Siisa gumbe me aug ampe.”

22 Meve Agrippa me Pestas gumbe wane, “Ne anoeniwa apan mame membovit gaiyawa anotna.” Pestas garawa wane, “Umaipa ge gae meuma anoa.”

Poru Agrippa Namive

23 Meoya oiyat umae, Agrippa ge Berunike mu ben muma oraivitwa wat uwaya, sira mu gae anoemewa gweyawa unigiya mut igiyawa namuyoiyoi koukawa ge toimu namuyoiyoi igiyawa gaibu. Meve Pestas dirum wanewa, Poru aug unig onamiya. 24 Sira Pestas wane, “Kin Agrippa ge iyayapan undag mapa waketuwa, yauya. Ju igiyawa undag Jerusarem danave ge mapa Sesariya danave kwaruwaya me tope boitan di, sira kukaeba meuma nenan vemewa me apan mame oya. 25 Ne anoeniwa me bo atan oya divi da den ane. Megara me membovit Romu ayapaneba† gumbe keptete atan wane, meoya ne yaug anonawa me barautna asime aipe. 26 Megara Kokavitwa neuma gumbe me oya tetan oya divi da natawa ne gunap onan. Meoya ye undag namuyap, sira kin Agrippa, ge genan oya aug onedna. Gae meuma yaug anotawa, ivi gigirum tetan oya divi da autnave. 27 Kuiyawa nog abnawa barautan aipe oya kukaeba meuma dimbae gigirum den tetnawa, me oraimina onan.”

26

1 Meve Agrippa me Poru gumbe wane, “Ge oma ane gae wa gembo oya.” Meoya Poru naniwa dimne membovit oya amatog papara vinne. 2 “Kin Agrippa. Ne degadega eni, kuiyawa ne gare mame oma ane nembo oya papara vintna divi da undag me Ju igiyawa pui yunegemewa oya. 3 Kuiyawa me genan, Ju igiyawa anoano muma ge ibnawa muma oya ge yaiyai yaug anoana. Garawapa nenan naunagwa taiya ebnotu gumbe.

4 Gare mame di gae watna. Ne aninin vinan namuiren iyayapan neuma danowo wakeeniwa, sira Jerusarem danave ne ud toranap onne gare mame aninin wakeeniwa Ju igiyawa undag yaug anoya. 5  ✡Ne namuiren onne gare mame yaunek anoya, meoya mu oma ane nenan oya gae wape. Dam numawa me yaigipamitwa anotumat numawa danave, sira ne Parisi abnawa ag wakena onne gare mame. 6  ✡Sira gare mame, keptetan oya yoinawa me owanowan me God numawa me isimuranaiwa gumbo agiyawa anewa oya. 7 Dam 12 numawa mu aram ge kum God gumbe nau yusipamit eme. Mu imug imug muma agi natawa yautan ge autan anoeme. Kin neuma, ne anoeniwa mame gumbe Ju igiyawa mu nenan pui yunegeme. 8 God oma ane boriruwayawa sira wape inai mutpe, divi oya ye me anotumat den ene?

9  ✡Watavit ne gaibu anona ne Nasaret apan Iesu iviwa gumbe anavi yusipamit atanit di. 10 Ne Jerusarem danave meib ana di. Pirisi koukawa mu yusiwa negiya, iyayapan iyakaisi dadi nog danave tena, mu guremewa ne ung wana. 11 Sira ne kum evedni sinagogu dada gumbe angeni mu nau ibnapam atan oya. Ne ayamuneni gae kukaeba wape. Ne ginanganwa pipau toivine, sira toimu upeba apa mu edawai muntan oya anedna.

12 Mamaib pirisi koukawa mu yusiwa negiya, sira Damaskas oya angeniwa, 13 epin taibe kum kuiyunup apa, kin neuma, ne yauna eyawa me kokavit kum eyawa mina onan kwimin apa aig onne. Me ne ge ne gaibu angetewa igiyawa gunup birorot yune. 14 Nu undag piyu egave petat aiktu, sira ne noiwa nenan gae Ibru gumbe waivine anona, ‘Sauru Sauru, divi oya ne edawai negege? Yoma gaut ganaganapam gumbe amagap toawa, me ge gungap dawaiba.’

15 Ne wana, ‘Ayapan, ge bira?’

Me garawa wane, ‘Ne Iesu me ge edawai negegewa. 16 Kuiyagwa enagata, sira amagap wan yoiya. Ne genan uwanawa me ge nau neuma atan abnawa a sira yangagap yawanawa watan abnawa a. Ne ge kini ageneni. Ge diruma divi da ge yawanawa sira divi da ne matai genan uwag toyau gentnawa. 17 Ne matai genan parau vintna iyayapan geuma ge Ju onan igiyawa danowo, meve munan ne baraugeneni aga. 18  ✡Ne mu yangowa muma watapna, sira mu sisip gumbe te muntna. Seitan yusiwa gumbe biroriyag God gumbe onampe. Anotumat gunap eme igiyawa, kukaeba muma anog yankwetna, sira mu God toimuwawa aupe iyayapan iyakaisi danowo.’

19 Meoya kin Agrippa, ne ugegeyawa kwiminauwa gumbe ebnotu topai den ana. 20 Ne namu Damaskas igiyawa gumbo opata wana, sira ivi Jerusarem igiyawa, Judia danave undag sira Ju onan igiyawa gumbo gaibu. Ne opata wanawa mu nonemagowa biroriyag God gumbe sira amtanit di, sira mu nonemagowa biroriyayawa toyau muntanit di emewa gumbe. 21 Meoya Ju igiyawa temporu arawa danave ne aunegiya, sira ageyau eme tonektanwa oya eme. 22 Sira kum me apa on gare mame uwane. God waitawaita nedne yusiyusi yoina, sira kusikusiwa ge koukawa gumbo ne gae dirum wana. Propeta igiyawa ge Mosisi waya aninin matai veniyapewa. Ne me mekut dirum wana. Divi upeba da den dirum wana. 23  ✡Mu wayawa, Keriso edawai aupe, sira bo gumbe inaipe, meve iyayapan meuma ge Ju onan igiyawa gumbo namuiren eyawa oya dirumpe.”

24 Poru meib parau viniviwa, Pestas noiwa kokavit wane, “Poru, ge kuiyagwa kukaine. Ge anoano kokavit anoana, meoya ge kuiyagwa kukaine.”

25 Meve Poru mamaib wane, “Kokawa neuma Pestas, ne kuiyanwa yaiyai nau aivi. Ne gae natawa di veni. 26 Kin dividivi mame yaiyai yaug anone, kin gumbe ne siwavit gae veni. Dividivi mame nib yuniwa apa den pawane, meoya ne anoeni dividivi undag mame kin gumbe guwave da onan. 27 Kin Agrippa, ge propeta gumbo anotumat ege? Ne anoeniwa ge anotumat ege.”

28 Sira Agrippa Poru dine, “Kum pipi danave, ne Kristian atan oya ge yusiyusi ege.”

29 Poru garawa wane, “Kum pipi go yobe me divi da onan. Ne imunap gekut oya onan, megara iyayapan undag mu gae neuma gare mame anoemewa ne minan ape, megara murap mame tunegiyawa oya den anoeni.”

30 Me apa, kin ge namuyoiyoi kokawa ge Berunike sira iyayapan upeba mu asime wakeyawa wan yoiya. 31 Mu dauwag taibe amiyawa, gae garawa veme, “Apan asime me bo atanwa go nog aitan oya divi da den aivi.”

32 Sira meve Agrippa me Pestas dine, “Apan mame Siisa gumbe keptete oya nun den wanewa, ne anoeni me taibe dauwag aipa.”

27

Poru Wa Gumbe Romu Aitan Aivi

1 Gare mu yaug anoyawa, nu wa gumbe Itari angetan ete. Poru ge nog igiyawa upeba mu senturion iviwa Jurias nanive teya. Me Romu kokavitwa mut igiyawa meuma danave wakenewa. 2  ✡Nu Adramaitium wa meuma danave dauwag kweg antu. Wa mame at toimu ampa ampa Esia danave unig dauwag aitan aiviwa. At Tesaronika danave Masedonia apan Aristarukas me nu gaibu.

3 Oiyat umae at Saidon uniktu. Jurias baigan gumbe Poru amaraivi, sira ung wane Poru me owawaiwa oya aipe baigan gumbe ape. 4 Me apa nu dauwag antu, megara taig gud nunnewa, Saipras megiyave antu. 5 Sira Sirisia ge Pampiria poeman danave antune, sira at Maira toimu Rusia danave uniktu. 6 Asimeve Arekisandria wa meuma me Itari aitan aiviwa wakene, senturion* me yaune, sira wane nu wa asime dauwatu. 7 Kum upeba danave wa ekekenut aivine. Sira nu at Kunidas poeman meuma yusiyusi ag uwatune. Megara taig koka anewa nu oma den ane sira angetan, meoya nu at Kurete me poeman Sarumone apa wakenewa visive antu. 8 Poeman visive angete, yusiyusi ag angek at iviwa waya wa yoiviwa arawa oraiwa uniktu. At me megiyave, at Rasea gwetoimu wakene.

9 Kum koka waropiyatu, sira kwit kumiwa wait onanane, meoya wa gumbe angetanwa me kukaeba, Poru dirum wane, 10 “Iyayapan neuma, ne anoeniwa a numawa mame danave kukaeba pawatan aivi, tawara ge wa mame mukut onan inaiinai numawa gaibu kukaeba uwanuntan aivi.” 11 Megara senturion me wa yumnasiviwa abnawa ge wa mamawa anotumat yusipamit ane. Poru wanewa me anotumat yusipamit den ane. 12 Sira wa yoiviwa arawa mame me bainda onan taig kumiwa danave waketanwa oya, meoya iyayapan dadi wayawa maib, mame kweta, sira oma ape ipewa Kurete danave wa yoivi arawa Penikus anta—me sausuwest ge noosuwest gumbe wakenewa anta, sira taig kumiwa at me apa waketa.

Taig Koka Uwane

13 Sira taig memeyaivinewa sausu apa uwanewa, iyayapan kum mame di apa wa anika† ororiyaya dauwane, at Kurete ginayapawa visive angete. 14 Megara kum koni yobe onan, taig koka iviwa Yurokraidon‡ me tui ge pawawa apa aig onne. 15 Wa taig yumnadnewa, oma den ane wa aine taig manne. Meoya wa kwetune ingan aivi. 16 Megara wa me ginayapawa kusi iviwa Kauda megiyave aivi, meoya nu oma ane yusiyusi ag wa kusi yumnattu. 17 Nu wa kusi enagattu wa kokawa danave barautu, sira murap me wait tamibarip ayawa gumbe tutune. Sira wa me at Sirutes togewa apa aitan aivine nu a atune, meoya nu wa anika meuma barautu poeman danave aigne wa inganit aivine. 18 Taig koka gumbe aig ge dauwa antune, sira oiyat umae iyayapan amatog tawara upeba wa danave wakeyawa emetune. 19 Oiyat duwamdesi apa, nu nanuwo wa dividivi meumawa upeba tam epa emeya. 20 Nu oma den ane kum ge marantun yawamtu, oiyat upeba onanane, taig koka ande toivinewa, oieba nu gob waitawaita oya anog yankwetu.

21 Bira da kum obiren nakwai da den naya, meoya Poru namuwo yoig dirum wane, “Iyayapan neuma, ne gae neuma aug wa gumbe at Kurete ginayapawa apa den onantuwa, nu kukaeba mame ge waropiyatanwa den gaveyapono. 22 Megara gare mame di ne wasiwam yeneni. Yusiyusi aya. Ye daneyap undag da bira inaiinai den waropiyape. Wa mekut waropiyata. 23 Watau arampuna, God nauwawa eniwa aneyaeba namunap yoine, 24  ✡me wane, ‘Poru, den a a. Ge Siisa namive yoitanit di. Sira God me iyayapan undag mu wa danave ge gaibu wakeyawa genna.’ 25 Meoya iyayapan neuma, yusiyusi aya. Ne God gumbe anotumat eniwa, dividivi undag me matai veniyape wait ne didnednewa mina. 26  ✡Nu matai ampa ginayapawa visive angetanit di.”

Wa Koka Kukaine

27 Oiyat 14 onanane, aram sisipuna danave, nu poeman Adria apa aig ge dauwa etewa, aram nub bagiwa apa wa nau eme igiyawa anoyawa, wa me piyu da uwatan aivi. 28 Mu poeman epampa meuma aninin om wariyawa, mu yaug anoya epampa meumawa 40 mitas mina. Sira utunut siririyaya sira om wariyawa me 30 mitas mina. 29 Mu anogugut ayawa me an koka poeman danave dauwapetan, meoya wa anika duwam ge duwam wa virive apa emiya sira wantetan oya amareme. 30 Megara wa nau eme igiyawa wa gumbe a amotan eme, sira mu ugauga ake wa anika aoretan oya eme, wa kusi barauya poeman egave ekekenut aigivi. 31 Meoya Poru me senturion ge mut igiyawa dirum wane, “Wa danave iyayapan mame den wakepe ipewa, ye gaibu waitawaita den auya.” 32 Meve mut igiyawa wa kusi murap meuma togomiyaya kweya ingan aine.

33 Wanteivi omome, Poru wasiwam munne undag nakwai natan oya, “Ye amarene amarene, onne gare nakwai da den nayana, oiyat 14 onanane. 34 Meoya ne ye diruiyeni nakwai naya. Mame ye sira yutuiwa yempe oya. Kuiyegumewa danave desirom da den waropiyape.” 35 Meib wane, sira bredi aune iyayapan undag namuwo God gumbe gaun wane, sira warensig amatog nane. 36 Meve iyayapan yutuwa auya, sira amatog nakwai naya. 37 Nu wa danave waketuwa undag 276. 38 Undag nakwai kokavit naya oma ane, meve wa beumatan oya mu nakwai wiit emeya poeman danave aigeya.

39 Wantenewa, mu at piyu ginangawa yaiyai den yaug anoya, megara mu awau eg baraune yauyawa, mu imuwo awau uniktan anoya. 40 Wa anika murapeba togomiyaya poeman danave aigne, me koniwa apa murap barauk tuyawa vesiya, sira wa wapeyawa taig autan oya wan yuya dauwane, sira awau noiwa oya amome. 41 Sira togewa me apa yoi poeman danave kintoiviwa duwam uwagaveya eme, meoya wa togewa apa yabnadne. Wa kuiyawa yabnadne aitanwa oma den ane, sira yawarat yusipamitwa wa viriwa yabnewa, me amatog dumedne.

42 Mut igiyawa garawano ayawa mu nog igiyawa undag gutpe boriruwape, kuiyawa nog igiyawa oi tek a ampewa me bainda onan me kukaine. 43-44 Megara senturion anoiviwa me Poru waita wantan. Meoya me mu anoemewa topayane. Me dirum wanewa namu birabira oma ane oi teemewa pisiag aigiya poeman danave sira piyu egave dauwape, ivi iyayapan upeba yoma peyawa ge wa peyawa upeba yumnat oeteg ampe. Meib aya, sira iyayapan undag piyu egave yaiyai dauwaya.

28

At Maruta Ginayapawa Apa

1 Meib nu waita autuwa, yaug anotu at mame me ginayapawa mu waya Maruta. 2  ✡Ginayapawa mame igiyawa mu inaiinai nugunup oraimina di aya. Me kumiwa apa uvin uwane taig wadnunne, meoya mu iyam okeriya baigan muma oraimina nugunup aya. 3 Poru yoma gedoapam aug iyam yangave aorenewa, iyam amiwa gumbe mokare kukaeba gedo danave dauwane, me Poru naniwa adne. 4 Ginayapawa igiyawa yauya mokare nanive geroriyane, sira gae garawa aya, “Apan mame iyayapan gurivi nu den pimpan gitta. Me poeman gumbe waita aune, megara vesin goddeba oraiminawa me yan den kweya vinigimpe.” 5  ✡Megara Poru mokare naniwa geroriyanewa iyam danave totarane, me divi da den wakukamne. 6  ✡Ginayapawa igiyawa mu anoemewa gare mame di tampe sira uyug aig tatevit botope. Meoya mu amareme. Megara divi da den matadne, mu anoemewa biroriyag amatog waya, “Apan mame me god.”

7 At asime megiyave, namuyoiyoi abnawa painau iviwa Pabrius me piyu meuma wakene. Me nu angetan wanewa nu antu, sira me nu baigan kokavit gunup ane oiyat duwamdesi onanane. 8 Me kumiwa apa, me mamawa yuwarane ui amiwa ge ni yoipam tuivi gumbe viniviwa arawa apa wakeivi. Meoya Poru apan asime oya aig nun wane, naniwa egave baraune me oraimina ane. 9 Mame anewa, ginayapawa igiyawa yuwat gaibu upeba onamiya yuwat muma gumbe inaimusia. 10 Sira mu munan ebnotu kokavit aya, sira nu wa gumbe dauwag antunewa mu tawara obiren nu imunup anoetewa nunan tamibarip aya.

Poru Me Romu Aivi

11 Dud duwamdesi onanane, nu wa gumbe dauwag antu. Me Arekisandria wa meuma, me taig kumiwa apa ginayapawa mame apa wakenewa, me wa kuiyave naturup goddeba ivuwa Kasta ge Porakus teyawa. 12 Nu Sirakiusu antu, sira kum duwamdesi waketu. 13 Asime apa nu wa gumbe dauwag antu, sira at Regium uwatu. Kum desirom onananewa taig me sausu apa amatog tone, meoya oiyat dawa Puteori uwatune. 14 Meapa nu tatanaiwa upeba yawamtu, sira didnuniyawa kum 7 danave mu gaibu waketu. Mame mina nu Romu uwatu. 15 Tatangwanen nunan anoyawa, mu nu yau nuntan oya Romu apa at Api Porum ge at Tores Tavans onamiya. Poru mu yawam God gumbe gaun wane, mu ano yusiwa waniya.

Poru Romu Danave

16 Nu Romu uwatuwa, Poru mut igiyawa gaibu gwe dana vintan ung waya.

17 Kum duwamdesi onanane. Poru Ju igiyawa koukawa agoniyatan oya wane, sira mu agoniyayawa Poru mu dirum wane, “Ne tatanaiwa, ne divi da den ana. Iyayapan neuma gumbo sira isimuranaiwa anoano muma gumbe kukaeba den ana. Megara Jerusarem apa mu yum negiya sira Romu igiyawa nanuwo baraunegiya. 18  ✡Romu igiyawa yaimoyai yaunegiya, megara ne bo atan oya natawa da den yauyawa, mu anoemewa matai kwenetpe dauwag anetna. 19  ✡Megara Ju igiyawa mu topai aya, meoya ne Siisa gumbe keptete atan oya nun wana. Natawa meib, ne owanaiwa gumbo pui den yuwameni. 20  ✡Kuiyawa mame oya, ne imunap ye yavetna sira ye gaibu gae watna, meoya ye guniyap ongetan wana. Isuraeru owanowan oya ne murap gumbe tunegiya.”

21 Meve mu waya, “Nu umum genan da den autune Judia gumbe. Sira nu owanaiwa upeba mapa onamiya, megara mu gumbo bira da genan gae gwambe den toyau nuniya, sira gwambe den waya. 22  ✡Nu anoetewa ge divi anoegewa siwavitwa anotanwa me oraimina di. Nu anotuwa anotumat dam mame gumbe at obiren apa iyayapan pui yuwameme.”

23 Sira mu gae yuya kum desirom, meve iyayapan obiren gaibu Poru gwe me apa wakenewa mu uwaya. Poru me gae mumbe wag onivi aram uwane. Me God toimuwawa oya gae wane, sira Mosisi Gwangwan ge propeta bukaeba oya wag, mu toyau munivi Iesu oya. 24 Iyayapan upeba mu me dimbae wanewa gumbe anotumat eme, megara iyayapan upeba mu anotumat den eme. 25 Mame mina, mu anoemewa desirom den ane, sira mu taig amomewa, Poru gae desirom wane, “Guwawa Iyakaisiyapama me Aisaya gumbe me isimureaiwa gumbo wanewa me me di.

26  ✡‘Iyayapan mame gumbo ag diruma.

Ye anoene, megara den di yaug anoya;

ye yavene, megara den di yaug anoya.

27 Kuiyawa iyayapan mame nonowa e den sivi,

mu naunowa boredne,

sira mu yangowa abumiya.

Mu yangowo den yaveme.

Mu naunowo den anoeme, nonomagave den yaug anoeme,

sira nonomagawa den tobieme. Ne den warinamuntna.’

28 Meoya yaug anoya. Waita waita mame God meuma baraune Ju onan igiyawa gumbo aine. Mu matai anope.” 29 (-)*

30 Mame mina, Poru bairawan duwam danave gwe me anmaga meuma gumbe koni pipi vinigimtanwa oya aunewa apa vinivi, sira iyayapan me gumbe amdau onamiyawa undag me baigan gumbo ane. 31 Me yusipamit, sira bira da me gumbe tobottanwa onan di, God toimuwawa oya gae taibe dirum wag Ayapan Iesu Keriso oya toyau munne.

✡ 1:1: Ruk 1:3

✡ 1:2: Mak 16:19; Ruk 24:49-51

✡ 1:3: Ruk 24:36-49; Apa 10:41

✡ 1:4: Ruk 24:49; Jon 14:16-17; Apa 2:33

✡ 1:5: Mat 3:11

✡ 1:6: Ruk 24:21

✡ 1:7: Mak 13:32

✡ 1:8: Mat 28:19; Ruk 24:48

✡ 1:11: Mat 26:64; Ruk 21:27

✡ 1:12: Ruk 24:50-53

✡ 1:13: Mat 10:2-4

✡ 1:16: Sam 41:9

✡ 1:18: Mat 27:3-8

✡ 1:20: Sam 69:25; 109:8

✡ 1:22: Mak 1:9; 16:19; Jon 15:27

✡ 2:1: Rvt 23:15-21; Deu 16:9-11

✡ 2:3: Mat 3:11

✡ 2:4: Mak 16:17; Apa 4:31; 10:44-46; 19:6

✡ 2:17: Joe 2:28-32

✡ 2:25: Sam 16:8-11

* 2:27: Me at kukaeba arawa. Anotumat den eme igiyawa matai ampe.

✡ 2:29: 1Ki 2:10

✡ 2:30: 2Sm 7:12; Sam 89:3-4; 132:11

✡ 2:31: Sam 16:10

✡ 2:33: Apa 5:32; 7:55-56

✡ 2:34: Sam 110:1

✡ 2:36: Apa 5:30-31

✡ 2:39: Ais 57:19

✡ 2:41: Apa 2:47; 4:4

✡ 2:42: Apa 20:7

✡ 2:44: Apa 4:32-35

✡ 2:47: Apa 6:7; 11:21

* 3:1: Watavit, me kum koniwa 9 mina Isuraeru kum muma gumbe.

✡ 3:4: Apa 14:9

✡ 3:6: Apa 4:10; 16:18

✡ 3:13: Eks 3:6,15; Ruk 23:13-25; Apa 2:23

✡ 3:17: Ruk 23:34; 1Ti 1:13

✡ 3:19: Apa 2:38

✡ 3:22: Deu 18:15,18-19

✡ 3:25: Gen 22:18

✡ 3:26: Apa 13:46

✡ 4:4: Apa 2:41

✡ 4:10: Apa 3:6,13-16

✡ 4:11: Sam 118:22

✡ 4:12: Mat 1:21

✡ 4:18: Apa 5:28

✡ 4:19: Apa 5:29

✡ 4:24: Eks 20:11; Nem 9:6; Sam 146:6

✡ 4:25: Sam 2:1-2

✡ 4:27: Mat 27:1-2; Ruk 23:7-11; Apa 3:13

✡ 4:28: Apa 2:23

✡ 4:29: Epe 6:19

✡ 4:32: Apa 2:44

✡ 4:34: Apa 2:45

✡ 5:2: Apa 4:34-35

✡ 5:3: Jon 13:2

✡ 5:12: Apa 2:43; 14:3

✡ 5:19: Apa 12:7-10

✡ 5:28: Mat 27:25

✡ 5:29: Apa 4:19

✡ 5:31: Apa 2:33-34; Epe 1:20; Ibr 2:10; 12:2

✡ 5:36: Apa 21:38

✡ 5:40: Apa 4:18

✡ 5:41: Mat 5:10-12; 1Pi 4:13

✡ 6:1: Apa 4:35

✡ 6:7: Apa 2:41; 16:5

✡ 6:10: Ruk 21:15

✡ 7:2: Gen 11:31; 12:1

✡ 7:4: Gen 11:31–12:5

✡ 7:5: Gen 12:7; 15:18; 17:8

✡ 7:6: Gen 15:13-14; Eks 12:40

✡ 7:7: Eks 3:12

✡ 7:8: Gen 17:9-14; 21:4

✡ 7:9: Gen 37:11,28; 39:2,21-23

✡ 7:10: Gen 41:37-44

✡ 7:11: Gen 41:54; 42:1-2

* 7:12: Wiit mina me nakwaeba.

✡ 7:13: Gen 45:1-4,16

✡ 7:14: Gen 45:9-11; 46:27

✡ 7:15: Gen 46:1-7; 49:33

✡ 7:16: Gen 23:2-20; 33:19; Jos 24:32

✡ 7:17: Eks 1:7-8

✡ 7:19: Eks 1:11-22

✡ 7:20: Eks 2:2

✡ 7:21: Eks 2:3-10

✡ 7:24: Eks 2:11-15

✡ 7:28: Eks 2:14

✡ 7:29: Eks 2:21-22; 18:3-4

✡ 7:30: Eks 3:1-10

✡ 7:35: Eks 2:14

✡ 7:36: Eks 7:3; 14:21; Nam 14:33

✡ 7:37: Deu 18:15

✡ 7:38: Eks 19:3

✡ 7:40: Eks 32:1

✡ 7:41: Eks 32:2-6

✡ 7:42: Ams 5:25-27

† 7:44: Me God gweyawa wape gumbe umiyawa.

✡ 7:45: Jos 3:14-17

✡ 7:46: 2Sm 7:1-16

✡ 7:47: 1Ki 6:1-38

✡ 7:49: Ais 66:1-2

✡ 7:51: Ais 63:10

✡ 7:52: Mat 23:31

✡ 7:55: Sam 110:1

✡ 7:56: 1Ko 3:1

‡ 7:56: Me Iesu Keriso.

✡ 7:60: Ruk 23:34

✡ 8:3: Apa 9:1,13; 22:4; 26:9-11

✡ 8:17: Apa 19:6

✡ 8:32: Ais 53:7-8

✡ 8:36: Apa 10:47

✡ 8:40: Apa 21:8

✡ 9:1: Apa 8:3

✡ 9:15: Apa 26:2,6; 27:24; Rom 1:5

✡ 9:16: 2Ko 11:23-28

✡ 9:21: Apa 8:3

✡ 9:22: Apa 18:28

✡ 9:25: 2Ko 11:32-33

✡ 9:26: Gar 1:17-19

✡ 9:27: 1Ko 9:1

* 10:1: Me mut igiyawa 100 amaraivi abnawa.

† 10:3: Watavit, me kum koniwa 9 mina Isuraeru kum muma gumbe.

‡ 10:9: Watavit, me kum koniwa 6 Isuraeru kum mumawa gumbe.

✡ 10:14: Rvt 11:1-47; Ejk 4:14

✡ 10:15: Mak 7:15,19

✡ 10:26: Apa 14:13-15; Rev 19:10

✡ 10:34: Deu 10:17; Rom 2:11

✡ 10:37: Mat 4:12-17

✡ 10:38: Mat 3:16; Ruk 4:17-21

✡ 10:41: Ruk 24:42-43; Apa 1:8

✡ 10:42: Apa 17:31; 1Pi 4:5

✡ 10:43: Ais 53:5-6; Jer 31:34; Apa 2:38

✡ 10:44: Apa 11:15; 15:8

✡ 10:46: Apa 2:4; 19:6

✡ 10:48: Apa 19:5

✡ 11:3: Apa 10:28; Gar 2:12

✡ 11:5: Apa 10:9-48

✡ 11:14: Apa 16:31

✡ 11:15: Apa 2:4

✡ 11:16: Apa 1:5

✡ 11:18: Apa 13:48; 14:27

✡ 11:19: Apa 8:1-4

✡ 11:22: Apa 4:36

✡ 11:25: Apa 9:30

✡ 11:28: Apa 21:10

✡ 11:30: Apa 12:25

✡ 12:10: Apa 5:19

✡ 12:18: Apa 5:22-24

✡ 12:23: Dan 5:20

✡ 12:24: Ais 55:11

✡ 12:25: Apa 11:29-30; 15:37

✡ 13:2: Apa 9:15

✡ 13:3: Apa 6:6

✡ 13:5: Apa 12:12; 15:39

✡ 13:11: Apa 9:8

✡ 13:13: Apa 15:38

✡ 13:17: Eks 1:7; 6:6; 12:51

✡ 13:18: Nam 14:34; Deu 1:31-32

✡ 13:19: Deu 7:1; Jos 14:1

✡ 13:20: Jaj 2:16; 1Sm 3:20

✡ 13:21: 1Sm 8:5,19; 10:20-24

✡ 13:22: 1Sm 13:14; 16:12; Sam 89:20

✡ 13:23: 2Sm 7:12-16

✡ 13:24: Mat 3:1-2

✡ 13:25: Jon 1:20,27

✡ 13:28: Mat 27:22-23

✡ 13:29: Mat 27:59-60

✡ 13:31: Apa 1:3,8

✡ 13:33: Sam 2:7

✡ 13:34: Ais 55:3

✡ 13:35: Sam 16:10

✡ 13:39: Rom 10:4

✡ 13:41: Abk 1:5

✡ 13:46: Apa 3:26; 18:6

✡ 13:47: Ais 49:6

✡ 13:51: Mat 10:14; Apa 18:6

✡ 14:3: Mak 16:20; Ibr 2:4

✡ 14:5: Apa 14:19

✡ 14:11: Apa 28:6

✡ 14:15: Sam 146:6; Apa 10:26

✡ 14:16: Apa 17:30

✡ 14:17: Jer 5:24

✡ 14:19: Apa 17:13; 2Ko 11:25

✡ 14:22: Apa 15:32; 1Te 3:3

✡ 14:26: Apa 13:1-2

✡ 14:27: Apa 15:4,12

✡ 15:1: Gar 5:2

✡ 15:2: Gar 2:1

✡ 15:4: Apa 14:27

✡ 15:7: Apa 10:1-43

✡ 15:8: Apa 10:44; 11:15

✡ 15:10: Mat 11:30; Gar 3:10

✡ 15:11: Gar 2:16; Epe 2:5-8

✡ 15:13: Gar 2:9

✡ 15:16: Ams 9:11-12

✡ 15:20: Eks 34:15-17; Rvt 17:10-16

✡ 15:28: Mat 23:4

* 15:34: V34 den wakene, go namu tenewa da mamaib waivi; V34: Megara Sairas imive me apa waketan anone.

✡ 15:37: Apa 12:12,25

✡ 15:38: Apa 13:13; 1Ko 4:10

✡ 16:1: Apa 14:6; 2Ti 1:5

✡ 16:2: Pir 2:19-22

✡ 16:4: Apa 15:23-29

✡ 16:6: Apa 18:23

✡ 16:17: Mak 1:24

✡ 16:20: Mak 13:9

✡ 16:22: 2Ko 11:25; 1Te 2:2

✡ 16:27: Apa 12:18-19

✡ 16:30: Apa 2:37

✡ 17:7: Ruk 23:2; Jon 19:12

✡ 17:17: Apa 18:19

✡ 17:24: 1Ki 8:27; Apa 7:48

✡ 17:25: Sam 50:12

✡ 17:27: Sam 145:18; Jer 23:23

✡ 17:29: Ais 40:18-20; 44:10-17; Apa 19:26

✡ 17:31: Sam 96:13

✡ 18:2: Rom 16:3

✡ 18:3: Apa 20:34

✡ 18:5: Apa 17:14-15

✡ 18:6: Apa 13:46,51; 20:26

✡ 18:10: Jos 1:9; Ais 41:10

✡ 18:18: Nam 6:18; Apa 21:24

✡ 18:28: Apa 9:22

✡ 19:1: 1Ko 3:6

✡ 19:2: Apa 8:16

✡ 19:4: Mat 3:11

✡ 19:6: Apa 8:17; 10:44,46

✡ 19:11: Apa 14:3

✡ 19:12: Apa 5:15

✡ 19:17: Apa 5:11

✡ 19:21: Apa 23:11; Rom 1:13

✡ 19:23: 2Ko 1:8

✡ 19:29: Apa 20:4; 27:2; 1Ko 4:10; Prm 24

✡ 20:17: Apa 18:21

✡ 20:18: Apa 18:19–19:10

✡ 20:23: Apa 9:16; 21:11

✡ 20:24: Apa 21:13; 2Ti 4:7

✡ 20:28: 1Ti 4:16; 1Pi 5:2-4

✡ 20:29: Mat 7:15; Jon 10:12

✡ 20:31: 1Te 2:11

✡ 20:33: 1Ko 9:11-12

✡ 20:34: Apa 18:3; 1Te 2:9

✡ 21:4: Apa 20:23

✡ 21:8: Apa 6:5; 8:40

✡ 21:10: Apa 11:28

✡ 21:11: Apa 20:23; 21:33

✡ 21:13: Apa 20:24

✡ 21:19: Apa 15:12

✡ 21:20: Apa 15:1,5

✡ 21:23: Nam 6:1-20; Apa 18:18

✡ 21:25: Apa 15:29

✡ 21:26: 1Ko 9:20

✡ 21:29: Apa 20:4

* 21:32: Me mut igiyawa 100 amaraivi abnawa.

✡ 21:36: Ruk 23:18

✡ 21:38: Apa 5:36-37

✡ 22:3: Apa 5:34

✡ 22:4: Apa 8:3

✡ 22:18: Apa 9:29-30

✡ 22:19: Apa 8:3; 26:9-11

✡ 22:20: Apa 8:1

✡ 22:21: Apa 9:15

✡ 22:25: Apa 16:37

* 22:25: Me mut igiyawa 100 amaraivi abnawa.

✡ 22:29: Apa 16:38

✡ 23:2: Jon 18:22-23

✡ 23:3: Mat 23:27

✡ 23:5: Eks 22:28

✡ 23:6: Apa 26:5

✡ 23:8: Mat 22:23

✡ 23:11: Apa 27:24; 28:16,23

✡ 23:15: Apa 25:3

✡ 23:27: Apa 21:30-33; 22:25-27

✡ 23:28: Apa 22:30

✡ 23:30: Apa 23:16-23; 24:1-9

✡ 24:5: Apa 17:6

✡ 24:6: Apa 21:28-30

* 24:7: Namu tenewa da V6ge V8yapave gae mamaib wakeya: V6 oieba, Nu me keptetan anotune Gwangwan gumbe. V7 Megara namuyoiyoi kokawa Raisias uwag nu naninup yusiwa gumbe me venun aine. V8 Sira me nu didnunnewa nu genan ongetan. (Apan koka numawa Perikus...)

✡ 24:15: Jon 5:28-29

✡ 24:18: Apa 21:17-28

✡ 24:21: Apa 23:6

✡ 24:22: Apa 23:26

† 24:23: Me mut igiyawa 100 amaraivi abnawa.

✡ 25:2: Apa 24:1

✡ 25:3: Apa 23:15

✡ 25:7: Apa 24:5-6

* 25:8: Siisa me Romu ayapaneba.

✡ 25:14: Apa 24:27

† 25:25: Namu tenewa dawa vemewa, me Siisa go Augustus.

✡ 26:5: Pir 3:5-6

✡ 26:6: Apa 23:6; 28:20

✡ 26:9: Apa 8:3

✡ 26:18: Ais 42:16; Epe 2:2; 1Ko 1:13

✡ 26:23: Ruk 24:44-47; 1Ko 15:20

✡ 27:2: Apa 19:29

* 27:6: Me mut igiyawa 100 amaraivi abnawa.

† 27:13: Me marakibubu mina. Wa yokenewa marakibubu minawa yoi dana aoreeme. Wa aitanwa oya me ororieme dauwaivi.

‡ 27:14: Me taig koka nosuiist apa oniviwa.

✡ 27:24: Apa 23:11

✡ 27:26: Apa 28:1

✡ 28:2: 2Ko 11:27

✡ 28:5: Mak 16:18

✡ 28:6: Apa 14:11

✡ 28:18: Apa 26:31

✡ 28:19: Apa 25:11

✡ 28:20: Apa 26:6-7

✡ 28:22: Apa 24:14

✡ 28:26: Ais 6:9-10

* 28:29: V29 den wakene. Megara namu tenewa dawa da mamaib waivi. V29: Ju igiyawa yankweg amiya. Mu mumbovit kokavit wa ge yau yusipamit eme.

Romu

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

ROMU

Poru Gigirum Meuma Romu Igiyawa Munan Tenewa

1

1  ✡Poru, Iesu Keriso me nauwawa eniwa, God me gae oraiwa oya wagomiya nedne nenan auwane apasoro ana. 2  ✡—Gae oraiwa me Baiboru iyakaisiyapama danave propeta gumbo watavit agi wanewa. 3 Me Usiwa oya. Me kwapiwa gumbe Devid dam meuma apa yaig onnewa. 4 Guwawa Iyakaisiyapama gumbe, me bo igiyawa gumbo sira inaine, sira God yusiwa kokavitwa gumbe taibe wanewa me God Usiwa. Me Ayapan numawa Iesu Keriso. 5  ✡Me gumbe nu God ano oraiwa ge apasoro nauwawa tamtu. Me Iviwa wateteyamtan, Ju onan igiyawa undag auwatan sira mu anotumat gumbe noiwa autan oya. 6 Ye gaibu iyayapan mu Iesu Keriso auwanewa danowo.—

7  ✡Ye undag at Romu danave wakeyanawa, iyayapan iyakaisi atan oya God auwanewa, God baigan yeniviwa, ye undag guniyap ne mame teeni.

Mamunwa God ge Ayapan Iesu Keriso God ano oraiwa ge yum meumawa ye guniyap wakeigimpe.

Poru Romu Amdau Aitan Anoivi

8 Namuirenwa, ye undag oya God neuma gumbe gaun veni Iesu Keriso gumbe. Kuiyawa anotumat yeuma gumbe iyayapan gae wag me piyu mame undag wateteyamivi. 9 Ne Usiwa gae oraiwa meuma oya opata veni, meiba gumbe ne God nauwawa eni nonenmagawa undag gumbe. God taibe wape, ne evedni yenan anoeni. 10  ✡Evedni nun veniwa, God ano meuma gumbe ebu nenan watappe meve oieba ne gare mame oma ane yenan ongetan anoeni.

11 Ye yauyemtan oya yusipamit anoeni, kuiyawa ne atan anoeni ye yutuiwa ape guwawa puyowawa upeba keb atna gumbe. 12 Gae dawa me mamaib, ne anoeniwa ye guniyap sira anotumat yeuma ge ne anotumat neuma gumbe yutunwa garawan ata. 13  ✡Tatangwanen, ne yusipamit anoeni ye yaug anoya. Ne at upeba igiyawa gumbo magawa upeba tamna. Me mina ne ye guniyap magawa upeba tamtan anoeni. Meoya ne kum obiren ageyau ana guniyap ongetan oya. Megara ano da tobodne onne gare mame.

14 Ne sira muntanwa di gaibu, Griisu igiyawa ge ano onan igiyawa gumbo, sira gigirum igiyawa ge gigirum onan igiyawa gumbo. 15 Meoya ne gae oraiwa ye at Romu apa wakeyenewa guniyap opata di atan anoeni.

16  ✡Ne gae oraiwa gumbe ubmam onan. Gae oraiwa me God yusiwa. Me oma ane anotumat igiyawa undag waita mumpe, namu Ju igiyawa, meve Griisu igiyawa me mina gumbo. 17  ✡Kuiyawa gae oraiwa danave God oraivitwa taibe toyau nunne, sira oraivitwa God namive me namuiren amatonewa apa onne anotumat gumbe oieba aune. “Oraivit abnawa God namive me anotumat gumbe wakeigimpe,” Baiboru meib tene.

God Danapiriwa Iyayapan Gumbo

18 Kuiyawa iyayapan upeba God namive oraiwa onanwa gumbe natawa toboreme. Mu God waiya den emewa ge oraiwa onanwa oya God danapiriwa me toyau munivi kwimin apa. 19  ✡God divi meumawa mu yaug anopono me taibe esine. Me God toyau munne. 20  ✡Kuiyawa piyu mame wadnewa kumiwa apa onne gare mame, God wadnewa mu God anoano meuma guwavewa,—me God yusiwa yaibobot ge God inaiinai meuma,—taibe yauya sira yaug anoya. Mu singui da onan.

21  ✡Kuiyawa mu God yaug anoya God me God di, megara mu God den waiyaya. Mu God gaun den waniya, meve anoemewa natawa onan ane, nonomagowa waragowawa gumbe aram uwamunne. 22  ✡Mu waya nu undag yaug anotune igiyawa, megara mu kuiyowa onan igiyawa aya. 23  ✡Mu God eyawa meuma aug tobiroriyaya iyayapan mu watkukampewa irawa, nenip irawa, mae irawa, sira wararat emewa irawa minawa.

24 Meoya nonowa kukaeba anoemewa oya God mu miyot munne. Meve mu kwapuwa oya anog kukaeba garagara aya. 25 Mu God natawa aug tobiyaya ugauga eme. Wadnewa waiyatanwa garawa, mu waramnewa waiya eme, nauwawa eme. Nu wadnunnewa me mekut di waiyaigimta oieba onan. Amen.

26 Me mina God mu munnewa ano kukaeba ubmameba oya. Sira meve vesin mu taibe toboratanwa aug tobiroriyaya toboratanwa ubewa oya. 27  ✡Ebu desiroma, apan mu vesin gaibu taibe toboratanwa yankweya, sira mu apan gumbo ano kukaeba ubmameba gumbe nonowa iyam mina igne, sira mu kukaeba apan gumbo eme. Mu gwambe muma garawa mu mukut aueme. Me taibewa.

28 Sira mu God yaug anotan den anoya, meoya God mu munnewa kukaeba anoemewa, meve mu emewa mu meib den aigimpono. 29 Mu mamaib. Mu demtawa auemewa me oraiwa onanwa, kukaeba, nuniatatu ge ano kukaeba. Sira mu demtawa anoemewa me anogugut, toenguttan anoiviwa, mut atan anoiviwa, uga watan anoiviwa ge kukaeba atan anoiviwa, sira mu yano igiyawa. 30 Mu iyayapan upeba ano tam yanteiviwa igiyawa, God topai eme igiyawa, iyayapan upeba gumbo ayamat den eme igiyawa, mokona onan igiyawa, mumbo enagateg gaiyawa veme igiyawa, kukaeba atan anoeme igiyawa, sira inomamowa nouwo den aueme igiyawa, 31 den yaug anoeme igiyawa, agi togomieme igiyawa, danadawai den aueme igiyawa, sira ano den muneme igiyawa. 32 Mu God gwangwaneba anoeme. God gwangwaneba gumbe, mu meib apewa gutpe boriruwape. Mu me yaug anoeme, megara mu me eme. Sira mu desiroma eme igiyawa gumbo bainda veme nonomagowa gumbe.

2

God Keptetanwa Meuma Oraiwa

1  ✡Meoya ye iyayapan upeba pui yuwamenewa, divi da den waya ye yenan tobot yemtan oya. Ye iyayapan upeba pui yuwamene, me gumbe ye yembovit pui yuene me ye kukaeba igiyawa. Kuiyawa ye pui yuwamenewa ye sira meib di ene. 2 Nu yaug anotu, iyayapan mu meib emewa gumbo God keptetanwa me oraimina. 3 Iyayapan mu meib emewa gumbo ye pui yuwamene, megara ye gaibu gina desiroma ene. Ye God keptete apa ye guwave aisiene anoene? Onan di. 4  ✡Go God baigan meuma amat yempe nonewa biroriyatan gumbe, ye me den yaug anoene? Me baigan meuma kokavitwa ge yaimoyai waketanwa ge nonewa memeyu me kusi onan, ye me den yaug anoene?

5 Megara ye nonewa yaigiwa sira nonewa biroriyatanwa onan, me gumbe, God danapiri meuma yenan oya ye tam unai warene. God danapiri kumiwa,—God keptetanwa meuma oraiwa uwatanwa kumiwa,—me kumive God danapiri uwape. 6  ✡God iyayapan dividivi emewa gumbo garawa mumpe. 7 Iyayapan mu oraiwa emewa ge me eyawa, ayamat ge anoano yaibobot oya diuemewa mu gumbo inaiinai yaibobot mumpe. 8  ✡Iyayapan mu ubeube wakeg natawa topayag oraiwa onanwa noiwa auemewa mu gumbo God anokukam ge danapiriwa aikpe. 9 Edawai ge danadawai me dividivi kukaeba eme igiyawa undag gumbo aikpe, Ju igiyawa namuwo Griisu igiyawa ge iyayapan upeba. 10 Oraiwa eme igiyawa undag gumbo eyawa, ayamat ge yum aikpe, Ju igiyawa namuwo sira Griisu igiyawa ge iyayapan upeba. 11 God bira da desirom mekut oya den anoivi.

12 Undag mu Gwangwaneba den aug kukaeba emewa mu wakukampe Gwangwaneba gumbe onan. Undag bira Gwangwaneba ankwatave kukaeba emewa mu pui aupe Gwangwaneba gumbe. 13 Kuiyawa Gwangwan anoeme igiyawa God namive mu oraimina onan, megara Gwangwan gumbe wakeeme igiyawa God ape mu oraimina ape God namive. 14  ✡(Ju onan igiyawa mu Gwangwan gumbe onan, megara mu yaiyawa apa onnewa Gwangwan aninin waiviwa gumbe ape ipewa, mu mukut Gwangwan. 15 Mame mina, mu toewan muneme me nonomagave Gwangwan divi waiviwa tene. Nonomagawa oraiwa gaibu mame toewan muneme. Mu anoano muma pui gara yueme, sira mu mumbovit papara vineme.) 16 Ne gae oraiwa neuma gumbe veni. Keriso Iesu gumbe, God me ivi iyayapan guwave mumawa keptepe, sira God keptetanwa meuma me oiyat desiroma apa.

Ju Igiyawa Ge Gwangwan

17 Ye waigimiya ipewa, “Nu Ju igiyawa,” sira Gwangwan gumbe wakeigimiya ipewa, God gumbe degadega aigimiya ipewa, 18 ye God ano meuma yaug anoigimiya ipewa, Gwangwan gumbe aninin atanwa toewan yenne sira amaraigimiya ipewa, 19 Gwangwan me anoano ge natawa irawa mumawa ye autanwa gumbe, ye mamaib anoya ipewa, “Nu waita igiyawa yanga bored igiyawa oya, sira dun sisip danave wakeya igiyawa oya, 20  ✡namuyoiyoi igiyawa gigirum onan igiyawa oya, sira toewanewan igiyawa ud torawa munan,” 21  ✡ye iyayapan toyau munenewa, divi oya ye yembovit den toewanene. Ye ub den atan oya opata vene, megara divi oya ye ub ene? 22 Ye venewa iyayapan uinantaraki den aigimiya, megara divi oya ye uinantaraki ene? Ye god ugaugaeba topaiene, megara divi oya ye temporu dividivi meuma ub ene? 23 Ye Gwangwan gumbe degadega ene, megara divi oya ye Gwangwan togomiyag God aug yan barautan ene? 24  ✡“Ju onan igiyawa yapowo God iviwa iyagau eme kuiyawa me ye,” tene. Me meib di.

25 Ye Gwangwan amaraya ipewa, kwapituitui me natawa gaibu. Ye Gwangwan den amara aigimiya ipewa, ye kwapituitui yeuma me kwapituitui onanwa mina aya. 26  ✡Kwapituitui onan igiyawa mu kwapituitui den auya, megara mu Gwangwan desirom desirom amaraigimiya ipewa, mu kwapituitui igiyawa mina aya, go? E, meib aya. 27 Sira ye Gwangwan gigirum gaibu sira kwapituitui gaibu igiyawa, megara ye Gwangwan den amarene. Meoya kwapuwa gumbe kwapituitui den auya igiyawa mu Gwangwan amaraigimiya ipewa, mu ye pui yuepe? E, meib ape.

28 Kwapiwa taibe yautanwa gumbe Ju apan me Ju apan sinsin onan. Kwapiwa gumbe kwapituitui anewa me kwapituitui sinsin onan. 29  ✡Megara Ju apan guwavewa me Ju apan sinsin, sira kwapituitui me Guwawa Iyakaisiyapama ge nonemagawa gumbe sira me gigirum gumbe onan me kwapituitui sinsin. Waiya waiya me iyayapan gumbo den onivi, megara God gumbe.

3

God Anotumateba

1 Meve Ju oraiwa meuma me divi? Kwapituitui garawa me divi? 2 Anoano undag danave obiren wakeya. Namuirenwa God anotumat munne sira God gaiyawa munne.

3 Meve me divi? Anotumat onan igiyawa yapowo wakeyawa, anotumat onanwa me gumbe God anotumateba onanape go? 4  ✡Onan di, me den onanape. Iyayapan undag ugauga igiyawa meib nu dirum watawa, nu watanit di,

“God me anotumat abnawa.”

Mamaib tene, “Ge gae geuma gumbe oraivitwa auwa, sira pui gempewa me matai auwa.”

5 Megara, oraiwa onanwa numawa God namive me God oraiwa toewan numpe ipewa, me aninin? God me danapiriwa numpewa me oraiwa onan? (Ne iyayapan ano inaiinai muma gumbe veni.) 6 Onan, me meib onan di. Me meib ipewa, aninin God me at piyu mame pui yupe? 7 Ne ugauga neuma gumbe God natawa ega egave taibe ape, sira God eyawa taibe apewa, divi oya God pui yunekpe ne kukaeba oya? 8 “Kukaeba ata me gumbe oraiwa toewan muntan,” meib watawa bainda go?—Iyayapan ano mame gumbe pui yununeme. Iyayapan upeba veme me gae numa mina.—Mame mina garawa anoeme igiyawa, me oya mu pui autanit di.

Ud Da God Namive Oraiwa Onan

9  ✡Meve me divi? Nu oraimina iyayapan upeba mina onan? Nu watavit wag pui yumuntu, “Ju igiyawa ge Griisu igiyawa, iyayapan undag mu kukaeba gumbe wakeeme.”

10  ✡Kuiyawa mamaib tene.

“Bira da God namive oraiwa onan. Da desirom onan.

11 Bira da den yaug anobodne.

Bira da God oya den didimama aivi.

12 Undag daieve amiya sira ebu muma waropiyaya, sira undag kukaeba gumbe toboraya.

Bira da den oraiwa aivi.

Da desirom onan.”

13  ✡“Mu meyowa mempotat yampot watabne.

Mu pednowa gumbe ugauga veme.”

“Mu nou kwapiwa ankwatave mokare yoiba kukaeba wakene.”

14  ✡“Mu nouwa enewaruwat ge sisiwa gumbe noidauwane.”

15  ✡“Amowa mu oma ane kintoeme mut ag ganigani wattan oya.

16 Watkukamtanwa ge danadawai mu ebuwave.

17 Sira mu yum ebuwawa den yaug anoya.”

18  ✡“Mu yangowo namive God gumbe a onan.”

19 Nu mamaib yaug anotu. Dividivi gumbe Gwangwan waiviwa undag me Gwangwan ankwatave wakeeme igiyawa munan. Me nouwa undag iyaigitpe, piyu mame undag God keptete gumbe noiwa autan oya. 20  ✡Kuiyawa Gwangwan aigimtanwa gumbe, bira da oma den ane oraimina ape God namive. Megara Gwangwan gumbe kukaeba numa yaug anota.

God Namive Oraiminawa Me Anotumat Gumbe

21 Megara gare mame di, God oraiwa meuma me taibe toyau nunne, me Gwangwan amaratanwa gumbe onan. Me Gwangwan ge Propeta bukaeba danave wait tenewa. 22  ✡Me God oraiwa me Iesu Keriso gumbe anotumat eme igiyawa undag mu gumbo muniviwa. Ube onan iyayapan yapowo. 23 Iyayapan undag kukaeba aya, meoya God gumbe mu oma den ane eyawa aupe. 24  ✡Megara God ano oraiwa gumbe, Keriso Iesu sira gwiruwat nuntan gumbe, oraiwa God namive ingui nunne. 25 God me Keriso Iesu taibe toyau munne. Me puyo maeba God danapiriwa yankwetan oya ganigani gumbe sira anotumat gumbe. Me toewamuniviwa God oraiwa meuma. Kuiyawa God me ano yaimoyai wakeigimtanwa gumbe, iyayapan gumbo ibnawa den munne, yaunewa mu kukaeba muma me mu mukut ayawa. 26 Me gare mame di God oraiwa meuma toewan muntan oya, God mekut oraiwa toewan muntan oya, Iesu gumbe anotumat aivi abnawa me God awanivi oraimina God namive ag toewan muntan oya.

27 Meve apanapan numawa ampa wakene? Me wait aug aine. Me ebu ambuwa gumbe? Me dividivi etewa ebuwawa gumbe? Onan di, me anotumat ebuwawa gumbe. 28 Nu ano numa mameib. Apan oraimina God namive apewa Gwangwan aug atanwa gumbe onan. Me anotumat gumbe. 29  ✡Go God me God Ju igiyawa mukut oya go? Me Ju onan igiyawa gaibu God muma onan go? E, God me God Ju onan igiyawa mu gaibu. 30  ✡God me desirom apewa, me meib. God mame kwapituitui igiyawa anotumat gumbe oraiwa ape God namive, sira me kwapituitui onan igiyawa gaibu anotumat gumbe oraiwa ape God namive. 31  ✡Meve nu anotumat gumbe Gwangwan natawa yusiwa onanape go? Onan di. Megara nu Gwangwan aug yudapta.

4

1 Meve Ebraam oya—me nu isimuranwa kwapiwa gumbe—nu aninin waton? 2 Ebraam divi da atanwa gumbe God namive oraimina anewa, me oma ane apanapan wakene. Megara God namive me meib onan. 3  ✡Baiboru anin waivi? Me tenewa, “Meve Ebraam God gumbe anotumat ane. Meoya God ane me oraiwa ane.”

4 Bira da nau ape ipewa, garawa me puyo onan, megara me garawa mu menan barautanit di.” 5 God ape God anavi eme igiyawa oraimina ape God namive. Nau den eme igiyawa mu God gumbe anotumat ape ipewa, God me anotumat mumawa gumbe mu oraiwa ape. 6 Divi da den atanwa gumbe God ane oraimina aya igiyawa mu waribiya munnewa. Devid mame oya mamaib wane.

7  ✡“Iyayapan mu Gwangwan togomiemewa God anog yankwene sira Me kukaeba muma anog yan tobodnewa,

mu gumbo waribiya wakeigimpe,

8 Iyayapan gumbo Ayapan kukaeba muma den basiyaiviwa,

mu gumbo waribiya wakeigimpe!”

9 Meve waribiya atanwa mame me kwapituitui igiyawa mukut, go kwapituitui onanwa igiyawa gaibu? Nu watu, “Ebraam me anotumat meuma gumbe God ane oraimina ane.” 10 Megara divi gumbe God ane me oraimina ane anotumat meuma gumbe. Me kwapituitui ane onananeve? Go, me kwapiwa den tuiyave? Me kwapituitui ane onananeve onan, megara me kwapi den tuiyave ane. 11-12  ✡Me kwapituitui den ane kumiwa apa, anotumat meuma gumbe God ane oraimina ane. Meoya, me kwapituitui siren aune anoanowawa gumbe. Kwapituitui onan igiyawa mu anotumat gumbe God ane oraimina ape. Me Ebraam kwapituitui onan igiyawa undag mu God ane anotumat gumbe oraimina ape God namive mu mamuwon atan oya, sira kwapituitui igiyawa mu mamuwon atan oya. Natawa me mamaib. Iyayapan da kwapituitui aya. Iyayapan upeba mu anotumat me mamunwa Ebraam kwapituitui onan kumive aunewa me amave amome. Sira Ebraam me iyayapan mame undag mamowa ape.

13  ✡Ebraam ge isimuranaiwa gumbo God agi munne. Agi munnewa me piyu mame kwanawa autanwa igiyawa atan oya. Agi munnewa me Gwangwan gumbe onan, megara anotumat oraiwa gumbe. 14  ✡Iyayapan mu kwan autanwa igiyawa Gwangwan gumbe ape ipewa, anotumat me natawa onan, sira agi me yusiwa onanape. 15  ✡Gwangwan me danapiriwa pawaivi. Gwangwan den wakepewa, Gwangwan togomiyatanwa onan.

16  ✡Meoya anotumat gumbe nu oma ane piyu mame kwanawa autanwa igiyawa ata. Me God ano oraiwa gumbe. Me mina, agi mame Ebraam dam meuma yaig onamiyawa gumbo,—Gwangwan gaibu igiyawa mukut onan, megara Ebraam anotumat meuma amave omomewa igiyawa gaibu,—nau aigimpe. Mamaib tene, “Ne ana ge piyu undag apa wakeeme igiyawa munan mamowon ana.” Me meib. Ebraam me nu undag mamunwa. 17  ✡God gumbe me anotumat ane. Me natawa God mame namive. God mame oma ane ape boriruwaya igiyawa sira inaimutpe, sira oma ane auwape den wakenewa me matai wakepe.

18  ✡Me oma den ane owanowan aune kumiwa apa, anotumat ane owanowan gumbe. Me at undag igiyawa me mamowon atan oya, kuiyawa God wane, “Ge dam geuma yaig ampewa mame mina ape.” 19  ✡Ebraam bairawan 100 mina onanane, sira me yaug anone me kwapiwa me bo igiyawa kwapuwon ane. Sira me yaug anone Seira danawa boane. Megara anotumat meuma yusi den uwane. 20 Me anotumat onanwa den aune, sira me God agi meuma den anopipanum ane. Megara anotumat meuma yusi waivi, sira me Eyawa God wanne. 21 Me God gumbe anotumat yusipamit ane. Me anonewa God yusipama sira God oma ane agi meuma ape. 22  ✡Meoya dividivi mame gumbe God ane me oraimina ane God namive. 23-24 Baiboru tene, “God ane me oraimina ane God namive.” Me meib tenewa me mekut oya onan, megara nunan gaibu. Natawa mamaib. God ane Ayapan numa Iesu sira inaine boriruwaya igiyawa gumbo. Nu God me anotumat ata ipewa, God ape nu oraimina ata God namive. 25  ✡Ayapan Iesu me kukaeba numa oya barauya aig boane. Meve God ane me sira inaine nu oraimina atan oya.

5

Yum Ge Degadega

1 God ane nu oraimina atu God namive anotumat numa gumbe. Meoya nu Ayapan numa Iesu Keriso gumbe God ge nu gunup yapave yum gaibu. 2 God amara nunne nu God ano oraiwa mame danave uwatu Keriso gumbe. Nu God eyawa meuma oya anog degadega ete. 3  ✡Me mekut onan, megara nu danadawai gaibu degadega ete. Kuiyawa nu mamaib anoete. Danadawai ape nu unwa nikiyag waketanwa oya. 4 Unuwa nikiatanwa ape inaiinai oraiwa oya. Inaiinai oraiwa ape owanowan oya. Nu me yaug anotu. 5 Owanowan mame den yan barau numpe. Kuiyawa God me Guwawa Iyakaisiyapama nunne. Me gumbe God me baigan meuma egamivi nonunmagawa danave.

6 Nu ande yutunwa onan kumiwa apa, kum God baraunewa apa, Keriso boane God anavi atu igiyawa nunan. 7 Apan oraiwa oya apan da boape, go onan? Anten onan go. Apan da me anoiviwa gumbe ano munivi abnawa menan matai boape, go onan? Anten iyayapan upeba mukut mu meib ape. 8  ✡Megara, nu kukaeba igiyawa kumiwa apa Keriso nunan boane. Me gumbe God baigan meuma gunup toewan nunivi.

9  ✡Meoya God me waita numpe danapiri meuma gumbe, kuiyawa God ane nu oraimina atune God namive Keriso diyawa gumbe. Me meib di wakenewa. 10 Namu nu God anaviyawa. Megara Usiwa bo meuma gumbe God waribiya nunne. Meoya gare mame, Usiwa inaiinai meuma gumbe God waita nunivi. Me meib di wakenewa. 11 Me mame mekut onan. Upiba gaibu. Ayapan numa Iesu Keriso me gumbe gare baigan autune. Me gumbe, God gumbe degadega kokavit ete.

Bo Adam Gumbe Sira Inaiinai Keriso Gumbe

12  ✡Natawa mamaib. Apan da desirom me gumbe kukaeba piyu mame gumbe unigne. Kukaeba gumbe bo unigne. Mameiba gumbe bo wateteyamne iyayapan undag piyu mame egave. Kuiyawa iyayapan undag ano kukaeba aya. 13  ✡Kuiyawa Gwangwan den munne kumiwa apa gaibu kukaeba piyu mame danave wakene. Megara Gwangwan den wakenewa, iyayapan oma den ane kukaeba yaug anoya. 14 Adam gwangwan togomiyane. Adam kumiwa apa onne Mosisi kumiwa uwane, iyayapan mu gwangwan togomiyayawa wakeya. Iyayapan kukaeba muma me Adam kukaeba meuma mina onan. Megara bo iyayapan gumbo nau warivi. Adam me bira matai oniviwa me irawa meuma.

15 Megara puyo ebuwawa ge gwangwan togomi atanwa ebuwawa me ube. Apan desirom gwangwan togomiyanewa gumbe iyayapan obiren boriruwaya. Megara me egave, God ano oraiwa, ge puyo me Apan Desirom Iesu Keriso ano oraiwa gumbe uwanewa, iyayapan obiren gumbo maura vinivi. 16 Sira puyo ebuwawa ge apan desirom kukaeba meuma garawa ebuwawa me ubeube. Keptete kumiwa apa, gwangwan desirom togomi atanwa gumbe “Kukaeba abnawa,” wane. Megara God oraiwa ebuwawa gumbe, God ape gwangwan togomiemewa obiren oraimina ape God namive. 17 Apan da desirom kukaeba atanwa gumbe, bo uwag nu amara nunne. Me egave, Iyayapan bira God ano oraiwa ge oraiminawa puyowawa koka auyawa mu gumbo inaiinai amara mumpe Apan Desirom Iesu Keriso gumbe.

18  ✡Mame mina, kukaeba atanwa desirom gumbe, iyayapan undag mu kukaeba God namive wane. Me meib desiroma, oraiwa atanwa desirom gumbe, iyayapan undag mu oraimumu God namive wane, sira inaiinai munivi. 19  ✡Natawa mamaib. Apan da God noiwa den aunewa gumbe God ane iyayapan obiren God namive kukaeba igiyawa aya. Mame mina, Apan Da God noiwa aunewa gumbe God matai ape iyayapan obiren God namive oraiwa igiyawa ape.

20 Gwangwan unig uwanewa me kukaeba koka atanwa oya. Megara kukaeba koka aiviwa apa, God ano oraiwa me noidauwane sira egave. 21  ✡Natawa mamaib. Kukaeba me bo gumbe amarane, me mina, God ano oraiwa me Ayapan numa Iesu Keriso gumbe oraiwa puyowawa gumbe amaraivi. Me inaiinai yaibobot muntan oya.

6

Kukaeba Gumbe Bo Atanwa Ge Keriso Gumbe Inaigittanwa

1 Meve nu anin waton? Nu kukaeba danave wakeigimta God ano oraiwa koka aigimtan oya? 2 Onan di. Nu wait kukaeba gumbe boriruwatu. Aninin nu oma ane kukaeba danave inaiinai aug wakeigimton? 3  ✡Go, ye den yaug anoene go? Nu undag Iesu Keriso gumbe babataito autu. Natawa me bo meuma gumbe babataito autu. 4  ✡Meoya nu Keriso bo meuma gumbe babataito autu, me gumbe Keriso gaibu sig um nunne. Me Mamawa eyawa meuma gumbe, Keriso sira inaine boriruwayawa gumbo mina, nu gaibu inaiinai mataiwa gumbe vinigimtan oya.

5 Nu Keriso gumbe toboraigimta ipewa, sira nu Keriso bo meuma mina boriruwaigimta ipewa, Keriso sira inaine mina nu meib inaigitta. 6  ✡Nu mameib yaug anotu. Nu apan namuwa Keriso gaibu korosi egave boriruwaya. Natawa mamaib. Kukaeba kwapiwa wakukamne, kukaeba ankwatave nau eme igiyawa yankwetan oya. 7 Boriruwaya igiyawa mu kukaeba gumbe yankweya.

8 Nu mamaib anotumat ete. Nu Keriso gaibu bo ata ipewa, nu Keriso gaibu sira inaigitta. 9 Nu mamaib anotu, Keriso boriruwaya igiyawa gumbo sira inaine, bo den ape, bo Keriso gumbe oma den ane nau ape. 10 Kuiyawa Keriso me koni desirom mekut kukaeba numa gumbe bo ane. Keriso inaiviwa me God gumbe inaivi.

11  ✡Ye mameib anoigimiya. Ye bo igiyawa kukaeba gumbe. Sira ye God gumbe wakeene igiyawa Keriso Iesu gumbe. 12  ✡Meoya bo atanwa kwapuiwa oya kukaeba den kwemiya nau aigimpe, sira ye ano kukaeba yeuma oya noiwa den aug aigimiya. 13  ✡Sira ye kwapuiwa da den kukaeba aineba ape kukaeba atan oya. Megara ye yembovit oraimina aineba ape, sira God gumbe puyo aya, kuiyawa ye boriruwaya igiyawa gumbo sira inaigisiana. 14  ✡Meoya kukaeba me yenan nau den watpe. Kuiyawa ye Gwangwan ankwatave den wakeene, megara God ano oraiwa ankwatave wakeene.

Oraivitwa Ankwatave Nau Eme Igiyawa

15 Nu anin waton? Nu Gwangwan ankwatave den wakeete, megara God ano oraiwa ankwatave wakeete, meoya “Kukaeba ata,” nu wata? Onan di. 16  ✡Ye mame den yaug anoyana? Ye yembovit puyo ag ankwatave nau ene igiyawa mina noiwa auyawa, ye me gumbe ankwatave nau ene igiyawa aya. Ye kukaeba ankwatave nau ene igiyawa ayawa matai bo aya, megara noiwa autanwa ankwatave nau ene igiyawa ayawa ye matai oraimina aya God namive. 17-18 Ne God gumbe gaun veni, kuiyawa ye watavit kukaeba nauwawa ene igiyawa, megara gare toewan yemnewa natawa nonemagewa gumbe noiwa auyana, kukaeba gumbe yankweyana, sira oraiwa ankwatave nau eme igiyawa ayana.

19 Ye kwapuiwa gumbe yusi uwane, meoya ne iyayapan ebuwave veni. Ye watavit kwapuiwa miyot ge Gwangwan togomiyatan ankwatave nau ene igiyawa ayana, sira egave ye Gwangwan togomiyayana. Megara gare mame ye kwapuiwa keb aya, kwemiya me oraiwa God ankwatave nau emewa ape, sira ye meib di iyakaisi aigimiya. 20 Ye kukaeba ankwatave nau ene igiyawa kumiwa apa, ye oraiwa God namive me gumbe den anog wakeyana. 21 Gare mame di ye me oya ubmam ene. Me kumiwa apa, ye oraiwa da auyana? Dividivi mame oieba me bo. 22 Megara gare mame di, ye kukaeba yankweg God ankwatave nau ene igiyawa ayana. Ye natawa me gumbe iyakaisi ayanawa auyana. Mame oieba me inaiinai yaibobot. 23  ✡Kukaeba garawa me bo. Megara God puyowawa me inaiinai yaibobot me Ayapan numa Iesu Keriso nuniviwa.

7

Memgebip Guwaguwawa

1 Tatangwanen, ye den yaug anoyana? Gwangwan me wakeiviwa abnawa menan yusiwa aug nau aigimpe.—Ne iyayapan Gwangwan yaveg anoyawa mu gumbo veni.— 2 Vesin memawa aunewa me memawa gaibu Gwangwan gumbe tug wakeivi, memawa wakeivi kumiwa apa. Megara memawa bo topewa, meve vesin me Gwangwan gumbe yankwepe. 3 Meoya vesin memawa wakenewa kumiwa apa apan da gaibu nag vinigimpewa me wape uinantaraki vesinawa. Megara memawa bo apewa, meve apan da gaibu nag vinigimpewa, me uinantaraki vesinawa onan. Kuiyawa vesin me Gwangwan gumbe wait yankwene.

4  ✡Tatangwanen, me meib desiroma. Ye wait Gwangwan gumbe bo ayana, Keriso kwapiwa gumbe. Me apan da gaibu ye yunat atanwa oya sira meve God oya natawa intan oya. Apan me boriruwayawa gumbo sira inainewa abnawa. 5 Nu kwapunwa gumbe waketunewa kumiwa apa, nu bo natawa meuma autu, kuiyawa anoano kukaeba obiren me Gwangwan gumbe kwapunup nau wareme. 6  ✡Megara nu wait Gwangwan me tam nunnewa gumbe boriruwatu. Meoya nu Gwangwan gumbe wait yankwetu, gare mame nu God nauwawa ete Guwawa mataiwa gumbe, gigirum namuwa gumbe onan.

Kukaeba Gumbe Anopipanum Ag Doreni

7  ✡Nu anin waton? Gwangwan me kukaeba go? Onan di. Megara ne Gwangwan den yaug anopopo ipawa, kukaeba den yaug anona. “Dividivi tamtan oya nun den waigima,” Gwangwan meib den wanewa, ne den yaug anona dividivi tamtan oya nun waigimtanwa me gwambe. 8 Megara kukaeba me Gwangwan mame gumbe kumiwa aune sira ane ne nonenmagave dividivi undag tamtan oya nun wana. Gwangwan den wakenewa, kukaeba me bo anewa. 9 Ne watavit wakena Gwangwan gumbe onan. Megara gwangwan uwanewa kumiwa apa, kukaeba inaine, sira ne bo ana. 10 Meoya ne mameib yaug anona. Gwangwan mame di amara nunigimpe inaiinai oya, megara me amara nunigimpe bo kumive.

11  ✡Kuiyawa kukaeba me kumiwa aune sira gwangwan mame gumbe gunap ugai nedne, sira gwangwan gumbe ne to nedne bo ana. 12  ✡Meoya Gwangwan me iyakaisiyapama, gwangwan gaibu iyakaisiyapama sira bainda ge oraimina. 13 Meve oraiwa mame bo aug wag negne? Onan di. Me kukaeba. Kukaeba me oraiwa mame gumbe bo aug wag negne. Mame gumbe kukaeba me taibe ane, sira gwangwan gumbe me kukaeba kokavit di ane.

14 Nu yaug anotu Gwangwan me guwawa mina. Megara ne apan kukaeba abnawa. Ne gwiruwat negiya, sira ne kukaeba ankwatave wakeeniwa. 15  ✡Ne den yaug anoeni aninin eni. Ne den eni divi atan anoeniwa. Ne eniwa me topayeniwa. 16 Ne topayeniwa eni ipewa, natawa me ne Gwangwan me oraimina oya bainda veni. 17 Meoya me aiviwa ne onan, megara kukaeba me ne gunap wakeiviwa aivi. 18 Ne yaug anonawa ne gunap kwapunwa danave ano oraiwa den wakene. Kuiyawa evedni ne imunap ano oraiwa atan anoeni, megara ne me den eni. 19 Ne ano oraiwa atan anoeni, megara den eni. Ne ano kukaeba atanwa den anoeni, megara me ne eni. 20 Ne divi da den atan anoeniwa megara eniwa, me ne onan, megara kukaeba me ne gunap wakeiviwa aivi.

21 Meoya ne imunap ano oraiwa atan anoeni, megara ne gwangwan yauna me ano kukaeba ne gunap wakene. 22 Kuiyawa ne apan dananaba oya degadega eni God Gwangwan meuma gumbe. 23  ✡Megara kwapunwa danave gwangwan da wakene. Me mut aivi nonenmagawa gwangwaneba gaibu, sira aune, sira me ane ne nog abnawa me kukaeba gwangwaneba ankwatave wakenewa ana. Ne meib yaug anona. 24 Ae, ne anokukam abnawa! Bira ne bo mame kwapunwa gumbe waita nekpe? 25  ✡Ne God gumbe Ayapan numa Iesu Keriso oya yusipamit gaun veni.

Meoya ne nonenmagawa danave God Gwangwaneba nauwawa eni, megara kwapunwa danave kukaeba gwangwaneba nauwawa eni.

8

Inaiinai Guwawa Gumbe

1 Meoya gare mame di, Iesu gumbe anotumat eme igiyawa gumbo God wape mu kukaeba muma da onan. 2 Kuiyawa Keriso Iesu gumbe, Guwawa inaiinaiba gwangwan meuma wakene, sira me ne yankwe nedne, kukaeba ge bo gwangwaneba gumbe. 3 Kwapunwa gumbe nu yutunwa onan, meoya Gwangwan oma den ane waita nunne, megara God waita nunne. God Usiwa baraune aig onne kukaeba numawa oya. Me nu minun kukaeba gaibu mina ane, meve kwapiwa gumbe kukaeba numa garawa aune onan di ane. 4  ✡Nu Guwawa gumbe angete, kwapunwa anoanowawa gumbe onan. Me Gwangwan waiviwa undag nu gunup ape matattan oya.

5 Bira da kwapiwa anowawa anog aiviwa abnawa me kwapiwa anoanowawa me mekut anog aivi. Bira da Guwawa anog aiviwa abnawa me Guwawa anoanowawa me mekut anog aivi. 6 Kwapiwa anowawa oya anog aiviwa me bo. Guwawa anowawa oya anog aiviwa me inaiinai ge yum. 7 Kuiyawa kwapiwa anowawa me God gumbe anavi aivi. Me God Gwangwaneba noiwa den avivi. Nu aib wata, me oma den ane noiwa aupe. 8 Kwapiwa anowawa danave wakeiviwa abnawa oma den ane matai God me gumbe degadega ape.

9  ✡Megara God Guwawa ye none mageyap wakeiviwa, ye kwapuiwa gumbe onan, megara Guwawa gumbe. Bira da Keriso Guwawa den aunewa me Keriso meuma onan. 10  ✡Keriso guniyap wakeiviwa, ye kwapuiwa kukaeba gumbe bo ane, megara guwewa inai muteme oraiwa God namive gumbe. 11 God ane Iesu Keriso boriruwaya igiyawa gumbo sira inaine. Me Guwawa ye guniyap wakeiviwa, God ape ye kwapuiwa me bo apewa sira inai mutpe. Kuiyawa God me Iesu Keriso boriruwaya igiyawa gumbo sira inainewa.

12 Meoya tatangwanen, nu kwapunwa noiwa autan den di anoete, meoya kwapunwa anowawa gumbe vin anigimtan den di anoete. 13  ✡Ye kwapuiwa anowawa gumbe wakeigimiyawa, ye bo aya. Megara Guwawa gumbe, kwapuiwa aiviwa guriya boriruwape ipewa, ye inaigisia. 14 Iyayapan bira da God amara muniviwa mu God usitainawa. 15  ✡ ✡Ankwatave nau aivi abnawa guwawa me ape ye sira a aya. Ye guwawa meiba da den auyana, megara ye God Usiven atanwa me Guwawa auyana. Nu Guwawa gumbe watu, “Abba,* Maman.” 16  ✡Guwawa membovit nunan taibe waivi guwunwa gaibu, nu God usitainawa. 17 Nu usitainawa ipewa, nu kwan autan igiyawa gaibu. Eyawa autan oya nu Keriso gaibu edawai auete ipewa, nu God kwan autan igiyawa, sira Iesu Keriso gaibu kwan autan igiyawa.

Kum Iviwa Eyawa

18 Kum ivi eyawa toewan numpe. Nu gare edawai gina ubeube auete. Edawai me kudnausiren, megara eyawa me kokavitwa. Ne meib di anoeni. 19 God wattenewa mu God usitainawa taibe uwatanwa oya nonomagowo amareme. 20  ✡God wattenewa mu natawa onan ane. Me God anoano meuma gumbe ane, God wattenewa mu anoano muma onan. God ane mu noiwa auya, meoya mu owanowan gumbe. 21 God wattenewa mu mumbovit kwemne watkukamtan ebuwawa gumbe dauwag ampe. Mu mumbovit God usitainawa eyawa gumbe ui onan yai wakeigimpe.

22 Nu mamaib yaug anotu. God wattenewa mu danadawai aueme me apa onne gare mame. Ud yaitanwa gumbe edawai avig uiwa nikiaivi mina. 23  ✡Me mekut onan, megara mame gaibu. Nu numbovit Guwawa natawa autune, sira nu nonunmagawa apa unuwa nikiag amarete. God usitanawa atan oya. Natawa me nu sira gwiruwat nuntan. 24 Nu waita nunne owanowan mame gumbe. Owanowan yavetewa me owanowan natawa onan. Bira da den autan anope wait aunewa oya. 25 Divi da den yautunewa oya nu anoigimtawa, nu nonunmagawa apa iyagit amaraigimta.

26 Guwawa me mina meib aivi. Me nu yutunwa onanwa oya waita nunivi. Nu den yaug anotu aninin nun watanwa. Megara Guwawa uiwa nikiyaiviwa gumbe,—gae gumbe oma den ane wata,—me gumbe waita nuntan oya nun waivi. 27  ✡God me oma ane nonunmagawa undag yaug anoivi. Meoya God oma ane Guwawa aninin anoiviwa yaug anoivi. Kuiyawa Guwawa me God noiwa avivi, sira me gumbe iyayapan iyakaisi nunan nun waivi.

God Me Yusipama Anavi Mina Onan

28  ✡God gumbe baigan eme igiyawa, mu iyayapan mu God auwanewa God anoiviwa gumbe. God oma ane dividivi undag gumbo iyayapan munanwa oya nau ape sira garawa oraimina mumpe. Nu me yaug anotu. 29  ✡Kuiyawa God me iyayapan upeba wait yaug ano munne. Sira me wait anewa iyayapan mame irawa me matai Usiwa mina ape. Natawa me tatawaiwa obiren gumbo Usiwa me ud namotawa ape. 30 God me iyayapan mu God wait anog munan auwanewa auwane. God anog munan auwanewa igiyawa God ane oraimina aya. Meve God ane oraimina aya igiyawa gumbo eyawa munne.

31  ✡Gare mame me gumbe nu anin waton? God me nunanwa oya aiviwa, bira nu gunup anavi ape? 32 God me Usiwa desiromirenwa oya nonewa den aune nu nunan oya nunne. Me gaibu baigan gumbe dividivi undag ui onan den numpe go? Onan di. 33  ✡Bira God anog munan auwane igiyawa gumbo dirum watkukam munivi? God ane mu oraimina. 34 Bira pui yuwamivi? Iesu Keriso bo ane, sira inaine. Me God naniyutanwa apa wakene, sira waita nuntan oya nun waivi. 35 Bira God baigan meuma gumbe tam ube tenumpe. Me ibnawa go, danadawai go, edawai go, iyagon go, ui kwapiwavit go, tapon go, deba go? 36  ✡“Genan oya nu bo yavete mumbe apa aig kum aigivi. Mu anoeme nu sip gureme mina.” meib tene. 37 Megara God me nunan baigan aiviwa gumbe, dividivi mame undag danave, nu auta yusipamit. 38-39 Ne mamaib anotumat eni. God baigan meuma me Ayapan numa Keriso Iesu apa wakenewa gumbe, bira da den tam ube tenumpe. Bo, inaiinai, aneya, kukaeba amareme igiyawa,† gare mame di wakenewa, matai uwapewa, yusiwa da, painau, epampa, sira dividivi upeba me God wattenewa undag danave, mu oma den ane God baigan meuma gumbe den tam ube tenumpe.

9

God Isuraeru Wat Gomiya Munne

1 Ne Keriso danave natawa di diruieni, uga mina onan. Ne nonenmagawa oraiwa gaibu mamaib Guwawa Iyakaisiyapama gumbe taibe veni. 2 Ne nonenmagave anogugut kokavitwa ag danadawai evedni aueni. 3  ✡Ne den apopo ipawa ne Keriso gumbe ube anekpopo, tatanaiwa munan sira kwapunwa desiroma igiyawa munan. Ne den apopo ipawa ne diguragut abnawa munan. 4  ✡Mu Isuraeru igiyawa. Usitainaven atanwa, eyawa, God agiyawa iyayapan munan, Gwangwan autanwa, taparoro, ge agi mu mumawa. 5 Isimuranaiwa mu mina mumawa. Keriso me mina kwapiwa gumbe mu gumbo uwane. Keriso mame me opa painau, sira God wattenewa undag mu ankwatave. Keriso me God me nu waiyaigimtan. Amen.

6 Megara God gaiyawa me yusiwa onan den ane. Kuiyawa nu oma den ane wata Isuraeru apa onamiya igiyawa undag mu Isuraeru. 7  ✡Sira nu oma den ane wata Ebraam gumbe yaig onamiya igiyawa undag mu usitainawa. Kuiyawa me, “Aisak gumbe yaig onamiya igiyawa mu veme ge ututainagwa apa yaieg onamiyawa.” 8  ✡Natawa me ud kwapuwa gumbe yaiyawa mu God usitainawa onan. Ud agi gumbe yaieg onamiyawa mu usitainawa yaieg onamiyawa. 9  ✡Agi gaiyawa me mamaib. “Ne bairawan umaewa ne mapa sira taig onetna gare mame mina. Sira Seira kikiyan apan baraupe.”

10 Mame mekut onan. Nu isimuranaiwa Aisak gumbe Rebeka bugane. 11-12  ✡Usitainawa mu den yaiya sira oraiwa ge kukaeba den aya kumiwa apa, Rebeka me umum anone, “Tatawa me gwaneba nau meuma atan abnawa ape.” Kuiyawa God anoiviwa me yusipamit yoivi, divi da atanwa gumbe onan, megara Ayapan me iyayapan munan auwaiviwa gumbe. 13  ✡“Ne Jekob gumbe baigan ana, sira Eso anokukam ana,” meib tene.

14 Meve nu anin waton? Ano kukaeba da God gumbe go onan? Onan di. 15  ✡God me Mosisi gumbe wane,

“Ne iyayapan ano muneniwa anomuneni,

sira ne iyayapan mu nenan danadawai auemewa munan danadawai aueni.”

16  ✡Meoya iyayapan anoano mumawa emewa me natawa koka onan, megara God anoano meuma nuniviwa me natawa koka. 17  ✡Baiboru me Parao gumbe wane, “Ne ge agemna wan yoiya, kuiyawa ne imunap yutunwa toyau muntna ge gungap, sira at undag ne ivunwa yaug anope.” 18 Mame mina, God me iyayapan ano meuma muntan anoiviwa ano meuma munivi, sira me iyayapan ano meuma muntan topayaiviwa munan topayaivi.

19 Ye ne gunap mamaib waya, “Meib aigimpe ipewa, divi oya God iyayapan gumbo pui yuwamivi? Bira me God yumateba topayane?” 20  ✡Megara apan. Ye God topayene. Ye bira? Wattenewa oma ane wape wattene abnawa gumbe, “Dimbae oya ge ne mameib anegana?” 21  ✡Ui warivi abnawa me yusiwa gaibu go onan? Piyu gumbe me oma ane ui warampe dividivi oraiminawa oya, sira ui warampe dividivi kukaeba oya.

22 God mamaib anoivi ipewa, me aninin? God imive danapiriwape, sira yusiwa toyau mumpe. Megara anoano oraiwa koka gumbe uiwa nikiag amaraivi, sira me ui me God watkukamtan anoiviwa den watkukampe. 23 Me gaibu eyawa koka toyau nuntan oya. Ui me ano muniviwa wakeya. God ui me wait tamibarip aneve wakeya. 24 Nu ui me ano nuniviwa. God nunan auwane Ju igiyawa gumbo mu mukut onan megara Ju onan igiyawa mu gaibu. 25-26  ✡ ✡Osea Bukaeba danave me waivi,

“Mu ne iyayapan neuma onan, megara ne auwatnawa mu ne iyayapan neuma.

Sira mu iyayapan mu ne den baigan munnawa, megara ne auwatnawa mu ne baigan muneniwa.

Ne wana, ‘Ye ne iyayapan neuma onan.’

At desiroma apa, mu wape God wakeiviwa usitainawa.”

27  ✡Sira Isuraeru munan, Aisaya mamaib kwaruwane.

“Isuraeru usitainawa mu obiren, poeman visive nuge mina.

Megara iyayapan wakeyawa mukut mu waita mumpe.

28 Ayapan gae meuma undag aug oraimina sira tatevit ape piyu egave.”

29  ✡Sira Aisaya namu wane mina.

“Ayapan yusipamitwa me utuntainunwa den numpa ipawa,

nu Sodom mina apono,

sira Gomora mina apono.”

Isuraeru Anotumat Onan

30 Nu me anin waton? Ju onan igiyawa mu oraiwa oya didimama den aya, megara oraiwa auya. Natawa mamaib, oraiwa me anotumat gumbe. 31 Megara Isuraeru me oraiwa gwangwaneba diunewa mu oma den ane auya. 32  ✡Divi oya? Kuiyawa mu anotumat gumbe den diuya, megara mu dividivi atanwa minawa gumbe diuya. Mu amawa totariyatanwa an me gumbe amowa toya. 33  ✡Me mamaib tenewa mina.

“Yauya. Ne Saion apa amawa totariyatanwa anawa ge an koka

me ape uyug aigatanwa tetna.

Bira da me gumbe anotumat ape ipewa, me ubmam den ape.”

10

1 Tatangwanen. Ne nonenmagawa anowawa, God gumbe Isuraeru igiyawa munan nun watanwa, mu waita aupe. 2 Ne yaug anog taibe veniwa mu God gumbe degadegaepam waiya eme. Megara me gigirum anowawa gumbe onan. 3 Kuiyawa mu God oraiwa meuma den yaug anoya, sira mu God oraiwa meuma gumbe noiwa den auya. Kuiyawa mu imuwo oraiwa mu mukut tamtan oya anoya. 4 Keriso me ane Gwangwan onanane, meoya anotumat igiyawa undag God namive oraimina ape.

5  ✡Mosisi tenewa, Gwangwan oraiwa eme igiyawa inai mutpe oraiwa gumbe. 6  ✡Megara anotumat oraiwa meuma mamaib waivi. “Ye den waya nonemageyap bira kwimin dog aitan?” Natawa me mameib, Keriso kwimin apa aug aig ontan oya. 7 Sira, “Ye den waya bira piyu nog epampa aikpe,” Natawa me mameib, Keriso boriruwaya igiyawa gumbo dauwape. 8 Megara anin waivi? “Gae gungap, nogap sira nonenmagave wakene.” Mame me anotumat numawa gaiyawa me nu wateteyametewa. 9 Kuiyawa ge nogap, “Iesu me Ayapan,” vegewa, sira nonegap, “God ane Iesu boriruwayawa igiyawa gumbo sira inaine,” anotumat egewa, ge waita auwa. 10 Apan nonenmagave anotumat apewa, God namive oraiwa aupe. Sira noiwa gumbe taibe waiviwa waita aupe. 11  ✡Baiboru mamaib waivi, “Me gumbe anotumat aivi abnawa me matai ubmam den ape.” 12  ✡Ju igiyawa ge Ju onan igiyawa mu yapowo ubeube onan. Ayapan desiroma me iyayapan undag Ayapanowa. Ayapan oya auveme igiyawa undag munanwa Me ano oraiwa kokavit. 13  ✡Kuiyawa, “Bira da Ayapan oya auwaiviwa me waita aupe.”

14  ✡Megara me gumbe anotumat den ayawa, aninin mu me gumbe oma ane auwape? Mu me gumbe den anoyawa, aninin me gumbe oma ane anotumat ape? Wateteyamivi abnawa den wakenewa, aninin oma ane anope. 15  ✡Bira da den baraug aipewa, aninin akape wateteyampe? Mamaib tene, “Iyayapan mu gae oraiwa aug omomewa amowa me oraivitwa.”

16  ✡Iyayapan obiren gae oraiminawa auya, megara upeba mu den auya. Aisaya wanewa, “Ayapan, bira gae numawa anotumat ane?” 17 Me meib. Anotumat me anoano apa amatope, sira anoano me Keriso gaiyawa gumbe amatope. 18  ✡Megara ne singui watna, “Mu den anoya?” Onan di.

“Nouwa at piyu egave undag.

Mu gae muma amiya at piyu viri pusiwa.”

19  ✡Megara ne mamaib watna. “Isuraeru mu den yaug anoya go?”

Namuiren, Mosisi mamaib wane.

“Ne atna ge degadega den a, den watgomiyamunne igiyawa gumbo.

Sira ne atna ye danepiriwape, iyayapan mu anoano den yaug anoemewa gumbo.”

20  ✡Sira Aisaya yusipamit waivi.

“Ne nenan didimama den eme igiyawa ne yaunegiya,

sira ne nenan den autan anoeme igiyawa gumbo ne taibe toyau munna.”

21  ✡Sira Isuraeru gumbe mamaib waivi,

“Iyayapan mu nounwa den aueme sira anavi eme,

megara ne naninwa mu gumbo kum desirom danave munna.”

11

God Isuraeru Ano Munivi

1  ✡Meve ne watna, God me iyayapan meuma topai munne? Onan di. Ne gaibu Isuraeru abnawa, sira Ebraam yaig onnewa, Benjamin dam meuma gumbe onnewa. 2 God me iyayapan meuma mu wait yaug anonewa den topai munne. Ye Baiboru danave Eraija oya tenewa apa aninin waivinewa den yaug anoyana. Me God gumbe Isuraeru pui yug wane. 3  ✡“Ayapan, mu propeta geuma guriya boriruwaya, sira kem geuma iyakaisiyapama aueg tobiroriyaya. Ne nekut kwenegiya. Mu tonektanwa oya a ge yaug eme.” 4  ✡Megara me gumbe garawa anin wane? “Ne nenan iyayapan 7,000 amareni wakeya. Mu Baaru gumbe den konuwa yueme.” 5 Ebu desiroma, gare mame di iyayapan mu God ano oraiwa gumbe amaraivi wakeemewa mu meib di wakeya. 6  ✡Me ano oraiwa gumbe ipewa, me divi da atanwa gumbe onan di. Me meib onan ipewa, ano oraiwa me ano oraiwa onan.

7 Meve me aninin? Isuraeru mu oma den ane auya divi da autan oya anoemewa. God wat gomiyanewa igiyawa mu auya, megara iyayapan upeba nonomagowa yaigiwane. 8  ✡Mamaib tene,

“God me guwowa yusi onanwa munne,

yangowo mu den yaupewa munne,

sira naunowo mu den anotanwa munne.

Gare mame apa onnewa.”

9  ✡Devid gaibu aib waivi.

“Teboro mumawa mu munan nama ape,

gue katau ape, divi da amawa totariyatanwa anawa ape, sira garawa muma ape.

10 Mu yangowa muniwape sira mu oma den ane yaupe.

Mu daiyowa gegerai mutpe meib di wakeigimpe.”

Yoma Naniwa Da Gumbe Yunadne

11  ✡Sira singui watna. Mu amowa totainewa uyug aigtan oya? Onan di. Mu Gwangwan togomiyaya, me gumbe waita Ju onan igiyawa gumbo onamiya. Me mu kwemiya Isuraeru kwavi atan oya. 12 Mu Gwangwan togomiyayawa me piyu mame tawara muma oya, sira mu waropiyayawa me Ju onan igiyawa tawara muma oya. Meoya mu waita autanwa me obiren egave tawara kokavitwa autan oya.

13 Meoya ne Ju onan igiyawa yenan veni. Ne Ju onan igiyawa munan apasoro ana, meoya ne anoeniwa nau neuma me koka. 14 Sira me gumbe, ne imunap wakenewa, ne atna iyayapan neuma kwavi ape. Sira ne imunap atna iyayapan upeba yapowo waita aupe. 15 Mu epa aore muntanwa me piyu mame yum tutanwa oya ipewa, mu tamtanwa me bo gumbe sira yoipewa. Natawa meib. 16 Wiit maura namuirenwa me iyakaisiyapama ipewa, nakwai wiit atapupu undag me iyakaisiyapama. Taiwa me iyakaisiyapama ipewa, yoma naniwa gaibu me iyakaisiyapama.

17  ✡Yoma naniwa upeba tentamag aigiya sira ye yoma Orivu mundanavewa me gumbe yunad yenne, sira yoma Orivu taiwa gumbe mumin dauwaivi ye avigimiya ipewa, 18 ye oma den ane apanapan aigimiya yoma naniwa gumbe. Ye taiwa den waita wanene, megara taiwa me waita yenivi. 19 Ye waya, yoma naniwa togomiyayawa me ne yunatanwa oya. 20 Me meib. Mu togomiyayawa mu anotumat onanwa gumbe, megara ye anotumat yeuma gumbe yokeene. Ye apanapan den aya, megara a aya. 21 God naniwa namu wakenewa gwagwai den tupawa, me ye yenan oya gwagwai den tupe.

22  ✡Yauya. God baigan meuma ge yaigipamitwa. Iyayapan uyug aigemewa egowo wakenewa me yaigipamitwa. Ye egeyap wakenewa me God baigan meuma. Ye me danave wakeigimiya ipewa, me meib di wakeigimiya. Megara ye meib den ayawa, ye gaibu togomiyape. 23 Sira mu anotumat onanwa den amaraigimpewa, mu matai yunat ape. God oma ane mu sira yunat mumpe. 24 Mundana yoma Orivu gumbe togomiya yenne, sira Orivu nau danavewa gumbe yunat yenne ipewa, Orivu nau danavewa naniwa me yoma Orivu namuwa gumbe sira yunat ape. Me taibe yaigiwa onan.

Isuraeru Igiyawa Undag Waita Aupe

25 Tatangwanen, ne imunap, ye guwavewa mame yaug anotanit di. Ye aib den anoya ye ano kokawa igiyawa. Guwavewa mame natawa mamaib, Isuraeru igiyawa upeba nonomagowa yaigiwane, sira Ju onan igiyawa anintom mina obiren apewa, Isuraeru igiyawa nonomagowa yaigiwanewa me onanape. 26  ✡Mamaib Isuraeru undag matai waita aupe. Mamaib tene,

“Munan parau viniviwa me Saion apa uwape,

sira me Jekob gumbe tobiyape God gumbe anotumat den atanwa me aug epa aorepe.

27  ✡Mame me ne agi neumawa mu munan munnawa.

Me apa ne kukaeba mumawa atan autna.”

28 Gae oraiwa gumbe, mu God gumbe anavi eme igiyawa ye yenan. Megara God watgomiya munnewa gumbe, mu God baigan muniviwa isimuranowa gumbo. 29 God puyo nunnewa ge God nunan auwaiviwa me den di tobiroriyape. 30-31 Ye namu God gumbe noiwa den auyana, megara gare mame ye ano yemiviwa me gumbe auene mu noiwa den aueme gumbe. Mame mina mu gare mame noiwa den aueme, me mu mumbo gaibu ano muniviwa autan oya, ano yemiviwa gumbe. 32 Kuiyawa God anoiviwa me iyayapan undag gumbo ano munigimpe, meoya God ane iyayapan undag noiwa den aueme.

Baiboru Toewaneba

33  ✡God tawaraeba—God anoano oraiwa ge God ano meuma—

me epampa aninin!

Keptete me nu undag matai oma den ane yaug anota.

Ebu meuma me mina, nu oma den ane matai popon yuta.

34  ✡Kuiyawa bira Ayapan nonewa yaug anotan?

Sira bira Ayapan waitaeba ane?

35  ✡Sira bira God gumbe namu divi da wanne,

meve garawa sira aupe?

36  ✡Kuiyawa dividivi undag mu God apa, God gumbe, God oya wakeya.

Eyawa me God mame gumbe wakeigimpe viripusiwa onan. Amen.

12

Wakeiviwa Puyowawa

1  ✡Meoya tatangwanen, ne ye diruieni, God anoyeniviwa oya. Ye aya ye kwapuiwa me wakeiviwa ge iyakaisiyapama ge God aupewa puyowaven ape. Meve ye kwapuiwa puyowawa God gumbe puyo waniya. Me ye guwewa waiya waiyaeba. 2 Ye piyu mame ebuwawa mina den auya. Megara God anoiviwa yaug anotan oya, dimbae me oraimina sira dimbae God aupe, dimbae oraiminavitwa yaug anotan oya, ye nonewa mataiwa tobiyaya.

3  ✡God ano oraiwa me ne nednewa gumbe, ye undag desirom desirom ne wat diruiene. Ye yembovit apanapan yeuma oya den yaug anoya, anoano yeuma gumbe wakeya. Megara ye mokona atanwa ebuwawa yaug anopono, anotumat yeuma me God yennewa gumbe. 4-5  ✡Kwapunwa desirom, megara danave obiren. Desirom desirom nau muma ube ube. Mame mina, nu obiren, megara Keriso gumbe nu kwapunwa desirom. Nu desirom desirom me yunat tunewa. 6  ✡Ano oraiwa nunnewa gumbe nu puyo ube autu. Meoya me God gaiyawa watanwa ipewa, anotumat gumbe ye waya. 7 Me nau atanwa ipewa me nau aigimiya, sira toewanewan ipewa me toewan munigimiya. 8 Wag dia yusiwa muntanwa ipewa ye wag dirumigimiya. Keb atanwa ipewa me keb aigimiya umu onan. Kokawa atanwa ipewa me yaimoyai kokawa aya. Waita muntanwa ipewa me waita munigimiya degadega gumbe.

Baigan

9 Baigan gumbe wakeyawa, uga den waigimiya. Ye kukaeba topai aigimiya, sira oraiwa autanwa me avigimiya. 10  ✡Tatangwanen baiganowa gumbe baigan garagara aya. Ayamat gumbe ayamat garagara aya. Ye desirom desirom yaug anoya iyayapan mu tam waiya munigimiya yembo den waiya yemigimiya. 11 Ye nau yaigipamit aigimiya, sira guwagwa gumbe iyam mina igigimiya, Ayapan gumbe nau meuma aigimiya. 12  ✡Owanowan gumbe degadega aigimiya. Edawai gumbe uiwa nikiyaigimiya. Evedni nun waigimiya. 13  ✡Iyapan iyakaisi ano mumawa me divi waita muniya. Amdau igiyawa gumbo baigan muniya.

14  ✡Iyayapan mu ye edawai yenemewa gumbo waribiya muniya. Waribiya muntanit di, megara kukaeba oya den nun waya. 15 Ye degadega aya degadega eme igiyawa gaibu. Ye iruwaya iruveme igiyawa gaibu. 16  ✡Ye undag nonewa desirom ape, apanapan den aya, megara ye ankwatave igiyawa gumbo naniga aviyaya. Ye yaug anoya ye anoano igiyawa onan.

17  ✡Bira da kukaeba anewa oya ye kukaeba den aya. Ye iyayapan undag gumbo oraivit aya. Dividivi undag me iyayapan anoeme oraivitwa, ye me aigimiya. 18 Oma ape ipewa, ye iyayapan undag gumbo yum tuya yenanwa oya. 19  ✡Iyayapan neuma, ye yekut garawa kukaeba den aya. Megara God nanive barauya. Kuiyawa mamaib tene. “Garawa atanwa me neuma. Ne garawa atna, Ayapan meib waivi.” 20  ✡Anavi yeuma iyagon aupewa, me nakwai waniya. Anavi yeuma meyawa toyaipewa, me yoi waniya. Mamaib aigimiyawa gumbe, ye me kuiyave kapupun igiviwa teya. 21 Kukaeba den painau tuyauyempe. Megara ye oraiwa yeuma gumbe kukaeba painau tuyauya.

13

Bira Kokawa Yusiwa Gaibuwa Me Noiwa Auta

1  ✡Iyayapan undag mu yutuwa me painau wakeiviwa me noiwa autanit di. Yutuwa me God gumbe. Yutuwa undag mu wakeemewa me God a munne. 2 Meoya iyayapan mu yusiwa gumbe toemewa mu God gwangwan meuma togomieme. Togomieme igiyawa mu mukut pui aupe. 3  ✡Ye kukaeba ayawa, matai namuyoiyoi abnawa gumbe a aya. Ye oraiminawa ayawa, a den aya. Ye yusiwa gumbe a den atan anoenewa, oraimina aigimiya. Meib ayawa, apan koka yusiwa gaibu me matai ye bainda yempe. 4 Kuiyawa me God nauwawa aivi abnawa me garawa oraiwa agempe. Ge kukaeba aigimawa, me gumbe a a. Me deba ui onan den avivi. Natawa me God nauwawa aivi abnawa, sira kukaeba eme igiyawa gumbo diguragut gumbe garawa mumpe. 5 Meoya ye noiwa autanit di. Diguragut gumbe a atanwa gumbe mekut onan, megara ye nonemagewa oraimina gumbe noiwa autanit di. 6  ✡Ebu me desiroma gumbe, ye takesi barautanit di. Mu God nau meuma eme igiyawa mu nau muma yaigipamit evedni emewa. 7 Ye iyayapan gumbo nau yeuma di aigimiya. Bira da takesi barautan wapewa, ye me di barautanit di. Bira da dividivi takesiyawa barautan wapewa, ye barautanit di. A atanwa me a aya. Ayamat atanwa me ayamat aya.

Baigan Garagara Aya, Kuiyawa Kum Koni Aivi

8  ✡Divi da ove gumbo auyanawa, tate sira muniya. Megara baigan me meib di wakepe. Me ube. Iyayapan upeba gumbo baigan muneme igiyawa mu Gwangwan bainda di amareme. 9  ✡“Uinantaraki den aya, den toya boipe, ub den aya, nunit den waigimiya,” gwangwan mame me wakeya, sira gwangwan upeba wakeya, megara gwangwan mame me gwangwan upeba gaibu toborane, “Ge iyayapan baigan munigima ge gembo baigan niege mina.” 10  ✡Baigan me iyayapan gumbo den watkukamivi. Meoya baigan me Gwangwan gumbe oraiminavit aivi.

11  ✡Kum mame garewa ye yaug anoyana me divi, meoya ye meib di aigimiya. Ye kub gumbe wan yoitan kumiwa me koni aivi. Nu anotumat atu kumiwa apa waita me painau, megara gare waita kumiwa me koni di aivi. 12  ✡Aram onanaivi, sira wantetanwa koni aivi. Meoya aram anoanowawa yankweta, sira eyawa mut wapeyawa enta. 13  ✡Ui onan wakeetewa, yoi yaigipama netewa, uinantaraki etewa, uinantaraki oya anoetewa, mut etewa, sira yano anoetewa, mame me wakewake kukaeba anoanowawa, meoya me aug epa aoreta. Meve kum wakewake oraimina meuma oya wakeigimta. 14  ✡Ayapan Iesu Keriso aug eniya. Kwapuiwa anowawa kukaeba oya den anog aigimiya.

14

Yutu Onanwa Ge Yutupama

1  ✡Ye bira anotumat meuma yusi uwanewa auya. Anoano meuma den topai aya. 2  ✡Bira da anoiviwa dividivi undag me oma ane naigimpe, megara yutu onan abnawa me nakwai mekut naivi. 3  ✡Naivi abnawa me den naivi abnawa den di yan yaupe. Sira den naivi abnawa me naivi abnawa den di yan yaupe. Kuiyawa God me aune. 4  ✡Ge pui yuege. Ge bira? Ge diwan apan da nauwawa aivinewa pui yuege? Me yoipe go wakepe, me kokawa meuma me mekut amara wanivi. Me wan yoipe. Kuiyawa Ayapan oma ane wape me wan yoipe.

5  ✡Apan da anoiviwa kum da me ano kokawa, sira kum upeba me mina onan. Apan upeba anoemewa kum undag me desirom di. Ye desirom desirom ye yembovit ano yeuma gumbe. 6 Bira da kum amaraiviwa me meib aivi Ayapan oya. Bira da nakwai naiviwa me meib aivi Ayapan oya. Kuiyawa me God gumbe gaun waivi. Bira da nakwai den naiviwa me meib aivi Ayapan oya. Me gaibu God gumbe gaun waivi. 7 Nu bira da numbovit ano numa oya den wakeete. Sira Nu bira da numbovit ano numa oya bo den ata. 8  ✡Nu wakeigimta ipewa, nu Ayapan oya wakeigimta. Nu bo atawa, nu Ayapan oya bo ata. Kuiyawa nu waketawa go boriruwatawa me Ayapan oya.

9 Keriso boane sira inaine. Me Ayapan atan oya boriruwayawa igiyawa ge wakeemewa igiyawa munan. 10  ✡Me meib. Megara ge divi oya tatagaiwa pui yu munege? Sira ge divi oya tatagaiwa yan yawamege? Nu undag God keptete arawa apa namive yoketa. 11  ✡Mamaib tene.

“Ayapan waivi.

Ne yangan kani wakeeni.

Ne namunap konuwa undag yupe,

sira pednowa undag God waiya ape.”

12 Me meib. Meoya nu nunanwa oya God gumbe matai wata.

13 Meoya nu pui gara yu den aigimta. Megara egave upeba gaibu ata. Tateaiwa munan ebu boratanwa den boriya, tog uyug aigatanwa den barauya. Me yaug anotanit di. 14  ✡Ayapan Iesu gumbe ne yaug anona sira yusipamit anoeniwa, God namive nakwai ge mae undag kukaeba da den wakene. Undag me oraimina. Apan da me mekut nakwai kukaeba yaug anope ipewa, me me gumbe me miyot. 15  ✡Ge tatag nakwai geuma oya anopipanum aiviwa, ge baigan gumbe amat den ege. Keriso me menan boane. Nakwai geuma anoanowawa gumbe me den watkukama. 16 Meoya ge divi oraiwa yaug anoegewa gumbe iyayapan upeba den kwema ge yan yawakpe. 17 Kuiyawa God toimuwawa me nakwai ge yoi naigimtanwa anowawa onan, megara oraiwa ge yum ge degadega Guwawa Iyakaisiyapama gumbe. 18 Mame mina, Keriso nau meuma eme igiyawa mu God waiya munivi, sira iyayapan mu auya.

19  ✡Meoya yum atanwa oya oraiminawa, guwawa gumbe yaig yoitan oya oraiminawa, mu munan nu nau yaigipamit aigimta. 20  ✡Nakwai mae anoanowawa gumbe God nauwawa den wakukamiya. Undag mu oraimina, miyot onan. Divi natanwa gumbe apan da uyug aikpe ipewa, nakwai mae me oraimina onan, me kukaeba. 21 Mae den natanwa, wain den natanwa, sira tatag uyug aigtanwa oya divi da den atanwa mu oraimina.

22 Anotumat ge auwanawa God namive amaraigima. Me ge anotumat geuma, meib gungap wakeigimpe. Apan da bira waribiyapewa me membovit me divi aunewa gumbe pui den aupewa. 23 Megara apan da bira ano pipanum aiviwa gumbe naiviwa, me kukaeba abnawa ape. Kuiyawa me anotumat meuma gumbe den onne. Dividivi undag me anotumat gumbe den onnewa me kukaeba.

15

1 Nu iyayapan yutumpama me iyayapan yutu onanwa gumbo iyaiyai ag waita muntanit di. Me gumbe numbo degadega den ata. 2  ✡Nu desirom desirom owanaiwa dega munta, mu oraiwa muma me divi nu yaug anota, mu sig dotan oya munan anota. 3  ✡Keriso me membo den wat degayane. Megara wait tenewa mina, “Diguragut dirueme igiyawa diguragut mumawa me eganap onne.” 4  ✡Wait tenewa undag me toewan nuntan oya tene. Baiboru oma ane uiwa nikiatanwa ge yusiwa wantanwa munivi. Me gumbe nu owanowan autan oya tene.

5 Ne imunap meib, God me unuwa nikiaigimtanwa ge yusiwa nuntanwa nuniviwa, me ape ye anoano meiba desiroma auya, ye da da Keriso Iesu amave aisiene mina. 6 Me ye nonewa desirom ape, noiwa desirom ape, Ayapan numa Iesu Keriso Mamawa God waiyatan oya.

7  ✡Keriso tam nunne God eyawa oya. Mame mina, ye gara tam aya. 8  ✡Ne veni. God natawa meuma toewan muntan oya, Keriso me kwapituitui igiyawa nauwawa aivi abnawa ane. Me agi me isimuranaiwa gumbo munnewa sira yaug anog kiniyatan oya. 9  ✡Sira me, God ano munnewa gumbe, Ju onan igiyawa gaibu God waiyatan oya. Meib tenewa mina,

“Meoya ne Ju onan igiyawa danave ne ge watdega gentna,

sira ivugwa gumbe bererin tog waiya gentna.”

10  ✡Sira mameib tene,

“Ju onan igiyawa, Ayapan igiyawa gaibu degadega aya.”

11  ✡Sira tenewa,

“Ju onan igiyawa undag, Ayapan watdega aya.

At undag igiyawa, bererin tog watdega waniya.”

12  ✡Sira Aisaya mame waivi,

“Jesi taiwa meuma matai dauwag yoipe.

Me apan me Ju onan igiyawa amara muntan oya wan yoipewa.

Ju onan igiyawa me gumbe owanowan avigimpe.”

13 Ne aib anoeni, Owanowan Goddeba me degadega undag ge yum undag anotumat gumbe ye yempe guniyap noidauwape, sira Guwawa Iyakaisiyapama yusiwa gumbe ye owanowan yempe guniyap noidauwape.

Poru Me Ju Onan Igiyawa Munan Nau Aivi Abnawa

14 Tatangwanen. Ne aib yusipamit anoeni. Ye guniyap oraiminavitwa noidauwane, ye guniyap anoano noidauwane, sira ye oma ane gara toewanewan ene. 15 Ne upeba yusipamit tena. Me ye yaug anoigimtanwa oya. 16  ✡Kuiyawa God gumbe ne ano oraiwa auna, Ju onan igiyawa munan Keriso nauwawa abnawa atan oya. God gae oraiwa gumbe, ne pirisi nauwawa eni. Me Ju onan igiyawa mu God puyo maeba me Guwawa Iyakaisiyapama gumbe iyakaisi anewa ape oya.

17 God nauwawa eni oya, ne Keriso gumbe degadega eni. 18 God ne anegivi. Me ne gunap Keriso ane Ju onan igiyawa mokona aya oya. Gae upeba watan me den anoeni. Keriso nau ane gae ge anoano atanwa gumbe. 19 Sira me nau ane, yautanwa ge irayauyau yusiwa gumbe sira Guwawa yusiwa gumbe. Meib ne Keriso gaiyawa oraiwa wateteyameni, Jerusarem apa onne Iririkam at undag. 20  ✡Mame mina, ne den sina iyayapan upeba wait nium barauya arawa egave. Kuiyawa ne imunap, ne gae oraiwa wateteyampna Keriso iviwa den yaug anoya arawa apa. 21  ✡Me mamaib tenewa mina.

“Me gumbe bira da den wane anoyawa yaupe,

sira den anoya igiyawa yaug anope.”

22  ✡Mameiba oya, ne tobod nedne, meoya oma den ane yenan onedna.

Poru Anoiviwa Romu Amdau Aitanwa

23 Gare mame, ne nau atanwa arawa me mapa at da sira onan di, sira watavit ampa ne ye yau yemtan oya anoeni. 24 Ne at Spein aneknawa me ne oneg guniyap uwatna. Kuiyawa ne imunap anonawa, guniyap waketna kum kusida, sira nonenmagawa degadega gumbe apenam watna, sira yaunekpe anetna, meve ne me apa anekna. 25  ✡Megara gare mame, ne Jerusarem angetan eni iyayapan iyakaisi gumbo nau atan oya. 26  ✡Kuiyawa at Masedonia ge at Akaia igiyawa degadega gumbe puyo agoniyaya, pukpuk wagawag igiyawa mu iyayapan iyakaisi igiyawa Jerusarem apa wakeyawa, mu yapowo wakeyawa munan. 27  ✡Mu degadega gumbe aya, sira mu iyayapan munan nau muma auya. Guwawa gumbe, Ju onan igiyawa mu iyayapan gumbo divi da auya, meoya mu tawara gumbe waita muntanit di. 28 Meoya namu ne me atna, magawa mame muntna, ivi yenan amdau onetna sira at Spein anekna. 29  ✡Ne mamaib anotumat eni, ne yenan amdau onetnawa, ne Keriso waribiyaeba noidauwanewa yenan aug onetna.

30  ✡Tatangwanen. Ne nonenmagawa gumbe, Ayapan numa Iesu Keriso gumbe sira Guwawa baiganeba gumbe nun veni. Ne nenanwa nun veni, garawapa ye gaibu nenan yusipamit God gumbe nun waigimiya. 31 Ne imunap, ne oma ane waita nekpe, anotumat onan igiyawa Judia apa gumbo. Sira ne imunap, ne nau neuma Jerusarem oya eniwa, me oya iyayapan iyakaisi mu bainda wag aupe. 32 Me onanapeve, God anoanowawa gumbe, degadega gumbe yenan ongetan anoeni. Sira guniyap nonenwa emtan anoeni. 33 Ne imunap Yum Goddeba me ye undag guniyap wakeigimpe. Amen.

16

Poru Gaun Meuma

1 Nu yogiyunwa Pibe me siosi kansoru wakenewa Senkrea apa, ne me wag waita waneni yenan. 2 Garawapa Ayapan gumbe, ebu oraiwa me iyayapan iyakaisi oya me gumbe vesin mame baigan niyaya. Sira vesin mame divi da guniyap autan anoiviwa me waita waniya. Vesin mame me iyayapan obiren waita munne, sira ne gaibu waita nedne.

3  ✡Keriso Iesu gumbe Prisira ge Akuira mu ne gaibu nau desiroma.

Garawapono baigan muniya.

4 Iyayapan mame ne inaiinai neuma oya inaiinai muma topayag waita negiya.

Ne nekut onan, megara Ju onan igiyawa siosi mumawa undag mu gumbo gaun veme.

5 Sira ye garawapono siosi mu gweyowo wakeyawa gumbo baigan muniya.

Ne evenwa nonenmagawa Epaenetas gumbe baigan niyaya.

Apan mame me namuirenwa me Esia danave Keriso gumbe anotumat anewa.

6 Meri gumbe baigan niyaya. Me yenanwa nau yaigipamit ane.

7 Andronikas ge Junias gumbo baigan muniya.

Mu at desiroma igiyawa ne gaibu, sira nu nog apa undagit tenuniya.

Apasoro mu iyayapan mame yaug ano muniya mu ivuwa koka.

Mu namu Keriso gumbe wakeemewa, ne ivi.

8 Keriso gumbe ne evenwa nonenmagawa Ampriatas gumbe baigan niyaya.

9 Keriso gumbe Ubruanus me ne gaibu nau desiroma,

sira ne evenwa nonenmagawa Stakis, mu baigan muniya.

10 Aperes me Keriso ag yaune sira me aunewa, me baigan waniya.

Aristoburas gweyawa igiyawa mu baigan muniya.

11 Erodion me at neuma desiroma, me baigan waniya.

Narukisas gweyawa igiyawa mu Keriso gumbe wakeyawa mu baigan muniya.

12 Tripena ge Triposa mu Keriso gumbe nau yaigipamit emewa mu baigan muniya.

Evenwa Pasis me Keriso gumbe yusipamit nau anewa, me baigan waniya.

13  ✡Rupas me God watgomiyanewa me baigan waniya.

Sira me inawa ne inanwa mina, me baigan waniya.

14 Asinkritas, Peregon, Erumes, Patrobas, Erumas sira tatawaviwa gaibu mu baigan muniya.

15 Pirorogas, Juria, Nereus ge yogiyawa,

sira Orimpas ge iyayapan iyakaisiyapama undag, mu gaibu baigan muniya.

16  ✡Uwatoto iyakaisi gumbe baigan gara gara aya.

Keriso siosi undag mu baigan ye neme.

17  ✡Tatangwanen. Ne ye diruitna. Ye toewanewan yaug anoyana. Iyayapan upeba toewanewan anotan den anoeme. Mu veme mu mina ube, sira iyayapan uyug aikpe oya divi da baraupe. Meoya yaimoyai mu munan yaukape. Mu yankwemiya. 18  ✡Iyayapan meiba mu Ayapan numa Keriso nauwawa den eme, megara mu mumbo anoano muma gumbe nau eme. Gae memeyu ge gae me ape iyayapan degadega atanwa, gae mame gumbe mu mokona igiyawa mu ugai muneme. 19  ✡Iyayapan undag mu yaug anoya ye noiwa auene oya. Meoya ne ye guniyap degadega eni. Megara ne imunap, anoano oraiwa gumbe ye kuiewa oraimina aivi, sira ye kukaeba gumbe ekekenut ene.

20  ✡Yum Goddeba me tatevit ape Seitan aug ame danave barauya.

Ayapan numa ano oraiwa meuma ye guniyap wakeigimpe.

21  ✡Timoti me nau numa desiroma ye baigan yenivi.

Rusias, Jeson ge Sosipateru mu baigan yeneme.

22 Ne Terutias bira gigirum mame tenawa gaibu Ayapan gumbe baigan yeneni.

23  ✡Gaias me ne ge siosi igiyawa undag amaraiviwa me baigan yenivi.

Erastas me toimu kokawa danave nau koka aivi abnawa, sira tatunwa Kwarutas, mu baigan yeneme. 24 (-)*

25-26  ✡Ano guwavewa me mameib taibe ane. Anoanowawa me watavit ampa guwave wakene, megara gare mame taibe ane. God gwangwan meuma yusiwa gaibu gumbe, sira propeta buka muma gumbe, iyayapan undag mu anotumat ag mokonairen atanwa oya, anoanowawa me iyayapan undag munan taibe ane. Anoanowawa mame gumbe God oma ane ape ye wan yoiya.— 27 God me anoano meuma noidauwane sira God me desirom. God gumbe eyawa wakeigimpe viripusiwa onan. Amen.

✡ 1:1: Apa 9:15

✡ 1:2: Rom 16:25-26

✡ 1:5: Apa 26:16-18; Gar 2:7-9

✡ 1:7: Nam 6:25-26

✡ 1:10: Apa 19:21; Rom 15:23

✡ 1:13: Apa 19:21

✡ 1:16: Mak 8:38; Apa 13:46; 1Ko 1:18-24

✡ 1:17: Abk 2:4; Rom 3:21-22

✡ 1:19: Apa 14:15-17; 17:24-28

✡ 1:20: Job 12:7-9; Sam 19:1

✡ 1:21: Epe 4:17-18

✡ 1:22: Jer 10:14; 1Ko 1:20

✡ 1:23: Deu 4:15-19; Sam 106:20

✡ 1:27: Rvt 18:22; 20:13; 1Ko 6:9

✡ 2:1: Mat 7:1-2; Jon 8:7

✡ 2:4: Epe 1:7; 2Pi 3:15

✡ 2:6: Sam 62:12; Pro 24:12; Mat 16:27; 2Ko 5:10

✡ 2:8: 2Te 1:8

✡ 2:14: Apa 10:35

✡ 2:20: 2Ti 3:5

✡ 2:21: Mat 23:3-4

✡ 2:24: Ais 52:5

✡ 2:26: Gar 5:6

✡ 2:29: Deu 30:6; 1Ko 2:11

✡ 3:4: Sam 51:4

✡ 3:9: Rom 1:18–2:24; 3:23

✡ 3:10: Sam 14:1-3; 53:1-3

✡ 3:13: Sam 5:9; 140:3

✡ 3:14: Sam 10:7

✡ 3:15: Ais 59:7-8

✡ 3:18: Sam 36:1

✡ 3:20: Sam 143:2; Rom 7:7; Gar 2:16

✡ 3:22: Gar 2:16

✡ 3:24: Rom 5:1

✡ 3:29: Rom 10:12

✡ 3:30: Deu 6:4; Gar 3:20

✡ 3:31: Mat 5:17

✡ 4:3: Gen 15:6; Gar 3:6

✡ 4:7: Sam 32:1-2

✡ 4:11-12: Gen 17:10-11

✡ 4:13: Gen 17:4-6; 22:17-18; Gar 3:29

✡ 4:14: Gar 3:18

✡ 4:15: Rom 3:20; 5:13

✡ 4:16: Gar 3:7

✡ 4:17: Gen 17:5

✡ 4:18: Gen 15:5

✡ 4:19: Gen 17:17

✡ 4:22: Gen 15:6

✡ 4:25: Ais 53:4-5

✡ 5:3: Jms 1:2-3; 1Pi 1:5-7

✡ 5:8: Jon 3:16; 1Jn 4:10

✡ 5:9: Rom 1:18; 2:5; Epe 2:3-5

✡ 5:12: Gen 3:6; Rom 6:23

✡ 5:13: Rom 4:15

✡ 5:18: 1Ko 15:22

✡ 5:19: Ais 53:11

✡ 5:21: Rom 6:23

✡ 6:3: Gar 3:27

✡ 6:4: 1Ko 2:12

✡ 6:6: Gar 5:24

✡ 6:11: 2Ko 5:15; Gar 2:19

✡ 6:12: Gen 4:7

✡ 6:13: Rom 12:1

✡ 6:14: 1Jn 3:6

✡ 6:16: Jon 8:34; 2Pi 2:19

✡ 6:23: Rom 5:12,15

✡ 7:4: Rom 6:2,11

✡ 7:6: Rom 8:2; 6:4

✡ 7:7: Eks 20:17; Deu 5:21

✡ 7:11: Gen 3:13

✡ 7:12: 1Ti 1:8

✡ 7:15: Gar 5:17

✡ 7:23: Gar 5:17; 1Pi 2:11

✡ 7:25: 1Ko 15:57

✡ 8:4: Gar 5:16,25

✡ 8:9: 1Ko 3:16; 12:3

✡ 8:10: Gar 2:20

✡ 8:13: Gar 6:8; 1Ko 3:5

✡ 8:15: Mak 14:36; 2Ti 1:7

✡ 8:15: Gar 4:5-7; Rev 21:7

* 8:15: Natawa me Maman.

✡ 8:16: 2Ko 1:22

✡ 8:20: Gen 3:17-19

✡ 8:23: 2Ko 5:2-4

✡ 8:27: Sam 139:1

✡ 8:28: Epe 1:11

✡ 8:29: 1Ko 1:18; Ibr 1:6

✡ 8:31: Sam 118:6

✡ 8:33: Ais 50:8-9

✡ 8:36: Sam 44:22

† 8:38-39: Namu tenewa da waivi me airapu kukaeba.

✡ 9:3: Eks 32:32

✡ 9:4: Eks 4:22; Rvt 1:1–10:20; Sam 147:19; Rom 15:8; Ibr 9:5

✡ 9:7: Gen 21:12

✡ 9:8: Gar 4:23

✡ 9:9: Gen 18:14

✡ 9:11-12: Gen 25:23

✡ 9:13: Mak 1:2-3

✡ 9:15: Eks 33:19

✡ 9:16: Epe 2:8

✡ 9:17: Eks 9:16

✡ 9:20: Ais 29:16; 45:9

✡ 9:21: Jer 18:6

✡ 9:25-26: Ose 2:23

✡ 9:25-26: Ose 1:10

✡ 9:27: Ais 10:22-23

✡ 9:29: Ais 1:9

✡ 9:32: Ais 8:14

✡ 9:33: Ais 28:16; 1Pi 2:6

✡ 10:5: Rvt 18:5

✡ 10:6: Deu 30:12-14

✡ 10:11: Ais 28:16

✡ 10:12: Apa 15:9

✡ 10:13: Joe 2:32

✡ 10:14: Joe 2:32

✡ 10:15: Ais 52:7

✡ 10:16: Ais 53:1

✡ 10:18: Sam 19:4

✡ 10:19: Deu 32:21

✡ 10:20: Ais 65:1

✡ 10:21: Ais 65:2

✡ 11:1: 1Sm 12:22; Sam 94:14; Pir 3:5

✡ 11:3: 1Ki 19:10,14

✡ 11:4: 1Ki 19:18

✡ 11:6: Gar 3:18

✡ 11:8: Deu 29:4; Ais 29:10

✡ 11:9: Sam 69:22-23

✡ 11:11: Apa 13:46

✡ 11:17: Epe 2:11-19

✡ 11:22: Jon 15:2,4

✡ 11:26: Ais 59:20-21

✡ 11:27: Jer 31:33-34

✡ 11:33: Ais 55:8-9

✡ 11:34: Ais 40:13; 1Ko 2:16

✡ 11:35: Job 41:11

✡ 11:36: 1Ko 8:6

✡ 12:1: Rom 6:11,13; 1Pi 2:5

✡ 12:3: 1Ko 12:11; Epe 4:7; Pir 2:3

✡ 12:4-5: 1Ko 12:12,27

✡ 12:6: 1Ko 12:4-11; 1Pi 4:10-11

✡ 12:10: 1Pi 1:22

✡ 12:12: 1Te 5:16-18

✡ 12:13: Ibr 13:2

✡ 12:14: Mat 5:44; 1Ko 4:12

✡ 12:16: Pro 3:7

✡ 12:17: 1Te 5:15

✡ 12:19: Deu 32:35; Mat 5:39

✡ 12:20: Pro 25:21-22; Mat 5:44

✡ 13:1: Pro 8:15; Tai 3:1

✡ 13:3: 1Pi 2:13-14

✡ 13:6: Mat 22:21

✡ 13:8: Mat 22:39-40; Jms 2:8

✡ 13:9: Eks 20:13-15,17; Deu 5:17-19,21

✡ 13:10: 1Ko 13:4-7

✡ 13:11: Epe 5:14; 1Te 5:6-7

✡ 13:12: 1Jn 2:8

✡ 13:13: Ruk 21:34; Epe 5:18

✡ 13:14: Epe 5:11

✡ 14:1: Rom 15:7

✡ 14:2: Gen 9:3-4

✡ 14:3: 1Ko 2:16

✡ 14:4: Mat 7:1; Jms 4:11-12

✡ 14:5: Gar 4:10-11

✡ 14:8: Gar 2:20

✡ 14:10: 2Ko 5:10

✡ 14:11: Ais 45:23; Pir 2:10-11

✡ 14:14: Apa 10:15; Tai 1:15

✡ 14:15: 1Ko 8:11-13

✡ 14:19: Rom 12:18; 15:2

✡ 14:20: 1Ko 8:13

✡ 15:2: 1Ko 10:24,33

✡ 15:3: Sam 69:9

✡ 15:4: 2Ti 3:16

✡ 15:7: Rom 14:1

✡ 15:8: Mat 15:24

✡ 15:9: Sam 18:49; Apa 3:25

✡ 15:10: Deu 32:43

✡ 15:11: Sam 117:1

✡ 15:12: Ais 11:10; Rev 5:5

✡ 15:16: Rom 1:5; 11:13

✡ 15:20: 2Ko 10:15-16

✡ 15:21: Ais 52:15

✡ 15:22: Rom 1:13

✡ 15:25: 1Ko 16:1-4

✡ 15:26: Apa 24:17; 1Ko 16:1; 2Ko 8:1; 9:2,12

✡ 15:27: 1Ko 9:11

✡ 15:29: Rom 1:11

✡ 15:30: 2Ko 1:11; 1Ko 4:3; 2Te 3:1

✡ 16:3: Apa 18:2

✡ 16:13: Mak 15:21

✡ 16:16: 1Ko 16:20; 1Pi 5:14

✡ 16:17: Mat 7:15; Tai 3:10

✡ 16:18: Pir 3:19; 2Pi 2:3

✡ 16:19: Rom 1:8; 1Ko 14:20

✡ 16:20: Gen 3:15

✡ 16:21: Apa 16:1-2; 19:22; 20:4

✡ 16:23: Apa 19:22; 1Ko 1:14

* 16:24: Namu tenewa da danave V24 wakene. Me mamaib tene. “Ayapan numawa Iesu Keriso ano oraiwa me ye undag guniyap wakeigimpe. Amen.”

✡ 16:25-26: Rom 1:5; Epe 1:9; 3:5,9; 1Ko 1:26

1 Korint

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

1 KORINT

Poru Gigirum Meuma Desiroma Korint Igiyawa Munan Tenewa

1

1 God imive Iesu Keriso nauwawa oya Poru apasoro atan oya auwane. Poru ge gwanenwa Sosutenes nu 2 God siosi Korint danave wakenewa oya gigirum teete. Iyayapan mu Ayapan numa Iesu Keriso iviwa at ampa ampa auveme. Mu undag gaibu, God yenan auwane ye iyakaisi igiyawa atan oya, sira gare ye Iesu Keriso gumbe iyakaisi ayana. Ye guniyap gigirum mame teete. Ayapan me mumawa sira numawa.

3 Mamunwa God, ge Ayapan Iesu Keriso gumbe ano oraiwa ge yum ye guniyap wakeigimpe.

Gaun Wantanwa

4 Ne yenan God gumbe gaun evedni veni. Kuiyawa God me Keriso Iesu gumbe ano oraiwa meuma yenne. 5 Kuiyawa Iesu Keriso gumbe ye dividivi undag ye guniyap noidauwane. Ye gae yeuma undag, ye ano yeuma undag guniyep noidauwane. 6 Keriso gumbe nu gae numawa taibe diruietewa ye daneyap wat kiniyaya. 7 Me oya ye God puyo meuma da marim onan. Sira ye Ayapan numa Iesu Keriso sira uwatanwa oya imiwa undag menan amarene. 8  ✡ Ayapan me yusipamit amara yempe on kum oieba uwape. Ayapan numa Iesu Keriso kumiwa apa ye pui den yuyempe igiyawa aya. 9  ✡ God me natawa, ye au meuma gumbe God Usiwa Iesu Keriso Ayapan numawa gaibu bog teyenne desirom toborayana.

Ano Ubeube Siosi Danave

10  ✡ Tatangwanen, gare ne Ayapan numa Iesu Keriso iviwa gumbe yenan nun veni. Ye desirom desirom yaug anoyana, ano ubeube ye yapeyap den aya, sira imiwa desirom ge ano desirom oraivit gumbe toboraya. 11 Kuroe gwe meuma igiyawa mu yenan oya did negiya anona. Tatangwanen, ne anona ye yapeyap diguragut gaibu wakeyana. 12  ✡ Ye desirom da wape, Ne Poru amave anetna. Upeba wape, Ne Aporos amave anetna. Sira iyayapan dawa wape, Ne Kepas* amave anetna. Sira upeba wape, Ne Keriso amave anetna.

13 Keriso me kep tene, go? Poru me yenan oya korosi oieve botone, go? Poru iviwa gumbe ye babataito ayana, go? 14  ✡ Ne gaun veni. Ne Krispas ge Gaias mukut babataito a munna, go ye desirom da babataito den ag yenna. 15 Me bira da den wape ne ivunwa gumbe ye babataito ayenna oya. 16  ✡ Ne Stepanas gwe meuma igiyawa gaibu babataito a munna, go ne den anoeni da bira babataito a wanna. 17 Kuiyawa Keriso ne barau nedne onednawa me babataito atan oya onan, gae oraiwa opata watan oya. Sira ne iyayapan anoano oraiwa gaiyawa gumbo opata den watna. Ne iyayapan anoano oraiwa gaiyawa gumbo opata watna ipewa Keriso korosi meuma yusiwa onanape.

Keriso Me God Anoano Oraiwa Ge Yusiwa Meuma

18  ✡ Korosi gaiyawa me matai inanakpe igiyawa gumbo natawa onan. Megara waitawaita avituwa nu gunup me God yusiwa meuma. 19  ✡ Kuiyawa mamaib tene,

Ne anoano oraiwa igiyawa mu anoano oraiwa mumawa watkukampna.

Sira ne dividivi yaug anoeme igiyawa mu anoano mumawa watkukampna.

20  ✡ Anoano oraiwa abnawa me ampa? Ano kokawa abnawa me ampa? Piyu egave dividivi oya gae garawa anoiviwa me ampa? God ane piyu mame anoano meuma natawa onan. 21  ✡ Natawa di, piyu mame me piyu anoano oraiwa gumbe God den yaug anonewa me God anoano oraiwa. Meoya, God anone mu anoano oraiwa onan opata meuma gumbe anotumat eme igiyawa me waitawaita a mumpe me oraimina. 22 Ju igiyawa mu irawa oya nun veme, sira Griisu igiyawa mu anoano yobeme. 23  ✡ Megara nu Keriso oya opata ata. Me korosi oieve botone. Ju igiyawa gumbo me namowa tobodne, sira Griisu igiyawa gumbo me natawa onan. 24  ✡ Ju igiyawa go Griisu igiyawa go me divi da onan. God munan auwaiviwa gumbo Keriso me munan God yusiwa ge anoano oraiwa. 25  ✡ Kuiyawa God natawa onanwa me anoano oraiwa. Me iyayapan anoano oraiwa mina onan me egave. God yusiwa onanwa me yusiatatu. Me iyayapan yutuwa mina onan me egave.

26  ✡ Tatangwanen, God yenan auwaiviwa ye yaimoyai anoya. Piyu egave anoano koukawa igiyawa obiren onan. Yusiwa gaibuwa obiren onan. Gwe oraiwa dana yaiyawa obiren onan. 27 Megara, God piyu egave natawa onanwa igiyawa gomiya munne. Me kuiyowa oraimina igiyawa ubmam atan oya. Sira God piyu egave yusiwa onanwa igiyawa gomiya munne. Me yutupama ubmam atan oya. 28 Sira God piyu egave ano kusikaren igiyawa ge yan yawameme igiyawa gomiya munne. Kuiyawa Me mu ivuwa onan igiyawa gomiya munne ivuwa kokawa igiyawa ivuwa onanape. 29  ✡ Me God namive bira da membo den waiyatan oya. 30  ✡ Megara ye God gumbe Iesu Keriso danave wakeyana. Keriso me nunan God anoano oraiwa ane, sira me oraimina numawa, iyakaisi numawa ge sira gwiruwadnunnewa ane. 31  ✡ Meoya, meib tene mina, Bira da waiyatan anoiviwa Ayapan gumbe waiyape.

2

1 Tatangwanen, ne yenan onednawa, gae oraimina ge anoano oraiwa gumbe God oya taibe gaiyawa den diruina. 2 Kuiyawa ne meib yusipat yaug anona. Ye guniyap wakeeniwa divi da den yaug anona, Iesu Keriso me korosi egave botonewa mekut anona. 3  ✡ Ne guniyap wakeeniwa ne yutunwa onan, a ag daram daram ana. 4  ✡ Gae neuma ge opata neuma me anoano oraiwa ge gae yusipam gumbe onan, me God me Guwawa meuma ge yusiwa meuma toyau nednewa taibe ane. 5 Kuiyawa anotumat yeuma me iyayapan anoano oraiwa gumbe onan, me God yusiwa meuma gumbe.

Anoano Oraiwa Me Guwawa Gumbe.

6 Megara nu tayowa yapowo anoano oraiwa gaiyawa wata. Mame me piyu anoano oraiwa meuma onan. Sira mame me piyu mame egave namuyoiyoi igiyawa anoano mumawa oraiwa onan. Mu matai uwag ampe onanape. 7 Nu God anoano oraiwa meuma wata. Me ano guwavewa, sira me guwave wakene. God anoano oraiwa me God eyawa numawa oya namuiren wag baraune, ivi piyu a matone. 8 Anoano oraiwa me piyu mame amareme igiyawa desirom da den yaug anone. Mu anopono ipawa, mu eyawa Ayapaneba korosi oieve den topono. 9  ✡ Meib tene,

Dividivi me yangave den yaunewa,

dividivi me naunave den anonewa,

dividivi me apan nonemagave den dauwanewa,

dividivi me God baigan amuneme igiyawa gumbo tamibarip anewa me meib.

10 God dividivi mame Guwawa gumbe toyau nunne. Kuiyawa Guwawa me dividivi undag diupe, sira God dividivi meuma mu epampa wakeyawa gaibu diupe. 11 Bira da den yaug anone apan da nonemagawa danave wakenewa, me guwawa meuma mekut yaug anone. Me mina bira da den yaug anone God imiwa, God Guwawa mekut yaug anone. 12 Nu piyu guwawa meuma den autu, God Guwawa autu, me gumbe God dividivi inguiren nunnewa nu oma ane yaug anota. 13 Nu dividivi mame oya gae wata. Nu den wata iyayapan anoano oraiwa mumawa toyau nuniyawa gaiyawa oya. Guwawa toyau nunnewa gaiyawa oya nu gae wata. Guwawa gaiyawa gumbe guwawa dividivi meumawa me dirumta. 14 Apanirenwa me God Guwawa dividivi meuma den bope. Kuiyawa me anope me natawa onan, me oma den ane yaug anope. God Guwawa dividivi meumawa me guwawa gumbe yaug anope. 15 Guwawa gaibu abnawa me dividivi undag yaug anope, go me membo bira da oma den ane me yaug anope.

16  ✡ Bira Ayapan imiwa anope,

sira bira Ayapan toyau wampe?

Megara nu Keriso imiwa autu.

3

Ano Ubeube Siosi Danave

1 Tatangwanen, ne oma den ane ye guniyap Guwawa gaibu igiyawa mina wana. Ne ye guniyap kwapiwairen igiyawa mina Keriso gumbe kikiyan mina wana. 2  ✡ Ne ye am yenna. Ne nakwai yaigipama den yenna. Kuiyawa ye oma den ane nayana. Ande gare ye oma den ane naya. 3  ✡ Ye ande kuwapiwairen igiyawa. Ye yapeyap yano ge diguragut wakepe ipewa, ye kuwapiwairen igiyawa, sira ye apaniren igiyawa mina gigene. 4  ✡ Apan da wape, Ne Poru amave anetna. Sira dawa wape, Ne Aporos amave anetna. Meib eme ipewa, ye apaniren igiyawa.

5  ✡ Aporos me bira? Sira, Poru me bira? Mu anotumat yeuma oya God nauwawa eme. Ayapan mu desirom desirom nauwawa munne mu eme. 6 Ne vedna, Aporos yoi egave areriyane. Megara God wadne yoine. 7 Bira vetpe bira yoi areriyape me divi da onan. Megara, natawa me God, Me dividivi watpe yoipe. 8  ✡ Apan me vetpe, sira apan da me yoi areriyape. Mu ano desirom oya eme. Iyayapan mu desirom desirom mu emewa gumbe garawa muma bope. 9 Nu God gaibu nauwawa ete igiyawa. Ye God piyu meuma, God gweyawa.

10 God ano oraiwa ne nedne. Me gumbe ne kuiyanwa oraimina gwe sivi abnawa mina nium barauna. Sira apan dawa me egave gwe siivi. Megara ye desirom desirom gwe aninin sitanwa iyaiyai siya. 11  ✡ Kuiyawa nium wait baraunewa me egave bira da oma den ane nium da baraupe. Nium me Iesu Keriso. 12 Apan da nium mame egave, gooru, siruva, an oraiwa, yoma, waya toyainewa go gwab powawa toyainewa, me gumbe gwe sipe ipewa, 13  ✡ mu desirom desirom nau mumawa taibe ape. Kuiyawa kum uwapewa nau mumawa esipe yaupe. Kum me iyam gumbe uwape. Iyam me mu desirom desirom nau mumawa aninin ayawa natawa taibe ape. 14 Apan da gwe sipe, me den ikpe ipewa, me garawa aupe. 15 Me itpe ipewa, gwe wakukam waropiyape, megara me membo iyam meru danave dauwag a aipe inaiinai aupe.

16  ✡ Ye God gweyawa, God Guwawa meuma ye daneyap vinivi. Ye den yaug anoyana? 17 Bira da God gweyawa watkukampe ipewa, God me apan mame watkukampe. Kuiyawa God temporu me iyakaisi, ye me temporu.

18 Ye yembovit den ugaiyaya. Ye yapeyap desirom da me membo anope kum garewa ano abnawa ipewa, me membo biroriyag kuiyawa onan abnawa ape. Me matai ano abnawa ape. 19  ✡ Kuiyawa piyu mame anoano oraiwa me God namive natawa onan. Meib tene, Anoano oraiwa igiyawa mu ugauga emewa God mu yumampe. 20  ✡ Sira meib tene, Ayapan anone anoano oraiwa igiyawa anoano oraiwa mumawa me natawa onan. 21 Meoya ye apaniren den waiyaya. Kuiyawa dividivi undag me yeumawa. 22 Poru go Aporos go Kepas* go piyu mame go inaiinai go bo go kum garewa go kum iviwa go, mu undag yeumawa. 23 Sira ye Keriso meuma. Keriso me God meuma.

4

Keriso Apasoro Meuma

1 Meoya ye yaug anoya, nu Keriso nauwawa ete sira God anoano guwavewa amarete igiyawa. 2  ✡ Sira amareme igiyawa mu natawa gumbe nau atanit di. 3 Ye pui yunegiyawa go iyayapan pui yunetpewa, ne gunap me kusikareren. Natawa di ne nembo pui den yutna. 4 Ne nembo anona ne kukaeba da den ana, go ne kukaeba onan den veni. Ayapan mekut ne pui yunetpe. 5  ✡ Meoya ye divi da pui den di yuya. Matai kum meuma uwag Ayapan uwape. Me sisip danave dividivi guwave wakeyawa taibe ape, sira me iyayapan nonomagowa danave divi atan anoemewa me taibe ape. Meve God gumbe ye desirom desirom guniyap waiya meuma uwape.

6  ✡ Tatangwanen, gare ne dividivi mame ne nembo ge Aporos guwaguwawa tam ye yenan oya gae veni. Meoya ye nu gunup yaug anoya. Ye wait tenewa egave den anoya, sira ye gambenwa evenan ene gambenwa onan wag ye ivuiwa owan den enagasiya. 7  ✡ Bira ane ge upeba gumbo ube ana oraimina ana? Dimbae ge den auwana? Ge wait auwana ipewa, divi oya ge den auwana mina gembo wai ege?

8 Ye anoenewa undag wait auyana, sira ye wait tawara obiren boyana. Ye yekut kin ayana, go nu gaibu onan. Ne anoeniwa ye kin natawa apono, me gumbe nu mina ye gaibu kin apono. 9 Ne meib anoeni. God nu apasoro keb teg bo atan ete mina wat nunne, sira me yobu ororiem amomewa gumbo oieba muma te nunne. Aneya munan sira iyayapan munan, piyu undag oya God nu tenunne nu taibe yawaniya. 10 Nu Keriso oya kuiyunwa onan, go ye Keriso gumbe anoano oraiwa. Nu yutunwa onan, go ye yusipam. Ye ivuiwa kokawa, go nu ivunwa kusikaren. 11  ✡ Onigin gare uwane apa nu iyagon, meyunwa toyaine sira wape viyodmusia entu. Sira nu gunup kukaeba anuniya, yaimoyai vin waketan arawa onan. 12  ✡ Nu nanunwa gumbe nau yaigipam ete. Nu iyayapan namuwo ai didnuniya, go nu waribiya muntu. Mu nu edawai nuniya, go nu iyaiyai waketu. 13 Mu kukaeba didnuniya, go nu gae memeyuiren dirumtu. Gare ande nu piyu egave mutat atu, sira dividivi undag danave nu topai nuniyawa atu.

14 Ne mame ye guniyap teeniwa ne ubmam yentan oya onan, ye ud usiusiwa neuma nonenmagawa mina ye naunewa wataptan oya. 15  ✡ Ye Keriso gumbe iyayapan 10,000 amat a yenemewa wakepe ipewa, go ye mameaiwa obiren onan. Kuiyawa Keriso Iesu danave gae oraiwa gumbe ne mamewa ana. 16  ✡ Meoya ne diruieni ye ne minan aya. 17  ✡ Mame oya ne Timoti yenan barauna aine. Me ud neuma nonenmagawa, sira me Ayapan gumbe anotumat abnawa. Ne ampa ampa siosi desirom desirom danave ne toyau muneni mina, Timoti me Keriso gumbe ne inaiinai ebuwawa toyau yempe ye sira me yaug anoya.

18 Ye upeba ivuwa waiyeme. Mu anoya ne yenan den onetna. 19 Megara Ayapan imive wakepe ipewa, ne koni yenan onetna. Sira ne ivuwa wai eme igiyawa mu yutuwa muma yautna, gae muma onan. 20  ✡ God toimuwawa me gae gumbe onan, yusiwa gumbe. 21 Ambuwa ye anoene? Ne greniwa aug yenan onekna, go baigan ge guwawa memeyuirenwa gumbe yenan onekna?

5

Uinantaraki Tatawa Atan Aropiya!

1  ✡ Natawa di ne anona. Ye yapeyap uinantaraki wakene. Uinantaraki meiba me Ju onan igiyawa yapowo wakene mina onan. Di kukaine. Apan da me mamawa biviwa aune. 2 Megara ye yembo ivuiwa waiya ene. Ye apan meib anewa ye yapeyap den atan aropiyana, sira me oya danadawai den anoyana. 3  ✡ Ne kwapunwa gumbe ye guniyap onan, go ne guwanwa gumbe ye guniyap wakeeni. Ne ye guniyap wakeeni mina apan me meib anewa Ayapan Iesu iviwa gumbe pui wait wanna. 4 Ye Ayapan Iesu iviwa gumbe agonienewa, ne gwanwa gumbe ye guniyap wakeeni. Sira ne Ayapan numa Iesu yusiwa gumbe, 5  ✡ apan meiba aug Seitan gumbe barauna me kwapiwa wakukamtan oya, me gumbe Ayapan kum meuma apa me guwawa waita aupe.

6  ✡ Ye yembo ivuiwa waiya enewa me oraimina onan. Ye den yaug anoyana? Iist kusikareren me parawa kamasi emewa undag koka ape. 7  ✡Iist namuwa atan aoreya. Parawa mataiwa kamasi emewa mina ye waketan oya. Kuiyawa ye iist daneyap onan. Natawa di, Uwag Gaveya Buyunaeba Mae Sip Usiwa numawa Keriso me wait toen guriya. 8  ✡ Meoya nu iist onan bredi gumbe sira esinewa ge natawa brediyawa gumbe buyunaeba aigimta. Iist namuwa ge iist kukaeba ge iist ugaeba gumbe den aigimta.

9 Ne numan gigirum neuma danave ye guniyap tena. Uinantaraki eme igiyawa gumbo evenan den aya. 10 Megara ne mamaib den veni, uinantaraki eme igiyawa, eneneme eme igiyawa, gau vintan oya yumeme igiyawa, god ugaugaeba waiyeme igiyawa gumbo ye evenan den aya onanape. Ye meib mu gumbo evenan den aya ipewa ye piyu mame kwetanit di. 11  ✡ Ne yenan tena bira da iyayapan tatanaiwa vemewa gumbo ye evenan den aya. Tatawa me uinantaraki ape ipewa, eneneme ape ipewa, god ugaugaeba waiya ape ipewa, eveba gumbe gae gwambe wape ipewa, yoi kokavit nape ipewa, gau vintan oya yumpe ipewa, ye me evenan den aya sira me gaibu nakwai den naya.

12 Iyayapan siosi daievewa ne pui den yuwampna. Me ne nau neuma onan. Iyayapan siosi danavewa pui yuwamtanwa me ye nau yeuma. 13  ✡ God me siosi daievewa pui yuwampe. Sira ye yapeyap apan kukaeba atan aropiya.

6

Anotumat Igiyawa Mumbovit Pui Gara Yuwape

1 Tatawa da me eveba gaibu gae garawa apewa, me keptete oya iyakaisi igiyawa gumbo den aug aipe, me oraiwa onan igiyawa gumbo aug aipe, ye yapeyap apan meiba wakene, go onan? 2  ✡ Ye den anoyana? Iyakaisi igiyawa piyu mame kep tepe. Piyu mame ye kep tepono, go ibnawa kusikarenwa ye oma den ane mina kep teya. 3 Ye den yaug anoyana? Nu aneya gaibu kep te munta, meoya piyu mame inaiinaiba oya den wata. 4 Megara piyu mame inaiinaiba gumbe gae garawa wakenewa, ye keptetan oya iyayapan mu siosi ayamat den emewa om yug gempe keptete igiyawa ape? 5 Ne mame wana ye ubmam yentan oya. Ano abnawa me oma ane tatawaiwa yapowo wakeg pui yuwampewa den wakene? 6 Meoya tatawa me tatawa da danawa piriwane aug puiyuyu te munne? Sira me anotumat onan igiyawa namuwo baraune?

7 Natawa di, ye yapeyap tatagwani gara yueme, mame meib ye wait gwambe ayana. Apan da kukaeba guniyap ane, go ye me taibe den wapono. Apan da ugai yenne anoyana, go ye me taibe den wapono. 8 Megara ye oraiwa den ene sira ugai mun tawara gumbo boene. Mame ye tateaiwa gumbo ene. 9  ✡ Ye den anoyana? Oraimina onan igiyawa mu God toimuwawa den aupe. Ye ugai den yempe. Kukaeba eme igiyawa, god ugaugaeba waiyeme igiyawa, uinantaraki eme igiyawa, apan mu anmaga oya uinantaraki emewa, apan mukut uinantaraki eme igiyawa, 10 ub igiyawa, enene eme igiyawa, yoi yusipama neme igiyawa, eveba gumbe gae gwambe veme igiyawa, ugai mun anmaga tameme igiyawa, mu God toimuwawa den aupe. 11  ✡ Ye yapeyap upeba numan meib eme. Megara, Ayapan Iesu Keriso iviwa gumbe ge God numa Guwawa gumbe, ye muin yenne, iyakaisi ayana, oraimina ayana.

Uinantaraki

12  ✡ Dividivi undag ung wak negne, go ne gunap dividivi upeba oraimumu, upeba onan. Dividivi undag ung wak negne, go divi da ne amat den anekpe. 13  ✡ Nakwai me danawa oya sira danawa me nakwai oya, go God mame duwam wakukamumpe. Kwapiwa me uinantaraki oya onan, me Ayapan oya, sira Ayapan me kwapiwa oya. 14  ✡ God yusiwa meuma gumbe Ayapan bo meuma gumbe sira inai yoine, sira yusiwa meuma gumbe God sira nu bo numa gumbe warinam numpe yoita. 15  ✡ Ye den yaug anoyana? Ye kwapuiwa me Keriso kuwapiwa gambenwa. Ye Keriso kwapiwa gambenwa aug uinantaraki vesinawa kwapiven aya? 16  ✡ Ye den yaug anoyana? Apan me uinantaraki vesinawa gaibu ipewa mu kwapuwa desirom ape. Kuiyawa me tene, Apan vesin duwam mu kwapuwa desirom ape. 17  ✡ Megara apan me Ayapan gaibu ipewa me Guwawa gumbe desirom ape.

18 Uinantaraki den aya. Apan da kukaeba apewa, kukaeba meuma undag me kwapiwa daieve gumbe kukaeba ape. Megara, apan me uinantaraki apewa, me membo kuwapiwa gumbe kukaeba ape. 19 Ye den yaug anoyana? Ye kwapuiwa me Guwawa Iyakaisiyapama gweyawa. Sira ye daneyap Guwawa Iyakaisiyapama wakeivi. Me God gumbe ye auyana. Ye tamtut yeumawa onan me God meumawa. 20  ✡ Ye garawa gumbe sira gwiruwariyenne God meumawa ayana. Meoya, ye kwapuiwa gumbe God eyawa meuma taibe toyau muniya.

7

Memgebip

1 Gare dividivi ye teyanawa oya: Apan me vesin den aupewa me oraimina. 2 Megara uinantaraki den atan oya apan desirom desirom me biviwa aupe, sira vesin desirom desirom me memawa aupe. 3 Memawa nau meumawa biviwa gumbe ape, sira meib biviwa nau meumawa memawa gumbe ape. 4 Biviwa me kwapiwa gumbe yusiwa onan me memawa gumbe, sira meib memawa me kwapiwa gumbe yusiwa onan me biviwa gumbe. 5 Ye desirom desirom yusiwa yeuma den wakukamiya. Megara, me bainda ye danewa desirom ake koni pipi nun oya ubeube wakeya, meve sira toboraya. Ye yembovit oma den ane amaraya Seitan ye amaorot ayempetan. 6 Ne mame bainda veni ye atan oya den diruieni. 7 Ne imunap iyayapan undag ne mina ape. Megara, apan desirom desirom om meuma gina ubeube God gumbe bone, sira apan me mame aune dawa me atame aune.

8 Ne mamaraga ge kwapura gumbo veni. Mu ne mina mem den apewa me mu gumbo oraimina.

9  ✡ Megara, mu mumbovit amat den ape ipewa, mu mem ape. Kuiyawa mu mem apewa me oraimina, go danowo ikpewa me oraimina onan. 10  ✡ Ne mem ayawa gumbo mame dirumeni, go ne mame den dirumeni Ayapan dirumivi. Vesin me memawa gumbe garakue den di ape. 11 Me garakue ape ipewa, sira mem den ape meib di wakepe, go memawa gumbe sira wasiwampe. Sira memawa biviwa den di kwepe.

12 Iyayapan upeba gumbo ne mame dirumeni, go Ayapan den dirumivi. Memawa anotumat aivi go biviwa onan. Sira biviwa mame memawa gaibu vinigimtan anoiviwa memawa den di kwepe. 13 Biviwa anotumat aivi, go memawa onan. Sira memawa mame biviwa gaibu vinigimtan anoiviwa me den di kwepe. 14 Kuiyawa memawa anotumat den aiviwa me biviwa gumbe iyakaisi ane. Sira biviwa anotumat den aiviwa me memawa gumbe iyakaisi ane. Mu den iyakaisi ayawa ipewa, mu usitainawa miyotapam, go gare mu iyakaisi.

15  ✡ Megara, anotumat den aiviwa me kwem aipe ipewa, me kweya aipe. Inaiinai me danave memawa anotumat aiviwa go biviwa anotumat aiviwa mu memgebip muma danave tunat den aya. God ye yum gumbe vinigintan oya yenan auwane. 16  ✡ Biviwa. Ge memagwa waitawaita awana go onan, me aninin ge anoana? Sira, memawa. Ge biyugwa waitawaita awana go onan, me aninin ge anoana?

17 Ayapan me apan desirom desirom inaiinai meuma danave waketan arawa kep te wanne sira me apa menan auwane. Me inaiinai meuma danave aigimpe. Ne siosi undag danave meib dirumeni. 18 Bira da menan au meuma aune sira me kwapituitui wait aunewa, me kwapituitui den aunewa mina den ape. Sira bira da kwapituitui den aunewa me kwapituitui den aupe. 19  ✡ Kwapituitui ane go, kwapituitui den ane go, me divi da onan. Kuiyawa kokawa me God gwangwan meuma yumnasigimpe. 20 Apan desirom desirom me au meuma aunewa me inaiinai meuma danave wakeigimpe. 21 Ge ankwatave nau ege danave au meuma auwanawa me den anoa. Megara, ge oma ane ui onanwa auwawa ui onanwa auwa. 22  ✡ Ankwatave nau aiviwa me Ayapan gumbe au meuma aupewa, me ui onan abnawa Ayapan meuma. Me mina ui onan abnawa me au meuma aupewa, me ankwatave nau aiviwa Keriso meuma. 23 Ye garawa gumbe gwiruwadyenne. Iyayapan ankwatawo nau eme muma den aya. 24 Tatangwanen, ye desirom desirom au meuma auyanawa, inaiinai meuma danave God gumbe wakeya.

25 Otau munan Ayapan ne den didnedne, go ne anoeniwa yentna. Ayapan nenan ano meuma negne sira anotumat anegne. 26 Kum garewa me yaigiwane. Meoya ne anoeni apan meib wakeigimpe me oraimina. 27 Ge biyuk gaibu tunat anawa vettan oya den anoa. Ge vesin gaibu den tunat anawa vesin autan oya den anoa. 28 Ge mem anawa me kukaeba geuma onan, sira otau mem anewa me kukaeba meuma onan. Megara mem aya igiyawa matai danadawai aupe. Ne topai eni danadawai meiba ye matai auya.

29 Tatangwanen, ne mame veni. Kum pipi aivi. Kum gare utan aiviwa vesin gaibu igiyawa mu vesin onan mina ape. 30 Iruvemewa mu it den veme mina ape. Degadega emewa mu degadega den eme mina ape. Dividivi gwidwaremewa mu dividivi mumawa onan mina ape. 31  ✡ Piyu mame tawaraeba bog emewa kokavit den ape. Kuiyawa piyu mame tawaraeba uwag gaveyag ampe.

32 Ne anoeni ye danadawai den auya. Vesin den aunewa me Ayapan meuma anoiviwa anok imi danawa undag barauk aigimpe aninin Ayapan degadega ape. 33 Megara apan me vesin aunewa me anoivi aninin biviwa degadega ape. 34 Sira me piyu mame ano meuma anok aigimpe me imi danawa obiren. Apan den aune vesinawa ge otau mu Ayapan meuma anoiviwa gumbe imi danowa me apa baraupe, kwapuwa ge guwowa gumbo iyakaisi ape. Go, apan aune vesinawa me anoivi aninin apan degadega ape, sira piyu mame anoano meuma anok aigimpe. 35 Ne mame veni ye yembovit oraiwa yeuma autan oya. Ne den veni inaiinai yeuma yaigiwape. Ne anoeni inaiinai yeuma me oraimina toborag vinene sira Ayapan gumbe imi danewa desirom tobot ag nau aigimiya.

36 Da bira me gwaitawa me otau gaibu. Gwaitawa me kwapiwa pun toivi. Mamawa anone me gwaitawa gumbe oraimina den aivi. Sira gwaitawa apan da autanit di meib mamawa anope ipewa, me meib ape. Me kukaeba den ape. Mu memgebip ape. 37 Megara mamawa nonewa yaigiwane sira me imive gwaitawa mem atan den anoivi. Me imive atan anoiviwa oma apewa, sira me anoivi gwaitawa otau me inaiinai meumawa gumbe meib wakepewa, mamawa me epin oraiwa ane. 38 Meoya mamawa me gwaitawa otau apan da autan ung wapewa me oraimina. Sira mamawa me gwaitawa otau apan da den autan ung wapewa me egave oraimina.

39  ✡ Biviwa me memawa kaninga vin wakenewa me memawa gaibu tunat ane. Memawa me bo tope ipewa, vesin me ui onan wakene, da bira me anoiviwa gumbe oma ane mem ape. Megara me Ayapan gumbe mekut ape. 40 Ne anoeniwa gumbe veni. Vesin me meib wakepe ipewa me degadega koka ape. Ne anoeni ne God Guwawa meuma gaibu.

8

Mae Ge Nakwai Me God Ugaugaeba Gumbe Teyawa

1  ✡ Ugauga goddeba gumbe puyo wantan oya teeni. Nu undag yaug anotu, anoano me iyayapan mu mumbovit waiyape, go baigan me iyayapan sig dotpe. 2  ✡ Apan da me divi da yaug anone mina anope ipewa, me divi da den yaug anone sira ande me yaug anotanit di. 3 Megara, da bira God gumbe baigan apewa, God me yaug ano wanne.

4  ✡ Nu vete god ugaugaeba gumbe nakwai teg nemewa oya. Nu yaug anotu piyu egave god ugaugaeba den wakene, sira God desirom mekut, upeba onan. 5 Kwiminau, piyu egave, iyayapan god go ayapan vemewa obiren wakeeme. 6  ✡ Nunan Mamunwa God desirom wakene. Dividivi undag me gumbe uwaya nu mina me gumbe waketu. Sira Ayapan desirom me Iesu Keriso. Dividivi undag me gumbe wakeya nu mina me gumbe waketu.

7 Megara, iyayapan upeba ano mame yaug anoya, upeba den yaug anoya. Iyayapan upeba numan god ugaugaeba amave amiya. Ande gare mu nakwai nemewa me nakwai god ugaugaeba gumbe teemewa yaug anog neme. Mu danowa oraiwa me yusiwa onanwa, me miyot ane. 8 Megara nakwai den bonun God oya aipe. Nu nakwai me den natawa, nu divi da den waropiyata. Sira nu nakwai me natawa, divi da den auta.

9  ✡ Ye yaukapa. Ye yusiwa yeuma me yutuwa onan igiyawa namuwa tobotpetan. 10 Ge ano gaibu. Ge god ugaugaeba gweyave wakeg nakwai negewa da bira ge yawakpe ipewa, me danawa oraiwa yusiwa onan, go me yusiwa aukapa nakwai god ugaugaeba gumbe teemewa nape. 11  ✡ Apan me danawa oraiwa yusiwa onan. Ano geuma me wakukampe. Keriso me tatagwa oya gaibu botone. 12 Ye mame mina tateaiwa gumbo kukaeba ene. Ye mu danowa oraiwa yusi onanwa wakukamene. Ye Keriso gumbe kukaeba ene. 13  ✡ Meoya nakwai me ne tatan namiwa tobotpe ipewa, gare mame utan aipewa ne mae sira den natna. Ne tatan namiwa den tobotna.

9

Apasoro Yusiwa Meuma

1  ✡ Ne ui onan yai waketanwa onan? Ne apasoro onan? Ne Ayapan numa Iesu Keriso den yauna? Ye Ayapan gumbe nau neumawa onan? 2  ✡ Ne iyayapan upeba munan apasoro den ana, go natawa di yenan ne apasoro ana. Ne Ayapan gumbe ye guniyap apasoro nauwawa ana, ye me taibe toyau muniyana.

3 Iyayapan pui negemewa munan gae garawa mame veni. 4  ✡ Nu nakwai ge yoi natan oya yusiwa gaibu onan? 5 Apasoro upeba ge Ayapan gwanebaiwa ge Kepas* mina, nu anotumat biyutuwa bog angetan oya yusiwa nu gunup onan? 6 Sira, ne ge Banabas, nu nukut inaiinai numa nauwawa ete. Nu nau yankwetan yusiwa nu gunup onan?

7 Bira anmaga membovit garawa aivi mut abnawa aivi? Bira membovit greipe nauwawa warivi greip magawa den naivi? Bira membovit sip amaraivi am meuma den naivi? 8 Ne dividivi mame apaniren anoiviwa gumbe veni? Gwangwan gaibu meib waivi, go onan? 9  ✡ Kuiyawa Mosisi Gwangwan meuma danave tene, Burumakau me amawa gumbe nakwai wiit ememe parawa aiviwa, divi da gumbe burumakau noiwa den toboriya. God burumakau amaraivi, go onan? 10  ✡ Go, God nunan oya mame undag waivi go onan? Natawa di, me nunan oya mame waivi. Apan nau wariviwa me owanowan gumbe nau watpe. Sira apan nakwai wiit ariviwa me owanowan gumbe nau ape. Kuiyawa mu matai kep teg mumawa bope. 11  ✡ Nu dividivi guwawa meuma ye daneyap vetna ipewa, maura uwane ye guniyap dividivi yeuma nu bota. Me nu ye guniyap kokavit anoete go onan? 12  ✡ Iyayapan upeba ye guniyap yutuwa mame auemewa, nu yutuwa mame egave aupono.

Megara nu yutuwa mame gumbe divi da den atu, nu dividivi undag oya yai di waketu. Kuiyawa nu topaiatu gae oraiwa Keriso meuma wakukamta. 13  ✡ Ye den yaug anoyana? God gweyave iyakaisi nauwawa emewa mu God gweyave nakwai muma nape, sira iyakaisi kem meuma oya nau emewa mu iyakaisi kem meuma gumbe teyawa dividivi kep teg bope. 14  ✡ Epin desirom meib, Ayapan dine gae oraiwa opata vemewa mu gae oraiwa nauwawa gumbe inaiinai mumawa oya dividivi bope.

15 Megara ne yusiwa mame desirom da den ana. Ne owanowan meiba gumbe dividivi mame den teeni. Da bira ne waiya neuma mame ne gunap atan aupe ipewa ne boatna. Ne gunap bo oraimina. 16  ✡ Ne gae oraiwa opata eni, go me waiya neumawa den ape. Kuiyawa me ne imunap ataneniwa. Ne gae oraiwa opata den watna ipewa, me kukaeba ne gunap. 17 Ne nembo anoeniwa gumbe opata eniwa ne garawa neuma autna. Megara ne den anoeniwa gumbe opata eni ipewa, God anotumat anegne nau meuma eni. 18 Ne garawa neuma me dimbae? Ne gae oraiwa opata veni, go ne garawa neuma oya onan di ingui opata veni, sira opata veniwa ne yutunwa neuma kokavit den eni kusikaren eni.

19 Iyayapan undag gumbo ne ui onan wakeeni, go ne iyayapan undag ankwatawo nau eni. Ne iyayapan ande obiren tamtan oya. 20  ✡ Ju igiyawa oya ne Ju apan mina ana. Ju igiyawa mu botan oya. (Ne nembo Gwangwan ankwatave den wakena,) go Gwangwan ankwatave wakeeme igiyawa oya Gwangwan ankwatave wakeeni mina ana. Me Gwangwan ankwatave wakeeme igiyawa mu tamtan oya. 21 (Ne God Gwangwan meuma gumbe daieve den wakena, Keriso Gwangwan meuma ankwatave wakena.) Gwangwan gumbe onan igiyawa oya ne Gwangwan gumbe onan mina ana. Ne Gwangwan gumbe onan igiyawa mu tamtan oya. 22  ✡ Yutuwa onan igiyawa oya ne yutunwa onan mina ana. Yutuwa onan igiyawa mu botan oya. Ne iyayapan undag oya dividivi undag ana. Inaiinai undag danave ne yusiyusi ag iyayapan upeba waitawaita muntan oya. 23 Ne gae oraiwa oya dividivi undag eni. Ne gaibu waribiya autan oya.

24 Ye den yaug anoyana? Kintoto eme igiyawa mu undag kin tope, go mu danowo desirom mekut garawa aupe. Meoya, ye kin toya, sira garawa auya.

25  ✡ Kae eme igiyawa undag mu dividivi undag mumbovit amarape. Mu kin keretawa autan oya mumbovit amarape, go me matai kukaipe. Nu kin keretawa autan oya numbovit amarete, sira me den di kukaipe. 26 Meoya ne ebu ambuwa oya den anonawa ne den kintotna. Sira ne kae naninwa gumbe totnawa ingui den totna. 27  ✡ Ne kwapunwa tog ne atna me nonwa aupe. Kuiyawa ne iyayapan upeba gumbo opata wana, go ne nembo waropiyatuman.

10

Isuraeru Igiyawa Kuinui Mumawa Me Dirumivi

1  ✡ Tatangwanen, ne imunap anoeni aib teeniwa ye yaug anoya. Nu mamanaiwa undag irikup ankwatave amiya sira mu undag poemam danave togomag amiya. 2 Mu undag irikup ge poeman danave babataito ag Mosisi gumbe amiya. 3  ✡ Mu undag guwawa nakwaeba gina desiroma naya. 4  ✡ Mu undag guwawa yoiba desiroma naya. Guwawa buinunu mu gaibu onne mu me gumbe yoi naya. Guwawa buinunu me Keriso. 5  ✡ Megara, God mu obiren gumbo degadega den ane, meoya at inguiwa arawa danave mu wakukamunne.

6  ✡ Dividivi mame matadnewa didnuntan oya. Mu kukaeba anoeme mina nu kukaeba den anota. 7  ✡ Mu upeba aya mina ye god ugaugaeba den waiyaya. Me tene, Iyayapan yan wakek nakwai yoi naya sira wan yoik tare wariya. 8  ✡ Mu upeba uinantaraki aya mina nu uinantaraki den ata. Uinantaraki oya kum desirom danave iyayapan 23,000 mu boriruwaya. 9  ✡ Mu upeba Ayapan gumbe ageyau aya mina nu Ayapan gumbe ageyau den ata. Mokare aramne mu boriruwaya. 10  ✡ Mu upeba gunat aya mina ye gunat den aya. Guriviwa abnawa mu wakukamunne.

11 Dividivi mame munan matadnewa didnuntan oya. Sira me tenewa nu toyau nuntan oya. Oieba nu gunup uwaivi. 12 Meoya da bira anoivi ne kikikit yokeeniwa, me yaukapa den aikpe. 13 Ye amaorot wait auyana. Iyayapan undag amaorot wait yaug anoya yekut onan. God me natawa di, meoya amaorot ye oma den ane iyai di wakeyawa me den yempe. Amaorot gaibu me amaorot gumbe ebu toyau yempe dauwag aisiya, meoya ye oma ape iyai di wakeya.

God Ugaugaeba Buyunaeba Ge Ayapan Augoi Nakwaeba

14 Meoya, iyayapan neuma. Ye god ugaugaeba den wayaigimiya. 15 Ne ano igiyawa gumbo gae veni mina yenan gae veni. Ne gae veniwa ye yembovit kep teg yauya. 16  ✡ Gaun ap meuma nu waribiete, me gumbe nu nata Keriso diyawa nu undag auete, go onan? Bredi warensiete, me nu nata Keriso kwapiwa meuma nu undag auete, go onan? 17  ✡ Kuiyawa bredi desirom. Nu obiren, go nu kwapunwa desirom. Nu undag bredi desirom nata.

18  ✡ Kwapuwa gumbe Isuraeru igiyawa ye anoya. Mu puyo nakwaeba neme igiyawa sira mu kem iyakaisi egave puyo nakwaeba kep eme go onan? 19  ✡ Ne dimbae veni? Ugauga goddeba gumbe puyo nakwaeba teyawa me natawa dimbae da wakene veni? Sira uauga goddeba me natawa dimbae da wakene veni? 20  ✡ Natawa da onan ne veni. Ne veni god ugaugaeba gumbe anotumat igiyawa mu airapu kukaeba gumbe teeme, God gumbe onan. Ne topaieni ye airapu kukaeba gumbe toboraya. 21  ✡ Ye oma den ane Ayapan ap meuma gumbe nayana sira airapu kukaeba ap mumawa gumbe naya. Ye oma den ane Ayapan teboro meuma gumbe nayana sira Seitan teboro meuma gumbe naya. 22  ✡ Ye anoene Ayapan nu gunat numpe? Nu yutunwa onan, megara Ayapan yusiwa koka.

Anotumat Aiviwa Ui Onan Waketanwa

23  ✡ Ne oma ane dividivi undag atna, go ne den veni dividivi undag ne gunap oraimina. Upeba oraimina upeba oraimina onan. Ne oma ane dividivi undag atna, go ne den veni dividivi undag dananwa sig dotpe. Upeba sig dotpe upeba den sig dotpe. 24  ✡ Bira da menan oraiwa meuma oya den kinuni ape. Iyayapan upeba munan oraiwa mumawa oya kinuni ape.

25 Gwiruwareme arawa apa mae gina ubeube gwiruwareme. Ye danewa oraiwa oya den anoya. Ye anoenewa gwiruwad naya. 26  ✡ Kuiyawa piyu mame Ayapan meuma, sira dividivi undag me danave noidauwanewa me meumawa.

27 Anotumat den eme igiyawa da desirom me ye eb te yempe. Ye aisietan anoenewa ye aisiya. Ye danewa oraiwa oya den anoya, dividivi undag ye namuyap tepewa ye naya. 28  ✡ Megara da bira ye guniyap wape, Mame god ugaugaeba gumbe teemewa. Ye apan diruinewa oya ge danawa oraiwa meuma oya den naya. 29 Ne dananwa oraiwa oya den veni. Apan da danawa oraiwa oya veni. Dimbae oya oma ane apan da danawa oraiwa meuma me ne ui onan waketanwa kep teg nekpe? 30  ✡ Ne God gumbe gaun wan nakwai neni. Dimbae oya ne gaun veniwa oya ye gunat ne gunap ene?

31  ✡ Meoya ye nakwai nayawa go, yoi nayawa go, dividivi undag ye ayawa, ye God eyawa meuma oya undag aya. 32  ✡ Ye Ju igiyawa gumbo, Griisu igiyawa gumbo, God siosi meuma gumbe, namuwo den tobot muniya. 33  ✡ Ne ebu undag danave iyayapan undag degadega muneni. Ne oraiwa neuma oya den kinuni eni. Ne iyayapan obiren oraiwa muma oya kinuni eni. Kuiyawa ne imunap mu waitawaita aupe.

11

1  ✡ Ne Keriso aiviwa mina eni. Ye ne eniwa mina aya.

Waiyaigimtanwa Gaiyawa

2 Ne ye waiyeneni. Kuiyawa ye dividivi unadk danave ne imug negene, sira ne ye guniyap baraueniwa ye kikikit yumnatene.

3  ✡ Megara ne anoeni ye anoya. Apan undag kuiyowa me Keriso, vesin undag kuiyowa me apan sira Keriso kuiyawa me God. 4 Apan da nun waivi sira God gaiyawa waiviwa, divi da kuiyave umpewa me kuiyawa ubmam ape. 5 Megara vesin da nun waivi sira God gaiyawa waiviwa, divi da kuiyave den umpewa, me kuiyawa ubmam ape. Me kuiyagumawa maruwatpe mina ubmam ape. 6 Vesin me kuiyawa den umpewa, kuiyagumawa tuipe. Vesin kuiyagumawa tuipe sira mat watpe menan ubmam ape ipewa, me kuiyawa umpe. 7  ✡ Apan kuiyawa den umpe. Apan me God irawa meuma sira God eyawa. Vesin me apan eyawa meuma. 8  ✡ Kuiyawa apan me vesin gumbe den wadne, go vesin me apan gumbe wadne. 9 Apan me vesin oya den wadne, go vesin me apan oya wadne. 10 Meoya vesin me aneya oya yusiwa toyau muniviwa kuiyave umtanit di.

11 Apan me vesin gaibu wakeeme Ayapan gumbe, sira vesin me apan gaibu wakeeme Ayapan gumbe. 12 Vesin me apan gumbe wadne. Meib apan me vesin gumbe yoine, go dividivi undag God gumbe onamiya. 13 Ye yembovit yaug anoya. Vesin kuiyave den umkape God gumbe nun wapewa me oraimina go? 14 Evedni inaiinai etewa me toyau yenivi, go onan? Apan kuiyagumawa yobe ipewa, me membo ubmam ape. 15 Megara vesin kuiyagumawa yobe ipewa me membo eyawa aupe. Kuiyagumawa yobewa vesin wanne, me kuiyave umigimtanwa. 16 Apan da bira gae mame gumbe anoiviwa ube wape, go nu inaiinai numa meib da onan, sira me God siosi meuma danave den wakene.

Ayapan Augoi Nakwaeba

17 Ne gae da ye guniyap watna anoya. Ne ye den wai yeneni. Kuiyawa ye agoniyag toborayawa me oraimina onan, me kukaine. 18  ✡ Namuiren, ye siosi danave agoniyayawa, ye yapeyap ano gina ubeube wakeya ne anona. Ne kusi da yaug anoeni. 19 Ye yapeyap ano gina ubeube wakeyawa kum dada pawapewa. Kuiyawa me gumbe anotumat natawa eme igiyawa ye yapeyap taibe ape. 20 Ye aogniyayawa, me Ayapan Augoi Nakwaeba natan oya onan. 21 Ye nayawa, ye desirom desirom nakwai garakaya naya. Apan da iyagon arivi sira dawa yoi kokavit naivi. 22 Ye gwe yeuma apa nakwai ge yoi nene, megara ye God siosi meuma amaratan den anoene, sira tawara onan igiyawa ubmam munene? Ne dimbae ye guniyap watna? Ne mame oya wai yentna? Onan di.

23 Ne Ayapan gumbe aunawa me ye guniyap barautna. Ayapan Iesu arampuna ominawa menan baraune. Me apa Ayapan Iesu bredi aug, 24 gaun wane, ivi me warensine wane, Mame ne kwapunwa, me yenan oya. Mame aya imug teg ne anonegimiya. 25  ✡ Ebu meib, augoi nakwaeba onananewa me ap aug wane, Ap mame agi mataiwa di neuma gumbe. Mame aya, sira ye nayawa imug teg ne anonegimiya. 26 Evedni ye bredi mame ge ap mame nayawa, ye Ayapan bo meumawa opataeba waigimiya. Ivi meve Ayapan uwape.

27  ✡ Meoya, bira da oraimina onanwa me bredi nape, sira Ayapan ap meuma napewa, me Ayapan kwapiwa ge di meuma gumbe kukaeba ape. 28 Apan membo yaukape bredi nape ap nape. 29 Da bira Iesu kwapiwa yai yai den yaug anokape nakwai ge ap napewa, me oya membovit keptete aupe. 30 Kuiyawa mame oya, ye yapeyap yusi onan igiyawa, yuwat igiyawa obiren wakeya, sira boriruwawaya igiyawa obiren wakeya. 31 Megara nu numbovit yai yai yaug anota ipewa nu den kepte numpe. 32  ✡ Nu Ayapan gumbe keptete autawa, me inaiinai numa gwambe atuwa wasiwanumpe. Kuiyawa Ayapan me piyu mame gaibu nu den kepte numpe oya.

33 Meoya, tatanaiwa. Ye nakwai natan oya agoniyayawa, ye desirom desirom upeba munan amaraya. 34 Da bira iyagon ariviwa, me gwe meuma apa nape. Ye agoniyayawa me den kepte yempe oya.

Dividivi upeba gumbo ne ye guniyap oneknawa ebu watna.

12

Guwawa Puyo Meuma

1 Tatangwanen. Guwawa puyo meuma gumbe ne imunap ye anoya. 2  ✡ Ye yaug anoyana. Ye God gumbe den anotumat ayawa, iyayapan mu ugauga goddeba gumbe tam yeniya. God me gae den waiviwa gumbe ye tam yeniya. 3  ✡ Meoya ne mame ye toyau yeneni. Bira da God Guwawa gumbe gae waiviwa me den wape, Iesu wakukampe. Sira da bira Guwawa Iyakaisiyapama gumbe onan ipewa me oma den ane wape, Iesu me Ayapan.

4  ✡ Guwawa puyo meuma gina ubeube wakeya, go Guwawa desirom. 5 God nauwawa gina ubeube wakeya, go Ayapan desirom. 6 God nau eme igiyawa nau muma gina ubeube wakeya, go God desiroma me iyayapan undag danowo nau dividivi undag warivi.

7 Megara, apan desirom desirom Guwawa gumbe wakene. Guwawa me taibe anewa, desirom desirom ano ube ube taibe eme, me iyayapan undag oraiwa botan oya. 8 Apan da Guwawa gumbe anoano oraiwa gaiyawa God wanne, sira dawa Guwawa desiroma gumbe anoano gaiyawa wanne. 9 Sira dawa Guwawa desiroma gumbe anotumat wanne, dawa Guwawa desiroma gumbe warina muntan oya Guwawa ano meuma wanne. 10 Sira dawa irayauyau atan oya yusiwa wanne, dawa God gaiyawa wanne, dawa guwawa me ambuwa yaug anog kep tetanwa wanne, dawa gae pedna ubewa wanne, sira dawa me pednawa gae biroriyatanwa wanne. 11  ✡ Megara Guwawa desiroma dividivi nau undag mame aivi. Me imive Guwawa ano meuma apan desirom desirom keptete wanne.

12  ✡ Kwapiwa desirom, go me naniwa obiren gumbe yunadne. Naniwa obiren, go mu undag kwapiwa desirom danave yunasiya. Keriso me mina gaibu. 13  ✡ Ju igiyawa go, Griisu igiyawa go, ankwatave nau eme igiyawa go, ui onan igiyawa go, nu undag babataito autu kwapiwa desirom atu. Sira nu undag Guwawa desirom natu.

14 Natawa di, kwapiwa me naniwa desirom gumbe onan, kwapiwa me naniwa obiren gumbe yunasiya. 15 Airaniwa wape, Ne naniwa onan, meoya kwapiwa meumawa onan. Me meib wape ipewa, airaniwa me kwapiwa gumbe onan? Onan, me kwapiwa gumbe yunadne. 16 Naunawa wape, Ne yangawa onan, meoya kwapiwa meumawa onan. Me meib wape ipewa, me kwapiwa gumbe den yunadne? Onan di, me kwapiwa gumbe yunadne. 17 Kwapiwa undag yangawa ipewa, ampa anope? Kwapiwa undag naunawa ipewa, ampa imutpe? 18 God imive me kwapiwa danave naniwa desirom desirom yumnadne. 19 Naniwa undag gina desirom ape ipewa, kwapiwa ampa? 20 Megara naniwa obiren wakeya, go kwapiwa desirom.

21 Yangawa oma den ane naniwa dipe, Ne genan den anoeni, Sira kuiyawa oma den ane amawa dipe, Ne genan den anoeni. 22 Onan. Iyayapan yaupe kwapiwa danave naniwa upeba yusiwa onan, go mu nau aigimtanwa muma. 23 Nu anotu kwapiwa danave naniwa upeba koka onan, go mame gumbe ebnotu kokavit ata. Sira nani upeba yautanwa oraimina onanwa gumbe mu oraimina kokavit ata. 24 Nani upeba nu gunup oraiminawa nu amat den amunta. Megara nani upeba oraiwa gumbe yunat den ayawa God ebnotu kokawa amunne kwapiwa gumbe oma desiromit ane. 25 Meoya kwapiwa gumbe ano ubeube onan, sira naniwa desirom desirom amat garawan aigimpe. 26 Naniwa desirom danadawai aupe ipewa, naniwa undag me gaibu danadawai aupe. Sira naniwa desirom ebnotu aupe ipewa, naniwa undag me gaibu degadega ape.

27  ✡ Ye Keriso kwapiwa, sira ye desirom desirom me naniwa meuma. 28  ✡ God siosi danave iyayapan upeba gumbo at munne. Namu apasoro, duwameba God gaiyawa vemewa, duwamdesiyawa toewanewan igiyawa, meve irayauyau eme igiyawa, me gumbe warinamuntan oya Guwawa ano meuma auyawa, iyayapan upeba waitawaita muntan igiyawa, namuyoiyoi amuneme igiyawa, pednowa gae ubeube veme igiyawa. 29 Mu undag apasoro? Mu undag God gaiyawa vemewa? Mu undag toewanewan igiyawa? Mu undag irayauyau eme igiyawa? 30 Mu undag warinamuntan oya Guwawa ano meuma auya? Mu undag pednowa gae ubeube veme? Mu undag gae pednowa ubewa birorieme? 31  ✡ Ye Guwawa ano meuma kokawa autan oya imiwa yusipamit anoya.

Sira ne ebu oraivitwa toyau yentna.

13

1 Ne iyayapan pednowa gae ubewa go aneya gae pedna ubewa watna ipewa, megara ne baigan gau onan ipewa, me ne bererin kae gong go bererin kae simbaru wayug wayug eni mina. 2  ✡ Ne God gaiyawa oya Guwawa ano meuma gaibu, sira ne ano guwavewa undag ge ano painauwa undag yaug anotna, sira ne anotumat neuma gumbe oma ane watna tui atan aipe ipewa, go ne baigan gau onan ipewa, ne onan di mina. 3 Ne dividivi undag tawara neumawa tawara onan igiyawa muntna, sira ne kwapunwa muntna oketpe ikpe ipewa, go ne baigan gau onan ipewa, oraiwa divi da onan.

4 Baigan me iyaiyai waketanwa, baigan me oraiwa. Me gunat den ape. Baigan membo iviwa owan den aupe. Baigan upeba yan den temumpe. 5 Me ano gwambe den ape, membovit den kinuni ape, danawa piri den wape. Ano kukaeba gumbe den yumnatpe. 6  ✡ Me kukaeba gumbe degadega den ape, natawa gumbe degadega ape. 7  ✡ Me dividivi undag gumbe den yankwepe, dividivi undag gumbe anotumat ape, dividivi undag gumbe owanowan aigimpe, divdidivi undag iyai di wakeigimpe.

8 Baigan me den di onanape. God gaiyawa waiviwa me matai onanape. Pednawa gae ubewa me matai tobotpe onanape. Anoano me matai onanape. 9 Nu kusi da yaug anotu, sira God gaiyawa kusi da vete. 10 Megara oraiminavitwa uwapewa, oraiminavit onanwa me inanatpe. 11 Ne ud toranap ne ud usiusiwa mina gae wana, ud usiusiwa mina anona, ud usiusiwa mina yaug anona. Ne apan anawa dividivi ud usiusiwa ano meuma yankwena. 12 Gare nu geyu gumbe yavete me e den sine, go me kumive nu ginungunwa gara yau ata. Gare ne kusi da yaug anona, go me kumive ne undag yaug anonegne mina ne undag yaug anotna.

13  ✡ Anotumat, owanowan, baigan, duwamdesi mame wakeigimpe. Duwamdesi mame danowo baigan me kuiya kokavitwa.

14

God Gaiyawa Watanwa Ge Gae Pednawa Ubewa Watanwa

1  ✡ Ye baigan autan oya atataigimiya. Sira Guwawa puyo meuma gina ubeube, ye God gaiyawa watanwa imuiwa kokavit anoigimiya. 2 Apan da gae pednawa ubewa wapewa, me iyayapan gumbo den wape God gumbe wape. Kuiyawa bira da me den anoivi, go guwawa meuma gumbe ano guwavewa waivi. 3 Megara God gaiyawa wapewa me iyayapan gumbo wape. Me iyayapan danowo sig dotpe, yutuwa mumpe sira watmemeyam mumpe. 4 Gae pednawa ubewa waiviwa me membo danawa sig dotpe, go God gaiyawa waiviwa me siosi sig dotpe. 5 Ne imunap ye undag pednewa gae ubewa waigimiya, go ne imunap kokavit ye God gaiyawa me waigimiya. Da bira gae pednawa ubewa waivi me gae ubewa den tobiroriyape siosi den sig dotpe ipewa, God gaiyawa waiviwa me egave, gae pednawa ubewa waiviwa me ankwatave.

6 Tatangwanen, ne yenan onekna gae pednawa ubewa guniyap watna, megara God ano meuma taibe pawapewa, anoano, God gaiyawa, toewanewan, ye guniyap den tam onetnawa, oraiwa dimbae guniyap atna? 7 Bererin kae pruut* go bererin kae aap, mu inaiinai mumawa gaibu onan. Mu noiwa taibe den apewa, aninin ye anoya mu dimbae noiwa veme? 8 Bererin kae trampet noiwa taibe den apewa, bira mut oya tamibarip ape? 9 Meib, ye mina pednewa gumbe gae taibe den venewa, ye dimbae venewa iyayapan aninin yaug anope? Ye noiwa painau vene di. 10 Piyu egave gae gina ubeube obiren wakeya, go desirom da me natawa onanwa onan. 11 Apan da gae waivi me natawa ne den yaug anonawa, gae waiviwa gumbe ne gae ubewa, sira gae waiviwa me ne gunap gae ubewa. 12 Ye guniyap meib. Ye Guwawa ano meuma imuiwa kokavit anoene. Guwawa ano meuma kinuni avigimiya, sira soisi sig dotan oya egave avigimiya.

13 Meoya apan da gae pednawa ubewa waiviwa, me nun wape oma ape tobiroriyape, upeba anope. 14 Ne pednanwa gae ubewa gumbe nun watna ipewa, ne guwanwa nun waivi, go ne kuiyanwa natawa den impe. 15 Ne dimbae atna? Ne guwanwa gumbe nun watna, sira ne kuiyanwa gumbe nun watna. Ne guwanwa gumbe bererin totna, sira ne kuiyanwa gumbe bererin totna. 16 Apan da gae ubewa den veme igiyawa at muma apa wakene. Ge guwagwa gumbe waribiya wana ipewa, ge gaun geuma gumbe apan mame aninin Amen, wape? Kuiyawa me gae pednawa ubewa den yaug anone. 17 Ge gaun vegewa oraimina, go ge apan da den siya dotpe.

18 Ne God gumbe gaun veni. Ne pednanwa gae ubewa gumbe obiren veni. Ye undag ne mina onan. 19 Megara, siosi danave ne imunap kuiyanwa gaiyawa naningambenit gumbe iyayapan upeba toyau muntna. Kuiyanwa gaiyawa naningambenit me koka, pednanwa gae ubewa 10,000 me kusikaren.

20  ✡ Tatangwanen, ye ud usiusiwa anoeme mina den anoya. Kukaeba gumbe ud usiusiwa mina anoya. Megara ye koka ayana mina anoya. 21  ✡ Gwangwan danave meib tene,

Ayapan waivi. Ne iyayapan upeba pednowa ubewa gumbe

sira gae upeba nouwa gumbe iyayapan mame dirumpna.

Megara mu den anope.

22 Pednawa gae ubewa me irawa. Me anotumat eme munanwa onan, me anotumat den eme igiyawa munan. Megara, God gaiyawa me anotumat den eme munanwa onan, anotumat eme igiyawa munan. 23  ✡ Meoya siosi undag toborag undag pednowa gae ubewa waigimpe ipewa, upeba anotumat yaiyai den yaug anoyawa igiyawa go upeba anotumat den emewa igiyawa, mu siosi unikpe ipewa, mu mamaib wape, ye kuiewa kukaimusiya go? 24  ✡ Megara mu undag God gaiyawa waigimpe ipewa, da bira anotumat den aiviwa go yaiyai den yaug anonewa, me unikpe, mu undag me kukaeba meuma toyau wampe. Sira mu undag me kep teg wampe, 25 me danave dividivi guwavewa matai taibe ape. Sira me wape, Natawa di God ye yapeyap wakene, koniwa yug God waiyape.

Yaiyai God Waiyatanwa

26  ✡ Tatangwanen, nu dimbae wata? Ye oneg toborayawa ye desirom desirom bererin toya, toyau muniya, God ano guwavewa taibe aya, gae pednawa ubewa waya sira gae pednawa ubewa tobiroriyaya. Mame undag siosi sig dottan oya aya. 27 Da bira gae pednawa ubewa wape ipewa, duwam go duwamdesi wape, go duwamdesi me oma ane. Mu desirom desirom wape, sira da bira me tobiroriyape. 28 Gae tobiroriyatanwa da den wakepe ipewa, gae pednawa ubewa me siosi danave noiwa iyagitpe. Sira me membovit God gumbe wape.

29  ✡ God gaiyawa vemewa mu duwam go duwamdesi wape. Sira iyayapan upeba mu dimbae gae vemewa yaiyai anope. 30 Apan da me yan wakeivi me God ano guwavewa taibe atanwa me gumbe uwape ipewa, gae numan waiviwa me gae yankwepe. 31 Ye undag oma ane desirom desirom God gaiyawa waya. Meoya ye undag oma ane yaug anoya sira yusiwa auya. 32 God gaiyawa vemewa guwowa mu God gaiyawa vemewa amowo ampe. 33 Kuiyawa God me anopipanum onan me yum.

Iyakaisi igiyawa siosi mumawa undag danave eme mina, 34  ✡ vesin siosi danave iyagit wakepe. Mu gae den watan waya. Mu noiwa auya. Gwangwan meib wane. 35 Mem aya vesinowa mu imuwo divi da yaug anotan anoeme ipewa, mu gwe muma apa mu memeutuwa singui mumpe. Kuiyawa vesin me siosi danave gae wapewa me oraimina onan.

36 God gaiyawa ye guniyap yaig onne go? Go, ye yekut me auyana go? 37  ✡ Bira da membo yaug anone me God gaiyawa waiviwa go guwawa abnawa ipewa, me ung wape ne dividivi ye guniyap teeniwa me Ayapan diruinewa. 38 Me mame ung den wape ipewa, Ayapan me gumbe ung den wape.

39 Meoya, tatangwanen. Gae pednawa ubewa den toboraya, go God gaiyawa venewa imuiwa yusipamit kinuni aigimiya. 40 Dividivi undag ebu oraiwa gumbe sira yumateba oraiwa gumbe teg aigiya.

15

Keriso Sira Inaig Yoine

1 Tatangwanen, gare ne imunap gae oraiwa ye diruitna anoya. Ne me ye guniyap opata ana. Me auyana, sira me gumbe yoiyene. 2 Ye gae oraiwa ne guniyap opata anawa kikikit yumnasiya. Ye me gumbe waita auya. Megara ye yaiyai den anog me gumbe anotumat ayanawa anotumat yeuma waropiyaya.

3  ✡ Ne dividivi undag gumbe me kuiya kokawa namuirenwa ye guniyap barauna, sira ne gaibu me auna. Baiboru waiviwa mina Keriso nu kukaeba numa oya boane, 4  ✡ me sig umiya, Baiboru waiviwa mina me kum duwamdesiyawa danave sira inaig yoine, 5  ✡ me Kepas* gumbe namu uwane yaune, meve aigowawa 12 gumbo uwane yauya. 6 Ivi meve, me tatawaiwa 500 egave kum me desiroma gumbe me uwamunne yauya. Mu danowa obiren gare ande vineme, go upeba boriruwaya. 7  ✡ Meve ivi me Jemus gumbe uwane yaune. Meve apasoro undag gumbo uwamunne yauya. 8  ✡ Ne moeba yaina mina, megara iviren me ne gunap gaibu veniyane yauna.

9  ✡ Apasoro yapowo ne kusi, sira iyayapan oma den ane ne gunap apasoro wape. Kuiyawa ne God siosi meuma edawai munna. 10  ✡ Ne numan onan, go gare ne God ano oraiwa gumbe oma ane apasoro nauwawa eni. Ne God ano oraiwa den wakukamna. Sira ne nau yaigipam ana, apasoro upeba undag ne mina onan, go ne nembo ano neumawa gumbe me den ana God ano oraiwa meuma gumbe ana. 11 Meoya, ne ana go, mu aya go, nu meib opata atu, sira ye meib anotumat ayana.

Bo Gumbe Inaig Yoinewa

12 Keriso bo gumbe sira inaig yoine opataeba eme, go ye yapeyap upeba aninin vene bo gumbe sira inaig yoipewa den matatpe. 13 Bo gumbe sira inaig yoipewa den matatpe ipewa, Keriso den sira inaig yoine. 14 Keriso den sira inaig yoipawa, nu opata etewa me natawa onan, sira anotumat yeuma gaibu natawa onan. 15 Nu numbovit yaug anotu nu ugauga God yangunwa yautuwa. Kuiyawa bo gumbe sira inaig yoipawa den matappa, God me Keriso den sira inaig yoipe, go nu God me Keriso sira inaig yoine vetewa God oya yangunup yautu vetewa me uga vete. 16 Bo igiyawa bo gumbe den sira inaig yoipe ipewa, Keriso gaibu den sira inaig yoine. 17 Keriso den sira inaig yoipa ipawa, anotumat yeumawa natawa onan, sira ye ande kukaeba yeuma danave wakeyana. 18 Me natawa ipewa, Keriso gumbe boriruwayawa mu inanadmusia. 19 Nu inaiinai garewa danave Keriso gumbe owanowan numawa natawa onan, iyayapan undag danowa nu danadawai kokavit auete igiyawa.

20 Megara gare, Keriso bo gumbe inaig yoine. Me boriruwayawa gumbo magawa namuirenwa ane. 21  ✡ Kuiyawa bo me apan desirom gumbe uwane. Meib bo gumbe inaig yoinewa apan desirom gumbe uwane. 22 Adam gumbe iyayapan undag bo aya. Meib Keriso gumbe iyayapan undag inaimutpe. 23  ✡ Megara desirom desirom yumateba gumbe. Namu, magawa namuirenwa Keriso. Meve Keriso sira uwapewa, Keriso iyayapan meumawa mu inaimutpe. 24 Meve kum oieba uwape. Me kumive Keriso me yusiwa namuyoiyoi atanwa undag, ano yusiwa undag ge yusiwa da undag wakukampe, meve me kin arawa Mamawa God nanive baraupe. 25  ✡ Keriso me anavi undag amawa ankwatave tepe, meve me amaraivi kumiwa onanape. 26  ✡ Anavi oieba me bo, sira me gaibu wakukampe. 27  ✡ Kuiyawa, God me dividivi undag me amawa ankwatave tene mu noiwa auya. Dividivi undag mu me noiwa auya me wapewa, me natawa esine dividivi undag mu me noiwa auyawa me God membo mu danowa den wakene. 28 Megara dividivi undag mu Apan Usiwa noiwa auyawa, Apan Usiwa membo gaibu God noiwa aupe. Kuiyawa God me dividivi undag danowa dividivi undag ape.

29 Iyayapan bo igiyawa oya babataito apewa mu dimbae oya babataito ape? Sira bo igiyawa inaig yoipewa den di matatpe ipewa, divi oya mu bo igiyawa oya babataito ape? 30  ✡ Divi oya nu evedni kukaeba aeba ete? 31 Tatangwanen. Ne Ayapan numa Iesu Keriso gumbe ne waiya yeneni. Waiya neuma ye yenan oya ne meib di veni. Ne kum evedni bo ataneni. 32  ✡ Ne iyayapan anoano mumawa gumbe at Epesas apa mae yusiatatu gaibu mut anawa ne dimbae oraiwa auna? Bo igiyawa den inaig yoipe ipewa,

Nakwai nata yoi nata. Kuiyawa nu umae bo ata.

33 Ye gwambe den anoya. Eveba kukaeba me inaiinai oraiwa yeuma wakukampe. 34 Kuiyewa oraiwa gumbe taigiya, sira kukaeba den aya. Iyayapan upeba God oya anoano kukaeba gaibu. Ye ubmam autan oya ne mame ye diruieni.

Kwapiwa Inaig Yoinewa

35 Megara da bira singui wape, Bo igiyawa aninin inaig yoipe? Mu kwapuwa aninin gumbe sira taig uwape? 36  ✡ Ge kuiyagwa boredne. Ge veranawa me den botope ipewa, me sira den inaipe. 37 Ge veramege nakwai wiit go dividivi upeba yawa muma, ge wait koka ayawa den vera. 38 Megara God anoiviwa gumbe me kwapiwa wanivi. Sira yawa desirom desirom mu kuwapuwa munivi. 39 Mae undag gina desirom onan. Iyayapan mumawa, mae mumawa, nenip mumawa, gwambui mumawa wakeya. 40 Kwimin kwapuwa ge piyu kwapuwa wakeya. Megara kwimin kwapuwa eyawa muma me ube, sira piyu kwapuwa eyawa muma ube. 41 Kum eyawa meuma me ube, dud eyawa meuma me ube, marantun eyawa muma me ube. Sira marantun eyawa ube ube.

42 Bo gumbe inaig yoipewa me meib. Puwaipewa gumbe vetpe, go den puwaipewa gumbe sira inaig yoipe. 43  ✡ Iviwa kukaine gumbe vetpe, eyawa gumbe sira inaig yoipe. Yusiwa onanwa gumbe vetpe, yusiwa gumbe sira inaig yoipe. 44 Kwapiwairenwa gumbe vetpe, guwawa kwapiwa meuma gumbe sira inaig yoipe.

Kwapiwairenwa wakenewa, guwawa kwapiwa meuma gaibu wakene. 45  ✡ Me tene, Apan namuirenwa Adam me apaniren ane. Apan oieba Adam me guwawa inaiinai waniviwa ane. 46 Kwapuwairenwa namu uwane, Guwawa kwapiwa meuma da onan. Guwawa kwapiwa meuma ivi uwane. 47 Apan namuwa piyu atapupu gumbe uwane. Apan duwameba kwimin apa uwane. 48 Piyu atapupu gumbe uwayawa mu apan piyu atapupu gumbe uwanewa mame mina. Kwimin apa uwayawa mu apan kwimin apa uwanewa mame mina. 49 Nu apan piyu atapupu gumbe uwanewa irawa mina yaitu. Meib nu apan kwimin apa uwanewa irawa mina yaita.

50 Tatangwanen, ne mame taibe veni. Kwapiwa ge di mu oma den ane God toimuwawa kwan den aupe. Sira puwaipewa me oma den ane den puwaipewa kwan aupe. 51  ✡ Ye anoya. Ne ano guwavewa diruitna. Nu undag den kubvinta. Nu undag tobiroriyata, 52 kae trampet oieba gumbe, koni pipi danave yangawa koni desirom mina merampe mina. Kae trampet noiwa wapewa, bo igiyawa mu den puwaimutpewa gumbo inaig yoipe, sira nu tobiroriyata. 53  ✡ Puwaipewa me den puwaipewa emtanit di, sira bo apewa me den bo apewa emtanit di. 54  ✡ Puwaipewa me den puwaipewa enne, sira bo apewa me den bo apewa ennewa, gae tenewa natawa ape. Gae me, Mut oraiwa aunewa bo ipadne.

55  ✡ Bo, mut oraiwa ge auwanawa ampa? Bo, gan geuma ampa?

56  ✡ Bo gan meuma me kukaeba, sira kukaeba yusiwa meuma me Gwangwan. 57 Megara God gumbe gaun watanit di. Ayapan numa Iesu Keriso mut oraiwa anewa me nu numpe.

58 Meoya, tatangwanen nonemagewa kikikit em yoiya. Ipunapun den aya. Evedni Ayapan nau meuma yaigipam aigimiya. Kuiyawa ye yaug anoyana Ayapan gumbe nau yeuma den wakukampe.

16

Puyo God Iyayapan Meumawa Oya

1  ✡ Gare, iyakaisi igiyawa puyo mumawa oya tetan eni. Ne at Garatia siosi muma dirumna mina, meib diruitna. 2 Pura desirom desirom kum namuwa apa, ye desirom desirom anmaga auenewa gumbe upeba megieyap barauk amaraigimiya. Ne guniyap uwatnave ne puyo botan den anoeni. 3 Ne uwatnawa, ye kinuni ayana igiyawa te muntna mu gigirum aug Jerusarem oya puyo yeumawa bog ampe. 4 Ne mu gaibu anetna me oraimina ape ipewa, ne mu gaibu anetna.

Ne Nekut Ano Neumawa

5  ✡ Ne Masedonia uwag gaveyag anetna ivi ye guniyap uwatna. Kuiyawa ne imug anona Masedonia uwag gaveyag anetna. 6  ✡ Ne yaiyai den yaug anona, go ne anoeniwa ye guniyap koni pipi waketna. Anten ne taig kumiwa oya ye guniyap waketna go? At ampa anetna, ne anoeni ye baraunegiya anetna. 7 Ne den anoeni guniyap uwag ye yaveka anetna. Ne anoeniwa Ayapan anoiviwa gumbe koni pipi ye gaibu waketna. 8 Ne at Epesas apa waketna. Pentekost kumiwa uwapeve ne sira anetna. 9  ✡ Kuiyawa nau oraimina oya ankwinawa kokawa ne gunap watabne, sira topainegiyawa obiren wakeya.

10  ✡ Timoti ye guniyap uwape ipewa, amat waniya me divi da oya den anope. Kuiyawa me ne mina Ayapan nau meuma aivi. 11  ✡ Bira da me yan den baraupe. Yum gumbe me barauya ne gunap taig ompe. Ne owanowan eni me t a tawaiwa gaibu onampe.

12  ✡ Ne tatan Aporos oya tetaneni. Ne yusipamit me gumbe wana tatawaiwa gaibu yenan onampe. Gare me den di anoivi yenan aipe, go aitanwa kumiwa uwapewa me yenan ompe.

13 Ye yaukape. Anotumat gumbe kikikit em yoiya. Ye apan yusiwa auya, sira yusipam aigimiya. 14 Dividivi undag baigan gumbe aya.

15  ✡ Tatangwanen, ne ye diruitna. Ye yaug anoyana Stepanas dam meumawa mu at Akaia danave magawa namuirenwa. Mu iyakaisi igiyawa waita oraivit amuniya. 16 Ye iyayapan mame mina mu nouwa auya, sira iyayapan nau desiroma emewa ge nau yaigipam gumbe emewa undag nouwa avigimiya. 17 Stepanas, Porutonatas ge Akaikas uwaya ne degadega eni. Kuiyawa mu ye nau den ayanawa me eme. 18 Mu ne nonenwa ge ye nonewa memeyaine. Iyayapan mame mina nau oraimina ayawa mu ivuwa waiyaya.

Gaun Oieba

19  ✡ At Esia danave siosi undag yenan gaun baraueme. Akuira ge Priska Ayapan gumbe mu nonemagowa yenan gaun baraueme, sira gwe muma siosi danave agoniemewa mu gaibu. 20 Tatangwanen undag gaun yenan baraueme. Ye garawan gaun ag iyakaisi gumbe uwa toya.

21 Ne, Poru, naninwa gumbe gaun mame teeni.

22  ✡ Da bira Ayapan den baigan apewa, me gumbe kukaeba uwape. Ayapan, onaga.

23 Ayapan ano oraiwa meuma ye guniyap wakeigimpe.

24 Baigan neuma Iesu Keriso gumbe ye undag guniyap wakeigimpe. Amen.

✡ 1:8: 1Te 3:13; 5:23

✡ 1:9: 1Te 5:24; 1Jn 1:3

✡ 1:10: Pir 2:2

✡ 1:12: Apa 18:24-28; 1Ko 3:4

* 1:12: Me Pita.

✡ 1:14: Apa 18:8; Rom 16:23

✡ 1:16: 1Ko 16:15

✡ 1:18: Rom 1:16

✡ 1:19: Ais 29:14

✡ 1:20: Job 12:17; Ais 19:12; 33:18; 44:25

✡ 1:21: Mat 11:25

✡ 1:23: Rom 9:32; 1Ko 2:14

✡ 1:24: 1Ko 2:3

✡ 1:25: 2Ko 13:4

✡ 1:26: Mat 11:25; Jms 2:5

✡ 1:29: Epe 2:9

✡ 1:30: Jer 23:5-6

✡ 1:31: Jer 9:24

✡ 2:3: Apa 18:9; 2Ko 10:1

✡ 2:4: 1Te 1:5

✡ 2:9: Ais 64:4

✡ 2:16: Ais 40:13

✡ 3:2: Ibr 5:12-13; 1Pi 2:2

✡ 3:3: 1Ko 1:10-11

✡ 3:4: 1Ko 1:12

✡ 3:5: Apa 18:4,11,27-28

✡ 3:8: Mat 16:27; Epe 2:20-22

✡ 3:11: Ais 28:16; 1Pi 2:4-6

✡ 3:13: 1Ko 4:5

✡ 3:16: 1Ko 6:19; 2Ko 6:16

✡ 3:19: Job 5:13

✡ 3:20: Sam 94:11

* 3:22: Me Pita.

✡ 4:2: Ruk 12:42

✡ 4:5: 1Ko 3:8

✡ 4:6: Rom 12:3

✡ 4:7: Rom 12:6

✡ 4:11: 2Ko 11:23-27

✡ 4:12: Mat 5:44; 2Te 3:8

✡ 4:15: Gar 4:19

✡ 4:16: Pir 3:17

✡ 4:17: Apa 19:22

✡ 4:20: 1Ko 2:4

✡ 5:1: Rvt 18:7-8; Deu 22:30

✡ 5:3: 1Ko 2:5

✡ 5:5: 1Ti 1:20

✡ 5:6: Gar 5:9

✡ 5:7: Ais 53:7; 1Pi 1:19

✡ 5:8: Deu 16:3

✡ 5:11: 2Te 3:6; Tai 3:10

✡ 5:13: Deu 13:5; 17:7

✡ 6:2: Rev 20:4

✡ 6:9: Gar 5:19-21; Epe 5:5; Rev 22:15

✡ 6:11: Tai 3:3-7

✡ 6:12: 1Ko 10:23

✡ 6:13: 1Te 4:3-5

✡ 6:14: Rom 8:11; 1Ko 15:20; 2Ko 4:14

✡ 6:15: Epe 5:30

✡ 6:16: Mat 19:5

✡ 6:17: Jon 17:21-23; Rom 8:9-11

✡ 6:20: 1Ko 7:23; 1Pi 1:18-19

✡ 7:9: 1Ti 5:14

✡ 7:10: Mat 5:32

✡ 7:15: Rom 14:19

✡ 7:16: 1Pi 3:1

✡ 7:19: Rom 2:25; Gar 5:6; 6:15

✡ 7:22: Prm 16; 1Pi 2:16

✡ 7:31: 1Jn 2:17

✡ 7:39: Rom 7:2-3

✡ 8:1: Apa 15:29

✡ 8:2: Gar 6:3

✡ 8:4: Deu 4:39; 6:4; Gar 4:8

✡ 8:6: Epe 4:5,6

✡ 8:9: Rom 14:13-15; Gar 5:13

✡ 8:11: Rom 14:15,20

✡ 8:13: Rom 14:21

✡ 9:1: Apa 22:17-18; 26:16; 1Ko 15:8-9

✡ 9:2: 2Ko 3:2-3

✡ 9:4: Ruk 10:8

* 9:5: Me Pita.

✡ 9:9: Deu 25:4; 1Ti 5:18

✡ 9:10: 2Ti 2:6

✡ 9:11: Rom 15:27

✡ 9:12: Apa 20:34; 2Ko 11:9

✡ 9:13: Deu 18:1-3

✡ 9:14: Mat 10:10; Gar 6:6

✡ 9:16: Jer 20:9

✡ 9:20: Apa 21:20-26

✡ 9:22: 2Ko 11:29

✡ 9:25: Pir 3:14; 2Ti 2:4-5; 4:7-8

✡ 9:27: Rom 8:13; 13:14

✡ 10:1: Eks 13:21-22; 14:22-29

✡ 10:3: Eks 16:35

✡ 10:4: Eks 17:6; Nam 20:11

✡ 10:5: Nam 14:29-30

✡ 10:6: Nam 11:4,34; 1Ko 10:11

✡ 10:7: Eks 32:6

✡ 10:8: Nam 25:1-9

✡ 10:9: Nam 21:5-6

✡ 10:10: Nam 16:41-49

✡ 10:16: Mat 26:26-28

✡ 10:17: Rom 12:5

✡ 10:18: Rvt 7:6

✡ 10:19: 1Ko 8:4

✡ 10:20: Deu 32:17; Rev 9:20

✡ 10:21: 2Ko 6:15-16

✡ 10:22: Deu 32:21

✡ 10:23: 1Ko 6:12

✡ 10:24: Rom 15:1-2

✡ 10:26: Sam 24:1

✡ 10:28: 1Ko 8:7

✡ 10:30: 1Ti 4:4

✡ 10:31: 1Ko 3:17

✡ 10:32: Rom 14:13

✡ 10:33: 1Ko 9:20-22

✡ 11:1: 1Ko 4:16

✡ 11:3: Gen 3:16; Epe 5:23

✡ 11:7: Gen 1:26-27

✡ 11:8: Gen 2:18-23

✡ 11:18: 1Ko 1:10-12

✡ 11:25: Eks 24:6-8; Ibr 8:8-13

✡ 11:27: Ibr 10:29

✡ 11:32: Ibr 12:5-6

✡ 12:2: Abk 2:18-19

✡ 12:3: 1Jn 4:2-3

✡ 12:4: Rom 12:6

✡ 12:11: 1Ko 7:7

✡ 12:12: 1Ko 10:17

✡ 12:13: Gar 3:28

✡ 12:27: Rom 12:5

✡ 12:28: Epe 4:11-12

✡ 12:31: 1Ko 14:1

✡ 13:2: Mat 17:20

✡ 13:6: Rom 12:9

✡ 13:7: 1Pi 4:8

✡ 13:13: 1Te 1:3

✡ 14:1: 1Ko 12:31; 14:39

* 14:7: Me bererin kae bepuru mina.

✡ 14:20: Epe 4:14

✡ 14:21: Ais 28:11-12

✡ 14:23: Apa 2:13

✡ 14:24: Jon 16:8

✡ 14:26: 1Ko 12:8-10

✡ 14:29: 1Te 5:21

✡ 14:34: 1Ko 11:3; 1Ti 2:12

✡ 14:37: 1Jn 4:6

✡ 15:3: Ais 53:5-12

✡ 15:4: Mat 12:40; Apa 2:24-32

✡ 15:5: Mat 28:16-17; Ruk 24:34

* 15:5: Me Pita.

✡ 15:7: Apa 1:3-4

✡ 15:8: Apa 9:3-6

✡ 15:9: Epe 3:8; 1Ti 1:15

✡ 15:10: 2Ko 11:23

✡ 15:21: Rom 5:12

✡ 15:23: 1Te 4:16; Rev 20:5

✡ 15:25: Mat 22:44

✡ 15:26: Rev 20:14

✡ 15:27: Sam 8:6

✡ 15:30: Rom 8:36

✡ 15:32: Ais 22:13

✡ 15:36: Jon 12:24

✡ 15:43: Pir 3:20-21

✡ 15:45: Gen 2:7

✡ 15:51: Mat 24:31; 1Te 4:15-17

✡ 15:53: 2Ko 5:4

✡ 15:54: Ais 25:8

✡ 15:55: Ose 13:14

✡ 15:56: Rom 7:13

✡ 16:1: Rom 15:25-26; 2Ko 8:1-9

✡ 16:5: Apa 19:21

✡ 16:6: Rom 15:24

✡ 16:9: Apa 19:8-10; 2Ko 2:12

✡ 16:10: 1Ko 4:17

✡ 16:11: 1Ti 4:12

✡ 16:12: 1Ko 3:6

✡ 16:15: 1Ko 1:16

✡ 16:19: Apa 18:2,18,26

✡ 16:22: Gar 1:8-9; Rev 22:20

2 Korint

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

2 KORINT

Poru Gigirum Meuma Duwameba Korint Igiyawa Munan Tenewa

1

1 Poru me God ano meuma gumbe Iesu Keriso apasoro meuma, sira nu gwanunwa Timoti, gaun vete at Korint danave God siosi meuma gumbe, sira at kokawa Akaia undag danave wakeyawa iyakaisi igiyawa undag gumbo.

2 God ano oraiwa ge yum guniyap Mamunwa God ge Ayapan Iesu Keriso gumbe.

God Me Undag Wat Memeyam Mumpewa

3  ✡ God me Ayapan numa Iesu Keriso Mamawa, Mamawa me ano nuniviwa, God me undag watmemeyam nuniviwa me gumbe waiya aigimpe. 4 God me danadawai numa undag gumbe watmemeyam numpe. Nu numbovit God gumbe watmemeyam autu, meoya nu oma ane danadawai ubeube aueme igiyawa watmemeyam munta. 5  ✡ Keriso edawaeba nu gunup noidauwane mina, Keriso gumbe watmemeyam meuma nu gunup noidauwane. 6 Nu edawai auta ipewa, me watmemeyam ge waitawaita ye autanwa oya. Sira watmemeyam auta ipewa, me ye watmemeyam autanwa oya. Watmemeyam me yusiwa yempe. Me nu edawai auetewa mina edawai desiroma ye auyawa, ye oma ane kikikit wadnag aug aisiya oya. 7 Nu owanowan numawa ye guniyap me yusipamit. Kuiyawa nu anotu ye dawai numawa auene mina watmemeyam numawa auene.

8  ✡ Tatangwanen, nu imunup ye topai atan den anoete nu at Esia danave edawai koka autu. Nu yusiwa kokavitwa me ankwatave waketu nu oma den ane kikikit aug antu. Nu inaiinai numawa waropiyatan ete. 9 Natawa di, nu numbo danunup bo atan anotu. Mame pawanewa nu numbovit anotumat den ata God me bo gumbe warinam mumpewa gumbe anotumat atan oya. 10  ✡ God me bo kukaeba apa waita nunne dauwag antu. Sira me matai waita numpe dauwag anta. Owanowan numa me gumbe barautu me nu dauwag angetanwa waita nunigimpe. 11 Nu yaug anotu ye nun yeuma gumbe waita nuniya. Me iyayapan obiren nun mumawa gumbe God me ano oraiwa meuma numpe, sira ano oraiwa oya iyayapan obiren garawa God gumbe gaun wampe oya.

Poru Me Yumat Meumawa Tobiroriyane

12 Mame degadega numawa. Nu nonunmagawa esinewa mameib taibe vete. Nu piyu mame danave sira ye yenanwa ete iyakaisi ge God gumbe nonunmagawa esinewa gumbe. Nu ete piyu mame ano meuma gumbe onan God ano oraiwa meuma gumbe. 13 Ye oma den ane basiyayanawa sira ye den yaug anoyanawa divi da nu ye guniyap gigirum den tetu. Nu owanowan ye guniyap ete ye undag yaug anoya. 14  ✡ Ye nu gunup kusi da wait yaug anoyana, meoya nu owanowan ye guniyap ete ye matai mameib undag yaug anoya. Ayapan Iesu kumiwa uwapewa ye nu waiya numa aya mina nu ye waiya yeuma ata.

15 Ne imunwa yaigipamit ano neuma mame barauna. Ne ye guniyap namu amdau ongetaneni, meoya ye God ano oraiwa meuma koni duwam tamiya. 16  ✡ Meoya ne ye guniyap uwag at Masedonia anekna, sira at Masedonia apa taig guniyap uwatna, meve ye baraunegiya at Judia anekna. Maib atan anoeni. 17 Ne yumat mame barauna. Meoya, divi oya ne iyaiyai den anona? Go, ne ano neuma piyu ano meuma mina kum desirom apa, E, e, ge Onan, onan, watna?

18 Megara, God natawa gumbe nu ye guniyap wata. Nu kum desirom apa E, ge Onan, den wata. 19  ✡ Nu, ne ge Sairas ge Timoti, God Usiwa Iesu Keriso oya ye guniyap opataeba atu. Keriso gumbe kum desirom apa, E ge Onan den wakeya. Me gumbe, E mekut wakene. 20  ✡ God agi wanewa undag Keriso gumbe, E. Sira me gumbe nu Amen, wata, sira God gumbe eyawa wanta. 21 God me ye ge nu Keriso danave yusipam kikikit yoitan wadnunne. Sira God nu kuiyunwa oira egamne. 22  ✡ God me irai meuma tobatam nunne. Sira me nu nonunmagawa apa Guwawa baraune, me garawa namu baraunewa mina.

23 Ne God menan auwag gae taibewa gunap wape sira inaiinai neuma gumbe ye guniyap watna. Ne ande Korint den anedna kuiyawa yenan anoeni danadawai den yentna. 24  ✡ Nu anotumat yeuma egaban amat den ete. Nu degadega yeuma oya guniyap toborag nau desirom aigimtan igiyawa. Kuiyawa ye anotumat yeuma gumbe kikikit yaigipam yokeene.

2

1  ✡ Ne yusipamit yaug anonawa, ne sira ye guniyap danadawai amdaueba den onekna. 2 Kuiyawa, ne danadawai yenna ipewa, da bira degadega anekpe? Ne danadawai wanna me mekut degadega anekpe. 3 Ne gigirum namuwa tena. Kuiyawa ne guniyap uwatnawa, iyayapan mu degadega nektanit di, go ne anona mu danadawai nekpe. Me ne topayana. Sira ne imunwa yaigipam ye undag oya anoeni, degadega neuma me ye undag degadega yeuma. 4  ✡ Ne ye guniyap gigirum tena. Ne dawai koka ge danadawai gumbe sira it gaibu tena. Kuiyawa ne danadawai yentan oya onan, ne baigan neuma ye guniyap kokavit ne imunap ye anoya.

Apan Kukaeba Anog Yankweya

5 Bira da danadawai amatonewa, me danadawai den negne, megara, kusi koka, ne imunap gae kokavit den watna, me ye undag danadawai yenne. 6 Iyayapan obiren apan mame gumbe ibnawa waniya. Me gumbe oma ane. 7 Megara, ye me anog yankweya sira watmemeyam waniya. Kuiyawa anten danadawai koka me ibnawa empetan. 8 Ne ye ano yusipam yeneni ye sira anoya baigan yeuma me gumbe. 9 Ne ye guniyap tenawa ye dividivi undag gumbe ebnotu aya go onan ne yau yempna oya. 10 Ye da bira anog yankweya ipewa, ne mina meib me anog yankwetna. Divi da anog yankwena ipewa, ne divi da anog yankwenawa me Keriso namive yenan anog yankwena. 11  ✡ Kuiyawa Seitan ugai numpetan. Seitan ano kukaeba guwavewa nu gaibu yaug anotu.

Agi Mataiwa Oya Nau Eme

12  ✡ Ne Troas aneg Keriso gae oraiwa meuma opata wanawa, ne yaug anona Ayapan nenan ankwin watabne, 13  ✡ megara, ne yum onan, kuiyawa asime apa ne gwanenwa Taitosi den yauna. Sira, ne Troas igiyawa gumbo, Wakeyo, wana at Masedonia oya anedna.

14 Megara, nu God gumbe gaun wanta. God me evedni namu yoiyoi anunivi Keriso gumbe garawa nunivi. Sira Keriso yaug anotan upawa oraiwa nu gunup ampa ampa watete ampe. 15 Waita auyawa igiyawa yapowo sira wakukam igiyawa yapowo gaibu nu God oya Keriso upawa oraiwa. 16  ✡ Iyayapan upeba oya nu bo upawa meuma, sira iyayapan dawa oya nu inaiinai upawa oraiwa meuma. Nau mame bira atanit di? 17 Iyayapan obiren eme mina onan, nu God gaiyawa ugaeba den bidwak ag gwiruwarete. Nu Keriso gumbe God namive God iyayapan meuma mina nonunmagawa oraiwa gumbe gae vete.

3

1  ✡ Nu sira amatog numbo taibe toyau munta iyayapan anope? Onan. Nu numbo taibe toyau yentan gigirumawa nu yenan tetawa, go nunan taibe toyau muntan gigirumawa ye teyawa go, iyayapan upeba anoeme mina nu gigirum meiba anoete? 2  ✡ Nu toyau yentan gigrum numawa me ye. Me nonunup tene, sira iyayapan undag anoeme sira basieme. 3  ✡ Me mame taibe. Ye Keriso gigirum meuma, sira ye nau numawa natawa. Me ink* gumbe onan, God wakeviniviwa Guwawa meuma gumbe tene. Sira me an pepetu egave onan, iyayapan nonowa pepetu egave tene.

4 Kuiyawa nu imunwa yaigipamit meiba Keriso gumbe God namive auete. 5 Nu numbovit divi da nau atu watanwa oya yusiwa gunup onan, megara yusiwa numawa God gumbe uwape. 6  ✡ God me Agi Mataiwa oya nau atan oya yusiwa nunne. Gigirum nauwawa atan oya onan, Guwawa nauwawa atan oya. Kuiyawa gigirum me ape iyayapan gutpe, megara Guwawa me iyayapan inaiinai mumpe.

Agi Mataiwa Eyawa Meuma

7  ✡ Gigirum nauwawa me an egave tuig tenewa sira bo aug uwapewa, me gumbe eyawa ande wakepe, sira Mosisi ginangawa eyawa meuma me matai inanat aipewa gumbe, Isuraeru igiyawa oma den ane Mosisi ginangawa iyaiyai yauya ipewa, 8 Guwawa nauwawa me eyawa koka aninin? 9  ✡ Iyayapan kukaeba muma taibe ane nauwawa me eyawa gumbe ipewa, God namive oraivitwa aug uwaivi nauwawa me eyawa koka aninin? 10 Numan eyawa aunewa gare eyawa me onanane. Kuiyawa gare eyawa kokavitwa uwane. 11 Inanat ainewa me eyawa gaibu ipewa, evedni wakeigimpewa me eyawa me koka aninin?

12 Meoya nu owanowan meiba auete, meoya nu yusipamit gae wata. 13  ✡ Nu Mosisi ane mina den ata. Mosisi me ginangawa umiviwa wapeyawa gumbe tobodne. Kuiyawa me imive Isuraeru igiyawa den yaupe ginangawa eyawa inanatpe me onanape. 14 Megara Isuraeru kuiyowa undag boredne. Kum me apa onne gare uwane, Iyayapan agi nunganwa basiemewa umiviwa wapeyawa gina desirom ande tobod wakene. Wape me atan den auya, kuiyawa Keriso mekut gumbe atan aug aipe. 15 Ande kum gare Mosisi buka meuma basiemewa, umiviwa wapeyawa gina desirom mu nonowa tobodne. 16  ✡ Megara bira da Ayapan gumbe tobirori aipewa, umiviwa wapeyawa me atan aug aipe. 17  ✡ Ayapan me Guwawa. Sira Ayapan Guwawa wakeiviwa arawa apa ui onan waketanwa me wakene. 18 Umiviwa wapeyawa nu ginungunwa tobodnewa atan aune, nu undag Ayapan eyawa meuma ig esigimpe geyu eyawa yug taigiviwa mina. Sira eyawa koka koka aivi, nu Ayapan irawa desiroma tobiete. Ayapan me Guwawa, sira mame Ayapan gumbe aiviwa.

4

Tawara Oraivitwa Ui Danave Wakenewa

1 Mame mina, God ano nunne wagomiyag nau mame nunne. Meoya, nu imun nonunwa den yusi uwape, 2  ✡ ubmam ebuwawa guwavewa yankweta, nu ano kukaeba ebuwawa den aigimta, God gaiyawa gwambe gwambe den wata. Megara, nu God natawa taibe ata, sira God namive iyayapan undag nonowa oraiwa gumbe numbovit taibe aigimta, 3 megara, ande gae oraiwa numawa tobodnewa ipewa, me inanat eme igiyawa gumbo tobodne. 4  ✡ Piyu ega god mumawa mu anotumat onan igiyawa kuiyowa bored musia. Keriso me God irawa, sira gae oraiwa dun meuma me Keriso eyawa. Piyu ega god mumawa mu gae oraiwa dun meuma ig esiviwa toboriya. 5 Nu numbovit opata den atu, Ayapan Iesu Keriso opata atu. Nu Iesu oya ye yenan ankwateyap nau etewa. 6  ✡ God wane, Sisip danave dun dauwag aipe eyawa esipe. Sira me dun meuma yune nu nonunwa esine, anoano meuma nunne. Keriso ginangawa danave anoano meuma me God eyawa yaug anotanwa oya wakene.

7  ✡ Nu tawara oraivitwa mame ui piyu gumbe wariyawa danave autu. Me mameib yaug anotan oya. Yusiwa mame oma den ane om wariya, sira me God gumbe uwane nu gunup den uwane. 8  ✡ Nu ebu ube ube gumbe yaigiwa auete, go den wakukam nunivi. Ibnawa kokavit auete, megara yan den kweta. 9 Nu edawai nuniya, go amat da den ad nuniyawa onan. Gut nuneme aigete, go den wakukam nuneme. 10  ✡ Nu evedni Iesu bo meuma nu kwapunwa gumbe. Me Iesu inaiinai meuma kwapunwa gumbe me iyayapan toyau mumpe taibe atan oya. 11  ✡ Nu wakeete igiyawa evedni Iesu oya bo atan oya angete. Me nu kwapunwa me boapewa gumbe Iesu inaiinai meuma iyayapan toyau mumpe taibe atan oya. 12 Bo nu danunup nau warivi, go inaiinai ye daneyap nau warivi.

13  ✡ Anotumat ana, meoya gae wana, me tenewa mina, nu Guwawa anotumat desiroma auete, meoya gae vete. 14  ✡ Kuiyawa nu anotu. God me Ayapan Iesu bo gumbe sira inaig yoine. Sira nu meib Iesu gaibu inaig yoita. Me ye guniyap wat numpe namive yoita. 15 Dividivi undag mame yenan oya. Kuiyawa God ano oraiwa iyayapan obiren egowo koka koka ape. Mu gaun muma God gumbe koka koka aivi waya God eyawa meuma taibe ape.

16  ✡ Meoya nu imun nonunwa topaipam den ape. Kwapunwa daievewa tayawa aivi, go kwapunwa danavewa kum evedni mataiwa aivi. 17  ✡ Kum garewa dawai numawa me bembemu, sira me danunup nau aivi eyawa anumpe. Eyawa me yaibobot ge ibnawa koka, sira ibnawa oma den ane om watta. Me mina, eyawa me garawa kokavitwa. 18  ✡ Nu dividivi yavetewa gumbe onan, den yavetewa gumbe temtem yauta. Divdivi yavetewa me pipi wakepe, go den yavetewa me yaibobot wakeigimpe.

5

Gwe Numawa Kwiminau

1  ✡ Nu mameib anotu. Nu piyu ega tent* danave vinete. Me wakukampe ipewa, nu God gweyawa auta. Gwe me iyayapan nanuwo den siya sira me yaibobot gweyawa kwiminau. 2  ✡ Nu tent mame danave awao vete. God gweyawa me kwimin apa aig ompe nu wape mina entan kokavit anoete. 3 Nu me entawa, nu kwapunwa taibe den ape. 4 Nu tent mame danave vinetewa, nu ibnawa em nunivi awao vete. Kuiyawa nu tent mame imunup puki atan onan, gwe kwiminau imunup entan anoete. Me gumbe botopewa onanape me inaiinai gumbe ipatpe. 5 God me kuiyawa mame oya tobiyag wad nunne, Guwawa nunne garawa namu baraunewa oya.

6  ✡ Meoya, nu evedni ano yusipam aigimta. Nu anotu nu kwapunwa gumbe wakeetewa, nu Ayapan gumbe painau asipa. 7 Nu anotumat gumbe angete, yavetewa gumbe onan. 8  ✡ Nu evedni ano yusipam aigimta. Nu anoete kwapunwa painau asipa, Ayapan gumbe waketa. 9  ✡ Meoya, nu kwapunwa gumbe go kwapunwa painau apa go, nu Ayapan degadega awantan kokavit anoete. 10  ✡ Kuiyawa nu undag Keriso keptete meuma namive yoita. Nu desirom desirom kwapunwa gumbe dividivi oraiwa go kukaeba atu. Nu atuwa gumbe garawa numpe.

God Ge Iyayapan Yapave Yum Tune Nauwawa

11 Nu yaug anotu Ayapan gumbe a aigimpono. Meoya nu iyayapan gae egave egave dirumete. God yangave nu taibe ete, sira ne owanowan eni ye nonewa oraimina gumbe ye gaibu nu yaug ano nuniya. 12 Nu sira numbovit taibe toyau yentan den anoete. Nu kum yenta ye waiya nuniya, me gumbe ye oma ane iyayapan garawa muniya. Mu dividivi danowo wakeemewa onan, mu dividivi daievewa muma wai eme. 13 Kuiyawa nu kuiyunwa onan ipewa, me God oya. Sira nu kuiyunwa oraiwa ipewa, me yenan oya. 14 Kuiyawa Keriso baigan meuma anunivi. Nu meib anotu Apan desirom me iyayapan undag oya botone, me gumbe iyayapan undag boriruwaya. 15  ✡ Me iyayapan undag oya botone. Meoya mu mumbovit oya den vinigimpe. Mu vinigmpe me mu munan botone sira God ane bo gumbe inainewa oya.

16 Meoya gare utan aipewa, nu piyu ano muma gumbe bira da den yaug anoigimta. Numan nu piyu mame ano muma gumbe Keriso yaug anotu, go gare utanwa aigimpewa nu me ebu meiba den yaug anoigimta. 17  ✡ Bira da Keriso danave ipewa, me matai wadnewa. Dividivi numanwa amiya, yauya, dividivi undag mataiwa aya. 18  ✡ Dividivi undag mame God gumbe uwaya. God me Keriso gumbe membo ge nu yumtu nunne. Sira Me iyayapan upeba gaibu yumtuigimtan nauwawa nunne. 19  ✡ God me Keriso gumbe membo ge piyu mame yum tune. Me piyu kukaeba muma ibnawa den munne. Sira yumtutu gaiyawa nunne amarete. 20 Meoya nu Keriso umumawa igiyawa yutunwa gaibuwa. God nu gunup kinuniya nunivi. Me mina, nu Keriso oya kinuniya yenete, God gumbe yumtutu auya. 21  ✡ God me kukaeba den anonewa nunan oya kukaeba ane. Me nu me gumbe God oraiwa meuma autan oya.

6

1 Nu God gaibu nau etewa ye guniyap nun vete, ye God ano oraiwa meuma ui onan di den auya. 2  ✡ Me wane,

Ano oraiwa kumiwa apa ne garawa dirugna, sira waita kumiwa apa ne waita genna.

Yauya, gare mame God ano oraiwa kumiwa, sira waita kumiwa.

Poru Ibnawa Meuma

3 Nu anoetewa iyayapan nu God nau numawa pui den yu numpe, meoya nu anoete divi da ewadan den wanta, bira da den aiktan oya. 4 Nu God nauwawa ete igiyawa. Mame gumbe, nu dividivi undag danave numbovit taibe toyau munete. Yaimoyai waketan kokavit danave, danadawai danave, yaigipam danave, anogugut gumbe, 5  ✡ sira nu gud nuniviwa, nog dana wakeetewa, iyayapan obiren gud nuntan emewa, nau ibnawa yaigipam etewa, aram kub den vinetewa, kwit atanwa, 6  ✡ sira dananwa esinewa gumbe, ano numawa gumbe, yaiyai waketanwa gumbe, nonunwa amipamit gumbe, Guwawa Iyakaisiyapama gumbe, baigan uga onan gumbe, 7 gae natawa di gumbe, God yusiwa gumbe, naniyutanwa ge ketaiwa oraivit muriwa gumbe, 8 sira iviwa koka ge iviwa koka onan auetewa, nu gunup oraiwa ge kukaeba vemewa, nu numbovit God nauwawa ete igiyawa taibe toyau munete. Iyayapan nu yaunun ugauga ete veme, megara nu natawa ete. 9  ✡ Mu anoeme nu den yaug ano nuniya mina, go nu yai yaug ano nuniya. Mu anoeme nu bo atan ete, megara yauya, nu waketa. Mu anoeme nu gwambe ag ibnawa auete, megara nu den gud nuneme. 10 Mu anoeme nu danadawai auete, go evedni degadega ete. Mu anoeme nu tawara onan igiyawa, go nu wattu iyayapan obiren tawara igiyawa aya. Mu anoeme nu divi da gunup onan, go dividivi undag nu gunup wakene.

11 Ye Korint igiyawa, nu dividivi undag guwave ye guniyap den atu taibe diruitu. Nu nonunmagawa ye guniyap watabne. 12 Nu ye den kapet yenete. Ye yembovit nonenmageyap kapet ene. 13  ✡ Ne ud neumawa mina ye guniyap gae veni. Meoya ye meib nu gunup ye nonemagewa watapiya.

Anotumat Den Eme Igiyawa Gaibu Yo Den Barauya

14  ✡ Anotumat onan igiyawa gaibu yo den auya. Oraivit ge oraivit onanwa divi da ano desirom wakene? Onan. Eyawa ge sisip divi da ano desirom wakene? Onan. 15 Keriso ge Beriaru* divi da ano desirom wakene? Onan. Anotumat igiyawa ge anotumat onan igiyawa divi da ano desirom wakene? Onan. 16  ✡ God temporu ge ugauga god divi da ano desirom wakene? Onan. Kuiyawa nu God viniviwa temporu meuma, sira God wane,

Ne mu yapowo vin gigimpna. Ne God mumawa atna, sira mu iyayapan neuma ape.

17  ✡ Meoya mu gumbo dauwag oneya,

sira ube wakeya,

Ayapan meib waivi.

Dividivi miyot gaibuwa den yumiyawa, ne au yentna,

18  ✡ Ne ye Mamewa atna,

sira ye ne utuntainanwa ge gwaitanaiwa aya.

Ayapan Yusipamitwa meib waivi.

7

1 Iyayapan neuma. Nu agi mame auete. Meoya, dividivi kukaeba undag nu kwapunwa gumbe ge guwunwa gumbe atuwa nu numbovit muin oraimina ata. Sira God gumbe a ake inaiinai numa iyakaisi gumbe wakeg anigimta oieba gumbe.

Poru Degadega Meuma.

2 Ye nonewa nunan watapiya. Nu bira da gumbe gwambe den atu. Nu bira da gumbe den wakukamtu. Nu bira da gumbe ugauga wag dividivi da den tamtu. 3 Ne pui yu yemtan oya mame den veni. Ne numan wana ye nu nonunup, me nu ye gaibu vinigimta sira ye gaibu bo atan oya. 4 Ne anotumat ye guniyap kokavit sira ye guniyap waiya kokavit. Ne watmemeyam gunap noidauwane, sira danadawai numa undag danave ne degadega kokavit wat umnedne.

5  ✡ Nu at Masedonia uwatuwa, nu kwapunwa nonowa den emiya. Nu ebu ubeube gumbe danadawai auete, nu daiyunup mut mageme sira nu danunup a ete. 6 Megara God me iyayapan danowo topaipam emewa watmemeyam mumpe, Taitosi nu gunup uwane, me gumbe God watmemeyam nunne. 7 Taitosi me uwanewa mekut onan. God sira watmemeyam nunne kuiyawa ye memeyam Taitosi waniyana. Ye nenan anoene, sira ye danadawai kokavit auene, ye imuyap yusipamit nenan anoene. Meoya ne degadega neuma kokavit ane.

8  ✡ Gigirum neuma gumbe ne danadawai yenna, megara ne topai den ana. Sira gigirum neuma gumbe koni pipi mekut ne danadawai yenna, ne me anog topai ana, 9 megara, gare ne degadega eni. Ne danadawai yenna oya onan, ye danadawai yeuma gumbe nonemagewa biroriyayana. Ye God imiwa gumbe danadawai auyana, meoya nu wakukam da den aiyentu. 10  ✡ God imiwa gumbe danadawai aupewa, me ape nonemagowa biroriyape. Nonemagowa biroriyatanwa me iyayapan waita mumpe, sira me apa danadawai den wakene. Megara piyu danadawai muma bo aug uwape. 11 Yauya. God imiwa gumbe danadawai auyana. Me imuyap yusipamit koka aninin daneyap dauwane? Kokavit di. Sira, yembovit amat yennewa, danepiripiri kukaeba, a enewa, anoenewa, imiwa yusipamit, sira ye keptete oraiwa waniyana. Danadawai mame oya dividivi undag gumbo ye yembovit esine taibe toyau muniyana. 12 Ne gigirum yenan tena. Kuiyawa apan me kukaeba anewa oya onan, kukaeba aunewa oya onan. Me nunan ye imiwa yusipamit God namive taibe toyau muntan oya. 13 Meoya nu watmemeyam autu.

Wat memeyam mame egave Taitosi aninin degadega ane nu yautu, me gumbe degadega numa sira koka ane. Kuiyawa ye undag Taitosi guwawa yum waniyana. 14 Ne Taitosi gumbe yenan oya waiyana, sira ne ubmam den ana. Kuiyawa dividivi undag nu ye diruietuwa me natawa di mina, nu Taitosi gumbe yenan waiyatuwa me natawa di ane. 15 Me imug anone, ye undag ebnotu ayana, sira ye me a kokavit gaibu auyana. Meoya ye guniyap baigan meuma koka ane. 16 Ne degadega eni ne dividivi undag oya ye anotumat aieneni.

8

Keb Teeme Igiyawa

1  ✡ Tatangwanen, nu imunup ye anoya God ano oraiwa meuma at Masedonia siosi munne. 2 Kum kukaeba di danave mu danadawai aueme, go degadega muma noidauwane. Mu tawara onan di igiyawa, go degadega muma noidauwane. Sira, degadega muma me anoano oraivitwa ane, me gumbe anoano tawaraeba igiyawa ane. Me gumbe mu dividivi keb ag atan itan muniya. 3 Ne taibe toyau yentna. Mu imuwo keb atan anoya. Mu oma ane anoya tawara keb ag muntanwa keb aya, sira keb egave aya. 4 Mu imuwo iyakaisi igiyawa waita mumpe, sira iyakaisi igiyawa gaibu toborape God ano oraiwa meuma aupe. Mu mamaib yusipamit didnuniya. 5 Mu ayawa me egave nu munan anoetewa me ankwatave. God ano meuma gumbe mu namuiren mumbovit Ayapan waniya, sira meve nu nuniya. 6 Kuiyawa mame oya, nu Taitosi kinuniyatu me aune, me God ano oraiwa nauwawa mame wat botpe, kuiyawa me nau me ye daneyap wait amatone. 7  ✡ Ye dividivi undag guniyap noidauwane: Anotumat gumbe, gae gumbe, anoano gumbe, nau undag memeyu oraimina enewa gumbe, baigan yeuma me namu nu gunup dauwanewa gumbe. Sira ye meib God ano oraiwa mame nauwawa guniyap noidauwape.

8 Ne mame atan oya ye den yusipamit diruieni. Iyayapan upeba natawa di nau memeyu oraimina eme, mu mina sira ne yaug anotan anoeni ye baigan yeuma natawa di. 9  ✡ Ye Ayapan numa Iesu Keriso ano oraiwa meuma anoyana. Me tawara abnawa, go yenan oya tawara onan abnawa ane, me gumbe ye tawara igiyawa aya oya.

10 Puyo mame oya ano neumawa diruieni. Me yenan oya oraimina. Bairawan watau ye namu amatog puyo barauyana, sira ye namu mameib atan anoyana. 11 Meoya ye puyo nauwawa wat boriya. Ye imuyap gumbe atan anoyana, meoya ye divi yeumawa gumbe ye puyo nauwawa waboriya oma ape. 12  ✡ Ye imuyap yusipamit puyo barautan anoya ipewa, dividivi ye den auyanawa gumbe onan, dividivi ye wait auyanawa gumbe puyo aupe.

13 Ne den anoeni iyayapan upeba kwekweru muntna, go ibnawa yentna. Ne anoeniwa ye ge iyayapan upeba ibnawa desirom auya. 14 Kum garewa dividivi yeumawa obiren, me anoemewa muma waita mumpe ipewa, kum da mumawa obiren ye anoenewa yeuma waita yempe. Meib om desirom. 15  ✡ Meib tene, Apan da obiren agoniyane, go divi da den wakene onanane. Sira apan dawa kusi agoniyane, go me oma ane.

Nu Taitosi Barauete Korint Aivi

16 Ne yenan yusipamit anoeni. Ne God gaun veni, kuiyawa me Taitosi danave ano desirom neuma mina wanne. 17 Ne Taitosi kinuni ana me aune. Me imiwa yusipamit gumbe yenan onivi, me membo anone yenan ontanwa oya. 18 Sira nu gwanenwa Taitosi gaibu teete omome. Me nau meuma gae oraiwa oya siosi undag waiyeme. 19 Me egave, siosi me watkiniya waniya God ano oraiwa nauwawa nu gaibu ete. Nu nau mame ete, kuiyawa Ayapan membo eyawa meuma ge nu kokavit anoetewa taibe toyau munta. 20 Nu puyo mame kokawa iyaiyai amarete, kuiyawa mame oya bira da pui den yu numpe. 21 Nu natawa gaibu mame ete. Nu Ayapan namive mekut onan iyayapan namuwo gaibu mame taibe toyau muntan anoete.

22 Sira nu mu gaibu nu gwanenwa da barauete omome. Me toyau nunivi ebu obiren gumbe nau meuma memeyu oraimina aivi. Me anotumat kokavit a yenivi, sira nau meuma koka oraimina aivi. 23 Taitosi oya veni. Me ne evenwa oraiwa, sira me ye yapeyap nau desiroma neuma. Gwanenaiwa oya veni. Mu siosi oya umum igiyawa sira mu Keriso eyawa meuma. 24  ✡ Meoya, ne anoeniwa, ye baigan yeuma sira natawa nu waiya numa ye yenetewa toyau muniya siosi namuwo.

9

1  ✡ Iyakaisi igiyawa munan nauwawa mame oya, ne den anoeni gigirum yenen tetna. Kuiyawa ye wait yaug anoyana. 2 Ne anona ye imuyap yusipamit waita muntan anoene. Ne Masedonia igiyawa gumbo yenan waiya munna. Ne dirumna at Akaia danave ye bairawan watau apa amatog keb atan oya tamibarip ene. Ye imuyap yusipamit wakenewa iyayapan obiren danowa auyana. 3 Ne gwanenaiwa temuneni yenan omome, kuiyawa ne Masedonia igiyawa gumbo mame oya yenan waiya munnawa me matai den aikpe, sira ne diruina mina ye tamibarip atan oya. 4 Kuiyawa Masedonia igiyawa upeba ne gaibu onampe mu yaupe ye tamibarip den ayanawa ye ubmam auya. Sira nu anotumat ai yentuwa nu gaibu ubmam auta. 5 Ne anona me yenan oya oraimina, gwanenaiwa temuneni namunap yenan amdau onampe, sira mu kinuni yempe ye agi namu wayanawa tamibarip aya. Puyo mame tamibarip aya, sira da muniyawa me garawa oya den anoya. Me nonewa oraivit gumbe keb atan oya tamibarip aya.

Yawa Obiren Egamivi

6  ✡ Ne maib veni. Bira da desidesi egamiviwa me desidesi bope. Sira bira da obiren egamiviwa me obiren bope. 7 Iyayapan desirom desirom me anoiviwa gumbe keb ape. Den topaipam keb ape, sira den ayape keb ape. Bira da degadega gumbe keb apewa God baigan awampe. 8 God me oma ape God ano oraiwa meuma undag ye guniyap noidauwape. Kuiyawa God imiwa me kum evedni dividivi undag ye oma aiyempe, me gumbe ye nau yeuma undag oraimina aya. 9  ✡ Maib tene,

Me egamne tam tawara onan igiyawa munne.

God namive oraivit meumawa meib di wakeigimpe yaibobot tunano.

10  ✡ God me iyayapan yawa egamtan oya yawa wampe natan oya nakwai wampe. Sira me ye gaibu yawa yempe. Ye yawa egamiyawa, God ape yawa egave koka ape ye magawa oraivitwa yeuma God namive in koka ape. 11  ✡ Ye ebu undag gumbe noidauwape keb ag da itan utan muntanwa oya. Meve me nu gunup God gumbe gaun ag wampe.

12 Kuiyawa nauwawa mame iyakaisi igiyawa dividivi anoemewa oma aimumpewa mekut onan, me God oya gaun obiren gumbe noidauwape. 13 Nau mame enewa ye yembovit taibe toyau munene. Ye Keriso gae oraiwa meuma taibe wag ebnotu ene mu yaupe. Ye keb ag mu munene sira iyayapan undag munene. Sira ye da muniyawa me garawa oya den anoene anope. Meoya mu God waiyape. 14 Mu yenan nun vemewa mu baigan gumbe ye ano yenigimpe. Kuiyawa God ano oraiwa ye yennewa me kokavit. 15 Dividivi undag God nu nunnewa me kokavitwa, meoya nu oma den ane gae wata. Meoya God gumbe gaun wanta.

10

Poru Nau Neuma Yaimoyai Amarane

1  ✡ Ne Poru, Keriso none memeyu meuma ge imidana oraiwa meuma gumbe ye guniyap kinuni eni. Iyayapan upeba veme, ne yapeyap ginengewa yaveniwa yutunwa onan aivi, go ne ye guniyap painau wakenawa ne yutunwa gaibu wakena. 2  ✡ Iyayapan upeba nu kwapunwa gumbe yoig gigete mina anoeme. Ne ano yusipamit anona ne yutunwa gaibu mu yawam watna, go ne nun veni ne ye guniyap sira taig uwatnawa ne yutunwa gumbe mu den yawam watna. 3 Nu kwapunwa gumbe yoig gigete, go nu kwapunwa gumbe mut den ete. 4  ✡ Nu mut atan anotawa mut divi meuma gumbe mut ata. Mut muriwa me kwapunwavit yusiwa numawa onan, me yusiwa God gumbe uwanewa me si kokawa mut totaiviwa musi wag onanape. 5 Mu mukut ui onan imug imug emewa undag nu wakukamta. Sira God anoano meuma tobot mumbovit waiya waiya emewa nu wakukamta. Anoemewa undag yumamta nu amunta Keriso gumbe ebnotu ape. 6 Sira ye ebnotu yeumawa oma apewa, nu ebnotu onanwa igiyawa undag ibnawa matai muntan oya tamibarip atu.

7 Ye yangut dividivi egawa mekut yavene. Ye yapeyap da bira membo ano yusipam Keriso meumawa ipewa, me sira imug anopa me mina nu meib Keriso meumawa. 8  ✡ Ayapan yusiwa nunne. Me ye waribiya yenta yan aigiya oya onan, ye sien dottan oya. Ne yusiwa mame waiyagimpnawa me gumbe ubmam onan. 9 Ne topai eni gigirum neuma gumbe a yeneni mina ye anoene. 10 Mu veme, Poru gigirum meuma me ibnawa om wadne yusiwa kokavit, go me yautawa me yusi uwane sira me gae waiviwa natawa gaibu onan. 11 Iyayapan meiba mame yaug anotanit di. Nu mu gumbo painau wakeg gae gigirum tetu mina, nu mu gumbo waketawa me mina ata.

12 Mumbo waiyeme igiyawa wakeya. Nu mu yapowo iyayapan upeba gaibu tobod den ata, sira mu ge nu bira koka bira kusi den wata. Mu mumbovit yapowo om wareme bira koka bira kusi vemewa, mu anoano mumawa oraimina onan. 13  ✡ Nu numbo om numa utuban den waiyata. God kep tene om mina mina nunne. Om nunnewa danave nu ye guniyap uwata. 14 Nu ande yenan den uwatu, go om numa utuban yenan den barautu aine. Natawa di, nu ye guniyap namuiren Keriso gae oraiwa aug onantu. 15 Iyayapan upeba nau ayawa nu om numa utuban den waiyata. Nu owanowan ete, ye anotumat yeuma yoig koka ape, sira ye yapeyap nau numa etewa at nunnewa danave koka ape. 16 Meve nu at yeuma utuban anta gae oraiwa wag keb ata. Kuiyawa iyayapan upeba nau at munnewa danave ayawa nu imunup waiya den ata. 17  ✡ Megara, Da bira membo waiya apewa, me Ayapan gumbe waiya ape. 18  ✡ Bira da membovit wag toyau munigimpewa me gumbe matai noiwa den aupe, go bira da Ayapan wag toyau mumpewa me gumbe matai noiwa aupe.

11

Poru Ge Apasoro Ugaugaeba

1 Ne imunap anoeni ne kuiyanwa kusi kukaine ye uiwa nikiyag auya. Megara ne anoeniwa ye wait uiwa nikiyag auyana. 2  ✡ Kuiyawa God danawa amipam gumbe yenan anoivi mina ne yenan anoeni. Otau inipama bira da memawa aupewa mina, ye Keriso gumbe puyo mina wantna yaug anona. 3  ✡ Megara ne mamaib a eni. Mokare ano kukaeba gumbe vesin iviwa Ivu ugai wanne. Me mina ye kuiyewa wakukampe, sira ye nonewa natapama ge nonewa esinewa Keriso gumbe teyanawa matai waropiyaya. 4  ✡ Kuiyawa apan da yenan onne. Me Iesu da oya opata aivi. Iesu me ubeube nu numan yenan opata atuwa. Sira me opata aivi ye guwawa da auya. Guwawa me ubeube numan auyanawa. Sira me opata aivi ye gae oraiwa da auya. Gae oraiwa me ubeube numan ye auyanawa. Megara, ye noiwa den auyana danewa kikikit yumnatene. 5  ✡ Ne mamaib den anoeni apasoro koukawa mu egave ne mu ankwatowo. 6  ✡ Ne gae neuma oraimina onan, go anoano neuma oraimina. Nu ebu undag gumbe sira dividivi undag danave mame taibe toyau yeneni.

7  ✡ Ne kukaeba ana? Ne bog painau teyentan oya, ne nembo yan barauna, sira garawa den aug God gae oraiwa meuma opata yenna. 8  ✡ Ne siosi upeba gumbo ugaimun garawa tamna ye nau yeuma atan oya. 9 Ne ye gaibu wakenawa ne tawara onan, go ne bira da ibnawa den wanna. Tatangwanen at Masedonia apa onamiyawa, mu ne anoeniwa waita negiya oma ane. Ebu undag gumbe ne ibnawa da den yen onedna, on gare utan aipewa meib di aigimpna. 10 Keriso natawa me ne gunap. Me gumbe ne ye diruieni. At kokawa Akaia danave bira da waiya neuma mame den di tobotpe. 11 Divi da oya? Ne ye baigan den yeneni oya? God yaug anone. 12 Gare ne eniwa ivi meib aigimpna. Kuiyawa iyayapan upeba nu waiya auete mina waiya autan anoeme, sira mu kumiwa me autan oya didimama eme. Ne imunap kum muma togomiyata. 13 Iyayapan meiba mu ugauga apasoro muma. Mu ugauga nauwawa emewa, sira mu Keriso apasoro meuma mina mumbo birorieme. 14 Megara ye den teraya. Kuiyawa Seitan membo aneya duniwa mina biroriyane. 15 Nu tet den ata. Seitan nauwawa eme igiyawa mu oraivitwa nauwawa eme igiyawa mina biroriyape ipewa, me koka da onan. Mu oieba muma mu emewa gumbe garawa aupe onanape.

Poru Edawai Meuma Oya Waiyane

16 Ne sira watna. Bira da den anope ne kuiyanwa kukaine. Megara ye kuiyanwa kukaine anoya ipewa, ne kuiyanwa kukaine oya ye nenan aya. Ne nembo kusikaren waiya atna. 17 Ne gare watan eniwa me Ayapan gumbe onan. Ne kuiyanwa kukaine oya ano yusipam nembovit waiya veni. 18 Iyayapan obiren kuwapuwa gumbe waiya eme mina, ne gaibu kwapunwa gumbe waiya atna. 19 Ye kuiewa oraiwa, megara ye degadega gumbe kuiyo kukaeba igiyawa gumbo danewa memeyu ene. 20 Natawa di, da bira ye me ankwatave aiyennewa, da bira dividivi yeuma ui onan bog nanewa, da bira ugai yennewa, da bira ye namuyap yoinewa, da bira koiegap tonewa, ye ande danewa memeyu ene. 21  ✡ Ne mame ubmamepam veni, go ne watanit di. Nu yutunwa onan di dividivi me atan oya.

Da bira membo waiya atan apewa, ne kuiyanwa kukaine mina veni, go ne gaibu nembo waiya atna. 22 Mu Ibru igiyawa? Ne mina meib. Mu Isuraeru igiyawa? Ne mina meib. Mu Ebraam dam meuma apa onamiyawa? Ne mina meib. 23  ✡ Mu Keriso nauwawa eme igiyawa? Ne kuiyanwa kukaine mina veni, ne egave. Ne nau kokavit di ana, go mu ne mina kokavit onan. Ne kum obiren nog aigna, ne kum obiren tonegiya, ne kum obiren bo totan ana. 24  ✡ Koniwa 5, Ju igiyawa murap gumbe tonegiya. Kum desirom desirom tonegiyawa undag 39. 25  ✡ Koniwa duwamdesi mu wangaram gumbe tonegiya. Koniwa desirom mu an gumbe tonegiya. Koniwa duwamdesi yawarat wa topeyamne, sira wa musiwa poeman egave aram desirom oiyat desirom kainto tone. 26  ✡ Kum obiren ampa ampa amdau anedna. Yoi gumbe kukaeba auna, ub igiyawa gumbo kukaeba auna, at koka desirom igiyawa gumbo kukaeba auna, Ju onan igiyawa gumbo kukaeba auna, gwetoimu kokawa danave kukaeba auna, ingui arawa apa kukaeba auna, poeman egave kukaeba auna, ugauga tatanaiwa gumbo kukaeba auna. 27 Ne nau koka ana, yaigiwa koka auna, kum obiren kub iyaiyai den vinna, iyagon adnedne, meyanwa kararuwane, nakwai onan ingui wakena, kwapunwa taibe wakena, taig wadnedne. 28 Dividivi mame ne gunap uwag omome. Sira dividivi upeba omome. Ne danadawai neuma siosi undag oya evedni ne gunap uwaivi. 29 Bira da yusiwa uwanewa, ne menan oya yutunwa den uwane? Bira da kukaeba gumbe uyug aidnewa, ne menan dananwa den igivi?

30 Ne waiya atanit di ipewa, ne yutunwa uwanewa waiya atna. 31 God, Ayapan Iesu Mamawa, me yaibobot viripusi onan waiyagimtan avivi. Me anone ne uga den veni. 32  ✡ At Damaskas apa kin Aretas me ankwatave amaraivi abnawa me gwetoimu koka Damaskas yum nektan oya iyaiyai amaraivi. 33 Megara, ne si painauwa kakayam gumbe pot danave enneg murap tug aorenegiya aigna. Me nanive a anegna.

12

Poru Irakoniwa Me Uyavi Minawa Meuma Ge Gan Meuma

1 Me oraimina onan go, ne waiya atanit di. Ne Ayapan irakoniwa me uyavi minawa meuma ge ano guwavewa taibe toyau negnewa gumbe watan eni. 2 Ne apan da Keriso gumbe wakenewa yaug anona. Me kwimin duwamdesiyawa aug dog aine, meve bairawan 14 onanane. Ne den yaug anona me kwapiwa gaibu go kwapiwa gaibu onan go, God yaug anone. 3 Ne apan mame yaug anona. Ne den yaug anona me kwapiwa gaibu go, kwapiwa gaibu onan go, God yaug anone. 4 Me paradais aug dog aine. Me apa me gae anone me iyayapan oma den ane noiwa wape anope, bira da oma den ane wape. 5 Ne apan meiba waiya atna, go nembo waiya den atna. Ne yutunwa onan oya waiya atna. 6 Ne waiya atan anotna ipewa, ne kuiyanwa den kukaipe. Kuiyawa ne gae natawa watna. Megara, ne nembo waiya den atna, kuiyawa bira da ne yaunekpe sira ne anonekpewa, ne topai eni ne gunap kokawa egave wape.

7  ✡ Ano guwavewa taibe toyau negnewa oraimina di. Meoya ne me waiya den atan oya kwapunwa gan negne. Gan me Seitan umum meuma aug onivi abnawa. Ne me den waiya atan oya tonegivi. 8 Koni duwamdesi ne gunap atan aug aitan oya Ayapan gumbe nun wana. 9  ✡ Megara, Ayapan ne gunap wane. Ne ano oraiwa neuma ge gungap oma ane. Kuiyawa ne yutunwa oraimina pawape ge yutugwa onan gumbe. Meoya ne yutunwa onan oya degadega gumbe waiya atna. Me gumbe Keriso yusiwa meuma eganap umneppe. 10 Ne Keriso oya degadega gumbe tamna, yutu onanwa, yan yautanwa, ibnawa koka, edawai nektanwa, nau yaigipamit. Kuiyawa ne yutun onan apewa, ne yutunwa wape.

Poru Korint Igiyawa Munan Danadawai Aune

11  ✡ Ne kuiyanwa kukaine, go ye ayana ne kuiyanwa kukaine. Ye ne waiya neppono. Kuiyawa ne apan kusikaren, go ne apasoro koukawa ankwatawo onan ne mu mina. 12  ✡ Ne yapeyap dananwa memeyu kokavit gumbe ana irayauyau, anopipanum, yusiwa irakoniwa. Dividivi mame gumbe ne nembovit apasoro guniyap toyau yenivi. 13  ✡ Ye siosi upeba ankwatawo, mame aninin? Me ne ye ibnawa den yenna. Ano gwambe mame oya anog yankwenegiya.

14 Gare ne amdau koni duwamdesiyawa onektan oya tamibarip ana. Ne ye ibnawa den yentna. Kuiyawa ne anoeniwa ye tawara yeuma onan, ne anoeniwa ye. Ud usiusiwa inomamowa oya tawara munan den amarape, go inomamowa ud usiusi muma oya tawara amarape. 15 Ne ye guwewa oya degaepam yenan tetna onanape tawara neuma mekut onan, nembo gaibu. Ne baigan ai yenna koka egave ipewa, ye baigan gunap kusikaren aya, go? 16 Ne yenan ibnawa den yenna, go iyayapan veme ne ugai abnawa, sira ugai yen dividivi yeuma bona. 17 Ne iyayapan upeba yenan temunna. Mu yapowo da bira gumbe ne ugai yen tawara yeuma bona, go? 18  ✡ Ne anog Taitosi dina yenan onne, sira ne tatangwanen gaibu tena yenan onamiya. Taitosi me ugai yen tawara yeuma bone, go? Nu ye gaibu guwawa desirom gumbe, sira angetewa desirom gumbe angete, go onan?

19 Ye numan anog ongene gare uwane, nu yenan numbovit kwayub ete. Megara God namive Keriso gumbe vete. Ye nu nonunmagawa, sira nu dividivi undag ye siem dottan oya ete. 20 Ne dividivi upeba oya a eni. Ne yenan oneknawa, ne yau yempna ye me ne anoeniwa onan, sira ye yau negiya ne me ye anoenewa onan. Sira, ne a eni yau yempna, ye garadi ene, anokukamene, danewa igne, ubeube kepteene, pui yuene, yano vene, nami nami ene, irobabai ene. 21  ✡ Ne sira uwatnawa, anten God neuma ye namuyap ubmam nekpe go? Ne kukaeba aya igiyawa oya veni. Iyayapan obiren ande kukaeba aigimpe, mu miyotapam wakeigimpe, uinantaraki aigimpe, kukaeba apan vesin yapowo aigimpe, mu nonemagowa den biroriyape, go onan? Ne mu yawampnawa danadawai autna, go onan?

13

Gae Oieba

1  ✡ Mame ye guniyap koni duwamdesiyawa amdau neumawa. Natawa undag me iyayapan duwam go duwamdesi nouwa taibe wayawa me gumbe kini aya. 2 Ne koni duwameba kumiwa apa ye guniyap wakenawa, ne gae wait ye yenna, sira ne gare ye guniyap painau wakena, megara ne sira diruitna. Iyayapan numan kukaeba ag onamiyawa ge iyayapan upeba undag dirumpna. Kum da ye guniyap amdau onetnawa, ne munan papara den atna. 3 Kuiyawa Keriso ne gunap waiviwa me natawa oya ne divi da toyau yentan oya kinuniya negene. Keriso me ye guniyap yusiwa den uwane, sira ye yapeyap me yusiatatu. 4  ✡ Natawa di, Keriso me yusi uwane gumbe korosi egave toya botone, go me God yusiwa meuma gumbe vinivi. Nu me mina Keriso gumbe yutunwa uwane, go ye guniyap God yusiwa gumbe Keriso gaibu vinete.

5  ✡ Ye anotumat gumbe wakeyana go onan? Ye yembovit yaimoyai yauya sira ye yembovit ag yauya. Iesu Keriso ye daneyap wakeivi ye den yaug anoyana? Ye yembovit ag yauyanawa gumbe waropiyaya ipewa, me oya den anoya. 6 Megara ne owanowan eni, ye yaug anoya nu numbovit ag yautuwa gumbe den waropiyatu. 7 Nu God gumbe yenan nun vete. Ye kukaeba divi da den aya. Nu imunup nu atuwa gumbe den waropiyatu mina iyayapan yau nuntan oya onan. Nu atuwa gumbe waropiyatu mina iyayapan yau numpe, go nu imunup ye oraiwa aigimiya. 8 Nu natawa topai atawa divi da oma den ane ata, go natawa oya nu oma ane dividivi undag ata. 9 Nu yutunwa onan, megara ye yusipam ipewa, nu degadega ete. Nu nun vete ye oraivit atan oya. 10  ✡ Ne gare ye guniyap painau wakena dividivi mame teeni. Kuiyawa ne yenan uwatnawa, yusiwa me numan Ayapan negnewa gumbe ne yaigipam ye guniyap den atan anoeni. Ayapan yusiwa ne negnewa, me ye si em dottan oya, ye yauyemtan aiktan oya onan.

Kaiwan Oieba

11 Oiebairenwa, tatangwanen. Degadega aya, oraivit aya, watmemeyam auya, nonewa desirom ape, yum danave wakeigimiya, me gumbe baigan ge yum Goddeba me guniyap wakeigimpe.

12 Ye uwatoto iyakaisi gumbe gaun garawan aya.* 13 Iyakaisi igiyawa undag gaun muma ye guniyap veme.

14 Ayapan Iesu Keriso ano oraiwa, God baiganeba ge Guwawa Iyakaisiyapama agonagon ye undag guniyap wakeigimpe.

✡ 1:3: Rom 15:5

✡ 1:5: Sam 34:19

✡ 1:8: Apa 19:23; 1Ko 15:32

✡ 1:10: 2Ti 4:18

✡ 1:14: 2Ko 5:12; Pir 2:16

✡ 1:16: 1Ko 16:5-6

✡ 1:19: Apa 18:5

✡ 1:20: Rev 3:14

✡ 1:22: 2Ko 5:5; Epe 1:13-14

✡ 1:24: 1Pi 5:3

✡ 2:1: 1Ko 4:21

✡ 2:4: Apa 20:31

✡ 2:11: Ruk 22:31

✡ 2:12: Apa 14:27; 1Ko 16:9

✡ 2:13: Apa 20:1

✡ 2:16: Ruk 2:34; 2Ko 3:5-6

✡ 3:1: Apa 18:27; 2Ko 5:12

✡ 3:2: 1Ko 9:2

✡ 3:3: Eks 24:12; Jer 31:33; Ejk 36:26-27

* 3:3: Me gigirum teemewa. Me yoi mina, sira gamat me kapupun mina.

✡ 3:6: Jer 31:31; Jon 6:63; 1Ko 11:25

✡ 3:7: Eks 34:29

✡ 3:9: Deu 27:26; Rom 1:17

✡ 3:13: Eks 34:33

✡ 3:16: Eks 34:34

✡ 3:17: Jon 8:36; Rom 8:2

✡ 4:2: 2Ko 2:17; 1Te 2:5

✡ 4:4: 1Ko 1:15; Epe 2:2; Ibr 1:3

✡ 4:6: Gen 1:3; Ais 9:2; 2Ko 3:18

✡ 4:7: 2Ko 5:1

✡ 4:8: 2Ko 1:8; 7:5

✡ 4:10: 1Ko 15:31

✡ 4:11: Rom 8:36

✡ 4:13: Sam 116:10

✡ 4:14: 1Ko 6:14

✡ 4:16: Epe 3:16

✡ 4:17: Rom 8:17-18

✡ 4:18: 1Ko 1:16

✡ 5:1: 2Ko 4:7

* 5:1: Me gwe wape kembesi gumbe siyawa.

✡ 5:2: Rom 8:23

✡ 5:6: Ibr 11:13-16

✡ 5:8: Pir 1:23

✡ 5:9: 1Ko 1:10; 1Te 4:1

✡ 5:10: Ekr 12:14

✡ 5:15: Rom 14:7-8

✡ 5:17: Rom 8:1; Gar 6:15

✡ 5:18: Rom 5:10

✡ 5:19: Rom 3:23-25

✡ 5:21: Ibr 4:15

✡ 6:2: Ais 49:8

✡ 6:5: 2Ko 11:23-27

✡ 6:6: 1Ti 4:12

✡ 6:9: 2Ko 4:10

✡ 6:13: 1Ko 4:14

✡ 6:14: Epe 5:11

* 6:15: Me Seitan.

✡ 6:16: Rvt 26:12; 1Ko 3:16

✡ 6:17: Ais 52:11; Rev 18:4

✡ 6:18: 2Sm 7:14; Jer 31:9

✡ 7:5: 2Ko 2:13

✡ 7:8: 2Ko 2:4

✡ 7:10: Mat 27:3-5; Ibr 12:16-17

✡ 8:1: Rom 15:26; 2Ko 9:1-2

✡ 8:7: 1Ko 16:1-2

✡ 8:9: Mat 8:20; Pir 2:6-7

✡ 8:12: Mak 12:43-44

✡ 8:15: Eks 16:18

✡ 8:24: 2Ko 7:13-14

✡ 9:1: 2Ko 8:1-7

✡ 9:6: Pro 11:24-25

✡ 9:9: Sam 112:9

✡ 9:10: Ais 55:10

✡ 9:11: 2Ko 1:11; 4:15

✡ 10:1: 1Ko 2:3

✡ 10:2: 1Ko 4:21

✡ 10:4: Epe 6:13-17

✡ 10:8: 2Ko 13:10

✡ 10:13: Rom 12:3

✡ 10:17: Jer 9:24; 1Ko 1:31

✡ 10:18: 1Ko 4:4

✡ 11:2: Epe 5:26-27

✡ 11:3: Gen 3:4,13

✡ 11:4: Gar 1:8-9

✡ 11:5: 1Ko 15:10; 2Ko 12:11

✡ 11:6: 1Ko 2:1,13

✡ 11:7: 1Ko 9:18

✡ 11:8: 2Ko 12:13; Pir 4:15-16

✡ 11:21: Pir 3:5

✡ 11:23: Apa 16:23

✡ 11:24: Deu 25:3

✡ 11:25: Apa 16:22; 14:19

✡ 11:26: Apa 9:23; 14:5

✡ 11:32: Apa 9:23-25

✡ 12:7: Job 2:6

✡ 12:9: Pir 4:11-13

✡ 12:11: 2Ko 11:5

✡ 12:12: Rom 15:19

✡ 12:13: 2Ko 11:9

✡ 12:18: 2Ko 8:6,16-18

✡ 12:21: 2Ko 13:2

✡ 13:1: Deu 19:15; Mat 18:16; 1Ti 5:19

✡ 13:4: Pir 2:7-8

✡ 13:5: 1Ko 11:28

✡ 13:10: 2Ko 10:8

* 13:12: Poru wakene kumiwa apa, iyayapan gaun muma garawan atan oya uwa toeme.

Garatia

1

2

3

4

5

6

GARATIA

Poru Gigirum Meuma Garatia Igiyawa Munan Tenewa

1

1 Poru, apasoro.—Ne apasoro anawa, iyayapan apa den onne, sira iyayapan mu den aya. Iesu Keriso, ge Mamunwa God me ane Keriso boriruwayawa gumbo sira inaig yoinewa, mu ne anegiya apasoro ana.— 2 Sira tatangwanen undag mu mapa ne gunap wakeemewa, nu gunup Garatia siosi muma gumbo aipe.

3 Ano oraiwa ge yum me Mamunwa God ge Ayapan Iesu Keriso apa onnewa ye guniyap wakeigimpe. 4  ✡Keriso me membovit aorene nu kukaeba numa oya. Me piyu mame kukaeba gumbe waita nun dauwag ongetan oya. Me nu God numawa me Mamunwa ano meuma gumbe ane. 5 God mame gumbe eyawa wakeigimpe yaibobot viripusiwa onan. Amen.

Gae Oraiwa Da Onan

6 God yenan auwane Keriso ano oraiwa gumbe. Ye tatevit God yankweg gae oraiwa da oya aisiene. Ne anog terana. 7  ✡Gae oraiwa da natawa onan. Iyayapan upeba me anopipanum yenemewa wakeya. Sira mu imuwo a ge yaueme Keriso gae oraiwa tobiyatan oya eme. 8  ✡Nu wait gae oraiwa yenan opata watu, megara bira da, iyayapan go aneya, gae oraiwa gina ubeubewa da guniyap wapewa, ponan mu gumbo wakepe. 9 Nu namu watu, sira watna. Bira da gae oraiwa me ye auyanawa gumbe ubeubewa ye guniyap opata waigimpewa, ponan mu gumbo wakepe.

10  ✡Mame veniwa, ne gare mame di iyayapan imudanowa autan eni, go God imidanawa autan eni? Iyayapan dega muntan eni? Ne gare mame di iyayapan dega amuntnawa, ne Keriso nau meuma aivi abnawa onan.

God Me Poru Auwane

11  ✡Tatangwanen, ne imunap ye yaug anotan anoeni. Gae oraiwa me ne diruinawa me iyayapan gumbo onan. 12 Ne iyayapan gumbo den auna, sira ne bira da den toyau nedne. Megara Iesu Keriso toyau nedne auna.

13  ✡Namu ne Ju anotumat muma abnawa. Ye wait anoyana ne me kumiwa apa aninin wakeeniwa. Ne God siosi meuma yusipamit edawai munna, sira siosi onanatanwa oya ageyau ana. 14  ✡Iyayapan obiren mu ne dam desiroma sira ne bairawan neuma desiroma, wakeya. Ju anotumat mumawa gumbe ne yaug anotanwa me koka, sira wagonaiwa inaiinai mumawa gumbe ano neuma me koka. Ne iyayapan upeba mina onan, mu ne daienap. 15  ✡Megara God me wagomiyag nedne yainawa apa, sira ano oraiwa gumbe nenan auwane. 16 Ju onan igiyawa yapowo Usiwa oya ne opata watan oya, God me Usiwa toyau negne. Me kumiwa apa, ne bira da gaibu tate gae den wana. 17 Ne Jerusarem apa apasoro namu aya igiyawa yawamtan den dog anedna, megara ne at Arebia anedna, sira taig at Damaskas onedna.

18  ✡Bairawan 3 onanane, meve Pita* yautan oya Jerusarem dog anedna. Me gumbe oiyat 15 wakena. 19 Ne Ayapan gwaneba Jemus yauna, megara apasoro upeba da den yawamna. 20 Ne God namive veniwa, ne yenan gigirum teeniwa uga onan. 21  ✡Meve ne at Siria ge at Sirisia danave anedna. 22 Megara Judia siosi mumawa me Keriso gumbe wakeyawa mu ne den yaug ano negiya. 23 Megara mu anoya, “Apan me nunan edawai nunnewa, anotumat me watkukamtan anewa oya gare opata waivi.” 24 Meoya, nenan mu God waiya eme.

2

Apasoro Mu Poru Gumbe Bainda Waya

1  ✡Me kumiwa apa bairawan 14 onanane. Ne Banabas gaibu sira Jerusarem dog antu. Ne Taitosi gaibu aug antune. 2 God taibe toyau nedne, meoya ne dog anedna. Ne toyau munna gae oraiwa me ne Ju onan igiyawa yapowo opata veniwa. Iyayapan koukawa gumbo ne guwave meib ana. Ne yusipamit kintoeni, sira wait kintona. Kuiyawa ne imunap kin den waropiyatna. 3 Taitosi me ne gunap wakenewa me Griisu abnawa, megara mu kwapiwa tuitanwa* oya den diya. 4  ✡Kuiyawa uga tatangwanenaiwa guwave unig onam wakeya. Nu Keriso Iesu gumbe ui onan iyai waketanwa karap atan oya, mu onam wakeya. Mu imuwo nu ankwatave nau eme igiyawa ata. 5 Nu ano numawa undag watu onanane mu kum den muntune mu wape. Kuiyawa me gae oraiwa natawa yumnasigimiya guniyap wakeigimpe.

6 Sira yautanwa, iyayapan koukawa wakeya.—Mu kouka muma aninin me ne gunap divi da onan. God ud da desirom oya den anoivi.—Iyayapan koukawa mu gae da gunap den wag negiya. 7  ✡Megara me oya undagit waya, sira mu yaug anoya Pita me kwapituitui igiyawa gumbo gae oraiwa dirumtanwa abnawa, me mina ne kwapituitui onan igiyawa gumbo gae oraiwa dirumtanwa abnawa mina ane. 8 God ane Pita kwapituitui igiyawa oya apasoro ane. God desiroma me ane ne Ju onan igiyawa oya apasoro ana. 9 Jemus, Pita ge Jon mu yautanwa irap mina apan koukawa, mu yaug anoya ano oraiwa mame me ne nednewa, sira mu nanu yutanwa ne ge Banabas nuniya. Me irawa yautanwa mu desirom toboreme. Natawa me nu Ju onan igiyawa gumbo angetan ete, sira mu kwapituitui igiyawa gumbo ampe. 10  ✡Mu desirom da gunup wayawa, nu pukpuk wagawag igiyawa amara munta. Megara gina desirom ne wait yusipamit ana.

Poru Me Pita Gaiyawa Tone

11 Megara Pita† at Antiok uwanewa, me kukaeba ibnawa meuma gaibu sira ne pui yutanit di. Meoya ne yangave taibe dina. 12  ✡Kuiyawa me meib. Me namu Ju onan igiyawa gaibu nakwai naivi, ivi iyayapan upeba Jemus gumbe onamiya. Megara mu onamiyawa, me kwapituitui igiyawa munan a ane. Sira me Ju onan igiyawa gumbo ekekenut a ube aine. 13 Sira Ju igiyawa upeba gaibu mu me gaibu ugauga aya. Banabas gaibu me ugauga wakewake mumawa toboraya.

14 Megara mu gae oraiwa natawa meuma gumbe siwavit den amome ne yawamnawa, ne Pita gumbe wana iyayapan namuwo, “Ge Ju abnawa, megara ge wakewake geuma Ju apan mina onan. Ge Ju onan igiyawa mina wakeege. Divi oya ge Ju onan igiyawa gumbo vege, Ju igiyawa mina wakeigimiya?”

15 Nu yaitunewa Ju igiyawa, sira Ju onan igiyawa mina nu kukaeba igiyawa onan. 16  ✡Megara nu mameib yaug anotu, apan me Gwangwan amaratanwa gumbe oma den ane oraivit ape God namive, megara Keriso Iesu gumbe anotumat atanwa mekut gumbe oma ane oraivit ane God namive, meoya nu gaibu Keriso Iesu gumbe anotumat atu. Kuiyawa bira da oma den ane Gwangwan amaratanwa gumbe oraivit ape God namive.

17 Megara nu imunup Keriso gumbe anotumat ag God namive oraivit ata ipewa, sira nu numbo yaug anotu nu gaibu ande kukaeba igiyawa ipewa, Keriso me kukaeba atan oya toyau nunne go? Onan di. 18 Megara dividivi me ne namu watkukamnawa sira sitnawa, natawa me ne nembo Gwangwan togomieni abnawa. 19 Megara ne God gumbe waketanwa oya, Gwangwan gumbe Gwangwan oya boana. 20  ✡Ne Keriso gaibu korosi egave tonegiya. Ne den vineni, megara Keriso dananap vinivi. God Usiwa me baigan nedne, sira membo nenanwa oya aorene. Me gumbe anotumat eni. Anotumat mame gumbe ne kwapunwa danave vineni. 21 Ne God ano oraiwa meuma den yankweeni. Nu oma ane God namive Oraiminavitwa Gwangwan gumbe auta ipewa, Keriso bo meuma me natawa onan di.

3

Anotumat Go Gwangwan Amaratanwa

1 Ye Garatia igiyawa, kuiyewa onan! Iesu Keriso korosi egave toya, sira ye yangeyap me taibe toyau yenne, megara bira aienne ye anopipanum ene? 2 Ne imunap singui yempna mame oya mekut. Ye Guwawa auyana. Me matadnewa me Gwangwan amaratanwa oya, go anotumat gumbe anotan oya? 3 Ye kuiyewa onan di? Ye Guwawa gumbe amatoyana, megara ye kwapuiwa gumbe onanape? 4 Ye kum obiren edawai koka auyanawa me natawa onan? Ne anoeniwa meib onan di. 5 Me meib ape ipewa, ye aninin anoene? God me Guwawa yenne, sira ye daneyap irayauyau ane. God meib anewa, ye Gwangwan amarayana oya, go anotumat gumbe anoyana oya?

6  ✡“Ebraam me God gumbe anotumat ane, meoya God ane me oraivit ane.” Meib di. 7 Meoya yaug anoya, iyayapan mu anotumat emewa mu Ebraam usitainawa. 8  ✡Sira Baiboru wait yaug anonewa, God ape Ju onan igiyawa oraivit ape anotumat gumbe God namive. Meoya me Ebraam gumbe gae oraiwa opata namiven wane, “Ge gungap iyayapan undag waribiya mumpe.” 9 Meoya anotumat igiyawa, anotumat abnawa Ebraam gaibu waribiya munivi.

10  ✡Kuiyawa Gwangwan amat ageyau atanwa gumbe wakeeme igiyawa mu undag ponan gaibu. Kuiyawa mamaib tene. “Dividivi undag me Gwangwan bukaeba danave tenewa iyayapan amaraigimtanit di. Mu meib den ape ipewa, mu undag ponan gaibu.” 11  ✡Megara me taibe bira da God namive oraivit den ape Gwangwan gumbe. Kuiyawa, wait tenewa, “Apan me God namive oraivitwa me anotumat gumbe wakeigimpe.” 12  ✡Megara Gwangwan me anotumat gumbe onan. “Gwangwan amareme igiyawa mu Gwangwan mame gumbe wakeigimpe.” 13  ✡Keriso me ponan gumbe wakene abnawa ane nunan oya, me sira tobiyag gwiruwad nunne Gwangwan ponan meuma gumbe. Kuiyawa meib tene, “Yoma egave gramiya kairom eme igiyawa mu undag ponan gumbe wakeeme igiyawa.” 14 Mame me Ebraam gumbe waribiyaiviwa me Keriso Iesu gumbe Ju onan igiyawa gumbo uwatanwa oya, sira nu Guwawa me God agi nunnewa autanwa oya.

Gwangwan Ge Agi

15 Tatangwanen, ne iyayapan inaiinai guwaguwawa aug gae watna. Iyayapan mu agi mumawa ape ipewa, bira da den aug atan baraupe, sira bira da den egave wape. 16  ✡Gare agi me God Ebraam ge me dam meuma apa yaig onnewa gumbo dirumne. Baiboru den wane, “Ge dam geuma apa yaig onamiyawa gumbo,” natawa me obiren mina, megara wanewa, “Ge dam geuma apa yaig onnewa gumbe,” natawa me desirom, me Keriso. 17  ✡Ne imunap mamaib watna. Namuiren God me agi meuma wane, sira bairawan 430 onanane, meve God Gwangwan wane. Gwangwan me oma den ane agi meuma namuirenwa kwepe, go oma den ane agi meuma ape yusi uwape. 18  ✡Kuiyawa kwan autanwa me Gwangwan gumbe ipewa, me agi gumbe onan. Megara God me agi gumbe Ebraam kwan autanwa oya ano oraiwa wanne.

19  ✡Meve Gwangwan me aninin? Natawa mamaib. Namu God me iyayapan gomiyamunnewa mu kukaeba igiyawa toyau muntan oya Gwangwan sira egave munne, ivi me dam meuma gumbe yaig onnewa* uwane. Me God agi gumbe wanewa. Aneya gumbe sira yapavewa nanive God me Gwangwan munne. 20 Yapavewa me gambenit onan. Megara God me desirom.

21  ✡Meib di apewa, Gwangwan me God agi meuma togomiyaivi? Onan di. Gwangwan me munnewa oma ane inaiinai mumpe ipewa, oraiminavit God namive me Gwangwan gumbe, me natawa di. 22 Megara Baiboru me iyayapan undag kukaeba ankwatave tobodne. Me Iesu Keriso gumbe anotumat atanwa gumbe, anotumat igiyawa agi muntan oya.

23  ✡Namu nu Gwangwan ankwatave tobod waketu, ivi anotumat uwane. Me anotumat me matai toyau numpewa nu autan oya. 24  ✡Mame mina, Gwangwan me toewanewan numa ane, waita numpe Keriso gumbe nu uwatan oya. Me nu anotumat gumbe oraivit God namive atan oya. 25 Megara anotumat uwanewa, nu toewanewan ankwatave den waketu.

God Usitainawa

26  ✡Ye undag anotumat gumbe Keriso Iesu yunasiyana, meoya ye undag God usitainawa. 27  ✡Kuiyawa ye undag babataito ag Keriso yunat Keriso enene oya. 28  ✡Ju igiyawa ge Griisu igiyawa, ankwatave nau eme igiyawa ge ui onan yai wakeeme igiyawa, apan ge vesin, mu da ubeube onan. Kuiyawa ye undag desirom Keriso Iesu gumbe. 29  ✡Ye Keriso meumawa ipewa, me gumbe ye Ebraam dam meuma yaig onamiyawa sira agi gumbe kwan autanwa igiyawa.

4

1 Gare veniwa mamaib. Kwan autanwa abnawa me kwan undag meumawa. Megara me ud torave wakenewa, me ankwatave nau aivi abnawa me mina ube onan. 2 Namu me amat abnawa ge kwan amaraivi abnawa ankwatave wakene, ivi mamawa baraune kumiwa uwape. 3 Nu mina meib. Nu ud toronub waketuwa, nu ankwatave nau ete igiyawa, piyu mame anoano meuma taibewa ankwatave wakeetewa. 4  ✡Megara kum me uwane, God me Usiwa baraune onne, sira me ane me vesin gumbe yainewa ane, sira God ane me Gwangwan ankwatave abnawa ane. 5 Mame me Gwangwan ankwatave wakeeme igiyawa sira gwiruwag tamtan oya, sira meve nu usitainaven atan oya. 6  ✡God me Usiwa Guwawa me waiviwa “Abba,* Maman,” nonunmagave baraune onne. Me gumbe, ye yaug anoyana ye God usitainawa. 7 Meoya ge gare mame di ankwatave nau aivi abnawa onan, megara usiwa. Ge usiwa ipewa, God ane ge kwan autanwa abnawa ana.

Poru Me Garatia Igiyawa Oya Anoivi

8 Namuiren, ye God den yaug anoyana kumiwa apa, ye god ugaugaeba ankwatave nau ene igiyawa. Ugauga godawa mu God natawa onan. 9 Megara gare mame ye God yaug anoyana, sira egave ne watan anoeniwa God me ye yauyen anone. Divi oya ye sira taig toewanewan taibewa me yusi onanwa ge natawa onanwa gumbe aisietan ene. Sira divi oya ye ankwatave nau ene igiyawa sira taig atan ene. 10 Ye oiyat, dud, bodu bairawan kumiwa ge bairawan amarene. 11 Ne yenan danadawai auveni, kuiyawa anten ne nau yenan anawa me nata onan eni go.

12 Tatangwanen, ne yusipamit diruieni, ne minan aya. Ne ye mine ana. Ye divi da kukaeba ne gunap den ayana. 13 Ye yaug anoyana, ne namuiren gae oraiwa ye guniyap wanawa, ne kwapunwa yusi onan oya. 14 Sira kwapunwa yuwatawa ibnawa yenne. Megara ye ne den yan barauneg topai negiyana. Megara God aneyaeba mina, Keriso Iesu membo mina, ye ne yauneg ne baigan anegiyana. 15 Megara gare mame degadega yeuma ampa? Ne natawa wag diruitna. Ye imuyap oma ape ipewa ye yangewa pukiyag nektan anoya. 16 Meib ipewa, ne natawa diruina oya ye anavi yeuma ana?

17 Mu yenan nau yusipamit emewa oraimina onan. Mu imuwo ye munan yusipamit anog ye nu gunup atan tetan oya eme. 18 Dividivi oraiwa gumbe yusipamit yenan anotanwa me evedni oraimina. Me ne guniyap wakenawa kumiwa mekut onan. 19 Ne utuntainanwa. Namu ne ud barautanwa gumbe yenan sira dawai aueni, ivi Keriso daneyap matatpe. 20 Meoya, ne gare ye guniyap wakepopo ipawa, nonwa tobiyag diruyempopo. Ne yenan danadawai aueni.

Vesin Eiga Ge Vesin Seira

21 Ye Gwangwan ankwatave waketan anoigimiya ipewa, garawapa wag didnegiya. Ye Gwangwan aninin waiviwa anoene go? 22  ✡Me apa meib tene. Ebraam usitainawa duwam. Desirom me ankwatave wakene vesinawa gumbe yaine, sira dawa me ui onan vesinawa gumbe yaine. 23  ✡Ankwatave wakene vesinawa usiwa me kwapiwa gumbe yaine, megara ui onan vesinawa usiwa me agi gumbe yaine.

24 Mame me maibe. Vesin duwam mame mu God agiyawa duwam. Desirom me tui Sainai apa onne, ud baraupe, sira mu ankwatave nau eme igiyawa ape. Vesin me Eiga. 25 Vesin mame Eiga me tui Sainai me at Arebia danave. Me gare mame Jerusarem. Kuiyawa vesin me ankwatave wakene vesinawa, usitainawa gaibu. 26  ✡Megara Jerusarem me kwiminau wakenewa me ui onan yai wakeigimtanwa. Me nu inunwa. 27  ✡Kuiyawa meib tene.

“Agara vesinawa me ud den teegewa, ge degadega aigima.

Vesin me ud teatanwa dauwaiba den yaug anoanawa,

Degadega gumbe nogwa kokavit waigima.

Kuiyawa vesin me mekut wakeiviwa ud matai obiren tepe, vesin me memawa gaibuwa me mina onan.”

28  ✡Tatangwanen, ye Aisak mina agi usitainawa. 29  ✡Megara watavit kwapiwa gumbe yaig onne abnawa me Guwawa gumbe yaig onne abnawa edawai wanne. Gare mame me mina meib. 30 Megara Baiboru aninin waivi?

“Ankwatave nau aiviwa vesinawa ge usiwa atatai imiya. Kuiyawa ankwatave nau aiviwa vesinawa usiwa me kwan autanwa abnawa den ape ui onan vesinawa usiwa gaibu. Onan di.”

31 Meoya tatangwanen, nu ankwatave nau aivi vesinawa usitainawa onan, megara ui onan yai wakeiviwa vesinawa usitainawa.

5

Keriso Gumbe Ui Onan Yai Waketanwa

1 Nu ui onan yai wakeigimtanwa oya Keriso te nunne dauwag antu. Meoya ye yaimoyai tuiem yoiya, sira ankwatave nau eme igiyawa yo mumawa sira oiyeve den baraupe.

2 Ne Poru yusipamit diruiyeni, anoigimiya. Kwapuiwa tuipe ipewa, Keriso ye guniyap natawa onan di. 3 Iyayapan undag mu kwapuwa tuipewa gumbo ne sira taibe dirumeni. Mu desirom desirom me Gwangwan undag atanit di. 4 Ye imuyep Gwangwan gumbe God namive oraiminavit atan anoigimiya ipewa, natawa me ye Keriso gumbe atan painau aisiyana, sira ye ano oraiwa gumbe aigiyana. 5 Nu imunup anotumat gumbe oraiminavit atanwa oya Guwawa gumbe yusipamit anoete. 6  ✡Iesu Keriso gumbe kwapituitui ayawa go den ayawa me divi da onan. Megara anotumat baigan gumbe nau wariviwa me ano kokawa.

7 Namu ye kin oraivit toene, megara gare ye natawa noiwa den auene. Bira watkukam yenne? 8 Dana kwaikwai gaiyawa meiba me God me yenan auwanewa gumbe den onne. 9  ✡Iist kudnausiren me oma ane parawa me wait kamasiyayawa undag koka ape. 10  ✡Ne Ayapan gumbe yusipamit anoeniwa, ye anoano ubewa den di auyana. Megara bira da me ano pipanum yempewa me pui aupe. Bira da me ape ipewa, me pui aupe. 11 Tatangwanen. Ne gare mame ande kwapituitui oya opata waigimpopo ipawa, divi oya ne edawai negene. Meib gare mame opata veni ipewa, korosi natawa meuma oya gae kukaeba den uwapa. 12 Bira da me ano pipanum yempewa me kwapituitui mekut onan megara undag kwagomiyape, me bainda.

13  ✡Tatangwanen, God yenan auwane ye ui onan yai wakeigimtanwa oya. Ye ui onan yai wakeigimtanwa me kwapuiwa den ape. Me bainda onan. Baigan gumbe gara waita ag wakeigimiya. 14  ✡Gwangwan undag toborane me natawa desirom, sira me gae desirom danave oma ane wata matatpe, “Ge iyayapan baigan munigima ge gembo baigan niege mina.” 15 Ye gara arag naigimiyawa, matai yembo wakukam yempe. Yaukapa.

Inaiinai Me Guwawa Gumbe Wakeigimtanwa

16 Ne diruitna. Guwawa gumbe aisigimiya. Meib aigimiya ipewa, ye kwapuiwa ano kukaeba gumbe den di wakepe. 17  ✡Kuiyawa kwapiwa anoiviwa me Guwawa gumbe onan, sira Guwawa me kwapiwa gumbe onan. Mame duwam mu garagara daietaitai eme. Meoya ye oma den ane aya divi da ye anoenewa. 18 Megara Guwawa namuyoiyoi aigoyenigimpe ipewa, Gwangwan ankwatave den wakeene.

19  ✡Kwapiwa divi atanwa me taibe. Me mamaib: uinantaraki, miyot, kwapiwa ano kukaeba, 20 ugauga god meuma waiya atanwa, kayau, anavi atanwa, mut, yano, diguragut, damave damave gara anavi emewa, dam ube ube keb tetanwa, 21 ano kukam, yoi yaigipama nag noko noko atanwa, kae ag gigimtanwa, sira upeba me mame mina. Ne namu diruina, sira gare mame diruieni. Iyayapan mu mameib emewa mu oma den ane God toimuwawa kwan aupe.

22 Megara Guwawa magawa me baigan, degadega, yum, yai waketanwa, oraiwa, ano oraiwa, anotumat, 23 none memeyu sira mumbo amaratanwa. Gwangwan me dividivi mame apa da topayatanwa den wakene. 24  ✡Iyayapan mu Keriso Iesu gumbe wakeyawa mu kwapuwa korosi egave toya, kwapiwa ano kukaeba anoiviwa ge nuni atatu gaibu. 25 Nu Guwawa gumbe wakeigimta ipewa, nu kwenuniya Guwawa amara nunigimpe anigimta. 26  ✡Apanapan den aigimta, garagara yano den aigimta, sira garagara garadi den aigimta.

6

Iyayapan Undag Gumbo Oraivit Aigimtanwa

1  ✡Tatangwanen, bira da kukaeba gumbe uyug aikpewa, ye Guwawa gumbe wakeene igiyawa, meoya ye aya apan mame inaiinai oraiwa aug sira taig ompe nonemagewa memeyu gumbe. Sira yembo yauka, amaorot aiyempetan. 2  ✡Desirom desirom garagara ibnawa muma auya, sira meib Keriso Gwangwaneba avigimiya. 3 Bira da apan koka onan, meoya bira da kokawa atan anoigimpe ipewa, me membo ugauga aivi. 4 Enewa yeuma yai yaug anoya. Meib aya ipewa, yaug anoya me yembovit waiyenewa, me ye yekut, iyayapan upeba gumbo onan. 5  ✡Iyayapan desirom desirom garagara ibnawa muma mu autanit di.

6  ✡Gigirum teeme igiyawa mu dividivi undag yaimoyai keb ape toyau igiyawa gumbo.

7  ✡Gwambe den anoya. God me Apan me gumbe iyagau atan onan. Bira da yawa veriviwa, me matai maura aupe. 8 Yawa kwapiwa oya veriviwa, matai kwapiwa gumbe bo mauraeba aupe. Yawa Guwawa gumbe veriviwa, matai Guwawa gumbe inaiinai yaibobot mauraeba aupe. 9 Dividivi oraiwa aigimtanwa topaepam den aigimta. Unuwa den topayatpe ipewa, kumiwa uwape maura auta. 10 Meoya kum wakepewa iyayapan undag gumbo nu dividivi oraiwa aigimta, sira anotumat dam igiyawa gumbo dividivi oraivitwa yusipamit aigimta.

Kwapituitui Onan, Megara Matai Wadnewa

11 Ye yavene, ne naninap gigirum koukawa mame mina gumbe yenan teeni.

12 Iyayapan bira ye kwapituitui atan oya anoemewa, mu kwapuwa gumbe oraiwa muma toyau muntan anoeme. Mu imuwo edawai autanwa den anoeme Keriso korosi oya. 13 Kuiyawa iyayapan mu kwapituitui auyawa mu Gwangwan mumbovit den amareme. Megara mu imuwo ye kwapituitui auya. Mu ye kwapuiwa oya degadega atan anoeme. 14 Megara ne dividivi gumbe degadega den atna, Ayapan numa Iesu Keriso korosi mekut gumbe degadega atna. Korosi mame gumbe, piyu mame gunap korosi egave toya botone, sira ne piyu mame gumbe korosi egave tonegiya boana. 15  ✡Kwapituitui wakene go den wakene me natawa onan, megara matai wadnewa me natawa koka. 16 Ebu mame gumbe amome igiyawa mu God Isuraeru meuma. Mu gumbo yum ge ano muniviwa wakeigimpe.

17  ✡Gare mame utan aipewa, ye garawapono danadawai den negiya. Ne kwapunwa egave Iesu irakoniwa wakeya.

18 Tatangwanen, Ayapan numa Iesu Keriso ano oraiwa meuma ye guwewa gumbe wakeigimpe. Amen.

✡ 1:4: Gar 2:20

✡ 1:7: Apa 15:1,24

✡ 1:8: 1Ko 16:22

✡ 1:10: 1Te 2:4

✡ 1:11: Mat 16:17

✡ 1:13: Apa 8:3

✡ 1:14: Apa 22:3

✡ 1:15: Ais 49:1; Gar 2:7

✡ 1:18: Apa 9:26-27

* 1:18: Namu tenewa dawa da waivi me Kepas.

✡ 1:21: Apa 9:30

✡ 2:1: Apa 15:2

* 2:3: Ju igiyawa mame wariya Mosisi Gwangwan meuma Baiboru danave wane mina.

✡ 2:4: Gar 1:7; 5:1,13

✡ 2:7: Apa 22:21

✡ 2:10: Apa 11:29-30

† 2:11: Gae Griik gumbe watavit tenewa da wanewa me Kepas.

✡ 2:12: Apa 11:3

✡ 2:16: Apa 15:10-11; Rom 3:20-28; Gar 3:11

✡ 2:20: Gar 1:4

✡ 3:6: Gen 15:6

✡ 3:8: Gen 12:3; Rom 4:3,16

✡ 3:10: Deu 27:26

✡ 3:11: Abk 2:4; Gar 2:16

✡ 3:12: Rvt 18:5

✡ 3:13: Deu 21:23; Rom 8:3

✡ 3:16: Gen 12:7

✡ 3:17: Eks 12:40

✡ 3:18: Rom 4:14

✡ 3:19: Apa 7:38; Rom 5:20

* 3:19: Me Iesu Keriso.

✡ 3:21: Rom 8:2-4

✡ 3:23: Gar 4:3

✡ 3:24: Rom 10:4

✡ 3:26: Jon 1:12

✡ 3:27: Rom 6:3

✡ 3:28: Rom 10:12

✡ 3:29: Rom 4:13

✡ 4:4: Jon 1:14; Rom 1:3

✡ 4:6: Rom 8:15-17

* 4:6: Natawa me Maman.

✡ 4:22: Gen 16:15; 21:2

✡ 4:23: Rom 9:7-9

✡ 4:26: Ibr 12:22; Rev 21:2,10

✡ 4:27: Ais 54:1

✡ 4:28: Gen 15:4-5; Rom 9:7

✡ 4:29: Gen 21:9-10; Jon 8:35

✡ 5:6: 1Ko 7:19; Gar 6:15

✡ 5:9: 1Ko 5:6

✡ 5:10: 2Ko 11:15; Gar 1:7

✡ 5:13: 1Pi 2:16

✡ 5:14: Rvt 19:18; Rom 13:9

✡ 5:17: Rom 7:15-23

✡ 5:19: 1Ko 6:9-10

✡ 5:24: Rom 6:6; 1Ko 3:5

✡ 5:26: Pir 2:3

✡ 6:1: Mat 18:15

✡ 6:2: Rom 15:1

✡ 6:5: Rom 14:12

✡ 6:6: 1Ko 9:11,14

✡ 6:7: Rom 8:13

✡ 6:15: Gar 5:6; 2Ko 5:17

✡ 6:17: 2Ko 4:10

Epesas

1

2

3

4

5

6

EPESAS

Poru Gigirum Meuma Epesas Igiyawa Munan Tenewa

1

1  ✡Poru me God ano meumawa gumbe Iesu Keriso apasoro meuma anawa, Epesas iyakaisi igiyawa mu Keriso Iesu gumbe anotumat enewa yenan.

2 Mamunwa God ge Ayapan Iesu Keriso gumbo, Ano oraiwa ge yum ye guniyap wakeigimpe.

Iesu Keriso Guwawa Gumbe Waribiyatanwa

3  ✡Ne anoeniwa, iyayapan mu God me Ayapan numawa Iesu Keriso Mamawa waiya wampe. Iesu Keriso gumbe, guwawa waribiyatanwa kwiminauwa undag gumbe, God waribiya nunne. 4-5  ✡Kuiyawa namu God me Iesu gumbe wagomiya nunne, ivi piyu mame wadne. Me imive nu God namive iyakaisi ata sira nu pui den yunumpe igiyawa ata. God me anoano meuma ge baigan gumbe meib atanwa wait anone. Iesu Keriso gumbe nu utampe nu God usitainaven ata. 6 Me iyayapan mu eyawa ano oraiwa me God nonemagawa gumbe nunnewa waiyatan oya. 7  ✡Di meuma gumbe nu sira gwiruwad nunne. Me gumbe, kukaeba numa wait anog yankwene. God ano oraiwa koka gumbe mame ane. 8-9  ✡God ano oraiwa mame nunne noidauwane. Anoano oraiwa ge ano kokavit anoiviwa undag gumbo, ano meuma guwavewa ano nunne. Me yumat meuma me namuiren Keriso danave wadnewa gumbe, matadne. 10  ✡Kum uwapewa, ano meuma me kum mame oya me aug ape. Dividivi undag kwiminauwa ge piyuwauwa wakeyawa Keriso gumbe undag agoniyape. 11  ✡Keriso gumbe, nu kwan autan igiyawa atu. God oma ane wape yumat meuma undag veniyape. Me anoiviwa gumbe, ano meuma gumbe dividivi mame nunan watavit baraune. 12 Me nu Keriso gumbe owanowan ag onantu igiyawa God eyawa meuma waiyatan oya. 13 Ye gaibu Keriso gumbe anoyana gae natawa me gae oraiwa ye waita yentanwa oya. Sira ye anotumat ayana. Meoya God me irai baraug yenne Guwawa Iyakaisiyapama me agi wanewa gumbe. 14  ✡Guwawa Iyakaisiyapama me agi mame wat kiniyaiviwa. Mame me God iyayapan meumawa sira gwiruwattanwa oya, sira mame me God eyawa waiyatan oya.

Gaun Wantan Ge Nun

15-16 Kuiyawa mame gumbe, ne anona anotumat yeuma Ayapan Iesu gumbe sira baigan yeuma iyakaisi igiyawa undag gumbo, meoya ne evedni God gumbe yenanwa oya gaun veni, sira yenanwa oya nun veni. 17  ✡Ayapan numa Iesu Keriso God meuma me Mamawa me eyawa danave. Ne anoeniwa, Mamawa mame me Guwawa yempe me anoano oraiwa sira toyau ge toewan yempe God yaug anotan oya. 18 Sira ne anoeniwa, yangewa nonemagewa esipe, sira ye owanowan me God au meuma yempewa me aninin yaug anoya. Sira kwan me iyayapan iyakaisi aupewa me eyawa koka danave wakene me aninin oraimina oya yaug anoya. 19  ✡God yusiwa kokavitwa gumbe God me nu anotumat igiyawa gunup nau aivi. Ne anoeniwa, God yusiwa kokavitwa me aninin ye oma ane yaug anomon. 20  ✡God yusiwa kokavitwa meuma Keriso gumbe ane, sira ane Keriso bo igiyawa gumbo sira inaine, sira kwiminau God ane Me naniyutanwa apa wakene. 21  ✡Yusiwa namuyoiyoi atanwa undag, ano yusiwa undag, yusipamitwa undag, yusiwa kokavitwa undag, sira ivuwa obiren me piyu mame egave sira piyu da matai oniviwa egave God ane Keriso painau baraune wakene. 22  ✡Sira God me dividivi undag Keriso amawa ankwatave tene. Dividivi undag, Keriso me kuiyawa. God me Keriso siosi wanne. 23  ✡Siosi me Keriso kwapiwa. Keriso me oma ane dividivi undag gumbe dividivi undag ape noidauwape. Siosi undag me gumbe noidauwane.

2

Keriso Inai Mataiwa Nunne

1  ✡Sira ye naunababat ge kukaeba yeuma oya boriruwayana. 2  ✡Me kumiwa apa, ye kukaeba danave wakeyana, sira ye piyu mame amave aisiyana. Guwawa da me piyu egave amaraivi, sira naunababat usitainawa gumbo nau aivi. Ye guwawa mame noiwa aug wakeyana. 3  ✡Nu gaibu watavit naunababat usitainawa gaibu waketu. Sira nu kwapunwa ano meuma danave wakeete, sira nu divi nonunmagawa ge kwapunwa anoemewa me ete. Iyayapan upeba mina, nu gaibu God danapiri meuma danave yaig onamiya usitainawa. 4-5  ✡Megara God me ano nunivi mauraeba baigan nunne. Nu naunababat numa gumbe boriruwatu, megara baigan kokawa meumawa gumbe God ane Keriso gaibu inaigittu.—Ye waita auyanawa ano oraiwa mame gumbe.— 6  ✡Keriso Iesu gumbe God me ane nu sira inaigittu, sira ane nu kwiminau me gaibu undagit waketu. 7 Me baigan meuma me Keriso Iesu gumbe God nuniviwa gumbe, ano oraiwa kokawa oraimina taibe toyau nuntan oya piyu mame ivi uwapewa danave. 8 Ye ano oraiwa gumbe sira anotumat yeuma gumbe waita auyana. Ye yembovit onan, me God puyowawa. 9  ✡Nau gumbe onan. Me bira da den waiyatan oya. 10  ✡Nu me God wad nunnewa. Keriso Iesu gumbe, God wad nunnewa nu oraiwa ag aigimtan oya. God imive me nu oraiwa atan oya, sira me oraiwa wait tamibarip ane.

Nu Keriso Gumbe Desirom

11 Meoya imug anoya, kwapuiwa yeuma gumbe ye namu Ju onan igiyawa. Kwapuiwa gumbe, kwapituitui nanuwo gumbo ayawa eme igiyawa diruieme ye kwapituitui onan igiyawa. 12  ✡Me kumiwa apa, ye Keriso gaibu onan. Ye dam Isuraeru gumbo ikiki ag imiya dauwag amiya. Agi gwangwaneba gumbe ye at da igiyawa, sira ye piyu mame danave owanowan den auyana, sira God guniyap onan igiyawa. 13  ✡Namu ye painau wakeyana, megara gare Keriso danave, sira Keriso diyawa gumbe uwayana.

14  ✡Keriso mekut di yum numawa. Keriso me Ayapan me duwam toboranunne desirom atu, sira si yapavewa togomiyane. 15  ✡Me kwapiwa meuma gumbe garagigiriya eme onanane. Gwangwan danave inaiinai gwangwaneba ge wakewake gwangwaneba obiren wakeya. Keriso me danave, duwam ape ud desirom mataiwa. Mame me yum tutan oya. 16  ✡Sira duwam waramne kwapiwa desirom ane. Korosi gumbe God gaibu yum tune. Korosi gumbe Keriso garagigiriya onanane. 17  ✡Meve Keriso uwane, ye aramavit wakeyanawa oya sira bira bira megiyave wakeyawa oya, me yum opataeba gumbo wane. 18 Nu duwam oma ane Keriso gumbe uwag Mamunwa oya anta, Guwawa desirom gumbe.

19  ✡Meoya ye at da igiyawa go amdau igiyawa onan. Gare mame ye iyayapan iyakaisi gaibu at desirom igiyawa ayana, sira ye God dam meuma. 20  ✡Ye apasoro ge propeta nium egave sig dorene. Keriso Iesu me mekut nium natawa. 21  ✡Me gumbe, gwe me marednawa obiren yunatyunat ayawa iyaig yoipe, sira me Ayapan temporuwawa iyakaisi ape. 22  ✡Keriso mame gumbe, ye gaibu sig doriya, God gweyawa ape Guwawa gumbe.

3

Poru Me Ju Onan Igiyawa Gumbo Opata Watan Abnawa

1  ✡Kuiyawa mame oya, ne Poru, Iesu Keriso nog abnawa ye Ju onan igiyawa yenan diruiyeni.

2  ✡Ne anona ye wait nau neuma oya anoyana. God ne nedne nau neuma God ano oraiwa gumbe. 3  ✡Ano guwavewa mame God toewanewan gumbe toyau nedne. Ne wait taibe tena ye anoyana. 4 Ye me basiyaya ipewa, Keriso ano guwavewa oya ne aninin yaug anonawa ye yaug anoya. 5 Gare mame, Guwawa gumbe Keriso apasoro meuma iyakaisi ge propeta gumbo ano guwavewa mame toewamunne. Gare mame iyayapan gumbo toyau munne anoete, megara watavitwa den toyau munne. 6  ✡Guwavewa me meib. Gae oraiwa gumbe, sira Keriso Iesu gumbe, Ju onan igiyawa gaibu kwan bope, sira mu kwapuwa desirom gumbe toborape, sira agi me aug amigimpe.

7  ✡God ne wadnedne gae oraiwa nau atan abnawa, God yusiwa nau aivi gumbe sira puyo me God ano oraiwa meuma nednewa gumbe. 8  ✡Ne ud kidnausiren di iyakaisi igiyawa undag yapowo. God me ano oraiwa mame nedne. Me ne opata Ju onan igiyawa gumbo wag Keriso dividivi undag oraiwa muntan oya. 9 Guwavewa God me dividivi undag wadnewa danave piyu mame amatog onnewa kumive guwave wakene. Ne iyayapan toyau muntna aninin guwavewa mame taibe aivinewa. Kuiyawa me meib. 10 Me amaratanwa ge yusiwa kwiminauwa gumbo, siosi gumbe God anoano meuma kokawa toyau muntan oya. 11 Me God yumateba gumbe ane. God yaibobot yumateba me matadne Ayapan numawa Keriso Iesu gumbe. 12  ✡Nu Keriso mame danave waketu, sira Keriso gumbe anotumat ete. Meoya anotumat gumbe nu oma ane God gumbe uwata a onan sira singui onan. 13 Meoya ne imunap wakene. Ne yenanwa oya danadawai aueni, megara ye wakakae den aya. Danadawai kokavit me ne aueniwa me eyawa yeumawa.

Epesas Igiyawa Oya Nun Waivi

14-15 Meoya ne koninap yug nun watna Maman namive. Me God dam meuma undag Mamowa. kwiminau wakeyawa ge piyuwau wakeyawa undag mu ivuwa Mamowa God gumbe uwaya. 16 Sira me eyawa mauraeba gumbe, sira Guwawa Iyakaisiyapama gumbe, me yusiwa meuma gaibu Mamunwa aiempe imuiwa yusiwape, 17  ✡sira Keriso me uwag nonemageyap wakeigimpe anotumat yeuma gumbe. Sira nun veni ye baigan danave taiwa aigne aisiene, baigan gumbe wakeene, 18 iyakaisi igiyawa undag gaibu, ye yusiwa yaug anoya Keriso baigan meuma me koka aninin, yobu aninin, opampa aninin sira epampa aninin, 19 sira ye Keriso baigan meuma me utupampa nu anoano numa oma den anewa yaug anoya, sira God me noidauwane mina ye noidauwape.

20 God oma ane dividivi nun watawa egavewa obiren numpe. yusiwa me nu gunup nau aiviwa gumbe. 21 Siosi gumbe, Keriso Iesu gumbe, eyawa wakeigimpe evedni viripusiwa onan. Amen.

4

Keriso Kwapiwa Gumbe Nu Desirom

1  ✡Ne Ayapan nog abnawa wag diruitna. God yenan auwane, meoya ye au meuma gumbe wakeg aisigimtanit di. 2  ✡Ye mokonairen ge ebnotu oraimina gumbe yaimoyai aisigimiya, sira iyaigit wakeya, baigan gumbe garagara yai wakeigimiya. 3  ✡Yum murapeba gumbe tuya, sira Guwawa gumbe desirom atanwa nau yusipamit ag amaraigimiya. 4 God au yenan wanewa, owanowan yeuma me au meuma yennewa me desirom. Me mina, ui kwapiwa me desirom, sira Guwawa me desirom. 5 Ayapan me desirom, sira anotumat me desirom, sira babataito me desirom. 6  ✡God me dividivi undag egave wakene, sira undag gumbe sira undag danave wakene. God me dividivi undag Mamowa me desirom.

7  ✡Megara, Keriso puyo meuma om gumbe desirom desirom meib God ano oraiwa meuma nunne.

8  ✡Me oya aib waivi,

“Me painau dog ainewa,

tamiyawa tuwam obiren bog aine,

sira iyayapan puyo kep teg munne.”

9  ✡(Gae mame “painau dog aine” me natawa divi? Me namu piyu ankwatave den aigne? Onan. Me namu aigne. 10 Ayapan me aignewa me Ayapan desiroma me piyu ge kwimin undag noidauwatan oya kwimin undag egave painau dog ainewa.) 11  ✡Mame mina, Keriso membo wag gomiyayemne, sira ud upib apasoro aya, ud upib propeta, ud upib evanjerist, ud upib siosi amareme igiyawa, sira ud upib toewanewan aya. 12 Me iyakaisi igiyawa waribiya muntan oya, sira nau muma atan oya, sira Keriso kwapiwa sig dottan oya, 13  ✡sira meve nu undag anotumat desirom gumbe anta sira anoano numawa God Usiwa oya desirom gumbe angetan oya. Meve nu anotumat oraimumu igiyawa ata, nu yoig irawa me Keriso noidauwanewa mina ata.

14 Natawa mamaib. Namu nu ud usiusiwa atu, megara gare nu ud usiusiwa mina onan. Toewanewan taig go yawarat mina toigimpewa ipunapun den aya. Toewanewan taig go yawarat me mamaib: Iyayapan upeba ano kukaeba gumbe, go gae tobiya ge wa emewa me iyayapan ugauga gumbe nonowa autan oya kukaeba eme. 15  ✡Megara ye gae natawa baigan gumbe waya, me dividivi undag gumbe kuiyunwa Keriso gumbe yaig yoiyatan oya. 16 Keriso gumbe, kwapiwa undag me baigan gumbe sig dotpe. Kuiyawa kwapiwa danave gina ube ube wakeyawa me desirom desirom me gumbe nau ape me yusiwa meuma gumbe, sira yunadnewa undag me tamibarip anewa gumbe toborape yusipamit tupe, sira kwapiwa undag yoig dotpe.

Eyawa Usitainawa Mina Aisigimiya

17  ✡Meoya ne Ayapan gumbe gae mame taibe ge yaigipamit diruitna. Ju onan igiyawa wakeeme, mu nonomagowa natawa onan. Ye mu mina den aisigimiya. 18 Mu ano muma sisip mina, sira mu divi da den yaug anoya, sira mu nonomagowa yaigiwaya. Meoya God inaiinai meuma gumbe mu painau wakeya. 19 Mu oma den ane anoano muma gumbe divi da demtawa aueme. Mu uinantaraki miyotapama undag eme.

20 Megara ye Keriso gumbe mame mina den toyau toyau auyana. 21 Ye Keriso gumbe anoya ipewa, sira Keriso gumbe toyau yenne ipewa me natawa. Natawa me Iesu danave wakenewa mina di. 22  ✡Toyau toyau me ma maib. Inaiinai yeuma namuwa oya diruieni. Apan namuwa me arob epa aoreya. Me uinantaraki anoano kukaeba me iyayapan ugaimuniviwa gumbe ye wakukam yenivi. 23  ✡Sira ye guwewa nonemageyap tobiyag mataiven ape. 24  ✡Oraiwa ge iyakaisiyapama me natawa gumbe wakeyawa, mu gumbo God apan mataiwa wadne. God irakoniwa gumbe me wadne. Ye apan mataiwa mame eniya.

25  ✡Meoya ye uga venewa aug aoreya, oveaiwa gumbo gae natawa waigimiya. Kuiyawa nu desirom desirom dividivi me kwapunwa danave wakeyawa. 26  ✡Wanan ye danewa piriwapewa, kukaeba den aya. Danewa piri den waigimpe kum aikpe. 27 Seitan kum den waniya. 28 Ub usiwa sira den a. Megara me tawara onan igiyawa ano meumawa muntan oya, ye nanive nau oraimina yaigipamit aya.

29  ✡Gae kukaeba noiyap den dauwape. Wanan me oya anopewa, ye gae oraiwa me iyayapan utamtanwa oya waya, sira ye naunowa taig anoemewa gumbo ano oraiwa muniya. 30  ✡God Guwawa Iyakaisiyapama danadawai den waniya. Guwawa Iyakaisiyapama gumbe ye irai tobatamiya, ye sira gwiruwad yentan kumiwa oya. 31  ✡Ye sisiwa, danapiri kokawa, diguragut, garadi, kwat, yano undag bog emiya anoano kukaeba gaibu. 32  ✡Ye baigan gumbe garagara wakeya, sira danewa memeyaipe. God me Keriso gumbe ye anog yankweyemne, me mina ye garagara anog yankweya.

5

1  ✡Ye God baigan yenivi usitainawa, meoya ye God amave aisigimtan igiyawa aya. 2  ✡Sira baigan gumbe wakeya. Keriso gaibu baigan yenne, sira nunan membovit God gumbe puyo ge puyo maeba me tayawa imugiviwa gaibu ag wan enagadne.

3 Ye iyakaisi igiyawa, meoya ye guniyap, dividivi kukaeba uinantaraki den aya, miyot den aya, dividivi oya nuniatatu den aigimiya, sira dividivi mame oya gaivit den waigimiya. 4 Iyagau kukaeba apan vesin gumbo, gae kukaeba, sira iyagau kukaeba den waigimiya. Dividivi mame oraimina onan. Meib den aigimiya, megara gaun wanigimiya. 5  ✡Ye yaug anoyana, dividivi kukaeba uinantaraki eme igiyawa, miyot igiyawa, dividivi oya nuniatatu eme igiyawa — mame me ugauga god meuma waieme igiyawa — Iyayapan mame oma den ane Keriso ge God toimuwawa aupe. 6  ✡Ye natawa onan gaiyawa gumbe den aya yempe. Naunababat usitainawa dividivi mame eme, meoya God danapiri meuma koka egowo aikpe. 7 Meoya ye mu gumbe evenan den aya.

8  ✡Watavit ye sisip, megara gare mame di ye eyawa Ayapan gumbe. Ye eyawa usitainawa mina gigimiya. 9 —Eyawa natawa me anoano oraiwa ge oraiminavit ge natawa undag.— 10 Didiwag yauya divi gumbe Ayapan degadega ape. 11 Natawa onan sisip nauwawa gumbe evenan den aya, megara me taibe ape. 12 Kuiyawa mu guwave emewa me ubmameba oya den wata. 13  ✡Megara dividivi undag taibe apewa eyawa gumbe esipe yaupe. 14  ✡Dividivi undag ape esipewa me eyawa. Meoya mame wane.

“Kubvinivi abnawa, kub yankweg wanyoiya,

Boayawa igiyawa gumbo wan yoiya.

Keriso gungap esipe.”

15  ✡Meoya yaimoyai yaug anoka, kuiyawa onan abnawa mina den gigimiya, sira kuiyawa oraimina abnawa mina gigimiya. 16 Kum me natapamit aya. Kuiyawa kum garewa me kukaeba. 17 Meoya warago den aya, sira yaug anoya Ayapan ano meuma me dimbae. 18  ✡Wain koka nag warago ebnotu den aya. Me apa wakewake kukaeba gaibu. Guwawa guniyap noidauwape. 19  ✡Sam ge Imu bererinawa ge Guwawa bererinawa gumbo, gae garawa ano aya. Daneyap Ayapan gumbe bererin tog waya. 20  ✡Ye evedni dividivi undag oya Ayapan numa Iesu Keriso iviwa gumbe Mamunwa God gaun wanigimiya.

21  ✡Ye Keriso* ebnotu aya, sira garagara noewa auya.

Biviwaiwa Ge Memewaiwa

22  ✡Biviwaiwa, ye Ayapan noiwa auene mina, memewaiwa nouwa auya. 23  ✡Kuiyawa Keriso me siosi kuiyawa, sira me waita abnawa ui kwapiwa oya. Me mina memawa me biviwa kuiyawa. 24 Siosi me Keriso noiwa avivi. Me mina biviwa me memawa noiwa avigimpe dividivi undag gumbe.

25  ✡Memewaiwa, Keriso me siosi baigan ane, sira siosi oya membovit wanne, me mina ye gaibu biviwaiwa baigan muniya. 26  ✡Keriso meib ane. Me gae gumbe, yoi apa muintan gumbe siosi muin iyakaisi atan oya. 27  ✡Sira me eyawa siosiyawa me miyot onan, buburuinewa onan, da mame mina gaibu onan, sira iyakaisi ge siren onanwa me membovit namive yoitan oya. 28 Ebu desirom, memetuiwa mu biviwaiwa gumbo kwapuwa mina baigan amunigimpe. Biviwa baigan aivi abnawa me membo baigan niyaivi. 29 Desirom da bira membo kwapiwa den topayaivi. Megara membo usivi sira amaraivi. Me meib, Keriso me siosi oya ane. 30 Nu Keriso kwapiwa gambenwa. 31  ✡“Meoya apan me inawa mamawa kwem ube vinivi, sira me vesin meuma gaibu yunadne, sira mu duwam desirom ape.” 32  ✡Ano guwavewa mame me natawa kokavitwa. Ne Keriso ge siosi oya veni. 33 Meoya gare ye desirom desirom biviwaiwa ye kwapuiwa mina baigan amunigimiya. Sira biviwaiwa mu memowaiwa ebnotu aigimpe.

6

Usitainawa Ge Inamamawa

1  ✡Usitainawa, Ayapan gumbe inamamawa ebnotu ape. Kuiyawa mame me oraimina. 2  ✡“Inagwa mamagwa ebnotu a.”—Mame Gwangwan namuirenwa, sira mame agi gumbe.— 3 Agi me mamaib, “Ge meib awa degadega a, sira ge piyuwau yobutatae wakeigima.” 4  ✡Mameaiwa, ye usitainewa den aya danopiri wape. Megara Ayapan anoano ge gwangwan meuma gumbe wasiwam munivi mina ye meib aigimiya.

Ankwatave Nau Eme Igiyawa Ge Iyayapan Koukawa

5  ✡Ankwatave nau eme igiyawa, kokawa yeuma piyuwauwa gumbo ebnotu ge aepam gumbe nouwa avigimiya, ye Keriso noiwa auene mina. 6 Yangut mekut den aigimiya iyayapan upeba ano muma autan oya, megara Keriso ankwatave nau emewa mina, nonomagowa gumbe God ano meuma aya. 7 Iyayapan oya onan, megara Ayapan oya nau atan mina, ye ano yeuma oraiwa gumbe nau mumawa aya. 8  ✡Dividivi oraiwa ape ipewa, nau meuma aiviwa gumbe Ayapan garawa wampe. Me ankwatave nau aivi abnawa go ui onan yai wakeivi abnawa me dimbae da onan. Nu meib yaug anotu.

9  ✡Sira ye koukawa igiyawa, ye ankwateyap nau emewa gumbo desirom aigimiya. Den aya a ape. Ye yaug anoyana, mu Kokawa muma ge Kokawa yeuma kwiminau wakene, sira me ud da desirom gumbe evenan den aivi.

God Mut Wapeyawa

10 Oieba, ne tatanaiwa, Ayapan gumbe, yusiwa meuma kokavitwa gumbe yusiyusi aya. 11  ✡God mut wapeyawa undag eniya, ye meib ayawa ye oma ane Seitan anoano kukaeba oya yoig muraya. 12  ✡Mut numa me kwapiwa ge di gumbe onan, megara me ano yusiwa, yusiwa, sisip piyuwauwa amaraivi abnawa ge airapu kukaeba kwiminauwa gumbo. 13 Meoya God mut wapeyawa undag boya. Ye meib ayawa, ye oma ane kum kukaeba gumbe yoig muraya, sira undag aya, sira kikikit em yoiya. 14  ✡Meoya kikikit em yoiya. Poveyap natawa beripawa tuya, sira oraiwa togewa beyaneba tuya. 15  ✡Yum gaiyawa oraiwa tamibaribawa ameyap eniya. 16 Dividivi undag mame egave, anotumat beyanawa koka auya. Mame gumbe, mut kusida donawa iyamepam undag mu ano kukaeba igiyawa veriyawa ye oma ane toboriya. 17  ✡Waita waita mut emewa keretaeba tonasiya. Sira ye God gaiyawa me deba me Guwawa yempewa. 18  ✡Nun ge anoenewa undag gumbe, evedni Guwawa gumbe nun waigimiya auya. Meoya evedni ye yavigimiya, sira iyakaisi igiyawa oya munan di iyagit wakeg nun waigimiya.

19  ✡Sira nenan nun waigimiya. Ne watnawa, God gae ne watanwa me netpe, sira ne gae oraiwa ano guwavewa taibeiren watna. 20  ✡Ne murap gumbe tunegiya, megara ne umum abnawa kokavitwa mina nau eni. Nenan nun waigimiya, gae me divi watan eniwa taibe ape watna.

Kaiwa Kaiwa Oieba

21  ✡Titikas me ne baigan evenwa, sira me anotumat yusipamit gumbe nau aivi abnawa. Ne aninin wakeeniwa sira ne aninin eniwa oya, me undag wag diruipe anoya. 22 Ne Titikas guniyap barauna onivi. Kuiyawa ne imunap ye wakewake numa yaug anoya, sira me ape ye nonewa degadega ape.

23 Mamunwa God ge Ayapan Iesu Keriso gumbe yum ge anotumat baiganeba tatangwanen gumbo wakeigimpe. 24 Ayapan numa Iesu Keriso den putaipe baiganeba gumbe baigan eme igiyawa undag, mu gumbo ano oraiwa wakeigimpe.

✡ 1:1: Apa 18:19-21; 19:1

✡ 1:3: Epe 2:6

✡ 1:4-5: Jon 1:12; 15:16

✡ 1:7: Epe 2:7; 1Ko 1:14

✡ 1:8-9: Rom 16:25

✡ 1:10: 1Ko 1:16,20

✡ 1:11: Rom 8:28-29

✡ 1:14: 2Ko 1:22

✡ 1:17: 1Ko 1:9

✡ 1:19: 1Ko 1:11

✡ 1:20: Sam 110:1; 2Ko 13:4; 1Ko 2:12

✡ 1:21: 1Ko 1:16; 2:10

✡ 1:22: Sam 8:6

✡ 1:23: Rom 12:5; Epe 4:10,15; 1Ko 1:18

✡ 2:1: 1Ko 1:21; 2:13

✡ 2:2: 1Ko 3:7; Tai 3:3

✡ 2:3: 1Ko 3:6

✡ 2:4-5: Rom 6:11-13

✡ 2:6: 1Ko 2:12

✡ 2:9: 1Ko 1:29-31; 2Ti 1:9

✡ 2:10: Tai 2:14

✡ 2:12: Rom 9:4; 1Ko 1:21

✡ 2:13: 1Ko 1:20

✡ 2:14: 1Ko 12:13

✡ 2:15: 1Ko 2:14

✡ 2:16: Jak 9:10; 1Ko 1:20,22

✡ 2:17: Ais 57:19

✡ 2:19: Epe 3:6

✡ 2:20: 1Ko 3:11

✡ 2:21: 1Ko 3:16

✡ 2:22: 1Pi 2:5

✡ 3:1: Pir 1:7,13

✡ 3:2: 1Ko 1:25

✡ 3:3: Epe 1:9-10; 1Ko 1:26

✡ 3:6: Epe 2:13,16-19

✡ 3:7: 1Ko 1:25

✡ 3:8: 1Ko 15:9-10

✡ 3:12: Jon 14:6; Rom 5:2

✡ 3:17: Jon 14:23; 1Ko 1:23; 2:7

✡ 4:1: 1Ko 1:10

✡ 4:2: 1Ko 3:12-13

✡ 4:3: 1Ko 3:14-15

✡ 4:6: 1Ko 12:6

✡ 4:7: Rom 12:3,6

✡ 4:8: Sam 68:18

✡ 4:9: Jon 3:13

✡ 4:11: 1Ko 12:28

✡ 4:13: 1Ko 1:28

✡ 4:15: 1Ko 1:18

✡ 4:17: Rom 1:21; 1Pi 1:14

✡ 4:22: Rom 8:13; 1Ko 3:9

✡ 4:23: Rom 12:2

✡ 4:24: Gen 1:26; 1Ko 3:10

✡ 4:25: Jak 8:16; 1Ko 3:8-9

✡ 4:26: Sam 4:4; Jms 1:19-20

✡ 4:29: 1Ko 4:6

✡ 4:30: Ais 63:10; Epe 1:13-14; 1Te 5:19

✡ 4:31: 1Ko 3:8

✡ 4:32: Mat 6:14; 18:22-35; 1Ko 3:12-13

✡ 5:1: Mat 5:48

✡ 5:2: Eks 29:18; Ibr 10:10

✡ 5:5: 1Ko 6:9-10; 1Ko 3:5

✡ 5:6: Rom 1:18; 1Ko 2:4,8

✡ 5:8: Jon 12:36; Epe 2:13; 1Ko 1:13; 1Pi 2:9

✡ 5:13: Jon 3:20-21

✡ 5:14: Ais 26:19; Rom 13:11

✡ 5:15: 1Ko 4:5

✡ 5:18: Ruk 21:34

✡ 5:19: 1Ko 3:16

✡ 5:20: 1Ko 3:17

✡ 5:21: 1Pi 5:5

* 5:21: Namuiren tenewa da danave me God.

✡ 5:22: 1Ko 3:18; 1Pi 3:1

✡ 5:23: 1Ko 11:3; Epe 1:22

✡ 5:25: 1Ko 3:19; 1Pi 3:7

✡ 5:26: Tai 3:5

✡ 5:27: 2Ko 11:2; 1Ko 1:22

✡ 5:31: Gen 2:24; Mat 19:5

✡ 5:32: Rev 19:7

✡ 6:1: 1Ko 3:20

✡ 6:2: Deu 5:16

✡ 6:4: Sam 78:4; Pro 22:6; 1Ko 3:21

✡ 6:5: 1Ko 3:22-23; Tai 2:9-10; 1Pi 2:18

✡ 6:8: 2Ko 5:10

✡ 6:9: Rom 2:11; 1Ko 4:1

✡ 6:11: Rom 13:12; 2Ko 10:4

✡ 6:12: 1Pi 5:8-9

✡ 6:14: Ais 11:5; 59:17; 1Te 5:8

✡ 6:15: Rom 10:15

✡ 6:17: Ibr 4:12

✡ 6:18: Ruk 18:1; 1Ko 4:2; 1Te 5:17

✡ 6:19: 1Ko 4:3-4; 2Te 3:1

✡ 6:20: 2Ko 5:20; Prm 9

✡ 6:21: Apa 20:4; 1Ko 4:7-8; 2Ti 4:12

Piripi

1

2

3

4

PIRIPI

Poru Gigirum Meuma Piripi Igiyawa Munan Tenewa

1

1  ✡Poru ge Timoti, Iesu Keriso nauwawa etewa, ye iyakaisi igiyawa undag mu at Piripi apa Iesu Keriso gumbe wakeenewa ye guniyap teete, sira siosi namuyoiyoi igiyawa ge siosi kansoru igiyawa gaibu.

2 Mamunwa God ge Ayapan Iesu Keriso gumbe, God ano oraiwa ge yum ye guniyap wakeigimpe.

Gaun Ge Nun

3 Ne kum evedni yenan imug teg anoeniwa God gumbe gaun veni. 4 Ne kum evedni ye undag yenan nun veniwa, ne degadega gumbe nun veni. 5 Amatoto kumiwa apa onne gare, ye gae oraiwa wateteyamene oya gaun veni. 6  ✡Ne mamaib anotumat yusipamit eni. Ye daneyap nau oraiwa amatonewa me matai wapukiyayave, meve Iesu Keriso kumiwa uwape.

7 Ne ye undag yenan oya meib anoeniwa me oraimina. Kuiyawa ne nonenap ye wakeyana. Ne murap tunegiya kumiwa apa, gae oraiwa amarag natawa veni kumiwa apa, ye God ano oraiwa ne gunap auyana. 8 God oma ane nenan oya taibe diruivi, ne aninin Iesu Keriso baigan gumbe ye undag guniyap anoeniwa.

9 Mame me ne nun neuma: Baigan yeuma me anoano yeuma ge yaug anoenewa undag danave egave egave matai koka ape. 10  ✡Ye matai divi oraivitwa anog yaug anoya, sira ye matai nonemagewa esipe pui den auya. Meve Keriso kumiwa uwape. 11 God oraivitwa magawa me Iesu Keriso gumbe uwanewa, ye guniyap noidauwape, sira God eyawa ge waiya waiya meuma taibe ape.

Poru Murap Sein Tuyawa Me Gae Oraiwa Wateteyamne

12 Tatangwanen, gare ne imunap ye yaug anoya. Ne gunap matadnewa me oraimina onan, megara me gae oraiwa wateteyamtan oya nau aivi. 13  ✡Ne Keriso oya aiyan murapeba sein tunegiyawa me mut igiyawa kokawa gweyawa amaremewa undag ge iyayapan upeba undag gumbo taibe ane. 14 Ne aiyan murapeba sein tunegiya gumbe tatangwanen obiren anotumat muma yutuwa auya Ayapan gumbe. Sira a den akape yusipamit God gae meuma veme.

15 Iyayapan gambenwa kwavi ge namu yoitan oya Keriso oya opata veme. Megara, iyayapan dawa imuwo ano oraiwa gumbe opata veme. 16 Iyayapan duwameba mame mu baigan gumbe nau eme. Mu yaug anoya God ne mapa om yunedne gae oraiwa amaratan oya. 17 Iyayapan namuwa mame mu imuwo anoano oraiwa gaibu onan, mukut waiya waiya autan oya Keriso oya opata veme. Ne aiyan murapeba sein tunegiyawa, mu danadawai kokavit egave negeme. 18 Me aninin? Kwapuwa gumbe ugauga eme nonowa onan, go nonowa oraiwa, ebu ube ube gumbe mu Keriso oya opata veme. Kuiyawa mame oya, ne degadega eni, sira ne degadega meib aigimpna.

19  ✡Kuiyawa ne wait yaug anona mame ne waita negivi, ye nun yeuma gumbe ge Iesu Keriso Guwawa waita meuma gumbe. 20 Ne mameib nun wag owanowan eni. Ne anoeniwa ubmam onan, yusipamit evedni mina gare gaibu Keriso oya opata veni, sira ne wakeigimpna go bo atna go, ne kwapunwa gumbe Keriso waiya meuma taibe ape. 21  ✡Kuiyawa ne gunap, waketanwa me Keriso, sira bo atanwa me garawa oraiwa. 22 Kwapunwa mame gumbe wakeigimpna ipewa, nau neuma natawa impe. Meoya ne ambuwa om yuten den yaug anona. 23  ✡Ne mu duwam yapave orodnegeme. Ne imunap kwapunwa kweg aneg Keriso gumbe waketan anoeni. Me oraimina di. 24 Megara ne kwapunwa gumbe waketanwa, me ye guniyap oraimina. 25 Ne meiba yusipamit anotumat eni. Ne anoeni ne ande waketna, sira ne ande ye undag guniyap wakeigimpna. Meoya ye anotumat yeuma koka aigimpe degadega yeuma anotumat gumbe. 26 Me oya ne sira yenan taig ongeni. Degadega yeuma ne gunap Iesu Keriso gumbe noidauwape.

27  ✡Ye yembovit Keriso gae oraiwa oya wag kiniyag yempe wakeigimiya. Ne oneg ye yavetna go, painau waketna, ne yenan mamaib anotna. Ye guwewa desirom danave kikikit yoiya, nonemagewa desirom tobot anotumat gae oraiwa gumbe ye undag toborag yusiyusi aigimiya. 28 Sira ebu da ube gumbe daietaitai yenemewa den a aya. Irawa muma mamaib. Mu matai wakukampe. Megara irawa yeuma mamaib. Ye matai waita yempe. Mame God gumbe onne. 29  ✡Ye Keriso oya Keriso gumbe anotumat God yenne, sira ye Keriso oya danadawai gaibu God yenne. 30 Mut me namu ne gunap yaug anoyana, sira gare ye ne gunap anoene, sira ande avieniwa me desiroma ye auene.

2

Keriso Mina Mokona Aya

1 Meoya Keriso gumbe yunatt wakeg inaiinai mataiwa yusiwa auyanawa, baigan meuma gumbe watmemeyam yemnewa, Guwawa gumbe desirom toboraya ipewa, baigan ge ano yenigimtanwa gumbe wakeenewa, 2 degadega neuma noidauwatan oya ye desirom toboraya, baigan desiroma auya, nonemagewa desirom ape, anoenewa desirom ape. 3  ✡Dividivi ye enewa, yembovit anoenewa gumbe den aya, sira eyawa natawa onanwa oya den aya. Megara ye mokona aya, sira ye anoya iyayapan upeba mu oraimina megara ye onan. 4  ✡Ye yembo yenan yekut den anoya, iyayapan upeba munan gaibu anoya.

5 Ye yapeyap ye meib di anoya. Me Iesu Keriso danave gaibu

yavetewa.

6  ✡Keriso me God irawa di,

megara me den anone God arawa waketanwa oma den ane kwene.

7  ✡Me membovit nata onan mina ane.

Sira me ankwatave nau aivi abnawa ane, me iyayapan mina ane.

8  ✡Keriso viniviwa me apan mina.

Me membovit mokona ane, ebnotu aine bo gumbe,

sira ebnotu aine korosi egave boane.

9  ✡Meoya, God Keriso aug painauiren baraune,

me iviwa wanne mu ivuwo undag me ankwatave.

10  ✡Me, kwiminau, piyu egave, piyu ankwatavewa undag,

Iesu iviwa gumbe koniwa yupe,

11  ✡sira “Iesu Keriso me Ayapan,”

pednunwa undag taibe meib wag Mamawa God gumbe waiya aigimtan oya.

Marantun Mina Esigimiya

12 Meoya, iyayapan neuma baigan yeneniwa, ye kum evedni ebnotu ene. Ne guniyap wakenawa ye ebnotu aya. Gare ne ye guniyap den wakena, megara ebnotu kokavit ene. Sira aepam ge daram daram gaibu waita yeuma oya nau ag aisigimiya. 13 Kuiyawa, God me ye noneyap nau ape ano meuma gumbe ano yeuma aiyempe sira nau yeuma gumbe waribiya yempe.

14 Yano den waigimiya diguragut den aigimiya, sira ye dividivi nau undag aigimiya. 15  ✡Ye meib ayawa, ye matai enwaruwat den auya nonewa esipe. Ye God usitainawa kukaeba den auya pui den yuyempe danowa gegeru kukaeba eme igiyawa yapeyap, sira ye marantun mina esigimiya piyu mame gumbe, 16 inaiinai gaiyawa kikikit yumnasiya gumbe. Ye meib ayawa, ne kin tonawa sira nau yaigipam anawa me undag nata onanwa den ape. Sira Keriso kumiwa apa oma ane dividivi anawa oya ne degadega atna. 17 Ye anotumat yeumawa puyowawa ge taparoro yeuma gaibu, ne arerieme puyowawa atna ipewa, ne degadega atna. Ye undag guniyap gaibu degadega atna. 18  ✡Ye gaibu meib degadega aya. Degadega ne gunap aya.

Timoti Ge Epaproditas

19 Megara, ne gaibu yenan dividivi yaug anog yusiwa autan anoeni. Meoya ne Ayapan Iesu gumbe owanowan eni, ne koni Timoti barautna yenan ompe. 20 Timoti nonewa me ne nonenwa mina. Da bira da me mina onan. Me nonewa gumbe yenan danadawai anoivi. 21  ✡Iyayapan undag mumbo munan kinuni eme, megara Iesu Keriso gumbe onan. 22 Ye yaug anoyana, Timoti me nau oraimina ane. Usiwa me mamawa gumbe nau ankwatave ane mina, me gae oraiwa nauwawa ne gunap ane. 23 Meoya, ne mameib owanowan eni. Dividivi ne gunap aninin matatpewa me anotnave, tatevit Timoti barautna yenan ompe. 24 Ne anotumat yusipamit Ayapan gumbe eni. Ne nembo koni onekna.

25  ✡Epaproditas me gwanenwa, ne nau desiroma aiviwa, ne mut abnawa desiroma. Sira ye gae yeuma watan oya barau negiyana, me anoeniwa kumiwa apa nenan nau ane. Ne anoeni me sira barautna yenan taig ompe. 26 Me yenan undag kokavit anoivi, sira me danadawai kokavit avivi kuiyawa me yuwaranewa ye anoyana. 27 Natawa di, me yuwat ag koni bo totan ane. Megara, God ano wanne. Me mekut onan, ne gaibu nedne, meoya ne danadawai da nonenap den auna. 28 Meoya ne Epaproditas tatevit barautna ompe. Ye me sira yaug degadega aya. Ne danadawai neuma kusikaren ape. 29 Ye Ayapan gumbe degadega kokavit ag me en gaun waniya. Sira ye iyayapan me mina ayamat amuniya. 30 Kuiyawa me Keriso nau meuma oya inaiinai meumawa topai ane koni bototan ane. Ye oma den ane waita negiyana, megara ye waita nettan anoenewa me ne gunap ane.

3

Keriso Yaug Anotanwa Me Natawa Kokavit

1 Oiebairenwa, tatangwanen. Ayapan gumbe degadega aya. Ne sira gigirum gina desiroma ye guniyap teeni. Me ne unuwa den topai arivi. Me ye amat yeuma oya.

2 Kweyau gumbo yaukapa. Kukaeba nau emewa yaukapa. Kwapiwa mekut kwapituitui igiyawa gumbo yaukapa. 3  ✡Nu God Guwawa gumbe taparoro ete, Iesu Keriso waiete, kwapunwa gambenwa gumbe anotumat den ete. Nu natawa kwapituitui igiyawa. 4  ✡Megara ne nembo kwapunwa gambenwa gumbe anotumat gaibu. Da bira kwapunwa gambenwa gumbe anotumat ape ipewa, ne egave me gumbe anotumat eni. 5  ✡Ne yaina oiyat 8 uwane kwapunwa tuiya. Ne Isuraeru igiyawa danave, dam Benjamin onnewa, sira ne sinsin Ibru abnawa. Sira Gwangwan oya Parisi abnawa. 6  ✡Ne imunap Gwangwan kikikit yumnadna bim wane, meoya ne siosi gumbo edawai muntan abnawa. Gwangwan gumbe oraivitwa oya ne puiyuyu den auna.

7  ✡Ne watavit dividivi mame ne gunap garawa oraimina, megara gare dividivi mame Keriso oya ne gunap garawa onan kukaeba. 8 Ne Ayapan neuma Iesu Keriso yaug anonawa, me oraiminavit. Meoya, dividivi undag waropiyatnawa me divi da onan. Sira Iesu Keriso oya dividivi undag waropiyana, ne anoeni dividivi mame mu mutat. Kuiyawa ne mamaib owanowan eni. Ne matai Keriso autna, 9  ✡sira God yaunegivi ne Keriso gumbe wakena. Ne oraivitwa me Gwangwan gumbe den autna, go ne Keriso gumbe anotumat atanwa gumbe oraivitwa autna. Ne owanowan eni oraivitwa me anotumat kuiyave God nekpe matai autna. 10  ✡Ne Keriso ge sira inaivi yusiwa meuma yaug anotna. Ne danadawai meuma kep teg negivi autna. Bo meuma mina atna. 11 Ne yusiyusi ag bo igiyawa gumbo sira inaig yoitan anoeni.

Oraivitwa Yangut Kintog Anta

12  ✡Ne mame undag wait den auna, go wait den oraimina ana wapukiyana. Megara, ne di me yumnat angetan oya atataieni. Ne matai me yumtan oya, Iesu Keriso ne yumnedne. 13 Tatangwanen, ne den anoeni ne wait auna, megara ne desirom oya eni. Dividivi undag itan kweyan sira namunap yusipamit utan angeni. 14  ✡Ne oraivitwa yangut ag kin yusipamit toeni garawa autna. Garawa me Iesu Keriso gumbe God nenan aunekpe kwimin dog anekna.

15  ✡Nu undag natawa ete igiyawa ebu mame gumbe yaug anota. Divi da ye ebu ube yaug anoigimiyawa, God matai me gaibu toyau yempe ye yaug anoya. 16 Megara, nu wait uwatunewa apa, nu ebu desirom gumbe aigimta, sira ano desirom anoigimta.

17  ✡Tatangwanen, ye ne minan aigimiya. Nu ebu numa iyayapan upeba gumbo toyau muntu. Mu nu amunup omome. Ye mu yawamiya. 18 Kuiyawa, ne namu kum dada diruina, sira gare yanganturiwa aigivi gaibu diruieni, iyayapan obiren Keriso korosi meuma oya anavi ag amome. 19  ✡Mu oieba wakukampe. Mu god mumawa me mu danowa, sira mu eyawa me mu ubmam muma. Mu kuiyowa me piyu ega dividivi undag mekut oya anoeme. 20  ✡Megara, nu at numawa me kwiminau. Nu Waita Abnawa Ayapan Iesu Keriso kwimin apa aig ompe nu menan owanowan gumbe amarete. 21  ✡Me yusiwa gumbe dividivi undag me ankwatave oma ane amara a mumpe. Sira me yusiwa gumbe nu ubmameba kwapunwa biroriyape me eyawa kwapiwa mina desirom ape.

4

1  ✡Meoya, tatangwanen baigan yeneni ano yeneniwa, ye degadega neuma ge kin keretawa neuma. Owanaiwa, Ayapan gumbe kikikit yoiya!

Poru Gaun Meuma

2 Yuodia ge Sintaik, ne yusipamit diruieni. Garawapa Ayapan gumbe desirom toboraya. 3  ✡E, nau desirom oraiwa egewa,* ge gaibu kinuni gentna. Vesin mame waita muna. Vesin mame gae oraiwa oya ne gaibu nau yaigipam eme, sira Krement ge ne nau desiroma ete upeba gaibu mu ivuwa inaiinai bukaeba danave wakeya.

4 Kum evedni Ayapan gumbe degadega aigimiya. Ne sira veni. Degadega aigimiya. 5  ✡Ye kwayup yeuma iyayapan undag gumbo toyau muniya yaupe. Ayapan uwatanwa koni aivi. 6  ✡Divi da oya danadawai den auya. Dividivi undag gumbe gaun gaibu nun waya kinuni aigimiya, God anope. 7  ✡Meib aya ipewa, God yum meuma ye nonewa ge kuiewa amat aiyenigimpe Iesu Keriso gumbe. God yum meuma oraimina egave, iyayapan anoemewa undag kusikaren.

8 Oieba, tatangwanen. Dividivi me natawa, dividivi me iviwa kokawa, dividivi me oraiminawa, dividivi me esinewa, dividivi me baiganeba, dividivi me yaunapam, sira divi da oraimina di ge divi da wai emewa, dividivi mame ye noneyap yai amaraya. 9  ✡Dividivi ne gunap ye yaug anoyawa, dividivi ne gunap auyanawa, dividivi ne gunap anoyanawa, dividivi ne yaunegiyanawa, ye mame aya. Yum Goddeba me ye guniyap wakeigimpe.

Mu Puyo Muma Gaun Munne

10 Ne Ayapan gumbe degadega kokavit eni, kuiyawa ye nenan anogugut ayana ye sira mataiven biroriyag nenan anoyana. Natawa di, ye nenan anogugut ene, megara kum onan. 11 Ne puk puk wagawag oya mame den veni. Ne yaug anona, kum da da inai ano meiba ne matai oma ape nonenwa memeyaipe waketna. 12 Tawara onan gumbe aninin waketanwa yaug anona, tawara obiren gumbe aninin waketanwa yaug anona. Ne nakwai natna oma apewa, iyagon adnekpewa, tawara obiren ge tawara onan dana waketanwa, me kumive kumive aninin waketanwa, ne ano guwavewa yaug anona. 13  ✡Ne oma ane Ayapan me yusiwa negnewa gumbe dividivi undag atna.

14 Ne danadawai neuma danave ne gaibu kebag oraimina wakeyana. 15  ✡Piripi igiyawa ye gaibu mameib anoyana. Ne gae oraiwa amatog opata wanawa at Masedonia yan kwena me kumiwa apa, nau neuma oya dividivi negiyana sira ye gunap auyanawa, siosi yeuma mekut me ayana, siosi da gau onan. 16 Ne Tesaronika apa wakena kumiwa apa gaibu, ne tawara onan anawa, desirom onan koni duwam ye waita te negiyana onamiya. 17 Ne puyo yeuma oya den anoeni. Ne anoeniwa, dividivi undag ye ayanawa oya, waribiya kokavit yempe noidauwape. 18 Ne dividivi undag auna me noidauwane, kuiyawa ne Epaproditas gumbe puyo yeumawa waniyana me ne auna. Me tayawa oraiminawa, puyo yeuma me God degadega gumbe aupe. 19 God neuma ye anoenewa undag yempe noidauwape, kuiyawa Iesu Keriso eyawa meuma danave God tawara meuma noidauwane.

20 Nu Mamunwa God gumbe eyawa evedni wakeigimpe. Amen.

Kaiwa Kaiwa Oieba

21 Iesu Keriso gumbe ye iyakaisi igiyawa undag gumbo kaiwa kaiwa veni. Tatangwanen ne gaibu waketuwa kaiwa kaiwa yenan baraueme. 22 Iyakaisi igiyawa undag kaiwa kaiwa ye guniyap baraueme. Siisa gwe meuma danave wakeyawa kaiwa kaiwa nonowa undag gumbe baraueme. 23 Ayapan Iesu Keriso ano oraiwa meuma ye guwewa gumbe wakeigimpe. Amen.

✡ 1:1: Apa 16:12-40

✡ 1:6: 1Ko 1:8

✡ 1:10: 1Te 5:23

✡ 1:13: Apa 28:30

✡ 1:19: 2Ko 1:11

✡ 1:21: Gar 2:20

✡ 1:23: 2Ko 5:8

✡ 1:27: Epe 4:1; 1Te 2:12

✡ 1:29: Apa 16:19-40

✡ 2:3: Gar 5:26

✡ 2:4: 1Ko 10:24

✡ 2:6: Jon 1:1-2; 17:5

✡ 2:7: Jon 1:14; 2Ko 8:9

✡ 2:8: Ibr 5:8; 12:2

✡ 2:9: Apa 2:33; Epe 1:20-21; Ibr 1:3-4

✡ 2:10: Rom 14:11

✡ 2:11: Rom 10:9

✡ 2:15: Dan 12:3; Pir 1:10; 1Te 2:19

✡ 2:18: Pir 3:1; 4:4

✡ 2:21: 2Ti 4:10

✡ 2:25: Pir 4:18

✡ 3:3: Rom 2:29

✡ 3:4: Apa 22:3

✡ 3:5: Ruk 1:59; Apa 23:6; 2Ko 11:22

✡ 3:6: Apa 8:3

✡ 3:7: Mat 13:44-46

✡ 3:9: Rom 3:21-22

✡ 3:10: Rom 6:3-5; 8:17

✡ 3:12: 1Ti 6:12,19

✡ 3:14: 1Ko 9:24

✡ 3:15: 1Ko 2:6

✡ 3:17: 1Ko 4:16

✡ 3:19: Rom 16:18

✡ 3:20: Epe 2:6,19

✡ 3:21: 1Ko 15:28,42-53

✡ 4:1: 1Te 2:19-20

✡ 4:3: Ruk 10:20

* 4:3: Watavit teyawa da waiviwa me iviwa Susugas.

✡ 4:5: Ibr 10:25; Jms 5:8-9

✡ 4:6: Mat 6:25-34; 1Ko 4:2

✡ 4:7: Ais 26:3; Jon 14:27; 1Ko 3:15

✡ 4:9: Rom 16:20

✡ 4:13: 2Ko 12:10

✡ 4:15: 2Ko 11:9

Korosai

1

2

3

4

KOROSAI

Poru Gigirum Meuma Korosai Igiyawa Munan Tenewa

1

1 Poru me Iesu Keriso apasoro meuma God anoiviwa gumbe, sira Timoti me nu gwanunwa,

2 nu ye iyayapan iyakaisi sira tatungwanun anotumat oraiwa igiyawa mu Korosai apa wakeyawa gumbo yenan teete.

Mamunwa God gumbe God ano oraiwa ge yum ye guniyap wakeigimpe.

Gaun Ge Nun

3  ✡Nu yenan evedni nun vete, God me Ayapan numa Iesu Keriso Mamawa gumbe gaun vete. 4 Kuiyawa nu anotu anotumat yeuma Keriso Iesu gumbe, sira baigan yeuma me iyayapan iyakaisi undag gumbo auene. 5  ✡Ye mame enewa me owanowan me kwimin dana yenan teg wakeiviwa apa, uwane. Ye gae oraiwa gae natawa danave owanowan mame oya wait anoyana. 6 Ye God ano oraiwa anoyana, sira natawa di yaug anoyana kumiwa apa onne gare, ye yapeyap gae oraiwa me wateteyamivi sira natawa inivi. Me mina, gae oraiwa mame tatevit wateteyamivi at undag piyu mame danave, sira natawa inivi. 7  ✡Epapiras me ne baigan neuma da sira nau neuma desiroma aiviwa da, me gumbe meib ye anog yaug anoyana. Me nunanwa oya Keriso gumbe anotumat ag nau meuma aivinewa da. 8 Me baigan yeuma me Guwawa Iyakaisiyapama yennewa oya nu didnunne anotu.

9  ✡Nu me anotu, meoya me kumiwa apa onne gare, nu evedni yenan nun vete. Ne imunap guwawa anoanowawa ge guwawa yaug anotanwa gumbe, anoano natawa me God ano meumawa oya me guniyap noidauwape. 10 Sira nu imunup ye Ayapan amave aisenewa me dividivi undag gumbe God degadega ape, ye dividivi oraiwa enewa undag gumbe natawa inampe, sira God gumbe anoano meuma obiren egave ye auya. 11  ✡Sira nu imunup God eyawa yusipama gumbe yusiwa kokavit yempe, sira yaimoyai wakeigimiya imidanewa oraiwa gumbe wakeigimiya. 12  ✡Nu imunup Mamunwa God gaun waniya. Me ane nu kwan me eyawa danave wakenewa autanwa igiyawa atu. God kwan mame tamibarip ane iyayapan iyakaisi oya. 13  ✡God nu tam nunne sisip yusiwa gumbe, sira nu tam tenunne Usiwa yusiwa ankwatave. 14  ✡Nu Usiwa danave wakeete. Me garawa baraug nu sira gwiruwad nunne, kukaeba numawa anog yankwene.

Keriso Gumbe Ano Kokavitwa

15  ✡Me God me guwavewa irawa, sira me ud namuiren yainewa, dividivi undag ivi wadne. 16 Kuiyawa dividivi undag me Usiwa gumbe wadne. Kwimin danavewa ge piyu egavewa, yavetewa ge den yavetewa, kin seyaeba, yusiwa kokavitwa, amaratanwa sira ano yusiwa, mame undag me gumbe wadne. Usiwa me dividivi undag wadne, sira menan oya wadne. 17  ✡Usiwa namuiren wakene, ivi dividivi undag wakeya. Dividivi undag Usiwa gumbe oma ane wakeeme. 18  ✡Sira siosi me Usiwa kwapiwa, Usiwa me siosi kuiyawa. Usiwa me namuirenwa, me namuiren yainewa boriruwayawa gumbo. Mame mina, dividivi undag gumbo me namuiren ane. 19  ✡Kuiyawa God me ano meuma gumbe ane God imidanawa noidauwanewa dividivi undag Usiwa danave wakepe, 20  ✡God me yoma korosi diyawa gumbe yum baraune. Me Usiwa gumbe dividivi undag gumbo baigan toborane. Me dividivi undag piyuwauwa ge kwiminauwa gumbo Usiwa gumbe baigan toborane.

21  ✡Ye namu God gaibu onan, sira anoano yeuma gumbe ye God anaviyawa, sira anoano kukaeba ene. 22  ✡Megara gare mame Usiwa kwapiwa meuma ge bo meuma gumbe God ye guniyap baigan toborane. Natawa me ye iyakaisiyapama, kukaeba da onan, pui den yuyempewa igiyawa atanwa oya, sira aivine ye God namive yoitanwa oya. 23 Megara ye nium apa yaimoyai yokeya, sira ye gae oraiwa owanowan me wait anoyanawa gumbe den kweg aisiya. Ye anotumat apa di wakeya. Opata gae oraiwa mame iyayapan undag me God kwimin ankwatave wadnewa gumbo wag wateteyameme. Ne Poru me nauwawa eni abnawa ana.

Poru Nau Meuma Siosi Oya

24 Divi yenan edawai aunawa oya gare ne degadega eni.

Keriso kwapiwa oya ne anoeniwa, Keriso edawai me oma den anewa oya ne kwapunwa gumbe matai noidauwape. Keriso kwapiwa me siosi. 25  ✡Ne nau me God yenan oya nednewa auna. Nau me gumbe, ne siosi oya nau eni abnawa ana. Natawa me God gaiyawa undag wateteyamtan oya. 26  ✡Anoano guwavewa mame me guwave wakene yobu watavit ampa di onne, megara iyayapan iyakaisiyapama gumbo God me taibe toyau munne. 27 God imive iyayapan iyakaisiyapama mu yaug anope anoano guwavewa me taibe anewa me Ju onan igiyawa yapowo eyawa gumbo noidauwane. Anoano guwavewa taibe anewa me Keriso me guniyap wakenewa. Keriso me eyawa owanowan meuma.

28 Nu Keriso mame wag wateteyamete. Nu anoano numa undag gumbe iyayapan gwangwan wag dirumete, sira toyau munete. Natawa me nu ata iyayapan undag yaig yoipe Keriso gumbe oraiminavit ag wakepe. 29  ✡Mame oya Keriso yusiwa me daneyap nau aiviwa gumbe, ne mina gaibu nau eni sira nau yusipamit eni.

2

1 Ne imunap ye undag yaug anoya, ye ge Raodisia igiyawa, iyayapan ne ginanwa den yaunegiyawa oya, ne anintom mina yenanwa ibnawa aueni. 2 Ne imunap, mu yutuwa mumpe, baigan gumbe tobot ape, sira mu yaug anotanwa yusipamit waribiyape. Sira ne imunap mu Keriso me God guwabewa taibe anewa yaug anope. 3  ✡Keriso mame danave tawara oraivitwa me anoanowawa ge yaug anotanwa undag guwave wakeya. 4  ✡Ne mame veni, kuiyawa ne imunap bira da den ye namuyoiyoi aiyempe ano uga gaiyawa me taibewa yautanwa oraiminawa gumbe. 5  ✡Ne kwapunwa gumbe ye guniyap ube, megara guwawa gumbe ne ye guniyap. Ne ye wakewake yeuma oraiminawa sira ye anotumat yusipamit yeuma Keriso gumbe yauna, meoya ne degadega eni.

Inaiinai Oraiwa Iesu Gumbe

6 Mame mina, Keriso Iesu Ayapan ye auyana, meoya me gumbe aisigimiya. 7  ✡Keriso gumbe taiwa yeumawa aikpe, meve me egave inaiinai yeuma sig dorigimiya, sira anotumat yeuma gumbe yusipamit aigimiya toyau yennewa gumbe. Sira guniyap gaun yeuma kokavit noidauwape me gumbe.

8 Iyayapan da ano mumawa me natawa gaibu onan, sira ugaugaeba, meoya ye yaukape, ye den amowo aisiya. Gae me minawa me iyayapan anoanowawa, piyu mame yusiwa kukaeba apa uwanewa, me Keriso gumbe onan.

9  ✡Kuiyawa Keriso danave God inaiinaiba undag apan kwapive wakeivi. 10  ✡Keriso gumbe inaiinai undag ye guniyap noidauwane. Yusiwa undag ge ano yusiwa undag me Keriso ankwatave. 11  ✡Keriso gumbe ye kwapituitui ayana. Iyayapan nanuwo gumbe onan. Keriso kwapituitui meuma gumbe, Keriso me ye anoano kukaeba yeuma me atan aune. 12  ✡Babataito gumbe ye Keriso gaibu sig umiya. God Keriso bo gumbe sira inaigisiana. Ye God yusiwa meuma gumbe anotumat ayana. Anotumat yeumawa gumbe, ye sira inaigisiana.

13  ✡Ye kukaeba yeumawa ge kwapiwa kwapituituiyawa onanwa gumbe boriruwayana. Megara God ane ye Keriso gaibu sira inaigisiana. God me kukaeba numa undag anog yankwene. 14  ✡Gunup gigirum me garawa wantanwa oya tenewa wakene. Gigirum me anavi ag nunne, sira me did nunne. Megara God gigirum me nunanwa oya wakukam yankwene. Sira korosi egave tone. 15 God me amaratanwa ge yusipamitwa wakukam yankwene, taibe toewan munne, sira gog toeme mu egowo dumbai dambai emeg amome.

16  ✡Meoya nakwai ge yoi oya, go buyunai ge dud mataiwa ge Sabat Kumiwa oya, bira da ye den diruipe. 17  ✡Dividivi mame me dividivi matai oniviwa gugupawa, dividivi natawa me Keriso. 18 Iyayapan mu mumbovit noga monamon gumbe yusipamit mokona eme, sira aneya waiya waiya emewa wakeya. Den kwema ugai yem garawa yeuma aupe. Mu irakoniwa uyavi minawa yaveg mu imuwo degadega eme. Kwapuwa anoano muma gumbe nata onanwa gumbe mumbovit waieme. 19  ✡Mu kuiyawa gumbe den yunasiya. Kuiyawa mame, koniwa ge yaoba gumbe ui kwapiwa undag amatawa aivi, yumnadne, sira God ane ui kwapiwa undag yaivine.

20-21  ✡Ye Keriso gaibu boriruwayana, sira piyu mame toewanewaneba amatonewa yankwemiyana ipewa, ye piyu anoano meuma gumbe vineme mina, aninin ye toewanewan kukaeba gumbe ande tuene? “Den auya, den naya, den yumiya,” dividivi mame me natawa onan. 22  ✡Dividivi mame undag me aigimpewa kukaig onanape. Me iyayapan gwangwan ge toyau toyau muma gumbe wakeya. 23 Dividivi mame me mu anoano muma toewan muneme. Iyayapan nonomagowa gumbe God waiya waiya emewa gumbe, mokona gumbe, kwapuwa topaiemewa gumbe me yavetewa oraimina. Megara kwapiwa anoanowawa kukaeba gumbe mame yusiwa onan.

3

Inaiinai Iyakaisi Gwangwaneba

1  ✡Meoya ye Keriso gaibu sira inaigisianawa me natawa ipewa, ye dividivi painauwa autan anoigimiya. Me apa God naniyutanwa apa Keriso wakene. 2  ✡Ye piyu mame egave wakeyawa oya den anoya, dividivi painau wakeyawa oya anoya. 3 Kuiyawa ye wait boriruwayana, sira ye inaiinai yeuma me guwave wakene Keriso gaibu God danave. 4 Keriso me nu inaiinai numawa uwapewa, me kumive ye gaibu Keriso gaibu uwaya eyawa gumbe.

5  ✡Meoya dividivi piyu mame inaiinai gambenwa meuma toen guriya. Uinantaraki, miyot, ano kukaeba vesin ge apan yapowo, ano kukaeba nuniatatu, dividivi mame toen guriya. Mame me god ugaugaeba waiya atanwa. 6 Mame gumbe God danapiriwa aikpe. 7 Ye gaibu watavit dividivi mame danave wakeyana. Me kumive meib aisiyana. 8  ✡Megara ye gaibu gare mame di mame undag epa aoreya: danapiri, diguragut, ano kukaeba, gae kukaeba sira ubmam gaiyawa, me noiwa gumbe uwapewa. 9  ✡Gara ugaya den aya. Ye wait apan namuwa aropiyana dividivi ayanawa gaibu, 10  ✡sira apan mataiwa eniyana. Apan mataiwa me Apan asime wadnunnewa irawa yauyawa danave sira tobiyag mataiven aigimpe, sira natawa anoanowawa aupe. 11  ✡Me apa, Griisu igiyawa ge Ju igiyawa mu ubeube onan, kwapituitui igiyawa ge kwapituitui onan igiyawa mu ubeube onan, anoano oraiwa onan igiyawa ge Sukute igiyawa mu ubeube onan, ankwatave nau eme igiyawa ge ui onan igiyawa mu ubeube onan. Keriso me undag, sira undag danave wakene.

12  ✡Ye God watgomiya yenne igiyawa, sira iyakaisi ge God nonemagave igiyawa. Meoya ye kokavit ano muntanwa, baigan, mokona, nonewa memeyu, sira di iyai wakeiviwa, dividivi mame eniya. 13  ✡Garagara iyaigit wakeya. Garadi enewa, garagara anog yankweya. Ayapan yenan anog yankwene, meoya ye gaibu anog yankweya. 14  ✡Sira undag mame egavewa, baigan eniya. Baigan me berip oraiminavitwa mame undag tutan oya.

15  ✡Keriso yumiwa me nonemagewa amaraigimpe. Meib atan oya, God yenan auwane, sira ye kwapuiwa desirom ane. Sira ye gaun igiyawa aya. 16  ✡Keriso gaiyawa mauraeba kweya daneyap wakeigimpe, sira gara toewan aigimiya, sira garawano aigimiya anoano yeuma undag gumbe, sira God gumbe gaunipam bererin toigimiya Sam ge bererin ge guwawa bererinawa gumbo. 17  ✡Ye gae gumbe go atanwa gumbe dividivi aninin ayawa, ye me di aya Ayapan Iesu iviwa gumbe, sira Ayapan gumbe Mamunwa God gumbe gaun waya.

Gwe Aninin Amat Oraivit Atanwa

18  ✡Bivituiwa, ye Ayapan gumbe wakeeme igiyawa, meoya yaimoyai memetuiwa nouwa auya.

19  ✡Memetuiwa, bivituiwa gumbo baigan aya, sira inaiinai kukaeba mu gumbo den aya.

20  ✡Ud, inemameaiwa nouwa auya dividivi undag gumbe. Me gumbe Ayapan degadega aigimpe.

21  ✡Ye Mamawaviwa, usitainewa den aya danopiriwape. Yutuwa kudnausiren den ape oya.

22  ✡Ankwatave nau eme igiyawa, dividivi undag gumbo, koukawa yeuma piyuwau wakeyawa nouwa auya. Yangewavit den nau aya, sira iyayapan mukut oya anog den nau aya. Ayapan oya a ag ebnotu aya, sira nonemagewa oraimina gumbe koukawa yeuma nouwa auya. 23 Ye dividivi ayawa, nonemageyap undag aya iyayapan gumbo onan megara Ayapan gumbe. 24 Ye yaug anoyana, garawa Ayapan gumbe, kwan God yenan amaraiviwa matai auya. Ye Ayapan Keriso nauwawa ene. 25  ✡Ebu desiroma, ano kukaeba eme igiyawa mu matai garawa muma mumbovit kukaeba muma oya aupe. God anoano meumawa da desirom gumbe onan. Me undag.

4

1  ✡Koukawa, ye yaug anoene Kokawa yeuma kwimin danave wakene. Meoya ye ankwatave nau eme igiyawa oraiminawa ge oma oma gumbe amat muniya.

Toyau Toyau Egavewa

2  ✡Yangewa mereruwape sira gaun waigimiya, meib di nun waigimiya. 3  ✡Ye nunan gaibu garawapa nun waya, oma ane gae meuma oya God ankwin watappe, sira nu oma ane Keriso guwavewa taibe anewa dirumigimta. Mame oya ne murap gumbe tunegiya. 4 Sira nun waigimiya, ne oma ane ebu meib waigimpna, ne guwavewa me taibe anewa mame taibe watna. 5  ✡Ye daieven igiyawa gumbo aya anoano oraiwa gumbe, sira kumive kumive iyaiyai aigimiya. 6  ✡Opata yeuma me evedni God ano oraiwa noidauwaigimpe sira siuran gumbe demtawa ape. Ye meib ayawa, ye oma ane yaug anoya garawa iyayapan desirom desirom gumbo aninin waya.

Kaiwa Kaiwa Oieba

7  ✡Titikas me gwanenwa nonenmagawa, anotumat nauwawa abnawa sira Ayapan menan nau desiroma aivi abnawa. Ne wakewake neumawa undag me wag diruipe. 8  ✡Ne Titikas yenan barautna ompe. Kuiyawa nu wakewake numa ye yaug anoya, sira me gumbe ye yutuiwa auya. 9  ✡Me Onesimas gaibu yenan ompe. Me apan yeuma da, sira anotumat gwanenwa nonenmagawa. Apan duwam mame ye wakewake numa undag wag diruipe anoya.

10  ✡Aristarukas me ne gaibu nog wakeetewa me gaun yenan waivi. Mak me Banabas iyai desiroma me gaibu gaun waivi.—Apan mame oya wanewa ye wait auyana. Me meib wane, me yenan ompewa baigan gumbe amaraya.— 11 Iesu waya Jastas me gaibu yenan gaun waivi. Mu mukut kwapituitui igiyawa mu ne nau desiroma igiyawa God toimuwawa oya. Mu dananwa watmemeyameme igiyawa. 12  ✡Epapiras me apan yeuma da sira Keriso Iesu nauwawa abnawa me yenan baigan waivi. Me evedni nun yusipamit waivi. Me imive ye iyayapan oraiminavitwa ape sira ye God ano meuma undag anotumat ag iyaiyai tuiem yoiya. 13 Ne guniyap taibe watna. Me yenanwa ge Raodisia igiyawa ge Ieraporis igiyawa oya me nau yusipamit aivi. 14 Evunwa doketa Ruk, sira Demas mu yenan kaiwa kaiwa veme. 15 Tatangwanen mu Raodisia apa wakeyawa, ge vesin Numpa, ge siosi me gweyave gumbo garawapa baigan waya.

16 Namu gigirum mame ye guniyap basiyaya, ivi aya Raodisia igiyawa siosi mumawa apa mu basiyape. Ye gaibu gigirum me Raodisia apa ompewa basiyaya.

17  ✡Sira Arukipas diya, “Ne imunap ge yaiyai yaukapa sira nau geuma me Ayapan gennewa a.”

18  ✡Ne Poru ne naninap kaiwa kaiwa gigirumawa teeni. Anoya ne nog danave tunegiya. God ano oraiwa guniyap wakeigimpe.

✡ 1:3: Epe 1:15-16

✡ 1:5: Epe 1:13; 1Pi 1:4

✡ 1:7: 1Ko 4:12; Prm 23

✡ 1:9: Epe 1:16-17

✡ 1:11: Epe 1:19; 3:16

✡ 1:12: Epe 1:11,18

✡ 1:13: Ruk 22:53; Epe 2:2

✡ 1:14: Epe 1:7

✡ 1:15: Jon 1:18; 2Ko 4:4

✡ 1:17: Jon 1:1; 8:58

✡ 1:18: Apa 26:23; Epe 1:22-23; Rev 1:5

✡ 1:19: 1Ko 2:9

✡ 1:20: Epe 1:10

✡ 1:21: Rom 5:10; Epe 2:12

✡ 1:22: Rom 5:10; Epe 5:27

✡ 1:25: Epe 3:2,7-8

✡ 1:26: Rom 16:25-26; Epe 3:5,9

✡ 1:29: Epe 3:7,20; Pir 4:13

✡ 2:3: 1Ko 1:24,30

✡ 2:4: Rom 16:18

✡ 2:5: 1Ko 5:3

✡ 2:7: Epe 3:17

✡ 2:9: Jon 1:14,16

✡ 2:10: Epe 1:21-22

✡ 2:11: Rom 2:29

✡ 2:12: Rom 6:4

✡ 2:13: Epe 2:1,4-5

✡ 2:14: Epe 2:14-16; 1Pi 2:24

✡ 2:16: Rom 14:1-13

✡ 2:17: Ibr 8:5

✡ 2:19: Epe 2:21; 4:16

✡ 2:20-21: Gar 4:3,9; 1Ti 4:3

✡ 2:22: Mat 15:9

✡ 3:1: Mak 12:36; 16:19; Epe 1:20

✡ 3:2: Mat 6:33

✡ 3:5: Rom 6:6,11; Epe 4:19; 5:3-6

✡ 3:8: Epe 4:25-29; 5:4

✡ 3:9: Epe 4:22,25

✡ 3:10: Epe 4:24

✡ 3:11: Gar 3:28

✡ 3:12: 1Pi 2:9

✡ 3:13: Epe 4:2,32

✡ 3:14: Rom 13:8-10

✡ 3:15: 1Ko 12:27; Epe 4:4; Pir 4:7

✡ 3:16: Epe 5:19

✡ 3:17: 1Ko 10:31; Epe 5:20

✡ 3:18: Epe 5:22

✡ 3:19: Epe 5:25

✡ 3:20: Epe 6:1

✡ 3:21: Epe 6:4

✡ 3:22: Epe 6:5-8

✡ 3:25: Rom 2:11

✡ 4:1: Epe 6:9

✡ 4:2: Epe 6:18; Pir 4:6

✡ 4:3: Rom 15:30; Epe 6:19

✡ 4:5: Epe 5:15-16

✡ 4:6: Epe 4:29; 1Pi 3:15

✡ 4:7: Epe 6:21

✡ 4:8: Epe 6:22

✡ 4:9: Prm 10-12

✡ 4:10: Apa 12:12; 13:13; 15:37-39; 2Ti 4:11

✡ 4:12: 1Ko 1:7; Prm 23-24

✡ 4:17: Prm 2

✡ 4:18: 1Ko 16:21

1 Tesaronika

1

2

3

4

5

1 TESARONIKA

Poru Gigirum Meuma Desiroma Tesaronika Igiyawa Munan Tenewa

1

1  ✡Poru, Sairas ge Timoti gumbo, Tesaronika siosi me Mamunwa God ge Ayapan Iesu Keriso danave wakeyanawa yenan teete.

God ano oraiwa meuma ge yum ye guniyap.

Tesaronika Igiyawa Anotumat Muma Oya Gaun Veme

2 Ye undag yenan nu evedni God gumbe gaun vete. Sira nun numa danave yenan anoete. 3  ✡Nu evedni Mamunwa God namive yenan imug teg anoete. Nau yeuma anotumat gumbe, nau yeuma baigan gumbe sira ye Ayapan numa Iesu Keriso danave owanowan gumbe iyai wakeenewa.

4 Tatangwanen, God baigan yennewa. Nu anotu me wagomi yenne. 5  ✡Kuiyawa gae oraiwa numa ye guniyap uwanewa, gae mekut onan, yusiwa ge Guwawa Iyakaisiyapama ge anotumat yusipam gaibu. Nu ye yapeyap yenan oya aninin wakeetewa ye anoene. 6  ✡Danadawai kokavit auyana. Megara, ye Guwawa Iyakaisiyapama degadegaeba gumbe gae auyana, sira ye Ayapan ge nu minun ene. 7 At Masedonia ge Akaia apa anotumat igiyawa undag munan oya ye guwaguwawa oraiwa ayana. 8 Ayapan gaiyawa ye guniyap dauwag at Masedonia ge Akaia umne. Sira at Masedonia ge Akaia mukut onan, God gumbe anotumat yeuma at ampa ampa undag anoya. Meoya nu divi da anin den wata. 9 Iyayapan upeba umum veme, ye aninin nu aununiyana, sira ye aninin god ugaugaeba yankweg tobiroriyag God wakeiviwa ge natawa ankwatave nau ene, 10 sira ye aninin Usiwa kwimin apa ontanwa oya amarene. Me Iesu. God me boriruwayawa igiyawa gumbo warinamne sira inaine, me nu God danapiri meuma oniviwa gumbe waita numpe.

2

Poru Nau Meuma At Tesaronika Apa

1 Tatangwanen ye yaug anoene, amdau numa ye guniyap me gwambe onan. 2  ✡Ye yaug anoene, namu danadawai koka ge ubmam at Piripi apa autu, megara God numa waita gumbe God gae oraiwa meuma danadawai kokawa danave ye guniyap yusipamit di watu. 3 Nu watuwa me anopipanum onan, me nu danunwa den esine gunup dauwag onnewa onan, sira me uga onan. 4  ✡Nu God wat kiniya nunne gae oraiwa amaratan igiyaven atu. Meoya nu iyayapan gumbo den wag degai ata. God gumbe degai ata. God me danunwa yaimoyai yaupe. 5 Ye yaug anoene, nu gae ube den watu, nu ororog ag tamtan oya gae den watu. God me yaug anone. 6 Nu iyayapan gumbo waiya den autu, ye guniyap den autu, sira bira da gumbe den autu. 7 Nu Keriso apasoro meuma. Nu oma ane ye guniyap ibnawa yentu, megara den yentu. Nu ye yapeyap oraivit atu, inawa me ud usiusiwa amara munivi mina. 8 Nu baigan kokavit aiyentu. Meoya nu ye guniyap degadega gumbe keb atan anoete, God gae oraiwa meuma mekut onan, inaiinai numa gaibu. Kuiyawa nu baigan numa ye guniyap. 9  ✡Tatangwanen, nau yaigipam atan numawa ge mut yusipamit aigimtan numawa ye imug teg anoene. Nu bira da ibnawa wantanwa topai atu. Meoya nu aram ge kum nau ete, God gae oraiwa meuma ye guniyap opata watu.

10 Nu anotumat igiyawa yapeyap waketuwa, nu yaimoyai wakeete God namive, oraivit ge puiyu nuntan mina onan. Ye yangeyap yaununiyana, sira God yangave yaununne. 11  ✡Ye yaug anoene, Mamawa me usitainawa gumbo aiviwa mina nu ye desirom desirom guniyap atu. 12 Nu wasiwam yenete, wat tuwanete, sira diruete. God toimuwawa ge eyawa danave unigtan oya yenan auwane. Ye inaiinai meib di wakeigimiya.

13  ✡Meoya nu gaibu God gumbe gaun evedni vete. Ye God gae meuma nu gunup auyanawa, ye yaug anoyana, me iyayapan gae muma onan, me God gaiyawa. Me ye anotumat igiyawa daneyap nau aivi. 14  ✡Tatangwanen, God siosi meuma at Judia apa Iesu Keriso danave wakeya. Ye God siosi meuma amave aisiene. Mu Ju igiyawa gumbo danadawai auya. Ebu desiroma meib ye gaibu iyayapan yeuma gumbo danadawai auyana. 15  ✡Ju igiyawa mu Ayapan Iesu ge propeta guriya boriruwaya. Sira mu nu atatai inuniya dauwag antu. God mu gumbo degadega den ane, sira mu iyayapan undag gumbo anavi aya. 16 Nu Ju onan igiyawa matai waita autan oya gae vete, go Ju igiyawa mu tobot nuniya. Sira ebu meib mu evedni kukaeba muma noidauwag wakene. God danapiri meuma mu gumbo oieba gumbe uwane.

Poru Me Tesaronika Igiyawa Yawamtan Kokavit Anoivi

17 Tatangwanen, nu ye guniyap kum pipi at ubeube apa waketu.—Ginungunwa garayau den ete, go danunwa me desirom.—Nu yau yemtan kokavit opa di anoete. 18 Meoya nu imunup ye yavetan anoete. Ne Poru ongetan eni, sira amdau duwameba ongetan eni. Go, Seitan tobot nunne. 19  ✡Ayapan numa Iesu uwapewa, me namive bira nu owanowan numawa, degadega numawa, waiya waiya keret numawa ape? Me ye. 20 Natawa di, ye me eyawa numawa ge degadega numawa.

3

1  ✡Meoya nu oma den ane nu unuwa nikiyag waketu, nu nukut at Asen apa waketu, 2  ✡Timoti barautu aine. Me nu tatan, sira God nauwawa aiviwa. Me Keriso gae oraiwa kep teg wateteyamivi. Me anotumat yeuma oya yusiwa yempe, sira ye ano yutuiwa yempe. 3  ✡Kuiyawa me danadawai kumiwa mame danave bira da danawa den ipunapun atan oya. Ye yembo yaug anoyana nu danadawai mame autan oya gae namiven wait nunan wane. 4 Nu ye guniyap waketu kumiwa apa, nu diruientuwa matai danadawai auta. Natawa di, ye anoyana gare me matadne. 5 Kuiyawa mameiba oya, nu oma den ane iyai waketu. Anotumat yeuma yaug anotan oya me barauna aine. Yenan danadawai aueni. Ye amaorot aumuman, sira nau yaigipam numawa matai wakukampe onanapetan.

Timoti Umum Meumawa Me Poru Yusiwa Wanne

6  ✡Megara Timoti ye guniyap on nu gunup gare mame di uwane. Me anotumat yeuma ge baigan yeuma oya umum oraiwa aug uwane. Me did nunne ye evedni nunan oraivit anoene. Sira, nu ye yau yentan kokavit anoete mina, ye gaibu yau nuntan kokavit anoene. 7  ✡Meoya tatangwanen, nu danadawai ge edawai undag auete, go ye anotumat yeuma gumbe nu watmemeyam nuniyana. 8 Ye Ayapan gumbe kinkinkin yoigimiya ipewa, gare nu natawa gaibu wakeete. 9 Nu God numa namive yenan oya degadega ete. Degadega mame undag gumbe aninin God gaun wanton? 10 Nu imunup ye ginenamuiwa yaug, anotumat yeuma oya waita yenta, aram kum yusipamit nun yenan vete.

11  ✡Nu imunup Mamunwa God membovit ge Ayapan numa Iesu mu ebu watappeve nu yenan onanta. 12 Nu imunup baigan guniyap ete mina, Ayapan ape ye yapeyap baigan yeuma sira iyayapan undag gumbo baigan yeuma koka ape noidauwape. 13 Sira nu imunup, Ayapan numa Iesu me iyakaisi igiyawa undag gaibu uwapewa, ye nonewa ano yusiwa yempe, Mamunwa God namive ye matai pui den yuyempe, ye iyakaisi a yempe.

4

Inaiinai Me God Watdegayatanwa

1 Tatangwanen, oieba, nu Ayapan numa Iesu gumbe yusipamit yenan nun vete. Nu toyau yentu, God degadega atanwa oya ye aninin wakeigimiya. Natawa di, gare ye meib wakeigimiya. Meiba egave egave aigimiya. 2 Ayapan Iesu gumbe nu gwangwan divi yentuwa yaug anoene.

3  ✡God imive me ye iyakaisi aya. Ye uinantaraki a painau aisiya. 4  ✡Ye desirom desirom kwapiwa inganit amaratan yaug anoya. Me iyakaisi ape amat yaiyai aigimiya. 5 Ju onan igiyawa mu God den yaug anoya. Mu uinantaraki eme mina ye den aya. 6 Mame oya, tateaiwa gumbo kukaeba den aya, sira ugauga den waya. Kuiyawa nu wait diruitu sira yusipamit naunewa yutu mina, Ayapan dividivi mame undag matai yusipamit kepte yempe. 7  ✡God nunan auwanewa nu miyotapam atan oya onan, iyakaisi atan oya. 8  ✡Meoya, mame waiviwa topai ayawa, me apan den topai ene, megara God me membo Guwawa Iyakaisiyapama yempewa topai ene.

9  ✡Gare ye tateaiwa gumbo baigan garagara ene. Meoya me gumbe nu gigirum guniyap den teta. God toyau yenne ye desirom desirom guniyap baigan yeuma aya. Ye yembovit God gumbe toyau toyau auyana. 10 Sira natawa, ye at Masedonia undag danave baigan tateaiwa undag gumbo amunene. Nu yusipamit guniyap nun vete baigan egave egave amunigimiya.

11  ✡Nu ano yaigipamit diruitu, yai wakeigimiya. Nau yeuma tamutut aigimiya. Naniyap nau aigimiya. 12 Meib aigimiya ipewa, ye iyayapan upeba painauwa ebu oraivit toyau muniya. Sira, ye nau oraivit aigimiyawa matai ye oma ape yembovit amaraya.

Ayapan Uwatanwa

13 Tatangwanen, nu yenan anoete ye iyayapan boriruwayawa munan anoya. Iyayapan upeba owanowan den emewa mu danadawai avieme. Go, ne imunap ye meib den aya. 14  ✡Iesu botog sira inaine me nu anotumat ete, sira nu anotumat etewa Iesu oya boriruwayawa God Iesu gaibu tam ompe. 15  ✡Ayapan gae meuma gumbe, nu ye guniyap mame diruita. Ayapan uwapewa nu ande vin wakeigimtawa, natawa di, iyayapan boriruwayawa namu yoipe, nu ivi yoita. 16 Noiwa wansin gaibu, aneya kokawa muma noiwa gaibu, God kae trampet meuma uigawa gaibu, Ayapan kwiminau aig ompe. Sira Keriso gumbe boriruwayawa inaig namu yoipe. 17 Meve, nu ande vinag waketuwa wan mu gaibu yunat gwaveru danave toborata, sira piyu ge kwimin yapave Ayapan nun tosata. Nu Ayapan gaibu yaibobot wakeigimta. 18 Meoya gae mame gumbe ye desirom desirom gara watmemeyam aigimiya.

5

1 Tatangwanen, kum me aniyau nu gigirum yenan den teta, kuiyawa ye me yaug anoene. 2  ✡Ye yembovit yaug anoene Ayapan kumiwa arampuna ub abnawa mina uwape. 3  ✡Iyayapan vemewa, “Yum ge at oraiwa,” amta onan wakukamtanwa uwape. Me vesin bug anewa dawai avivi mina, mu oma den ane ayun watpe.

4 Megara, tatangwanen, ye sisip danave den wakeyana. Meoya oiyat mame ub abnawa mina ye ape den teraya. 5  ✡Ye undag eyawa usitainawa ge oiyat usitainawa. Nu aram ge sisip usitainawa onan. 6 Meoya, iyayapan upeba mina den kubvinigimta. Nu numbovit yangunwa mereruwape numbovit amarata. 7 Bira bira kubvinemewa aram kubvinigimpe, sira bira bira yoi yaigipama nemewa aram yoi yaigipama naigimpe. 8  ✡Nu oiyat igiyawa. Nu numbovit amarata. Anotumat ge baigan mut beyanawa togunup teta, sira nu owanowan waitawaita mut keretawa kuiyunup tonatta. 9 God imive mamaib nunan baraune. God danapiri meuma den auta, megara Ayapan numa Iesu Keriso gumbe waita auta. 10  ✡Ayapan nunan boane. Me nu yangunwa mereruwanewa ge kubvinetewa, Ayapan gaibu wakeigimtan oya. 11 Meoya, gare ye ene mina, ano yusiwa yeuma garagara waita ag anoano yeuma garagara sig doriya.

Toyau Toyau Oieba

12 Tatangwanen, nu yenan nun vete. Ye yapeyap bira bira nau yaigipam emewa anog auya. Ayapan gumbe namuyoiyoi eme gae yusipam diruiemewa anog auya. 13 Nau muma oya baigan gumbe ayamat undag muniya. Ye desirom desirom guniyap yum danave wakeigimiya. 14  ✡Tatangwanen, nu toyau yenta mamaib aya. Ui irai irai igiyawa gae yusipam dirumiya, a emewa ano yusiwa muniya, yutu onanwa waita muniya, iyayapan undag gumbo yai wakeigimiya. 15  ✡Yaukapa. Bira da kukaeba gumbe wakepewa kukaeba garawa den ape. Megara ye yapeyap ge iyayapan undag gumbo evedni a ge yaug oraivit aigimiya.

16  ✡Evedni evedni degadega aigimiya. 17 Nun waigimiya den kweigimiya. 18  ✡Dividivi undag gaun waigimiya. Kuiyawa mame God yenan anoivi Iesu Keriso gumbe.

19  ✡Guwawa iyameba den kweya boipe. 20 God gaiyawa yai anog amaraya. 21  ✡Dividivi undag yangut yauya, sira oraivitwa kikikit yumnasiya. 22 Kukaeba gina ubeubewa undag kweg painau aisiya.

23  ✡God yum tuiviwa, me membovit ye aiyempe di iyakaisi aya onanape. Ye guwewa ge nonemagewa ge kwapuiwa undag amara yempe. Ayapan numa Iesu Keriso uwapewa, ye pui den auya. 24 Yenan auwanewa me ano amat oraiwa abnawa, meoya me oma ane yenan ape.

25  ✡Tatangwanen, nunan nun waigimiya. 26 Tateaiwa undag gumbo iyakaisi gumbe noi tog kaiwa kaiwa waya. 27 Ayapan gumbe ne diruitna. Gigirum mame basiya, tateaiwa undag anope.

28 Ayapan numa Iesu Keriso ano oraiwa ye guniyap wakeigimpe.

✡ 1:1: Apa 17:1-9

✡ 1:3: 1Ko 13:13; 1Ko 1:4-6

✡ 1:5: 1Ko 2:4-5

✡ 1:6: Apa 17:5-9

✡ 2:2: Apa 16:19-24; 17:1-9

✡ 2:4: Gar 1:10

✡ 2:9: Apa 20:34

✡ 2:11: Apa 20:31

✡ 2:13: 2Te 2:13

✡ 2:14: Apa 17:5

✡ 2:15: Apa 9:23,29; 13:45,50; 14:2,5,19

✡ 2:19: Pir 2:15-16; 4:1; 2Te 1:4

✡ 3:1: Apa 17:15

✡ 3:2: Apa 16:1-3

✡ 3:3: 2Ti 3:12

✡ 3:6: Apa 18:5

✡ 3:7: 2Te 1:4

✡ 3:11: 2Te 2:16-17

✡ 4:3: 1Te 5:23; 1Pi 1:16

✡ 4:4: 1Ko 6:13

✡ 4:7: Ibr 12:14; 1Pi 1:15-16

✡ 4:8: Ruk 10:16; 2Ko 1:22

✡ 4:9: Jon 13:34

✡ 4:11: Epe 4:28

✡ 4:14: Rom 14:9; 1Ko 15:3-4,12

✡ 4:15: 1Ko 15:51-52

✡ 5:2: Mat 24:42-43; 2Pi 3:10; Rev 3:3

✡ 5:3: Mat 24:39; Ruk 21:34-35

✡ 5:5: Rom 13:12

✡ 5:8: Ais 59:17; Epe 6:14,17

✡ 5:10: Rom 14:8-9; 1Te 4:14

✡ 5:14: 2Te 3:6,11

✡ 5:15: Rom 12:17; 1Pi 3:9

✡ 5:16: Pir 4:4

✡ 5:18: Epe 5:20

✡ 5:19: Epe 4:30

✡ 5:21: 1Jn 4:1

✡ 5:23: 2Te 3:3

✡ 5:25: 1Ko 4:3; 2Te 3:1

2 Tesaronika

1

2

3

2 TESARONIKA

Poru Gigirum Meuma Duwameba Tesaronika Igiyawa Munan Tenewa

1

1 Poru, Sairas* ge Timoti gumbo, Tesaronika siosi me Mamunwa God ge Ayapan Iesu Keriso danave wakeyanawa yenan teete.

2  ✡Mamunwa God ge Ayapan Iesu Keriso gumbe ano oraiwa ge yum ye guniyap.

Nun Ge Gaun Wanigimtanwa

3 Tatangwanen, nu evedni yenan God gaun wantanit di. Meib aigimtanit di. Kuiyawa anotumat yeuma kokavit yoig aivi. Sira ye desirom desirom baigan garagara ene me koka aivi. 4  ✡Meoya, God siosi meuma yapave nu wai yemete. Kuiyawa ye edawai ge yaigipam undag danave iyai wakeg anotumat amarene.

5 Mame me God keptete meuma oraimina taibe atan oya. Ye matai God toimuwawa oya wat kiniya yempe. God toimuwawa oya ye mina gare danadawai auene. 6  ✡God me oraimina di. Ye guniyap danadawai yempewa me garawa mu gumbo danadawai mumpe. 7  ✡Ye danadawai auene. God me nu gaibu garawa ye nonewa emtan yempe. Ayapan Iesu me aneya yusipama gaibu iyam meru danave kwimin apa uwapewa, mame matai matatpe. 8  ✡Birabira God den anoyawa, Ayapan numa Iesu gae oraiwa meuma noiwa den anoemewa me nau ibnapam mumpe. 9  ✡Mu Ayapan ginangawa namive sira me eyawa yusipama gumbe atatai impe. Me nau ibnapam aug amigimpe sira wakukamunigimpe viripusiwa onan. 10  ✡Me uwape kumiwa apa, iyayapan iyakaisi meuma gumbo me eyawa aupe. Anotumat igiyawa undag gumbo me waiya waiya aupe. Kuiyawa nu yenan oya gae taibe watuwa gumbe anotumat ayana.

11  ✡Mame oya nu evedni yenan nun vete. God numa yenan auwane. God me wat kiniya yempe. Me yusiwa meuma gumbe ye oraiwa undag aya anotumat nauwawa aya. Nu anoete God waita yempe sira nau oieba ape onanape. 12 Kuiyawa God numa Ayapan Iesu Keriso ano oraiwa gumbe, ye yapeyap Ayapan numa Iesu iviwa waiya waiya aupe, sira ye gaibu Ayapan gumbe eyawa auya.

2

Gwangwan Togomiyaiviwa Abnawa Uwape

1 Tatangwanen, Ayapan numa Iesu Keriso sira uwatan aiviwa, sira me gumbe nu agoniyatan etewa, nu me oya ye diruiete. 2 Guwawa gumbe go, gae gumbe go, gigirum me uga abnawa nu ivunwa gumbe tenewa go, mu Ayapan kum meuma wait uwane vemewa ye anoyana. Megara, tate ye danewa tet ag ipunapun den aya, sira daneyap ano pipanum den aya. 3  ✡Bira da uga ebuwawa undag gumbe den ugai yempe. Kuiyawa, namu iyayapan anotumat muma epa aoretanwa uwape. Sira apan da uwape me gwangwan togomiyape, apan mame me watkukamtan usiwa. Ivi Ayapan kum meuma uwape. 4  ✡Iyayapan God numa vemewa undag gumbo, go waiya waiya emewa undag gumbo, apan mame daiewa tobiyape. Me membovit iviwa wan enagatpe, sira me God temporu meuma danave seya meuma baraug yan wakeg me membovit God wape.

5 Ye imug anoene? Ne ye guniyap wakenawa kumiwa apa dividivi mameiba oya diruina. 6 Ye anoyana, gare dimbae da me yumnasivi. Kuiyawa me kum meuma apa matai uwape. 7 Gwangwan togomaiviwa yusiwa meuma me wait guwave nau aivi. Megara gare me yumnasiviwa wakene me yumnasivi. Matai yumnasiviwa ebuwawa atan aupe. 8  ✡Ivi gwangwan togomiyaiviwa abnawa uwape. Ayapan Iesu noiwa gaup meuma gumbe me toen gutpe. Ayapan eyawa danave uwape, me eyawa gumbe gwangwan togomiyaiviwa abnawa wakukampe onanape. 9  ✡Gwangwan togomiyaivi abnawa onivi. Me Seitan nauwawa gumbe onivi. Me ugauga irayauyau meuma, irawa, anopipanum undag gaibu. 10 Sira iyayapan upeba mu watkukampe onanapewa wakeya. Mu gumbo me kukaeba gina ubeube undag ape. Mu watkukampe onanape, kuiyawa mu waita autan oya natawa baiganeba topai aya. 11 God mu gumbo anopipanum atan oya yusiwa baraupe aipe. Mu uga muma gumbe anotumat ape. 12 Iyayapan mu natawa gumbe anotumat den eme, kukaeba gumbe degadega emewa undag, mu matai keptete aupe.

Kinkin Yoiya

13  ✡Megara tatangwanen, Ayapan baigan yeniviwa, nu evedni yenanwa God gumbe gaun wantanit di. Kuiyawa God ye waita yentan oya amatoto gumbe ye wagomi yenne. Meoya Guwawa gumbe iyakaisi ai yenne sira natawa gumbe anotumat ai yenne. 14 Mame mina God gae oraiwa numawa gumbe yenan auwane. Sira Ayapan numa Iesu Keriso eyawa yenivi ye auyana. 15 Meoya tatangwanen, ye yaimoyai yoiya. Nu opata numa gumbe, go gigirum gumbe, toyau wayau ayentuwa me yumnasiya.

16 Ne anoeniwa Ayapan numa Iesu Keriso ge Mamunwa God, me nu baigan nunivi sira ano oraiwa gumbe me yaibobot wattu nunne sira owanowan oraiwa nunnewa, 17 me membovit ye nonewa wattu yempe yusiwa yempe, ye oraivit aya sira oraivit waigimiya.

3

Nunan Oya Nun Waya

1 Oieba, tatangwanen, nunan oya nun waya. Ye guniyap meib di, Ayapan gae meumawa matai tate wateteyampe sira iyayapan waiya wampe. 2 Sira nun waya, nu kukaeba igiyawa gumbo tampe painau tenuntan oya. Kuiyawa iyayapan upeba anotumat gaibu, go upeba anotumat onan. 3 Megara, Ayapan me natawa abnawa, meoya me yusiwa yempe kukaeba igiyawa gumbo yenan papara vimpe. 4  ✡Nu Ayapan gumbe anotumat ete. Nu diruietewa ye gare ene sira ye meib di aigimiya. 5 Ne anoeni Ayapan matai ye nonemagewa wasiwampe, sira God baigan meuma ge Keriso iyai waketanwa ye daneyap yempe.

Ui Irai Irai Igiyawa Gumbo Yaukapa

6  ✡Tatangwanen, Ayapan Iesu Keriso iviwa gumbe nu diruiete. Ui irai irai tatanaiwa gumbo painau aisigimiya. Nu toyau wayau dirumtuwa gumbe mu den amome. 7  ✡Kuiyawa ye yembovit anoyana ye aninin nu minun amon. Nu ye gaibu waketuwa nu ui irai irai den atu. 8  ✡Nu da bira nakwaeba natuwa nu garawa atu. Me mina, nu aram kum nau yaigipam atu yaigiwa kokavit autu. Kuiyawa nu imunup yapeyap da bira ibnawa den wantu. 9  ✡Nu yutunwa gaibu, go mame atu. Nu numbovit guwaguwawa yenan atu ye nu minun aigimtan oya. 10 Nu guniyap waketuwa, nu gwangwan mame yentu, “Apan da nau den apewa, me nakwai den nape.”

11  ✡Megara nu anotu. Ye yapeyap iyayapan upeba ui irai irai wakeya. Mu nau da den eme, yano veme, sira ui onan yai wakeg guigeme. 12  ✡Meoya Ayapan Iesu Keriso iviwa gumbe iyayapan meiba gumbo nu dirumta yusipamit wata. Mu yaimoyai wakeg mu mumbo nakwai tam nape. 13  ✡Megara ye tatanaiwa, oraivit aigimiyawa den topai aigimiya.

14 Gigirum mame danave toyau wayau ebuwawa tetu. Da bira me ebnotu den ape ipewa, apan mame yaukapa sira me gumbe evenan den ape. Meib aya ipewa me matai ubmam aupe. 15  ✡Megara me gumbe anavi den aya, tatan diya, sira yusipamit toyau waniya.

Kaiwa Kaiwa Oieba

16 Ne anoeni, Ayapan me yum tuiviwa me membovit kum evedni ge inaiinai undag danave yum yempe. Sira Ayapan ye undag guniyap wakeigimpe.

17 Ne, Poru, kaiwa kaiwa ne naninap tena. Gigirum neuma undag danave ne irawa mame teeni. Mame me ne aninin gigirum tenawa.

18 Ayapan numa Iesu Keriso ano oraiwa ye undag guniyap wakeigimpe.

* 1:1: Gae Griik gumbe me Siruvanus.

✡ 1:2: Rom 1:7

✡ 1:4: 2Ko 7:4; 1Te 2:19

✡ 1:6: Rom 12:19

✡ 1:7: 1Te 3:13

✡ 1:8: Ais 66:15

✡ 1:9: Ais 2:10

✡ 1:10: 1Ko 3:4

✡ 1:11: 1Ko 1:9; 1Te 1:2-3

✡ 2:3: 1Ti 4:1; 1Jn 2:18; 4:3

✡ 2:4: Ejk 28:2; Dan 11:36

✡ 2:8: Ais 11:4; Rev 19:15

✡ 2:9: Rev 13:11-13

✡ 2:13: Epe 1:4; 2Te 1:3

✡ 3:4: 2Ko 7:16; Gar 5:10

✡ 3:6: Rom 16:17

✡ 3:7: Pir 3:17

✡ 3:8: 1Te 2:9

✡ 3:9: 1Ko 9:4; 1Te 1:6

✡ 3:11: 1Ti 5:13

✡ 3:12: 1Te 4:11

✡ 3:13: Gar 6:9

✡ 3:15: 1Te 5:14

1 Timoti

1

2

3

4

5

6

1 TIMOTI

Poru Gigirum Meuma Desiroma Timoti Menan Tenewa

1

1 God nu Waita Abnawa ge nu owanowan numa Keriso Iesu mu gwangwan muma gumbe, ne Poru Iesu Keriso apasoro meuma ana.

2  ✡Timoti me ne di utunwa anotumat gumbe, genan teeni. Mamunwa God ge Ayapan numa Keriso Iesu gumbe, ano oraiwa ge ano nuniviwa ge yum gungap wakeigimpe.

Uga Toewanewan Gumbo Yaukapa

3-4  ✡At Masedonia oya anednawa, ne ge Epesas apa waketan oya wag dirugna. Iyayapan upeba wag dirumigima, mu gina ubewa den toewan mumpe, sira mu kuinui ugauga ge isimuranaiwa dam gina ubeubewa oya mu den anoigimpe.

Dividivi mame apewa gara di aigimpe. Me God nauwawa onan. Kuiyawa God nauwawa yumateba matai veniyape anotumat gumbe. 5 Gwangwan mame natawa me baigan. Baigan mame me nonemagowo muinnewa ge nonemagowo oraiminawa ge anotumat oraiwa apa onnewa. 6 Iyayapan upeba natawa mame mu waropiyag, sira ebu ube auya. Meoya gae muma natawa onan. 7 Mu Gwangwan toewanewan atan anoeme, megara mu den yaug anoya mu divi veman ge mu divi yusipamit vemewa.

8  ✡Megara nu yaug anotu. Mu Gwangwan gumbe yaug anog matai yaimoyai ape ipewa, Gwangwan me oraimina. 9 Nu yaug anotu Gwangwan me iyayapan oraiwa munan den wakene. Megara Gwangwan togomieme amat den emewa munan, anotumat onan ge kukaeba igiyawa munan, iyakaisi den akape diguragut eme igiyawa munan, sira mamowaviwa ge inawaviwa guremewa munan, iyayapan guremewa igiyawa munan, 10 uinantaraki eme igiyawa munan, apan mumbovit uinantaraki eme igiyawa munan, iyayapan ub eme igiyawa munan, ugauga veme igiyawa munan, keptete gumbe ugauga veme igiyawa munan oya wakene. Sira toewanewan oraiwa gumbe anavi emewa oya wakene. 11 God waribiya nuniviwa me gae oraiwa eyawa meuma gumbe munne. Gae oraiwa me gumbe me me. God anotumat mame anedne meoya ne nedne.

Ayapan Ano Oraiwa Poru Gumbe

12  ✡Ayapan numa Keriso Iesu me yusiwa negivi. Ne me gumbe gaun veni. Kuiyawa Keriso me ne aunedne anotumat neuma oya sira wogomiya nedne nau meuma oya. 13  ✡Ne namu gae kukaeba wanawa, edawai munnawa sira iyayapan upeba gumbo kukaeba anawa. Megara me ne ano nedne, kuiyawa me apa ne anotumat den ana den yaug anona. 14 Ayapan numa ano oraiwa mame gunap aivi maura vinivi, anotumat neuma ge baigan neuma me Keriso Iesu gumbe.

15  ✡“Keriso Iesu me kukaeba igiyawa waita muntan oya piyu mame uwane.” Gae mame me natawa di, meoya nu autan mekut di. Ne kukaeba igiyawa gumbo ayapanoa. 16 Ne namu apan kukaeba, megara gare me ne ano nedne. Iesu Keriso namu ano kokawa oraivitwa me toyau nedne. Kuiyawa me imive ne gunap me iyayapan munan guwaguwawa ape, meve mu yaug anog me gumbe anotumat ag inaiinai yaibobot autanwa oya. 17 God desiromirenwa me guwavewa sira den boapewa. Me kin yaibobot. God gumbe ayamat ge eyawa wakeigimpe oieba onan. Amen.

18 Ne utunwa Timoti. Gae me genan watavit wanewa me gumbe ne mame dirukna. Sira gae me watavit wanewa gumbe mut oraiwa a. 19 Anotumat ge nonegumagawa oraiwa yumnasiya. Iyayapan upeba nonemagowa oraiwa epa aoreya, sira wa tobiroriyaivi mina anotumat mumawa tobiroriyaya. 20  ✡Yapowo apan Aimenaeus ge apan Arekisanda wakeya. Ne Seitan gumbe mu munna, kuiyawa ne imunap mu yaug anope God gumbe gae kukaeba den wape.

2

God Waiyagimtanwa Oya Toewanivi

1 Meoya namuirenwa ne mame watan eni. Iyayapan undag ge kin ge nau koukawa eme igiyawa munan anog nun waigimiya, sira mu munanwa oya dividivi oraiwa aigimtanwa oya nun waigimiya, sira gaun waigimiya. 2 Me nu oma ane God gumbe iyakaisi ge oraiwa gumbe, iyaigit ge yum inaiinaiba gaibu wakeigimtan oya. 3 Meib atawa God me nu Waita Abnawa numa namive me oraivit sira God degadega ape. 4 God imive iyayapan undag waita aupe sira natawa yaug anope. 5 God me desiromiren. God ge iyayapan yapowo yapavewa me desirom. Me apan Keriso Iesu. 6  ✡Keriso me iyayapan undag sira gwiruwattan oya membovit keb ag munne. Dividivi mame kum oraiwa gumbe anewa iyayapan yaug anotan oya. 7  ✡Mame oya, ne wagomiya nedne gae umum waigimtan abnawa ge apasoro ana.—Ne natawa dirugeni uga onan,—God ne wagomiya nedne, sira toyau abnawa ana Ju onan igiyawa mu gaibu anotumat ge natawa toyau muntan oya.

8 Meoya ne imunap apan den danapiriwape, diguragut den ape, sira naniwa iyakaisiyapama wan enagat nun wape.

9  ✡Ebu desiroma, vesin gaibu, mokona enwapeyawa gumbe yaimoyai empe, kuiya gumewa gina ube den ape, gooru ge keri ge gara kokawa wapeyawa gumbe onan. 10  ✡Megara inaiinai oraiwa gumbe ben watpe, kuiyawa mu God waieme vesinowa. 11 Vesin mu iyaigit ge nouwa avigimpe, sira yaug anoigimpe. 12  ✡Ne bainda den wana vesin toewanewan ape sira vesin apan painau den tui aupe. Megara di noiwa iyaigit anoigimiya. 13  ✡Apan Adam me God namu wadne, meve vesin Ivu God wadne. 14  ✡Adam amaorot den aune, megara vesin me amaorot aug kukaeba ane. 15 Megara vesin me mokona gumbe anotumat, baigan ge iyakaisi amaraiviwa, me waita aupe ud iyaigimtanwa gumbe.

3

Siosi Namuyoiyoi Igiyawa

1  ✡Gae mame me natawa di, “Apan da siosi nauwawa aug amaratanwa anopewa, me nau oraimina di.” 2  ✡Meoya siosi amaraivi abnawa me apan mameiba. Me gumbe pui den yupe, apan me biviwa desirom, membo amarape, mokona ape, iyayapan me gumbe ayamat ape, iyayapan gumbo baigan aigimpe, oma ane toyau munigimpe, 3 wain koka den nape, iyayapan den gurigimpe, iyai wakeigimpe, anmaga oya den anoigimpe, 4 vesin ud meuma amat amunigimpe, me usitainawa mamowa gumbe ayamat ag noiwa avigimpe. 5 —Me biviusiwa yaimoyai den amat a munigimpewa, aninin me God siosi meuma amarape?— 6 Gare mame apa di apan me anotumat amatonewa me oma den ane.

Me apanapan aigimpe, ge pui aupe gina desiroma Seitan pui avivi mina. 7  ✡Me mina, siosi daieve wakeya igiyawa wape me apan oraiwa. Me apan me mina den apewa, iyayapan topai ape sira Seitan nama meuma danave unikpe. Me bainda onan.

8 Siosi kansoru me apan mameiba. Iyayapan me gumbe ayamat ape, noiwa gae duwam den waigimpe, wain koka den nape, anmaga oya ugauga den waigimpe, 9 me nonemagawa oraiwa esinewa gumbe, anotumat anoanowawa guwavewa danavewa yumnatpe. 10 Namu ye mu ag yawamiya. Divi da gumbe kukaeba da den apewa, mu oma ane siosi kansoru ape.

11  ✡Mu bivituwa mu mina meib. Iyayapan ayamat amunigimpe, me gae kukaeba iyayapan gumbo den waigimpe, membo amarape, sira dividivi undag gumbe imidanowa oraivit gumbe aigimpe.

12 Siosi kansoru me apan me biviwa desirom di, sira me oma ane biviusitainawa amat amunigimpe. 13 Meoya apan me siosi kansoru nauwawa yaimoyai apewa, me arawa oraivit painauvitwa ape, sira me Keriso Iesu gumbe anotumat imiwa kokavit aupe.

14 Ne koni ge gungap ongetan anoeni, megara ne gigirum mame teeni. 15 Kuiyawa me ne matai kum waropiyag me kumiwa apa den onetna ipewa, ge yaug anotanit di God gweyawa danave aninin amon. God gweyawa me God wakeiviwa siosi meuma, sira siosi me irap ge an nium natawa oya. 16  ✡Mame me natawa, singui da den wakene, God anoanowawa natawa guwavewa me kokavit:

“Keriso kwapiwa gumbe taibe uwamunne,

Guwawa gumbe me taibe wane me oraimina,

aneya mu me yauya,

iyayapan yapowo me oya opata waya,

iyayapan me gumbe piyu mame danave anotumat aya,

eyawa danave aug dog aine.”

4

Poru Timoti Toewanivi

1 Megara Guwawa me mameib taibe waivi. Matai iyayapan upeba anotumat muma aorepe sira ugauga guwawa ge Seitan toewaneba amave ampe. 2 Me uwapewa, ugauga igiyawa uga muma gaibu. Nonemagowa kukaimusia oraimina onan. 3  ✡Mu matai iyayapan memgebip atanwa oya bainda den wape, sira mu gwangwan dirum wape nakwai den nape. Megara nakwai me God wadne. Iyayapan mu anotumat gaibu ge natawa yaug anoyawa mu gaun gumbe nape. 4 Dividivi undag God wadnewa me oraimina. Nu baigan gumbe avigimta. Me gumbe da kwit atanwa da onan. 5 Kuiyawa me God gaiyawa ge nun gumbe waribiyape iyakaisi ape.

6 Mame tateaiwa toyau munawa, ge Keriso Iesu nauwawa aivi abnawa oraiwa a. Kuiyawa ge yoiege anotumat gaiyawa ge toewaneba oraiwa me amave agegewa gumbe. 7  ✡Ge anotumat onan gaiyawa ge vesin tayawa anoanowawa natawa onan gaiyawa topai a. Megara ge gembovit anoanowawa iyakaisi gumbe amara. 8 Kwapiwa oya atanwa me bainda, megara anoanowawa iyakaisi oya atanwa me oraivit. Me agi meuma gaibu garewa inaiinaiba ge kum iviwa inaiinaiba oya.

9 Gae mame me natawa di, sira nu me autanit di. 10  ✡Me oya nu nau aguguretewa, sira danadawai gaibu auete. Kuiyawa nu God wakeiviwa gumbe anotumat ete. Iyayapan undag munan God me Waita Abnawa, sira anotumat igiyawa mu munan natawa kokavitwa.

11 Dividivi mame ge diruma sira toyau muna. 12  ✡Ge apan mataiwa, megara bira da ge yan den yawakpe. Ge gungap inaiinai oraiwa yaug anope ge gae geumawa, egewa, baigan geuma, anotumat geuma sira iyakaisi geuma gumbe. 13 Namu ge Baiboru basiyatanwa, anotumat muntanwa ge toyau muntanwa oya nau yusipamit aigima, meve ne onekna. 14  ✡Amareme igiyawa nanuwa gungap teya, me kumive ge puyo auwana kuiyave anog God oya wanewa gumbe. Puyo den topai a megara gungap amara.

15 Ge dividivi mame oya nau natawa gumbe yaigipamit aigima. Ge meib di awa, iyayapan undag ge nau oraiwa egewa mu yaupe. 16 Yaukapa yaimoyai ge gembovit sira toewanewan geuma gumbe. Evedni meib di aigima. Ge meib di aigimawa, ge gembo waita auwa, sira anoemewa mu mina meib.

5

Siosi Igiyawa Oya Poru Me Timoti Toewanivi

1 Iyayapan tayawa mu gae yaigipamit den dirum waigima. Megara a mamagaiwa mina ape. Iyayapan mataiwa gumbo aigima tatagaiwa mina ape.

2 Vesin tayawa gumbo aigima inagaiwa mina ape. Vesin mataiwa gumbo meib aigima yogiyagaiwa mina ape nonegwa iyakaisi gumbe. 3 Kwapura undag yapowo kwapura natawa mu ayamat amunigima. 4 Megara kwapura da usitainawa go wagobaiwa gaibu ipewa, namu ge toyau muna mu aninin kwapura gweyowo ayamat amunigimtanwa, sira aninin inamamawa ge wagobaiwa gumbo garawa a munigimpe. Kuiyawa mameiba gumbe God degadega ape. 5 Kwapura natawa me mekut wakeiviwa me owanowan meuma God gumbe, sira kum ge aram evedni God gumbe waita oya nun waivi. 6 Megara kwapura me piyu mame degadegaeba anoiviwa, me kaninga wakeivi megara me bo vesin. 7 Dividivi mame ge diruma, kuiyawa mu matai pui den yumumpe. 8 Apan da bira iyayapan meuma ge me membo biviusitainawa inamamawaiwa den yaimoyai amat amunigimpewa, me anotumat meuma epa aoreivi. Anotumat onan igiyawa mu kukaine, megara apan mame me di kukai gugudne.

9 Ge kwapura iviwa barauwawa, me bairawan 60 apa utan ainewa. Sira me memawa desirom. 10 Sira iyayapan undag inaiinai meuma oraiwa oya gumbe ayamat eme, guwaguwawa mamaib, me usitainawa tam amara munne, amdau igiyawa munan amara munne, iyayapan iyakaisiyapama amowa muinamne, sira me anoano oraiwa oya nau obiren yaigipamit ane.

11 Kwapura mataiwa topai muna. Kuiyawa mu imuwo apan da yaug anog autan anopewa, me Keriso gumbe wakewake gwambe aivi, meoya me memgebip atan aivi. 12 Meve iyayapan wape kwapura mame agi meuma namuwa yankwene, meoya mu matai ikikiyape. 13  ✡Sira me yaug anope nau den ag ui onan yai wakeg gwe gwe amdau guigimpe. Me ui onan yai wakeigimtan mekut onan, megara iyayapan upeba munan yano wag guigivi, sira me dividivi mu imuwo den wakenewa me aivi.

Sira me wape megara den watanwa me waivi. 14  ✡Meoya ne imunap mamaib. Kwapura mataiwa me memgebip ape, ud kikiyan baraupe, gwe amarape, sira anavi kum den wampe gae kukaeba me gumbe watan oya. 15 Kuiyawa iyayapan upeba wait anotumat ebuwawa aug tobiroriyag Seitan amave amiya.

16 Anotumat vesin da me kwapura gaibu wakenewa, me kwapura amarape. Kwapura ibnawa siosi den wampe. Mu meib apewa, siosi oma ane kwapura natawa waita wampe.

17 Siosi namuyoiyoi abnawa me iyayapan toyau muniviwa me ayamat aupe. Sira namuyoiyoi abnawa me God gaiyawa ge toyau nauwawa oya nau yaigipamit aiviwa me ayamat duwam egave autanit di. 18  ✡Kuiyawa Baiboru wane, “Mae burumakau me peape goyauviviwa me noiwa den toboriya,” sira, “Nau igiyawa garawa muma autanwa me bainda.” 19  ✡Yangowo yauyawa duwam go duwamdesi den wakepewa, siosi namuyoiyoi abnawa gumbe pui yutanwa me den anoa. 20  ✡Apan me kukaeba aiviwa me gumbe iyayapan undag namuwo pui yuya. Kuiyawa iyayapan upeba me yaug a ape.

21 Ne ge gae yaigipamit dirukna God ge Keriso Iesu sira aneya wagomiyamunnewa namuwo. Dividivi undag mame ge yaimoyai amara. Sira mame gamben gamben ge a.

22 Sira ge iyayapan gumbo nanigwa kuiyowo tetanwa me meib taibe den ape. Iyayapan upeba kukaeba mumawa ge gaibu den a. Ge gekut iyakaisi gumbe amara.

23 Yoi mekut den na, megara wain kusi gaibu na. Me bainda danagwa ge kum da da yuwarege oya.

24 Iyayapan upeba kukaeba mumawa namu yaug anope, keptete kumiwa me ivi. Megara iyayapan upeba kukaeba mumawa me ivi meve yaug anope. 25 Ebu desiroma mina, wakewake oraiwa iyayapan undag yaveg anoeme, megara mu gare den yaveg anoemewa, me oma den ane guwave kum evedni wakeigimpe.

6

1  ✡Ankwatave nau eme igiyawa undag mu apan koukawa mumawa gumbo ayamat kokavit atanit di. Kuiyawa iyayapan God iviwa ge toyau meuma iyagau mumpetan. 2  ✡Apan kokawa me anotumat abnawa ipewa, me tatawa, megara me ayamat kusi gumbe den ape, nau meuma yaimoyai aigimpe. Kuiyawa anoano oraiwa ape ipewa, dividivi oraiwa uwape. Sira anotumat abnawa ge bira da iyayapan baigan wanemewa mu dividivi oraiwa aupe. Ge dividivi mame iyayapan toyau muna sira diruma.

Anmaga Baigan Niatanwa

3  ✡Bira da giu gina ube toyau muniviwa, sira bira da giu oraiwa me Ayapan numawa Iesu Keriso gaiyawa oraiwa ge giu meuma gumbe gina desiromawa me gumbe bainda den waiviwa, 4 me apan apan aivi, divi da den yaug anoivi, anopipanum aivi, sira yuwat me gae gumbe garawa aiviwa aune. Me apa, gunat atanwa, mut atanwa, gae kukaeba watanwa, anopipanum kukaeba atanwa mu me gumbe dauwag onivi. 5  ✡Sira kuiyowa kukaimusiawa wakeya. Mu gae natawa waropiyaya. Mu anoemewa God anoanowawa gumbe dividivi oraiwa aupe. Mu yapowo evedni mut pawaigimpe.

6  ✡Anotumat numawa God gumbe me danunwa memeyu gumbe, me ebu garawa kokavit autanwa oya. 7  ✡Kuiyawa nu divi da den aukape piyu mame uwatu, sira nu divi da den aukape dauwag anta. 8 Nu nakwai ge enwape gunuba, danunwa memeyaipe. 9 Megara bira da me tawara abnawa atan anoigimpewa, me amaorot gumbe aikpe sira nama gumbe unikpe. Sira me ano kukaeba me anoano onanwa ge kukaeba gumbe unikpe. Ano kukaeba mame me iyayapan watkukampe. 10  ✡Anmaga oya anoiviwa me kukaeba kuiyabariwa. Iyayapan upeba anmaga oya yaveg anoeme, sira anotumat gumbe dauwag amiya. Mu danadawai kokavit obiren gumbe mumbo yuwamiya.

Poru Timoti Toewanne

11  ✡Megara ge God abnawa, dividivi undag mame ge ayun wara, sira ge anoano oraiwa, God anoanowawa, anotumat, baigan, yaimoyai waketanwa sira inaiinai oraiwa autan oya aga. 12  ✡Ge anotumat muriwa yaigipamit mura, sira inaiinai yaibobot auwa. God genan auwane mame oya, sira iyayapan obiren yangowo ge boru oraimina ana. 13  ✡God me inaiinai dividivi undag munne. Keriso Iesu me Pontio Pairat namive boru oraimina ag taibe wane. God ge Keriso Iesu namuwo ne ge dirugeni. 14 Namu ge gwangwan amara, miyot gaibu onan sira kukaeba da iyayapan ge den dirukpe, ge meib wakeya. Ivi Ayapan numa Iesu Keriso uwanumpe. 15  ✡Me kumiwa oraimina apa toewan numpe. God me Amaraiviwa painauvit desiromirenwa me waribiya noidauwanewa, Kin painauvitwa ge Ayapan painauvitwa. 16 Me mekut meib wakeigimpe bo onan, sira me eyawa gumbe wakeivi, nu oma den ane eyawa mame an auta. Bira da den me yaune, sira nu oma den ane me yauta. Ayamat ge yusiwa yaibobot me God gumbe meib wakeg aigimpe. Amen.

17  ✡Tawara igiyawa piyu mame danave wakeyawa gumbo mu diruma, apan apan den aigimpe sira tawara gumbe den anotumat aigimpe. Megara God wakeiviwa gumbe mu anotumat aigimpe. God dividivi undag nunivi nu degadega aigimtanwa oya. 18 Sira mu diruma oraivit ape, dividivi oraiwa obiren ape, sira iyayapan upeba gumbo baigan gumbe keb aigimpe. 19  ✡Mu inaiinai natawa autan oya, sira kum iviwa oya nium oraiwa barauka.

20 Timoti, me gennewa amara. Sira gae me anoano ugaugaeba ge nata onanwa ayun wara. Sira gambenwa gaiyawa me iyayapan gwambe gumbe wayawa anoano meuma oraiwa wakene. Ge me mina ayun wara. 21  ✡Iyayapan upeba mu gae mame ano yusipamit wayawa, mu anotumat apa anopipanum ag dauwag amiya.

Ano oraiwa guniyap wakeigimpe.

✡ 1:2: Apa 16:1-3; Tai 1:4

✡ 1:3-4: 1Ti 4:7; Tai 1:14

✡ 1:8: Rom 7:12,16

✡ 1:12: Apa 9:15; 1Ko 15:9-10; Gar 1:15-16

✡ 1:13: Apa 8:3; 9:1-5

✡ 1:15: Ruk 19:10

✡ 1:20: 1Ko 5:5; 2Ti 4:14-15

✡ 2:6: Rom 3:29-30; Gar 1:4

✡ 2:7: Apa 9:15; Gar 2:7-8; 2Ti 1:11

✡ 2:9: 1Pi 3:3-5

✡ 2:10: 1Ti 5:10

✡ 2:12: 1Ko 14:34

✡ 2:13: Gen 2:7,21-22; 1Ko 11:8-9

✡ 2:14: 2Ko 11:3; Gar 3:1-6

✡ 3:1: Apa 20:28

✡ 3:2: Tai 1:6-9

✡ 3:7: 2Ko 8:21

✡ 3:11: Tai 2:3

✡ 3:16: Mak 16:19; Jon 1:14; 1Ko 1:23

✡ 4:3: Gen 9:3; Rom 14:6; 1Ko 10:30-31

✡ 4:7: 1Ti 1:4

✡ 4:10: 1Ti 2:3-4

✡ 4:12: Tai 2:15

✡ 4:14: 2Ti 1:6

✡ 5:13: 2Te 3:11

✡ 5:14: 1Ko 7:9

✡ 5:18: Deu 25:4; Mat 10:10; 1Ko 9:9

✡ 5:19: 2Ko 13:1

✡ 5:20: Epe 5:11

✡ 6:1: Epe 6:5

✡ 6:2: Prm 16

✡ 6:3: Gar 1:6-9

✡ 6:5: 2Ti 3:8; 4:4; Tai 1:14

✡ 6:6: Pir 4:11-12; 1Ti 4:8; Ibr 13:5

✡ 6:7: Job 1:21

✡ 6:10: Epe 5:5

✡ 6:11: 2Ti 2:22

✡ 6:12: 1Ko 9:25-26; 2Ti 4:7

✡ 6:13: Jon 18:36-37

✡ 6:15: Rev 17:14

✡ 6:17: Ruk 12:20-21

✡ 6:19: Mat 6:20

✡ 6:21: 1Ti 1:6; 2Ti 2:18

2 Timoti

1

2

3

4

2 TIMOTI

Poru Gigirum Meuma Duwameba Timoti Menan Tenewa

1

1 Poru me God anoanowawa gumbe sira inaiinai agiyawa me Keriso Iesu danave wakenewa gumbe Keriso Iesu apasoro meuma anawa. 2  ✡Utunwa Timoti ne baigan neuma ge gungap. Mamunwa God sira Ayapan numawa Keriso Iesu gumbe, ano oraiwa ge ano nuniviwa ge yum gungap wakeigimpe.

Poru Ano Yusiwa Timoti Wanne

3  ✡Ne kum ge aram evedni nun gumbe genan anoeni. Isimuranaiwa ayawa mina, God nau meuma ne nonenwa oraivit gumbe eni. Ne God gumbe gaun veni. 4 Ge it geuma anoeni, meoya ne ge yaug gemka degadega kokavit atan anoeni. 5  ✡Ne anotumat geuma oraiminawa imug yaug anoeni. Anotumat me namu wagog Rois ge inag Yunis gumbe wakenewa. Ne yaug anoeni anotumat gina desiroma me gare ge gungap. 6  ✡Meoya mame ne ge gungap watna. God puyowawa me naninwa gungap baraug gennewa, iyam kokavit gumbe sira ikpe. 7  ✡God me guwawa a atanwa den nunne, megara me guwawa yusipama, guwawa baigan ge guwawa nonewa oraiwa nunne.

8 Meoya Ayapan numawa oya taibe watanwa sira ne Ayapan oya nog aidnawa oya ubmam den a. Megara ne gunap yunata, sira God yusiwa gumbe gae oraiwa oya danadawai auwa. 9  ✡God waita nunne, sira me iyakaisiyapama wag nunan auwane. Meoya nu nau den atu, megara God yumateba ge ano oraiwa me ane. Namu ano oraiwa mame Keriso Iesu gumbe nunne, ivi piyu mame wadne. 10  ✡Gare Waita Abnawa numawa Keriso Iesu pawane, sira me taibe ane. Keriso me bo wakukamne, sira gae oraiwa gumbe me toewan munne inaiinai ge evedni wakeigimtanwa. 11  ✡Gae oraiwa mame oya, God ne wagomiya nedne, sira opata waigimtanwa abnawa, apasoro sira toewanewan abnawa ne ana. 12 Meoya ne edawai mame aueni. Megara ne ubmam den eni. Kuiyawa ne yaug anona Ayapan me gumbe anotumat eniwa, sira yusipamit anotumat eniwa, Ayapan me gumbe dividivi undag wannawa yaimoyai oma ane amarape.

13 Anotumat ge baigan me Keriso Iesu danave wakenewa gumbe, divi ge ne gunap anoanawa yusipamit amara. Me guwaguwawa oraiwa toewaniviwa. 14  ✡Dividivi oraiwa gungap gennewa amara, Guwawa Iyakaisi me nu danunup wakenewa gumbe.

15 Ge yaug anoana iyayapan undag mu at Esia wakeyawa mu yankwenegiya. Yapowo Pigeras ge Erumogenes wakeya. 16 Ayapan me Onesiporas ge biviusitainawa ano munigimpe. Me kum dada ano yusiwa nunne, sira ubmam den ane ne murap gumbe tunegiyawa. 17 Ne at Romu apa uwanawa, me ne yaunektan oya yusipamit diug yaunedne. 18 —Ayapan me gumbe ano wampe me kumiwa apa!—Ge yaimoyai yaug anowawa me at Epesas apa anintom mina ne waita nedne.

2

1 Meoya ge utunwa, God anoano oraiwa me Keriso Iesu danave wakenewa gumbe yutugwa auwa. 2 Yangowo yauyawa namuwo ne veniwa anoana. Ge anotumat yaigipama igiyawa mu oma ane iyayapan toewan mumpewa gumbo me muna. 3  ✡Keriso Iesu mut abnawa mina ge ne gaibu edawai auta. 4 Mut abnawa nau aiviwa, me divi da den aivi kum evedni inaiinai meuma gumbe. Me meib aiviwa, mut amaraivi abnawa me tamnewa degadega ape. 5  ✡Sira bira da me kae apewa, me gwangwan gumbe kae atanit di. Me meib den apewa oma den ane keret me kae aune abnawa oya me aupe. 6  ✡Piyu nauwawa aivi abnawa me nau yaigipamit apewa, natawa uwapewa, me namu tampe. 7 Ne divi veniwa ge yaimoyai anoa. Ayapan yusiwa gempe dividivi undag yaug anotan oya.

8  ✡Iesu Keriso me Devid dam meuma yaig onamiyawa gumbe yaine, bo igiyawa gumbo sira yoine. Me oya kum evedni anoigima. Mame me gae neuma oraiwa. 9  ✡Ne gae oraiwa oya edawai aueni, sira ne aiyan murapeba sein gumbe tunegiya apan kukaeba mina. Megara God gaiyawa mina den ane tupe. 10 Meoya dividivi undag aug nikieni iyayapan wagomiyayawa munan. Me mu waita Keriso Iesu danave wakenewa me eyawa yaibobot gumbe autanwa oya.

11  ✡Gae mame natawa di waivi.

“Nu me gaibu bo atuwa, wanampa me gaibu waketa.

12  ✡Uunwa niki aigimtawa, ivi me gaibu amaraigimta.

Nu me topai atawa, me nu topai numpe.

13  ✡Nu anotumat kusi, megara me anotumat meuma kokavit.

Kuiyawa me oma den ane me membo topai ape.”

Nau Eme Igiyawa God Bainda Wanewa

14  ✡Dividivi mame oya sira wag diruma anope. God namive ge yusipamit wag diruma, gae me waita onan sira iyayapan anoemewa tam wakukampewa oya diguragut den aigimpe. 15  ✡Ge nau geuma oraiwa gumbe wakeigima, sira nau abnawa me ubmam den ag natawa gaiyawa oya opata taibe waiviwa me gumbe wakeigima. Ge gembovit God gumbe puyo yaimoyai a. 16  ✡Gae me anoano ugaugaeba ayun wara. Kuiyawa iyayapan mu me gumbe inaiinai oraiwa God namive den ape sira egave ape. 17  ✡Gae muma vemewa me matai kamot iviwa kansa mina wateteyampe. Yapowo Aimenaeus ge Piretas wakeya. 18 Mu gae natawa gumbe a amiya, mu waya sira inainewa wait uwane. Mu iyayapan upeba anotumat muma aug tobiyaya. 19  ✡Megara God nium meumawa yaigipama wakene, sira gae mamaib tenewa, “Ayapan yaug anone iyayapan me meumawa,” sira, “Apan me Ayapan iviwa auwaiviwa me kukaeba yankwem ube aga.”

20 Gwe koka danave, gooru ge siruva irutawa wakeya, sira yoma ge piyu irut waramiyawa gaibu wakeya. Upeba me garawa kokavitwa oya, sira upeba me garawa kusikarenwa oya. 21 Meoya da bira me membovit waribiyag ube aipewa, me matai irut mina me garawa kokavitwa oya. Me iyakaisiyapama sira kokawa meuma gumbe oraivitwa sira dividivi undag gumbo oraivitwa ape.

22  ✡Meoya ge iyayapan uinantaraki anoanowawa muma yankweg siwavit aga, sira ano oraiwa, anotumat, baigan ge yum gumbe aga, nonewa esinewa gumbe Ayapan auvemewa igiyawa gaibu. 23  ✡Dividivi kuiya onanwa ge warago diguragut yankweya, kuiyawa ge yaug anoana mu diguragut emewa. 24 Ayapan nauwawa aivi abnawa den diguragut aigimpe. Megara ge iyayapan gumbo baigan amunigima, toyau munigima, ugwa nikiaigima. 25 Bainda den veme igiyawa ge nonegwa oraiwa gumbe iyaiyai toewamuna. Anten God ape mu nonowa biroriyape, sira mu natawa yaug anope. 26 Meoya anten iyayapan upeba mu Seitan tamnewa mu mumbovit inaimutpe, sira Seitan nama meuma gumbe dauwag a ampe.

3

Anotumat Den Emewa Kum Oieba Apa

1  ✡Ge mame yaug anoa, kum oieba apa danadawai koka kumiwa uwape. 2 Me kumive iyayapan mamaib ape. Mu apewa mu mumbo oya anog aigimpe igiyawa, anmaga oya anoigimpe igiyawa, mumbo waiya eme igiyawa, apan apan eme igiyawa, God gumbe gae kukaeba veme igiyawa, inomamowa nouwa den avieme igiyawa, gaun den veme igiyawa sira iyakaisi onan igiyawa, 3 sira mu apewa baigan onan igiyawa, den anog yankwepe igiyawa, pui upeba yuwampe igiyawa, mumbovit yai den amarape igiyawa, garato eme igiyawa sira ano oraiwa topai eme igiyawa. 4 Sira mu apewa, omin baraueme igiyawa, inaiinai gwambe eme igiyawa, membo uwag dega eme igiyawa, sira imuwo piyu mame anoano meumawa anoeme megara God oya kokavit den anoeme igiyawa. 5  ✡Mu yawamtawa anotumat oraiwa igiyawa, megara mu anotumat oraiwa igiyawa onan. Ge iyayapan mame topai muna.

6 Yapowo iyayapan upeba mame wakeya. Mu gwe aig ge dauwa eme, sira mu vesin imudanowa den esinewa imuwa aueme. Vesin mame kukaeba gina ubeube eme, sira nonowa apan oya avieme. 7 Mu evedni gigirum teeme, megara oma den ane natawa yaug anope. 8  ✡Sira iyayapan mame mu natawa topai eme, Jannes ge Janbres mu Mosisi topai ayawa mina. Mu nonowa miyot umne sira anotumat den yumnasiya. 9 Megara mu matai kokavit den ampe. Kuiyawa iyayapan matai taibe yaug anopewa mu kuiyowa onan iyayapan duwam asime kuiyowa mina.

Poru Timoti Toewanne

10 Megara ge ne amanap yaimoyai onagana, ne toewanewan neuma, ne eniwa, ne yumateba neuma, ne anotumat neuma, ne iyai waketanwa neuma, baigan neuma sira unwa nikiyaigimtanwa oya. 11  ✡Sira edawai ge danadawai me ne at Antiok ge Aikoniam ge Ristra apa tamnawa oya ge ne amanap yaimoyai onagana. Ne edawai mame gumbe unwa nikiana. Megara dividivi undag gumbe Ayapan me waita nunne. 12  ✡Iyayapan mu imuwo God namive inaiinai oraiwa gumbe waketan anoemewa, mu undag edawai aupe. 13 Megara kukaeba eme igiyawa ge ugauga eme igiyawa, mu garagara amaorot aigimpe, sira mu matai dividivi kukaeba koka gumbe uyug aikpe. 14 Megara ge yaug anoana sira yutugwa auwana, me apa di wakeya. Ge yaug anoana bira ge toyau genne. 15 Sira ge yaug anoana ge ud toragap Baiboru basiege. Baiboru oma ane anoano gempe sira Keriso Iesu anotumat awa me waita auwa. 16  ✡Baiboru undag God Guwawa gumbe teya, sira munigimtanwa ge dirum watanwa ge sira yaug anotanwa ge oraiwa ageyau atanwa oya me oraiwa. 17 Me God abnawa me nau oraiwa oya tamibarip oraivitwa atanwa oya.

4

1 God namive, sira Keriso Iesu me gare vin eme igiyawa ge boriruwayawa igiyawa kepteempewa namive, ne anoeni me uwatanwa ge me toimuwawa, sira ne ge dirukna. 2 Gae opata wag dirumigima. Yaimoyai meib a, kum oraiwa gumbe ge kum kukaeba gumbe. Iyaiyai wakeg toewan mun, diruma sira dirum anope sira yusiwa muna. 3  ✡Kuiyawa iyayapan matai toewanewan oraiwa den anope. Sira mu imuwo toewanewan opata me mu anotan anoemewa wape. Meoya anoano muma gumbe toewanewan tam gumbo tepe. 4 Mu natawa yankweg anoano muma gumbe ainamiya gaiyawa aupe. Meib kumiwa matai uwape. 5 Megara ge dividivi undag mu yaukapa, sira danadawai geuma me gumbe ugwa nikiyaigima, sira gae oraiwa wateteyamivi abnawa nauwawa aigima, sira yaimoyai nau geuma aigima.

6  ✡Ne gare puyo egamiviwa atan eni. Ne at piyu mame kwetanwa kumiwa me wait uwane. 7  ✡Ne mut yusipamit ana, sira ne kin ageyau ana onanane, sira anotumat neuma amarana. 8  ✡Gare mame anoano oraiwa keret meuma nenan tamibarip anewa baraug wakene. Me kumive Ayapan me keptete abnawa oraiwa me nekpe. Ne nekut onan, iyayapan upeba mu me uwatanwa anoemewa mu gaibu mumpe.

Poru Dividivi Meumawa

9 Ge yusipamit ag nenan tatevit onaga. 10  ✡Demas me piyu mame baigan ag ne yankweneg at Tesaronika aine. Sira Kresens me at Garatia aine, Taitosi me at Darumatia aine. 11 Ruk mekut gunap wakene. Mak aug nenan onaga. Me nau neuma gumbe oraimina. 12 Sira ne Titikas barauna Epesas aine. 13  ✡Ne Toroas apa wakenawa Karupas gumbe wape neuma yankweg onedna. Ge nenan ongetan awa wape neuma auka onaga. Sira buka tam onaga. Ne imunap buka me sip kwapiwa gumbe ainamiyawa tam onaga.

14  ✡Arekisanda me aiyan kopa gumbe guwawa ubeube ainamiviwa me danadawai koka nedne. Ayapan garawa wampe nau meuma oya. 15 Ge mina gaibu me gumbe yaukapa, kuiyawa me gae numa yusipamit topayane.

16 Ne gae namuiren wanawa, bira da ne den waita nedne, iyayapan undag ne yankwe negiya. Ne imunap anoeniwa, God mu matai ibnawa den mumpe me oya. 17 Megara Ayapan ne gunap yokene, sira yusiwa nedne. Kuiyawa Ayapan imive wakenewa, ne gae opata yaimoyai yusipamit wape, sira iyayapan at undag gae anope. Ayapan ne waita nedne mae raion noiwa apa dauwag onedna. 18 Sira Ayapan waita nekpe dividivi kukaeba undag apa dauwag onetna, sira gwetoimu kwiminauwa danave yaimoyai unikna. Ayapan gumbe eyawa wakepe viripusiwa onan. Amen.

Gaun Meuma Oieba

19  ✡Priska ge Akuira gumbo nenan gaun wa. Sira Onesiporas ge biviusitainawa gumbo gaun wa. 20  ✡Erastas at Korint apa wakene, sira Tropimas yuwarane, meoya at Miretas apa yankweg onedna. 21 Ageyau ag onaga meve taig kumiwa uwape. Yuburas, Puden, Rinas, Kraudia ge tatangwanenaiwa undag genan gaun veme.

22 Ayapan me guwagwa gaibu wakeigimpe. God ano oraiwa me guniyap wakeigimpe.

✡ 1:2: Apa 16:1; 1Ti 1:2

✡ 1:3: Apa 23:1

✡ 1:5: Apa 16:1

✡ 1:6: 1Ti 4:14

✡ 1:7: Rom 8:15

✡ 1:9: Epe 2:8-9; Tai 3:5

✡ 1:10: Ibr 2:14

✡ 1:11: 1Ti 2:7

✡ 1:14: 1Ti 6:20

✡ 2:3: 2Ti 1:8

✡ 2:5: 2Ti 4:8

✡ 2:6: 1Ko 9:7

✡ 2:8: Rom 1:3; 1Ko 15:4

✡ 2:9: Epe 3:1,13; Pir 1:12-14

✡ 2:11: 2Ko 4:11

✡ 2:12: Mat 10:33

✡ 2:13: Rom 3:3-4; Tai 1:2

✡ 2:14: 1Ti 6:4; Tai 3:9

✡ 2:15: 1Ti 4:6

✡ 2:16: 1Ti 4:7

✡ 2:17: 1Ti 1:20

✡ 2:19: Nam 16:5; Ais 52:11; Jon 10:14; 1Ko 8:3

✡ 2:22: 1Ti 6:11

✡ 2:23: 1Ti 4:7

✡ 3:1: 1Ti 4:1

✡ 3:5: Mat 7:15,21; Tai 1:16

✡ 3:8: Eks 7:11

✡ 3:11: Apa 13:14-52; 14:5,8-20

✡ 3:12: Mat 16:24; Jon 15:20; Apa 14:22

✡ 3:16: Rom 15:4

✡ 4:3: 1Ti 4:1

✡ 4:6: Pir 2:17

✡ 4:7: 1Ti 6:12

✡ 4:8: 1Ko 9:24-25

✡ 4:10: Apa 15:37-39; 1Ko 4:14; 2Ko 8:23

✡ 4:13: Apa 20:6

✡ 4:14: Ais 59:18; Rom 2:6

✡ 4:19: Apa 18:2; 2Ti 1:16-17

✡ 4:20: Apa 19:22; 20:4; Rom 16:23

Taitosi

1

2

3

TAITOSI

Poru Gigirum Meuma Taitosi Menan Tenewa

1

1 Poru, God nauwawa eniwa, sira Iesu Keriso apasoro meuma, God gomiya munne igiyawa anotumat muma oya sira anoano natawa me God namive oraiwa oya, me anegne apasoro ana. 2  ✡God me oma den ane uga wape. Me watavit ampa di inaiinai yaibobot oya agi wane. Me nu anoetewa gumbe God wagomiya nedne. 3 Me anonewa kumive, gae mame toyau nunne. God me Waita Abnawa me nau mame atan oya didnedne.

4  ✡Ne utunwa Taitosi me anotumat desiroma aunewa gumbe. Mamunwa God ge nu Waita Abnawa numawa Keriso Iesu gumbe, God ano oraiwa ge yum ge gungap.

At Kurete Apa Taitosi Nau Aivi

5 Ne at Kurete apa kwegemna, kuiyawa me nau numawa onan den anewa ge yai waribiya sira ne genan wana mina, gwetoimu dada danave, ge namuyoiyoi igiyawa te muntan oya. 6  ✡Namuyoiyoi abnawa me iyayapan pui den yuwameme, memawa vesin desirom, mamawa me usitainawa anotumat anoeme, sira usitainawa mu ano kukaeba mumawa oya pui den yuwameme sira mu nawankanu eme igiyawa onan. 7 Namuyoiyoi kokawa me God nauwawa aivi gumbe, me iyayapan pui den yuwamemewa. Me danawa piri den aigimpe, yoi yusipamitwa koka den naigimpe, mut atan den anoigimpe, anmagawa kukaeba gumbe den autan anoivi. 8 Megara baigan gumbe iyayapan warinamivi, me oraivit anoivi, me mokona aigimpe, ano meuma me oraimina, me inaiinai oraimina God namive, ge membovit amaraivi. 9 Me gae natawa me toyau waneyawa yaigipamit amaraivi. Kuiyawa gae oraiwa gumbe me watdega mumpe, sira yai mu wat dirumpe epin oraiwa.

10  ✡Kuiyawa nu gunup anavi eme igiyawa, gae uga veme igiyawa, iyayapan mu ape iyayapan upeba anopipanum ape igiyawa, obiren wakeya. Mu kwapituitui igiyawa danowo obiren wakeya. 11  ✡Mu nouwa tobotpe. Mu imuwo anmagawa kukaeba autan oya dividivi mu den toyau mumpewa dirumeme, sira gwe gwe upeba mu kukai muteme. 12 Propeta me at muma desirom meib wane, “Kurete igiyawa mu evedni ugauga vemewa sira mae kukaeba, sira nau atan den anoeme megara mu nakwai nabot nabot igiyawa.” 13  ✡Gae mame natawa di. Meoya, yusipamit wag diruma, meve mu yaimoyai yaug anope anotumat gumbe. 14  ✡Ju igiyawa kuinuiyowa natawa onanwa den anope, sira natawa topaiemewa igiyawa gwangwan mumawa den anope. 15 Danowa iyakaisi igiyawa munan dividivi undag iyakaisi, megara kukaeba eme igiyawa munan ge den anotumat eme igiyawa munan, dividivi undag iyakaisi onan. Kuiyowa ge nibdanowa me kukaine. 16  ✡Mu veme God yaug anotu, go mu aninin emewa mu God topai eme. Mu di kukaimusia, sira mu God noiwa den aueme, sira oma den ane dividivi undag oraivit atan oya.

2

God Toyau Toyau Meuma Gumbe Wakeg Aigimta

1 Ge toyau toyau oraiwa gumbe gae diruma. 2 Iyai tayawa toyau muna. Mu mumbovit yaimoyai amarape, ayamareme igiyawa wakepe, sira mokona ag anotumat oraiwa ge baigan ge yaimoyai amaraigimtanwa gumbe bainda wakepe.

3  ✡Ebu desiroma, vesin tayawa gaibu toyau muna, mu God nauwawa eme, meoya mu God gumbe yaimoyai ape, yano den waigimpe, yoi yusipama kokavit den naigimpe, dividivi oraiwa toyau munigimpe. 4 Mu meib ape ipewa, vesin mataiwa oma ane toyau mumpe, memoutuwa ge usitainowa gumbo baigan atanwa, 5  ✡mokona atanwa, uinantaraki onanwa, gwe danave dividivi undag amaraigimtanwa, baigan gumbe wakeigimtanwa, memoutuwa nouwa autanwa. Meib toyau mumpe. Mu gumbo iyayapan God gaiyawa den yan yawampe.

6 Gina desiroma, iyayapan mataiwa mu toyau muna, yaimoyai anog amaraigimpe. 7  ✡Sira dividivi undag gumbe ge oraiwa a, sira guwaguwawa oraiwa a. Ge toyau toyau geuma gumbe oraiwa ge ebnotu yaug anope. 8  ✡Gae oraiminawa me iyayapan pui den yupewa ge wa. Meib a ipewa, anavi numawa oma den ane gae kukaeba nu gunup wape, mu ubmam ape.

9  ✡Ankwatave nau eme igiyawa diruma, dividivi undag gumbe kokawa muma nouwa aupe, yaug anope oma ape, sira kokawa muma gumbo gae garawa den dirumpe. 10 Sira diruma, ub mu gumbo den ape, natawa di wape. Me dividivi undag mu emewa gumbe God Waita Abnawa numawa toyau meuma ben waramtan oya.

11 Kuiyawa God ano oraiwa mu waita muniviwa iyayapan undag gumbo uwane. 12  ✡Me toyau nunnewa, God namive ebnotu onanwa ge piyu mame anoano meuma yankweta. Sira kum gare mokona gumbe, oraivit gumbe, inaiinai oraiwa God namive gumbe wakeigimta. 13 Sira toyau nunnewa, nu owanowan me waribiya nunnewa amaraigimta. Me natawa meib. God kokawa ge Waita Abnawa numawa Keriso Iesu mu eyawa gumbe matai uwape. 14  ✡Keriso me nunan boanewa me nu kukaeba numa oya sira gwiruwad nuntan oya, sira iyayapan meuma mu oraiwa atan oya anoemewa, me membovit oya wat muintan oya.

15  ✡Dividivi mame yusiwa kokavitwa gumbe toyau muna, wak diruma ape, sira pui yua. Mu den kwema, ge yan barau gempe.

3

1  ✡Iyayapan wak diruma, mu amara muniviwa ge yutuwa gaibu igiyawa nouwa aupe. Sira mu nouwa aug oraiwa undag atan anoeme igiyawa ape. 2 Sira gae kukaeba iyayapan gumbo den wape, sira mut den ape, yum gumbe wakepe, iyayapan undag gumbo baigan ape. Mu meib atan aigimpe igiyawa ape.

3  ✡Watavit nu warago igiyawa mina atu, nouwa den aug anopipanum eme igiyawa mina atu, sira dividivi ano kukaeba ge piyu degadega meuma gumbe ankwatave nau eme igiyawa atu. Danapiri ge anoano numawa me iyayapan upeba mu degadega atan den anoetewa danave wakeete, sira nu topai nuniya igiyawa, sira nu gara topai atu igiyawa. 4 Megara God waita abnawa numa nonemagawa oraiwa ge baigan iyayapan munan uwane. 5  ✡Me kumiwa apa, waita nunne. Me divi da oraiwa nu atunewa onan, megara me ano oraiwa meuma oya. Guwawa Iyakaisiyapama gumbe, mataiwa yaitanwa gumbe, mataiwa atanwa gumbe muinne. 6  ✡Iesu Keriso me Waita Abnawa numa gumbe, God Guwawa Iyakaisiyapama mame nunne gunup noidauwane. 7 Me Keriso ano oraiwa gumbe nu oraivit atanwa oya, sira inaiinai yaibobot oya anoetewa gumbe nu kwan autanwa igiyawa atan oya. 8 Gae mame me ano kokavitwa, meoya ne anoeniwa ge gae mame oya yusipamit diruma. Me God gumbe anotumat eme igiyawa mu dividivi oraiwa atan anotan oya. Dividivi mame me oraiwa, sira me iyayapan gumbo waita mumawa.

9  ✡Megara gae kukaeba, dam yaig onamiyawa, diguragut sira gwangwan gumbo gae gara wa atanwa yankweya. Me iyayapan gumbo waita muma onan, sira natawa onan. 10  ✡Apan da dam meumawa ube ainampewa, koni desirom toyau wana, meve koni duwameba toyau wana, ivi ig aoreya aipe. 11 Ge yaug anoana apan meiba anokukam abnawa me membo yaug anone me kukaeba, megara kukaeba aigimpewa.

Gae Oieba

12  ✡Ne Arutemas go Titikas tetna genan onampe. Me ivi, garawapa ge di nenan onaga. Ne Nikoporis apa waketna. Ne taig kumiwa me apa waketan anoeni. 13  ✡Dividivi undag ake Gwangwan toewanewan Jenas go Aporos amdau ampe. Dividivi anoemewa ge tamibarip a. 14  ✡Dividivi undag evedni anoetewa oya nau oraivit atanwa nu undag mina yaug anotanit di.

15 Undag gunap wakeemewa genan gaun veme. Nu anotumat owanaiwa gumbo gaun numa wag diruma. God ano oraiwa ye undag guniyap wakeigimpe.

✡ 1:2: 1Ko 1:27

✡ 1:4: Rom 1:7; 2Ko 8:23; Gar 2:3

✡ 1:6: 1Ti 3:2-7; 2Ti 2:24-26

✡ 1:10: 1Ti 4:7

✡ 1:11: 2Ti 3:5-6; 1Pi 5:2

✡ 1:13: 2Ti 4:2

✡ 1:14: 1Ti 4:7

✡ 1:16: 1Jn 1:6; 2:4

✡ 2:3: 1Ti 3:11

✡ 2:5: Epe 5:22

✡ 2:7: 1Ti 4:12

✡ 2:8: 1Pi 2:15

✡ 2:9: 1Ti 6:1

✡ 2:12: 1Jn 2:16

✡ 2:14: Eks 19:5; Deu 7:6; Ejk 37:23; Gar 1:4; 1Pi 2:9

✡ 2:15: 1Ti 4:12

✡ 3:1: Rom 13:1-7; 1Pi 2:13-14

✡ 3:3: 1Ko 6:9-11; Epe 2:1-2; 5:8

✡ 3:5: 2Ti 1:9; Ibr 10:22

✡ 3:6: Apa 2:17-18

✡ 3:9: 2Ti 2:14,16

✡ 3:10: Mat 18:15-17

✡ 3:12: 1Ko 4:7-8; Epe 6:21-22

✡ 3:13: Apa 18:24; 1Ko 3:5-6

✡ 3:14: Epe 4:28

Pirimon

PIRIMON

Poru Gigirum Meuma Pirimon Menan Tenewa

1

1 Poru, Iesu Keriso oya nog abnawa, ge nu gwanunwa Timoti apa onne Pirimon me nu evunwa nonunmagawa nau desiroma abnawa. 2  ✡Sira nu yogiyunwa Apia, nu mut abnawa desiroma Arukipas, sira siosi me gwe geuma danave wakenewa mu gumbo onne.

3 Mamunwa God sira Ayapan Iesu Keriso gumbe God ano oraiwa ge yum ye guniyap wakeigimpe.

Gaun Ge Nun

4 Ne nun neuma danave genan anoeni, sira God neuma gumbe kum evedni gaun veni. 5 Kuiyawa ne anona anotumat geuma me Ayapan Iesu oya sira baigan geuma iyayapan iyakaisi igiyawa munan. 6 Ne imunap, ge yaimoyai yaug anoa dividivi oraiwa me Keriso oya etewa, sira ne imunap ge anotumat gumbe baigan toboratanwa me yusipamit ag yaipe. 7  ✡Gwanen, nu baigan geuma gumbe degadega kokavitwa ge watmemeyam kokavitwa tamtu, kuiyawa ge iyayapan iyakaisi nonowa yusiwa munana.

Poru Gaiyawa Onesimas Oya

8 Ne oma ane divi atan oya yusipamit dirukna Keriso gumbe. 9 Megara ne imunap baigan gumbe nun genan watna. Ne Poru tayawa da, sira gare mame Iesu Keriso oya nog abnawa eni. 10  ✡Ne nog danave wakeeni kumiwa apa utunwa Onesimas* barauna. Me oya ne imunap genan nun watna. 11 Namu me oma den ane nau genan ane, megara gare me oma ane ge ge nenan nau ape.

12 Ne me genan baraueni taig gungap onivi. Me nonenmagawa di. 13 Ne gae oraiwa oya nog danave wakeeni kumiwa apa, ne me aupopo gunap wakepa genanwa oya nau apa. 14 Megara ne yaug anona divi da gwangap den atna. Kuiyawa baigan oya bira da yusipamit den dirukpe, megara ge nonegmagawa gumbe a. 15 Me dud kum koni kusi da gungap painau aig wakene. Ne anoeniwa, natawa me anten ge me sira taig aug gungap wakeigimpe yaibobot viripusiwa onan. 16  ✡Gare me ankwatave nau aivi abnawa mina onan, me ankwatave nau aivi abnawa egavewa, nu gwanunwa nonunmagawa. Me natawa, ne gunap, sira anoeni me di egaviren ge gungap, kwapiwa gumbe sira Ayapan gumbe.

17 Ge yaug anoa ne evegwa oraiwa ipewa, ne baigan negege mina me baiganiya. 18 Me ge watkukam gennewa, sira garawa gentanit di, me oya wa anotna. 19 Ne Poru naninap gigirum mame teeni. Ne garawa me oya gentna.

—Gare mame wakewake geuma ne gunap onne, megara me oya ne divi da den watna.— 20 E, ne evenwa, ne imunap Ayapan gumbe garawa ge gungap autan anoeni. Ne nonenmagawa yusiwa Keriso gumbe wana. 21 Ne anotumat eniwa ge nonwa auwa, meoya gigirum mame genan tena. Kuiyawa ne yaug anona, ne ano veniwa me kusikaren go ge awa me kokavit.

22  ✡Da sira, vintan arawa tamibarip nenan aya. Ne anotumat eni nun yeuma gumbe ne oma ane guniyap onetna.

23  ✡Epapuras me ne gaibu nog abnawa Keriso Iesu oya, me kaiwa guniyap waivi. 24  ✡Ne nau desiroma Mak, Aristarukas, Demas ge Ruk mu kaiwa guniyap veme.

25 Ayapan Iesu Keriso ano oraiwa meuma guwewa gaibu wakeigimpe.

✡ 1:2: 1Ko 4:17; 2Ti 2:3

✡ 1:7: 2Ko 7:4

✡ 1:10: 1Ko 4:9,15

* 1:10: Me Pirimon ankwatave nau aivi abnawa, sira me Iesu gumbe anotumat aune Poru gumbe.

✡ 1:16: 1Ti 6:2

✡ 1:22: Pir 1:25; 2:24

✡ 1:23: 1Ko 1:7

✡ 1:24: 1Ko 4:10-14

Ibru

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

IBRU

Gigirum Me Ibru Igiyawa Munan Tenewa

1

Usiwa Me Painauvit Aneya Me Mina Onan

1 Watavit ampa God me isimuranaiwa gumbo wane. Propeta gumbo kum obiren di, sira ebu obiren gumbe wane. 2  ✡Kum gare oieba apa, Usiwa gumbe did nunne. God ane Usiwa me dividivi undag wadnewa me kwan autan oya. Usiwa gumbe dividivi undag piyuwawa ge kwiminauwa undag waramne. 3  ✡Usiwa me God eyawa esinewa, me God anoanowawa irayauyau. Gae yusipamit gumbe dividivi undag waramnewa amaraivi. Me wait ane kukaeba muinne, yusipama painauvitwa yutanwa apa yan wakene. 4  ✡Usiwa me iviwa oraiwa kwan aune, aneya mina onan. Mame mina, me ane oraivitwa, aneya mina onan.

5  ✡God me aneya ambuwa gumbe mameib wane?

“Ge ne Utunwa. Gare ge ne barau genna.”

Sira,

“Ne me Mamaven atna. Me ne Utunwa ape.”

6  ✡Sira God usiwa namuirenwa baraune onnewa kumiwa apa, me mamaib wane,

“God aneyaeba mu Usiwa waiya waiya atanit di.”

7  ✡Sira aneya oya mamaib wane,

“God ane aneya taig mina,

sira ane nau eme igiyawa iyam meru mina.”

8  ✡Usiwa oya me mamaib wane,

“God, ge kin seyaeba auwawa viripusiwa onan.

Ano oraiwa tutuwawa me Ge toimuwagwa tutuwawa.

9 Ge oraiwa baigan ege. Ge ano kukaeba topai ege.

Meoya God, God geuma me ge painau barau genne,

aigo geuma mu mina onan.

Ge waribiya gennewa me degadega oira kadnawa gumbe.”

10  ✡Sira wane,

“Ayapan, ge namuiren piyu amatowanawa.

Kwimin me mina ge nanigap warana.

11 Dividivi undag mame matai onanape.

Megara ge meib di wakeigima viripusiwa onan.

Dividivi undag matai enwape mina kukai mutpe.

12 Ge dividivi mame matai wape yobutataewa mina panatpewa,

Dividivi mame matai wape mina tobiyape.

Megara ge gembo den tobiya, sira ge bairawan geuma oieba onan.”

13  ✡Aneya me ambuwa gumbe God mamaib watavit wane?

“Ge ne nanin yutanwa gumbe yan wakeya.

Ne matai atna, anavi geuma ge amagwa egave emtanwa ape.”

14  ✡Aneya undag mu guwowa mu upeba munan nau emewa. God me aneya tene onamiyawa, waita kwanawa aupe igiyawa nau mumawa atan oya.

2

Umum Waivi Yaimoyai Anota

1 Meoya aninin anotunewa nu yaiyai nonunup amarata, sira nu den kainto toigimta. 2  ✡Gae aneya gumbe wanewa yusipamit wan yoivi, sira gae togomiyaiviwa sira gae noiwa den aviviwa mu undag pui auya. Ayapan gaiyawa me kokavit yusipama, aneya gaiyawa me mina onan. 3  ✡Nu waita mame oraiminavitwa topai atawa, me aninin nu guwave anton? Me mina den ane nu ata. Waita waita mame, me wait namuiren Ayapan wane, sira Iyayapan mu anoyawa mu mame wag kiniyag nu meve did nuniya. 4  ✡God me mina me gumbe taibe ane. Me oya, God ane guwaguwawa, gina anat ge irayauyau. Sira puyo me Guwawa Iyakaisiyapama me anoano meuma gumbe kep aiviwa gumbe God taibe ane.

Mamunwa God Ane Iesu Me Tatanaiwa Mina Ane

5 God ane, piyu mame oniviwa me gare mame vetewa, me matai aneya noiwa den aupe. 6  ✡Megara apan da buka danave mamaib taibe waivi,

“Apan me aninin? Divi oya ge apan me oya anoege?

Apan usiwa me aninin? Divi oya ge me auwag amarege?

7-8 Ge ana me aneya ankwatowo ane,

megara ge eyawa ge ayamat kuiyave keret yusipama barauwana,

sira me dividivi undag me ama danave teana.”

God dividivi undag me ankwatave baraunewa kumiwa apa, me ankwatave da den wakenewa God me den kwene. Dividivi undag me apan ankwatave di wakeigimpe, megara gare mame nu meib den yavete. 9  ✡Megara nu Iesu yavete. Mamunwa God ane Iesu kusi yan ane aneya mina onan. Bo edawaeba gumbe me kin keret aune eyawa ge ayamat gumbe. Me bo demtawa aug yaune, iyayapan undag munan, God ano oraiwa gumbe.

10 Eyawa oya usitainawa obiren tam aitan oya, God ane, namuyoiyoi abnawa waita oya edawai obiren gumbe undagit oraivit ane. Me God gumbe oraivitwa, kuiyawa dividivi undag me God oya sira dividivi undag me God gumbe. 11  ✡Apan da bira ape iyakaisi, sira iyayapan mu ane iyakaisi ayawa, mu duwam megara desirom. Meiba oya Iesu me ubmam den ane megara munan wane, “Tatanaiwa.” 12  ✡Me wane,

“Ne ge ivugwa tatanaiwa dirumpna.

Siosi danave ne bererin gumbe waiya gentna.”

13  ✡Sira wane,

“Ne me gumbe anotumat eni.”

Sira wane,

“Yauya ne ge utuntainanwa mu God nednewa.”

14-15  ✡Usitainawa undag di ge kwapuwa gumbe, meoya me mina di ge kwapiwa gumbe. Bo apa, Seitan me bo yusiwa gumbe wakenewa wakukamne. Sira me gumbe, iyayapan kwemne, kuiyawa iyayapan mu inaiinai muma kumiwa apa bo aeba gumbe ankwatave nau eme igiyawa wakeya. 16 Me Ebraam usitainawa yaieg onamiyawa gumbo waita munivi, aneya gumbo onan. Me natawa. 17 Meoya God gumbe, pirisi painauvitwa me anogugut oraimina ge anotumat oraimina aunewa atan oya, dividivi undag mu gumbo Ayapan me tatanaiwa mina ane. Me iyayapan kukaeba muma yankwetan oya. 18 Ayapan me amaorot aug edawai aune, meoya me oma ane iyayapan mu amaorot auemewa gumbo waita munivi.

3

Iesu Me Kokavitwa, Mosisi Mina Onan

1  ✡Meoya, tatanaiwa iyakaisiopama mu kwiminau auvemewa. Iesu me apasoro ge pirisi painauvitwa me gumbe boruetewa. Me gumbe anoya. 2 Mosisi me God gweyawa undag oya anotumat ane. Me mina, Iesu me anotumat aivi Mamunwa God me Iesu wait wat gomiyanewa gumbe. 3 Gwe sitan abnawa ayamat aupe, gwe mekut onan. Me mina, Mamunwa God ane Iesu me eyawa kokavitwa aune, Mosisi mina onan. 4 Gwe desirom desirom bira da me siyampe, megara dividivi undag wadnewa me God. 5  ✡Mosisi me nau aivi abnawa, sira me God gweyawa undag oya anotumat ane. Me dividivi me matai wapewa taibe watanwa oya. 6 Megara Keriso me Usiwa, God gweyawa gumbe anotumat aivi. Nu degadega me kikikit autanwa ge anoenewa oraiwa gumbo wakeyawa, mu yusipamit oieba kumiwa oya amaraigimtawa, nu God gweyawa.

Anotumat Onanwa Mu Oya Gwangwan Waivi

7-8  ✡ ✡Meoya me Guwawa Iyakaisiyapama waiviwa mina,

“Ye gare mame noiwa anoyawa, nonewa den yaigiwape.

At inguiwa arawa apa amaorot auyawa kumive, ye ayana God danapiriwane. Me mina, nonewa den yaigiwape.

9 Ye isimureaiwa me amaorot ag yaunegiya,

sira bairawan 40 danave mu nau neuma yauya.

10 Meoya me kumiwa gumbe ne danampiriwa togomiyana, sira wana.

Mu evedni nonomagowa ipun eme,

sira mu ne ebuwanwa den yaug anoya.

11  ✡Ne danampiriwa gumbe agi neuma ana.

Ne mu gumbo bainda den veni,

mu ne nonenwa emeniwa den aupe.”

12 Tatangwanen. Ye guniyap da, bira da nonemagawa kukaeba go nonemagave anotumat den aiviwa aug God wakenewa yankweg ube aipe ipewa, me bainda onan. ye yembovit yaiyai amaraya. 13 Kum wayawa gare, me danave yutuiwa garawan aya, sira ye bira da den nonemagewa yaigiwape kukaeba amaorot gumbe. 14 Nu anotumat amatonewa gumbe kikikit aug amaraigimtawa, nu Keriso oya nau desiroma. 15  ✡Mamaib wane,

“Ye gare mame noiwa anoyawa, nonewa den yaigiwape.

Ye ayana God danapiriwane.

Me bainda onan. Nonewa den yaigiwape.”

16  ✡Bira anog ane God danapiri ane? Me iyayapan undag mu Mosisi amarag Ejipt dauwag onamiyawa, go onan? 17  ✡Bira gumbe, God danapiri ane bairawan 40 danave. Me iyayapan mu kukaeba aya sira at inguiwa arawa apa boriruwayawa kwapuwa teyawa, go onan? 18 God agi ane sira wane, “Ne mu gumbo bainda den veni, mu ne nonenwa emeniwa den aupe.” Bira gumbe God agi ane? Me iyayapan mu God noiwa den auyawa. Bira da onan. 19 Meoya nu yaug anotu, mu oma den ane nonowa emtanwa den auya, kuiyawa mu anotumat den eme.

4

Sabat Kumiwa Apa God Iyayapan Meuma Nonowa Emtanwa

1 Meoya God oya unig nonunwa emtanwa oya agiyawa, me ande wakene. Ye da bira oma den ane unikpewa, me bainda onan. Meoya nu yaiyai amarata. 2 Gae oraiwa nunanwa oya opata wayawa nu me gaibu anotu. Mu anoya mina, nu meib anotu. Me desirom. Megara mu gae me anoyawa mu gumbo nau den ane, kuiyawa gae anoyawa anotumat gumbe den aune. 3  ✡Nu me anotumat atuwa nonunwa emtanwa unikta.

“Ne danapiriwa gumbe agi neuma ana.

Ne mu gumbo bainda den veni, mu ne nonenwa emeniwa den aupe.”

God meib wane. God dividivi undag wadnewa kumiwa apa amatonewa, God nau meuma onanane. 4  ✡Kuiyawa God wane kum naningamben duwam oya, “Sira dividivi undag God nau meuma wadne onanane, sira nonewa emne kum naningamben duwam apa.” 5  ✡Sira mapa wanewa, “Ne mu gumbo bainda den veni, mu ne nonenwa emeniwa den aupe.”

6 Meoya iyayapan upeba mu matai nonowa emtanwa oya unig atanwa mu ande wakeya. Iyayapan mu namu gae oraiwa anoyawa mu anotumat onanwa gumbe oma den ane unigiya. 7  ✡Sira God ane kum da me “kum gare mame” ane. Sira bairawan obiren onanane, ivi God me Devid gumbe desiroma wait namu wanewa mina wane,

“Ye gare mame noiwa anoyawa, nonewa den yaigiwape.”

8  ✡Josiya mu munan nonowa emtanwa munnewa, God ivi kum upeba oya da den wane. 9 Meoya Sabat Kumiwa nonewa emtanwa me ande wakene God iyayapan meuma oya. 10  ✡God me nau meuma yankweg nonewa emne. Me mina bira da me God nonewa emtanwa unig aunewa, me nau meuma yankweg nonewa emne. 11 Meoya nu nonunwa emtanwa mame nau yusipamit ag unikta. Noiwa den auyawa guwaguwawa mina bira da uyug aikpewa, me oraimina onan.

12  ✡God gaiyawa me wakeivi sira yusipama. Me donapama, donawa duwam debaiba mina onan. Me oma ane nonemagawa ge guwawa yu gomiyape, sira koniwa ge marednawa gaibu yu gomiyape. Me mina, anoano numawa ge inaiinai me nonun magave wakeiviwa, me oma ane yaug anope. 13 Dividivi undag me God wattenewa me matai God gumbe den guwave ape. God yangave, dividivi undag en wape onan me taibe. Nu matai God gumbe nunanwa oya wata.

Iesu Me Pirisi Painauvitwa

14  ✡God Usiwa Iesu me nunanwa oya wakene. Me pirisi painauvitwa me kwimin danave wait aig unigne. Meoya nu anotumat gumbe boru atanwa me yusipamit amaraigimta. 15 Apan da oma den ane yutun onanwa oya den ano nunigimpe. Megara Pirisi numa kokavitwa me apan mame mina onan. Me kukaeba da den ane, megara nu mina dividivi undag gumbe amaorot me aune. 16  ✡Meoya nu yusipamit anta ano oraiwa kin seyaeba oya. Me nu anogugut autan oya, sira me waita anoetewa gumbe ano oraiwa me waita nuntan oya.

5

1 Pirisi painauvitwa undag mu iyayapan gumbo watgomiya munivi. Dividivi God gumbe, munan namuyoiyoi abnawa atanwa oya God wag barauya. Me kukaeba oya, puyo ge puyo maeba ag tobot wantan oya. 2 Me gaibu yusi onan, meoya iyayapan upeba mu den yaug anoya sira inaiinai mumawa gegeru gagaru aiviwa mu munan ano munigimpe. 3  ✡Me meiba oya, mu yutu onanwa gumbe, mu kukaeba oya puyo wantanit di, iyayapan mu munan ge pirisi kokawa mumbo munan.

4  ✡Bira da ayamat mame oma den ane me mekut aupe. Aaron mina, God menan auwag wampe. 5  ✡Me desiroma, Keriso gaibu me ayamat me mekut den aune. Ayamat mame me pirisi painauvitwa atanwa oya. Me gumbe God wane,

“Ge me ne utunwa. Gare mame, ne ge barau genna.”

6  ✡Sira buka da apa tenewa,

“Ge pirisi meib di wakeigimpe viripusi onan, Merukisedek mina.”

7  ✡God me oma ane bo gumbe warinampewa. Keriso inaiinai meuma piyuwawa kumiwa apa, me nun ge anoiviwa God gumbe wanne it aen ge yanga turipam gumbe. Sira Keriso ayamateba gumbe Keriso nun meuma God aune. 8 Keriso me God Usiwa, megara me noiwa aug autanwa oya yaug anone edawai gina ubeube gumbe. 9 Sira God ane me oraivitwa ane, sira apan me oma ane Keriso amave amomewa igiyawa gumbo yaibobot waitaeba munigimtanwa ane. 10 God gumbe, me pirisi painauvitwa me Merukisedek minawa ane.

Gwangwan Uyug Gumbe Aig Aigiviwa

11 Ne Apan mame oya gaiyawa watanwa me obiren. Megara ye naunewa iyaimoyai den anoene, meoya aninin waton yaigiwane. 12  ✡Ne anoeniwa me ye wait bairawan obiren onananewa, ye wait toewanewan apono. Megara ye God gaiyawa taibewa bira toewan yemtan oya anoene. Ye imuyap am mina yunattan anoene, nakwai yaigipama onan. 13 Iyayapan mu am mekut nemewa mu ud kikiyan mukut. Toewanewan me oraiwa oya mu den yaug anoeme. 14 Megara nakwai yaigipama me iyayapan natawa mu munan. Me oraiminawa ambuwa sira kukaeba me ambuwa oya yaug anotan ag yauya igiyawa mu munan.

6

1-2 Meoya Keriso oya toewanewan amatonewa yankweta, sira oraiwa kokavitwa oya anta. Kukaeba me bo gumbe aiviwa apa nonunmagawa biroriyatanwa, God gumbe anotumat atanwa, babataito toewanewaneba, naniwa kuiyave barautanwa, bo gumbe sira inaitanwa, puiyuyu yaibobot aigimtanwa, mame me taibewa. Meoya mame oya sira den taig itan anta. 3 God bainda wape ipewa, nu meib aigimta.

4 Bira da eyawa aunewa, puyo kwiminauwa demtawa meuma yaug anone, sira Guwawa Iyakaisiyapama gumbe kebanewa, 5 sira God gaiyawa oraiminawa ge piyu me matai uwapewa me yusipama demtawa aune, 6  ✡megara ivi mu aikpewa, me apa ebu da onanape nonomagowa biroriyape. Mu God Usiwa sira korosi gumbe toeme mu mukut, sira ubmam me gumbe taibe baraueme.

7 Piyu da uvin aikpewa yoi yaiyai aupe, iyayapan nau emewa munan nakwai oraimina iyaig yoipe ipewa, God piyu mame waribiyape. 8  ✡Megara me gan ge wayo kukaeba yaipewa, me oraimina onan. Me ponan niyape, oieba apa me iyam oketpe.

9 Megara, ye iyayapan neuma. Nu mamaib vete, megara yenanwa oya ne oraivitwa yeuma oya yusipamit anotumat yeneni. Me waita yeuma gaibu. 10  ✡God me oraivitwa, meoya yenan God imiwa den atataine. Ye iyayapan iyakaisiyopama gumbo waita yemne, sira gare mame waita yenivi. God iviwa oya ye baigan yeuma toewanene. God me oya den imiwa atataipe. 11 Nu mamaib anoetewa, ye desirom desirom ano yeuma yaigipam gumbe nu owanowan numawa oya anotumat yeuma amaraigimiya viripusiwa apa. 12 Iyayapan mu gwangwan kwan muma anotumat ge yaimoyai gumbe aupe. Kuiyawa ye topaepam den aigimiya, megara iyayapan asime mu amowo aisiya.

God Agi Meuma Me Natawa

13  ✡God me Ebraam gumbe agi wane. Me kumiwa apa, bira da God mina koka onan, meoya God me membovit gwangwan wane. 14 Me meib wane, “Ne natawa veni, ge waribiya gentna. Obiren gentna.” 15 Mame mina, Ebraam me uiwa nikiyane, meve me agi puyowawa aune.

16 Me natawa, apan agi wapewa me kokavitwa gumbe. Agi yaug anotanwa oya me gae waigimtanwa me matai tobotpe. 17 Meoya God anog ane. Iyayapan kwan meuma autanwa bira mu gumbo agi wanewa mu meiba yaug anope gumbo taibe esipe, “God ano meumawa me matai den tobiyape.” God agi meuma gumbe wait bainda wane. 18  ✡Agi duwam mame den di tobiyape.—God me agi mame oya den di uga wape.—Nu wait ayun wattune owanowan namunuba autan oya. Agi duwam mame wakeya, me me gumbe nu matai yutunwa yusipamit autanwa oya. 19  ✡Ano mame me guwunwa gumbe yumatpe oraiminavit ge yaimoyai waketanwa oya. Sira ano mame me wape koka temporu danavewa danave unigne. 20 Iesu namuiren nunanwa oya unigne. Me ane pirisi painauvitwa yaibobot. Me ane Merukisedek yumateba apa.

7

Pirisi Apan Merukisedek

1  ✡Apan mame Merukisedek me Sarem kin muma, sira God painauvitwa pirisi meuma. Ebraam kin upeba mut vin aune sira taig onivi, me kumiwa apa, Merukisedek me Ebraam nuntusag waribiyane. 2 Ebraam dividivi koniwa naninwanit danave kebag desirom wanne. Namuiren, iviwa tobiyak tetawa, me kin oraivitwa. Dawa me Sarem kin muma, natawa me yumtutu kineba. 3 Me mamawa onan, inawa onan, dam mu yumateba apa onnewa onan, wakewake amatonewa onan, inaiinai oieba onan, sira me ane God Usirenwa mina, me pirisi yaibobot tunano.

4 Yaiyai anoya apan mame me kokawa meuma anintom. Ebraam me dam kuiyabariwa. Megara me mut warigin bog onnewa naninwanit danave kabag desirom Merukisedek gumbe wanne. 5  ✡Rivai dam meuma usitainawa apa onnewa gumbo Gwangwan gumbe God wanewa, iyayapan gumbo koniwa naninwanit danave kebag desirom tampe. Mu Ebraam usitainawa, meoya mu iyayapan tatowaiwa. Megara mu iyayapan gumbo koniwa naninwanit danave kebag desirom tamiya. 6 Megara apan me Rivai dam meuma danave den wakenewa Ebraam gumbe koniwa naninwanit danave kebag desirom aune, sira me agi meuma aunewa waribiya wanne. 7 Pipangittanwa onan, apan painauwa me apan ankwatavewa waribiya wanne. 8 Mapa apan bira matai botopewa naninwanit danave kebag desirom avivi, megara ebu da gumbe apan bira iyayapan waya inainewa me aune. 9 Sira me nu wata, Rivai abnawa me koniwa naninwanit danave kebag desirom aviviwa mina koniwa naninwanit danave kebag desirom wanivi Ebraam gumbe. 10 Kuiyawa Merukisedek me Ebraam nuntosane kumiwa apa, Rivai me ande mamawa kwapirenmawa danave wakene.

Iesu Me Merukisedek Mina

11 Pirisi nau meuma me Rivai dam danave wakenewa gumbe mina ane oraiminavit ape ipewa,—me kuiyabariwa apa God amatog Gwangwan iyayapan gumbo munne,—dividivi oya anoemewa me me apa wakeya? Divi oya pirisi da me Aaron yumateba onan megara Merukisedek yumateba mina wakenewa, yoine? 12 Pirisi nau meuma tobiyapewa, Gwangwan mina tobiyatanit di. 13 Apan me gumbe nu gae vetewa me dam da danave wakene. Dam me apa bira da iyakaisi kem meuma oya nau atanwa den onne. 14  ✡Yaug anotanwa Ayapan numa me dam Juda apa onne, me natawa. 15 Mosisi dam mame oya pirisi oya divida den wane. 16 Pirisi me Merukisedek mina wakenewa yoipewa ne wait anin wanawa me taibe esipe. Me pirisi ane, me Gwangwan me kwapiwa gwangwaneba gumbe onan. Megara inaiinai yaibobot yusiwa gumbe me pirisi ane. 17  ✡Apan mame oya aib wane,

“Ge pirisi me Merukisedek yumateba apa wakenewa viripusiwa onan.”

18 Gambenwa, gwangwan nunganwa yankwene, kuiyawa me yusiwa onan ge nau sira den ape. 19  ✡—Kuiyawa Gwangwan me oraimina divi da den ane.—Oraiwa anoetewa wat toewan nunne, sira mame gumbe nu God gumbe uwawanta.

20 Me God namive agi sig watanwa gumbe ane. 21  ✡Mu pirisi God namive agi sig watanwa gumbe den aya, megara Ayapan pirisi ane God namive agi sig watanwa gumbe. God me Ayapan gumbe wag dine.

“Ayapan God namive agi watanwa gumbe wane,

sira me gae meuma den tobiyape.

‘Ge pirisi yaibobot tunano.’ ”

22  ✡Mame gumbe, Iesu gwangwan oraimina oya wag kiniyane.

23 Mu boriruwayawa, mu pirisi nauwawa den aug avigimpe, meoya iyayapan obiren pirisi aya. 24 Megara Keriso inaig meib wakeigimpe viripusi onan. Me pirisi nauwawa me den tobiroriyatanwa avigimpe oieba onan. 25  ✡Meoya, iyayapan mu Keriso gumbe God oya ampewa, Keriso oma ane waita muntanit di. Me evedni inaig wakeivi, sira me yapave yum tuivi.

26 Pirisi kokavitwa mame me iyakaisiyapama, pui den aviviwa, danawa undag esinewa, kukaeba igiyawa gumbo ube, sira enagadne kwimin apa me painau opa. Nu imunup pirisi koka mame di. 27  ✡Keriso me pirisi upeba mina onan. Me kum evedni me kukaeba meuma oya sira iyayapan kukaeba muma oya buyunai den aivi. 28 Kuiyawa me membovit wanne, sira kum desirom gumbe ane onan di ane. Gwangwan waiviwa apan pirisi kokawa aivi. Apan desi desi yutu onan. Namu Gwangwan uwane, ivi God agi gaiyawa uwane. Gaiyawa mame Usiwa oya waivine pirisi painauvitwa ane. Me nau undag di ane oieba onan.

8

Agi Mataiwa Pirisi Painauvitwa Meuma

1 Nu divi vetewa natawa me mamaib. Pirisi painauvitwa numa me Apan me God painauvitwa kwiminauwa kin seyaeba nanin yutanwa apa wakeiviwa. 2 Me nau aivi at iyakaisiyapama apa. Me tabenako* natawa Ayapan sine, iyayapan onan.

3 Pirisi painauvitwa undag tamne puyo ge puyo maeba wantan oya. Meoya Pirisi painauvitwa mame gaibu divi da autanit di puyo wantan oya. 4 Keriso piyu mame danave wakeigimpewa, me pirisi den apa. Kuiyawa iyayapan mu Gwangwan gumbe puyo wanemewa wakeeme. 5  ✡Iyayapan mu nau mumawa eme, kwimin danave wakeemewa guwawa ge gugup gumbo. Dividivi undag mame mu God me Mosisi toewannewa mina. Mosisi me tabenako amatog sitan kumiwa apa, God toewanne. God wanewa, “Yaukapa. Ne toyau genna. Me gumbe ge dividivi undag ainama.” 6  ✡Megara gare mame, Keriso me nau oraivitwa aune. Kuiyawa me yapave yum tuivi abnawa ane gwangwan agiyawa gumbe. Gwangwan agiyawa mame agi oraivitwa gumbe ane.

7 Gwangwan agiyawa namuwa me oraivitwa ipewa, mataiwa at meuma onan. 8  ✡Megara God anonewa namuwa me oraivitwa onan, meoya me mamaib wane,

“ ‘Ayapan waivi, yauya, kum onivi.

Me kumiwa apa, ne gwangwan agiyawa mataiwa atna

Isuraeru gweyawa ge Juda gweyawa gaibu.’

9 Ayapan waiviwa,

Ne Ejipt apa isimuranaiwa naninap bog anedna,

me kumiwa apa ne gwangwan agiyawa nunganwa ana.

Gwangwan agiyawa mataiwa me nunganwa mina onan.

Mu gwangwan agiyawa neuma den amaraya, meoya ne den amara munna.’

10 Ayapan waiviwa,

Kum da apa ivi, gwangwan agiyawa atna Isuraeru gweyawa gaibu.

Me mamaib. Ne Gwangwan neuma anoano muma danave entna,

sira nonomagowa gumbe tetna. Ne God muma atna, mu iyayapan neuma ape.

11 Mu owawa den toyau mumpe, sira tatawaiwa den toyau mumpe.

Mu den wape ‘Ye Ayapan di yaug anoya.’

Iyayapan undag ne yaug ano nekpe, ud torawa apa aig iyai tayawa gumbo.

12 Kuiyawa ne kukaeba anoemewa anog yankwetna,

ne kukaeba muma sira den yaug anotna.”

13 God wane gwangwan agiyawa “Mataiwa”, me kumiwa apa, me wanewa namuwa me nunganwa. Divi da aita toivi ge namuwa kukainewa me koni onanape.

9

Tabenako Danave Waiya Atanwa

1  ✡Gwangwan agiyawa danave waiya gwangwaneba ge at Iyakaisiyapama wakeya. 2 Tabenako mu baraug siya. Pantut danave namiwa apa kendoro deriyateba ge teboro ge bredi puyowawa wakeya. Mu wayawa At Iyakaisiyapama. 3  ✡Pantut duwameba wapeyawa daieve, pantut da wakene. Mu wayawa At Iyakaisiyapama Painauvitwa. 4  ✡Me apa, gooru kem iyakaisi meuma tayawa oraimina oya wakene, sira gwangwan agiyawa bokesiyawa me gooru gumbe wariyawa wakene. Bokesi danave gooru ap me danave mana wakeyawa, ge Aaron tutu meuma me sivisip tonewa, ge an pepetuwa gwangwan agiyawa tenewa wakeya. 5  ✡Sira bokesi egave, serubim eyawa gumbe wakene. Me maviwa gumbe kukaeba numa aug aitanwa noiwa umne. Megara ne oma den ane mame oya undag watna.

6  ✡Dividivi undag mame wait tamibarip aya onananewa, pantut namuwa danave pirisi evedni unigiya sira waiya aya. 7  ✡Pantut duwameba danave, pirisi painauvitwa mekut kum desirom mekut bairawan evedni unigeme. Di onanwa me den unikpe. Di me membovit oya sira kukaeba iyayapan pimpanmuteg ayawa oya. 8 Mame gumbe Guwawa Iyakaisiyapama mamaib toyau nunivi. Pantut namuwa ande wakenewa, At Iyakaisiyapama Painauvitwa ebuwawa me ande den watabne. 9  ✡Mame me guwaguwawa kum mame garewa oya. Gwangwan gumbe puyo ge puyo maeba waneme, megara me oma den ane iyayapan mu waiya emewa nonomagowa oraiminavit ape. 10 Dividivi mame me nakwai, yoi ge divi da muintanwa mina oya. Me gwangwan kwapunwa oya. Me nau warigimpe ano mataiwa meve yaug anope.

Keriso Diyawa

11 Keriso uwane pirisi painauvitwa me dividivi undag oraivitwa wait anewa atan oya. Me tabenako kokavitwa ge oraivitwa unig dauwag aine. Tabenako mame iyayapan nanuwo den siya, gae dawa gumbe aib vete, me ambuwa ayawa ube. 12 Sira me di meuma aug, me mae goot go burumakau usiwa di muma onan, At Iyakaisiyapama Painauvitwa unigne koni desirom mekut, sira gwiruwat nunne yaibobot oya. 13  ✡Mae goot ge mae burumakau apanwa diyawa sira mae burumakau vesinwa atapupuwawa mu miyot igiyawa kwapuwa puwameme. Me oma ane miyot igiyawa kwapuwa muimpe ipewa, 14  ✡Keriso diyawa me oma ane nonunmagawa muimpe. Keriso me miyot onan. Me diyawa Guwawa yaibobot gumbe God puyo wanne. Me diyawa nonunmagawa muimpe, sira anumpe bo gumbe tam ube tenumpe. Me meib anumpe bira God wakeiviwa nau meuma emewa.

15 Natawa mame oya, Keriso me yapave yum tuiviwa gwangwan agiyawa mataiwa gumbe. Gwangwan agiyawa namuwa gumbe iyayapan nu ano kukaeba atu. Keriso botone kukaeba numa muimpe sira gwiruwat nuntan oya. Me gumbe, iyayapan ambuwa munan auwanewa oma ane kwan yaibobot agiyawa aupe.

16 Bo atan gigirumawa me anoivi bo meuma umumawa oya. 17 Namu apan bo ape, ivi bo atan gigirumawa oma ane nau watpe. Apan me wakeiviwa, bo atan gigirumawa me oma den ane nau watpe. 18 Meoya di onanwa gumbe, gwangwan agiyawa namuwa den ane. 19  ✡Mosisi me Gwangwan desirom desirom me gumbe iyayapan undag wag dirumne. Meve me yoi ge sip gumawa diyapam ge wayo Isop kwayawa tamne, sira burumakau usiwa ge mae goot diyawa tamne. Meve me gwangwan agiyawa bukaeba ge iyayapan gumbo di yoi mina veramne. 20 Sira me wane, “Mame me gwangwan agiyawa diyawa me God yenan oya anewa.” 21  ✡Sira ebu desiroma, me tabenako ge dividivi undag waiya gumbe aigimtan oya di yoi mina veramne. 22  ✡Meoya nu oma ane wata, Gwangwan gumbe dividivi undag di gumbe wad muinta. Di den aikpawa, me anog yankwetanwa onan.

23  ✡Dividivi mame gumbo, dividivi undag kwiminau wakeyawa oya anog imug imug atanwa me di wad muintanit di. Megara dividivi undag kwiminau wakeyawa me di wad muintanit di divi da oraivitwa gumbe. Me mame mina onan. 24 Keriso kwimin danave unigne. Me kwimin imug imug onan sira at iyakaisiyapama nanuwo ayawa onan. Me kwimin di. Sira me gare mame di God namive dauwag wakene nunan oya. 25 Pirisi painauvitwa bairawan evedni at iyakaisiyapama painauvitwa danave unigivi di upeba gaibu. Megara Keriso membovit den wanivi bairawan evedni. 26  ✡Me natawa onan ipawa, Keriso danadawai aupa bairawan evedni piyu amatonewa apa. Megara me piyu mame oieba apa uwane kum desirom mekut. Me kukaeba aug aitan oya membovit wantan gumbe. 27 Iyayapan undag kum da boriruwata, sira pui auta. Me natawa. 28 Mame mina, Keriso kum desirom membovit wanne iyayapan kukaeba muma autan oya. Me kum duwameba sira uwapewa, iyayapan kukaeba muma autan oya onan, megara iyayapan mu waita gumbe auwatan oya anoemewa waita mumpe.

10

Keriso Membovit Wanne Iyayapan Undag Munan

1 Gwangwan me gugup gaibu. Gugup me toyau nuniviwa oraiwa matai oniviwa oya. Gugup me natawa gaibu onan. Iyayapan God oya bairawan evedni omomewa me puyo maeba desirom gumbe. Meoya Gwangwan oma den ane iyayapan oraivit ape. 2 Me meib di apa ipawa, mu puyo maeba wantanwa yankwepono? Kuiyawa waiya eme igiyawa mu muinne esine, sira mu kukaeba muma sira den yaug anoya. 3 Megara puyo maeba mame gumbe, mu kukaeba muma sira yaug anoya. 4  ✡Mae burumakau apan ge mae goot diyawa me oma den ane kukaeba muma aug aipe.

5  ✡Meoya Keriso piyu mame uwag wane,

“Ge puyo maeba ge puyo topayana,

sira nenanwa oya kwapiwa tamibarip ana.

6 Ge puyo maeba undag okeremewa sira puyo maeba

ano kukaeba oya gumbo ge gungap oma den ane, topayana.

7 Meoya ne wana, ‘Gare ne mapa uwana.

Buka da Baiboru danave wakenewa gumbe nenan tenewa mina,

God, ge anoegewa atanwa oya ne uwana.’ ”

8 Namu me wane, “Mae puyowawa, puyo, puyo maeba undag okeremewa sira puyo maeba ano kukaeba oya,—dividivi undag mame mu Gwangwan gumbe wanemewa,—ge me oya den anoegewa. Sira ge gungap oma den ane.” 9 Sira wanewa, “Gare, ne mapa uwana anoegewa atanwa oya.” Me duwameba aug yoitan oya namuwa itan kwene. 10  ✡God anoiviwa gumbe Iesu Keriso kwapiwa kum desirom mekut wanne. Me gumbe, nu muin nunne esine iyakaisi atu.

11  ✡Sira pirisi undag kum evedni yoieg waiya nau meuma eme, sira puyo maeba desiroma waneme. Megara dividivi mame oma den ane kukaeba aug aipe. 12 Megara Keriso me kukaeba muma aug aitan oya yaibobot puyowawa desirom mekut wanne. Meve me God seyaeba yutanwa apa wakeivi. 13  ✡Sira me gare mame wakeg amaraivi, ivi anaviyawa amawa deriyateba ape. 14 Keriso me puyo desirom gumbe iyayapan oya nau ane onanane viripusiwa onan, anotumat igiyawa me iyakaisiyapama atan oya.

15 Guwawa Iyakaisiyapama gaibu nunan oya mamaib taibe waivi,

16  ✡“Ayapan waiviwa, kum mame ivi, ne gwangwan agiyawa gumbo atna. Me mame.

Ne Gwangwan neuma nonomagave barautna,

sira nonomagave gigirum tetna.

17 Sira me waiviwa, “Ne kukaeba muma ge naunababat muma

sira den imug anotna.”

18 Dividivi mame God anog yankwene, meoya me apa nu kukaeba puyowawa wantanwa den anoete.

Wakewake Mataiwa Ebuwawa

19  ✡Meoya tatangwanen, nu oma ane At Iyakaisiyapama Painauvitwa danave Iesu diyawa ge degadega gumbe unikta. 20  ✡Iesu nunanwa oya ebu mataiwa yaibobot wakeigimtanwa ane, ankwin wapeyawa kokawa me wata me membo kwapiwa gumbe. 21 Sira nu pirisi painauvitwa me God gweyawa amaraiviwa autu. 22  ✡Di meuma nonunmagawa apa di yoi mina veramne, sira nonunmagawa kukaeba wakenewa muinne, sira yoi iyakaisiyapama gumbe kwapunwa muinne. Meoya anotumat oraivitwa ge nonunmagawa oraivitwa gumbe, God oya anta. 23 Apan me agi nunnewa me anotumat apan. Meoya anoetewa oya atan man onan siwavit yoig nu wata. 24 Sira yusiwa gara wan ag, gara wa ata gara baigan niyata, anoano oraiwa ata. 25  ✡Iyayapan upeba desirom agoniyatanwa topaieme. Ye meib den aigimiya. Ye gara waita aigimiya. Kum onivi koni aivi, meoya nu meib di aigimta.

26  ✡Nu ano natawa wait autu. Nu kukaeba meib di aigimtawa, me apa kukaeba puyowawa da onan. 27  ✡Meiba oya nu puyuyu kumiwa ge iyam oya amaraigimta. Me apa ebu da ampa onan di. Iyam mame me iyayapan ambuwa God anavi emewa undag igampe. 28  ✡Bira da Mosisi Gwangwaneba topayanewa, duwam go duwamdesi yangowo yauyawa gumbo ui onan gumbe tope boape. 29  ✡Ye yaug anoya. Bira da God Usiwa amave yan empe, sira me gwangwan agiyawa diyawa me iyakaisi anumpewa yan yaupe, Guwawa me ano oraiwa nuniviwa ayamat den ape ipewa, me anintom mina ibnapamit aupe? 30  ✡Nu Me yaug anotu. Me wane, “Garawa atanwa me ne ano neumawa. Ne matai garawa atna,” sira wane, “Ayapan iyayapan pui yu mumpe.” 31 God wakeiviwa nani danave aiktanwa me ui aeba.

32 Kum namuwa apa, ye eyawa guniyap esine, me apa ivi ye mut kokawa gumbe edawai auveg uiwa nikiayana. Me kumiwa apa yaug anoya. 33 Ye upeba mu iyagau ge yuaore toaore gumbe edawai auyana iyayapan obiren namuwo. Sira ye upeba iyayapan mu gaibu desirom toborayana. 34  ✡Ye iyayapan nog danave wakeemewa munan danadawai auyana. Ye yaug anoyana ye tawara oraiwa me yaibobot tawaraeba wait auyana. Iyayapan upeba tawara yeuma oraiwa guniyap aug ampe, megara me kumiwa apa ye degadega gumbe me auyana.

35 Meoya anotumat yeuma den aoreya. Me garawa yeuma obiren yempe. 36 Ye uiwa di nikiatanwa yaug anoya. Me gumbe, ye God ano meuma aya, meve divi da God agi wanewa auya.

37  ✡“Kum kusi onanapeve, apan me uwatan aiviwa me uwape.

Me pungi den wape.

38 Apan oraiminavitwa neuma me anotumat gumbe wakeivi.

Me a ag sira daieven aipewa, ne degadega den atna.”

39 Nu a ag daieven am wakukamtanwa igiyawa onan. Nu anotumat ag inaiinai amaraigimtanwa igiyawa.

11

Anotumat Gumbe

1  ✡Gare, anotumat gumbe anoetewa me uwatanit di, sira anotumat ape iyayapan yusipamit anope guwavewa oya sira anope me natawa. 2 Iyayapan namuwa anotumat muma gumbe wag waiyeme.

3  ✡Anotumat gumbe nu yaug anotu piyu mame God gaiyawa gumbe wadne. Sira dividivi yawag anoetewa me dividivi yawag anoetewa gumbe den wadne. 4  ✡Anotumat gumbe, Aber puyo oraivitwa wanne, Kein mina onan. Puyo me gumbe gae umum aune, Aber me apan oraivitwa. Kuiyawa God wane Aber puyo meuma me puyo oraimina. Me botone, megara me anotumat meuma gumbe iyayapan me oya gare ande veme.

5  ✡Anotumat gumbe, God ane Enok at da aine bo den yautanwa oya. God ane me aine, meoya iyayapan oma den ane sira me yaupe. Namu God wanewa Enok gumbe me degadega ane, ivi God ane me aine. 6 Anotumat onanwa me gumbe God degadega den aivi. Bira da God gumbe aivinewa me dividivi mameiba me di anotumat atanit di. Me God meib di wakeiviwa, sira apan ambuwa God oya didimama aiviwa gumbe God matai garawa wampe.

7  ✡God me Noa dividivi me den yaunewa gumbe wag dine, me kumiwa apa anotumat gumbe Noa iyakaisiyapama namive a ane, meve vesin ud meuma waita muntan oya me wa koka sine. Wa koka me gumbe, me anewa piyu mame kukaeba, sira oraivitwa anotumat gumbe kwan autanwa abnawa ane. 8  ✡God Ebraam dig wane at asime aga me ge kwan geuma, me kumiwa apa anotumat gumbe Ebraam noiwa aune. Me den yaug anone ampa aipe, megara me tam aine.

9  ✡At me God agiyawa wanewa apa me anotumat gumbe at da igiyawa mina wakeivi. Aisak ge Jekob mu mina agi me desiroma kwan igiyawa. Me tent* danave mu gaibu wakeeme. 10 Me gwetoimu me gwe kuiyawa oraiminawa yautan oya anoivi. God me gwetoimu anog sine.

11  ✡Seira me aita tone ud auwatanwa onan, megara God ane Seira yusiwa aune bug atanwa oya anotumat gumbe. Me yaug anone bira agi me wannewa me anotumat abnawa. 12  ✡Meoya apan da, Ebraam me bo apan mina anewa me gumbe usitainawa obiren. Mu obiren marantun yayab yane sira poeman visive nuge mina.

13  ✡Iyayapan mame undag mu anotumat danave boriruwaya. Mu divi da agi munnewa den auya. Megara mu at yauya painauvit, sira degadega gumbe nuntosa aya. Mu taibe wayawa mu piyu mame danave at da igiyawa ge amdau igiyawa. 14 Mu aib waya. Natawa me mu at muma oya yawag anoeme. 15 Mu at muma ampa onamiyawa oya anoigimponono, mu mina ane watavit sira taig arowon ampono. 16 Megara bainda, mu at muma kwiminauwa me at muma oraiwa oya anoigimpono. God me God muma watanwa gumbe ubmam onan. Me gwetoimu muma oya wait tamibarip ane.

17  ✡God me Ebraam gumbe amaorot ag wanne. Me kumiwa apa, me Aisak puyo ag wanne. Ebraam gumbe God agi wait wanne, megara me usiwa desiromirenwa puyo ag wanne. 18 God Ebraam gumbe wane, “Ud Aisak gumbe yaipewa me wape ge dam geuma apa yaig onnewa. 19  ✡Me yaug anonewa God oma ane bo abnawa ape sira inaipe. Meoya me Aisak boriruwayawa gumbo sira aune. Mame me guwaguwawa.

20  ✡Anotumat gumbe Aisak me kum iviwa oya Jekob ge Esou waribiya munne.

21  ✡Anotumat gumbe, Jekob bo aiviwa kumiwa apa me Josep usitainawa desirom desirom waribiya munne, sira tutu meuma gumbe yug yokeg waiya ane.

22  ✡Anotumat gumbe, Josep bo aiviwa kumiwa apa me Isuraeru usitainawa a dauwag amomewa oya gae wag dirumne, sira me marednawa meuma oya wag toewan munne.

23  ✡Anotumat gumbe, Mosisi yaine kumiwa apa, me inamamawa mu Mosisi guwave barauya dud duwamdesi onanane. Kuiyawa me ud yauyawa me monak. Mu kin gwangwan meuma oya den a aya.

24 Anotumat gumbe, Mosisi koka aivi kumiwa apa, me Paro gwaitawa usiven atan wayawa me topayane. 25 Me watgomiyanewa God iyayapan meuma gaibu edawai autan oya. Kukaeba degadega oya autanwa me den watgomiyane. 26 Ejipt tawara oraivitwa me kusi, megara gae kukaeba Mosisi gumbe Keriso oya uemewa me koka. Mosisi meib anone. Me garawa oya yavivi. 27 Anotumat gumbe, me kin danapiriwa gumbe den a ane, sira Ejipt yankweg aine. God me guwavewa, megara Mosisi me nonemagawa gumbe me God yaug uiwa nikiyane. 28  ✡Anotumat gumbe, ud namu yaiyawa mu guttanwa abnawa den yumampe oya, me Uwag Gaveya Buyunaeba aune sira di gumbe yoi mina veramne.

29  ✡Anotumat gumbe, mu Poeman Diyapama, piyu kararuwa mina amog dauwaya. Ejipt igiyawa meib mina atan oya ageyau aya, megara mu poeman nono namne.

30  ✡Anotumat gumbe, iyayapan Jeriko pui yuyawa apa pura desirom gumbe birorot paneme, meve pui yuyawa Jeriko gwagwai an gumbe siyawa biyaug aigne. 31  ✡Anotumat gumbe, Reiab me uinantaraki vesinawa, kaipat igiyawa yum gumbe tamne, meoya me den bo ane anotumat onan igiyawa gaibu.

32  ✡Ne sira anin waten? Ne sira Gideon, Barak, Samson, Jepta, ge Devid, Samueru munan gae watnawa, kum oma den ane. 33  ✡Anotumat gumbe, mu at da auya, dividivi oraiwa gumbe amaraya, dividivi God agi gumbe wanewa auya, mae raion noiwa toboriya. 34  ✡Iyam igiviwa puwamiya, deba donawa ayun wariya, mu yutuwa onan megara God gumbe yusiyusi aya, mu mut igiyawa yusipamit aya, sira at da mut igiyawa guriya. 35  ✡Vesin upeba oya, God ane boriruwayawa upeba mu bo gumbe sira inaimusia. Sira iyayapan upeba inuwa nog gumbe den tam tepe dauwape, sira edawai muniya. Kuiyawa mu sira inaitanwa oraiwa autan anoya. 36  ✡Sira iyayapan upeba gumbo iyagon muniya, murap gumbe guriya, aiyan murapeba sein gumbe tuwamiya, sira nog danave temuniya. 37  ✡Sira mu an gumbe guriya. Sowa gumbe mu tui amiya, deba gumbe kwapamiya boriruwaya, mae sip ge mae goot kwapuwa wape mina enam amome, pukpuk wagawag igiyawa aya, edawai kokavit auya. Iyayapan den yaug anoya oya edawai muniya. 38 —Piyu mame mu gumbo oraimina onan.—At inguiwa arawa, tui arawa ge dagup ge nog apa, mu pipam mutag gigeme.

39 Iyayapan mame munan aib waya, mu anotumat oraimina auya. Megara iyayapan mame mu divi da agi munnewa den auya. 40 God namiven dividivi oraivitwa nunanwa tamibarip ane, meoya God den ane mu mukut oraivitwa aya nu gaibu onan.

12

God Me Usitainawa Toyau Munivi

1  ✡Mame mina, irikup mina iyayapan obiren bira yangowo yauyawa birorot umanne. Meoya nu ibnawa undag ge kukaeba undag yankweta. Kin namunup wakene. Nu unuwa nikiyag ebu yaug tog anigimta. 2 Yangunwa tem tem Iesu yavigimta. Iesu me anotumat numa amatonewa ge anotumat numa aivi oraivit aiviwa. Iesu namive degadega wakene, meoya ubmam oya den anone, uiwa nikiyag korosi aune. Meve me God naniwa yutanwa apa yan wakene. 3 Kukaeba eme igiyawa mu Iesu gumbe noiwa den auya. Me uiwa nikiyane. Ye Ayapan mame me oya anoya. Me ye nonemagewa yusi den uwatan oya sira uiwa den topayatan oya.

4 Ye kukaeba oya mut ayana, megara ye di den auyana, kuiyawa ye yaigipamit den toboriyana. 5  ✡Ye guniyap toyau yemiyawa wakene. Me wanewa usitainowa gumbo waiviwa mina. Ye imuiwa atataine.

“Utunwa, Ayapan geuma togigimpewa me bembemu onan, me ibnapam.

Ayapan dirug wapewa yutugwa den uwape.

6 Kuiyawa Ayapan me iyayapan baigan muniviwa mu toyau munivi.

Usitainawa undag me tamtanwa me gutpe.”

7  ✡Yaug anoigimiya me ag yautanwa oya, ye uiwa nikiyaigimiya. God me ye ag yavemivi, kuiyawa ye me usitainawa. Bira da mamawa usiwa den tope go? 8 Ye den gurepewa me undag autanit di den auyawa, ye ebu taibe usitainawa, ye me usitainawa onan. 9 Sira nu kwapunwa mamunwa autu, sira mu toewan nuniya. Nu munan ayamat atu. Sira obiren nu guwunwa mamunwa gumbe ayamat ag wakeigimta? 10 Kuiyawa kwapunwa mamunwa toewan nunemewa, me kum kusida pipi, sira me mu anoemewa oraiwa gumbe. Megara guwunwa mamunwa toewan nunemewa, me oraiwa numa oya, sira nu me iyakaisiyawa autanwa oya. 11  ✡Toewanewan undag me degadega mina yawatanwa onan, megara yautanwa me danadawai. Megara kum ivi me yum natawa impe toewan munemewa munan.

12  ✡Meoya ame naniwa yusi uwayawa wanit auya, yusiwape. 13  ✡Sira ebu siwabit waribiyaya amewa oya. Amo gegeraimusiawa mu den uyug aikpe oya, obiren mu amowa matai oraimina ape.

14 Iyayapan undag ape yum gumbe wakeigimiya, sira iyakaisi oya anoya. Bira da iyakaisi den apewa, me Ayapan den yaupe. 15 Meoya, ye iyayapan upeba yaimoyai yawamigimiya, bira da God ano oraiwa gumbe uyug aikpetan, sira sisiwa taiwa biyaupewa me ibnawa koka apetan, mame gumbe iyayapan obiren miyot umampetan. 16  ✡Sira uinantaraki igiyawa den wakepe. Esou me anotumat abnawa onan. Me usiwa namu yainewa kwanawa meumawa wanne nakwai desirom gumbe. Meoya bira da Eso mina den ape. 17  ✡Ye ebu aninin aivinewa yaug anoyana. Ivi me waribiya kwanawa autan anoivi, megara yankwene. Iripam nun wane, megara Esou den yaug anone ampa ano meuma tobiyape.

18-19  ✡ ✡Ye den manene. Tui me nu oma ane nanunup yumtawa, iyam me igiviwa, irikup puntonewa, sisip, taig okup, kae trampet noiwa sira gae noiwa kokawa mu gumbo ye den manene. Iyayapan gae noiwa kokawa mame anoyawa sira da utupa den di wape anoya. 20  ✡Gwangwan yusipamit wakene, “Mae tui yumpewa, me an gumbe tope, sira iyayapan me mina meib.” Mu oma den ane Gwangwan mame gumbe uwa nikiyaya. 21  ✡Irawa yawatanwa me ui aeba ane. Meoya Mosisi wane, “Ne a eni. Daram daram eni.”

22 Megara tui Saion, God wakeiviwa toimuwawa, Jerusarem kwiminauwa, aneya obiren buyunaeba mu gumbo ye manene. 23 Sira ud namuwa siosi mumawa, mu kwiminau ivuwa teyawa, God me iyayapan undag pui yumtanwa, iyayapan oraiminawa guwowa, God a munne guwowa oraivitwa. 24  ✡Sira Iesu me yapavewa gwangwan agiyawa mataiwa oya, me gumbe ye manene. Di yoi mina veramiviwa me gumbe ye manene. Me oraimina megara Aber diyawa mina onan.

25  ✡Ye yaiyai yaukape. Bira da gae waiviwa den topaya. Kuiyawa piyu mame apa iyayapan upeba apan ambuwa gumbe gae waiviwa mu topayaya, meoya mu pui yumunne. Iyayapan mu apan ambuwa gumbo kwiminau gae waiviwa mu daiyowa tobiyag wampewa, mu matai pui yumumpe. 26  ✡Me kumiwa apa, noiwa piyu ipuniyane. Megara kum mame, me agi ag waivi, “Ne sira atna piyu mame ipun ape. Piyu mame mekut onan, megara kwimin gaibu.” 27 “Sira” natawa meumawa me mamaib. Dividivi undag anewa me sira ipuniyape, meve aug aipe. Dividivi undag ambuwa den ipuniyapewa me yaibobot wakepe.

28 Meoya, nu God toimuwawa me den ipuniyaiviwa wait autuwa, nu God gumbe gaun wanta. Mame mina, nu oma ane God gumbe ayamat ge a gumbe meib di aigimta. 29  ✡Kuiyawa God numawa me iyam me dividivi undag oketpe itpewa.

13

Nau Oraiwa Me God Degadega Ape

1 Nu tatangwanen, ye meib baigan garagara ag wakeigimiya. 2  ✡Amdau igiyawa gumbo den imuiwa atataipe baigan munigimiya. Iyayapan upeba aneya gumbo mameib baigan muneme. Iyayapan mu den yaveg anoya mu aneya. 3 Ye mina nog aigtanwa oya anoigimiya. Sira ye kwapuiwa gaibu, meoya iyayapan ambuwa edawai auemewa mu munan anoigimiya.

4  ✡Iyayapan undag memgebip gumbe ayamat atanit di. Memgebip gomaeba me iyakaisi atanit di. Kuiyawa garadi eme igiyawa ge uinantaraki igiyawa gumbo matai mu God pui yuwampe. 5  ✡Anmaga oya den anogugut aigimiya. Dividivi guniyap wakeyawa me gumbe ye degadega aigimiya. Ayapan me membo wane,

“Ne ye den yankweyempna, sira ne ye den epa aoreyempna.”

6  ✡Meoya nu yusipamit taibe wata,

“Ayapan me waita negivi abnawa. Ne a den atna. Iyayapan aninin ne gunap ape?”

7  ✡Amara yeneme igiyawa mu God gaiyawa oya guniyap wayawa yaug anoya. Kum muma oieba oya yaug anoigimiya, anotumat mumawa mina anog aisigimiya. 8 Iesu Keriso me desiroma watau garewa yaibobot tunano.

9  ✡Toewanewan gina ubeube gumbe den ipunapun ag tobiyag aisiya. Nakwai gumbe onan, megara ano oraiwa gumbe ye nonemagewa yusiwapewa, me oraimina. Iyayapan mu nakwai oya kokavit anoemewa den waita auya. 10 Nu iyakaisi kem meuma gunup wakene. God tabenako apa nau eme igiyawa, mu kem iyakaisiyapama apa natanwa oya yutuwa den auya.

11  ✡Pirisi painauvitwa me mae diyawa aug At Iyakaisiyapama Painauvitwa danave unig onivi kukaeba muma anog yankwetanwa puyowawa oya. Megara mae kwapiwa me iyayapan wakeemewa daieve oketpe. 12  ✡Meoya Iesu gaibu edawai aune at kokawa apa ankwin daieve, diyawa meuma gumbe iyayapan amumpe iyakaisi atan oya. 13  ✡Meoya ubmam me Iesu aunewa nu meib auta, sira nu iyayapan wakeemewa arawa apa dauwag menan anta. 14  ✡Kuiyawa nu mapa yaibobot gwetoimuwawa den autu, megara nu gwetoimu me uwatanwa oya amarete.

15  ✡Meoya nu evedni Keriso gumbe waiya puyowawa wanigimta. Puyo mame me nounwa natawa iviwa gumbe gaun wanigimtan oya. 16  ✡Oraiwa atanwa ge keb aigimtanwa imuiwa den di atataipe. God puyo mame gumbe degadega aivi. 17  ✡Koukawa yeuma nouwa anog avigimiya. Kuiyawa iyayapan mame yaiyai veme, sira ye guwewa amareme. Mu aigimpewa degadega gumbe, danadawai gumbe onan. Me meiba onanwa, me ye guniyap waita onan.

18  ✡Nunan nun waya. Nu yusipamit imug anoetewa nonunmagawa me oraimina, sira nu anoetewa dividivi undag yaiyai wakeigimtan. 19 Sira ne ye diruieni nun waigimiya. Ye meib di aigimiyawa, ne matai yenan koni uwatna.

20  ✡Iesu me sip amaraivi abnawa kokavitwa me God agiyawa yaibobot diyawa gumbe. Yum God me Ayapan numa Iesu bo igiyawa gumbo sira aug taig uwanewa. 21 Nu anoetewa, Yum God mame ye ayempe dividivi undag gumbe oraiminavit me Iesu Keriso gumbe. God mame me ano meuma guniyap ape, sira ye mina oma ane God ano meuma atan oya. Eyawa God gumbe meib di wakeigimpe oieba onan. Amen.

22 Tatangwanen, ye toewan waitawaita gaiyawa mame auya. Ne gigirum pipi tena.

23 Ne imunap ye anoya gwanunwa Timoti nog gumbe barauya dauwane. Me tatevit uwapewa, ne gaibu onan guniyap uwata.

24 Ye amara yeneme igiyawa ge iyayapan iyakaisiyopama undag gumbo gaun muniya. Iyayapan mu at Itari apa onamiyawa ye guniyap gaun yeneme.

25 God ano oraiwa ye undag guniyap wakeigimpe.

✡ 1:2: Jon 1:3

✡ 1:3: Jon 14:9; 1Ko 1:20; Ibr 8:1

✡ 1:4: Pir 2:9

✡ 1:5: 2Sm 7:14; 1Kr 17:13; Sam 2:7; Apa 13:33

✡ 1:6: Deu 32:43; Rom 8:29

✡ 1:7: Sam 104:4

✡ 1:8: Sam 45:6-7

✡ 1:10: Sam 102:25-27

✡ 1:13: Sam 110:1

✡ 1:14: Sam 34:7; 91:11

✡ 2:2: Gar 3:19

✡ 2:3: Ibr 10:29; 12:25

✡ 2:4: Mak 16:20; 1Ko 12:4,11

✡ 2:6: Sam 8:4-6

✡ 2:9: Pir 2:8-9

✡ 2:11: Mat 25:40

✡ 2:12: Sam 22:22

✡ 2:13: Ais 8:17-18

✡ 2:14-15: 1Jn 3:8; Rev 12:10

✡ 3:1: Nam 12:7; Ibr 4:14; 7:26

✡ 3:5: Nam 12:7; Deu 18:15-19

✡ 3:7-8: Sam 95:7-11

✡ 3:7-8: Eks 17:7; Nam 20:2-5

✡ 3:11: Nam 14:21-23

✡ 3:15: Ibr 3:7-8

✡ 3:16: Nam 14:1-35

✡ 3:17: 1Ko 10:10

✡ 4:3: Sam 95:11; Ibr 3:11

✡ 4:4: Gen 2:2

✡ 4:5: Sam 95:11

✡ 4:7: Sam 95:7-8

✡ 4:8: Deu 31:7; Jos 22:4

✡ 4:10: Ibr 4:4

✡ 4:12: Epe 6:17; Rev 1:16; 19:13-15

✡ 4:14: Ibr 3:1; 10:23

✡ 4:16: Ibr 10:19

✡ 5:3: Rvt 9:7; 16:6

✡ 5:4: Eks 28:1

✡ 5:5: Sam 2:7

✡ 5:6: Sam 110:4; Ibr 6:20; 7:1

✡ 5:7: Mat 26:36-46; Pir 2:6-8

✡ 5:12: 1Ko 3:1-3

✡ 6:6: Mat 10:22; Ibr 10:26-27; 1Jn 5:16

✡ 6:8: Gen 3:17-18; Mat 13:7,22

✡ 6:10: Ibr 10:32-34

✡ 6:13: Gen 22:16-17

✡ 6:18: Nam 23:19

✡ 6:19: Rvt 16:2-3

✡ 7:1: Gen 14:17-20

✡ 7:5: Nam 18:21

✡ 7:14: Ais 11:1; Mat 2:6; Rev 5:5

✡ 7:17: Ibr 5:6

✡ 7:19: Ibr 10:22; Jms 4:8

✡ 7:21: Ibr 5:6

✡ 7:22: Ibr 8:6; 12:24

✡ 7:25: Rom 8:34

✡ 7:27: Ibr 5:3

* 8:2: God gweyawa wape kokawa gumbe umemewa.

✡ 8:5: Eks 25:40; Ibr 9:23

✡ 8:6: Ibr 7:22

✡ 8:8: Jer 31:31-34

✡ 9:1: Eks 25:23–26:30

✡ 9:3: Eks 26:31-33

✡ 9:4: Eks 16:33; 25:10-16; 30:1-6; Nam 17:8-11; Deu 10:3-5

✡ 9:5: Eks 25:18-22

✡ 9:6: Nam 18:2-6

✡ 9:7: Rvt 16:2-34

✡ 9:9: Ibr 10:1-2

✡ 9:13: Rvt 16:15-16; Nam 19:9,17-19; Ibr 10:4

✡ 9:14: 1Pi 1:18-19

✡ 9:19: Eks 24:6-8

✡ 9:21: Rvt 8:15,19

✡ 9:22: Rvt 17:11

✡ 9:23: Ibr 8:5; 10:1

✡ 9:26: Ibr 10:10

✡ 10:4: Ibr 9:13

✡ 10:5: Sam 40:6-8

✡ 10:10: Ibr 9:12

✡ 10:11: Eks 29:38

✡ 10:13: Sam 110:1

✡ 10:16: Jer 31:33; Ibr 8:10

✡ 10:19: Ibr 4:16

✡ 10:20: Mat 27:51

✡ 10:22: Rvt 8:30; Ejk 36:25; Epe 5:26

✡ 10:25: Ibr 3:13

✡ 10:26: Ibr 6:4-8

✡ 10:27: Ais 26:11

✡ 10:28: Deu 17:6; 19:15

✡ 10:29: Mat 12:30-32; 1Ko 11:27-29

✡ 10:30: Deu 32:35-36; Sam 135:14

✡ 10:34: Mat 5:11-12; 6:20

✡ 10:37: Abk 2:3-4

✡ 11:1: 2Ko 5:7

✡ 11:3: Gen 1:1; Sam 33:6; Jon 1:3

✡ 11:4: Gen 4:3-10

✡ 11:5: Gen 5:21-24

✡ 11:7: Gen 6:13–7:1

✡ 11:8: Gen 12:1-5

✡ 11:9: Gen 35:12

* 11:9: Me gwe wape kembesi minawa gumbe siemewa.

✡ 11:11: Gen 18:11-14; 21:2; Rom 4:19

✡ 11:12: Gen 15:5; 22:17

✡ 11:13: Gen 23:4; 1Kr 29:15; Sam 39:12; 1Pi 2:11

✡ 11:17: Gen 21:12; 22:1-14

✡ 11:19: Rom 4:17

✡ 11:20: Gen 27:27-29,39-40

✡ 11:21: Gen 47:31–48:20

✡ 11:22: Gen 50:24-25; Eks 13:19

✡ 11:23: Eks 1:22; 2:2

✡ 11:28: Eks 12:21-30

✡ 11:29: Eks 14:21-31

✡ 11:30: Jos 6:12-21

✡ 11:31: Jos 2:1-21; 6:21-25; Jms 2:25

✡ 11:32: Jaj 4:6–5:31; 6:11–8:32; 11:1–12:7; 13:2–16:31; 1Sm 16:1–1Ki 2:11; 1Sm 1:1–25:1

✡ 11:33: Dan 6:1-27

✡ 11:34: Dan 3:23-27

✡ 11:35: 1Ki 17:17-24; 2Ki 4:25-37

✡ 11:36: 1Ki 22:26-27; Jer 20:2; 37:15; 38:6

✡ 11:37: 2Kr 24:21

✡ 12:1: 1Ko 9:24-25

✡ 12:5: Job 5:17; Pro 3:11-12; Rev 3:19

✡ 12:7: Deu 8:5

✡ 12:11: Jms 3:17-18

✡ 12:12: Ais 35:3

✡ 12:13: Pro 4:26

✡ 12:16: Gen 25:29-34

✡ 12:17: Gen 27:30-40

✡ 12:18-19: Eks 19:16-20; 20:18-21; Deu 4:11-12; 5:22-27

✡ 12:18-19: Eks 20:18-21; Deu 5:22-27

✡ 12:20: Eks 19:12-13

✡ 12:21: Deu 9:19

✡ 12:24: Gen 4:10; Ibr 8:6

✡ 12:25: Ibr 2:1-3; 10:26-29

✡ 12:26: Aga 2:6

✡ 12:29: Deu 4:24; 9:3

✡ 13:2: Gen 18:1-8; 19:1-3; Rom 12:13

✡ 13:4: Epe 5:5

✡ 13:5: Deu 31:6,8; Jos 1:5

✡ 13:6: Sam 118:6

✡ 13:7: 1Ko 4:16

✡ 13:9: Rom 14:17

✡ 13:11: Rvt 16:27

✡ 13:12: Jon 19:17

✡ 13:13: Ibr 12:2

✡ 13:14: Ibr 11:10,16; 12:22

✡ 13:15: Sam 50:14,23

✡ 13:16: Pir 4:18

✡ 13:17: 1Te 5:12

✡ 13:18: Apa 24:16; 2Ko 1:12

✡ 13:20: Jer 32:40; Ejk 37:26; 1Pi 2:25

Jemus

1

2

3

4

5

JEMUS

Jemus Gigirum Meuma

1

1  ✡Jemus, God ge Ayapan Iesu Keriso nauwawa eniwa, dam 12 gumbo kaiwa kaiwa veni. Mu at da ampa ampa tene wakeyawa.

Yaigiwa Ge Amaorot

2  ✡Tatangwanen, yaigiwa gina ubeube uwapewa, ye anoya me degadega painauwa. 3  ✡Kuiyawa ye anoyana, anotumat yeuma ageyau aupe ipewa, me gumbe iyai waketanwa matai auya. 4 Iyai waketanwa kweya nau ape. Me ge ye yauboriya onanape, sira dividivi undag ye daneyap wakeya. 5  ✡Ye bira da anoano meuma oma den ane ipewa, God gumbe nun waya. Bira bira undag vemewa me mumpe, me imive aivine gumbe mumpe, sira pui den yumunkapa mumpe. 6 Megara nun wayawa, anopipanum gumbe onan anotumat atanit di. Kuiyawa anopipanum ayawa me poeman yawarat mina, taig toivi yawarat toivi auge aure aivi mina. 7 Apan mame divi da Ayapan gumbe oma ane autan oya den anope. 8 Me imug imug duwam aivi abnawa, sira undag me aiviwa yai den wakepe.

9 Kayakayawan tatawa me nau painau aiviwa membovit waiyape. 10  ✡Tawara abnawa me kayakayawan aiviwa membovit waiyape. Kuiyawa me matai munnoga ben uba mina onanape. 11 Kum dauwag taig amipam topewa, wayo toyaipe. Ben uba ururuwag aikpe sira oraimina yavetewa wakukampe. Ebu desirom meib tawara abnawa nau meuma yapave matai inanatpe.

12 Yaigiwa gumbe iyai wakeiviwa apan me matai waribiyape. Kuiyawa me ageyau gumbe oraimina ape. Me inaiinai keret meuma aupe. God agi wane bira God baigan apewa inaiinai keretawa wampe.

13 Amaorot uwapewa, bira da den wape God ne amaorot anegivi. Kuiyawa kukaeba oma den ane God gumbe amaorot ape, sira God bira da gumbe amaorot den ape. 14 Megara iyayapan desirom desirom ano kukaeba meuma aiviwa gumbe amaorot aupe. 15 Ano kukaeba anoiviwa me ape kukaeba ape. Kukaeba koka apewa sira bo uwape.

16 Tatangwanen nonenmagawa. Uga mumawa gumbe anopipanum den aya. 17 Dividivi oraiwa ge ano painauwa undag opa gumbe aig omome. Mamunwa me kwimin eyawa gumbe aig omome. Mamunwa me gugup mina sira den tobiyape. 18  ✡Mamunwa me imive gae natawa gumbe nu barau nunne. Undag me wadne danowo nu yoma magawa namuirenwa atu.

Anoivine Sira Aivine

19 Tatangwanen nonenmagawa, ye yaug anoyana. Megara ye desirom desirom tatevit anoya, ekekenut waya sira ekekenut danowa piriwaya. 20  ✡Kuiyawa apan danawa piriwapewa God oraivitwa den aupe. 21  ✡Miyot undag ge kukaeba obiren tam itan teya ampe. Gae wait daneyap veriya. Mokona ag gae me memeyu auya. Me oma ane ye guwewa waita yempe.

22  ✡Gembo anopipanum ag gae anoege mekut oraimina onan. Gae waiviwa a. 23 Da bira gae anope, go gae waiviwa divi da den apewa, me apan me ginangawa geyu danave membovit yavivi mina. 24 Membovit yavivi, ivi di aipewa, me ginangawa aninin tatevit imiwa atataine. 25  ✡Megara apan da Gwangwan oraivitwa temtem yaviviwa meib wakeigimpe. Gwangwan oraivitwa me ui onan wakeigimtanwa wampe. Me danave wakeigimpewa, me anonewa tate den imiwa atataipe. Sira me anonewa me ape. Apan mame divi anewa me gumbe waribiyape.

26  ✡Bira da membo anotumat inaiinaiba yaug anone. Megara me pednawa den tobodne membo ugayanewa, anotumat inaiinai meuma natawa onan. 27 Mamunwa God namive esine ge miyot onan anotumat inaiinaiba me mame. Tanam ge kwapura mu danadawai muma danave mukut wakeemewa amaramumpe, sira piyu egave membovit muinigimpe.

2

Iyayapan Amat Gwambe Amunemewa Bainda Onan

1  ✡Tatangwanen, ye Ayapan numa Iesu Keriso eyawa gumbe anotumat ene. Meoya ye amat gwambe den amuniya. 2 Apan da nanigiriwa gooru kwit meumawa enne ge wape oraiwa ennewa sinagogu yeuma danave unig onne. Sira apan da kayakayawan aiviwa ge wape miyotapam ennewa me gaibu unig onne. 3 Wape oraimina ennewa abnawa mekut ye yaug waya ipewa, “At oraiwa geumawa mawa yan wakeya,” megara kayakayawan abnawa gumbe waya, “Ge yame yokeya, go ne amanwa megiyave yan wakeya.” 4 Ye yapeyap iyayapan amat gwambe amunene, sira ano kukaeba gumbe mu kepte muneme.

5  ✡Tatangwanen nonenmagawa, anoya. God kayakayawan igiyawa piyu egave gomiya munne. Mu waramne anotumat igiyawa aya sira God toimuwawa kwan auemewa igiyawa aya. God baigan eme igiyawa gumbo meib agi wane. 6 Megara, ye kayakayawan igiyawa topai muniyana. Tawara igiyawa mu ye topai yeneme sira mu keptete arawa tamiyen amome. 7 Sira mu iviwa kokawa gumbe ai veme. Ye iviwa kokawa gumbe intum ayana.

8  ✡Ye Gwangwan painauvitwa Baiboru danave wakenewa natawa aigimiya ipewa, divi ye enewa me oraimina. Gwangwan mame wane, “Ge iyayapan baigan munigima ge gembo baigan niege mina.” 9  ✡Ye iyayapan amat gwambe amunene ipewa, ye kukaeba ene sira Gwangwan togomiene matai pui auya. 10  ✡Bira bira Gwangwan undag amave aivi, megara desirom da togomiyape ipewa, me ibnawa undag avivi. 11  ✡Kuiyawa God wane, “Uinantaraki den a,” sira wane, “Den toen gura.” Ge uinantaraki den a, go ge toen gurawa, ge Gwangwan togomiege.

12  ✡Gwangwan me ui onan waketanwa nuniviwa gumbe nu matai pui yunumpe. Ye watanwa ge atanwa gumbe yaiyai aigimiya. 13  ✡Bira da ano nuniviwa den wampewa, me ano nuniviwa den aug puyuyu aupe. Anoano me puyuyu gaviyape.

Anotumat Ge Aiviwa

14 Tatangwanen, apan da wane ne anotumat eni, go divi da den ape ipewa, me natawa dimbae? Anotumat me oma ane membo waita wampe? 15  ✡Tatawa go yogiyawa wape go nakwai evedni onan ipewa, 16 ye bira da mu gumbo wape, “Ye yum gumbe aisiya. Amipam amat yempe, sira naya oma ape.” Megara ye kwapuwa ano muma den muniyawa, me oraiwa dimbae? 17 Ebu desirom mina, anotumat geuma aiviwa onan ipewa, anotumat membovit botone.

18  ✡Go, bira da wape, “Ge anotumat ana. Ne eni. Anotumat geuma aiviwa gaibu onan. Me toyau nega. Sira ne anotumat neuma dimbae eniwa me toyau gentna.” 19 Ge anotumat ege God desirom. Me oraimina. Airapu kukaeba mu mina anotumat meib eme a daram daram eme.

20 Ge kuiyagwa onan. Anotumat me aiviwa gaibu onanwa me natawa onan, me ge anotan anoege? 21  ✡Ebraam nu mamunwa me iyakaisi kem meuma egave usiwa Aisak puyo baraune. Me anewa gumbe God yangave me oraimina sira me aune. 22  ✡Ge yavege anotumat meuma ge me anewa tobot nau aya. Sira anotumat meuma me anewa gumbe oraimina ane. 23  ✡“Ebraam God gumbe anotumat ane. Anotumat meuma oya me God namive oraivit ane,” Baiboru gaiyawa me natawa uwane. Sira me God evenan ane. 24 Ye yaug anoya apan me anewa gumbe God namive oraivit ane. Me anotumat meuma mekut gumbe onan.

25  ✡Ebu desirom mina, uinantaraki vesinawa Raab gaibu me anewa gumbe God namive oraivit ane. Kuiyawa me kaipat igiyawa amat munne ebu da ube tene amiya. 26 Kwapiwa guwawa gaibu onan ipewa me boane mina, me mina anotumat aiviwa gaibu onan ipewa me boane.

3

Pednewa Amaraya

1 Tatangwanen, ye obiren toewanewan den aya. Ye anoya nu toewanewan puyuyu yaigipam matai auta. 2 Nu undag ebu ubeube gumbe yan aikta. Bira da gae meuma gumbe den yan aikpewa, apan me oraimina. Me ui kwapiwa undag oma ane amarape.

3 Nu mae osi noiwa tobottawa, nu oma ane mae osi ainamta nounwa aupe. Nu mae osi kwapiwa undag wasiwamta. 4 Sira wa gaibu yauya. Mu kokayauwawa taig gumbe kintoeme, go mu murapeba kusikaren tuya gumbe apan imive ampa aitanwa biroriyaiviwa me amome. 5 Pednawa ebu desirom meib. Me kusikaren, go membo koka waiyape. Yauya iyam kusikaren oma ane mun kokawa ikpe. 6  ✡Pednawa me iyam, sira piyu kukaeba. Pednawa me kwapunwa desirom gumbe, go kwapunwa undag miyotapam ape, inaiinai numawa undag ikpe, sira membovit iyam at kukaeba geena gumbe ikpe.

7 Mae, nenip, mae dararat gigemewa ge poeman danavewa mu gina ubeube undag iyayapan utameme. Mu wait iyayapan utamiya onanane. 8  ✡Go, bira da oma den ane pednawa wasiwampe. Me bira da kukaeba oma den ane amarape, sira me bo kukaeba noidauwane.

9 Pednunwa gumbe nu Ayapan numa ge Mamunwa waiete. Sira me gumbe nu iyayapan wakukamete. Iyayapan mu God ginangawa mina wadne. 10 Waiya waiya ge wakukamemewa nounwa desirom gumbe dauwag omome. Tatangwanen. Mame meib onan. 11 Yoi oraivit ge yoi sisipama yamarogu desirom gumbe toborag dauwag omome? Onan. 12 Tatangwanen. Inaru orivu magawa oma ane impe, go yoma greip inaru magawa oma ane impe? Sira yamarogu yoi sisipama me oma den ane yoi oraivit dauwape.

Anoano Gina Ube Duwam

13 Bira ano ge anoiviwa aviviwa ye yapeyap? Memeyu aiviwa me ano gumbe onne. Inaiinai oraiwa me taibe ape. 14 Megara ye daneyap anokukam sisiwa ge daietaitai wakeyawa, den waiyaya. Natawa topai aya sira uga waya. 15 Ano mame painau den aig onne. Me piyu mame meumawa, kwapiwa meumawa, airapu kukaeba meumawa. 16 Ano kukam ge daietaitai wakenewa, me apa dividivi yai den wakene sira kukaeba undag di wakeya.

17 Go, ano painau aig onnewa, namu undag danawa esine, yum tuivine, danawa memeyu, ebnotu, ano ge magawa oraiwa gumbe noidauwane, iyayapan gwambe amat den eme, sira danawa natapama. 18  ✡Yum siiviwa me yum yawa yum danave vetpe, magawa oraiminavitwa God namive yaig dotpe.

4

God Gumbe Ebnotu Aya

1  ✡Divi oya ye yapeyap mut ge mut atan gaiyawa vene? Ye kwapuiwa danave ye mut atan ene me oya. 2 Ye divi da autan anoene go den auyawa, ye ud me toen guriya. Ye divi da autan oya anokukam ene go den auyawa, ye mut ge mut atan gaiyawa waya. Ye divi da den auyawa, ye God den diyana oya. 3 Ye nun waya, go ye den auyawa, kuiyawa ano kukaeba yeuma gumbe nun wayana degadega yeuma autan oya.

4  ✡Ye uinantaraki ene igiyawa. Ye den yaug anoyana, ye piyu mame yaireyapa ayawa, ye God anavi meuma aya. Bira da wagomiyane piyu yaireyapa anewa, me God anavi meuma ane. 5 Go, Baiboru wane, “God Guwawa baraune nu danunup wakene. Me Guwawa mame baiganeba kokavit ane.” Ye me natawa gaibu den anoene? 6  ✡Go, God oraiwa meumawa obiren sira egave numpe. Baiboru waivi,

“God membo iviwa enagatpewa me matai yan baraupe.

Me mokona abnawa wan enagatpe.”

7  ✡Meoya yembovit God gumbe ebnotu aya. Kukaeba gaibu mu aya. Sira kukaeba ye guniyap a aipe. 8  ✡Oneg manman God gumbe uwaya. Sira God me on manman ye guniyap uwape. Ye kukaeba igiyawa, naniwa muiniya. Ye kuiewa duwam aiviwa. Ye nonemagewa muiniya. 9 Danadawai auya. Danadawai aug iruwaya. Iru nonemisi aya. Ye to yeuma biroriyag iruwaya. Ye degadega yeuma biroriyag danadawai auya. 10  ✡Ye yembovit Ayapan namive mokona aya. Sira me ye enagat yempe.

11 Tatangwanen, ye yekut garadi den aya. Da bira me tatawa gumbe wag pui yupewa, me Gwangwan gumbe wag pui yupe. Meve ge Gwangwan pui yuwamigimawa, ge Gwangwan den amarege, pui yuwamege. 12  ✡Gwangwan munne sira keptenewa me desirom. Me oma ane waita mumpe sira oma ane wakukamumpe. Go, ge bira? Ge owogaiwa kep teege.

Umae Oya Venewa

13  ✡Gare anoya. Ye vene, “Gare go umae, nu gwetoimu mame go asime anta, bairawan desirom asimeve waketa, sira anmaga nau ag auta.” 14  ✡Ye den yaug anoyana umae dimbae matatpe? Ye inaiinai yeuma dimbae? Ye wankwarak mina dauene sira koni pipi me apa inanatpe. 15 Go, ye wapono, “Ayapan ano meuma mamaib ipewa, nu vinigimta ge nau mame ata go yan me ata.” 16 Megara, gare ye vene yembovit waiyene. Yembovit waiyenewa me undag kukaine. 17  ✡Meoya, bira da anone oraiwa me atanit di, megara den apewa, me kukaeba ane.

5

Tawara Ge Nawanunun Igiyawa Waya Anope

1 Ye tawara igiyawa, gare anoya. It kokavit waya. Kuiyawa yaigiwa ye guniyap uwaivi. 2  ✡Ye tawara yeuma putaine, sira namatam ye wape yeuma naya. 3 Gooru ge siruva yeuma ten idne. Ten mumawa kep te yempe sira mu yauyempe. Mu ye kwapuiwa iyam mina ikpe. Kum oieba apa ye tawara yeuma wait tamiyana. 4  ✡Yauya. Maura uwane nau igiyawa nau yeuma danave kwapiya. Ye garawa den amuniyana. Garawa muma ye guniyap iruveme. Iyayapan mu kwapiyawa kwat veme, sira nouwa Ayapan Yusipamitwa gumbe uwane anone. 5  ✡Piyu egave ye vinene, dividivi undag noidauwane go amat yai den eme. Ye yekut degadega ene. Guttan kumiwa oya ye daneyap nag tantan gitene. 6 Kukaeba da den ane abnawa gumbe ye kukaeba abnawa waya toya. Me guniyap gwambe da den ane.

Edawai Danave Iyai Waketanwa

7  ✡Tatangwanen, meoya iyaiyai di wakeg aisigimiya. Matai Ayapan uwape. Yauya. Nau waruwad piyu egave divi vednewa maura oya iyaiyai di wakeg amaraivi. Matai uvin kumiwa uvin aikpe. 8  ✡Ye gaibu iyaiyai wakeke kikikit yoiya. Kuiyawa Ayapan koni uwape. 9 Tatangwanen, ye yano garawa den aigimiya. Kuiyawa ye matai keptete aiyempetan. Yauya, kep tete abnawa ankwin noive yokene.

10 Tatangwanen. Propeta mu Ayapan iviwa gumbe waya. Mu guwaguwawa yeuma ape. Mu edawai auya megara iyai wakeya. 11  ✡Yauya. Nu anotu iyaiyai wakeyawa mu waribiyaya. Ye anoyana Job me iyaiyai wakene. Sira ye yauyana Ayapan oieba apa me gumbe dimbae ane, Ayapan me baigan ge ano guniyap anewa me noidauwane.

12  ✡Tatangwanen. Undag namuiren den agi waya. Kwimin gumbe onan, piyu mame gumbe onan, dividivi undag gumbo onan. Ye waya, “E,” me “E.” “Onan,” me “Onan.” Kuiyawa ye matai keptete aiyempetan.

Anotumat Nun Meuma

13 Ye yapeyap bira da danadawai aviviwa me nun wape. Bira da degadega aiviwa me waiya bererinawa tope. 14  ✡Ye yapeyap bira da yuwat da aunewa me siosi namuyoiyoi igiyawa auwape. Mu Ayapan iviwa gumbe oira wat nun kuiyave wape. 15  ✡Anotumat nun meuma me yuwaranewa me inaipe. Ayapan me owan enagatpe yoipe. Sira me kukaeba ane ipewa, me matai anog yankwepe. 16 Meoya ye desirom desirom kukaeba yeuma vesiya, desirom desirom oya nun waya, ye matai inaigisia oya. Oraivit abnawa nun meuma me yusiatatu ge nau kokavit ape.

17  ✡Eraija nu minun. Me uvin den aiktan oya nib danawa undag anog nun wanewa, bairawan duwamdesi ge dud 6 mina piyu egave uvin den aigne. 18  ✡Me nun sira wanewa, kwimin apa uvin aigne. Piyu egave nakwai natawa iniya. 19  ✡Tatangwanen. Ye yapeyap bira da natawa danave da ampa dauwag aipewa, bira da me sira aug taig ompe. 20  ✡Ye yaug anoya. Bira da kukaeba abnawa ebuwawa gwambe gumbe tobiyape sira taig ompewa, me bo gumbe waita wampe sira kukaeba obiren umpe.

✡ 1:1: Mat 13:55; Apa 15:13; Gar 1:19; 1Pi 1:1

✡ 1:2: Rom 5:3-5

✡ 1:3: 1Pi 1:7

✡ 1:5: Pro 2:3-6

✡ 1:10: Ais 40:6-7

✡ 1:18: Jon 1:13

✡ 1:20: Ekr 7:9

✡ 1:21: 1Ko 3:8; 1Pi 2:1

✡ 1:22: Mat 7:26; Rom 2:13

✡ 1:25: Rom 8:2; Jms 2:12

✡ 1:26: Sam 141:3

✡ 2:1: Apa 10:34; Jms 2:9

✡ 2:5: 1Ko 1:26-28

✡ 2:8: Mat 19:19; Gar 5:14

✡ 2:9: Deu 1:17

✡ 2:10: Rvt 19:37; Nam 20:7-12,24; Mat 5:19

✡ 2:11: Eks 20:13-14; Rom 13:9

✡ 2:12: Gar 6:2; Jms 1:25; 1Pi 2:16

✡ 2:13: Mat 5:7; 18:32-35

✡ 2:15: 1Jn 3:17

✡ 2:18: Gar 5:6

✡ 2:21: Gen 22:9-12

✡ 2:22: Ibr 11:17-18

✡ 2:23: Gen 15:6; 2Kr 20:7; Ais 41:8

✡ 2:25: Jos 2:1-21; Ibr 11:31

✡ 3:6: Mat 12:36-37; 15:11,18-19

✡ 3:8: Rom 3:13

✡ 3:18: Mat 5:9; Ibr 12:11

✡ 4:1: Rom 7:23

✡ 4:4: Rom 8:7; 1Jn 2:15

✡ 4:6: Pro 3:34; 1Pi 5:5

✡ 4:7: Epe 6:12

✡ 4:8: Ais 1:16; Jak 1:3; Mak 3:7

✡ 4:10: Job 5:11; 1Pi 5:6

✡ 4:12: Rom 2:1; 14:4

✡ 4:13: Ruk 12:18-20

✡ 4:14: Sam 39:5,11; Pro 27:1

✡ 4:17: Ruk 12:47

✡ 5:2: Mat 6:19

✡ 5:4: Deu 24:14-15

✡ 5:5: Ruk 16:25

✡ 5:7: Deu 11:14; Jer 5:24

✡ 5:8: Rom 13:11-12; 1Pi 4:7

✡ 5:11: Eks 34:6; Job 1:21-22; 2:10; Sam 103:8

✡ 5:12: Mat 5:34-37

✡ 5:14: Mak 6:13

✡ 5:15: Mat 17:18-20

✡ 5:17: 1Ki 17:1; 18:1

✡ 5:18: 1Ki 18:42-45

✡ 5:19: Gar 6:1

✡ 5:20: Pro 10:12; 1Pi 4:8

1 Pita

1

2

3

4

5

1 PITA

Pita Gigirum Meuma Desiroma

1

1 Pita me Iesu Keriso apasoro meuma gumbe aipe, at Pontas, Garatia, Kapadosia, Esia ge Bitinia apa wakeyawa wat gomiyamunnewa igiyawa munan. 2  ✡Sira Mamunwa God watavit yaug anone gumbe iyayapan mu wat gomiyamunne, Guwawa Iyakaisiyapama mui yutuwa aukape Iesu Keriso amave amtan oya, sira me diyawa meuma aigiviwa autan oya. Meoya ne anoeniwa ano oraiwa sira yum guniyap wakeigimpe koka ape.

God Gumbe Waiya Atanwa

3 God me Ayapan Iesu Keriso Mamawa mu waiya aigimpe. God ano kokawa nunivi, Iesu Keriso boag boriruwayawa igiyawa gumbo inaig yoinewa gumbe me ane nu sira yaitune ge owanowan gaibu vinigimta. 4  ✡Sira nu oma ane matai kwanawa auta. Me den kukaipe sira den miyot umpe sira den inanatpe. Kwan mame yenan kwimin danave amaraivi. 5  ✡Ye anotumat yeuma gumbe God yusiwa ye amara yenivi. Waita me kum oieba apa uwatan oya tamibarip anewa ye matai auya. 6  ✡Meoya ye degadega kokavit ene. Megara gare mame kum koni kusida apa ye dawai gina ube ube anog dawai auene. 7  ✡Anotumat oya dawai auenewa me garawa kokavit, gooru me iyam gumbe oraimina ane megara kukaipewa me garawa kusi. Sira Iesu Keriso uwapewa kumiwa apa, ye yaug anoya dawai mame aig waiya ge ayamat ge eyawa uwape. 8  ✡Ye Iesu Keriso den yauyana, megara imuiwa me gumbe avivi. Gare ye me den yavene, megara anotumat ene. Sira Ye degadega kokavit ene. Ye oma den ane gae gumbe waya degadega mame oya. Kuiyawa degadega mame danave eyawa noidauwane. 9 Kuiyawa ye anotumat yeuma gumbe guwewa oya waita auyana.

10  ✡Propeta mu watavit ano oraiwa me matai yempewa oya waya. Mu gaibu waita mame oya yaimoyai anoya sira yaug anoya. 11  ✡Keriso Guwawa meuma me daneyap wakenewa me wait dirumwane Keriso edawai meuma ge eyawa me matai uwatan aiviwa oya. Sira mu yaug anoya bira aniyau uwatan aiviwa oya. 12 God toewan munnewa nau mumawa me munanwa oya onan megara nunan oya. Guwawa Iyakaisiyapama me God baraune kwimin apa aig onnewa gumbe iyayapan upeba gae oraiwa waya. Mu gare mame me oya ye diruyeg waya. Aneya mina mu yautanwa oya di anogugut eme.

Iyakaisi Atanwa

13 Meoya ye yenanwa tamibarip aya, yembovit amaraya. Iesu Keriso uwapewa ano oraiwa auya, meoya ye yaimoyai amaraigimiya. 14  ✡Ano atanwa usitainawa aya, watavit ye divi da den yaug anoyana. Me kumiwa apa ano kukaeba daneyap wakenewa me gumbe den aisiya. 15 Megara Iyakaisiyapama me yenan wanewa me iyakaisi, meoya ye mina dividivi undag enewa gumbe iyakaisi aya. 16  ✡Kuiyawa Baiboru wanewa, “Ye iyakaisi aya, kuiyawa ne iyakaisi eni oya.”

17  ✡God me desirom desirom gumbo kepte mumpe. Ye wayana me Maman. Meoya gare mame piyuwau waketu kumiwa apa me gumbe a gaibu wakeigimiya. 18 Ye yaug anoyana, nu wakewake numa kukaeba me isimuranaiwa gumbo onnewa gumbe sira gwiruwad yenne. God mame ane. Me siruva ge gooru mu matai kukai mutpewa me mina gumbe onan. 19  ✡Keriso me mae sip usiwa mina. Me siren ge miyot onan. Keriso diyawa oraiwa gumbe ane. 20  ✡Keriso wait namu wat gomiyane, ivi piyu mame wadne. Sira mame kum oieba apa me yenan oya uwane. 21  ✡God ane Keriso boriruwaya igiyawa gumbo sira inaine, eyawa wanne. Ye Keriso gumbe God me anotumat ene igiyawa. Mame mina, anotumat yeumawa ge ano imug yeumawa me God gumbe.

22  ✡Ye natawa gumbe atene, sira guwewa muiniyana, sira baigan yeuma tateaiwa gumbo, me ugauga onan. Meoya baigan yeuma noneyap garagara aya. 23 Ye sira yaiyana. Yawa me matai putaipewa me gumbe onan, megara yawa me den putaipewa gumbe sira yaiyana. Me God gaiyawa me wakeigimpewa ge matai den tobiyapewa. 24  ✡Kuiyawa,

“Iyayapan undag mu wayo mina.

Eyawa mumawa me ben uba mina.

Wayo butuig aigivi sira uba aigivi.

25 Megara God gaiyawa me den tobiyape yaibobot tunano.”

Mame me Gae oraiwa gaiyawa me ye wag diruiyennewa.

2

1  ✡Meoya ye anoano kukaeba undag, ugauga undag, taibewa oraimina megara danavewa kukainewa, yaug anogugut, iyayapan upeba gumbo gae kukaeba watanwa undag yankweya. 2 Kikiyan matai yaieme mina, ye gae amawa sinsin anoigimiya, ye yoig waita autan oya. 3  ✡Ye wait ag yauyana Ayapan me anoano oraivitwa.

An Wakeiviwa Ge Iyayapan God Wat Gomiyamunnewa

4 Ayapan gumbe oneya. Iyayapan mu Ayapan epa aoreya, megara God yangave me an wat gomiyanewa sira garawa kokavitwa sira wakeiviwa. 5  ✡Ye gaibu an wakeiviwa mina, guwawa gweyawa guniyap sipe. Meve pirisi iyakaisi mina Keriso gumbe guwawa puyowawa me God degadega gumbe autanwa waniya. 6  ✡Kuiyawa Baiboru maib waivi.

“Yauya. Ne Saion apa an nium barautna.

Me wat gomiyanawa sira garawa kokavitwa.

Iyayapan mu me gumbe anotumat apewa matai danadawai den aupe.”

7  ✡Meoya ye bira da anotumat aiviwa oya me garawa kokavitwa.

Megara bira da anotumat den aiviwa gumbo,

“An me gwe sisi igiyawa topayayawa

me an natawa oraivitwa me visidonawa apa teyawa ane.”

8  ✡Sira,

“An me gumbe iyayapan tog uyug aigtan emewa.

Sira me an koka me ebu tobodnewa.”

Mu uyug aigeme, kuiyawa mu God gaiyawa gumbe den amome. Mu meib gomiya munne.

9  ✡Megara ye wait gomiyayenne igiyawa, kin pirisi igiyawa, iyakaisi igiyawa, God iyayapan meuma. God yenan wane ye sisip dana dauwag me eyawa meuma oraiwa gumbe. Meoya ye oraiwa meuma taibe watanit di. 10  ✡Ye watavit God iyayapan meuma onan, megara gare ye God iyayapan meuma. Watavit God yenan den ano yemne, megara gare wait di yenan anoivi.

11  ✡Iyayapan neuma, yenan anoeni. Ye amdau ampa aisiyana igiyawa sira aiseg wakeyana igiyawa. Meoya ye uinantaraki anoanowawa me ye guwewa gumbe anavi aiviwa epa aoreya. 12  ✡Ye inaiinai oraiwa gumbe wakeya Ju onan igiyawa gumbo. Ye meib di aya. Ye diruig kukaeba gumbe waigimpe, megara mu wakewake yeuma oraiwa yaupe, ivi me uwanumpewa kumiwa apa God gumbe waiya ape.

Namuyoiyoi Igiyawa Nouwa Autanwa

13  ✡Yusiwa mu iyayapan wak barauyawa wakeya. Ye mu undag nouwa auya Ayapan oya. Kin painauvitwa gumbe meib aya, 14 sira amareme igiyawa me kin tene onamiyawa mu kukaeba eme igiyawa gumbe pui yutan oya, oraiwa eme igiyawa waiya atan oya onamiyawa mu gumbo meib aya. 15  ✡Oraiwa aya, sira kuiyowa onan igiyawa mu gae ui onan vemewa ye aya nouwa iyadmutpe. Me God ano meumawa. 16 Ui onan wakeiviwa mina ye yaimoyai wakeg aigimiya. Ye ano yeuma gumbe God ankwatave nau eme igiyawa mina aigimiya. Megara ano yeuma gumbe kukaeba da den aya. 17  ✡Ye iyayapan undag ayamat muniya. Tateaiwa baigan muniya, God gumbe a aya, sira kin gumbe ayamat aya.

18  ✡Koukawa nau muma eme igiyawa. Kokawa yeuma noiwa noneyap auya. Kokawa yeuma oraimina ge yaimoyai aiviwa gumbe noiwa auya, sira kokawa yeuma me yaimoyai den aiviwa me mina gaibu meib desirom aug aigimiya. 19 Apan da gwambe den ane megara danadawai aune, megara God namive apan mame nonemagawa oraiwa gumbe danadawai aug uiwa nikiaiviwa, me gumbe God degadega ape. 20  ✡Ye kukaeba ayanawa, matai ye guraipe. Ye uiwa nikiyaigimiyawa, me oraiwa yeuma onan. Ye oraiwa ag danadawai avigimiyawa, sira ye uiwa nikiaigimiyawa, God degadega ape. 21  ✡Me oya God yenan auwane. Kuiyawa Keriso yenan edawai aune. Me ebu oraiwa toewan yenne, meoya ye ineyawa em aisiya.

22  ✡“Keriso kukaeba da den ane, uga da den wane.”

23  ✡Iyayapan gae kukaeba me gumbe waya, megara me garawa kukaeba den wane. Iyayapan me gumbe edawai waniya, megara mu anog a atanwa oya den dirum wane. God me membovit oma ane oraivit keptete ape, meoya Keriso me membovit aug Mamunwa God namive baraune. 24  ✡Korosi egave kukaeba numa me mekut aune. Natawa me kukaeba numa gumbe boag anoano oraivitwa gumbe wakeigimta. Keriso toyawa sirenawa gumbe ye inaigisiyana. 25  ✡Ye mae sip mina pimpangitene, megara gare ye Apan me guwewa amaraiviwa abnawa ge namuyoiyoi abnawa wakenewa gumbe sira taig oniyana.

3

Biyutuwa Ge Memotuwa

1  ✡Ebu desiroma, biyutuwa, ye memetuiwa nouwa auya. Memetuiwa gae anotan den apewa go, megara nouwa auya, kuiyawa vesin wakewake muma gae gaibu onanwa gumbe mu God igiyawa matai ape. 2 Kuiyawa ye God gumbe a ag iyakaisi ag wakeigimiyawa, meve memetuiwa ye wakewake yeuma iyakaisi yemigimpe. 3  ✡Ye kuiye gumewa yakot ene, gooru gumbe ben warene, sira wape oraiwa gaibu warene. Dividivi mame mu taibewa benawa. 4 Megara ye daneyaba benawa gaibu ben wariya. Ye guwewa me mokonairenwa ge yaimoyai wakeiviwa auya. Me den putaipe. Me mina, inaiinai yeuma guwavewa gumbe ben wariya. Dividivi mame me garawa kokavit God namive. 5 Watavit vesin iyakaisi mu God gumbe anoemewa wakeya, sira vesin mame me mina mumbovit ben wariya, sira memotuwa nouwa auya. 6  ✡Guwaguwawa me mamaib. Seira me Ebraam auwanewa me apan koka meumawa, sira noiwa aune. Ye gaibu dividivi undag a den aya, sira oraiwa ayawa, ye Seira gwaitawaiwa aya.

7  ✡Ebu desiroma, memetuiwa, ye yaug anoya bivituiwa mu vesin sira ye yutuipama megara mu yutuwa onan. Meve mu gaibu yaiyai wakeigimiya. Sira mu gumbo ayamat aigimiya, kuiyawa mu ano oraiwa gumbe ye gaibu inaiinai aupe. Meve nun yeuma divi da den wataipe.

Oraiwa Atanwa

8 Ne oieba watna. Ye imuiwa desirom ape, gara wad memeyam aya, tateaiwa gumbo baigan aigimiya, mu gumbo danadawai aug, mokona aya. 9 Bira da kukaeba guniyap apewa garawa gumbo kukaeba den aya, sira bira da yan yau yempewa ye mu yan den yawamiya. Megara waribiya muniya. God yenan auwane waribiya yentan oya. 10  ✡Kuiyawa

“Bira da membovit inaiinai meuma baigan niyape

sira kum meuma oraiwa autan anoiviwa, me pednawa di amarape,

gae kukaeba den di wape. Sira noiwa tobotpe, ugauga den di wape.

11 Me kukaeba gumbe di aipe, oraiwa di ape. Yum oya yobag, amave aipe.

12 Ayapan yangawa me iyayapan siwavitwa gumbo,

sira Ayapan naunawa mu nun mumawa gumbo.

Megara Ayapan ginanamiwa me kukaeba igiyawa gumbo namiwa pipau tope.”

13 Ye kum evedni oraivit aigimiyawa, bira ye watkukamyempe. Bira da onan. 14  ✡Ye oraiwa oya danadawai avigimiyawa, me oraiwa. Mu gurepewa oya den a aya, danadawai den auya. 15 Megara nonemageyap Keriso waiya aigimiya, me Ayapan. Anoenewa me nonemagewa danave wakenewa oya bira da yenan singui yempe, meoya ye di tamibarip aya natawa wag toewan muntan oya. 16  ✡Megara nonemagewa oraiwa esinewa gumbe gara wag toewan muniya. Iyayapan mu diruig waigimpewa mu ye inaiinai yeuma oraiwa Keriso gumbe ene oya. Mu matai ubmam warampe kuiyawa ye diruyeg veme oya. 17 God ano meuma wakenewa, danadawai avigimiya oraiwa yeuma ene oya me bainda, megara danadawai avigimiya kukaeba yeuma ene oya me bainda onan. 18 Keriso boane kukaeba oya kum desirom mekut. Apan oraiwa boane iyayapan kukaeba munan. Me kwapiwa gumbe barauya boane, megara guwawa gumbe sira inaine. Me ye tam God namive teyenne. 19 Guwawa gumbe, Keriso me guwowa mu tamiyawa gumbo aig opata wag dirumne, sira guwowa anoya. 20  ✡Watavit Noa kumiwa apa Noa wa koka siiviwa, God yaiyai iyayapan munan amaraivi, megara mu God noiwa den auya. Guwowa tamiyawa me meib. Iyayapan 8 mukut wa koka danave yoi gumbe waita auya. 21 Yoi mame babataito guwaguwawa. Babataito me gare ye waita yenivi. Babataito me—kwapuiwa miyotawa den muintan onan, megara me nonemagewa oraiwa God gumbe agi atanwa,—sira me Iesu Keriso sira inaig yoinewa oya. 22 Keriso kwimin dog aine, sira God naniyutanwa apa wakene. Keriso ankwatave aneya wakeya, sira me yusipamitwa me nauwawa gumbe oniviwa ge yusiwa gaibu wakene.

4

1  ✡Mame mina, Keriso kwapiwa gumbe edawai aune, meoya ye mina meib beyan yeuma tamiya. Apan da me kwapiwa gumbe edawai aunewa kukaeba yankwene. 2 Sira piyu mame apa wakewake meuma kumiwa apa, me apan ano kukaeba oya onan megara God ano meuma oya yaiyai waketanit di. 3  ✡Ye dividivi undag me Ju onan igiyawa atan anoemewa ayana. Guwaguwawa me mamaib, uinantaraki, vesin oya anoemewa, yoi yaigipama nemewa, pipamu temewa, buyunai egave degadega emewa, god ugaugaeba waiya emewa meiba. Watavit meib ag ongenewa, me minambe. 4 Ye mu gaibu kukaeba den ene, meoya mu anog pipamu teme, meoya mu ye guniyap anokukam eme. 5  ✡God me mekut wakeyawa ge boriruwayawa matai keptete mumpe. Mu mukut God gumbe wakewake mumawa oya yaiyai watanit di. 6 Kuiyawa gae oraiwa opata boriruwaya igiyawa me mina gumbo wag dirumne. Natawa me iyayapan mu kwapuwa gumbe kepte mumpe, megara guwowa gambenwa God gumbe wakepe.

7  ✡Dividivi undag oieba oya koni aivi. Meoya nun oya imuiwa esipe sira amaraigimiya. 8  ✡Namuirenwa baigan kokavit garawan aya. Kuiyawa baigan me kukaeba obiren umpe. 9  ✡Gara di diguragut den aya, baigan aigimiya. 10  ✡Ye desirom desirom guniyap God puyo yenne, meoya God puyo meuma amareme igiyawa oraiwa aya. Sira puyo meuma gumbe gara waita aya. 11 Apan da gae watan apewa, me kweya God gaiyawa desiroma wape. Apan da God oya nau atan apewa, me kweya nau atanit di yusiwa God wannewa gumbe. Me dividivi undag gumbo Iesu Keriso gumbe God waiya waiya aigimtan oya. Keriso gumbe eyawa ge yusipama wakeg aigimpe viripusi onan. Amen.

Kristian Danadawaeba

12 Iyayapan neuma. Amaorot me iyam minawa ag yauyemivi, danadawai kokavit auene. Megara den anoya dividivi gina ubeube wait uwayemne. 13  ✡Megara degadega auya, kuiyawa Keriso edawai meuma gaibu undag auene. Keriso uwapewa kumiwa apa degadega yeuma kokavit ape. 14  ✡Keriso iviwa gumbe diruig wat kukayemigimpewa, ye me degadega aigimiya. Kuiyawa Eyawa Guwawa me God Guwawa me guniyap wakeigimpe. 15 Ye yapeyap, da tope boipe abnawa, ub abnawa, kukaeba aivi abnawa, iyayapan aya munivi abnawa me mina den aya. Kuiyawa me oya, iyayapan ye diruig meib waigimpewa me oraimina onan. 16 Megara ye Kristian ayana oya danadawai avigimiyawa, me ubmam den aya. Megara ivuiwa mame gumbe God waiya aya, kuiyawa ye me Keriso iviwa auyana. 17 Kuiyawa keptete kumiwa koni aivi. Me God iyayapan meuma gumbo amatope. Keptete namu nu gunup amatope ipewa, iyayapan mu God gae oraiwa gumbe anotumat den emewa gumbo keptete aninin ape?

18  ✡Sira, iyayapan oraiwa igiyawa aninin waita aupe ipewa, God anotumat den eme igiyawa sira kukaeba igiyawa mu gumbo aninin ape?

19 Meoya iyayapan mu God ano meuma gumbe edawai auemewa, mu sira oraiwa ape mumbovit wad munnewa me natawa abnawa gumbe guwewa baraug anotumat ape.

5

Siosi Amareme Igiyawa Ge Ud Mataiwa

1 Siosi namuyoiyoi igiyawa guniyap wakeyawa mu gumbo ne anoeniwa dividivi undag mame ye matai aya. Ne mina gaibu siosi namuyoiyoi abnawa, ge Keriso edawai meuma yaug anonawa abnawa, sira eyawa me matai uwapewa gaibu autan eni abnawa. 2  ✡God mae sip meuma guniyap wakeyawa amat amunigimiya. Ye yaiyai aya danapiripam onan. Garawa anmagawa autanwa oya onan, nonemageyap nau aya. 3  ✡God anotumat yennewa gumbe ye apan kokawa den aya. Ye gwe gwe yeuma sip meuma gumbo guwaguwawa aya. 4 Mae sip amaraivi abnawa kokavitwa uwapewa, ye eyawa keret meuma me den kukaiviwa me auya.

5  ✡Ebu desiroma mina, ud mataiwa, ye namuyoiyoi igiyawa nouwa auya. Mokona garagara aya. Kuiyawa

“God apanapan eme igiyawa topai munivi,

sira ano oraiwa mokona igiyawa munivi.”

6  ✡Meoya God naniwa yusipama ankwatave mokona aya. Kuiyawa God me kum oraiwa gumbe ye matai owan auyempe. 7  ✡Ye danadawai yeuma undag God gumbe baraug yankweya. Kuiyawa God ye amat ayenigimpe.

8  ✡Yaiyai wakeg amaraigimiya. Seitan me anavi yeuma. Me mae raion me ug tog waiviwa mina mae natan oya yobag gigivi. 9  ✡Anotumat gumbe yusipamit owan yoig Seitan topayaya. Ye yaug anoyana, iyayapan mu tateaiwa piyu mame danave wakeyawa mu danadawai demtawa desiroma auya.

10 God gumbe ano oraiwa undag noidauwane. Me God me Keriso gumbe eyawa yaibobot danave yenan auwanewa. Ye danadawai auene, megara kum koniwa onanapeve God aiyempe oraiminavit aya, aiyempe yusipamit owan yoiya, aiyempe yutuiwa wape, sira aiyempe siwavit yokeigimiya. 11 God gumbe yusiwa meib di wakeigimpe evedni viripusi onan. Amen.

Gaun Oieba

12  ✡Ne yaug anona Sairas* me anotumat oraiwa abnawa. Me waita meuma gumbe, ne taibe gigirum tena, ye yutuiwa wag diruiyentan oya sira mame me God ano oraiwa meuma natawa wag toyau yemtan oya. Ano oraiwa mame danave owan siwavit yoiya. 13  ✡Vesin da guniyap wat gomiyanewa me Babiron apa wakenewa me gaun meuma guniyap waivi. Sira utunwa Mak gaibu gaun waivi. 14 Ye baigan uwatotoaeba gumbe gaun garawan aya. Ye undag Keriso gumbe wakeenewa, yum guniyap wakeigimpe.

✡ 1:2: Rom 8:29; 2Te 2:13

✡ 1:4: 1Ko 1:12

✡ 1:5: Jon 10:28; 17:11

✡ 1:6: Jms 1:2; 1Pi 5:10

✡ 1:7: Pro 17:3; Jak 13:9; Mak 3:3; Jms 1:3

✡ 1:8: Jon 20:29; 2Ko 5:7

✡ 1:10: Mat 13:16-17

✡ 1:11: Sam 22; Ais 53; Ruk 24:26-27

✡ 1:14: Rom 12:2; Epe 2:3; 4:17-18

✡ 1:16: Rvt 11:44-45; Mat 5:48

✡ 1:17: Rom 2:11; Rev 2:23

✡ 1:19: Apa 20:28; Ibr 9:12-14

✡ 1:20: Epe 1:4; 2Ti 1:9-10

✡ 1:21: Jon 14:6; Rom 5:1-2

✡ 1:22: Jon 13:34; Rom 12:10

✡ 1:24: Ais 40:6-8

✡ 2:1: Epe 4:22; Jms 1:21

✡ 2:3: Sam 34:8

✡ 2:5: Epe 2:21-22; Rev 1:6

✡ 2:6: Ais 28:16; Epe 2:20

✡ 2:7: Sam 118:22

✡ 2:8: Ais 8:14

✡ 2:9: Deu 7:6; 14:2; Ais 9:2; Apa 26:18; Epe 5:8

✡ 2:10: Ose 2:23

✡ 2:11: Gar 5:17,24

✡ 2:12: Mat 5:16

✡ 2:13: Tai 3:1

✡ 2:15: 1Pi 3:16

✡ 2:17: Rom 12:10

✡ 2:18: Epe 6:5

✡ 2:20: 1Pi 3:14,17

✡ 2:21: Mat 16:24; Jon 13:15

✡ 2:22: Ais 53:9

✡ 2:23: Ais 53:7; 1Pi 3:9

✡ 2:24: Ais 53:5-6; Rom 6:11

✡ 2:25: Ejk 34:5-6; Mat 9:36; Jon 10:14; Ibr 13:20-21

✡ 3:1: Epe 5:22

✡ 3:3: 1Ti 2:9

✡ 3:6: Gen 18:12

✡ 3:7: Epe 5:25

✡ 3:10: Sam 34:12-16

✡ 3:14: Ais 8:12-13; Mat 5:10; 1Pi 2:20; 4:14

✡ 3:16: 1Pi 2:12

✡ 3:20: Gen 6:1–7:22

✡ 4:1: Rom 6:2,7

✡ 4:3: Epe 2:2-3

✡ 4:5: Apa 10:42

✡ 4:7: Rom 13:11-12

✡ 4:8: 1Pi 1:22

✡ 4:9: Ibr 13:2

✡ 4:10: Rom 12:6-8

✡ 4:13: Apa 5:41; Jms 1:2; 1Pi 1:6-7

✡ 4:14: 1Pi 2:20

✡ 4:18: Pro 11:31

✡ 5:2: Jon 21:15-17; Apa 20:28

✡ 5:3: 2Ko 1:24; Pir 3:17; Tai 2:7

✡ 5:5: Pro 3:34; Epe 5:21; Jms 4:6

✡ 5:6: Mat 23:12; Ruk 14:11; Jms 4:10

✡ 5:7: Mat 6:25-30

✡ 5:8: 1Te 5:6

✡ 5:9: Epe 6:11-13; Jms 4:7

✡ 5:12: Apa 12:2,25; 13:13; 15:22,37-40

* 5:12: Namu teyawa danave desirom waiviwa me iviwa Siruvanus.

✡ 5:13: Apa 12:2; 2Ti 4:11

2 Pita

1

2

3

2 PITA

Pita Gigirum Meuma Duwameba

1

1 Saimon Pita, Iesu Keriso nauwawa eniwa ge apasoro anawa. Iesu Keriso me God numawa ge Waita Abnawa numawa. Iesu Keriso oraivitwa gumbe ye anotumat oraiwa auyana. Me anotumat numawa gina desirom mina.

2 Ne anoeniwa ye yaug anoya God ge Ayapan numa Iesu, sira ano oraiwa ge yum ye guniyap kokavit wakeigimpe.

God Nunan Auwaivi

3 Iesu me nunan auwane eyawa ge oraiwa gumbe. Nu me yaug anotu. Ayapan Iesu me God. Me yusiwa me inaiinai ge inaiinai oraiwa God namive undag nunne. 4 Eyawa ge oraiwa gumbe, me agi me kokavitwa ge oraivitwa nunne. Me piyu mame ano kukaeba gumbe watkukamtan oya a aisiya, sira God inaiinai meuma ye autan oya.

5 Natawa mame oya, ye nau yeuma yusipamit aya. Anotumat yeuma gumbe anoano oraiwa agoniyaya. Anoano oraiwa yeuma gumbe anoano agoniyaya. 6  ✡Anoano gumbe yembovit amaratanwa gumbe. Yembovit amaratanwa gumbe anog yai waketan. Anog yai waketan gumbe inaiinai oraiwa God namive. 7 Inaiinai oraiwa God namive gumbe baigan yeuma tateaiwa gumbo. Baigan yeuma tateaiwa gumbo baigan gumbe agoniyaya. 8 Ye anoano mame auya anoano guniyaba gaibu iyaig koka ape ipewa, Ayapan numa Iesu Keriso anog yautan oya ye matai oraimina onan igiyawa go maura onan igiyawa den aya. 9 Iyayapan mu anoano mame gaibu onanwa mu yangowa muniwane sira yangowa boredmusiya. Mu imuwo atataine kukaeba muma namuwa anog yankwene.

10 Meoya tatanaiwa, anotumat yaigipamit kikikit yumnasiya God yenan auwane sira watgomiyennewa. Mame ye meib ayawa, ye uyug den di aigiya. 11 Mame mina ye ano oraiwa kokavit auya. Ano oraiwa mame me Ayapan numa ge Waita Abnawa numa Iesu Keriso toimuwawa yaibobot danave nu oma ane uniktan oya.

Baiboru Watavit Wanewa

12 Ye natawa gumbe yusipamit yoig wakeyana, megara ne imunap ye sira diruitna. Meoya ne anoano mame kum evedni wag diruieni. 13 Ne kwapunwa tent* gumbe wakeeniwa, ne anoano mame wag diruieni sira yusiwa yeneni, kuiyawa ne anoeni me ne nau neuma. 14  ✡Ne kwapunwa me tent† mina. Ne anoeniwa tent mame koni yankweg anekna, meib Ayapan numa Iesu Keriso taibe toewan nedne. 15 Sira ne imunap namu ne kweg anekna, ivi ye anoano mame imug anoya. Me oya ne dividivi undag atan anoeni.

16  ✡Ayapan numa Iesu Keriso yusiwa ge me sira oniviwa oya toewan yentu. Megara nu ugauga kuinuiyawa dana degadegaeba amave den angete, nu Iesu eyawa kokavitwa yangunup di yautu igiyawa. 17  ✡Keriso me Mamawa God gumbe waiya ge eyawa aune. Me kumive, eyawa kokavit di gumbe noiwa gumbe onne, “Mame me utunwa nonenmagawa, degadega neuma me gumbe.” 18 Nu tui iyakaisi apa waketu Ayapan Iesu gaibu, meoya nu noiwa me kwiminau uwanewa nu nukut anotu.

19 Sira nu God gumbe wayawa me siwavitwa autu. Namu ye yaimoyai yauya, me dun me sisip danave esiviwa, ivi wantepe mumbe marantun noneyap dauwag ig esipe. 20 Meoya ye yaug anoya. God gaiyawa me Baiboru danave wakeyawa ye imug imug yeumawa gumbe den yaug anoya. 21  ✡Kuiyawa God gaiyawa me iyayapan anoano muma gumbe den onne, megara iyayapan mu Guwawa Iyakaisiyapama gumbe noiwa auyawa God gae meuma waya.

2

Ugauga Toewanewan Ge Mu Watkukamtanwa

1  ✡Megara Isuraeru danave ugauga propeta gaibu uwaya. Ebu desiroma, guniyap ugauga toewanewan uwape. Mu ugauga toewaneba matai toyau yempe. Me tamiem watkukam yempe. Ayapan me nu sira taig gwiruwad nunne, megara mu Ayapan topayaya, sira mu mumbovit tatevit aug watkukameme. 2 Sira iyayapan obiren ubmam ebuwawa yaug anog eme, meoya iyayapan upeba natawa ebuwawa oya kukaeba veme. 3 Mu orog orog eme igiyawa, sira mu gae ugauga muma gumbe ye ayempe kuiyewa watkukampe. Megara God pui yuwamnewa watavitwa apa onne gare mame. Meoya mu watkukamumpa.

4  ✡Aneya upeba kukaeba aya. God mu tam at kukaeba danave teke, sira tam sisip nog danave teg tobodne, wakeigimpe keptete kumiwa apa. 5  ✡Sira piyu namuwa apa God iyayapan den anog yankwene, sira Noa biviusitainawa gaibu undag 8 mu oraivitwa gumbo wateteyamiyawa waita munne. Sira piyu mame apa iyayapan mu inaiinai muma oraivitwa onan God namive gumbo ane nintawak koka uwane umamne. 6  ✡Sira me gwetoimu Sodom ge Gomora watkukamne atapupu wan aya. Me guwaguwawa toewan munne iyayapan iviwa mu inaiinai muma oraiwa onan God namive munan oya. 7  ✡Rot me apan oraiwa. Megara me Gwangwan topaieme igiyawa anoano kukaeba mumawa gumbe anogugut ane. Meoya God me Rot waita wanne dauwane. 8 (Kuiyawa apan mame oraiwa me yapowo vinivi, sira me anoano kukaeba muma yaug anog nonemagawa gumbe kum evedni danadawai aune.) 9 Ayapan numa yaug anone aninin iyayapan mu inaiinai muma oraiwa God namive ibnawa ubeube aigimpewa warinam mumpe. Oraivit den eme igiyawa amarape garawa autan gumbe aigimpe pui tetanwa kumiwa apa. 10  ✡Anoano kukaeba miyot gaibu kwapiwa gumbe amome sira yusipamitwa yan yaveme igiyawa mu mukut me natawa di. Mu apan apan sira gaiyoatatu veme igiyawa.

Mu yusiwa aunewa gumbo wakakae eme sira a den eme.

11  ✡Aneya mu koukawa yutupama painauvitwa, megara mu den watkukamumpe Ayapan namive. 12  ✡Megara iyayapan mame gae kukaeba veme anoano undag me oma den ane yaug anoemewa gumbo. Mu munnoga maeba mina. Mae me iyaig aug toenguttan. Mae mame mina mu mina watkukamumpe.

13 Mu watkukamumpewa ano kukaeba muma garawa. Mu anoemewa kum wag atanwa me degadegaeba. Mu um ge siran mina. Mu buyunai danave ye guniyap agoniyag ugauga degadega eme. 14 Yangowa uinantaraki noidauwane, sira kukaeba den yankwepe, sira guwowa yaimoyai den wakeivi igiyawa amaorot eme, sira nonomagowa nan ge nun noidauwane. Mu yano usitainawa. 15  ✡Mu ebu oraiwa yan aoreya, sira pimpa muteme. Beor usiwa Baram kukaeba garawa baigan ane. Mu Baram amave amiya. 16  ✡Megara Baram kukaeba dine. Mae donki gae den wape, megara mae donki noiwa iyayapan mina wane, Baram warago meuma yankwene.

17  ✡Iyayapan mame yamarogu yoi gaibu onan ge irikup me taig koka aug aiviwa mina. Munan tamibarip anewa me aram sisip. 18 Mu gae kokavit veme, megara natawa gaibu onan. Mu wakewake muma oraimina onan. Mu iyayapan mu kukaeba gumbe a amtan anoemewa gumbo kwapuwa anoanowawa ge uinantaraki gumbe amaorot eme. 19 Mu iyayapan mame gumbo ui onan agi waya, megara mu mukut watkukamtanwa ankwatave igiyawa. Bira da mut gumbe den aunewa, apan mame ankwatave abnawa ane. 20  ✡Namu mu Iesu Keriso me Ayapan ge Waita Abnawa wakenewa yaug anog, piyu mame miyotawa mumawa apa a ampe, ivi mu sira taig me gumbe onampe yan ape ipewa, mu wakewake muma iviwa me di kukaipe namuwa kusida kukaine. 21  ✡Ebu oraiwa yaug anoya sira Gwangwan iyakaisiyapama me munan barauya uwanewa me mu topaiayawa me bainda onan. Den yaug anoponowa mu gumbo me bainda. 22  ✡Megara me matadnewa me anoano oraiwa anoano gaiyawa gumbe. “Kweyau sira tobiyag mirempe meuma oya ompe.” “Bui namu kwapiwa muimpe meve aig kawait uriri ipe.”

3

Ayapan Kumiwa

1 Iyayapan neuma. Gare mame di ne gigirum duwameba mame yenan teeni. Kuiyawa ne imunap gigirum mame gumbe wag diruiyeni sira nonemageyap gumbe yutuiwa auya. 2  ✡Ne imunap, gae propeta iyakaisi watavit wayawa sira Ayapan ge Waita Abnawa Iesu Gwangwan meuma me apasoro wayawa, me gumbe ye sira yaug anoya. 3  ✡Namuirenwa, mame anoya. Kum oieba apa iyagau eme igiyawa uwapewa iyagau mumpe, sira mu anoano kukaeba muma gumbe anog aigimpe. 4  ✡Mu mamaib wape, “Iesu sira uwatanwa agi meuma me ampa? Isimuranaiwa boriruwayawa kumiwa apa onne gare mame, me apa da den tobiyane. Amatog wadnewa me undag meib di ande aivine.” 5  ✡Mu meib veme, megara mu me aivinewa den yaug anoya. Kwimin watavit ampa wadne gare ande wakene. God gaiyawa gumbe piyu yoi gumbe uwane, sira yoi tobiyane piyu ane. 6  ✡Me kumiwa apa yoi gumbe nintawak uwanewa piyu mame warumne. 7 Megara gare mame, gae desiroma gumbe God me kwimin ge piyu amaraivi iyam gumbe igatan oya. Namu God piyu ge kwimin me amaraivi, ivi God gumbe anoano oraiwa onan igiyawa keptete kumiwa uwapewa apa.

8  ✡Megara iyayapan bira ne baigan muneniwa, gae koka mame den imuiwa atataipe. Ayapan numa God namive oiyat desirom me bairawan 1,000 mina, sira bairawan 1,000 me oiyat desirom wakene mina. 9  ✡Megara iyayapan upeba aib anoya, Ayapan ekekenut aivi. Megara me agi gumbe aib den aivi. Me ye guniyap kikikit wakeivi. Me imive apan desirom da den watkukampe, sira me imive iyayapan undag nonemagowa biroriyape, yai memeyaig wakeigimpe.

10  ✡Megara Ayapan kumiwa me ub abnawa mina uwape. Kum me apa, noiwa kokawa gumbe kwimin aug aipe. Dividivi undag iyam ig watkukampe. Piyu ge dividivi undag piyu egavewa undag iyam ig watkukampe.

11 Mame mina dividivi undag mame watkukampe. Meoya ye iyakaisi gumbe ge God namive oraivit di wakeigimiya. 12 Me mina, ye God kumiwa apa amaraigimiya. Ye meib aigimiyawa me kumiwa tatevit uwape. Me kumiwa uwapewa kwimin iyam ig watkukampe, sira dividivi undag iyam ig kwereruwape. 13  ✡Megara nu God agi meuma gumbe kwimin mataiwa ge piyu mataiwa ampa anoano oraivitwa wakepewa amaraigimta.

14 Iyayapan neuma. Ye dividivi mame oya amarene, meoya ye yembovit a ge yau aigimiya. Um ge siran onan igiyawa aya, meve oma ape ye God namive dauwag aisia yum gaibu. 15  ✡Sira anoya, Ayapan numa kikikit waketanwa me waita nunan oya. Me mina, nu tatunwa Poru me nu baigan etewa gaibu anoano oraiwa me God wannewa gumbe, gigirum meuma danave gae me oya undag teg baraune yenan. 16 Gigirum meuma undag danave me dividivi mame gumbe waivi. Gigirum meuma danave gae upeba me yaigipamit. Den yaug anoya sira yaimoyai den wakeeme igiyawa mu gae Baiboru danavewa upeba den yai yaug anoeme. Me mina meib mu gigirum mu yaimoyai den yaug anoeme, sira mu mumbo ingan watkukameme.

17  ✡Iyayapan neuma, meoya mame yaug anoya. Yaukapa, Gwangwan onan igiyawa amaorot mumawa den aiyempe, sira ye yembovit yaimoyai wakeigimiya. 18 Iesu Keriso me Ayapan numa ge Waita Abnawa numa. Ye iyaig koka ape Iesu ano oraiwa ge anoano meuma gumbe. Eyawa me Keriso mame gumbe gare me evedni wakeigimpe. Amen.

✡ 1:6: Gar 5:22-23

* 1:13: Namu tenewa da waivi me tabenako.

✡ 1:14: Jon 21:18-19; 2Ko 5:1

† 1:14: Me gugup gweyawa minawa, kembesi mina gumbe umiyawa.

✡ 1:16: Mat 17:1-5

✡ 1:17: Mat 17:5

✡ 1:21: 2Ti 3:16; 1Pi 1:11-12

✡ 2:1: Mat 24:11; Jud 4

✡ 2:4: Jud 6

✡ 2:5: Gen 6:8; 2Pi 3:6

✡ 2:6: Gen 19:24; Jud 7

✡ 2:7: Gen 19:1-16

✡ 2:10: Jud 7-8,16

✡ 2:11: Jud 9

✡ 2:12: Jud 10

✡ 2:15: Nam 22:7; Jud 11; Rev 2:14

✡ 2:16: Nam 22:28-35

✡ 2:17: Jud 12-13

✡ 2:20: Mat 12:45

✡ 2:21: Ruk 12:47-48

✡ 2:22: Pro 26:11

✡ 3:2: Jud 17

✡ 3:3: 1Ti 4:1; Jud 18

✡ 3:4: Mat 24:48

✡ 3:5: Gen 1:6-9

✡ 3:6: Gen 7:11; 2Pi 2:5

✡ 3:8: Sam 90:4

✡ 3:9: Abk 2:3; 1Ti 2:4

✡ 3:10: Mat 24:29,35; Ruk 12:39; 1Te 5:2

✡ 3:13: Ais 65:17; 66:22; Rev 21:1,27

✡ 3:15: Rom 2:4

✡ 3:17: Mak 13:33; 1Ko 10:12

1 Jon

1

2

3

4

5

1 JON

Jon Gigirum Meuma Desiroma

1

Inaiinai Gaiyawa

1  ✡Me namuiren wakene. Nu me anotuwa, nu me yangunup yautuwa, sira naninup me yumtu. Me Inaiinai Gaiyawa, me gae meuma oya vete. 2  ✡Inaiinai mame uwane nu yautu. Meoya me gumbe nu taibe atu sira nu inaiinai yaibobot mame wak diruita. Me Mamunwa gumbe wakene, sira me nu gunup uwanewa. 3 Nu wak diruita ye guniyap me nu yautuwa ge anotuwa. Me gumbe ye mina meib wakewake desirom me nu gaibu. Sira wakewake desirom numawa me Mamanwa gaibu sira Usiwa Iesu Keriso gaibu. 4  ✡Kuiyawa nu mame teete me ainampe degadega numa koka noidauwape.

Eyawa Gumbe Anigimtanwa

5  ✡Mame me umum nu anotu, sira me ye diruiete, God me eyawa, me danave sisip da den di wakene. 6  ✡Nu vete nu God gaibu wakewake desirom, go sisip dana angetewa, me nu uga vete, sira ano natawa gumbe den wakeete. 7 Megara, God me eyawa gumbe wakene mina, nu eyawa gumbe anigimta ipewa, nu iyayapan upeba wakewake desiroma garawan gaibu, sira Usiwa Iesu diyawa gumbe kukaeba numa undag wad muin numpe.

8  ✡“Nu kukaeba numa da onan,” nu meib wata ipewa, nu numbovit uga vete, sira ano natawa nu gunup onan. 9 Kukaeba numawa nu taibe boru watawa, God me anotumat ge oraimina, meoya God kukaeba numawa anog yankwepe sira me ano kukaeba undag wad muin numpe. 10 “Nu kukaeba da den atu,” nu meib watawa, nu wata God uga waiviwa sira gae meumawa danunup onan.

2

1  ✡Ne utunaiwa, mame ne yenan teeni, me ye kukaeba den atan oya. Da bira kukaeba apewa, Apan da me Mamunwa namive nunan oya papara vintan gae waiviwa wakene. Me Iesu Keriso oraivitwa. 2  ✡Apan mame me kukaeba anog yankwetan puyo maeba nu kukaeba numawa oya, sira kukaeba numawa mekut onan piyu mame kukaeba muma undag oya.

3 Nu Gwangwan meuma yumnattuwa, oma ane wata nu God yaug anotu. 4 Apan da mamaib wape, “Ne God yaug anona,” megara me God Gwangwan meuma gumbe den nau aigimpewa, me uga abnawa, natawa me gumbe den wakene. 5  ✡Megara bira da gae meuma noiwa aupewa, God baigan meuma natawairen me gumbe noidauwape. Mame gumbe nu yaug anotu nu God danave. 6 Bira da me wapewa, “Ne God danave.” Me wakeigimpe Iesu aine mina.

7  ✡Owanaiwa. Ne Gwangwan mataiwa yenan den teeni. Me Gwangwan nunganwa me wait utu namuiren anoyanawa. Gwangwan nunganwa me Gae me ye wait anoyanawa. 8  ✡Megara gare ne Gwangwan mataiwa mina yenan teeni. Me natawa Keriso gumbe, sira ye guniyap gaibu. Kuiyawa aram sisip uwag aine sira natawa eyawa me wait esine.

9  ✡Da bira aib wape, “Ne eyawa gumbe wakena.” Megara me tatawa gumbe topai apewa, me ande aram sisip dana wakene. 10  ✡Da bira tatawa gumbe baigan aiviwa, me eyawa gumbe wakene, sira den aippe. 11  ✡Da bira tatawa gumbe topai aiviwa, me aram sisip danave wakene, sira me aram sisip danave gigivi. Me den yaug anone me ampa aivi, kuiyawa aram sisip me yangawa tobodne.

12 Ne utuntainanwa. Ne yenan gigirum teeni,

kuiyawa kukaeba yeuma Ayapan iviwa gumbe anog yankwene.

13 Mamanaiwa. Ne yenan gigirum teeni,

kuiyawa ye yaug anoyana utupa namuiren wakenewa.

Ud mataiwa. Ne yenan gigirum teeni,

kuiyawa ye kukaeba abnawa gumbe garawa auyana.

Ud usiusi neuma. Ne yenan gigirum teeni, kuiyawa ye Mamunwa yaug anoyana.

14 Mamanaiwa. Ne yenan gigirum tena,

kuiyawa ye Mamunwa yaug anoyana utupa namuiren wakenewa.

Ud mataiwa. Ne yenan gigirum tena, kuiyawa ye yusiyusi ene,

God gae meuma ye guniyap wakeivi, sira ye kukaeba abnawa gumbe garawa auyana.

Piyu Mame Gumbe Baigan Den Aya

15  ✡Piyu mame go divi da piyu mame danave wakenewa gumbe baigan den aigimiya. Da bira piyu mame gumbe baigan aigimpewa, me Mamunwa gumbe baigan den wakene. 16  ✡Dividivi undag piyu mame danave wakenewa—apan ano kukaeba imive anoiviwa, yangut yanga visive aiviwa, sira inaiinai waiya waiyaeba aivi me aninin wakeiviwa—anoano mame Mamunwa gumbe den onne, me piyu mame apa onne. 17  ✡Piyu mame ge anoano meuma matai onanape. Megara bira da God anoano meuma gumbe aiviwa me wakeigimpe yaibobot.

Keriso Anaviyawa

18  ✡Utuntainanwa, kum mame kum oieba. Ye wait anoyana Keriso anaviyawa di onivi. Gare mina Keriso anaviyawa obiren wait uwaya. Mame gumbe nu yaug anotu kum mame kum oieba. 19  ✡Mu nu gunup dauwag amiya, go mu numawa da onan di. Mu numawa ipawa, mu nu gunup wakepono. Mu amiyawa me taibe ane, mu undag numawa da onan.

20  ✡Ye undag ano natawa yaug anoyana, kuiyawa Iyakaisiyapama Abnawa me oira egeyap areriyane. 21 Ne ye guniyap gigirum teeni, kuiyawa ye ano natawa anoyana. Ye den yaug anopono ipawa, den tepopo. Sira gae uga me gae natawa gumbe den onivi. 22  ✡Gae uga abnawa me bira? Uga abnawa me apan bira aib waivi, “Iesu me Keriso onan.” Me gae uyai wane Mamunwa ge Usiwa oya. Mame Keriso anaviyawa di. 23  ✡Bira da Usiwa gumbe uyai waiviwa me Mamunwa den aune. Bira da me Usiwa oya taibe wapewa me Mamunwa gaibu aupe.

24 Yaiyai yaug anoya, ande gae namuiren anoyana me ye daneyap barauya wakepe. Meib wakepewa, ye mina meib matai ande wakeya Usiwa ge Mamunwa gumbe. 25 Mame inaiinai yaibobot me Keriso membo agi nunnewa.

26 Ne gigirum mame yenan teeni iyayapan oya, mu yenan namuyoiyoi eme gae uga muma gumbe. 27  ✡Sira yenan oya, Keriso oira egamnewa me ye auya, sira me ye daneyap ande wakeivi. Meoya ye imuyap den wakene bira da wag toyau yempe. Kuiyawa oira meumawa me ye wag toyau yempe dividivi undag oya, sira me toyau yennewa me natawa di, me uga onan. Me ye wag toyau yenne mina Keriso gumbe wakeigimiya.

God Usitainawa

28 Sira gare, utuntainanwa, Keriso gumbe yunat aisiya. Matai me uwapewa nu ano yusiyusi ata, sira kum me uwapewa me namive ubmam den ata. 29  ✡Me oraivitwa me ye yaug anoya ipewa, ye yaug anoya da bira oraiwa aiviwa me gumbe yaine.

3

1  ✡Ye anoya baigan kokawa aninin Mamunwa nu nunne. Nu aib wata nu God usitainawa. Natawa di nu gare meib. Piyu mame nu den yaug ano nunne, kuiyawa mu Mamunwa den yaug anoya. 2  ✡Iyayapan neuma, nu gare wait God usitainawa, go nu yaiyai den yaug anotu nu matai aninin aton. Megara nu yaug anotu Keriso uwapewa nu me mina ata, kuiyawa me apa nu me irawa di yauta. 3 Bira da me Keriso gumbe owanowan mame aupewa, me Keriso esine mina me membovit esipe.

4 Bira da me kukaeba aiviwa me Gwangwan togomiyaivi. Kuiyawa kukaeba me Gwangwan togomiyatanwa. 5  ✡Ye yaug anoyana Keriso kukaeba aug aitan uwane. Keriso gumbe kukaeba da den wakene. 6 Bira da Keriso gumbe wakenewa, me kukaeba gumbe den aigimpe. Bira da kukaeba gumbe aigimpewa, me Keriso den yaune sira den anone.

7 Ne utunaiwa. Bira da den ape gae uga gumbe ye namuyoiyoi aiyempe. Bira da oraiwa apewa, me Keriso mina oraivit. 8  ✡Bira da kukaeba gumbe aigimpewa, me Seitan gumbe onne. Kuiyawa Seitan kukaeba aivi utupa namuiren. God Usiwa uwane, kuiyawa Seitan nauwawa me watkukampe onan di ape. 9  ✡Bira da God gumbe yainewa, me matai kukaeba gumbe den aigimpe. Kuiyawa God yawa meuma me danave wakene. Me oma den ane kukaeba gumbe aigimpe. Kuiyawa me God gumbe yaine. 10 Mame gumbe nu yaug anotu nu God usitanawa go Seitan usitainawa. Bira da oraiwa den apewa me God meumawa onan, sira tatawa gumbe baigan den apewa me mina meib.

Baigan Garagara Aya

11  ✡Nu baigan garagara apono. Gae mame ye wait anoyana me utupa namuiren onne. 12  ✡Kein mina den aya. Me kukaeba abnawa gumbe onne gwaneba tone botone. Divi oya me tone? Kuiyawa me membo anewa me kukaeba sira gwaneba anewa me oraiwa. 13  ✡Tatangwanen, piyu mame topai yempe ipewa, den teraya. 14  ✡Nu yaug anotu nu bo yankweg inaiinai gumbe uwatu, kuiyawa nu tatanaiwa gumbo baigan ete. Bira da baigan den apewa me bo gumbe wakene. 15  ✡Bira da tatawa topai apewa me apantoto, sira ye yaug anoyana apantoto gumbe inaiinai yaibobot den wakene.

16  ✡Iesu Keriso inaiinai meuma baraune nunan oya. Mame gumbe nu yaug anotu baigan me aninin. Sira inaiinai numa barautanit di tatangwanenaiwa munan oya. 17  ✡Bira da tawara aupe, sira yaupe tatawa me dividivi anoivi, megara danadawai me gumbe onan ipewa, aninin oma ane God baigan meuma me gumbe wakene? 18  ✡Utuntainanwa. Gae go gae vetewa gumbe baigan den ata, megara nau ge natawa gumbo gaibu baigan ata. 19 Mame gumbe nu yaug anotu nu natawa gumbe waketu, sira nu God namive yum autu. 20 Anten matai nonunmagawa pui yunumpe ipewa, danadawai den auta. God me kokavitwa nonunmagawa kusi, sira me dividivi undag yaug anone.

21  ✡Iyayapan neuma, nonunmagawa pui den yunumpe ipewa, nu oma ane ano yusi God namive anta. 22 Sira dividivi undag nu me gumbe nun watawa auta. Kuiyawa nu me gwangwan meuma autu, sira dividivi me degadega apewa nu ete. 23  ✡Gwangwan meme. Nu Usiwa Iesu Keriso iviwa gumbe anotumat ata, sira me yusipamit didnunnewa mina baigan garagara ata. 24  ✡Bira da me God Gwangwan meuma aupewa, me me danave wakeivi, sira God me danave wakeivi. Sira mame gumbe, nu yaug anotu God gunup wakeivi Guwawa nu nunnewa gumbe.

4

Guwawa Natawa Ge Guwawa Uga

1  ✡Owanaiwa. Guwawa upeba gumbe tate anotumat den aya. Guwawa ag yauya me God gumbe onne go onan, kuiyawa uga propeta obiren dauwag piyu mame gumbe uwaya. 2  ✡Guwawa undag mu Iesu Keriso kwapiwa nu minun uwane taibe wapewa mu God gumbe onamiya. Me gumbe ye yaug anoya me God guwawa meuma go onan. 3  ✡Megara guwawa undag Iesu me God gumbe onne den taibe vemewa, mu God gumbe den onamiya. Mame me Keriso anaviyawa guwawa meuma. Ye anoyana me onivi, sira piyu mame danave wait uwane.

4  ✡Utuntainanwa, ye God gumbe oniyana. Ye mu gumbo garawa auyana. Kuiyawa Apan da me ye daneyap wakenewa me kokavitwa, sira apan da me piyu mame danave wakenewa me kusikaren. 5  ✡Mu piyu mame gumbe uwaya, meoya mu piyu anoano meumawa veme, sira piyu mame noiwa anoya. 6 Nu God gumbe onantu. Da bira God yaug anopewa me nu gae wata anope. Megara da bira nu gae wata den anopewa me God gumbe den onne. Mame gumbe nu yaug anota me Guwawa natawa go guwawa uga.

God Me Baigan

7 Owanaiwa. Baigan garawan ata, kuiyawa baigan me God gumbe onne. Da bira baigan aiviwa me God gumbe yaine, sira God yaug anone. 8 Da bira baigan den aiviwa me God den yaug anone, kuiyawa God me baigan. 9  ✡God me Usiwa desiromiren baraune onne piyu mame gumbe, nu me gumbe inaiinai autan oya. Mame gumbe God baigan meuma nu gunup toyau nunne. 10  ✡Mame me baigan. Nu God gumbe baigan etewa onan. Megara God baigan meuma nunne nu gunup, sira me Usiwa baraune onne me kukaeba numawa oya kukaeba anog yankwetan puyowawa ane. 11 Owanaiwa. Wait God baigan anunnewa, nu mina meib baigan garawan atanit di. 12  ✡Bira da God den di yaune. Megara nu baigan garawan atawa, God nu gunup wakene, sira baigan meuma me nu gunup noidauwape.

13  ✡God Guwawa meuma nunne. Mame gumbe nu yaug anotu God danave wakeete, sira God me nu gunup wakeivi. 14 Nu yautu sira iyayapan toyau munetewa, Mamunwa me Usiwa baraune onne piyu mame Waita Abnawa atanwa oya. 15 Da bira wapewa, “Iesu me God Usiwa,” God me gumbe wakeivi, sira me God gumbe wakeivi. 16 Meoya nu yaug anotu God baigan kokavit nunne, sira nu me gumbe anotumat atu.

God me baigan. Da bira baigan gumbe wakenewa me God gumbe wakene, sira God me gumbe wakene. 17 Mame gumbe, baigan me noidauwane nu gunup. Meoya nu ano yusiwa auta keptete kumiwa apa. Kuiyawa nu piyu mame apa Keriso mina atu. 18 Baigan gumbe a den wakene. Baigan oraiminavit a aug epa aorene. Kuiyawa a me garawa kukaeba gumbe ape. Da bira a aigimpewa, baigan meuma oraiminavit onan.

19 Nu baigan ete. Kuiyawa God namu baigan nunne. 20 Da bira wape, “Ne God gumbe baigan eni,” go me tatawa topaiapewa, me ugaeb atatu. Da bira me tatawa me oma ane yangave yaunewa gumbe baigan den niyapewa, me God me oma den ane yaunewa gumbe oma den ane baigan aivi. 21  ✡Da bira God gumbe baigan apewa, me mina tatawa gumbe meib baigan atanit di. Gwangwan mame Keriso nunne.

5

Anotumat God Usiwa Gumbe

1  ✡Da bira Iesu me Keriso anotumat aiviwa, me God gumbe yaine. Sira da bira Mamunwa gumbe baigan aiviwa me usitainawa gumbo meib baigan ape. 2 Mame gumbe nu yaug anotuwa, nu God gumbe baigan ete sira Gwangwan meuma auetewa, nu God usitainawa baigan amunete. 3  ✡Nu God gumbe baigan atawa, me natawa me nu Gwangwan meuma amarete. Sira Gwangwan meuma me nu gunup ibnawa koka onan. 4 Kuiyawa da bira God gumbe yaipewa, me piyu mame gumbe garawa aupe. Sira anotumat numa me piyu mame gumbe garawa aupe. 5 Bira piyu mame gumbe garawa aupe? Me Iesu me God Usiwa anotumat aiviwa.

6  ✡Iesu Keriso mame me yoi ge ganigani gumbe uwane. Me yoi mekut onan, yoi ge ganigani gumbe uwane. Sira Guwawa me taibe ane. Kuiyawa Guwawa me ano natawa. 7 Taibe anewa me duwamdesi. 8  ✡Mu Guwawa ge yoi ge ganigani. Duwamdesi mame mu desirom ane. 9  ✡Nu apan taibe atanwa auta, sira God taibe atanwa me egave natawa kokavit. Kuiyawa God taibe atanwa me Usiwa oya. 10  ✡Bira da God Usiwa gumbe anotumat apewa, taibe atanwa mame me nonemagawa gumbe. Bira da God gumbe anotumat den apewa, me God uga abnawa ape. Kuiyawa God Usiwa oya taibe wanewa me anotumat den ane. 11 God inaiinai yaibobot aug nunne, sira inaiinai mame Usiwa gumbe wakene. Mame me taibe atanwa. 12  ✡Da bira me Usiwa aunewa me inaiinai aune, sira da bira God Usiwa den aunewa me inaiinai den aune.

Inaiinai Yaibobot

13  ✡Ye God Usiwa iviwa gumbe anotumat ene, meoya ne dividivi mame yenan teeni, me inaiinai yaibobot wait auyanawa ye yaug anotan oya. 14  ✡Divi da God anoiviwa gumbe ditawa God me nunan anope. Nu ano yusi autu God gumbe angetewa. 15 Sira divi da nu ditawa God nunan anoivi, nu me yaug anotawa, nu yaug anota divi da nu dituwa God numpe.

16  ✡Da bira tatawa kukaeba aivi, sira kukaeba meuma me bo ebuwawa den aine, me yaupe ipewa, God gumbe menan nun waya. God matai inaiinai wampe. Meoya ne veni iyayapan mu kukaeba eme, sira kukaeba mumawa bo ebuwawa den amiyawa, God me matai inaiinai mu mumpe. Kukaeba me bo ebuwawa aipewa wakene. Ne aib den veni kukaeba mame oya nun waya. 17 Gwambe emewa undag me kukaeba, go kukaeba da wakene me bo ebuwawa den aipe.

18  ✡Nu yaug anotu da bira God gumbe yainewa me kukaeba den yunat aigimpe. God Usiwa me yumnatpe, sira apan kukaeba me oma den ane me gumbe anin ape. 19 Nu yaug anotu nu God usitainawa, sira piyu mame undag me airapu kukaeba amaraivi. 20 Megara nu yaug anotu God Usiwa uwane, sira me ano nunivi nu yaug anotu God natawa. Meoya nu God danave wakeete, kuiyawa nu Usiwa Iesu Keriso gumbe wakeete. Me God natawa sira inaiinai yaibobot.

21 Utuntainanwa. Yembovit amat yaimoyai aya god ugaugaeba gumbo.

✡ 1:1: Jon 1:1

✡ 1:2: Jon 1:14

✡ 1:4: Jon 16:24

✡ 1:5: 1Ti 6:16; Jms 1:17

✡ 1:6: 1Jn 2:4

✡ 1:8: Sam 32:5; Pro 28:13

✡ 2:1: Ibr 7:25-26

✡ 2:2: Jon 1:29; 1Ko 1:20; 1Jn 4:10

✡ 2:5: Jon 14:21,23

✡ 2:7: Jon 13:34; 2Jn 5-6

✡ 2:8: Jon 1:9; Rom 13:12

✡ 2:9: 1Jn 4:20

✡ 2:10: Rom 14:13

✡ 2:11: Jon 12:35

✡ 2:15: Rom 8:7

✡ 2:16: Rom 13:14

✡ 2:17: Mat 7:21

✡ 2:18: Mat 24:5,24; 2Jn 7

✡ 2:19: Apa 20:30

✡ 2:20: 1Ko 2:15; 2Ko 1:21; 2Jn 2

✡ 2:22: 1Jn 4:3; 2Jn 7

✡ 2:23: Jon 5:23; 1Jn 4:15; 5:1

✡ 2:27: Jon 16:13

✡ 2:29: 1Jn 3:10

✡ 3:1: Jon 1:12-13; 16:3

✡ 3:2: 2Ko 3:18

✡ 3:5: Jon 1:29; 1Pi 2:22-24; 1Jn 2:2

✡ 3:8: Jon 8:44

✡ 3:9: 1Jn 5:18

✡ 3:11: Jon 13:34

✡ 3:12: Gen 4:8

✡ 3:13: Jon 5:18-19

✡ 3:14: Jon 5:24

✡ 3:15: Rev 21:8

✡ 3:16: Jon 13:1; Gar 1:4

✡ 3:17: Deu 15:7

✡ 3:18: Jms 2:15-16

✡ 3:21: Ibr 4:16

✡ 3:23: Jon 6:29; 13:34

✡ 3:24: 1Jn 4:13

✡ 4:1: Mat 7:15; 1Te 5:21; 1Jn 2:18; 2Jn 7

✡ 4:2: 1Ko 12:3

✡ 4:3: 1Jn 2:18

✡ 4:4: Mat 12:29; 1Jn 5:4-5

✡ 4:5: Jon 8:47; 15:19

✡ 4:9: Jon 3:16

✡ 4:10: Rom 5:8-10; 1Jn 2:2

✡ 4:12: Jon 1:18

✡ 4:13: 2Ko 1:22; 1Jn 3:24

✡ 4:21: Mak 12:29-31

✡ 5:1: 1Jn 4:15

✡ 5:3: Jon 14:15,23-24

✡ 5:6: Jon 1:29-34

✡ 5:8: Jon 15:26

✡ 5:9: Jon 5:32-37

✡ 5:10: Jon 5:36-40

✡ 5:12: Jon 3:36

✡ 5:13: Jon 20:31

✡ 5:14: Jon 14:13-14; 1Jn 3:21-22

✡ 5:16: Mat 12:31

✡ 5:18: 1Jn 3:9

2 Jon

2 JON

Jon Gigirum Meuma Duwameba

1

1 Siosi amaraivi abnawa gumbe aig vesin me God wagomiyanewa ge usitainawa gumbo. Baigan neuma undag ye guniyap. Ne nekut onan, natawa anoyawa undag baigan ye guniyap. 2 Me natawa me nu danunup wakeiviwa gumbe. Me nu danunup yaibobot wakeigimpe.

3 Ne anoeniwa, ano oraiwa, ano nunigimtan ge yum nu Mamunwa God, ge Iesu Keriso Mamunwa Usiwa me gumbe uwag nu gunup wakeigimpe natawa ge baigan danave.

4  ✡Ne degadega kokavit ana, kuiyawa ne anona ud geuma upeba nu Mamunwa Gwangwan wag didnunne me mina natawa gumbe wakeg amome. 5  ✡Ge vesin oraiwa. Gare ne wag dirukna. Ne gwangwan mataiwa den teeni. Me amatonewa apa autuwa. Nu baigan garagara ata. 6 Baigan me nu gwangwan gumbe vin anigimtanwa, sira gwangwan me baigan gumbe vin anigimtanwa, me anoyana amatonewa apa.

7  ✡Ama toreya igiyawa obiren dauwag piyu mame gumbe uwaya. Mu taibe den waya Iesu Keriso me kwapiven ag uwane. Apan meiba me ama toreya abnawa sira me Keriso anaviyawa. 8 Ye amat yaimoyai aya. Garawa me oya nu nau etewa me den waropiyaya, sira garawa yeuma matai undag enwabot auya. 9 Apan da Iesu Keriso toyau toyau meuma gumbe utunut aine, sira den wakenewa, me God gaibu onan. Toyau toyau meuma gumbe wakenewa me Mamawa ge Usiwa maun gumbo yumnasivi. 10 Meoya apan da toyau toyau mame guniyap den aug uwapewa gwe yeuma den unikpe, sira kaiwa kaiwa gumbe den waya. 11 Apan da me apan meiba kaiwa kaiwa wapewa, me matai anoano kukaeba meuma waita wampe gaibu ampe.

12 Ne ye guniyap gae obiren tetan anoeni, go ne anoeniwa pepa* ge ink† gumbe den tetna. Ne anoeniwa yenan amdau onetna garayau aka gae ye gaibu watna. Me gumbe degadega numa noidauwape.

13 Yogiyagwa wagomiyanewa me usitainawa mu ge gungap kaiwa kaiwa barauya.

✡ 1:4: 3Jn 3

✡ 1:5: 1Jn 2:7

✡ 1:7: 1Jn 4:1-3

* 1:12: Me en mina.

† 1:12: Me kapupun sira yoi mina.

3 Jon

3 JON

Jon Gigirum Meuma Duwamdesiyawa

1

1  ✡Siosi amaraivi abnawa gumbe aig evenwa oraiwa Gaias gumbe. Ne baigan neuma undag ge gungap natawa gumbe.

2 Evenwa oraiwa, ne genan nun watnawa, dividivi undag oraivit gungap aipe sira guwaguwa oraivit aivi mina, kwapugwa gaibu oraivit ape. 3  ✡Tatangwanen upeba nenan onamiya, sira mu didnegiya anotumat geuma me natawa gumbe, sira ge aninin yunat agege natawa gumbe. Me gumbe ne degadega kokavit eni. 4 Ne utunaiwa mu natawa gumbe amomewa anotna, me ne gunap degadega kokavit.

5 Evenwa oraiwa. Tatangwanen gumbo, sira nouwa ubewa gumbo ge baigan obiren kokavit ege. 6  ✡Mu siosi danave taibe waya baigan geuma oya. God baiganeba oraiwa gumbe mu temuna amdau amomewa ampe. 7  ✡Kuiyawa mu Iviwa oya dauwag amiya, sira mu Ju onan igiyawa gumbo waita da den auya. 8 Meoya iyayapan meiba gumbo amara munta. Me gumbe nu oma ane mu nau gaibu ata natawa oya.

9 Ne siosi gumbe kusi da tena, go Diotrepes me imive namu yoipewa nu nounwa den aune. 10 Meoya matai ne uwatnawa, ne dirum watna anope me aninin aivi, me gae gwambe gunup aninin iyagau waivi, megara mame gumbe me demtawa den aune. Sira me tatanaiwa gumbo engaun atanwa me topai ane, sira me tobodne iyayapan imuwo tatanaiwa engaun mu mumpe mu siosi danave imne dauwag amiya.

11  ✡Evenwa oraiwa, kukaeba mame aivi mina den a, oraiwa a. Da bira me oraiwa aiviwa me God apa onne, sira da bira kukaeba aiviwa me God den yaune. 12 Iyayapan undag Demetrius oya bainda taibe veme, sira natawa membovit gaibu meib waivi. Nu mina menan meib taibe vete, sira ye anoyana taibe watanwa numawa me natawa.

13  ✡Ne ge gungap tetan anoeniwa me obiren, go ne imunap meib den atna ink* ge pen gumbe. 14 Ne owanowan eni koni ge yawakna, sira nu meve garayau aka gae wata.

Yum gungap. Ye owanaiwa mawa gaun mumawa ge gungap. Owanaiwa desirom desirom yana diruma gaun gumbo veni.

✡ 1:1: Apa 19:29; Rom 16:23

✡ 1:3: 2Jn 4

✡ 1:6: Tai 3:13

✡ 1:7: 1Ko 9:11-12

✡ 1:11: 1Jn 3:6-10

✡ 1:13: 2Jn 12

* 1:13: Me kapupun mina, sira yoi mina.

Jud

JUD

Jud Gigirum Meuma

1

1  ✡Jud me Iesu Keriso nauwawa eniwa sira Jemus gwaneba, gigirum mame teeni, iyayapan mu Mamanwa God auwanewa sira baigan meuma muniviwa sira Iesu Keriso oya amaraiviwa munan.

2 Ne imunap God ano yemivi sira yum ge baigan obiren guniyap wakeigimpe.

God Den Anotumat Eme Igiyawa Kukaeba Mumawa

3 Iyayapan neuma. Ne yenan gigirum tetan yusipamit anona waita ye guniyap autuwa gaiyawa oya. God me iyakaisi igiyawa anotumat muma wait toyau munne koni desirom ge kum undag oya. Gare mame ne anoeniwa yenan gigirum tetanit di, kuiyawa ne imunap ye anotumat mame oya gare mut aya. 4  ✡Kuiyawa iyayapan upeba guwave uwag unigiya. Mu matai pui yuwampe. Watavit meib teya. Mu God den anotumat eme igiyawa, sira mu God ano oraiwa auwag tobieme kukaeba aivi. Mu Iesu Keriso topai eme. Me desiromiren namuyoiyoi abnawa numa sira desiromiren Ayapan numa.

5  ✡Ne anoeni ye dividivi undag wait yaug anoyana, go ne anoeni mame sira wag diruitna. Namu Ayapan iyayapan meuma at Ejipt apa tam tene dauwag amiya, ivi anotumat den eme igiyawa wakukamunne. 6  ✡Sira Ayapan me aneya mu arowo den amat aya sira tam itan tene mu arowo di wakepono sisip danave te munne. Me mu sisip danave evedni wakeiviwa gumbe tune aipe kum kokavitwa kep tete kumive. 7  ✡Desiroma mina, Sodom ge Gomora ge gwetoimu birorot wakeyawa, mu yaibobot iyameba gumbe garawa kukaeba auya. Kuiyawa mu gaibu uinantaraki aya sira kwapiwa gumbe anoano kukaeba anog didimama eme. Mame guwaguwawa ane me iyayapan kukaimusiawa garawa kukaeba matai autanwa toyau nuntan oya.

8 Sira desiroma mina, uyavi igiyawa mu mumbo kwapuwa miyot eme, sira yusipama abnawa topaieme, sira God waribiya munnewa gumbo anokukam gumbo ag dirumeme. 9  ✡Namuyoiyoi aneyaeba Maikeru me Seitan gaibu Mosisi kwapiwa oya gae wag garadi eme. Me kumiwa apa, Maikeru gae yusipam den dine pui yutan oya. Megara me wane, “Ne imunap Ayapan ge toyau gempe.” 10  ✡Megara iyayapan mame mu den yaug anoemewa gumbe gae yusipam veme. Mu anoano yaug anoya bui uwan mina mu meib di, sira anoano meiba gumbe mu mumbo matai watkukampe.

11  ✡Me kukaeba koka mu gumbo. Mu Kein ebuwawa amiya, sira garawa autan oya Baram gwambe anewa mina mu gwambe desirom aya, sira Kora mina garadi muma gumbe watkukamiya.

12  ✡Baigan buyunai yeuma danave mu miyot. Mu buyunai ye gaibu aya, go mu nonowa mokona onan mu mukut nag amareme. Mu irikup yoi gaibu onanwa me taig aug aiviwa. Sira mu maura yomaeba toyainewa me natawa onan sira taiwa gaibu biyauya. 13 Mu poeman yawarat kokavit mina. Mu ubmam muma agoniyag dumemewa. Sira mu marantun me ipunapun eme. Sisip muma evedni wakeigimpe oieba onan.

14  ✡Enok wakene. Adam gumbe onke Enok gumbe uwanewa, mu kum muma kumiwa 7. Enok me iyayapan mame oya watavit di wane, “Yauya Ayapan uwape iyakaisi igiyawa meuma obiren sira obiren egave gaibu. 15 Ayapan me iyayapan undag gumbo kepte mumpe. God namive inaiinai muma oraimina onan igiyawa mu God gumbe a den ag kukaeba eme, sira Ayapan gumbe gae kukaeba veme gwambe eme. Mu vemewa undag gumbo sira mu emewa undag gumbo Ayapan kepte mumpe.” 16 Mu kwavi igiyawa sira ae veme igiyawa. Mu imuwa kukaeba muma gumbe amome. Mu nouwa gae koukawa veme, sira iyayapan da degadegaeba veme garawa gumbo autan oya.

17 Megara iyayapan neuma, ne imunap anoya gae Ayapan numa Iesu Keriso apasoro meumawa watavit wayawa. 18  ✡Mu ye guniyap wayawa, “Kum oieba apa iyayapan mu iyagau ag ubmam yempewa uwape. Mu God namive inaiinai muma oraimina onan sira imuwa kukaeba gumbe amome igiyawa.” 19 Iyayapan mame mu Guwawa gaibu onan, sira mumbo kep tepe, sira anoano muma gumbe ag amome igiyawa.

20  ✡Megara iyayapan neuma, ye yembovit sig wan yoiya anotumat yeuma iyakaisiyapama danave. Sira Guwawa Iyakaisiyapama gumbe nun waigimiya. 21 God baigan meuma danave wakeigimiya. Sira ye amaraya Ayapan numa Iesu Keriso ano yempe me inaiinai yaibobot yempewa.

22 Bira pimpanmusiawa igiyawa gumbo ano muniya. 23  ✡Sira iyam gumbe iyayapan upeba tam waita muniya. God gumbe a ag iyayapan upeba ano muniya. Topai aya gweb enbanwa muma gaibu me kwapuwa gumbo gwagwap yaiyawa.

24 God oma ane uyug gumbe amara yempe. Sira me oma ane waita yempe eyawa meuma namive wan yoiya degadega kokavit gaibu miyot gaibu onan. 25  ✡Me God desiromiren sira Waita Abnawa desiromirenwa. God mame gumbe Ayapan numa Iesu Keriso gumbe eyawa, kokavitwa, yusiwa ge ano yusipam mu kum namuwa undag, gare mame kumiwa undag sira kum ivi evedni wakeigimpe oieba onan. Amen.

✡ 1:1: Mat 13:55

✡ 1:4: Gar 2:4; 2Pi 2:1

✡ 1:5: Eks 12:51; Nam 14:29-30

✡ 1:6: 2Pi 2:4

✡ 1:7: Gen 19:1-25; 2Pi 2:6,10

✡ 1:9: Dan 10:13,21; 12:1; Jak 3:2; 2Pi 2:11; Rev 12:7

✡ 1:10: 2Pi 2:12

✡ 1:11: Gen 4:7-8; Nam 16:1-35; 2Pi 2:15; 1Jn 3:12

✡ 1:12: 2Pi 2:13,17

✡ 1:14: Gen 5:18,21-24

✡ 1:18: 2Pi 3:3

✡ 1:20: 1Ko 2:7

✡ 1:23: Jak 3:2; Rev 3:4

✡ 1:25: Rom 16:27; 2Pi 3:18

Rev

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

REVARESION

Jon Gumbe Iesu Keriso Taibe Toyau Nunnewa

1

Gae Amatonewa

1  ✡Natawa guwavewa me Iesu Keriso taibe anewa.* Mame me God Iesu Keriso wannewa. Dividivi tate matatpewa me nau igiyawa meuma toyau muntan oya. Keriso aneya meuma baraune Keriso nauwawa aiviwa Jon aine. Aneya Jon dine me yaug anone. 2 Jon me dividivi yaunewa undag me taibe ane. Me God gaiyawa ge Iesu Keriso taibe wanewa. 3  ✡God gaiyawa mame basiyapewa me waribiyape. Iyayapan mu me anope sira me danave tenewa nonomagowo baraupewa mu waribiya mumpe. Kuiyawa kum koni aivi.

Gaun Ge Waiya

4  ✡Jon gumbe at Esia danave siosi 7 oya. God ano oraiwa ge yum me gumbe ye guniyap. Me wakenewa gumbe sira me matai uwapewa gumbe, sira God wakeivi arawa namive Guwawa 7 gumbo God ano oraiwa ge yum ye guniyap wakeigimpe. 5  ✡Sira Iesu Keriso gumbe. Me anotumat gumbe taibe waivi abnawa. Me bo gumbe namu yainewa. Me piyu ayapaneba egave amaraiviwa. Me nu baigan nunne, sira me kukaeba numa tamtut di meuma gumbe tam oraiwa gumbe te nunne. 6  ✡Me kin arawa wad nunne, sira pirisi wad nunne, nu Mamawa God nau meuma atan oya. Me gumbe eyawa ge yusiwa evedni wakeigimpe. Amen.

7  ✡Yauya. Me irikup gumbe uwape. Yangowo undag me yaupe.

Sira mu me yuyawa yaupe. Piyu igiyawa undag me oya iruwape. Me meib, Amen.

8  ✡Ayapan God waivi, “Ne Arupa ge Omega, Amatonewa ge Oieba.” Me evedni wakeivi, watau wakene, matai uwape, me Yusipamitwa.

Keriso Irawa Me Apan Usiwa Mina

9 Ne Jon, ye tateiwa, Iesu oya ibnawa ge God toimuwawa ge iyai waketanwa ye auyene mina ne aueni. Ne God gaiyawa ge Iesu taibe watanwa oya ginayapawa veme Patmos apa wakena. 10 Ayapan kumiwa apa ne Guwawa demtawa auna. Ne daienap noiwa kokavit anona, me kae trampet† noiwa mina. 11 Noiwa wane, “Ge yavegewa gigirum paniyawa danave teya. Sira teya siosi 7, Epesas, Sumiruna, Pergamam, Taiataira, Sardis, Piraderupia, Raodisia munan ampe.”

12 Noiwa gunap waivi. Ne noiwa yautan tobiroriyana. Ne tobiroriyanawa, gooru dun yokeyawa 7 yawamna. 13  ✡Dun yokeyawa yapowo desirom da Apan Usiwa mina yauna. Me wape ennewa yobutatae aig onne ama wakukuyawa uwane. Me togeve gooru murap tune. 14  ✡Me kuiyawa ge kuiyagumawa me mae sip gumawa mina sira snow‡ mina puiwane. Me yangawa iyam meru mina igivi. 15 Me amawa brass mina ig puiwaivi arawa danave ig puiwane sira ig merawaivi mina. Me noiwa me yoi kintog aivi mina. 16  ✡Me naniyutanwa danave marantun 7 yumnadne. Me noiwa gumbe mut tumiwa dauwane. Me donawa gamben gamben waivitwaya me ginangawa kum mina igivi.

17  ✡Ne me yaunawa, amave aig bo mina ana. Megara me naniyutanwa ne eganap baraug wane. “A den a. Ne Namuiren sira Oieba. 18 Ne evedni wakeeniwa. Bo ana, magara yauya, yaibobot inaigidna. Sira ne bo ge ades§ kii** meuma yumnadna.

19 Meoya teya dividivi wait yauyanawa, gare matasiviwa, matai matatpewa. 20 Ge nanin yutanwa danave yawanawa me marantun 7, sira gooru dun yokeyawa 7 me ano guwavewa mamaib. Marantun 7 me siosi 7 aneya muma oya, sira gooru dun yokeyawa 7 me siosi 7 oya.

2

Siosi At Epesas Danave Wakenewa Oya

1  ✡Siosi at Epesas danave wakenewa aneya meuma gumbe teya. ‘Me naniyutanwa danave marantun 7 yumnad munnewa, sira gooru dun yokeyawa 7 yapowo aiviwa me dividivi mame oya waivi. 2  ✡“Ge egewa sira nau geuma yaigipam egewa, iyaiyai waketanwa, yaug anona. Ne yaug anona ge kukaeba igiyawa gaibu toboratan oma den ane. Sira mu mumbo apasoro waya go mu onan. Ge yawamana sira mu ugauga igiyawa ge yawam anoana. 3 Ge iyaiyai wakeyana, sira ne ivunwa oya ibnapam iyaiyai wakeyana, go ge ugwa den topayadne. 4 Megara ne ge gungap pui yuwaktna. Ge baigan geuma namuwa kwem agege. 5  ✡Meoya ge imug anoa ambuwa apa ge aiganawa! Nonegmagawa biroria sira nau namuwa a. Nonegmagawa den biroriawa, ne gungap uwak dun gungap arave yokenewa sira atan autna. 6 Megara mame gungap. Ge Nikorai igiyawa nauwawa topayana. Ne gaibu me topayana. 7  ✡Ge anotan oya naunagwa gaibu ipewa, Guwawa siosi gumbo waiviwa anoigima. Bira da aupewa, ne atna me inaiinai yomaeba magawa nape. Me God paradais meuma danave wakenewa.” ’

Siosi At Sumiruna Danave Wakenewa Oya

8 Siosi at Sumiruna danave wakenewa aneya meuma gumbe teya. ‘Me Namuwa ge Oieba. Me boane sira inaine. Me meib waivi. 9  ✡“Ne yaug anona ge yaigiwa geuma sira tanam tanam geuma gumbe,—megara ge tawara abnawa.—Iyayapan upeba mu mumbo Ju igiyawa waya go mu Ju igiyawa onan, sira mu Seitan sinagogue meuma igiyawa. Ne yaug anona mu ge gungap kukaeba veme. 10  ✡Dawai yaigipam autan ege oya a den a. Yauya, Seitan ye upeba bog nog dana te yem ageyau aiyempe. Ye oiyat 10 danave edawai auya. Ano amat oraiwa aigimiya bo gumbe. Ne inaiinai kin keretawa yentna. 11  ✡Ge anotan oya naunagwa gaibu ipewa, Guwawa siosi gumbo waiviwa anoigima. Bira da aupewa, me bo duwameba gumbe kukaeba den di aupe.” ’

Siosi At Perugamam Danave Wakenewa Oya

12 Siosi at Perugamam danave wakenewa aneya meuma gumbe teya. ‘Apan me mut tumiwa aune me donawa gamben gamben waivit waya. Me dividivi mame oya waivi. 13 “Ge ampa vinege ne yaug anona. Me apa Seitan wakeivi arawa. Ge ne ivunwa yumnatege. Antipas me ano amat oraiwa sira ne yangave yaunedne. Gwetoimu yeuma danave Seitan gaibu wakene. Me kumive me toen guriya botone, go ge anotumat gunap egewa yan den kweyana. 14  ✡Megara ne dividivi upeba gumbe puiyugentna. Iyayapan gungap wakeya mu Baram toyau wayau meuma yumnateme. Baram me Barak toyauwanne. Barak me Isuraeru igiyawa namive an tene itara mumpe uyug aigtan oya. Me gumbe Isuraeru igiyawa god ugaugaeba puyo nakwaeba naya sira uinantaraki aya. 15 Me mina iyayapan upeba ge gaibu. Mu Nikorai igiyawa toyau wayau muma yumnateme. 16 Meoya, nonegmagawa biroria. Den biroriawa, ne tate genan uwag mu gaibu nonuwa mut tumiwa gumbe mut atna. 17  ✡Ge anotan oya naunagwa gaibu ipewa, Guwawa siosi gumbo waiviwa anoigima. Bira da aupewa, ne mana guwavewa wantna. Sira, ne an puipama wantna. Me egave iviwa mataiwa tene. Iviwa me an aupewa mekut anope.” ’

Siosi At Taiataira Danave Wakenewa Oya

18  ✡Siosi at Taiataira danave wakenewa aneya meuma gumbe teya. ‘God Usiwa me yangawa meru igivi mina, sira amawa me brass ig merawaivi mina. Me dividivi mame oya waivi. 19 “Ne yaug anona, ge egewa, baigan geuma, anotumat geuma, God nauwawa meuma egewa, iyai waketanwa. Sira ne yaug anona numan anawa kusi gare egewa koka. 20  ✡Megara, ne puiyugentna. Ge vesin Iseberu aivinewa yankwetan den wana. Vesin me membovit propeta wane. Me nau igiyawa neuma uga toyau munne. Mu uinantaraki aya sira god ugaugaeba puyo nakwaeba naya. 21 Ne inaiinai kukaeba meuma yankweg nonemagawa biroriyatan kum wanna, go me den tobiroriyane. 22 Yauya. Me yuwat deriyateba egave me aoretna. Sira me gaibu uinantaraki aya me aiviwa den kweg kukaeba muma den yankweg tobiroriyape ipewa, ne ibnawa koka danave emetna. 23  ✡Ne usitainawa gutna boriruwape. Meve siosi undag anope ne me danowa ge kuiyowa didimama ag yaupewa. Sira ne ye desirom desirom ayawa gumbe garawa sira yentna. 24 Megara ne iyayapan upeba at Taiataira danave wakeyawa ye diruieni. Ye toyau wayau meuma den yumnasiyana sira Seitan ano guwavewa den anoyana. Ne ibnawa da ye den yentna. 25  ✡Ye guniyap wakenewa di yumnasigimiya. Ne matai uwatna. 26  ✡Bira da aupewa, sira bira da ne nau neuma yumnatpewa, ne yusiwa wantna me piyu egave iyayapan amara mumpe. 27 Tutu aiyan om gumbe wariya me gumbe ui tog dumpe musimusi apewa mina me iyayapan amara mumpe. Ne gaibu Maman gumbe yusiwa auna mina. 28  ✡Sira ne Wanteivi Marantunawa me wantna. 29 Ge anotan oya naunagwa gaibu ipewa, Guwawa me siosi gumbo waiviwa anoigima.’ ”

3

Siosi At Sardis Danave Wakenewa Oya

1  ✡Siosi at Sardis danave wakenewa aneya meuma gumbe teya. ‘God Guwawa meuma 7 ge marantun 7 yumnad munnewa me dividivi mame oya waivi. “Ne ge egewa yaug anona. Iyayapan veme ge vinege, go natawa di ge boana. 2 Ge yangagwa mereruwape. Iyayapan upeba boriruwatan emewa yutuwa muna. Kuiyawa ge egewa God neuma namive oraiminavit onan. 3  ✡Meoya imug teg anoa, aninin ge auwana sira anoana. Yumnata sira nonegmagawa biroria. Ge yangagwa den mereruwape ipewa, ne ub abnawa mina uwatna. Sira, ge ne uwatnawa kumiwa den di yaug anoa. 4  ✡Megara at Sardis danave iyayapan mu wape muma miyotapama onanwa upeba wakeya. Mu wape pupuyu en ne gaibu onamtan. Kuiyawa mu wag kiniya muniya igiyawa. 5  ✡Bira da aupewa, me mu mina wape pupuyu mame empe. Inaiinai bukaeba gumbe me iviwa den di muintna. Ne Maman ge aneya meuma namive me iviwa taibe watna. 6 Ge anotan oya naunagwa gaibu ipewa, Guwawa siosi gumbo waiviwa anoigima.” ’

Siosi At Piraderupia Danave Wakenewa Oya

7  ✡Siosi at Piraderupia danave wakenewa aneya meuma gumbe teya. ‘Iyakaisi ge natawa ge Devid kii meuma aviviwa dividivi mame oya waivi. Me watabnewa bira da oma den ane tobotpe. Sira me tobodnewa bira da oma den ane watappe. 8  ✡“Ge egewa ne yaug anona. Ge yawa. Ge namugap ankwin watabna. Bira da oma den ane me tobotpe. Kuiyawa ge gungap yutugwa kusikaren, sira ge gae neuma yumnatana ne ivunwa den topayana. 9  ✡Yauya. Mu Seitan sinagogue meuma igiyawa. Sira mu waya mu mumbo Ju igiyawa, go mu onan mu uga veme. Yauya. Ne mu onam ge amagap koniwa yupe. Ne baigan gungap eni mu matai anope. 10  ✡Ne dirugna iyai wakeya. Ge gae neuma yumnatana. Meoya yaigiwa kumiwa uwapewa ne genan amaratna. Yaigiwa kumiwa uwatanaivi piyu egave vinemewa ageyau amumpe. 11 Ne koni uwatna. Gungap divi wakeyawa yumnata. Kin keretawa geuma bira da den aupe. 12  ✡Bira da aupewa, me God temporu danave toimu watna. Me sira den di ne kwetna daieve dauwag aipe. Ne God neuma iviwa me egave tetna. Sira God neuma gwetoimu iviwa me egave tetna. God neuma gwetoimu mataiwa me Jerusarem, me God neuma dauwag kwimim apa dauwag aig onivi. Sira ne ivunwa mataiwa me egave tetna. 13 Ge anotan oya naunagwa gaibu ipewa, Guwawa siosi gumbo waiviwa anoigima.” ’

Siosi At Raodisia Danave Wakenewa Oya

14 Siosi at Raodisia danave wakenewa aneya meuma gumbe teya. ‘Me Amen, me anotumat gumbe natawa taibe waiviwa abnawa, God dividivi amatog wadnewa, me dividivi mame oya waivi. 15  ✡“Ge egewa ne yaug anona. Ge taigipam onan amipam onan. Ne anoeniwa ge taigipam go amipam. 16 Kuiyawa ge kusida amiwane, taigipam onan amipam onan. Meoya ne nonap ge gwitup emakna. 17  ✡Ge wana, ne tawara abnawa. Ne dividivi obiren gaibu, sira dividivi oya den anoeni. Go ge gembo den yaug anoana ge degadega onan, danadawai gaibu, tanam tanam, yanga bored sira kwapi taibe. 18  ✡Ne dirukna. Gooru me iyam danave ig puiwanewa ne gunap gwiruwara. Ge oma ape tawara abnawa a. Sira wape pupuyuwa gunap gwiruwara. Ge ubmam geumawa ge taibe oma ane tobora. Sira yangawa geguraeba gunap gwiruwag yangagwa wara. Ge oma ape yawa. 19  ✡Iyayapan mu ne baigan muneniwa ne baigan gumbe dirumpna sira inaiinai muma gwambe emewa wasiwam muntna. Meoya, yusiyusi ag nonegmagawa biroria. 20  ✡Yawa. Ne ankwin noive yokeg papapak toeni. Bira da ne nonwa anog ankwin watappewa, ne me danave unikna, me gaibu nakwai natna, sira ne gunap nakwai nape. 21 Bira da aupewa, kin seyaeba wantna, me ne gunap yan wakepe. Ne auna ne Maman seyaeba apa Maman gaibu wakena mina. 22 Ge anotan oya naunagwa gaibu ipewa, Guwawa siosi gumbo waiviwa anoigima.” ’ ”

4

Kin Seyaeba Kwimin Danave

1  ✡Dividivi mame onanane. Yawa, ne yauna kwimin danave ankwin watab yokene. Noiwa me kae trampet mina namu ne gunap waiviwa anona. Me wane, “Mapa dog onaga. Dividivi mame onanape ivi di matatpewa ne toyau gentna.” 2  ✡Ne tatevit Guwawa demtawa auna. Ne namunap kwimin danave kin seya meuma wakene apan da egave yan wakeivi. 3  ✡Apan me yan wakeiviwa me an oraiwa jaspa ge kanerian mina yauna. Met me an oraiwa emerarud mina kin seya meuma gumbe birorot wakeya. 4  ✡Kin seya meuma wakene gumbe seya 24 birorot wakeya. Sira koukawa igiyawa 24 seya egave wakeeme. Mu wape pupuyuwa enamiya, sira kin keretawa gooru gumbe wariyawa mu kuiyowo teya. 5  ✡Kin seya meuma gumbe kapisi warivi, noiwa waivi, sira kwimin noiwa waivi. Kin seya meuma namive dun 7 igeme. Me God Guwawa meuma 7. 6  ✡Sira, kin seya meuma namive poeman geyuwawa me an oraiwa krisutaru mina wakene. Kin seya meuma yapave ge birorot arave vinemewa 4 wakeya. Mu ui kwapuwa namuwo ge daiyowa yangowa noidauwane. 7 Mae viniviwa namuwa me mae raion mina, duwameba me burumakau mina, duwamdesiyawa me apan ginangawa mina gaibu, duwam ge duwameba me tukwau vereg aiviwa mina. 8  ✡Mae vinemewa 4 mame mu desirom desirom maviwa 6 boya. Sira mavuwa birorot ge danowo yangowa noidauwane. Oiyat ge aram mu kwaruvemewa den kweya,

“Iyakaisi, iyakaisi, iyakaisi.

Ayapan God Yusipamitwa,

Me numan wakenewa, gare wakeiviwa, matai uwapewa.” 9 Me kin seya meuma egave yan wakeg yaibobot vinigimpe. Kum evedni vinemewa mame eyawa ge iviwa kokawa ge gaun me gumbe wampewa, 10  ✡Koukawa igiyawa 24 kin seya egave wakeyawa namive aig koniwa yug yaibobot vinigimpewa waiyape. Sira mu kin seya namive kin keretawa muma emeg wape,

11 “Ayapan numa God,

ge oraimina meoya ge oma ane eyawa ge iviwa kokawa ge yusiwa auwa.

Kuiyawa ge dividivi undag warana,

sira ge ano geuma gumbe mu wad munana wakeya.”

5

Gigirum Paniyawa Ge Sip Usiwa

1  ✡Sira ne yauna, me kin seya meuma egave yan wakene gigirum paniyawa naniyutanwa egave wakene. Gigirum paniyawa gamben gamben gigirum tene sira tobot batamnewa 7 gumbe tobodne. 2 Sira ne aneya yusipama yauna. Me noiwa kokavit umum wag gigivi, “Tobot batamiyawa togomiyag gigirum paniyawa wataptan oya oraiwa bira?” 3 Megara kwimin danave, piyu egave, piyu ankwatave bira da oma den ane gigirum paniyawa watab danawa yaupe. 4 Ne it wansin wana. Kuiyawa bira da oraiwa ne den yauna gigirum paniyawa watab danawa oma ane basiyag yaupe. 5  ✡Meve koukawa igiyawa desirom gunap wane, “Den it wa. Yawa. Mae raion me Dam Juda danave onnewa, sira Devid taiwa meuma, me aune. Me oma ane gigirum paniyawa watappe sira tobot batamiyawa 7 watappe.” 6  ✡Sira ne Sip Usiwa yauna. Me wait toen guriyawa mina yaveni. Me kin seya meuma—me apa vinemewa 4 wakeya—ge koukawa igiyawa yapowo wakene. Me kuiyawa donawa gegeraimusiawa 7 ge yangawa 7 gaibu. Mu God Guwawa 7 mu piyu egave at undag tene aig onamiyawa. 7 Sip Usiwa me kin seya meuma egave yan wakenewa on gigirum paniyawa naniyutanwa gumbe aune. 8  ✡Me gigirum paniyawa aunewa, vinemewa 4 ge koukawa igiyawa 24 Sip Usiwa namive aigeg konuwa yuya. Mu desirom desirom bererin kae aap gaibu, sira kabum gooru gumbe wariyawa gaibu. Me danave yoma otawa noidauwane. Me iyakaisi igiyawa nun mumawa. 9  ✡Mu bererin mataiwa tog veme,

“Ge oraiwa oya gigirum paniyawa aug Guwawa batamiyawa watapa.

Kuiyawa ge toen gut geniya.

Ge di geuma gumbe dam desirom desirom gumbo, gae desirom desirom gumbo, iyayapan desirom desirom gumbo, at sinsin igiyawa desirom desirom gumbo, God oya iyayapan gwiruwat munana.

10  ✡Ge iyayapan mame kin toimuwawa ge pirisi waramana, God numawa nauwawa atan oya.

Mu piyu egave amaraigimpe.”

11  ✡Sira ne yauna. Aneya obiren nouwa anona, mu kin seya meuma ge vinemewa ge koukawa igiyawa birorot wakeya. Mu tobot mumawa 10,000 egave egave, 1,000 egave egave. 12 Mu nouwa kokavit veme,

“Sip Usiwa toen guriyawa me oraimina,

me yusiwa, dividivi oraiwa, anoano oraiwa, bimbim, iviwa kokawa, eyawa ge waiya aupe.”

13 Sira kwiminau, piyuwau, piyu ankwatave ge poeman egave me wadnewa undag, sira dividivi undag poeman danave, mu bererin toeme ne anona,

“Kin seya meuma egave yan wakenewa ge Sip Usiwa gumbe waiya,

iviwa kokawa, eyawa ge yusiwa evedni wakeigimpe.”

14 Vinemewa 4 waya, “Amen.” Sira koukawa igiyawa aigag konuwa yuweg waiyaya.

6

Tobot Batamiyawa

1  ✡Ne yauna. Sip Usiwa tobot batamiyawa 7 danave desirom da watabnewa, ne anona vinemewa 4 danave desirom da kwimin noiwa mina wane, “Onaga.” 2  ✡Sira ne yauna. Yawa. Me mae osi pupuyu. Egave wakenewa pewa yumnadne. Me kin keretawa aune. Me aupe sira egave autan oya dauwag aine.

3 Sip Usiwa tobot batamiyawa duwameba watabnewa, ne anona viniviwa duwameba wane, “Onaga!” 4 Mae osi dawa dauwag onne. Me iyam meru mina bururuwane. Me egave yan wakenewa yusiwa wanne, me piyu gumbe yum aupe iyayapan gara toengut aigimtan oya. Sira me deba kokawa wanne.

5 Sip Usiwa tobot batamiyawa duwamdesiyawa watabnewa, ne anona viniviwa duwamdesiyawa wane, “Onaga.” Ne yauna. Yawa. Me mae osi pumpune. Egave yan wakenewa me nani danave ibnawa yaviviwa yumnadne. 6 Vinemewa 4 yapowo noiwa desirom mina wane anona. Me wane, “Parawa koiniks* desirom me denari† desirom. Parawa da gina ubewa duwamdesi me denari desirom. Oira ge wain den wakukama.”

7 Sip Usiwa me tobot batamiyawa duwam ge duwameba watabnewa, ne anona viniviwa duwam ge duwameba me noiwa wane, “Onaga.” 8  ✡Ne yauna. Yawa. Me mae osi gamat meuma kani mina. Egave yan wakenewa iviwa bo. Sira ades‡ amave gaibu aivi. Mu yusiwa munne. Mu deba, kait, bo ge piyu maeba muripama gumbo piyu gina gambenwa gutpe.

9 Sira Sip Usiwa tobot batamiyawa naningamben botonewa watabnewa ne yauna. God gaiyawa oya ge mu yangowo yauyawa me taibe ayawa igiyawa guwowa wakeya. Iyakaisi kem meuma ankwatave mu guwowa wakeya ne yauna. 10 Mu nouwa kokavit veme, “Iyakaisi ge Natawa Ayapaneba. Piyu egave wakeeme igiyawa gumbo ge den kepte munana, sira di numawa oya garawa gumbo den ana gare ande. Koni anintom nu amaratawa, ge kepte muna sira garawa a?” 11  ✡Mu desirom desirom wape pupuyu munne. Me dirumne, “Ye mina nau emewa ge ye tateiwa, mu ye mina guttan eme. Guttan eme tobot mumawa noidauwag wapukiyape wa, ne meve atna. Meoya ye nonewa emigimiya.”

12  ✡Ne yauna. Sip Usiwa tobot batamiyawa naningamben botone gamben desiroma watabnewa, pinunu kokavit matadne. Kum tobiyane puntone. Me mae goot gumawa gumbe wariyawa wape yaigipama mina pumpune ane. Sira dud undag di mina ane. 13  ✡Marantun kwimin apa piyu egave aigiya. Mu yoma inaru taig yusipamit viyaviya ag inaru kaninga upapag aigeme mina. 14  ✡Kwimin me gigirum paniyawa inoniyane mina inanadne. Tui ge ginayapawa undag at muma apa at da amiya. 15  ✡Meve piyu ayapan muma, piyu ega namu yoiyoi igiyawa, mut igiyawa obiren amareme igiyawa, tawara igiyawa, yutupama igiyawa, sira ankwatave nau eme igiyawa ge ui onan igiyawa undag, mu mumbo dagup danave ge tui an bon yapave guwave unig wakeya. 16  ✡Mu tui ge an bon dirum waya, “Nu egunup aigiya. Sira kin seya meuma egave yan wakenewa ginangawa gumbe ge Sip Usiwa danapiri meuma gumbe um nuna. 17  ✡Kuiyawa danapiri kumiwa kokawa uwane. Bira oma ane tui em yoipe?”

7

144,000 Tobot Batam Munne

1  ✡Mame onananeve ne meve yauna. Aneya 4 piyu ginawa 4 apa yokeeme, sira mu piyu egave taig 4 yumnateme. Taig 4 piyu egave, poeman egave, yoma da den tope. 2 Sira ne yauna. Aneya dawa me kum dauwaiviwa apa dauwag onivi. Me God wakeiviwa tobot batamiyawa aug onivi. Me noiwa wansin aneya 4 gumbo wane. Aneya 4 mu yusiwa munne piyu ge poemam watkukampe. 3  ✡“Piyu, poeman, yoma da den watkukamiya. Namu nu God ankwatave nau emewa namuwo tobot batamiyawa barauta. Ivi mu watkukampe.” 4  ✡Meve ne tobot batamiyawa basiyayawa anonawa, mu 144,000 Isuraeru usitainawa dam undag gumbe onamiya.

5 Dam Juda gumbe tobot batamiyawa 12,000

Dam Ruben gumbe 12,000

Dam Gad gumbe 12,000

6 Dam Aseru gumbe 12,000

Dam Naptari gumbe 12,000

Dam Manase gambe 12,000

7 Dam Simeon gumbe 12,000

Dam Rivai gumbe 12,000

Dam Issakaru gumbe 12,000

8 Dam Seburun gumbe 12,000

Dam Josep gumbe 12,000

Dam Benjamin gumbe 12,000

Iyayapan Obiren Di Wape Yobutatae Pupuyu Eniya

9 Mame onananeve ne meve yauna. Yawa. Iyayapan obiren di wakeya bira da oma den ane basiya mumpe. Mu at undag gumbo, dam undag gumbo, iyayapan undag gumbo ge gae undag gumbo onamiya. Mu kin seya meuma namive ge Sip Usiwa namive yokeeme. Mu wape muma puipuyuwa enamiya nanuwo bayan nanuwo yumnateme. 10  ✡Mu nouwa kokavit waya,

“Waita me God numawa gumbe, God me kin seya egave yan wakene.

Sira waita me Sip Usiwa gumbe.”

11 Aneya undag kin seyaeba, koukawa igiyawa ge vinenewa 4 wakeya gumbo birorot yokeya. Mu kin seyaeba namive kwanowa siyag konuwa yug God waiyag, 12  ✡mu waya,

“Amen! Waiya, eyawa,

anoano oraiwa, gaun, iviwa kokawa,

yusiwa ge yusipama,

me God numawa gumbe evedni wakeigimpe. Amen!”

13 Koukawa igiyawa da ne didneg wane, “Iyayapan mame wape pupuyu eniyawa mu bira? Mu ampa onamiya?”

14  ✡Ne me gumbe wana, “Ayapan neuma, ge anoana.”

Meve me didnedne, “Iyayapan mame mu yaigiwa kokavit danave dauwag onamiya. Mu wape mumawa Sip Usiwa di meuma gumbe muiniya pupuyu aya. 15 Meoya,

mu God seya meuma namive wakeg oiyat ge aram temporu meuma danave nau meuma eme.

Sira kin seya meuma egave wakenewa me tent* wan egowo umpe.

16  ✡Mu sira den di iyagon arampe,

den di mu meyowa toyaipe.

Kum mu den di igampe,

Kum amiwa den di yapampe.

17  ✡Kuiyawa Sip Usiwa me kin seya meuma yapave wakeg sip amaraivi muma ape.

Me yoi yamarogu inaiinai yoiba mu wemun aipe.

Sira God mu yangowa undag it muin aorepe.”

8

1 Sip Usiwa me tobot batamiyawa nanin gamben botone duwameba watabnewa, kwiminau kum gambenwa pomtone. 2 Sira ne yawamna. Aneya 7 mu God namive yokeya. Kae trampet 7 munne.

3  ✡Aneya dawa on iyakaisi kem meuma apa yokene. Me yoma otawa okettan oya ap gooru gumbe wariyawa me gumbe. Me yoma otawa okeremewa obiren wanne. Kin seya namive iyakaisi kem meuma me gooru gumbe wariyawa wakene, sira iyakaisi igiyawa nun mumawa gaibu iyakaisi kem meuma egave tetan oya. 4 Yoma otawa aupiwa me iyakaisi igiyawa nun mumawa gaibu toborak aneya nanive God namive dog aine. 5  ✡Sira aneya yoma otawa okeremewa aug iyakaisi kem meuma iyameba gumbe me egamne noidauwane. Me piyu egave aorene. Meve kwimin noiwa waivi, noiwa upeba waivi, kapisi tare aivi, pinunu matadne.

Kae Trampet

6 Meve aneya 7 mu kae trampet 7 gumbo amatog upitaneme.

7  ✡Aneya namuirenwa me kae trampet meuma upine. Yamduiwa ge iyam di gaibu bidwak dauwane. Me piyu egave aorene aig onne. Piyu egave duwamdesi danave kebayawa desirom iyam igne onanane, yoma duwamdesi danave kebayawa desirom iyam igne onanane, wayo kaningawa undag iyam igne onanane.

8 Aneya duwameba me kae trampet meuma upine. Tui kokawa iyam igivi minawa poeman danave aorene unig aine. Poeman duwamdesi danave kebayawa desirom mina biroriyane di wan ane. 9 Poeman danave vinemewa duwamdesi danave kebayawa desirom mina mu boriruwaya. Sira wa duwamdesi danave kebayawa desirom mina mu wakukamiya.

10 Aneya duwamdesiyawa kae trampet meuma upine. Marantum kokawa me dun mina igiviwa kwimin apa aig onne, sira yoi duwamdesi danave kebayawa desirom mina ge yoi yamarogu egowo aigne. 11  ✡Marantun iviwa veme wayo sisiwa. Yoi duwamdesi danave kebayawa desirom mina biroriyane wayo sisiwa mina ane. Sira iyayapan obiren yoi sisiwa nag boriruwaya.

12  ✡Aneya duwam ge duwameba kae trampet meuma upine. Kum duwamdesi danave kebayawa desirom dud duwamdesi danave kebayawa desirom, marantun duwamdesi danave kebayawa desirom tone. Meoya kum duwamdesi danave kebayawa desirom mina, dud duwamdesi danave kebayawa desirom mina, marantum duwamdesi danave kebayawa desirom mina biroriyak aram uwane. Kum duwamdesi danave kebayawa desirom eyawa gaibu onan. Sira aram duwamdesi danave kebayawa desirom me mina meib.

13  ✡Ne yauna. Manubada desirom me piyu kwimin yapave veregaivi noiwa kokavit waivi, “Kukaeba matatpe. Kukaeba matatpe. Kukaeba matatpe piyu egave vinemewa gumbo. Aneya upeba duwamdesi kae trampet muma upitan eme.”

9

1  ✡Aneya duwam ge duwamdesiyawa kae trampet meuma upine. Ne yauna. Marantun desirom kwimin apa piyu egave aig onne. Me kii* wanne me niba onan nogawa wataptanwa. 2  ✡Me niba onan nogawa watabnewa, me gumbe aup dog aine. Aup me ig puiwaivi arawa kokawa gumbe dog aine mina. Niba onan nogawa gumbe aup dog ainewa, kum ge kwimin aram uwane. 3 Aup gumbe kaip piyu egave aigiya. Mu yusiwa munne. Yusiwa me piyu egave wawano mina. 4  ✡Kaip dine, mu piyu egave wayo, wayo kaningawa, yoma den wakukampe. Go, mu iyayapan namuwo God batamiyawa den barautuwa mu wakukampe. 5 Mu iyayapan guttan oya yutuwa den munne, go mu yutuwa auya dud nanin gambenit danave dawai mumpe. Mu dawai aupewa me wawano apan atpe dawai aupe mina. 6  ✡Me kumive iyayapan bo kinuni ape, go mu oma den ane yaupe. Sira, mu bo oya anope, go bo mu gumbo kwem aipe. 7  ✡Kaip mu mae osi mut amtan tamibarip eme mina. Kin keretawa mu gooru gumbe wariya minawa mu kuiyowo tonasiya. Mu ginongowa iyayapan mina. 8  ✡Mu kuiyo gumawa me vesin kuiyo gumawa mina. Sira mu donowa mae raion donawa mina. 9  ✡Mu togewa toboremewa eniyawa aiyan gumbe wariyawa mina. Sira mu mavuwa noiwa me mae osi obiren mut gumbe emewa bui muma ororiyag mut atan igemat amome mina. 10 Sira kaip mu wawano mina viruwo ge donowa kainup minawa gaibu. Viruwo yutuwa gau dud nanin gambenit danave iyayapan wakukampe. 11 Mu kin mumawa oya niba onan nogawa aneyaeba wakene. Me iviwa gae Ibru gumbe Abadon ge gae Griik gumbe Aporion veme.

12 Kukaeba namuirenwa me yaug anoya gaveyag uwag aine. Kukaeba duwam da matai uwape.

13 Aneya nanin gamben botone gamben desirom kae trampet muma upiya. God namive kem iyakaisi me gooru gumbe wariyawa wakene. Sira kem iyakaisi nib yuniwa duwam ge duwam gumbe noiwa dauwane ne anona. 14 Aneya nanin gambenit botone gamben desirom kae trampet muma gumbo. Noiwa me dine, “Aneya duwam ge duwam vet muna. Mu yoi kokawa Yupurates apa tuwamiyawa vetpe.” 15 Sira aneya duwam ge duwam mu kum me ge dud me ge bairawan me oya tamibarip amuniya wakeya. Mu iyayapan duwamdesi danave kebayawa desirom guttan oya vet munne. 16 Sira mae osi mut igiyawa agoniyag basiyawa me 200,000,000. Tobot mumawa anintom ne anona. 17 Mae osi ge iyayapan egowo wakeyawa ne Guwawa danave yauna. Me mamaib. Mut igiyawa togowa toboremewa mumawa meru mina buruburu, pumpune e den sinewa sira sarupa mina yanepam. Mae osi kuiyowa me mae raion kuiyowa mina, sira mu nouwa apa meru, aup ge sarupa dauweme. 18 Kukaeba duwamdesi mame iyayapan duwamdesi danave kebayawa desirom toen guriya. Kukaeba mame me meru, aup ge sarupa, sira mu mae raion nouwa apa dauweme. 19 Mae osi yutuwa me nouwa ge viruwa danave. Kuiyawa mu viruwa mokare mina, sira viruwa kuiyowa gaibu, mu gumbo iyayapan wakukamiya. 20  ✡Iyayapan upeba kukaeba mame oya den guriya ande wakeya. Ande mu nanuwa nauwawa kukaeba muma oya nonemagowa den tobiroriyaya. Sira, mu airapu kukaeba ge god ugaugaeba waieme den kweya. God ugaugaeba mu gooru, siruva, bronsu, an ge yoma gumbe wariya, me oma den ane yaupe, anope, sira ampe. 21 Sira mu guriya, dum okereme, uinantaraki eme sira ub eme. Mu kukaeba muma gumbe nonemagowa den biroriyaya.

10

Aneya Ge Gigirum Paniyawa Kusiwa

1 Sira ne yauna aneya dawa yusipama kwimin apa aig onne. Me guwaveru wape mina enne me kuiyave egave met gaibu. Me ginangawa kum mina, sira me amawa meru irap mina. 2 Me gigirum paniyawa kusiwa yumnasivi, sira me nanive watabne. Me amawa yutanwa poeman egave baraune, sira amawa ketaiwa piyu egave baraune. 3 Me mae raion waivi mina wansin wane. Me wansin wanewa, kwimin aet 7 nouwa waya. 4  ✡Kwimin aet 7 nouwa wayawa, ne gigirum tetan ana. Go, ne anona kwimin apa noiwa waivi, “Kwimin aet 7 nouwa wayawa, tobot batama me den teya.” 5  ✡Sira ne yauna aneya poeman ge piyu egave yokeivi. Me naniyutanwa kwimin oya enagadne. 6 Me evedni wakeigimpe, kwimin ge kwimin danave wakeyawa undag wadne, piyu ge piyu danave wakeyawa undag wadne, sira poeman ge poeman danave wakeyawa undag wadne. Aneya me agi gumbe wane, “Kum ginave da den yunatpe. 7  ✡Aneya nanin gamben botone duwam me kae trampet meuma upuitan aivi. Me noiwa iyayapan anope me kumiwa uwape. Me kumiwa uwapewa, God ano guwavewa meuma ape onanape. Propeta meuma mu God nauwawa emewa gumbo dirum wane mina di ape onanape.” 8 Kwimin apa ne numan noiwa anona. Me gunap sira wane, “Aga. Aneya poeman ge piyu egave yokeivi. Gigirum paniyawa me nanive watabnewa auwa.” 9  ✡Ne aneya uwag dina. “Gigirum paniyawa kusiwa ne nega.” Me didnedne, “Aug na. Ge nog danave kemari mina demtawa, go ge danagwa biroriyag sisiwa ape.” 10 Ne gigirum paniyawa kusiwa aneya nanive aug nana. Ne non danave kemari mina demtawa. Go ne nanawa, me dananwa biroriyag sisiwa ane. 11 Me kumive noiwa ne didnedne, “Iyayapan obiren, at sinsin igiyawa obiren, pednawa ubewa obiren, kin igiyawa obiren namuwo ge ivi matattanwa gaiyawa sira dirumtanit di.”

11

Yangowo Yauyawa Duwam

1  ✡Sira, tutu mina om waremewa neg wane, “Aga, God temporu meuma, kem iyakaisi ge temporu danave waiya waiya eme igiyawa om auwa. 2  ✡Temporu daiewa om den auwa yankweya, kuiyawa me Ju onan igiyawa muniya. Mu dud 42 danave gwetoimu iyakaisiyapama amowo em dirau dirau ape. 3 Sira ne taibe veme igiyawa duwam neuma yutuwa muntna. Mu numan wape pumpunewa* empe, ivi matattanwa gaiyawa kum 1,260 danave wape.” 4  ✡Mu yoma orivu duwam, sira dun yokeyawa duwam. Mu piyu Ayapaneba namive yokeya. 5  ✡Bira da mu wakukamuntan apewa, iyam mu nouwa dauwape anavi muma wakukamumpe onanape. Bira da mu wakukamuntan apewa, me mamaib di. Me toen guttanit di. 6  ✡Iyayapan mame yutuwa gaibu. Mu ivi matattanwa gaiyawa veme kumive, mu kwimin tobotpe uvin den aikpe. Sira mu yutuwa gaibu. Mu yoi biroriyape ganigani ape, sira kukaeba gina ubeube gumbe piyu tope mu imuwo a ge a atan eme. 7  ✡Mu yangowo yauya muma onanapewa, niba onan nogawa apa mae yusiatatu dauwag mu gumbo mut ape garawa aug mu gutpe. 8  ✡Mu kwapuwa gwetoimu kokawa ebu kokawa gumbe tepe iyayapan yaupe. At me guwawa gumbe waya Sodom ge Ejipt. Sira at me apa Ayapan muma korosi egave toya. 9 Iyayapan, ganigani desiroma, pednowa ubeubewa, at sisin igiyawa mu kum duwamdesi ge gambenwa da mu kwapuwa yangureme dagup danave tetan topaieme. 10 Iyayapan piyu egave vinemewa munan degadega ag tawara oraiwa garawan ape. Kuiyawa propeta duwam mame iyayapan piyu egave vinemewa dawai muniya. 11  ✡Kum duwamdesi ge gambenwa da onanane. Ivi God gumbe inaiinai gaupiwa dauwag munan unigne, mu amowo yoiya. Iyayapan mu yauyawa tet botoya. 12  ✡Sira propeta duwam kwimin apa noiwa kokavit anoya me dirumne, “Mapa dog oneya.” Mu kwimin irikup danave dog amiya. Mu anavi mumawa yangut temtem yaveme. 13  ✡Me kumiwa apa di pinunu kokawa matadne gwetoimu naninwanit danave kebayawa desirom biyaug aigne. Sira 7,000 igiyawa pinunu gudne boriruwaya. Iyayapan den boriruwayawa mu tet kokavit ag God kwiminau waiya aya.

14  ✡Kukaeba duwameba uwag gaveyag aine. Sira kukaeba duwamdesiyawa koni uwape.

Kae Trampet Nanin Gamben Botone Duwameba

15  ✡Aneya nanin gamben botone duwameba kae trampet meuma upine. Sira kwimin apa nouwa kokavit veme. Mu mamaib waya,

“Piyu mame toimuwawa Ayapan numa ge Keriso meuma aya.

Ayapan evedni me amaraigimpe.”

16 Koukawa igiyawa 24 mu God namive seya muma egave wakeeme. Mu namuwon aigeg konuwo yueg God waiyaya. 17 Mu veme,

“Ayapan God Yusipamitwa, ge evedni wakeya sira numan wakeegewa.

Nu gaun genete.

Kuiyawa ge yutugwa kokavit auwag amarege.

18  ✡At sinsin igiyawa undag danowa piriwane. Sira ge danapiri geuma uwane.

Bo igiyawa keptetanwa kumiwa uwane.

Propeta me nau geuma eme igiyawa,

iyakaisi igiyawa geuma,

iyayapan koukawa ge iyayapan kusiwa ivugwa ayamat emewa.

Me kumive mu garawa aupe,

go iyayapan piyu wakukamiyawa mu wakukamumpe.”

19  ✡God temporu meuma kwiminau watabne. Temporu danave agi bokesiyawa wakene yaune. Kapisi meramivi, noiwa waivi, kwimin noiwa waivi, pinunu matadne, sira yamduiwa taigipam kokawa aigiya.

12

Vesin Ge Mae Dragon

1 Kokawa ge ano pipanum irawa kwiminau matadne. Vesin da kum enne, dud me amawa ankwatave, kuiyave kin keretawa me marantun 12 gaibu. 2  ✡Me bug ane. Me ud barautan oya dawai aug awau wane. 3  ✡Irawa dawa kwiminau matadne. Yawa. Mae dragon koka burutatae. Me kuiyawa 7, kuiya donawa 10 sira kuiya egave kin keretawa 7 gaibu. 4  ✡Me viriwa kwimin buwanaeba duwamdesi danave kebayawa desirom ororiyag piyu egave emene. Sira vesin me ud barautan aivi, mae dragon vesin namive yokene. Kuiyawa vesin ud baraunewa mae dragon ud meuma natan oya. 5  ✡Vesin me ud apan baraune. Ud mame at sinsin igiyawa undag tutu aiyan gumbe wariyawa gumbe amarape. Sira ud mame God ge kin seyaeba gumbe dog aipe. 6 Vesin at inguiwa arawa a aine. At me God menan tamibarip ane, sira me apa oiyat 1,260 danave amara wanigimpe.

7  ✡Kwiminau mut pawane. Maikeru ge aneya meumawa mae dragon gaibu mut aya. Mae dragon ge aneya meumawa mut garawa gumbo aya. 8 Megara, yutuwa muma oma den ane. Sira kwiminau at mumawa den wakene. 9  ✡Mae dragon kokawa me iyayapan airapu kukaeba kokawa go Seitan veme. Me piyu igiyawa undag ugai munne. Sira mokare tayawa me piyu egave aorene aigne. Aneya meumawa gaibu. 10  ✡Me kumive ne kwiminau noiwa kokavit anona. Me waivi,

“Gare God numa waita meuma, yusiwa meuma, God toimuwawa uwane,

sira God Keriso yusiwa meuma uwane.

Kuiyawa me tatanaiwa pui yuwamivi,

sira oiyat ge aram God numa namive pui yuwameme,

me aorene aigne oya.

11 Tatanaiwa mu Sip Usiwa ganigani meuma oya sira mu taibe veme igiyawa gaiyawa oya me gumbe garawa auya.

Mu inaiinai muma oya baiganeba den anog

bo aeba den aya.

12  ✡Meoya, kwimin ge me danave wakeyawa, ye degadega aya.

Megara piyu ge poeman gumbo kukaeba uwape.

Kuiyawa airapu kukaeba kokawa kum meuma pipi anog danawa piriwane piyu ge poeman gumbo aigne.”

13 Mae dragon me piyu egave aorene aigne yaunewa, vesin me ud apan baraunewa atataine. 14  ✡Vesin me tukwau kokavitwa maviwa duwam wanne. Meoya ingui arawa menan tamibarip anewa oya vereg aine. Meapa me mokare gumbe painau wakeg kum desirom danave, kum dada danave sira kum gambenwa apa amarawanne. 15 Mokare noive vesin daieve yoi upuine. Yoi me yoi kintoivi mina. Mokare me vesin yoi koka gumbe aig ageyau ane. 16 Megara piyu vesin waita wanne. Piyu noiwa watab yoi ipadne. Yoi me mae dragon noive upuine. 17  ✡Meve mae dragon vesin gumbe danapiri wane. Sira me vesin dam meuma yaig onamiyawa upeba wakeyawa gumbo mut atan dauwag aine. God gwangwan meuma yumnasiya sira Iesu oya taibe vemewa mu gaibu yumnasiya.*

13

Mae Yusiatatu Poemanau Dauwane

1  ✡Mae yusiatatu poemanau dauwag onivine, ne yauna. Me kuiyo donowa 10 ge kuiyowa 7 gaibu. Kin keretawa 10 kuiyo donowa tonasiya. Sira kuiyowa desirom desirom iviwa gaibu me God gumbe ae waivi. 2  ✡Ne yauna. Mae yusiatatuwa mae reopaad mina, amawa mae bea amawa mina, sira noiwa mae raion noiwa mina. Mae dragon mae yusiatatuwa yusiwa meuma, kin seya meuma ge yusiwa kokavitwa wanne. 3  ✡Mae yusiatatuwa kuiyawa desirom me toenguriya bo totanaivi, go me siget kokavit bo gumbe me sira inaine. Piyu egavewa undag terag me amave amiya. 4 Sira piyu egavewa mae dragon waiyaya. Kuiyawa mae dragon mae yusiatatuwa yusiwa kokavitwa wanne. Sira piyu egavewa mu mae yusiatatuwa gaibu waiya ag diya, “Bira da mae yusiatatuwa mina? Bira da oma ane me gumbe mut ape?” 5  ✡Mae yusiatatuwa noiwa wanne. Me naununun ge ai wane, sira dud 42 danave nau atan oya yusiwa kokavitwa wanne. 6 Me noiwa watabne God gumbe ae wane. Me God iviwa ge God gweyawa wakeiviwa arawa gumbo ae wane. Sira iyayapan mu kwiminau wakeemewa gumbo ae wane. 7  ✡Sira me yusiwa kokavitwa wanne. Me iyakaisi igiyawa gumbo mut ape garawa gumbo aupe. Me dam desirom desirom, iyayapan desirom desirom, gae desirom desirom ge at sinsin igiyawa desirom desirom amara mumpe. 8  ✡Piyu egave vinemewa undag mae yusiatatuwa waiyape. Sip Usiwa me toenguriya botone me inaiinai meuma gigirum paniyawa wakene. Piyu amatog wadnewa gumbe mu ivuwa inaiinai meuma gigirum paniyawa danave den teya.

9 Ge anotan oya naunagwa gaibu ipewa, anoigima.

10  ✡Bira da yumtan apewa,

me kweya yumpe.

Bira da mut tumiwa gumbe yupewa,

me membovit mut tumiwa gumbe toengutpe.

Mapa iyakaisi igiyawa mu kikikit waketanwa ge anotumat wakeya.

Mae Yusiatatuwa Piyuwau Dauwane

11 Sira ne yauna. Mae yusiatatuwa dawa piyuwau dauwag onivi. Me sip mina kuiya donawa duwam gaibu, me mae dragon mina gae waivi. 12 Mae yusiatatuwa namuwa me yusiwa kokavitwa gumbe nau ane. Mae yusiatatuwa dawa mae yusiatatuwa namuwa namive undag me mina nau ane. Sira me piyu ge piyu egave vinemewa dirumne mae yusiatatuwa namuwa waiyaya. Mae yusiatatuwa namuwa me siget kokavit bo gumbe wakene, go me sira inaine. 13  ✡Sira iyayapan namuwo me irayauyau kokavitwa ane. Me kwiminau piyu egave iyam aigiya. 14 Me mae yusiatatuwa namuwa namive irayauyau ane. Me irayauyau ane oya piyu egave vinemewa ugai munne. Me piyu egave vinemewa dirumne mu mae yusiatatuwa namuwa irawa wariya. Mae yusiatatuwa namuwa mut tumiwa gumbe siget kokavit aune, go ande vinivi. 15 Me mae yusiatatuwa namuwa irawa wariyawa gaup danave upuine. Meoya irawa me oma ane gae wape, sira mae yusiatatuwa dawa dirumne irawa den waiemewa undag gutpe boriruwape. 16  ✡Me iyayapan kusikusiwa ge koukawa, tawara igiyawa ge pukpuk wagawag igiyawa, ui onan igiyawa ge ankwatave nau eme igiyawa, mu desirom desirom dirumne me naniyutanwa, go namuwo irayauyau auya. 17 Irayauyau me mae yusiatatuwa namuwa iviwa, go me iviwa basiyayawa. Bira da irayauyau gumbe den ipewa, me oma den ane gwiruwatpe sira gwiruwag aupe. 18 Mapa anoano oraiwa wakene. Bira da oma ane yai anopewa, mae yusiatatuwa basiyayawa me basiyape. Basiyayawa natawa meuma me iyayapan. Basiyayawa me 666.

14

Sip Usiwa Ge Iyayapan 144,000

1 Meve ne yauna. Yawa. Sip Usiwa tui Saion egave yokeivi. Me gaibu iyayapan 144,000 wakeya. Mu namuwo Sip Usiwa iviwa ge Mamawa iviwa teya. 2  ✡Ne kwiminau noiwa anona. Me yoi aig onivi noiwa mina, sira kwimin noiwa kokavit mina anona. Sira ne noiwa anona. Me iyayapan bererin kae aap muma eme mina. 3  ✡Mu kin seya meuma namive, vinemewa 4 namuwo ge koukawa igiyawa namuwo bererin mataiwa toya. Iyayapan 144,000 mu piyuwau sira autan oya gwiruwadnewa mukut yaug anoya. Iyayapan upeba mu oma den ane bererin mame yaug anoya. 4 Iyayapan mame vesin gumbe miyot den aya. Mu mumbovit miyot gumbe amaraya. Iyayapan mame Sip Usiwa aipewa ampa ampa me amave ampe. Mu iyayapan yapowo me sira autan oya gwiruwaramne. Mu magawa namuirenwa ake God ge Sip Usiwa gumbo puyo aya. 5 Mu nouwo uga den wakene. Mu pui den auya.

Aneya Duwamdesi

6 Sira ne yauna. Aneya dawa me piyu kwimin yapave vereg aivi. Me gae oraiwa yaibobot yumnadne piyu egave vinemewa opata watan oya. Piyu egave wakeemewa mu at sinsin igiyawa desirom desrom, ganigani desirom igiyawa desirom desirom, gae desirom desirom sira iyayapan desirom desirom. 7 Me noiwa kokavit wane, “God gumbe a ag eyawa waniya. Kuiyawa keptete kumiwa uwane. God waiyaya. Me kwimin, piyu poeman ge yamarogu wadne.”

8  ✡Aneya duwameba me amave aig uwane wane, “At kokawa Babiron aigne. Aigne. Me at sinsin igiyawa undag wain munne mu naya. Mu wain nayawa uinantaraki aya sira God danawa piriwane.”

9  ✡Sira aneya duwamdesiyawa mu amowo aig uwane. Noiwa kokavit wane, “Bira da mae yusiatatuwa ge irawa wariyawa meuma waiyapewa, sira bira da namive, go nanive irawa aupewa, 10  ✡me God danapiri wain meuma nape. Wain yoi gaibu bidwak den ayawa. Sira wain me God danapiri ap meuma danave areriyape. Iyayapan mu aneya iyakaisi namuwo ge Sip Usiwa namive iyam ge sarupa igiviwa gumbe dawai aupe. 11  ✡Mu dawai aueme, sira aup evedni dauwaivi. Bira da mae yusiatatuwa ge irawa wariyawa meuma waiyapewa, sira bira da me irawa iviwa irayauyau aupewa, mu aram kum nonuwa den emigimpe.” 12  ✡Mapa iyakaisi igiyawa kikikit waketanwa wakene. Mu God gwangwan meuma ge Iesu gumbe anotumat muma yumnateme.

13 Sira ne kwiminau noiwa anona me wane, “Teya. ‘Bira da Ayapan gumbe bo apewa me waribiyape. Gare amatog utan meib di aigimpe.’ ” Guwawa gaibu wane, “E. Natawa di. Mu nau koka eme gumbe nonowa empe. Kuiyawa mu ayawa mu amowo ampe.”

Piyu Mauraeba

14  ✡Sira ne yauna. Yawa. Gwaberu puipuyu uwag guwaveru egave apan usiwa mina yan wakene. Me kuiya egave kin keretawa gooru gumbe wariyawa tonadne, sira peto wagegeramiyawa dona waipam me nanive yumnadne. 15 Sira aneya dawa temporu danave dauwag onne. Gwaberu egave yan wakenewa gumbe noiwa wansin auwane, “Peto wagegeramiyawa geumawa aug kesia kesia ag agoniya. Kuiyawa piyu egave dividivi undag maura uwane kesiag agoniyatan kumiwa uwane.” 16 Gwaberu egave yan wakenewa peto wagegeramiyawa meuma aug piyu egave viyane. Me piyu dividivi kesiag agoniyane.

17 Aneya dawa kwiminau tomporu danave dauwag onne. Me gaibu peto wagegeramiyawa yumnadne. 18  ✡Aneya da me iyam amaraiviwa me kem iyakaisi gumbe dauwag onne. Me peto wagegeramiyawa dona waipam yumnadnewa gumbe noiwa wansin auwane, “Peto wagegeramiyawa dona waipam geuma viyag piyu greip magawa gomiyag agoniya. Kuiyawa greip magawa kweraimusia.” 19 Aneya peto wagegeramiyawa aug piyu egave viyane, greip magawa kesiag agoniyane. Sira me amowo emag gotosaya at kokawa danave emeya. Amowo emag gotosaya at kokawa me God danapiri meuma. 20  ✡Amowo emag gotosaya arawa me gwetoimu daieve wakene. Me danave greipu magawa amowo emag gotosaya. Amowo emag gotosaya arawa apa ganigani dauwane. Ganigani me mae osi ginangawa toboriyawa painau dauwag 1,600 stadia* aramawa aine.

15

Aneya 7 Kukaeba Aepama 7 Gaibu

1 Ne yauna. Kwiminau kokawa ge anopipanum irawa da yauna. Aneya 7 kukaeba oieba 7 yumnasiya. Kuiyawa kukaeba oieba 7 gumbo God danapiri meuma wapukiyape onanape. 2 Ne yauna. Iyam bidwak anewa poeman mina geyu geyu aivi. Iyayapan poeman visive yokeg God munnewa kae aap yumnasiya. Mu mae yusiatatuwa, me irawa wariyawa ge iviwa basiyayawa gumbe mut ag garawa auya. 3  ✡Mu Mosisi bererin meuma ge Sip Usiwa bererin meuma toya. Mosisi me God nauwawa aivi abnawa.

“Ayapan God Yusipamitwa,

ge anawa kokawa oraimina,

at sinsin igiyawa kin mumawa,

ebu geuma me oraiwa ge natawa.

4  ✡Ayapan, bira ge gungap den a ape?

Bira ge ivugwa waiya den ape?

Kuiyawa gekut iyakaisi.

At sinsin igiyawa undag onam ge namugap waiyape.

Kuiyawa ge keptete geuma oraimina me taibe ane.”

5  ✡Mame ivi ne yauna. Temporu kwiminauwa metabenako me taibe watanwa oya. Me watabne wakene, yauna. 6 Aneya 7 mu kukaeba 7 aug temporu dauwak onamiya. Mu wape esine geyu geyu aiviwa eniya, sira mu gooru wapeyawa togowa birorot paniya. 7 Mae vinemewa 4 danave desirom me kabum gooru gumbe wariyawa 7 aneya 7 munne. God evedni wakeigimpe. Me danapiri meuma kabum egamne noidauwane. 8  ✡Temporu aup dauwak umne. Aup me God eyawa ge yusiwa meuma gumbe dauwane. Aneya 7 mu kukaeba 7 nau wapukiyape onanape. Ivi iyayapan temporu danave oma ane unikpe.

16

Kabum 7 God Danapiri Meumawa

1 Sira ne anona. Noiwa wansin temporu apa dauwag aneya 7 diruivi, “Aisiya. Kabum 7 God danapiri meumawa piyu egave egamiya.”

2  ✡Aneya namuirenwa aine piyu egave kabum meuma egamne. Kamot kukaeba iyayapan kuwapuwo dauwane. Iyayapan mu mae yusiatatuwa irayauyau auyawa sira mae yusiatatuwa irawa wariyawa wai emewa.

3  ✡Aneya duwameba kabum meuma poeman egave egamne. Poeman tobiyak ganigani ane. Me bo apan ganiganiyawa mina ane. Dividivi undag poeman danave vinemewa boriruwaya.

4 Aneya duwamdesiyawa kabum meuma yoi ge yamarogu dauemewa egave egamne. Mu ganigani aya. 5 Sira ne anona. Aneya yoi amaraiviwa wane,

“Evedni wakeigimpewa, numan wakenewa, Iyakaisiyapama, ge oraimina.

Kuiyawa ge dividivi mame kepteyana.

6 Mu iyakaisi igiyawa geuma ge propeta ganigani mumawa aigiya.

Ge ganigani mumawa munana mu naya.

Mu kukaeba aya oya garawa muma auya.”

7  ✡Sira ne anona. Kem iyakaisi garawa wane,

“E. Natawa di. Ayapan, God Yusipamitwa.

Ge keptete geuma natawa di ge oraimina.”

8 Aneya duwam ge duwameba kabum meuma kum egave egamne. Sira kum yusiwa wanne iyayapan igamne boriruwaya. 9  ✡Kum amiwa kokavit iyayapan igamne. Mu God iviwa gumbe ae waya. God yusiwa meuma gaibu aune, kukaeba mame oma ane amara munivi. Megara mu kukaeba muma gumbe nonemagowa den biroriyaya sira God den waiyaya.

10  ✡Aneya nanin gambenitwa kabum meuma mae yusiatatuwa kin seya meuma egave egamne. Kin arawa meuma at sisip wadne. Iyayapan dawai oya pednowa ariya. 11 Iyayapan mu dawai mumawa ge kamot mumawa oya God kwiminau ae waya. Sira mu kukaeba emewa gumbe nonemagowa den biroriyaya.

12  ✡Aneya nanin gambenit botone desirom kabum meuma yoi kokawa Yupurates egave egamne. Sira yoi toyaine kum dauwaiviwa arawa apa kin igiyawa uwatan ebu muma tamibarip ane. 13 Sira ne airapu kukaeba duwamdesi yawamna. Mu giyam mina. Mu mae dragon noiwa, mae yusiatatuwa noiwa ge ugauga propeta noiwa gumbo dauwag onamiya. 14  ✡Mu airapu kukaeba guwowa. Mu irawa eme. Mu piyu ega undag kin gumbo dauwag amiya. God Yusipamitwa kum kokawa meuma apa mut oya kin igiyawa agoniyatan oya dauwag amiya. 15  ✡“Yawa. Ne ub abnawa mina uwatna. Bira da yangawa mereruwape wakepe, sira wape empe kuwapiwa taibe den gigivi ubman meuma iyayapan den yaupewa, me waribiyape.” 16  ✡Mu gae Ibru gumbe Arumagedon veme me apa kin igiyawa agoniyaya.

17 Aneya kabum 7 meuma painau egamne. Noiwa kokavit kin seya meuma apa dauwak sira temporu danave dauwag on waivi, “Me wait matadne onanane.” 18  ✡Meve kapesi meramivi, noiwa waivi, kwimin waivi sira pinunu kokawa matadne. Iyayapan piyu egave amatog wakeemewa me apa onne gare mame pinunu me minawa den matadne. Pinunu me kokavitwa. 19  ✡Gwetoimu kokawa asime tokedumne duwamdesi ane. At sinsin igiyawa gwetoimu mumawa wakukamiya. God at kokawa Babiron imug anone. Sira God ap wanne. Me ap wain egamne noidauwane. Wain me egamnewa me God danapiri meuma. 20  ✡Ginayapawa undag a amiya, sira tui undag inanadmusia oma den ane yauya. 21  ✡Kwiminau yamduiwa taigipam kokawa iyayapan egowo aigiya. Mu desirom desirom ibnawa meuma tarant* desirom mina. Yamduiwa taigipam me kukaeba oya iyayapan God gumbe ae waya. Kuiyawa me gwambe dadi.

17

Vesin Ge Mae Yusiatatuwa

1  ✡Aneya 7 kabum muma 7 gaibu. Mu desirom da ne gunap on gae gunap wane, “Onaga. Uinantaraki vesinawa kokawa me yoi kokawa egave wakene. Ne vesin ibnawa meuma toyau gentna. 2  ✡Piyu ayapanowa me gaibu viniya. Sira piyu igiyawa me uinantaraki wain meuma gumbe nag kuiyowa pipammusia.” 3  ✡Sira ne guwawa gunap wakene. Aneya at inguiwa arawa danave auneg aine. Asimeve ne vesin da yauna. Me mae yusiatatuwa burutatae. Vesin me egave wakeivi. Mae yusiatatuwa ivuwa gumbo noidauwane. Ivuwa God gumbe ae veme. Me kuiyowa 7 sira kuiyowa donawa 10 gaibu. 4  ✡Vesin me diyapam ge burutatae enne. Sira me gooru, an oraiwa, keri gaibu. Sira gooru apawa me nanive yumnadne. Ap me topaiemewa ge uinantaraki meuma gumbe noidauwane. 5 Me namive iviwa meib teya. Iviwa me natawa den yaug anotunewa.

“Babiron Kokawa.

Me Uinantaraki Vesinawa Sira Piyu

Ega Topaiemewa Mu Inowa.”

6  ✡Ne vesin yauna. Me iyakaisi igiyawa ge Iesu oya taibe watanwa igiyawa ganigani muma nag pimpa noine. Ne me yaunawa ano pipanum ana. 7  ✡Meve aneya ne gunap wane, “Dimbae oya ge terana? Ne gungap taibe watna. Natawa guwavewa vesinawa oya sira mae yusiatatuwa oya. Mae yusitatatuwa me vesin avivi sira me kuiyowa 7 ge kuiya donawa 10 gaibu. 8  ✡Mae yusiatatuwa ge yawana. Me numan wakene go gare onan. Me matai nog epampa danave dauwag ompe me wakukamtan aivi. Piyu igiyawa mu piyu wadnewa gumbe on inaiinai bukaeba danave ivuwa den teyawa wakeya. Mu mae yusiatatuwa yaupewa mu terape. Kuiyawa mae yusiatatuwa me numan wakene gare onan. Me matai uwapewa mu terape. 9 Mapa ugen me anoano oraiwa gaibu wakene. Kuiyowa 7 me tui 7 me egowo vesin yan wakenewa. 10 Sira me apa kin igiyawa 7. Kin igiyawa 5 wait aigiya, desirom wakene, sira desirom da ande den uwane. Me uwapewa me koni pipi wakepe. 11 Mae yusiatatuwa me numan wakene gare den wakenewa, me kin naningamben botone duwamdesiyawa. Me desirom da kin igiyawa 7 danowo sira ivi wakukamtan oya aivi. 12  ✡Kuiyowa donawa 10 ge yawamanawa mu kin igiyawa 10. Mu kin at muma den auya, go matai kum koniwa desirom mina mae yusiatatuwa gaibu mu kin atanwa yutuwa muma aupe. 13 Mu danowa desirom aya. Mu mae yusiatatuwa yusiwa ge ano yusipam wampe. 14 Mu Sip Usiwa gumbe murape, go Sip Usiwa mu gumbo yan baraupe. Kuiyawa Me Ayapan Painauvitwa, sira me Kin Painauvitwa. Me gaibu wakeemewa mu auwane onamiya, sira auwag gomiya munne, sira nau muma gumbo aug amave amome.” 15 Aneya gunap wane, “Yoi ge yawamanawa me apa uinantaraki vesinawa yan wakeivi. Sira me iyayapan, iyayapan agoniyayawa, at sinsin igiyawa ge gae mumawa. 16  ✡Kuiyo donawa 10 ge yawamanawa sira mae yusiatatuwa uinantaraki vesinawa topayape. Mu me wakukam, me uiwa taibe kwepe. Sira mu me kwapiwa nape iyam gumbe oketpe. 17 Kuiyawa God anoano meuma mu atan oya God mu nonomagowa munne. Mu danowa desiromit aya mae yusiatatuwa at amaratan oya yusiwa waniya. Meve God gaiyawa undag natawa ape. 18 Vesin ge yawanawa me gwetoimu kokawa. Gwetoimu kokawa me piyu ayapan mumawa amat amunivi.

18

Gwetoimu Kokawa Babiron Aigne

1 Dividivi mame onananewa, ne aneya da kwimin apa aig onivi yauna. Me yusiwa koka gaibu wape noiwa aupe. Eyawa meuma gumbe piyu esine. 2  ✡Noiwa yusipamit gumbe kwaruwane.

“Aigne. Gwetoimu kokawa Babiron aigne.

Me airapu kukaeba gwe mumawa ane,

sira airapu kukaeba desirom desirom oya nog ane,

sira nenip miyot gaibuwa desirom desirom ge topaiemewa oya

nog mumawa ane.

3 Kuiyawa at sinsin igiyawa undag danapiri waineba naya.

Danapiri waineba me uinantaraki meuma.

Piyu ayapanoa mumawa me gaibu uinantaraki aya.

Piyu ega gwiruwareme igiyawa mu me uinantaraki kokawa meumawa gumbe tawara igiyawa aya.”

4  ✡Meve ne noiwa da kwimin apa wane anona,

“Iyayapan neuma.

Me gumbe yankweg dauwaya.

Me kukaeba meuma me gaibu den aya. Kukaeba meuma den auya.

5  ✡Kuiyawa kukaeba meuma geradodot kwimin dog aine.

God me kukaeba meuma imug anone.

6  ✡Me ye yennewa undag atan waniya.

Me anewa gumbe gerave waniya.

Me ap meuma gumbe bidwak ane,

sira ap meuma danave me egave sira areriyag bidwag aya.

7  ✡Me eyawa membovit ane uinantaraki membovit ane.

Me anewa gumbe dawai ge danadawai desiroma waniya.

Kuiyawa me danave wape,

‘Ne kwiin arawa kwiin mina wakena. Ne kwapura onan.

Ne danadawai sira den autna.’

8  ✡Meoya kum desirom danave me kukaeba meuma me gumbe uwape.

Kukaeba meuma me yuwat bo gumbe, danadawai,

nakwai onan kumiwa me gumbe uwak iyam gumbe me ikpe onanape.

Kuiyawa God Ayapan me yusipama sira me keptete ape.

9  ✡Piyu ayapanoa mumawa me gaibu uinantaraki ag sira tawara kukaeba meuma keb ag tamiya. Mu vesin me igiviwa yaug it ge dawai me gumbe aupe. 10 Mu vesin me dawai avivi yaug a ape mu painau yokeg iruwape.

“Kukaeba uwane. Kukaeba uwane. Gwetoimu kokawa Babiron.

Gwe yusipama.

Kum koni kusi pipi danave kukaeba geuma uwane.”

11  ✡Piyu ega gwiruwareme igiyawa me gumbe iruwak dawai aupe. Kuiyawa bira da tawara muma den gwiruwatpe. 12  ✡Tawara muma me gooru, siruva, an oraiwa, keri, wape oraiwa iviwa rinen, wape burutatae, wape siruku, wape diyapam, yoma tayapam, dividivi mae erepant donawa gumbe wariyawa, sira yoma garawa kokawa, aiyan kopa garawa kokawa, aiyan garawa kokawa, gina ubeube an oraiwa maaboro gumbe wariyawa, 13 yoma da sinamon, yoma tayapama da, yoma otawa okeremewa, oira tayapama, parawa tayapama, wain, orivu oira, nakwai wiit parawa oraimina, nakwai wiit, burumakau, mae sip, mae osi, mae gumbe tuk ororiemewa, nau eme igiyawa ge iyayapan inaiinai muma. 14 Yoma magawa kwerainewa me ge imugwa anoegewa ge gungap painau aipe. Tawara oraimumuwa undag ge tawara esinewa undag inanat onanape. Mu sira den yaupe. 15  ✡Gwiruwareme igiyawa mu dividivi mame me gumbe gwiruwag tawara igiyawa aya. Mu vesin dawai meumawa a ag painau yokepe. Sira mu iruwag danadawai aupe. 16  ✡Mu wape,

“Kukaeba uwane. Kukaeba uwane. Gwetoimu kokawa.

Me wape puipuyu, wape ariminawa, wape burutataewa enne,

sira gooru, an oraiwa ge magamagawa kusi puipuyu enne.

17  ✡Kum pipi danave tawara kokavitwa inanat onanane.”

Sira wa yumemewa undag, wa egave amomewa undag, wa egave nau emewa undag, mu iyayapan poeman egave nau emewa gaibu, painau yokeya. 18  ✡Mu me igivi aup dauwaivi yaug mu kwaruwaya, “Gwetoimu kokawa mame mina da wakene go? Onan di.” 19 Sira mu atapupu kuiyowo areriyaya it ge danadawai aug wansin waya,

“Kukaeba uwane. Kukaeba uwane. Gwetoimu kokawa.

Wa boya igiyawa undag me tawara meuma gumbe tawara igiyawa aya.

Megara me kum pipi danave wakukamne.”

20  ✡Kwimin, iyakaisi igiyawa, apasoro ge propeta, gwetoimu kokawa mame oya degadega aya.

Kuiyawa yenan oya God gwetoimu kokawa mame kep tene.”

21  ✡Meve aneya yusipama an kokawa enagat aune. An me parawa danave waremewa mina koka. Aneya me poeman danave aorek wane,

“Gwetoimu kokawa Babiron me yusipamit tope aikpe.

Sira den yaupe.

22  ✡Kae aap eme igiyawa, bererin toeme igiyawa,

kae nouwo upui eme igiyawa,

kae trampet upi eme igiyawa,

mu nouwa sira ge den anoa.

Nanuwo wareme igiyawa undag sira ge den yawama.

An me gumbe parawa waremewa me noiwa sira ge den anoa.

23  ✡Damempa eyawa danagap sira den ig esipe.

Vesin apan memgebip mataiwa nouwa sira den anoa.

Kuiyawa gwiruwareme igiyawa geuma mu piyu ega yusipama igiyawa,

sira at sinsin igiyawa undag dum geuma kukaeba gumbe anopipanum aya.

24  ✡Sira kuiyawa propeta igiyawa, iyakaisi igiyawa ge piyu egave guriya boriruwayawa undag ganiganiyowa gwetoimu koka mame danave yaune.”

19

Areruya!

1 Dividivi mame onananewa, kwimin danave iyayapan agonagon kokavit ayawa nouwa mina veme ne anona,

“Areruya.*

Waita ge eyawa ge yusiwa God numa meuma.

2  ✡God keptete meuma me natawa ge oraimina.

Me uinantaraki vesinawa kokawa ibnawa wanne.

Vesin me uinantaraki meuma gumbe piyu wakukamne.

Sira God me nau meuma eme igiyawa ganigani muma oya garawa vesin gumbe ane.”

3 Mu sira waya,

“Areruya.

Aup meuma yaibobot dauwaivi.”

4 Koukawa igiyawa 24 ge vinemewa 4 mu God wakeivi arawa namive konuwa yug waiyaya. Mu waya,

“Amen! Areruya!”

5 God wakeiviwa arawa apa noiwa uwag waivi,

“God nauwawa eme igiyawa ye undag God numa waiyaya.

Iyayapan koukawa ge kusikusiwa,

me gumbe a anewa ye undag God waiyaya!”

6  ✡Iyayapan agonagon ayawa nouwa mina, yoi koka noiwa mina, aeg koka noiwa mina, me wane anona,

“Areruya!

Kuiyawa Ayapan God Yusipamitwa numa me dividivi undag amaraivi.

7  ✡Degadega ag waiyata,

sira me eyawa wanta.

Kuiyawa Sip Usiwa memgebip kumiwa uwane.

Me biviwa tamibarip ane. 8 Wape rinen me esinewa ge miyot onan. Biviwa me entan oya wanne.

Wape me oraiwa me iyakaisi igiyawa oraivit ayawa.”

9  ✡Aneya gunap wane, “Teya. Sip Usiwa memgebip nakwaeba oya munan auwanewa mu waribiya munne. Sira me gunap wane, “Gae mame natawa, me God gaiyawa.” 10  ✡Me kumive, ne me waiyatan oya amave koninwa yuna. Me gunap wane, “Den a. Ne ge mina sira tatagaiwa mina nau meuma eniwa. Ne mina Iesu oya taibe watanwa abnawa yumnadna. God waiyaigima. Kuiyawa Iesu oya taibe watanwa me propeta guwawa meuma.”

Mae Osi Pupuyu Egave Dauwanewa

11  ✡Ne kwimin watabne yauna. Yawa. Mae osi pupuyu wakene. Me egave wakeiviwa me nau meuma gumbe aug aiviwa ge natawa veme. Sira me keptete oraivit ag mut ape. 12  ✡Me yangawa iyam meru mina igivi. Kin keretawa obiren kuiyave tonadne. Me iviwa mu gumbo tene. Me iviwa bira da den yaug anoya, go me membovit yaug anone. 13  ✡Me wape ganigani gumbe emnewa enne. Me iviwa God gaiyawa. 14 Mut igiyawa kwiminau mae osi pupuyu egave wakeg me amave amome. Mu wape pupuyu ge miyot onan wapeyawa eniya. 15  ✡Deba donapam me noive dauwaivi. Me gumbe me at kokawa igiyawa obiren gutpe. Sira me tutuwawa aiyan gumbe amaramumpe. Me wain amave emnewa empe. Wain amave emnewa me God Yusipamitwa danapiri meuma. 16  ✡Wape meuma egave sira me maunawa egave me iviwa tene. Iviwa meib tene, Kin Painauvitwa, me Ayapan Painauvitwa.

17  ✡Sira ne aneya desirom kum danave yokeivine yauna. Me noiwa wansin nenip undag gumbo kwaruwane. Nenip mu piyu kwimin yapave vereg gigeme. Me wane, “Oneya. God nakwaeba kokawa oya agoniyaya. 18 Kin kwapuwa, mut namu yoiyoi igiyawa kwapuwa, yutuatatu kwapuwa, mae osi kwapuwa, mae osi egave amomewa kwapuwa, sira ui onan igiyawa ge ankwatave nau eme igiyawa undag kwapuwa, iyayapan kusikusiwa ge koukawa undag kwapuwa, ye naya.”

19 Sira ne mae yusiatatuwa, piyu kin muma ge mut igiyawa mumawa agoniyag toboraya yawamna. Mut igiyawa muma mae osi egave wakeiviwa ge mut igiyawa meumawa gumbo mut eme yawamna. 20  ✡Mae yusiatatu yumne. Me gaibu propeta ugaugaeba yumamne. Propeta ugaugaeba me mae yusiatatu namive irayauyau ane. Irayauyau meuma gumbe iyayapan ugai mun mae yusiatatu irawa kusi auya. Sira propeta ugaugaeba iyayapan ugai mun mae yusiatatu guwawa waiyaya. Propeta ugaugaeba me gaibu yumamne. Duwam mu ande kaninga kondowin iyam igiviwa danave emeya. Me danave sarupa† igivi. 21 Iyayapan upeba deba gumbe gudne boriruwaya. Deba me mae osi egave wakeiviwa noive dauwaivi. Sira nenip undag mu kwapuwa naya oma ane.

20

Bairawan 1,000

1  ✡Ne aneya kwiminau aigivi yauna. Me nanive nog epampa kii meuma ge aiyan murapeba sein kokawa yumnadne. 2  ✡Me dragon yumne sira bairawan 1,000 danave yumnadne. Mae dragon me Seitan ge airapu kukaeba kokawa, sira mae dragon me mokare namuwa. 3 Me dragon nog epampa danave aorene. Me tobodne egave Guwawa tobatamne. Mae dragon me at sinsin igiyawa den ugai mumpe, sira bairawan 1,000 onanane. Dividivi mame onanapeve kum pipi danave dragon me vettanit di.

4  ✡Ne koukawa wakeemewa arawa yawamna. Mu egowo wakeeme keptete atan oya yutuwa gaibu wape nouwa autan yusiwa munne. Sira ne iyayapan guwowa yawamna. Mu Iesu oya taibe watanwa oya sira God gaiyawa oya meyowa kesaya boriruwaya. Sira ne iyayapan yawamna. Mu mae yusiatatu go Guwawa meuma wai den ag mu namuwa ge nanuwa mae yusiatatu makaeba den tobatamiya. Mu sira taig inaiinai auya bairawan 1,000 danave Keriso gaibu amareme. 5 Boriruwayawa upeba sira den taig inaiinai auya. Bairawan 1,000 onanane. Mame inaig yoine namuwa. 6  ✡Inaig yoine namuwa gaibu wakenewa me waribiyane sira iyakaisi. Iyayapan mame gumbo bo duwameba me yutuwa onan. Mu God ge Keriso pirisi ape Keriso gaibu bairawan 1,000 danave amarape.

Seitan Inaiinai Meumawa

7 Bairawan 1,000 onananewa Seitan me nog gumbe arob baraupe dauwape. 8  ✡Piyu egave ginawa 4 apa at sinsin igiyawa wakeya. Mu Gog ge Magog. Me mu ugai muntan oya dauwape sira mu mut atan oya agoniya mumpe. Mu basiyapewa dawara nugeyawa mina. 9  ✡Mu at taibe bindara dauwag dog amiya. Mu iyakaisi igiyawa tai muma ge gwetoimu kokawa me baigan ayawa birorot yud eniya. Megara iyam kwimin apa* aig igamne onanane. 10  ✡Seitan mu ugai munne. Me iyam ge sarupa igeme kondowin danave aoreya. Me apa mae yusiatatu ge propeta ugaugaeba gaibu wakeya. Mu kum ge aram edawai avigimpe viripusi onan.

Boriruwayawa Keptete Mumpe

11 Sira ne God wakeivi arawa me koka puipuyu yauna. Ne me egave yan wakenewa yauna. Piyu ge kwimin me namive a amiya asime apa at mumawa da onan. 12  ✡Ne boriruwayawa yawamna. Mu koukawa ge kusikusiwa. Mu God wakeiviwa arawa namive yokeeme yawamna. Buka upeba wakeya mu watapiya. Buka dawa me watapiya. Me inaiinai bukaeba. Me danave boriruwayawa mu ayawa teya. Mu desirom desirom mu ayawa gumbo mu keptete aupe. 13  ✡Poeman me boriruwayawa teyawa yoig poeman wan dauwaya. Sira ades me boriruwayawa teyawa yoig ades wan dauwaya. Mu desirom desirom mu ayawa gumbo keptete auya. 14 Meve bo ge ades iyam igivi kondowin danave emeya. Mame bo duwameba. 15 Bira da inaiinai bukaeba danave iviwa den teya yauyawa, me iyam igivi kondowin danave emeya.

21

Jerusarem Mataiwa

1  ✡Sira ne kwimin mataiwa ge piyu mataiwa yawamna. Kuiyawa kwimin namuwa ge piyu namuwa uwag gaveya amiya. Sira poeman da asiwa apa onan. 2  ✡Gwetoimu Iyakaisi, Jerusarem mataiwa, me God gumbe kwimin apa aigivine ne yauna. Me memawa oya vesin memgebip mataiwa me orot oraimina enne mina me tamibarip ane. 3  ✡Ne God wakeiviwa arawa apa noiwa wansin waivi anona. Me wane, “Yawa. God tabenako meuma me iyayapan gaibu. God iyayapan gaibu vinivi. Mu iyayapan meuma ape. Sira God membo mu gumbo sira God mumawa ape. 4  ✡Me yango turiwa undag muimpe. Bo, danadawai, it, dawai, mu asiwa apa onan. Kuiyawa dividivi namuwa uwag gaveya amiya.” 5  ✡God wakeivi arawa apa yan wakenewa me wane, “Yawa. Ne dividivi undag mataiven wareni.” Sira me wane, “Mame teya. Kuiyawa gae mame ge anotumat atanit di sira natawa.” 6  ✡Me gunap wane, “Me matadne. Ne Arupa ge Omega. Ne Amatonewa ge Oieba. Ne meyawa toyainewa gumbe inaiinai yamarogu yoiba ingui wantna me nape. 7  ✡Bira da aupewa me dividivi mame undag amarape. Ne me God meuma ape sira me utunwa ape. 8  ✡Megara, a emewa, anotumat den emewa, iyayapan topai amuniyawa, iyayapan guremewa, uinantaraki emewa, dum emewa, God ugaugaeba waiyemewa, uga vemewa undag, mu at mumawa iyam ge sarupa igeme kondowinawa danave. Mame bo duwameba.” 9 Aneya 7 mu kabum 7 gaibu. Kabum danowa kukaeba oieba noidauwag wakeya. Aneya 7 danowo desirom me gunap on wane, “Onaga. Ne vesin memgebip mataiwa, me Sip Usiwa biviwa, toyau gentna.” 10  ✡Aneya me Guwawa gumbe tui kokawa painau ne auneg aine. Gwetoimu iyakaisi Jerusarem me God gumbe dauwag kwimin apa aig oniviwa toyau nedne. 11  ✡Gwetoimu me God eyawa gumbe. Me an oriavit jaspa geyugeyu tare aivi mina esivi. 12  ✡Gwetoimu me si kokavit painauwa ge ankwinawa 12 gaibu. Ankwin mu aneya 12 ankwin noive yokeya, sira ankwin noive Isuraeru dam 12 ivuwa teya. 13 Iist apa ankwin 3, noosu* apa ankwin 3, sausu† apa ankwin 3, ge west‡ apa ankwin 3 wakeya. 14 Gwetoimu si meuma nium 12 gaibu. Mu egowo Sip Usiwa apasoro meuma 12 ivuwa 12 teya. 15  ✡Aneya me ne gunap wanewa me tutu om gumbe auemewa gooruawa aune. Me gwetoimu, ankwinawa ge si meuma om watpe. 16 Gwetoimu me siwavit, sira ginawa duwam ge duwam desirom mina. Aneya me gwetoimu tutu om gumbe auemewa gumbe om wadnewa 12,000 stadia§ wakene. Ginawa 4 ge yobe painauwa mu desirom. 17 Sira me si om wadnewa me 144 kiubit.** Me apan gumbe om wadne, sira aneya me mina wadne. 18  ✡Si me an oraiwa jaspa gumbe wariya. Gwetoimu gooruvit siya, sira gooru me garasivit mina. 19 Gwetoimu si meuma nium meuma me an oraiwa gina ubeube gumbe ben wariya. Nium namuwa me an oraiwa jaspa, duwameba me an oraiwa sapaia, duwamdesiyawa me an oraiwa karusedoni, duwam ge duwameba me an oraiwa emerarud, 20 naningambenitwa me an oraiwa sarudonikus, naningamben desiroma me an oraiwa sarudius, naningamben duwameba me an oraiwa kurisorait, naningamben duwamdesiyawa me an oraiwa beriru, naningamben duwam ge duwameba me an oraiwa topas, naninwanit me an oraiwa kurisoprasas, naninwanit amanwa desiroma me an oraiwa aiyasins ge naninwanit amanwa duwameba me an oraiwa ametist. 21 Ankwin 12 me keri 12, ankwin desirom desirom me keri desirom gumbe wariya. Gwetoimu ebu kokawa me gooru mekut gumbe wariya. Me garasi esinewa mina. 22 Gwetoimu mame danave ne temporu den yauna. Kuiyawa Ayapan God Yusipamitwa ge Sip Usiwa mu temporu. 23  ✡Gwetoimu me kum den wakene sira dud den wakene. Kuiyawa God eyawa meuma me dun toivi, sira Sip Usiwa me gwetoimu dun meuma. 24  ✡At sinsin igiyawa mu gwetoimu dun meuma gumbe gigimpe, sira piyu egave kin mumawa mu eyawa mumawa aug gwetoimu uwape. 25  ✡Gwetoimu ankwin meuma den di tobotpe kum evedni meib di watab wakeivi. Kuiyawa asimeve aram onan. 26 At sinsin igiyawa eyawa ge iviwa kokawa muma aug asimeve uwape. 27  ✡Dividivi miyot gaibuwa, topaiemewa sira uga vemewa mu den di gwetoimu unikpe. Sip Usiwa inaiinai bukaeba danave iviwa teyawa mukut unikpe.

22

Inaiinai Yoiba

1  ✡Aneya me yoi me inaiinai yoiba toyau nedne. Me geyugeyu tare aivi mina esivi. Me God ge Sip Usiwa wakeivi arawa apa ub onne. 2  ✡Me gwetoimu ebuwawa kokawa bunangave uwag onivi. Yoi visivisiwa apa inaiinai yomaeba yokeya. Mu yoma magawa 12 ineme sira dud evedni danave magawa ineme. Sira yoma kwayawa at sinsin igiyawa warinam muneme. 3 Asimeve wag umtan onan di. God ge Sip Usiwa wakeivi arawa gwetoimu danave wakene God nauwawa emewa menan nau ape. 4  ✡Mu me ginangawa yaupe. Sira mu namuwo God iviwa teya. 5  ✡Asimeve aram sira den uwape. Mu dun eyawa ge kum eyawa den anoeme. Kuiyawa Ayapan God eyawa mu mumpe. Sira mu yaibobot tunano amat aigimpe.

6  ✡Aneya ne gunap wane, “Gae mame anotumat oma ane sira natawa. Ayapan me propeta guwowa God muma. Sira Ayapan me aneya meuma baraune onne. Me nauwawa eme igiyawa gumbo dividivi koni uwataneme toyau muntan ane.

Iesu Uwaivi

7  ✡“Yawa. Ne koni uwataneni. Buka mame danave matai matatpe gaiyawa yumnasiviwa me waribiyape.”

8  ✡Dividivi mame anonawa sira yawamnawa, ne Jon. Ne anona sira yawamnawa, ne aneya amave koninwa yug waiyatan eni. Aneya me ne dividivi mame toyau negne. 9 Megara me ne gunap wane, “Den a. Ne ge mina sira ge tatagaiwa propeta mina nau meuma eniwa. Mu buka mame gaiyawa yumnateme. Ge God waiya!”

10 Sira me ne didnedne, “Buka mame matai matatpe gaiyawa den tobora. Kuiyawa kum me koni aivi. 11  ✡Kukaeba aivi abnawa me sira kukaeba aigimpe. Miyot aivi abnawa me sira miyot aigimpe. Oraiwa aivi abnawa me sira oraiwa aigimpe. Iyakaisi aivi abnawa me sira iyakaisi aigimpe.” 12  ✡“Yawa. Ne koni uwataneni. Garawa neuma gunap wakene. Ne iyayapan desirom desirom mu ayawa gumbe garawa muntna. 13  ✡Ne Arupa ge Omega. Ne Amatonewa ge Oieba. Ne Namuirenwa ge Ivirenwa.” 14  ✡Iyayapan mu wape muma muimpewa waribiyape. Mu inaiinai yomaeba natan oya yusiwa gaibu sira oma ane ankwin gumbe gwetoimu unig ampe. 15 Kweyau igiyawa, dum eme igiyawa, uinantaraki eme igiyawa, iyayapan gureme igiyawa, god ugaugaeba waieme igiyawa sira imuwo ugauga eme igiyawa undag, mu tam daieve tepe.

16  ✡“Ne, Iesu, siosi oya dividivi mame yangave yaunewa yentan oya aneya neuma barauna onne. Ne Devid Taiwa ge Devid dam meuma gumbe onnewa, sira ne Wanteg Esivi Buwanaeba.”

17  ✡Guwawa ge vesin memgebip mataiwa wape, “Onaga.” Sira, mame anopewa wape, “Onaga.” Bira da meyawa toyaiviwa, kweya ompe, sira inaiinai yoiba natan anoiviwa kweya ingui nape.

18  ✡Ne buka mame matai matatpe gaiyawa anopewa undag natawa dirumpna. Bira da mu gerave baraupewa, God buka mame danave tene mina me gumbe kukaeba wampe. 19 Bira da buka mame matai matatpe gaiyawa gumbe atan aupewa, God me inaiinai yomaeba danave ge gwe iyakaisi danave dividivi meumawa atan bope. Meib buka mame danave tene.

20  ✡Dividivi mame taibe waiviwa me wape, “E, ne koni uwataneni.” Amen. Ayapan Iesu, garawapa onaga.

21 Ayapan Iesu ano oraiwa meuma ye undag guniyap wakeigimpe. Amen.

✡ 1:1: Rev 22:6

* 1:1: Gae Ingriisu gumbe me Revaresion, Gae Griik gumbe me Apokarupsis. Natawa mamaib: Taibe anewa, Natawa guwavewa God irawa uyavi minawa gumbe taibe toyau nunnewa.

✡ 1:3: Rev 22:7,10

✡ 1:4: Eks 3:14-15; Rev 3:1; 4:5

✡ 1:5: Sam 89:27; 1Ko 1:18

✡ 1:6: 1Pi 2:9; Rev 5:10; 20:6

✡ 1:7: Dan 7:13; Jak 12:10; Mat 24:30; Jon 19:34-37; 1Te 4:17

✡ 1:8: Rev 21:6; 22:13

† 1:10: Me kae biguru mina.

✡ 1:13: Dan 7:13; 10:5

✡ 1:14: Ejk 43:2; Dan 7:9; 10:6; Rev 2:18; 19:12

‡ 1:14: Me gamat pupuyu, sira gotoru mina kwimin apa aigivi.

✡ 1:16: Ibr 4:12; Rev 2:12; 19:15

✡ 1:17: Ais 44:6; 48:12; Rev 2:8; 22:13

§ 1:18: Me gae Ibru. Me at kukaeba. Anotumat onan igiyawa matai bo ivi unikpe.

** 1:18: Me ankwin watapemewa ge toboremewa kaipat mina.

✡ 2:1: Rev 1:16

✡ 2:2: 1Jn 4:1

✡ 2:5: Rev 3:3

✡ 2:7: Gen 2:9; Rev 22:2,19

✡ 2:9: 2Ko 11:14-15; Rev 3:9

✡ 2:10: 2Ti 4:8; Jms 1:12

✡ 2:11: Rev 20:14; 21:8

✡ 2:14: Nam 22:1–25:2; 31:16; 2Pi 2:15

✡ 2:17: Eks 16:4,14-15,33-34; Ais 62:2; Jon 6:48-50

✡ 2:18: Rev 1:14-15

✡ 2:20: 1Ki 16:31; 2Ki 9:22

✡ 2:23: Sam 7:9; Jer 17:10; Rev 20:12-13

✡ 2:25: Rev 3:11

✡ 2:26: Sam 2:8-9

✡ 2:28: Rev 22:16

✡ 3:1: Rev 1:4,16

✡ 3:3: Mat 24:43-44; 1Te 5:2; Rev 2:5; 16:15

✡ 3:4: Jud 23

✡ 3:5: Eks 32:32-33; Mat 10:32; Ruk 12:8

✡ 3:7: Ais 22:22

✡ 3:8: 1Ko 16:9

✡ 3:9: Ais 45:14; 49:23; 60:14; Rev 2:9

✡ 3:10: Ruk 21:19; 2Ti 2:12

✡ 3:12: Ais 62:2; 65:15; Rev 14:1; 21:2

✡ 3:15: Rom 12:11

✡ 3:17: Ruk 12:21; 1Ko 4:8

✡ 3:18: Ais 55:1

✡ 3:19: 1Ko 11:32; Ibr 12:6; Rev 2:5

✡ 3:20: Jon 14:23

✡ 4:1: Rev 1:1,10

✡ 4:2: Ais 6:1

✡ 4:3: Ejk 1:28

✡ 4:4: Rev 3:18

✡ 4:5: Ejk 1:13; Jak 4:2; Rev 1:4; 8:5; 11:19; 16:18

✡ 4:6: Ejk 1:5-10,22; 10:14

✡ 4:8: Ais 6:2,3; Ejk 1:18; 10:12

✡ 4:10: Rev 19:4

✡ 5:1: Ais 29:11; Ejk 2:9-10

✡ 5:5: Gen 49:9; Ais 11:1,10; Rev 22:16

✡ 5:6: Jak 4:10; Jon 1:36; Rev 13:8

✡ 5:8: Sam 141:2; Rev 8:3-4

✡ 5:9: Sam 33:3; 40:3; 96:1; 98:1

✡ 5:10: Eks 19:6; Ais 61:6; Rev 1:6; 20:6

✡ 5:11: Dan 7:10; Ibr 12:22

✡ 6:1: Rev 4:6; 5:1

✡ 6:2: Jak 1:8; 6:1-6

* 6:6: Me 1 rita mina.

† 6:6: Apan desirom oiyat desirom nau apewa, anmaga denari desirom aupe.

✡ 6:8: Jer 15:1-3; Ejk 5:12,17; 14:21

‡ 6:8: Me gae Ibru. Me at kukaeba. Anotumat onan igiyawa matai bo ivi unikpe.

✡ 6:11: Rev 7:9,13; 19:14

✡ 6:12: Mat 24:29; Apa 2:20; Rev 8:12; 11:13; 16:18

✡ 6:13: Ais 34:4

✡ 6:14: Rev 16:20

✡ 6:15: Ais 2:10,19,21

✡ 6:16: Ruk 23:30

✡ 6:17: Joe 2:11; Mak 3:2

✡ 7:1: Jer 49:36; Dan 7:2

✡ 7:3: Ejk 9:4,6; Rev 9:4

✡ 7:4: Rev 14:1,3

✡ 7:10: Rev 5:6-7

✡ 7:12: Rev 5:12

✡ 7:14: Dan 12:1; Mat 24:21

* 7:15: Me gugup gweyawa mina, sira Kembesi minawa gumbe umiya.

✡ 7:16: Ais 49:10

✡ 7:17: Sam 23:2; Ais 25:8; Rev 21:4

✡ 8:3: Eks 30:1-3; Rev 5:8

✡ 8:5: Eks 19:16-19; Rvt 16:12; Rev 11:19; 16:18

✡ 8:7: Eks 9:23-26; Ejk 38:22; Joe 2:30

✡ 8:11: Jer 9:15

✡ 8:12: Ejk 32:7; Rev 6:12-13

✡ 8:13: Rev 9:12; 11:14

✡ 9:1: Rev 20:1

* 9:1: Kii me iyayapan ankwin wataptanwa ge tobottanwa meumawa.

✡ 9:2: Gen 19:28; Eks 10:12-15; Joe 2:2,10

✡ 9:4: Rev 7:3

✡ 9:6: Job 3:21; Jer 8:3

✡ 9:7: Joe 2:4

✡ 9:8: Joe 1:6

✡ 9:9: Joe 2:5

✡ 9:20: Sam 115:4-7; 135:15-18; Dan 5:23; Rev 16:9,11

✡ 10:4: Dan 12:4,9

✡ 10:5: Deu 32:40; Dan 12:7

✡ 10:7: Ams 3:7

✡ 10:9: Ejk 2:8–3:3

✡ 11:1: Ejk 40:3; Jak 2:1-2

✡ 11:2: Ruk 21:24; Rev 13:5

* 11:3: Me mae goot gumawa gumbe wariyawa. Ano upiba gumbe me garawa koka onan.

✡ 11:4: Jak 4:3,11-14

✡ 11:5: 2Sm 22:9; Sam 97:3

✡ 11:6: Eks 7:17-20; 1Sm 4:8; 1Ki 17:1

✡ 11:7: Dan 7:21; Rev 12:17; 13:7; 17:8

✡ 11:8: Ruk 13:34

✡ 11:11: Ejk 37:5,10

✡ 11:12: 2Ki 2:11

✡ 11:13: Rev 6:12; 16:18

✡ 11:14: Rev 9:12

✡ 11:15: Eks 15:18; Sam 10:16; Dan 2:44; 7:14

✡ 11:18: Sam 110:5; 115:13; Rom 2:5; Rev 20:11-13

✡ 11:19: Ibr 9:4; Rev 8:5; 15:5; 16:21

✡ 12:2: Mik 4:10

✡ 12:3: Dan 7:7

✡ 12:4: Dan 8:10

✡ 12:5: Sam 2:9; Ais 7:14; 66:7; Rev 19:15

✡ 12:7: Jud 9

✡ 12:9: Gen 3:1,14; Ruk 10:18; 22:31; Rev 20:2

✡ 12:10: Job 1:9-11; Jak 3:1

✡ 12:12: Ais 44:23; 49:13

✡ 12:14: Dan 7:25; 12:7

✡ 12:17: Rev 11:7

* 12:17: Namu tenewa da danave V18 wakene. V18: Meve mae dragon poeman visive yokene.

✡ 13:1: Rev 12:3; 17:3,7-12

✡ 13:2: Dan 7:4-6

✡ 13:3: Rev 17:8

✡ 13:5: Dan 7:8,25; 11:36; Rev 11:2

✡ 13:7: Rev 11:7

✡ 13:8: Sam 69:28; Rev 17:8; 20:12,15; 21:27

✡ 13:10: Jer 15:2; 43:11; Rev 14:12

✡ 13:13: 1Ki 18:24-39; Mat 24:24; Rev 19:20

✡ 13:16: Rev 14:9-11; 16:2; 20:4

✡ 14:2: Rev 1:15; 19:6

✡ 14:3: Ais 42:10; Rev 5:9; 7:4

✡ 14:8: Ais 21:9; Jer 51:7-8; Rev 17:2; 18:2,3

✡ 14:9: Rev 13:12-17

✡ 14:10: Gen 19:24; Sam 75:8; Ais 51:17,22; Jer 25:15-16; Ejk 38:22; Rev 16:19; 20:10

✡ 14:11: Ais 34:10

✡ 14:12: Rev 13:10

✡ 14:14: Dan 7:13

✡ 14:18: Joe 3:13

✡ 14:20: Ais 63:3; Rev 19:15

* 14:20: 1 stadia me 185 mitas. 1,600 stadia me 300 kiromitas mina.

✡ 15:3: Eks 15:1; Sam 139:14; 145:17

✡ 15:4: Sam 86:9; Jer 10:6-7

✡ 15:5: Eks 38:21

✡ 15:8: 1Ki 8:10-11; 2Kr 5:13-14; Ais 6:4

✡ 16:2: Eks 9:10; Rev 13:12-17

✡ 16:3: Eks 7:17-21

✡ 16:7: Sam 19:9; Rev 15:3

✡ 16:9: Rev 9:20-21

✡ 16:10: Eks 10:22; Ais 8:21-22

✡ 16:12: Ais 11:15

✡ 16:14: Rev 19:19

✡ 16:15: Mat 24:43-44; Rev 3:3

✡ 16:16: Jak 12:11

✡ 16:18: Rev 4:5; 8:5

✡ 16:19: Rev 14:10

✡ 16:20: Rev 6:14

✡ 16:21: Eks 9:23-24; Rev 11:19

* 16:21: Tarant desirom me 34 kirograms mina.

✡ 17:1: Jer 51:12-13

✡ 17:2: Ais 23:17; Jer 51:7; Rev 14:8

✡ 17:3: Rev 13:1

✡ 17:4: Jer 51:7; Rev 18:16

✡ 17:6: Rev 18:24; 19:2

✡ 17:7: Rev 13:1

✡ 17:8: Dan 12:1; Rev 11:7; 13:7

✡ 17:12: Dan 7:7,24

✡ 17:16: Rev 18:8

✡ 18:2: Ais 13:21; 34:11-14; Jer 50:39; Rev 14:8

✡ 18:4: Ais 48:20; Jer 50:8; 51:6,45; 2Ko 6:17

✡ 18:5: Gen 18:20-21; Jer 51:9

✡ 18:6: Sam 137:8; Jer 50:15,29; 2Te 1:6

✡ 18:7: Ais 47:7-9

✡ 18:8: Rev 17:16

✡ 18:9: Ejk 26:17; 27:30-35

✡ 18:11: Ejk 27:36

✡ 18:12: Ejk 27:12-13,22

✡ 18:15: Ejk 27:31,36

✡ 18:16: Rev 17:4

✡ 18:17: Ais 23:14; Ejk 27:27-29

✡ 18:18: Ejk 27:32

✡ 18:20: Deu 32:43; Ais 44:23; Jer 51:48

✡ 18:21: Jer 51:63-64; Ejk 26:21

✡ 18:22: Ais 24:8; Ejk 26:13

✡ 18:23: Jer 7:34; 16:9; 25:10

✡ 18:24: Jer 51:49; Rev 17:6

* 19:1: Natawa me Ayapan waiyaya.

✡ 19:2: Deu 32:43; Rev 6:10

✡ 19:6: Rev 14:2

✡ 19:7: Ais 61:10; Rev 21:2

✡ 19:9: Mat 22:2

✡ 19:10: Apa 10:25-26; Rev 22:8-9

✡ 19:11: Sam 96:13; Ais 11:4; Rev 1:5; 6:2

✡ 19:12: Dan 10:6; Rev 1:14; 2:17

✡ 19:13: Ais 63:1-3; Jon 1:1,14

✡ 19:15: Sam 2:9; Rev 1:16; 14:20

✡ 19:16: Rev 17:14

✡ 19:17: Ejk 39:17-20

✡ 19:20: Rev 13:12-17; 20:10

† 19:20: Me meutan minawa.

✡ 20:1: Rev 9:1

✡ 20:2: Gen 3:1; Rev 12:9

✡ 20:4: Dan 7:9,22,27; 1Ko 6:2; Rev 13:17

✡ 20:6: Rev 1:6

✡ 20:8: Ejk 38:2,9,15-16

✡ 20:9: 2Ki 1:10

* 20:9: Namu tenewa da waivi, “God apa.”

✡ 20:10: Sam 11:6; Rev 19:20; 21:8

✡ 20:12: Dan 7:9-10; Mat 25:31-46; Apa 17:31; 2Ko 5:10; Rev 13:8

✡ 20:13: Rom 2:6; 1Pi 1:17; Rev 2:23; 22:12

✡ 21:1: Ais 65:17; 2Pi 3:13

✡ 21:2: Ais 52:1; 61:10; Ibr 11:16; 12:22; Rev 3:12

✡ 21:3: Rvt 26:11-12; Ejk 37:27; Jak 2:10; 2Ko 6:16

✡ 21:4: Ais 35:10; 65:19; Rev 7:17

✡ 21:5: 2Ko 5:17

✡ 21:6: Ais 55:1; Jer 2:13; Jon 7:37; Rev 1:8,17; 22:17

✡ 21:7: 2Sm 7:14; 1Kr 17:13; Sam 89:26-27

✡ 21:8: Mat 25:41; Rev 20:15; 22:15

✡ 21:10: Ejk 40:2

✡ 21:11: Ais 60:1-2,19

✡ 21:12: Ejk 48:30-35

* 21:13: Ingriisu gumbe me north.

† 21:13: Ingriisu gumbe me south.

‡ 21:13: Me kum aigiviwa.

✡ 21:15: Ejk 40:3; Rev 11:1

§ 21:16: Me 2,220 kiromitas mina.

** 21:17: Kiubit desirom me 45 cm mina. 144 kiubit me 65 mitas mina.

✡ 21:18: Ais 54:11-12

✡ 21:23: Ais 60:19-20; Rev 22:5

✡ 21:24: Ais 60:3,5

✡ 21:25: Ais 60:11

✡ 21:27: Ais 52:1; Ejk 44:9; 1Ko 6:9-10

✡ 22:1: Ejk 47:1

✡ 22:2: Gen 2:9; Ejk 47:12; Joe 3:18; Jak 14:8

✡ 22:4: Mat 5:8; Rev 3:12

✡ 22:5: Dan 7:18,27; Rev 5:10; 20:6; 21:23,25

✡ 22:6: Rev 1:1

✡ 22:7: Rev 1:3

✡ 22:8: Rev 19:10

✡ 22:11: Dan 12:10

✡ 22:12: Ais 40:10; Jer 17:10; Rev 2:23

✡ 22:13: Ais 44:6; Rev 1:8,17; 21:6

✡ 22:14: Gen 2:9; 3:22

✡ 22:16: Nam 24:17; Ais 11:1,10; Rom 1:3; Rev 2:28; 5:5

✡ 22:17: Ais 55:1; Rev 21:6

✡ 22:18: Deu 4:2; 12:32

✡ 22:20: Mat 24:30-31; 1Ko 16:22

Read the New Testament

Read the New Testament daily

January

date | Scripture
1 | Matiu 1:1–2:12
2 | Matiu 2:13–3:6
3 | Matiu 3:7–4:11
4 | Matiu 4:12-25
5 | Matiu 5:1-26
6 | Matiu 5:27-48
7 | Matiu 6:1-24
8 | Matiu 6:25–7:14
9 | Matiu 7:15-29
10 | Matiu 8:1-17
11 | Matiu 8:18-34
12 | Matiu 9:1-17
13 | Matiu 9:18-38
14 | Matiu 10:1-23
15 | Matiu 10:24–11:6
16 | Matiu 11:7-30
17 | Matiu 12:1-21
18 | Matiu 12:22-45
19 | Matiu 12:46–13:23
20 | Matiu 13:24-46
21 | Matiu 13:47–14:12
22 | Matiu 14:13-36
23 | Matiu 15:1-28
24 | Matiu 15:29–16:12
25 | Matiu 16:13–17:9
26 | Matiu 17:10-27
27 | Matiu 18:1-22
28 | Matiu 18:23–19:12
29 | Matiu 19:13-30
30 | Matiu 20:1-28
31 | Matiu 20:29–21:22

February

date | Scripture
1 | Matiu 21:23-46
2 | Matiu 22:1-33
3 | Matiu 22:34–23:12
4 | Matiu 23:13-39
5 | Matiu 24:1-28
6 | Matiu 24:29-51
7 | Matiu 25:1-30
8 | Matiu 25:31–26:13
9 | Matiu 26:14-46
10 | Matiu 26:47-68
11 | Matiu 26:69–27:14
12 | Matiu 27:15-31
13 | Matiu 27:32-66
14 | Matiu 28:1-20
15 | Mak 1:1-28
16 | Mak 1:29–2:12
17 | Mak 2:13–3:6
18 | Mak 3:7-30
19 | Mak 3:31–4:25
20 | Mak 4:26–5:20
21 | Mak 5:21-43
22 | Mak 6:1-29
23 | Mak 6:30-56
24 | Mak 7:1-23
25 | Mak 7:24–8:10
26 | Mak 8:11–9:1
27 | Mak 9:2-29
28 | Mak 9:30–10:12

March

date | Scripture
1 | Mak 10:13-31
2 | Mak 10:32-52
3 | Mak 11:1-26
4 | Mak 11:27–12:17
5 | Mak 12:18-37
6 | Mak 12:38–13:13
7 | Mak 13:14-37
8 | Mak 14:1-21
9 | Mak 14:22-52
10 | Mak 14:53-72
11 | Mak 15:1-47
12 | Mak 16:1-20
13 | Ruk 1:1-25
14 | Ruk 1:26-56
15 | Ruk 1:57-80
16 | Ruk 2:1-35
17 | Ruk 2:36-52
18 | Ruk 3:1-22
19 | Ruk 3:23-38
20 | Ruk 4:1-30
21 | Ruk 4:31–5:11
22 | Ruk 5:12-28
23 | Ruk 5:29–6:11
24 | Ruk 6:12-38
25 | Ruk 6:39–7:10
26 | Ruk 7:11-35
27 | Ruk 7:36–8:3
28 | Ruk 8:4-21
29 | Ruk 8:22-39
30 | Ruk 8:40–9:6
31 | Ruk 9:7-27

Abril

date | Scripture
1 | Ruk 9:28-50
2 | Ruk 9:51–10:12
3 | Ruk 10:13-37
4 | Ruk 10:38–11:13
5 | Ruk 11:14-36
6 | Ruk 11:37–12:7
7 | Ruk 12:8-34
8 | Ruk 12:35-59
9 | Ruk 13:1-21
10 | Ruk 13:22–14:6
11 | Ruk 14:7-35
12 | Ruk 15:1-32
13 | Ruk 16:1-18
14 | Ruk 16:19–17:10
15 | Ruk 17:11-37
16 | Ruk 18:1-17
17 | Ruk 18:18-43
18 | Ruk 19:1-27
19 | Ruk 19:28-48
20 | Ruk 20:1-26
21 | Ruk 20:27-47
22 | Ruk 21:1-28
23 | Ruk 21:29–22:13
24 | Ruk 22:14-34
25 | Ruk 22:35-53
26 | Ruk 22:54–23:12
27 | Ruk 23:13-43
28 | Ruk 23:44–24:12
29 | Ruk 24:13-53
30 | Jon 1:1-28

May

date | Scripture
1 | Jon 1:29-51
2 | Jon 2:1-25
3 | Jon 3:1-21
4 | Jon 3:22–4:3
5 | Jon 4:4-42
6 | Jon 4:43-54
7 | Jon 5:1-23
8 | Jon 5:24-47
9 | Jon 6:1-21
10 | Jon 6:22-40
11 | Jon 6:41-71
12 | Jon 7:1-29
13 | Jon 7:30-52
14 | Jon 7:53–8:20
15 | Jon 8:21-30
16 | Jon 8:31-59
17 | Jon 9:1-41
18 | Jon 10:1-21
19 | Jon 10:22-42
20 | Jon 11:1-53
21 | Jon 11:54–12:19
22 | Jon 12:20-50
23 | Jon 13:1-30
24 | Jon 13:31–14:14
25 | Jon 14:15-31
26 | Jon 15:1-27
27 | Jon 16:1-33
28 | Jon 17:1-26
29 | Jon 18:1-24
30 | Jon 18:25–19:22
31 | Jon 19:23-42

June

date | Scripture
1 | Jon 20:1-31
2 | Jon 21:1-25
3 | Apasoro 1:1-26
4 | Apasoro 2:1-47
5 | Apasoro 3:1-26
6 | Apasoro 4:1-37
7 | Apasoro 5:1-42
8 | Apasoro 6:1-15
9 | Apasoro 7:1-29
10 | Apasoro 7:30-50
11 | Apasoro 7:51–8:13
12 | Apasoro 8:14-40
13 | Apasoro 9:1-25
14 | Apasoro 9:26-43
15 | Apasoro 10:1-33
16 | Apasoro 10:34-48
17 | Apasoro 11:1-30
18 | Apasoro 12:1-23
19 | Apasoro 12:24–13:12
20 | Apasoro 13:13-41
21 | Apasoro 13:42–14:7
22 | Apasoro 14:8-28
23 | Apasoro 15:1-35
24 | Apasoro 15:36–16:15
25 | Apasoro 16:16-40
26 | Apasoro 17:1-34
27 | Apasoro 18:1-21
28 | Apasoro 18:22–19:12
29 | Apasoro 19:13-41
30 | Apasoro 20:1-38

July

date | Scripture
1 | Apasoro 21:1-16
2 | Apasoro 21:17-36
3 | Apasoro 21:37–22:16
4 | Apasoro 22:17–23:10
5 | Apasoro 23:11-35
6 | Apasoro 24:1-27
7 | Apasoro 25:1-27
8 | Apasoro 26:1-32
9 | Apasoro 27:1-20
10 | Apasoro 27:21-44
11 | Apasoro 28:1-31
12 | Romu 1:1-17
13 | Romu 1:18-32
14 | Romu 2:1-24
15 | Romu 2:25–3:8
16 | Romu 3:9-31
17 | Romu 4:1-12
18 | Romu 4:13–5:5
19 | Romu 5:6-21
20 | Romu 6:1-23
21 | Romu 7:1-14
22 | Romu 7:15–8:6
23 | Romu 8:7-21
24 | Romu 8:22-39
25 | Romu 9:1-21
26 | Romu 9:22–10:13
27 | Romu 10:14–11:12
28 | Romu 11:13-36
29 | Romu 12:1-21
30 | Romu 13:1-14
31 | Romu 14:1-23

August

date | Scripture
1 | Romu 15:1-21
2 | Romu 15:22–16:7
3 | Romu 16:8-27
4 | 1 Korint 1:1-17
5 | 1 Korint 1:18–2:5
6 | 1 Korint 2:6–3:4
7 | 1 Korint 3:5-23
8 | 1 Korint 4:1-21
9 | 1 Korint 5:1-13
10 | 1 Korint 6:1-20
11 | 1 Korint 7:1-24
12 | 1 Korint 7:25-40
13 | 1 Korint 8:1-13
14 | 1 Korint 9:1-18
15 | 1 Korint 9:19–10:13
16 | 1 Korint 10:14–11:1
17 | 1 Korint 11:2-16
18 | 1 Korint 11:17-34
19 | 1 Korint 12:1-26
20 | 1 Korint 12:27–13:13
21 | 1 Korint 14:1-17
22 | 1 Korint 14:18-40
23 | 1 Korint 15:1-28
24 | 1 Korint 15:29-58
25 | 1 Korint 16:1-24
26 | 2 Korint 1:1-11
27 | 2 Korint 1:12–2:11
28 | 2 Korint 2:12-17
29 | 2 Korint 3:1-18
30 | 2 Korint 4:1-12
31 | 2 Korint 4:13–5:10

September

date | Scripture
1 | 2 Korint 5:11-21
2 | 2 Korint 6:1-13
3 | 2 Korint 6:14–7:7
4 | 2 Korint 7:8-16
5 | 2 Korint 8:1-15
6 | 2 Korint 8:16-24
7 | 2 Korint 9:1-15
8 | 2 Korint 10:1-18
9 | 2 Korint 11:1-15
10 | 2 Korint 11:16-33
11 | 2 Korint 12:1-10
12 | 2 Korint 12:11-21
13 | 2 Korint 13:1-14
14 | Garatia 1:1-24
15 | Garatia 2:1-16
16 | Garatia 2:17–3:9
17 | Garatia 3:10-22
18 | Garatia 3:23–4:20
19 | Garatia 4:21–5:12
20 | Garatia 5:13-26
21 | Garatia 6:1-18
22 | Epesas 1:1-23
23 | Epesas 2:1-22
24 | Epesas 3:1-21
25 | Epesas 4:1-16
26 | Epesas 4:17–5:2
27 | Epesas 5:3-33
28 | Epesas 6:1-24
29 | Piripi 1:1-26
30 | Piripi 1:27–2:18

October

date | Scripture
1 | Piripi 2:19–3:6
2 | Piripi 3:7–4:1
3 | Piripi 4:2-23
4 | Korosai 1:1-20
5 | Korosai 1:21–2:7
6 | Korosai 2:8-23
7 | Korosai 3:1-17
8 | Korosai 3:18–4:18
9 | 1 Tesaronika 1:1–2:9
10 | 1 Tesaronika 2:10–3:13
11 | 1 Tesaronika 4:1–5:3
12 | 1 Tesaronika 5:4-28
13 | 2 Tesaronika 1:1-12
14 | 2 Tesaronika 2:1-17
15 | 2 Tesaronika 3:1-18
16 | 1 Timoti 1:1-20
17 | 1 Timoti 2:1-15
18 | 1 Timoti 3:1-16
19 | 1 Timoti 4:1-16
20 | 1 Timoti 5:1-25
21 | 1 Timoti 6:1-21
22 | 2 Timoti 1:1-18
23 | 2 Timoti 2:1-21
24 | 2 Timoti 2:22–3:17
25 | 2 Timoti 4:1-22
26 | Taitosi 1:1-16
27 | Taitosi 2:1-14
28 | Taitosi 2:15–3:15
29 | Pirimon 1:1-25
30 | Ibru 1:1-14
31 | Ibru 2:1-18

November

date | Scripture
1 | Ibru 3:1-19
2 | Ibru 4:1-13
3 | Ibru 4:14–5:14
4 | Ibru 6:1-20
5 | Ibru 7:1-19
6 | Ibru 7:20-28
7 | Ibru 8:1-13
8 | Ibru 9:1-10
9 | Ibru 9:11-28
10 | Ibru 10:1-18
11 | Ibru 10:19-39
12 | Ibru 11:1-16
13 | Ibru 11:17-31
14 | Ibru 11:32–12:13
15 | Ibru 12:14-29
16 | Ibru 13:1-25
17 | Jemus 1:1-18
18 | Jemus 1:19–2:17
19 | Jemus 2:18–3:18
20 | Jemus 4:1-17
21 | Jemus 5:1-20
22 | 1 Pita 1:1-12
23 | 1 Pita 1:13–2:10
24 | 1 Pita 2:11–3:7
25 | 1 Pita 3:8–4:6
26 | 1 Pita 4:7–5:14
27 | 2 Pita 1:1-21
28 | 2 Pita 2:1-22
29 | 2 Pita 3:1-18
30 | 1 Jon 1:1-10

December

date | Scripture
1 | 1 Jon 2:1-17
2 | 1 Jon 2:18–3:2
3 | 1 Jon 3:3-24
4 | 1 Jon 4:1-21
5 | 1 Jon 5:1-21
6 | 2 Jon 1:1-13
7 | 3 Jon 1:1-14
8 | Jud 1:1-25
9 | Revaresion 1:1-20
10 | Revaresion 2:1-17
11 | Revaresion 2:18–3:6
12 | Revaresion 3:7-22
13 | Revaresion 4:1-11
14 | Revaresion 5:1-14
15 | Revaresion 6:1-17
16 | Revaresion 7:1-17
17 | Revaresion 8:1-13
18 | Revaresion 9:1-21
19 | Revaresion 10:1-11
20 | Revaresion 11:1-19
21 | Revaresion 12:1-17
22 | Revaresion 13:1-18
23 | Revaresion 14:1-20
24 | Revaresion 15:1-8
25 | Revaresion 16:1-21
26 | Revaresion 17:1-18
27 | Revaresion 18:1-24
28 | Revaresion 19:1-21
29 | Revaresion 20:1-15
30 | Revaresion 21:1-27
31 | Revaresion 22:1-21

Topical Index

God Me Mame Mina:

1. Mamunwa God me mamaib: Mak 10:27; Mak 12:29-30; Ruk 1:37; Ruk 6:35-36; Jon 4:23-24; Apa 14:14-17; Apa 17:22-31; Rom 1:18-23; Rom 11:33-36; 1Ko 8:4-6; 2Ko 1:3; 1Ti 1:17; 1Ti 6:15-16; Ibr 4:13; Ibr 10:30-31; Jms 1:17; 1Pi 1:14-17; 1Jn 1:5; 1Jn 4:7-12,16; Jud 24-25; Rev 4:8-11; Rev 15:3-4

2. God Usiwa, Iesu Keriso, me mamaib:

Iesu Keriso me God Usiwa. Mat 11:27-30; Mat 16:13-17; Ruk 1:35; Jon 1:1-18; Jon 5:19-29; Jon 6:35-40; Jon 8:58; Jon 11:25-27; Jon 14:5-11; Jon 17:1-5; Jon 20:26-31; Apa 3:13-16; Apa 4:10-12; Rom 1:3-4; 1Ko 3:11; 2Ko 4:4-6; 2Ko 5:21; Gar 4:4-5; Pir 2:5-11; Kor 1:15-20; Kor 2:9-10; Ibr 1:1-14; Ibr 7:26-28; 1Jn 2:1-2; 1Jn 5:20; Rev 1:12-18; Rev 19:11-16

God Usiwa apanwan ane, me yaine. Mat 1:18-25; Mat 2:1-23; Ruk 1:26-38; Ruk 2:1-20; Jon 1:14; Gar 4:4-5; Pir 2:6-7; Ibr 2:14-18

Iesu iyayapan toyau munne, sira yuwat igiyawa warinamunne. Mat 4:23-25; Mat 7:28-29; Mat 9:35-36; Mat 11:1-6; Ruk 4:14-44; Jon 20:30-31; Apa 10:36-38

Iesu irayauyau obiren ane. Mat 8:1-15,23-33; Mat 9:1-7,18-33; Mat 12:9-14,22; Mat 14:15-32; Mat 15:22-28,32-38; Mat 17:14-18; Mat 20:29-34; Mat 21:18-22; Mak 1:21-28; Mak 7:32-37; Mak 8:22-25; Ruk 5:4-8; Ruk 7:11-15; Ruk 13:10-13; Ruk 14:1-4; Ruk 17:12-14; Ruk 22:50-51; Jon 2:1-11; Jon 4:46-54; Jon 5:5-9; Jon 9:1-7; Jon 11:11-44; Jon 21:4-6; Apa 2:22

Namuyoiyoi igiyawa Iesu yumiya, sira Iesu tope boatan oya waya. Mat 26:47-68; Mat 27:1-2,11-31; Mak 14:43-65; Mak 15:1-20; Ruk 22:47-53; Ruk 22:63–23:25; Jon 18:1-14,19-24; Jon 18:28–19:16

Iesu korosi gumbe toya boane. Mat 27:32-56; Mak 15:21-41; Ruk 23:26-49; Jon 19:17-37

Iesu dagup danave barauya. Mat 27:57-66; Mak 15:42-47; Ruk 23:50-56; Jon 19:38-42

Iesu sira inaig yoine, iyayapan me yauya. Mat 28:1-20; Mak 16:1-8; Ruk 24:1-49; Jon 20:1–21:14; Apa 1:3-8; Apa 2:24-32; Apa 3:15; Apa 4:10,33; Apa 10:39-43; Apa 13:29-39; Apa 17:2-3,30-31; Rom 1:4; Rom 4:24-25; 1Ko 15:3-8,12-21; Rev 1:18

Iesu sira taig kwimin dog aine. Ruk 24:50-51; Apa 1:9-11; Apa 2:32-36; Apa 5:30-31; Rom 8:34; Epe 1:20-23; Pir 2:9-11; Ibr 1:3-11; Ibr 2:9; Ibr 4:14-16; Ibr 7:25-26; Ibr 10:12-14; 1Pi 3:22

3. Guwawa Iyakaisiyapama me mamaib. Mat 28:19; Mak 1:9-11; Mak 3:28-30; Ruk 1:35; Ruk 3:16; Ruk 4:1; Ruk 11:13; Ruk 12:12; Jon 1:32-34; Jon 3:5-8; Jon 7:37-39; Jon 14:15-17,26; Jon 15:26; Jon 16:7-15; Jon 20:19-23; Apa 1:4-5,8; Apa 2:1-18,38-39; Apa 4:31; Apa 5:3-5; Apa 8:14-17; Apa 10:44-48; Apa 13:2-4; Apa 15:28; Apa 16:7-10; Apa 19:1-7; Rom 5:5; Rom 7:6; Rom 8:9-16,26-27; 1Ko 2:4,9-16; 1Ko 3:16; 1Ko 6:11,19; 1Ko 12:1-13; 2Ko 1:21-22; 2Ko 5:5; 2Ko 13:14; Gar 3:2-5; Gar 4:6; Gar 5:16-18,22-25; Epe 1:13-14,17; Epe 3:16; Epe 4:3-4,30; Epe 5:18-20; Epe 6:17-18; 1Te 1:5-6; 1Te 5:19; 2Te 2:13; Tai 3:5-6; Ibr 2:4; Ibr 9:14; 1Pi 1:2,11; 2Pi 1:20-21; 1Jn 2:20; 1Jn 3:24; 1Jn 4:13; 1Jn 5:6-8

4. God dividivi undag wadne. Mat 19:4; Jon 1:3; Apa 14:15; Apa 17:24-26; 1Ko 8:6; Kor 1:15-16; Ibr 1:2; Ibr 11:3; Rev 4:11

5. God dividivi undag amaraivi. Mat 6:25-34; Mat 10:29-31; Apa 14:15-17; Rom 8:28; 11:36; Kor 1:17; Ibr 1:3; Jms 4:13-16

Iyayapan mu mamaib.

6. Iyayapan undag kukaeba aya. Jon 8:7-9; Rom 3:9-20,23; Rom 5:12; Gar 3:22; 1Jn 1:8-10

7. Iyayapan kukaeba apewa, mu mamaib: Rom 1:18-32; Rom 8:5-8; Gar 5:19-21; Epe 2:1-3; Epe 5:3-5; Kor 3:5-10; Jms 4:17; 1Pi 4:3; 1Jn 3:4-5

8. Iyayapan kukaeba muma oya ibnawa wakene, meoya mu waita autan anoeme. Mat 10:28; Mat 13:41-42; Jon 3:18-20,36; Apa 17:30-31; Rom 1:18-19; Rom 6:23; Gar 6:7-8; Kor 3:5-6; 2Te 1:7-9; Ibr 9:27; Ibr 10:26-31; 1Pi 1:17; 1Pi 4:3-5; Jud 7; Rev 20:11-15

Mame Mina God Iyayapan Gumbo Waita Mumpe Kukaeba Muma Oya:

9. God iyayapan undag baigan munivi, sira waita muntan anoivi. Jon 3:16; Rom 5:8; 1Ti 2:3-6; 2Pi 3:9; 1Jn 4:9-10

10. God Usiwa, Iesu Keriso, botone waita nuntan oya. Mak 10:45; Jon 3:16; Rom 4:25; Rom 5:8; 1Ko 15:3-4; 2Ko 5:19-21; Gar 3:13; 1Ti 2:5-6; Ibr 2:9; Ibr 9:28; 1Pi 1:18-20; 1Pi 2:24-25; 1Pi 3:18; 1Jn 2:2; Rev 5:8-10

11. Iesu bo meuma kukaeba numawa atan aune. Mat 26:26-29; Rom 3:25; Rom 5:9-10; Epe 1:7; Ibr 9:11-14; 1Jn 1:6-7; Rev 7:14-17

12. God kukaeba anog yankwene. Apa 5:31; Apa 10:43; Apa 26:18; Epe 1:7; Epe 4:32; Kor 1:13-14; Kor 2:13-14; Ibr 10:17-18; 1Jn 1:8-10

13. God ane nu oraivitwa God yangave. Apa 13:38-39; Rom 1:16-17; Rom 3:21-26; Rom 5:1,18-19; Gar 2:16; Gar 3:6-9; Tai 3:7

14. God inaiinai mataiwa nunne. Jon 3:1-16; Jon 5:19-29; Jon 10:10; Jon 11:25-26; Jon 14:6; Jon 17:2-3; Jon 20:31; Rom 5:21; Rom 6:5-14; Rom 8:10-17; 2Ko 5:17; Gar 2:20; Epe 2:1-6; Kor 2:13; Kor 3:1-4; 2Ti 1:10; Tai 3:4-7; 1Pi 1:23; 1Jn 5:11-13

15. God ane nu God usitainawa atu. Jon 1:12-13; Rom 8:14-17; Gar 4:6-7; Ibr 12:5-11; 1Jn 3:1-3

God Waita Nuntan Anoivi. Nu Me Yaug Anotawa, Divi Aton?

16. Kukaeba atu oya danadawai auete, meoya kukaeba den aigimta. Mat 4:17;; Mak 6:12; Ruk 13:1-5; Ruk 15:1-31; Ruk 24:45-47; Apa 2:37-40; Apa 3:19-20; Apa 17:29-31; Apa 20:21; Apa 26:19-20; 2Ko 7:8-11; 2Pi 3:9; Rev 9:20-21

17. Nu anotumat ete Iesu waita numpe. Jon 1:12; Jon 3:15-18,36; Jon 6:47; Jon 14:6; Jon 20:31; Apa 4:12; Apa 16:30-31; Rom 3:20-22; Rom 10:9-10; Gar 2:16; Epe 2:8-9

18. God yaug anotan oya sira nu dimbae aton God anoiviwa yaug anotan oya nu Baiboru basiaigimta. Mat 4:1-4; Mat 5:17-20; Mat 22:29; Jon 8:31-32; Jon 20:31; Apa 20:32; Rom 15:4; Rom 16:26; Kor 3:16; 1Te 2:13; 1Ti 4:13; 2Ti 3:14-17; Ibr 4:12; 1Pi 1:22-25; 2Pi 1:19-21; 2Jn 9-10; Rev 1:3

19. Nu babataito atu. Mat 28:18-20; Jon 3:22; Jon 4:1-2; Apa 2:37-42; Apa 8:12,36-38; Apa 10:44-48; Apa 16:14-15,31-33; Apa 19:1-7; Apa 22:12-16; Rom 6:1-4; Gar 3:26-27; Kor 2:12; 1Pi 3:20-22

20. Nu anotumat igiyawa upeba gaibu agoniyatu. Mat 18:19-20; Apa 2:41-47; Rom 12:4-8; Epe 1:22-23; Epe 4:11-16; Kor 3:15-17; 1Ti 4:13; Ibr 10:24-25

21. Nu anotumat igiyawa upeba gaibu toborag Ayapan Augoi Nakwaeba naigimta. Mat 26:26-30; Mak 14:22-26; Ruk 22:14-20; 1Ko 10:14-22; 1Ko 11:17-34

Nu Iesu Keriso Gumbe Anotumat Ete Igiyawa. Nu Mamaib Wakeigimta:

22. Nu God, Mamunwa God, Iesu Keriso, Ayapan numa, noiwa avigimta. Jon 14:15,21,23-24; Jon 15:10-17; Rom 13:8-10; 1Pi 1:14-16; 1Jn 2:3-8; 1Jn 3:22-24; 2Jn 5-6

23. Nu God ge iyayapan numawa baigan munta. Mat 22:34-40; Mak 12:28-34; Ruk 10:25-37; Jon 14:21; Mat 5:43-48; Jon 13:34-35; Jon 15:12-17; Rom 12:9-10; Rom 13:8-10; 1Ko 13:1-3; 1Ko 16:14; Gar 5:13-15; 1Te 4:9-10; 1Pi 1:8; 1Pi 4:8; 1Jn 2:9-11; 1Jn 3:11-18; 1Jn 4:7-21; 1Jn 5:3

24. Keriso mina nu meib aigimta. Jon 13:34-35; Jon 14:27; Rom 12:9-13; Gar 5:22-26; Kor 3:12-17; 1Te 5:16-18

25. Nun waigimta.

Nun aninin waton? Mat 6:5-13; Mat 7:7-11; Mat 18:19-20; Mak 11:24-25; Ruk 11:1-13; Ruk 18:1-8; Ruk 21:36; Jon 14:13-14; Jon 15:7; Jon 16:23-26; Rom 8:26-27; Rom 12:12; Epe 2:18; Epe 6:18; Pir 4:6-7; Kor 4:2; 1Te 5:17; 1Ti 2:1-4,8; 1Ti 4:4-5; Ibr 4:16; Ibr 10:19-22; Jms 1:5-8; Jms 4:2-3; Jms 5:13-18; 1Pi 4:7; 1Jn 3:21-22; 1Jn 5:14-15

Iyayapan aninin nun vemewa gwagwawa mamaib: Mat 11:25-26; Mat 14:23; Mat 19:13-15; Mak 1:35; Ruk 5:16; Ruk 6:12; Ruk 22:32,39-46; Jon 11:41-42; Jon 17:1-26; Apa 4:24-31; Apa 16:25; Apa 20:36; Apa 21:5; Rom 1:9-10; Rom 10:1-2; Rom 15:30-33; 2Ko 12:7-10; Epe 1:15-20; Epe 3:14-21; Epe 6:19-20; Pir 1:3-5,9-11; Kor 1:9-12; Kor 4:3-4; 1Te 3:9-13; 2Te 1:11-12; 2Te 3:1-5; Ibr 5:7; Ibr 7:25

26. Nu evedni God gumbe gaun wanigimta. Ruk 17:11-19; Jon 6:11; Rom 1:21; Epe 5:20; Pir 4:4-7; Kor 2:7; Kor 3:17; Kor 4:2; 1Te 5:18; 1Ti 2:1; 1Ti 4:4-5

27. Nu iyayapan upeba waita munigimta. Mat 6:1-4; Mat 7:12; Mat 25:31-46; Ruk 3:10-11; Ruk 6:38; Apa 11:27-30; 1Ko 10:24; 2Ko 8:1-15; 2Ko 9:1-15; Gar 6:9-10; Pir 4:14-19; Ibr 10:24; Ibr 13:1-3,16; Jms 1:27; Jms 2:15-16; 1Jn 3:16-18

28. Nu mokona aigimta. Mat 5:3-12; Mat 18:1-5; Ruk 14:7-11; Ruk 18:9-14; Epe 4:2; Pir 2:3-11; Kor 3:12-13; Jms 4:5-10; 1Pi 5:5-7

29. Nu anmaga ge tawara upeba oya mamaib anoete: Mat 6:19-21,24-34; Ruk 12:13-21,32-34; Apa 20:35; 1Ti 6:6-10,17-19; Ibr 13:5-6; Jms 2:1-9; Jms 5:1-6

30. Oma ape ipewa, nu puyuyu atanwa topai anoete. Mat 5:25-26,38-42; Mat 18:15-17; Rom 12:14-21; 1Ko 6:1-8

31. Amareme igiyawa ayamat amunigimta. Mat 22:15-22; Apa 5:27-29; Rom 13:1-7; 1Ti 2:1-4; Tai 3:1; 1Pi 2:13-17

32. God ugaugaeba den waiyata. Mat 4:10; Apa 17:22-31; 1Ko 5:11; 1Ko 6:9-11; 1Ko 8:1-13; 1Ko 10:1-22; 2Ko 6:14-18; Gar 5:19-21; 1Te 1:9-10; 1Jn 5:21; Rev 21:8; Rev 22:15

33. Kwasisim den ata. Apa 13:4-12; Apa 19:11-20; Gar 5:19-21; Rev 21:8; Rev 22:15

34. Mae puyowawa den okerigimta. Mat 9:13; Mak 12:33; Rom 12:1; Ibr 9:6–10:18

35. Uinantaraki den ata. Mat 5:27-30; Jon 8:2-11; Rom 13:8-10; 1Ko 5:9-11; 1Ko 6:9-20; Gar 5:19; Epe 5:3; Kor 3:5-6; 1Te 4:1-8; Ibr 13:4; Jud 7

36. Yoi yusipama den nag nokonoko aigimta. Rom 13:13; 1Ko 5:11; 1Ko 6:9-11; Gar 5:19-21; Epe 5:18; 1Ti 3:1-3; Tai 1:7; 1Pi 4:3-5

Siosi Me Mamaib:

37. Siosi igiyawa mu mamaib: Mat 16:13-20; Apa 2:41-42; Rom 12:4-8; 1Ko 12:12-30; Epe 1:22-23; Epe 2:19-22; Epe 4:1-16; Kor 1:18; Ibr 10:24-25; 1Pi 2:4-10; Rev 19:5-10

38. Siosi amareme igiyawa mu mamaib: Apa 6:1-6; Apa 14:23; 1Ti 3:1-13; Tai 1:5-9

39. Siosi amareme igiyawa mu mamaib waketanit di: Mat 28:18-20; Ruk 22:24-27; Apa 20:17-35; 1Te 2:1-12; 1Ti 4:1-16; 2Ti 2:1-26; 2Ti 3:10–4:5; Tai 2:7-8; 1Pi 5:1-4

40. Siosi amareme igiyawa ayamat amunta. 1Ko 9:14; Gar 6:6; 1Te 5:12-13; 1Ti 5:17-22; Ibr 13:7,17

Inamamawa Ge Ututainapam Me Mamaib:

41. Memabivi mu mamaib: Mat 19:4-6; 1Ko 7:1-16; Epe 5:21-33; Kor 3:18-19; Tai 2:3-5; Ibr 13:4; 1Pi 3:1-7

42. Usitainawa mu mamaib: Mat 15:3-6; Ruk 2:51; Epe 6:1-3; Kor 3:20; 1Ti 5:4,8; Ibr 12:7-11

43. Inamamawa mu mamaib: Epe 6:4; Kor 3:21; 1Ti 3:4-5

44. Kwapura mu mamaib: Apa 6:1; Rom 7:2-3; 1Ko 7:39-40; 1Ti 5:3-16; Jms 1:27

45. Garakue den ata. Mat 5:31-32; Mat 19:3-9; Ruk 16:18; Rom 7:2-3; 1Ko 7:10-16

Anotumat Igiyawa Kum Dada Ano Gwambe Ete.

46. Mu yaug anotanit di ibnawa aupewa. Rom 8:18-25,28; 2Ko 1:4; 2Ko 4:16-18; Jms 1:2-4; 1Pi 1:6-9; 1Pi 2:19-21; 1Pi 5:8-10

47. Mu yaug anotanit di edawai uwamumpewa. Mat 5:10-12; Mak 13:9-13; Ruk 12:4-9; Jon 15:18-21; Jon 16:1-4; Apa 5:41; Rom 8:35-37; Rom 12:12-14,17-21; 1Ko 4:11-13; 2Ko 4:8-11; 2Ko 12:10; Pir 1:28-29; 2Te 1:4-8; 2Te 3:2-4; 2Ti 3:10-13; Ibr 10:32-39; Ibr 12:3-4; 1Pi 3:13-17; 1Pi 4:12-19; Rev 2:10

48. Boaeba mu den eme. Jon 6:39-40; Jon 11:17-27; Jon 14:1-4; Rom 8:10-11,38-39; Rom 14:7-9; 1Ko 15:12-58; 2Ko 5:1-10; Pir 1:20-24; 1Te 4:13-18; Ibr 2:14-15; Rev 14:13; Rev 21:1-4; Rev 22:1-5

49. God mu gombo sira waita munivi. Mat 18:19-20; Mat 28:19-20; Jon 14:16-23; Rom 8:35-39; 2Ko 6:16-18; Epe 3:17-19; Pir 4:13; Kor 2:6-7; 2Te 3:16; Ibr 13:5-6

50. Seitan didimama ag wakukam munivi. Mat 13:19; Ruk 4:1-13; Ruk 22:3-4; Jon 8:42-44; 2Ko 2:10-11; 2Ko 4:4; 2Ko 11:13-15; Epe 2:2; 1Te 2:18; 2Te 2:9-12; 1Pi 5:8-9; 1Jn 3:8-10; Rev 12:7-12; Rev 20:1-3,10

51. God yusiwa mumpe Seitan gumbe mut aigimtan oya sira ibnawa gumbe nikiyag wakeigimtan oya. Mat 4:1-11; Mat 6:13; Ruk 22:31-32; Jon 17:14-19; Rom 8:31-39; Rom 12:12; Rom 16:19-20; 1Ko 10:12-13; 1Ko 16:13; 2Ko 12:7-10; Epe 3:20-21; Epe 6:10-18; Pir 4:13; 1Te 3:5-8; 2Te 3:3; 2Ti 1:7-8; Ibr 2:18; Ibr 4:14-16; Ibr 12:1-2; Jms 4:7; 1Pi 1:5; 1Pi 5:8-11; 1Jn 4:4; 1Jn 5:3-5; Rev 12:7-12

52. God kum evedni yuwat igiyawa warinamunivi. Mat 4:23-25; Mat 9:35; Mat 11:2-5; Apa 3:1-6; Apa 8:4-8; Apa 19:11-16; Apa 28:8-9; 1Ko 12:9,29-30; 2Ko 12:7-10; 1Ti 5:23; 2Ti 4:20; Jms 5:14-15

Kum Ivi Divi Matappe?

53. Iesu piyu mame sira taig ompe. Mat 24:29-44; Jon 14:1-3; Apa 1:10-11; Apa 3:19-21; Pir 3:20-21; Kor 3:4; 1Te 1:9-10; 1Te 3:13; 1Te 4:13–5:11; 2Te 1:6-10; 2Te 2:1-4; 1Ti 6:13-15; 2Ti 4:8; Ibr 9:28; 2Pi 3:1-18; 1Jn 3:1-3; Rev 1:7; Rev 22:12-13

54. God iyayapan undag Iesu Keriso gumbe keptete amumpe. Mat 7:21-23; Mat 16:24-27; Mat 25:31-46; Jon 3:18-21; Jon 5:24-29; Apa 17:30-31; Rom 2:1-11; Rom 14:10-12; 1Ko 3:10-15; 1Ko 4:5; 2Ko 5:9-10; 2Te 1:5-10; Ibr 9:27-28; Ibr 10:26-31; 1Pi 1:17; 1Pi 4:3-5; Rev 20:11-15

55. Bira da mu waita auyawa kwimin danave wakeigimpe. Ruk 12:32-34; Jon 14:1-3; 2Ko 5:1-8; Pir 1:23; 1Pi 1:4-5; Rev 4:1-11; Rev 21:1-4; Rev 21:22–22:5; Rev 22:14-15

56. Bira da mu waita den auyawa mu at kukaeba danave wakeigimpe. Mat 10:28; Mat 13:41-42,47-50; Mat 25:41; Ruk 16:23-26; 2Te 1:9; Rev 20:10-15; Rev 21:8