^

Anutu Sua Kini Potomaxana

Genesis, Exodus, Ruth, Psalms, Proverbs, Jonah, and The New Testament in the Mbula Language of Papua New Guinea

Sampela hap Buk Baibel long tokples Mbula long Niugini

Copyright © 1996 The Bible Society of Papua New Guinea
Language: Mbula
Translation by: Wycliffe Bible Translators

This translation is made available to you under the terms of the Creative Commons Attribution-Noncommercial-No Derivatives license 4.0.

You may share and redistribute this Bible translation or extracts from it in any format, provided that:

You include the above copyright and source information.

You do not sell this work for a profit.

You do not change any of the words or punctuation of the Scriptures.

Pictures included with Scriptures and other documents on this site are licensed just for use with those Scriptures and documents. For other uses, please contact the respective copyright owners.

2017-08-31

ePub generated by Haiola 21 Feb 2024 from source files dated 31 Aug 2023
eBible.org certified

a815c47a-4c36-5240-a396-70cbd5e9b593

Anutu Sua Kini Potomaxana

Anutu Sua Kini Potomaxana

The Scriptures in the Mbula language of Papua New Guinea

Sampela hap Buk Baibel long tokples Mbula long Niugini

Anutu Sua Kini Potomaxana

The New Testament with Genesis, Exodus, Ruth, Psalms, Proverbs, and Jonah in the Mbula language of Papua New Guinea

Translation by Wycliffe Bible Translators

© 1996, The Bible Society of Papua New Guinea

Print publication, 1996 by The Bible Society of Papua New Guinea

Web version

2014, Wycliffe Bible Translators, Inc.

www.Wycliffe.org

http://pngscriptures.org

www.ScriptureEarth.org

This translation is made available to you under the terms of the Creative Commons license (Attribution-Noncommercial-No Derivative Works).

http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0

Your are free to share — to copy, distribute and transmit the text under the following conditions:

• Attribution. You must attribute the work to Wycliffe Bible Translators (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of the work).

• Noncommercial. You may not use this work for commercial purposes.

• No Derivative Works. You may not alter, transform, or build upon this work.

• In addition, you have permission to port the text to different file formats, as long as you don’t change any of the text or punctuation of the Bible.

Notice — For any reuse or distribution, you must make clear to others the license terms of this work.

Tok Orait

Dispela Buk Baibel i kam wantaim tok orait na lo bilong Creative Commons Attribution-Noncommercial-No Derivative Works license. Em i tok olsem yu ken givim kopi long narepela manmeri. Yu ken wokim kopi na givim long husat i laikim. Tasol, yu mas tok klia dispela samting i kam long http://tokplesbaibel.org. Yu no ken kisim mani na salim dispela. Yu mas givim nating. Na tu, yu no ken senisim Tok.

Ol piksa i kam wantim ol Baibel na narapela buk i stap long dispela sait i gat tok orait long usim wantaim dispela samting tasol. Sapos yu laik narapela tok orait, yu mas askim husat i papa bilong copyright long dispela ol piksa.

Sapos yu laik stretim samting i no orait long dispela tok orait, stretim tok, salim Buk Baibel, o tainim Tok bilong God long nupela tok ples, yu ken askim mipela.

Olgeta tok orait na lo long tok ples English i stap long http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/legalcode.

Sapos yu gat askim long dispela, plis askim mipela.

Table of Contents

Koroŋ Ta Boozomen Un

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

Koroŋ Ta Boozomen Un

1

Anutu iur saamba mi toono mi koroŋ ta boozomen

1 Indeeŋe ta matapopoten kat na, Anutu iur saamba mi toono mi koroŋ ta boozomen.✡

2 Mazwaana tana koroŋ sa ipet zen. Yok men ta imbotmbot. Mi ilala ma imarmar. Mi zugut ta izukkaala. Mi Anutu Bubuŋana tamen ta iwwa se yok tana.

3 Mi Anutu iso: “Mat sa be iyaara!” To mat iyaara.✡ 4 Mi Anutu ire mat tana ma ndabok, mi iut pa zugut ma imbot ndel. 5 Mat tana, ni ipaata be aigule, mi zugut be mbeŋ. Mbeŋ imar ila, mi mankwoono na, iwe aigule mataana kana.

6 To Anutu iso: “Koroŋ mbolŋana sa be ipet mi iyembut yok ma iwe ru.” 7 Tana iur koroŋ mbolŋana ta ma iyembut yok ta imbot kor na ma imbot ndel pa yok ta imbot meleebe. Tana uraata tana ipet, ito ni kwoono. 8 Koroŋ mbolŋana tana, ni ipaata be saamba. Mbeŋ imar ila, mi mankwoono mini na, aigule iwe ru pa.

9 Mi Anutu iso: “Yok ta imbot meleebe na, be ilup la lele tamen, bekena lele raraazaŋana ipet.” To uraata tana ipet, ito ni kwoono. 10 Lele raraazaŋana tana, ni ipaata be toono. Mi yok ta ilup la mbata na, ni ipaata be tai. Mi Anutu ire ma ndabok.

11 Mi Anutu iso: “Zeere, mbutmbuutu, mi ke ŋononŋan matakiŋa be tindom ma tise pa toono, mi tipiyotyooto pwon mi ŋonon.” 12 To koroŋ tana tindom ma tise, tito ni kwoono. Mi Anutu ire ma ndabok. 13 Mbeŋ imar ila, mi mankwoono mini na, aigule iwe tel pa.

14-15 Mi Anutu iso: “Koroŋ pakan be tipet sala saamba mi tiur mat pa toono, mi tiur mbut pa aigule mi mbeŋ, mi tiur seŋgaaŋa pa aigule, ndaama, mi gorgor pakan tomini.” 16 Tana ni iur koroŋ bibip ru raama zin pitik. Koroŋ zazaŋana iyaara pa aigule, mi koroŋ raurauŋana na, iyaara pa mbeŋ. 17-18 Ni iur koroŋ boozomen tana sala saamba, be tiur mat pa toono, mibe tiur mbut pa aigule mi mbeŋ. Mi Anutu ire ma ndabok. 19 Mbeŋ imar ila, mi mankwoono mini na, aigule iwe paŋ pa.

20 To Anutu iso: “Koroŋ kalaŋan matakiŋa be tipet ma tipepen yok mi tai leleene. Mi man matakiŋa be tipet ma tirie pa maŋaanaŋana.” 21 Tana ni iur zin buzur zazaŋan ta timbot tai leleene, ramaki koroŋ matakiŋa ta timbot pa yok mi tai na, mi iur zin man tomini. Mi Anutu ire ma ndabok. 22 To ipombol zin mi iso: “Kepeebe mi kamasak ma kepepen tai, yok, mi toono.” 23 Mbeŋ imar ila, mi mankwoono mini na, aigule iwe lamata pa.

24 To Anutu iso: “Koroŋ kalaŋan matakiŋa be tipet pa toono. Koroŋ ta kembei: Mbili kar kan, mi koroŋ su kan, mi koroŋ boozomen ta tikarra pa toono na.” 25 Tana Anutu iur zin koroŋ tana, mi ire ma ndabok.

26 Tona Anutu iso: “Iti ko tuur tomtom sa ma kembei ta iti. Ito itundu ruŋgundu. Mi ni ko imboro toono, mi ye, man, mbili, mi koroŋ boozomen ta tikarra pa toono na.”✡

27 Tana Anutu iur tomtom ma kembei itunu ruŋguunu.

Ni iuri ma irao kat itunu ruŋguunu.

Iur tomooto mi moori.✡

28 Mi Anutu ipombol zin ma iso: “Kepeebe ma kamasak, mi karao pa toono ta boozomen. Mi komboro ye, man, mi koroŋ kalaŋan boozomen ta timbotmbot pa toono na, mi motoyom pa.

29 Mi keleŋ, nio aŋur zeere, kini, mi mba ta boozomen piom be kakan. 30 Mi koroŋ kalaŋan matakiŋa boozomen ta timbotmbot pa toono na, ina nio aŋur mbutmbuutu mi ke runrun pizin be tikan.” Anutu iso ta kembei, mi uraata tana ipet, ito ni kwoono.

31 Anutu ire koroŋ boozomen ta iur zin na mi iso: “Wai! Iŋgi ambai komboono.” Mbeŋ imar ila, mi mankwoono mini na, aigule iwe lamata mi ta.✡

2

1 Ina zaala ta saamba, toono, mi koroŋ ta boozomen tipet.

2 Indeeŋe aigule iwe lamata mi ru pa na, Anutu keteene su pa uraata kini. Pa uraata kini ta boozomen, ta ni iposop ma imap kek.✡ 3 Mi iur kampeŋana kini pa aigule tana, mi ipakur ma iwe potomŋana. Paso, indeeŋe aigule tana, ni keteene su pa uraata kini tau iur saamba mi toono na. 4 Ina mbol ta iso pa zaala ta saamba mi toono tipet.

Anutu iur tomtom

5 Indeeŋe Merere Anutu iur saamba mi toono matapopoten na, kosa sa indom ma ise pa toono zen. Ke som, mbutmbuutu som. Paso, ni ikam yaŋ ma isu pa toono zen, mi tomtom sa imbot be ikam uraata pa toono zen. 6 Tamen yok izze pa meleebe, mi ipembesmbeeze toono. 7 Mi Merere Anutu ikam toono, mi imbuuzu ma iwe tomtom, to iwi bubuŋana mata yaryaaraŋana ilela pa kuzuunu, mi tomtom tana imaŋga ma mataana iyaryaara.✡

Mokleene Eden

8 Lele ta, ta imbotmbot la ki zoŋ uunu, zaana Eden. Lele tana Merere Anutu iur ma iwe mokleene. To iur tomtom ta itunu iuri na ma ila imbot pa. 9 Mi Merere Anutu ikam ma ke ndabokbokŋan matakiŋa tindomdom pa mokleene tana. Ke tana ambai be tere mibe takan. Mi mokleene lukutuunu na, ke ru timendernder. Ta na, ke ki mbotŋana mata yaryaaraŋana. Mi toro na, irao be ikam ma tikilaala ŋgar sananŋana mi ŋgar ambaiŋana.✡

10 Mi yok ta, ta irereere ma ipet pa mokleene tana mi ipembesmbeeze toono. Yok tana ipet mat pa mokleene, to ibogboogo ma iwe namannaman paŋ. 11-12 Namaana ta, zaana Pison. Ina ireere ma ila pa toono Abila. Toono Abila tina na, gol ambaiŋana mi pat ndabokbokŋan pakan timbotmbot pa. 13 Mi yok namaana toro ta iwe ru pa, zaana Gion. Ina ireere ma ila pa toono Kus. 14 Mi namaana toro ta iwe tel pa, zaana Tigris. Ina ireere ma ila pa lele pakaana ki Asiria ta zoŋ ise pa i. Mi namaana ta iwe paŋ pa na, zaana Euprates.

15 Tana Merere Anutu ikam tomtom ta imbuuzi na, mi ila iuri su mokleene Eden, be ikam uraata mi mataana pa. 16-17 Mi iur sua pini ta kembei: “Ke ŋonon boozomen ta timbotmbot pa mokleene ti, ina nu irao kan. Mi ke ta irao ikamu ma kilaala ŋgar sananŋana mi ŋgar ambaiŋana na, ke tana, nu kan pepe. Pa aigule ta sombe kan, na kola meete.”

18 To Merere Anutu ikam ŋgar ta kembei: “Tomtom itutamenŋana ta kembei na, ambai som. Kenako aŋur le gaabaŋana sa ta irao be iuuli.” 19 Tana Merere Anutu ikam toono, mi imbuuzu ma iwe koroŋ ta tiwwa pa toono na, mi man ta tirie pa maŋaanaŋana na, mi ikokor zin ma tila ki tomtom, bekena ire: Ko tomtom ipaata zin be parei. Mi tomtom ipaata koroŋ tana zanzan ma timap. 20 Ta kembena ta tomtom iur zan ma ikot zin mbili kar kan, mi koroŋ su kan, mi man ma timap. Mi ni itunu na, le gaabaŋana sa ta irao be iuuli na som.

21 To Merere Anutu ipametmeete tomtom ma ikeene ma izemke i, mi ipas ka siel ta ma ipet, mi ipasirimkaala pa mazaana. 22 To ikam ka siel tana, mi iurpe ma iwe moori, mi ikam moori tina mi iuri ma ila ki tomooto.✡ 23 Beso tomooto ire i na iso:

“Aa buri.

Tiroono kembei ta nio tiroŋ,

mi mazaana kembei ta nio mozoŋ.

Iŋgi Adam ri.

Tana nio ko aŋpaati be waeŋ.

Paso, ni iyooto pa ituŋ.”

24 Uunu tina ta tomooto sa, sombe iwoolo, na bela izem tamaana mi naana, mi ziru kusiini tiparlup zin ma tiwe tamen.✡

25 Indeeŋe mazwaana tana na, tomooto ziru waene len mburu sa be ipakaala zin som. Tamen kan miaŋ som.

3

Mooto ipakaam Adam ma Eba

1 Mooto, ni tomini imbotmbot mokleene. Mi ni le ŋgar biibi kat pa pakaamŋana ma ilip pa koroŋ boozomen ta Merere Anutu iur zin na. Aigule ta na, ni imaŋga mi iwi moori. Iso: “Parei, Anutu iŋgalsek pa niomru be kakan ke ŋonoono sa ta imbot mokleene tiŋgi pepe? Ina ŋonoono?”✡

2 Mi moori ipekel sua kini ma iso: “Soom, ke ta boozomen ti, niamru irao amkan ŋonon makiŋ. 3 Tamen ke ta imender la mokleene lukutuunu na, Anutu iso yam pa ta kembei: ‘Kakan pepe, keteege pepe. Kokena kemeete.’ ”

4-5 To mooto iso pa moori mini: “Soom, niomru ko irao kemeete na som. Anutu, ni iute: Sombe kakan, inako motoyom ikam pak, mi ŋgar tiom ipet ma kembei ta ni itunu, mi kikilaala ŋgar ambaiŋana mi ŋgar sananŋana.”

6 Moori ire ke tana ŋonoono na, kembei ambai pa kanŋana. Tabe mata berber pa. Mi isombe ke tana ŋonoono ko ikam le ŋgar. Tana ikam mi ikan. Mi ikam waene ta ziru timbotmbot na kana ma ikan tomini.✡ 7 Ziru tikan makiŋ, to matan ikam pak mi tikilaala zitun kembei timbot sorok. Tabe tila ma tikam ke runrun mi timbat, bekena tipakaala zin pa.

8 Rorou, ma lele iluumu, to Merere Anutu isu mi iwwa pa mokleene. Mi ziru tikanamaali, to tiko ma tila tike lela ke lene. 9 To Merere Anutu iboobo tomooto ma iso: “Adam, nu mbot swoi?”

10 Mi ni ipekel sua kini ma iso: “Nu wa pa mokleene mi nio aŋkanamaalu, tabe aŋmoto mi aŋmar aŋke i. Pa iŋgi aŋbot sorok.”

11 To Anutu iwi i ma iso: “Asiŋ iso u ta kembena? Nu tana, ke tau aŋur ŋgalseki pu be kan pepe, ta ko kan sa kek, na?”

12 Tomooto iso: “Nio som. Moori ta nu uri pio ta ikam ma aŋkan.” 13 Tona Merere Anutu iso la pa moori: “Wai, nu kam mbulu taiŋgi paso?” Mi moori iso: “Nio som. Mooto ipakaam yo, tabe aŋkan.”

Merere iur kadoono ise kizin

14 To Merere Anutu iso la pa mooto ta kembei:

“Nu kam mbulu sananŋana kat,

tana kadoono tabe aŋkam pu i ko biibi ma ilip.

Mbotŋana ku ko ipa ndel pa zin mbili ma koroŋ su kan ta boozomen.

Ketem ruunu ko iwe kumbum keteene, mi pa pa.

Mi kom kini na, musmuuzu ki toono.

Mi ko mbotmbot ta kembena ma irao swom.

15 Mi nio ko aŋkam ma niomru moori kaparwe koyom koi.

Mi popoŋana ku mi popoŋana kini ko tiparwe kan koi tomini.

Popoŋana kini sa ko ipapaala utem,

mi nu ŋase pa kumbu dibiini.”✡

16 Mi moori na, Anutu iso pini ta kembei:

“Nu sombe kopom, nako pataŋana ikamu.

Mi sombe kam tomtom, na nio ko aŋkam ma re yoyouŋana biibi kat.

Tamen ŋgar ku ko iko pa waem na som.

Mi nu ko mbot la ni kopo mbarmaana mi ni imboro u.”

17 Mi Adam na, Anutu iso pini ta kembei:

“Nu leŋ la waem kalŋaana,

mi kan ke ŋonoono ta aŋur ŋgalseki pa na.

Uunu ku tana, ta ikam ma iŋgi be aŋpasaana toono i.

Mazwaana ta so nu mbotmbot su toono,

nako kam uraata ma biibi, to ndeeŋe kom kini.

18 Toono ko ipiyotyooto ro sananŋan mi worwooro matanmatanŋan pu.

Mi nu ko kan zeere ma kini ta izze pa toono tana.

19 Tana ko mbel uraata ma kom uze ipet, tona ndeeŋe kom kini.

Mi ko tekteegi ta kembena ma irao meete mi sula mini toono.

Pa nu tina, nio aŋbuuzu u pa toono.

Tana ko miili mini pa toono.

Pa nu sa toono na.”✡

20 Tomooto na, ni ipaata kusiini zaana be Eba. Paso, ni iwe tomtom ta boozomen nan. 21 Mi Merere Anutu iurpe len mburu pa mbili kulin, mi ipakaala zin pa.

Anutu iziiri tomtom pa mokleene Eden

22 To Merere Anutu iso: “Wai! Iŋgi tomtom le ŋgar kembei ta iti. Pa iute ŋgar ambaiŋana mi ŋgar sananŋana kek. Kokena isemboron namaana pa ke ki mbotŋana mata yaryaaraŋana tomini ma ikan sorok, to imbotmbot ta kembei ma alok.”

23 Tana Merere Anutu iziiri zin pa mokleene Eden, bekena tila tikam uraata pa toono ta ni iur zin ma tipet pa na. 24 Iziiri zin ma tipet, to iur aŋela mbolŋan ma timbot la mokleene Eden zilŋaana ta imbot la ki zoŋ uunu na, ramaki buza ta you ikanan la mi itortoori, bekena tipakaala zaala ta ila pa ke ki mbotŋana mata yaryaaraŋana.✡

4

Kain mi Abel

1 Tona Adam ziru kusiini Eba tikeene. Mi Eba kopoono, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Kain. Pikin isu, mi Eba iso: “Merere iuulu yo, tana aŋkam pikin tomooto ti.”

2 Kaimer to Eba ikam pikin tomooto toro, zaana Abel. Ni ziru toono Kain timbot ma tiwe tomtom, to Abel imborro zin mbili mi Kain ikamam uraata pa mokleene.

3 Aigule ta na, Kain ikam kini pakan ma ila be ipatoron Merere pa. 4 Mi Abel, ni ikam sipsip kini muŋgamuŋga ta ndekndekŋan, mi ipun zin ma ikam mazan mi mbuyen be ipatoron Merere pa. Mi Merere leleene pa Abel mi patoronŋana kini.✡ 5 Tamen Kain mi patoronŋana kini na, Merere leleene pa som. Tabe Kain keteene malmal kat, mi mataana isukuundu.

6 Tana Merere iso pa Kain ma iso: “Parei ta nu ketem malmal mi motom isukuundu? 7 Sombe kam kat mbulu, inako nio leleŋ pu mi irao nim ise mini. Nu tina, kozo re u. Pa sanaana izaŋzaaŋu su kataama kwoono. Tana gabiizi itum, mi koto ŋgar sananŋana tana.”✡

8 Tona Kain isu mi iso pa tiziini Abel. Iso: “A barau, mar na ituru tala tawwa lende ri.” Ziru tipa ma tilae ri, to Kain burup mi ipun tiziini Abel ma imeete.✡

9 Tona Merere iso pa Kain: “Ai, tizim Abel ila parei?” Ni ipekel kwoono ma iso: “Wa, nio aŋute i? Uraata tio be aŋborro tiziŋ?”

10 Tona Merere iso pini ta kembei: “Wai, nu kam mbulu sananŋana taiŋgi paso? Tizim siŋiini ta ireere su toono ta iboboobo se pio be aŋpokot.✡ 11 Nu pun tizim ma siŋiini ireere, mi toono kwoono ikaaga mi iwin kek. Tana iŋgi aŋur lem kadoono ta kembei: Nu ko irao mbot toono tiŋgi mini na som. 12 Mi sombe kam uraata pa toono mi paaza kom kini pa, nako ise som. Tana ko zirri u mi wwa pa toono. Mi ko lem kar sa be mbot pa na som.”

13 Kain ileŋ sua tana, to iso pa Merere ma isombe: “Kadoono ta ur pio na, biibi mete. Irao be aŋbaada na som. 14 Pa iŋgi be nu ser yo pa toono tiŋgi ma aŋla leŋ kat pa nu motom i. Mi ko leŋ kar sa be aŋbot pa na som. Tana ko aŋwwa leŋ sorok, mi sombe tomtom sa indeeŋe yo, nako ipun yo ma aŋmeete.”

15 Tamen Merere iso: “Na som. Tomtom sa isombe ipunu, nako nio aŋpokot pa lamata mi ru.” To iur kilalan ta ise ki Kain, beso tomtom tire i, na irao tipuni som. 16 Tona Kain izem Merere, mi ila imbot su toono pakaana ta zaana Nod. Toono tana imbot la lele pakaana ki mokleene Eden ta zoŋ izze pa i.

Kain lutuunu bizin

17 Kaimer to Kain ziru kusiini tikeene. Mi moori kopoono, to ikam pikin tomooto ta, zaana Enok. Timbotmbot ma kaimer tona Kain iur kar biibi ta, mi ipaata lutuunu Enok zaana pa.

18 Timbot ma Enok iwoolo, to ipeebe Irad. Irad imbot ma iwoolo, to ipeebe Meuyael. Meuyael imbot ma iwoolo, to ipeebe Metusael. Mi Metusael, ni ipeebe Lamek.

19 Lamek, ni iwoolo moori ru. Ta zaana Ada, mi toro zaana Zila. 20 Ada, ni ipeebe Yabal. Yabal popoŋana kini timbotmbot la beeze men mi timborro mbili. 21 Yabal tiziini zaana Yubal. Yubal, ni ikam maata pa gita punŋana, mi mamaaza wiŋana.

22 Lamek kusiini Zila ipeebe Tubal-Kain. Tubal-Kain, ni ikam maata pa mburu uraata kana matakiŋa ta tiurpe pa baras mi ain na. Mi Tubal-Kain lunuri zaana Naama.

23 Lamek, ni iso pa kusiini bizin ru ta kembei:

“Ada niomru Zila, kuŋgun talŋoyom pio.

Kusiŋ bizin ru, keleŋ sua tio ti.

Tomtom tasa isombe ipun yo, nako aŋpuni ma imeete.

Mi sombe naŋgaŋ tasa ipeeze poŋoŋ, na ni tomini, ko aŋpuni ma imeete.

24 Tomtom tasa isombe ipun Kain ma imeete, nako tipokot pa lamata mi ru.

Tamen nio na, tomtom tasa isombe ipun yo ma aŋmeete, nako tipokot pa tomto tel laamuru mata mi ru (77).”

Set mi Enos

25 To Adam ziru kusiini Eba tipeebe pikin tomooto toro, mi Eba iso: “Kain ipun Abel ma imeete kek, tanata Anutu ikam leŋ pikin toro ti, be ikam Abel muriini.” Tana Eba ipaata pikin tana zaana be Set. 26 Kaimer to, Set ipeebe pikin tomooto ta, mi ipaata zaana be Enos.

Indeeŋe gorgor tana na, zin tomtom timaŋga be tikam suŋŋana pa Merere mi tipakur zaana.

5

Adam popoŋana kini

1 Iŋgi Adam popoŋana kini tipet ta kembei:

Indeeŋe Anutu iur zin tomtom na, iur zin kembei ta itunu ruŋguunu. 2 Iur tomooto mi moori. Iur zin makiŋ, to ipombol zin mi ipaata zin be ‘tomtom.’ *

3 Adam ndaama kini irao kembei 130, to ipeebe pikin tomooto ta ma kembei ta itunu ruŋguunu, mi ipaata zaana be Set. 4 Set isu, to Adam imbot pa ndaama 800 tomen, mi ipeebe pikin tomooto mi moori pakan. 5 Ndaama ki Adam irao 930, mana imeete.

6 Set ndaama kini irao 105, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Enos. 7 Enos isu, to Set imbot pa ndaama 807 tomen, mi ipeebe pikin tomooto mi moori pakan. 8 Ndaama ki Set irao 912, mana imeete.

9 Enos ndaama kini irao 90, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Kenan. 10 Kenan isu, to Enos imbot pa ndaama 815 tomen, mi ipeebe pikin tomooto mi moori pakan. 11 Ndaama ki Enos irao 905, mana imeete.

12 Kenan ndaama kini irao 70, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Malalel. 13 Malalel isu, to Kenan imbot pa ndaama 840 tomen, mi ipeebe pikin tomooto mi moori pakan. 14 Ndaama ki Kenan irao 910, mana imeete.

15 Malalel ndaama kini irao 65, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Yared. 16 Yared isu, to Malalel imbot pa ndaama 830 tomen, mi ipeebe pikin tomooto mi moori pakan. 17 Ndaama ki Malalel irao 895, mana imeete.

18 Yared ndaama kini irao 162, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Enok. 19 Enok isu, to Yared imbot pa ndaama 800 tomen, mi ipeebe pikin tomooto mi moori pakan. 20 Ndaama ki Yared irao 962, mana imeete.

21 Enok ndaama kini irao 65, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Metusela. 22 Metusela isu, to Enok ziru Anutu tiwwa ma irao ndaama 300. Mi Enok ipeebe pikin tomooto mi moori pakan.

23-24 Tana Enok ziru Anutu tiwwa mi ndaama ki Enok irao 365, tona Enok imbiriizi ma tire i mini som. Paso, Anutu ikami ma ila kini kek. ✡

25 Metusela ndaama kini irao 187, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Lamek. 26 Lamek isu, to Metusela imbot pa ndaama 782 tomen, mi ipeebe pikin tomooto mi moori pakan. 27 Ndaama ki Metusela irao 969, mana imeete.

28 Lamek ndaama kini irao 182, to ipeebe pikin tomooto ta 29 mi iso: “Anutu ipasaana toono kek, tanata ikam ma takamam uraata biibi kat. Tamen tori ti ko iuulu iti ma ketende su pa uraata kiti.” Tana Lamek ipaata pikin zaana be Noa. 30 Noa isu, to Lamek imbot pa ndaama 595 tomen, mi ipeebe pikin tomooto mi moori pakan. 31 Ndaama ki Lamek irao 777, mana imeete.

32 Noa ndaama kini irao 500, tona ipeebe pikin tomooto tel, ta zan Sem, Ham mi Yapet.

6

Mbulu sananŋana kizin tomtom ipet ma iwe biibi

1-2 Indeeŋe tana zin tomtom timasak ma tiwe boozo kek. Mi Anutu lutuunu bizin tire zin tomtom lutun moori bizin ruŋgun ambaimbaiŋan, tona tikam zin mi tiwoolo zin. To tipeebe.✡ 3-4 Takenata zin tomtom us ta mburanŋan mi zanŋan mi malmalŋan na, tipet ma timbot su toono. Tona Merere iso: “Zin tomtom na, toono kan men. Tana ko bubuŋoŋ imbot raama zin ma alok na som. Kozo ko timbot irao ndaama tomto lamata mi ta (120) men, mana swon imap.”

5 Merere ire mbulu kizin tomtom ta timbot su toono na, isaana ma isaana kat, mi tikamam ŋgar mi lelen iurur pa mbulu sananŋana totomen.✡ 6 Tana ni leleene ipata kat pizin tomtom ta itunu iur zin su toono na mi ipeles pizin. 7 To iso: “Aiss, toŋgo, iŋgi ko aŋpambiriizi zin wal ta boozomen ramaki zin mbili mi man mi koroŋ boozomen ta tikarra pa toono i ma tila len lup. Ŋonoono, nio ituŋ aŋur zin. Tamen mbulu kizin sananŋana ta ikam yo ma aŋpeles kat pizin.”

8 Tamen Noa na, Merere leleene ambai pini, mi ikampewe i.

Mbol ki Noa

9-10 Iŋgi Noa ziŋan popoŋana kini mbol kizin.

Noa ipeebe pikin tomooto tel, zan Sem, Ham, mi Yapet. Mi Noa, ni le sosor sa som. Ni itutamen ta tomtom ndeeŋeŋana imbot la wal ta boozomen lelen. Mi ileŋleŋ la Anutu kalŋaana mi ziru tiwwa.

11-12 Indeeŋe tana Anutu ire mbulu sananŋana kat ilol toono ma imap. Pa malmal imbot pa lele ta boozomen. Tana Anutu ire toono isaana kek. Pa tomtom timap ma tikamam mbulu sananŋana men.

Noa ipo wooŋgo

13 To Anutu iso pa Noa: “Toono ipen pa mbulu ki malmal. Tana nio leleŋ iur kek be aŋpasaana zin tomtom ramaki koroŋ boozomen ta timbotmbot toono na. 14 Tana maŋga be po lem wooŋgo sa. Re ke mbolŋan, to taara mi sap be po wooŋgo pa. Mi sombe po wooŋgo, na didi wooŋgo leleene be iwe boozo mi ŋgal zim pa leleene mi pa mat tomini. Naso imbol kat. 15 Ur wooŋgo ka kin ta kembei: molo kini irao re tomto tel lamoromata (133 mita), mi babaŋana kini irao re laamuru mi ru (22 mita), mi kor kana irao re lamata mi ru (13 mita). 16 Po ruumu uteene isala wooŋgo ŋwaana, mi sombe pun didi, na isala tuŋ sala mbal pepe. Zem mazwaana ri be iwe miiri kwoono. To ur wooŋgo ka kataama imbot la zilŋaana. Mi ur wooŋgo leleene tel: ta imbot meleebe, toro imbot lukutuunu, mi toro imbot kor.

17 Leŋ. Nio kola aŋkam ma nonor biibi ipet pa toono, bekena ipasaana koroŋ kalaŋan ta boozomen. Ko aŋpomon zin ma timap. Tana koroŋ boozomen ta timbotmbot pa toono i, ko timetmeete lup. 18 Tamen nu ituru taparlup ti ma tewe tamen kek. Tana kam kusim, mi lutum bizin ziŋan rwom moori bizin, mi kelela wooŋgo leleene.✡ 19-20 Mi yo zin mbili, man, mi koroŋ matakiŋa ta tikarra pa toono i tomini, ruŋaruŋa, tomooto mi paŋgaara, mi kamap ma kelela wooŋgo leleene. Naso zin tomini timbot ambai. 21 Mi yo kini matakiŋa ta boozomen mi ur lela wooŋgo be iwe niomŋan zin mbili mi koroŋ munmun ta boozomen koyom kini.”

22 Anutu iso sua tana ma imap, tona Noa ila ma ikam ka uraata. Ito Anutu sua kini ta boozomen.✡

7

Nonor biibi

1 Kaimer to Merere iso pa Noa ta kembei: “Nio aŋre kembei nu itum tamen ta kamam mbulu ndeeŋeŋana pa nio motoŋ. Tana niomŋan kusim, mi lutum bizin, mi rwom moori bizin, kala ma kelela wooŋgo.✡ 2 Mi zin mbili matakiŋa boozomen ta ambaimbaiŋan pa patoronŋana i, kam tomooto lamata mi ru, mi paŋgaara lamata mi ru ma tilela wooŋgo. Mi zin mbili ta ambai pa patoronŋana som i, ina kam ruruŋa men, tomooto ta mi paŋgaara ta. 3 Mi man matakiŋa ta boozomen tomini, kam tomooto lamata mi ru, mi paŋgaara lamata mi ru. Naso kaimer tipeebe mi timasak ma tirao pa toono. 4 Pa aigule lamata mi ru imap, tonabe aŋkam yaŋ ma isu toono ma irao aigule tomtooru mi mbeŋ tomtooru, bekena aŋpambiriizi koroŋ kalaŋan boozomen ta aŋur zin na, ma timap pa toono ma tila len.”

5 Merere iso sua tana makiŋ, tona Noa ila ma ikam ka uraata. Ito Merere sua kini ta boozomen.

6 Indeeŋe Noa ndaama kini 600 na, nonor biibi be ipet pa toono. 7 Tana Noa ma kusiini mi lutuunu bizin ziŋan rwoono moori bizin timap ma tilela wooŋgo leleene bekena timbot ambai. Kokena nonor ipasaana zin. 8-9 Mi zin mbili ta ambai pa patoronŋana i, ramaki zin mbili ta ambai pa patoronŋana som i, mi koroŋ boozomen ta tikarra pa toono i, zin ruŋaruŋa timar ki Noa mi ziŋan tilela wooŋgo. Tito sua ta Anutu iso na. 10 Tilela wooŋgo mi aigule lamata mi ru imap, tona nonor biibi ipet ma ilol toono.

11 Indeeŋe ta Noa ndaama kini iwe 600 na, ka puulu iwe ru pa mi ka mbeŋ iwe lamoromata mi ru na, toono kwoono ikaaga, mi yok biibi ta imbot meleeba na, ise raama mburaana biibi. Mi saamba tomini, kwoono ikaaga mi yok ta imbot kor na itop ma zaza. 12 Tana yaŋ mosoolo isu toono ma irao aigule tomtooru mi mbeŋ tomtooru. 13 Indeeŋe kat aigule tana na, Noa ma kusiini mi lutuunu bizin tel Sem, Ham, mi Yapet ziŋan kusin bizin tilela wooŋgo leleene 14 ramaki zin mbili matakiŋa kar kana mi buzur matakiŋa su kana, mi koroŋ matakiŋa ta tikarra pa toono na, mi man matakiŋa ta boozomen. 15-16 Tana koroŋ kalaŋan matakiŋa ta boozomen, ruruŋa, tomooto mi paŋgaara, ta ziŋan Noa tilela wooŋgo leleene, kembei ta muŋgu Anutu iso na. To Merere itunu ikotkaala kataama pizin.

17 Nonor ikelkel kat ma irao aigule tomtooru. Mi yok ipen ma ise kor ma li irao be wooŋgo ipotpot. 18 Mi yok tana mburaana biibi ma ilip mi izze ma iwe li biibi, to wooŋgo ipotpot se mi izurzur. 19 Tana yok izze raama mburaana biibi ma ilol abal bibip ta boozomen. 20 Mi yok ipen ma izalla izalla ma ilip pa abal utenuten ta boozomen irao re paŋ (8 mita). 21 Tana koroŋ kalaŋan boozomen ta timbotmbot pa toono na, timonmon lup. Mbili kar kan, buzur su kan, mi koroŋ karraŋan, ramaki zin tomtom ta boozomen timetmeete lup. 22 Koroŋ kalaŋan boozomen ta tipa pa toono, ta timap ma tila len. 23 Ina zaala ta Merere ipambiriizi koroŋ ta boozomen pa toono. Zin tomtom, mbili, koroŋ karraŋan, mi man ta tirie sala maŋaanaŋana na, sa imbot mini som. Timap ma tila len. Tamen Noa ziŋan wal kini, zin timbot ambai lela wooŋgo leleene.✡

24 Tana yok ilol toono ma imbot irao puulu lamata (aigule 150).

8

Nonor imap

1 Anutu, ni mataana iŋgalŋgal Noa mi koroŋ boozomen ta ziŋan Noa timbotmbot lela wooŋgo leleene na. Tana ikam miiri ma imar be iwike yok ma izzu. 2 To toono kwoono ta yok iwedet pa i, mi saamba kwoono ta yok izzu pa i, timun mini mi yaŋ imet. 3-4 Tana yok ikamam be izzu. Puulu lamata imap na, yok matapot. Indeeŋe puulu iwe lamata mi ru ka mbeŋ lamoro mata mi ru na, wooŋgo ileege sala abal Ararat uteene. 5 Yok izzu men ma indeeŋe puulu iwe laamuru ka mbeŋ mataana kana, to abal utenuten tizze be timbot mat. 6-7 Aigule tomtooru tomen imap, to Noa ipakaaga wooŋgo ka konkwoono ta muŋgu iurpe na, mi ipirie man aŋkor ta ma ila. Man tana irie ma ikoliuliu ma irao yok imaaga kat. To imiili mini som.

8 Tabe Noa isombe iute: Ko yok isula kek, som zen? Tana ipirie mbalmbal ta ma ila. 9 Tamen yok imaaga kat zen. Tabe mbalmbal irao indeeŋe muriini sa be isala na som. Tana imiili ma imar mini, mi Noa isara namaana ipera mat, mi man ise namaana, to ikami ma ilela. 10 Noa inaama ma aigule lamata mi ru tomen imap, to ipirie mbalmbal ma ila mini. 11 Rorou na, mbalmbal imiili ma imar raama ke olib ruunu popoŋana ta imbot la kwoono. Tana Noa iute yok imaaga kek.

12 Noa inaama ma aigule lamata mi ru tomen imap, to ipirie mbalmbal ma ila mini. Mi mazwaana tana mbalmbal imiili som. 13 Tana indeeŋe Noa ndaama kini irao kembei 601, mi puulu mataana kana ka mbeŋ mataana kana na, yok imaaga pa toono kek. Tana Noa ikiili wooŋgo ka ruumu uteene, mi itiiri lele ma ire yok imaaga pa toono kek. 14 Indeeŋe puulu toro ka mbeŋ tomoota lamata mi ru na, toono iraraaza ma sek kat.

15-16 To Anutu iso pa Noa, iso: “Zem wooŋgo, mi niomŋan kusim mi lutum bizin mi rwom moori bizin koyooto ma kepera mat. 17 Mi kam koroŋ kalaŋan boozomen ta niomŋan kombot lela wooŋgo na, ma tiyooto mi tipera mat, bekena tipeebe mi timasak ma tirao pa toono.”

18 Tana Noa ma kusiini mi lutuunu bizin mi rwoono moori bizin tizem wooŋgo ma tipera mat. 19 Mi zin mbili mi man mi koroŋ karraŋan ta boozomen tiluplup zin la unun, mi tizem wooŋgo ma tipera mat tomini.

Noa ikam patoronŋana ila ki Anutu

20 Tona Noa indou pat pakan mi iurpe patoronŋana muriini pa Merere. Mi ikam mbili mi man pakan ta ambai pa patoronŋana i, mi ipun zin, to iur zin sala pat ndouŋana tana, mi ineene zin be iwe patoronŋana pa Merere. 21 Mi Merere iyoozo patoronŋana tana kuziini ambaiŋana kat, tona ikam ŋgar ta kembei: “Kaimer ko irao aŋpasaana toono pa sanaana mi sosor kizin tomtom mini na som. Paso, nio aŋute: Indeeŋe zin naŋgaŋŋan mi imar na, ŋgar kizin izanzaana men. Tana nio ko aŋpasaana koroŋ kalaŋan mini kembei ta aŋkam kek na som.

22 Mazwaana ta so toono imbotmbot men,

nako kini paazaŋana, mi kini ŋgaamaŋana,

lele lomoŋana, mi lele bayouŋana,

re mi iwaara, aigule mi mbeŋ.

Koroŋ ta boozomen tana ko irao imap na som.

Kola imbotmbot men.”

9

Anutu imbuk sua ila ki Noa

1 To Anutu ipombol Noa ziŋan lutuunu bizin, mi iso pizin ta kembei: “Kepeebe mi kamasak ma karao pa toono ta boozomen. 2 Koroŋ boozomen ta timbotmbot pa su lene na, ziŋan man, mi koroŋ karraŋan, mi ye ko matan koikoi mi timoto yom. Mi nio aŋzem zin ima nomoyom be komboro zin. 3 Muŋgu aŋkam koyom zeere mi kini men be kakan. Mi koozi na, aŋkam koroŋ kalaŋan boozomen ta tiwwa pa toono na piom be kakan tomini.”

4 “Mi koroŋ tamen ta aŋgalsek pa. Buzur mazaana ta siŋ imbot la na, kakan pepe. Paso, siŋ ta ikam ma koroŋ kalaŋan timbot matan yaryaara.✡ 5 Tana tomtom sa sombe ipun yom ma siŋiyom ireere, nako nio aŋpokot. Mi sombe buzur sa ikan tomtom sa ma siŋiini ireere, nako kupuni ma imeete be ikot tomtom tana siŋiini. Mi sombe tomtom tasa ipun tomtom toro ma imeete, na ni itunu siŋiini ko ireere be ipokot tomtom tana siŋiini.”

6 Tana tomtom ta so ipun tomtom toro ma imeete,

na ni tomini, tomtom ko tipuni ma imeete.

Paso, Anutu iur tomtom irao itunu ruŋguunu. ✡

7-10 To Anutu iseeŋge sua kini, mi iso pa Noa ziŋan lutuunu bizin ta kembei: “Niom kepeebe mi kamasak ma karao pa toono. Mi keleŋ. Niom mi zin popoŋana tiom tabe tipet pa kaimer i, mi koroŋ kalaŋan boozomen ta niomŋan kombot lela wooŋgo leleene mi kepet mat mi kombotmbot su toono na, nio aŋsombe aŋbuk sua piom.✡ 11 Sua ta kembei: Nio ko irao aŋkam mini nonor biibi sa be ipambiriizi koroŋ kalaŋan ma tila len na som. Mi toono ta kembena. Nonor biibi sa ko irao ipasaana mini na som.”

12-13 To Anutu iseeŋge sua kini ma iso: “Za tio ta imbot la maŋaanaŋana na, ta iŋgi buri aŋur be iwe kilalan pa sua tio mbukŋana tana. Sua tana, nio aŋbuk piom mi koroŋ kalaŋan boozomen ta niomŋan kombotmbot pa toono na. Sua tana kola imbotmbot ma alok. 14-15 Beso aŋur miiri tieene sala maŋaanaŋana mi za ipet ramaki, na nio ko motoŋ iŋgal sua ta aŋbuk piom mi koroŋ kalaŋan ta boozomen. Sua ta kembei: Nonor sa ko irao ipambiriizi yom mini som. 16 Tana za isombe iwedet la miiri tieene, na nio ko aŋre la pa, mi motoŋ iŋgalŋgal sua ta aŋbuk pa koroŋ kalaŋan boozomen ta timbotmbot pa toono na. Pa sua tana kola imbotmbot ma alok.”

17 Tana Anutu iso pa Noa ta kembei. Iso: “Za, ina iwe kilalan pa sua ta aŋbuk pa koroŋ kalaŋan boozomen ta timbotmbot pa toono na.”

Noa mi lutuunu bizin tel

18 Noa lutuunu bizin tel ta timbot wooŋgo mi tiyooto ma tipet mat na, zan: Sem, Ham, mi Yapet. Ham, ni lutuunu zaana Kanaan. 19 Iwal boozomen ta timbotmbot su toono na, tiyooto pa Noa lutuunu bizin tel tana.

20 Noa, ni tomtom ki woomo, mi ikam maata pa baen paazaŋana. 21 Aigule ta, ni iwin yok baen ma ikankaana. Mi kawaala kini ipurus ma itop, tabe ikenne le sorok lela beeze kini leleene. 22 Mi Noa lutuunu Ham, ta Kanaan tamaana na, ire la pa tamaana ta ikenne sorok na, to ila ki toono bizin, mi iso zin pa mbulu ta ire na. 23 Tamen Sem mi Yapet tigaaba Ham pa mbulu kini tana som. Ziru tila ma tikam kawaala, to tiur se regen, mi tipa ki ndemen ma tila, mi tipakaala taman. Pa lelen be tire taman imbot sorok na som.

24 Noa imaŋga ma mataana ikam pak, to ileŋ sua pa mbulu ta lutuunu kaimerŋana Ham ikam pini na. 25 Tana ipiri sua sananŋana pini ma iso ta kembei:

“Wal ki Kanaan ko tibaada pataŋana biibi kat.

Pa zin ko tiwe wal sorrokŋan mi tiwe mbesooŋo pa ton bizin.”

26-27 To iseeŋge sua kini ma iso:

“Iti tapakur Merere Anutu ki Sem.

Tamen zin Kanaan ko tiwe mbesooŋo sorok pa wal ki Sem.

Yapet lutuunu bizin, Anutu ko ipamasak zin ma tiwe boozo, mi iseeŋge toono kizin ma iwe biibi.

Mi ziŋan wal ki Sem ko timbot la mbata mi timbot ambai men.

Tamen zin Kanaan ko tiwe mbesooŋo sorok pa wal ki Yapet.”

28-29 Nonor biibi imap, tona Noa imbot pa ndaama 350 tomen. Tana ndaama kini irao kembei 950, mana imeete.

10

Noa lutuunu bizin popoŋana kizin

1 Iŋgi mbol ki Noa lutuunu bizin mi popoŋana kizin.

Noa ipeebe lutuunu bizin tel, zan Sem, Ham, mi Yapet. Nonor biibi imap, to popoŋana kizin tipet ta kembei:

2 Yapet lutuunu bizin na: Gomer, Magog, Madai, Yaban, Tubal, Mesek, mi Tiras. 3 To Gomer lutuunu bizin na: Askenas, Ripat, mi Togarma. 4 Mi Yaban lutuunu bizin na: Elisa, Tasis, Kitim, mi Dodanim. 5 Zin wal uunu tana, ina Yapet tumbuunu bizin. Zin tila ma tirao sousou mi mutu ta boozomen. Un tataŋa tila timbot la lele kizin kizin, to tiparmbot molo pizin, mi ziŋan tiparso sua pizin mini som. Tabe kalŋan itooro ma iwe ndelndelŋa.

6 Mi Ham ni lutuunu bizin na: Kus, Aikuptu, Put, mi Kanaan. 7 To Kus lutuunu bizin na: Seba, Abila, Sapta, Rama, mi Sapteka. Rama lutuunu bizin na: Siba mi Dedan.

8 Kus, ni ipeebe pikin ta, zaana Nimrot. Nimrot, ni zaana biibi pa malmal, 9 mi Merere ire i kembei ni irao kat pa noŋana. Tanata kaimer tizzo ta kembei: Tomtom ta so irao kat pa noŋana na, ni kembei ta Nimrot. 10 Nimrot, ni imboro lele pakaana biibi ta zaana Sinar (zaana toro Babilon). Lele tana na, kar bibip tel timbot pa. Zan Babel, Erek, mi Akat. 11-12 Kaimer to Nimrot izem lele tana, mi ila pa lele pakaana ki Asiria mi iur kar bibip paŋ ta zan Ninibe, Reobot-Ir, Kala, mi Resen. Kar Resen, ina imbot la kar Ninibe mi kar Kala mazwan. Mi kar biibi kat ta Ninibe.

13-14 Mi Aikuptu lutuunu bizin na: Lud, Anam, Leap, Naptu, Patrus, Kaslu, mi Kaptor. Kaslu tana, ta zin Pilistia kan tiyooto pini.

15-19 Kanaan lutuunu bizin na: Sidon, ta pikin muŋgamuŋga, to Et, Yebus, Amor, Girgas, Ep, Aki, Sini, Arbad, Semar, mi Amat.

Kaimer to zin popoŋana ki Kanaan tiparreege zin ma tiwe un un, mi tila timbot pa lele pakaana ta ka seŋgaaŋa uunu isu kar Sidon, mi isula pa kar Gerar mi kar Gasa, to ikakat ma ilae pa lele ta kar Sodom, Gomora, Adma, mi Seboim timbot pa na. To isala mini, mi imap su kar Lasa. Ina lele kizin Kanaan. 20 Wal tana, ta tipet pa Ham. Mi tiwe un boozo, mi tila timbot la zitun lele kizin kizin, mi kalŋan ndelndelŋa.

21 Noa lutuunu Sem, ta Yapet toono na, ni tomini ipeebe, mi iwe zin wal ki Eber un. 22 Sem lutuunu bizin na: Elam, Asur, Apaksat, Lut, mi Aram. 23 Aram lutuunu bizin na: Us, Ul, Geter, mi Mas. 24 Apaksat, ni ipeebe Sela. Mi Sela, ni ipeebe Eber. 25 Eber lutuunu bizin ru. Ta zaana Pelek, mi toro zaana Yoktan. Indeeŋe tana, zin tomtom timureege, mi tila timbot leŋaleŋa. Tanata tipaata pikin ta zaana be Pelek.

26-29 Yoktan lutuunu bizin na: Almodat, Selep, Asamabet, Yera, Adoram, Usal, Dikla, Obal, Abimael, Seba, Opir, Abila, mi Yobap. Wal tina, ta Yoktan lutuunu bizin. 30 Toono kizin ka seŋgaaŋa uunu iyaara isu Mesa, mi ila ipet lele abalabalŋana ki Separ ta imbot la ki zoŋ uunu. 31 Wal tana, ta tipet pa Sem ma tiwe un un boozo, mi tila timbot la toono kizin kizin, mi kalŋan ndelndelŋa.

32 Tana nonor biibi imap, to Noa popoŋana kini ta zan ise tiŋgi lutuunu bizin tila mi tirao pa lele ta boozomen ma tiwe wal uunu boozo. Zin tel tana, ta tiwe wal boozomen ta timbotmbot toono na un.

11

Urum Babel ta uteene isala kat

1 Muŋgu zin tomtom ta timbot su toono na, zin ta boozomen kalŋan tamen. 2 Mi zin tizirri zin ma tilala pa zoŋ uunu, to tindeeŋe lele keteeneŋana ta, ta imbot pa lele pakaana ki Sinar, mi tipun su tana.

3 To timaŋga mi tiparso pizin ta kembei: “Lak! Kozo totooro toono sa mi teneene pa you be ipet ma iwe kembei ta pat mbolŋana i.” Tana tikam ta kembei, to len koroŋ be tipo ruumu mbolŋana pa. Mi tikam koroŋ toro kembei ta zim i, be ikis pat tana ma imbol.

4 To timaŋga mi tiso: “Lak! Kozo iti tuur lende kar biibi sa, mi topo urum tau uteene isala ma koŋsala saamba. Naso zanda iwe biibi. Mi koroŋ toro tomini. Uraata biibi tiŋgi ko ilup ti ma tewe tamen. Kokena tumureege ma tombot leŋaleŋa irao toono ta boozomen.”

5 To Merere isu be ilou zin, mibe ire kar biibi mi urum tau tomtom tiwwo ma uteene isala ta kor a. 6 Tabe iso: “Wae! Zin tomtom tau tilup ma tiwe tamen kek. Mi tiso kalŋan tamen. Mi iŋgi timaŋga pa uraata biibi ta tiŋgi tomini. Tana kaimer ko matan pasom uraata bibip ta boozomen. 7 Kozo tusula mi totooro kalŋan ma iwe ndelndelŋa. Naso tapakankaana zin ma irao tiparleŋ kalŋan mini som.”

8 Tona Merere iyaŋgwiiri zin mi tiko papirik ma tirao pa lele ta boozomen. Tana tizem uraata biibi tana ma imborene.

9 Kar biibi tana, tipaata zaana be ‘Babel.’ Paso, indeeŋe ta tomtom ta boozomen timbotmbot tana na, Merere itooro kalŋan bekena ipakankaana zin, mi iyaŋgwiiri zin ma tila tirao pa toono ta boozomen.

Sem popoŋana kini

10 Sem popoŋana kini tipet ta kembei:

Indeeŋe nonor biibi imap mi ndaama ru ilae na, Sem ipeebe pikin tomooto ta, zaana Apaksat. Mazwaana tana Sem ndaama kini irao 100 kek. 11 Apaksat isu, to Sem imbot pa ndaama 500 tomen, mi ipeebe pikin pakan, mana imeete.

12 Apaksat ndaama kini irao 35, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Sela. 13 Sela isu to Apaksat imbot pa ndaama 403 tomen, mi ipeebe pikin pakan, mana imeete.

14 Sela ndaama kini irao 30, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Eber. 15 Eber isu, to Sela imbot pa ndaama 403 tomen, mi ipeebe pikin pakan, mana imeete.

16 Eber ndaama kini irao 34, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Pelek. 17 Pelek isu, to Eber imbot pa ndaama 430 tomen, mi ipeebe pikin pakan, mana imeete.

18 Pelek ndaama kini irao 30, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Reu. 19 Reu isu, to Pelek imbot pa ndaama 209 tomen, mi ipeebe pikin pakan, mana imeete.

20 Reu ndaama kini irao 32, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Seruk. 21 Seruk isu, to Reu imbot pa ndaama 207 tomen, mi ipeebe pikin pakan, mana imeete.

22 Seruk ndaama kini irao 30, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Naor. 23 Naor isu, to Seruk imbot pa ndaama 200 tomen, mi ipeebe pikin pakan, mana imeete.

24 Naor ndaama kini irao 29, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Tera. 25 Tera isu, to Naor imbot pa ndaama 119 tomen, mi ipeebe pikin pakan, mana imeete.

26 Tera ndaama kini irao 70, to ipeebe lutuunu bizin tel ta zan Abaram, Naor, mi Aran.

Mbol ki Tera

27 Iŋgi Tera ziŋan popoŋana kini mbol kizin:

Tera ipeebe Abaram, Naor, mi Aran. Aran, ni ipeebe Lot. 28 Aran tamaana Tera imbotbot men, mi Aran imeete su kar kini Ur, ta imbot la lele pakaana biibi ki Kaldia na.

29 Abaram iwoolo Sarai, mi Naor iwoolo Milka. Milka ziru Iska taman ta Aran. 30 Mi Sarai, ni kopo somŋana, tana ipeebe pikin som. ✡

31 Tera, ni ikam lutuunu Abaram, mi tumbuunu Lot, ta Aran lutuunu na, mi rwoono moori Sarai, ta Abaram kusiini na, ma ziŋan tizem kar Ur tau imbot la lele pakaana ki Kaldia na, mi tisombe tila pa toono Kanaan. Tamen tipet kar Aran, to tipun su mi timbot tana. 32 Indeeŋe Tera ndaama kini irao 205, to imeete su kar tana.

12

Merere iboobo Abaram

1 Aigule ta, Merere ipet ki Abaram mi iso pini ta kembei. Iso: “Abaram, zem toono ku, mi tomom ma nom ma toŋmatiziŋ ku, mi maŋga ma la pa toono tabe aŋso u pa i.✡ 2 Nio ko aŋkam popoŋana ku ma tipet ma tiwe boozo kat mi wal zanŋan. Mi kampeŋana tio ko imbotmbot se ku, mi aŋkam zom ma iwe biibi. Mi nu ko we zaala pa wal boozomen be tikam kampeŋana ambaiŋana. 3 Wal ta so tikampe u, na nio ko aŋkampe zin. Mi zin wal ta so matan pasomu, na keteŋ malmalŋana tio ko ise kizin. Mi nu ko we zaala be kampeŋana biibi ise kizin karkari ta boozomen ta timbotmbot pa toono na.”✡

4 Merere iso sua tana, to Abaram ito kalŋaana, mi imaŋga ma izem kar Aran. Mi tiziini lutuunu Lot igaabi ma ziŋan tila. Indeeŋe tana Abaram ndaama kini irao 75 kek. 5 Tana Abaram ikam kusiini Sarai, mi lutuunu Lot, mi mburu kizin ta boozomen ma ziŋan zin mbesooŋo kizin tau tikam zin su kar Aran na, timaŋga pa pai kizin. Tiwwa ma tila, mi tipet toono Kanaan.

6 Abaram bizin tiwwa pa toono Kanaan, mi tila tipet kar Sekem. Kar tina, ke biibi ta imbotmbot, zaana More. Indeeŋe tana, zin tomtom ki Kanaan timbotmbot pa toono tana.

7 To Merere ipet ki Abaram isu tana, mi iso pini. Iso: “Toono tabe aŋkam pa popoŋana ku ta tiŋgi.” To Abaram indou pat isu lele tana be iwe patoronŋana muriini. Paso, Merere ipet kini isu tana.✡

8 Kaimer na, Abaram izem Sekem, mi ipa ma ila pa lele abalabalŋana ta imbot la zoŋ uunu pa kar Betel. To ipun su kar Betel mi kar Ai mazwan. Kar Betel imbot la iwaara mi kar Ai imbot la re. Mi Abaram ipo patoronŋana muriini isu lele tana mi isuŋ pa Merere.

9 Kaimer to ni imaŋga mini pa pai, mi iwwa ma ila pa lele pakaana biibi ta zaana Negeb.

Abaram isula Aikuptu

(Un 20:1-18, 26:1-11)

10 Timbotmbot su tana, mi peteele biibi ipet ma toono ki Kanaan na, kini sa som kat. Tana Abaram iko ma isula pa Aikuptu be imbot ŋana ri, tonabe imiili ma ise mini. 11 Tila ma tigarau pa Aikuptu, to Abaram iso pa kusiini Sarai ta kembei. Iso: “Leŋ. Nio aŋute nu moori kaibiim kat. 12 Tana zin wal ki Aikuptu tisombe tire u, nako matan berber pu. To tipun yo ma aŋmeete be tikamu. 13 Tana kozo tala, to so pizin be nu tom ta nio i. Naso nu ndomom pio, mi tikampe yo ma aŋbot ambai.”

14 Sua ki Abaram ŋonoono kat. Pa tila tipet Aikuptu, to zin Aikuptu kan tire Sarai kembei ni moori kaibiim kat. 15 Tana zin menderŋan ki king tire i, to tila ki king mi kwon mbesmbeeze pa Sarai. To tila na tikam Sarai, mi tiuri la ruumu ki king. 16 Mi Sarai ndomoono pa Abaram, tana king ikampe i mi ikam le sipsip, mekmek, makau, doŋki, mi kamel pakan, ramaki mbesooŋo pakan.

17 To Merere ikam ma mete sananŋana kat ise ki king ziŋan zin wal kini. Paso, ni ikam Abaram kusiini Sarai tau. 18-19 Tana king iboobo Abaram ma imar, mi iyaambi i ta kembei: “Parei ta nu kam mbulu tiŋgi pio? Ni sa nu kusim na! Parei ta nu sombe lumri? Nio aŋurla sua ku, tana aŋsombe aŋkami ma iwe kusiŋ. Is, kam kusim mi niomru kala leyom.” 20 Tona king iur sua pizin menderŋan kini be tiser Abaram ziru kusiini mi koroŋ kini ta boozomen ma tila len.

13

Abaram ziru Lot tiparzem zin

1 Tana Abaram ziŋan kusiini mi lutuunu Lot tikam koroŋ kizin ta boozomen ma tizem Aikuptu, mi timiili ma timar mini pa lele pakaana ki Negeb. 2 Abaram, ni mbio uunu kat. Pa ni le mbili mi pat milmilŋan boozo. 3-4 To Abaram izem lele ki Negeb, mi imaŋga mini mi izirri i ma ila ipet lele ta imbot la kar Betel mi kar Ai mazwan, mi isuŋ pa Merere su tana. Pa lele tana, ta muŋgu ni ipun su pa mi ipo patoronŋana muriini.

5 Lot, ta ziru Abaram tiwwa na, ni le mbili boozo, mi wal kini ziŋan zin mbesooŋo kini boozomen tomini. 6 Tana Abaram ziru Lot, len koroŋ boozo kat, mi toono irao be ziru timbot la mbata na som. 7 To Lot mbesooŋo kini mi Abaram mbesooŋo kini timaŋga mi tiparzooro. (Indeeŋe tana zin wal ki Kanaan mi zin wal ki Peres, zin tomini timbotmbot lele tana.)

8 Tabe Abaram iso pa Lot ma iso: “Ituru toŋmatiziŋ tau. Tana leleŋ be ketende malmal par piti pepe. Mi mbesooŋo kiti tomini, tiparzooro pepe. 9 Lutuŋ re. Toono biibi ta imbotmbot i. Tana itum re lem lele pakaana sa be mbot pa, mi nio leŋ pakaana. Nu sombe sulae, nako aŋsalae. Mi sombe lelae, nako aŋperae.” 10 Tona Lot mataana ila mi itiiri lele. Ni ire la pa lele keteeneŋana ta yok Yordan imbot pa ma ila imiili su kar Zoar na. Toono tana ambaiŋana kembei ta mokleene ki Merere mi kembei ta toono kizin Aikuptu. Paso, indeeŋe tana Merere ipasaana kar Sodom mi kar Gomora zen. 11 Tana Lot ziru Abaram tiparzem zin, mi timbot la mbata mini som. Pa Lot ikam le toono keteeneŋana ta igarau pa yok Yordan na, mi imaŋga be izirri i ma ila pa zoŋ uunu. 12 Tana Abaram, ni imbotmbot toono Kanaan. Mi Lot, ni imbotmbot toono keteeneŋana ta igarau pa kar Sodom na. 13 Indeeŋe mazwaana tana, zin tomooto mi moori ki kar Sodom tikamam mbulu bozboozo ma tisosor biibi kat pa Merere mataana.

Abaram ila pa kar Ebron

14 Lot izem Abaram, mana Merere iso pa Abaram. Iso: “Kozo mender mi motom lela, pera, sula, sala, mi tiiri lele. 15 Toono boozomen ta re i, ina aŋkam pu mi popoŋana ku be kombotmbot pa mi iseeŋge iseeŋge ma ila.✡ 16 Mi nio ko aŋkam popoŋana ku ma tipet ma tiwe munŋaana ka tieene kembei ta ululu toono kana i. Tomtom tasa ko irao be inin zin na som. 17 Tana maŋga mi pa pa lele ta boozomen tiŋgi mi tiiri. Pa iŋgi, aŋkam ma iwe lem.”

18 Tana Abaram imaŋga mini, mi izirri i ma ila ipet kar Ebron, to ipun su lele ta zaana Mamre. Lele tana ke bibip timbotmbot pa. Mi ipo patoronŋana muriini pa Merere isu tana.

14

Abaraam ikamke Lot

1-9 Indeeŋe mazwaana tina, Bera ni king ki kar Sodom, mi Birsa ni king ki kar Gomora, mi Sinap ni king ki kar Adma, mi Semeba ni king ki kar Zebo, mi Kedoleoma ni king ki kar Elam. Kedoleoma tina, ni imboro king paŋ tana ramaki king ki kar Bela, ta zaana toro Zoar na, ma irao ndaama laamuru mi ru kek. Mi indeeŋe ndaama iwe laamuru mi tel pa, to king lamata tana timaŋga mi tizooro king Kedoleoma kalŋaana.

Tana indeeŋe ndaama iwe laamuru mi paŋ pa, to king Kedoleoma iboobo la pa gaabaŋana kini tel ta zan tis: Amrapel, ni king ki kar Sinar, Ariok, ni king ki kar Elasa, mi Tidal, ni king ki kar Goi. Mi king paŋ tina ziŋan malmal kan kizin tila, to ziŋan zin wal ki Repaim tiporou isu kar Asterot-Karnaim ma tilip pizin.

To tila pa kar Am, mi ziŋan zin wal ki Zuzim tiporou ma tilip pizin. To tila pa toono keteeneŋana ki Kiriataim, mi ziŋan zin wal ki Enim tiporou ma tilip pizin. To tila pa lele abalabalŋana ki Seir, mi ziŋan zin wal ki Or tiporou ma tilip pizin. To tiketoto zin ma tila pa kar El Paran, ta imbot kolouŋana pa lele bilimŋana na.

Mana timiili mini ma tila pa kar Kades ta imbot la ki yok Mispat na. To ziŋan zin wal ki Amalek mi zin wal ki Amor ta timbotmbot pa kar Azezon Tamar na, tiporou. Tiporou na, tilip pizin tomini.

Kedoleoma ziŋan zin wal kini tilip pa wal uunu lamata mi ta tina makiŋ, tona king lamata ki Sodom, Gomora, Adma, Zebo, mi Bela tilup zin ma tila pa toono keteeneŋana ta zaana Sidim na, mi timendernder mi timbotmbot. Tizaŋzaaŋa Kedoleoma ziŋan gaabaŋana kini tel tana be ziŋan tiporou. Zin timaŋga pa malmal isu tana ma Kedoleoma ziŋan gaabaŋana kini tilip pa zin lamata tana. 10 Lele ki Sidim na, ka toono sumbunsumbun boozomen ta kolta imbotmbot pa. Tabe indeeŋe king ki Sodom mi king ki Gomora ziŋan zin malmal kan kizin tikam pirik ma tiko ma tila len, to wal kizin pakan titoptop sula toono sumbunsumbun tana. Mi wal pakan na, tiko ma tisala pa abal.

11 Kedoleoma ziŋan gaabaŋana kini tilip pa malmal tana makiŋ, tona tila mi tiyo len mbili, mburu, mi kini ta boozomen kizin wal ki kar Sodom mi Gomora ma tila. 12 Mi Abaram lutuunu Lot ta imbotmbot kar Sodom na, zin tikoki i tomini ramaki koroŋ kini ta boozomen.

13 Tana tomtom ta, ni iko pa malmal ma ila ipet ki Abaram isu sapu uunu Mamre ta ni imbotmbot pa na, to isotaari pa malmal tana. Sapu tana katuunu, ni tomtom ta kizin Amor. Ni zaana Mamre, mi tiziini bizin zan Eskol mi Aner. Zin tel tina, koroŋ to ziŋan Abaram tiluplup zin ma timbotmbot.

14 Abaram ileŋ kembei tikam lutuunu Lot ma tila kek, to iboobo mbesooŋo kini 318 tau malmal kan kat i, ma ziŋan tila tiketoto king paŋ tana ma tila tise kizin ta kar Dan. Zin mbesooŋo kini tana, indeeŋe ta nan bizin tipeebe zin ma tisu mi imar na, ziŋan Abaram timbotmbot.

15 Mbeŋ na, Abaram ipeete zin malmal kan kini, to ziŋan zin king tana tiporou ma tilip pizin. To tiketoto zin ma tila tipet kar Oba ta imbot kar Damaskus ndemeene na. 16 Tana Abaram iyo koroŋ ta boozomen mi ikam ma imiili mini. Ikam lutuunu Lot, ramaki mburu kini ta boozomen, mi zin tomooto ma moori ta king paŋ tana tikoki zin na tomini.

Melkisedek ipombol Abaram

17 Abaram ilip pa Kedoleoma ziŋan zin king ta tigaabi pa malmal na makiŋ, to imiili ma imar na, king ki Sodom imar mi indeeŋi su lele keteeneŋana ta zaana Sabe na. (Lele tina, zaana toro ‘Lele keteeneŋana kizin king.’)

18 To king ki kar Salem tomini, ni zaana Melkisedek, ikam narabu mi yok baen mi imar. Melkisedek tana, ni patoronŋana ka tomtom ki Anutu kor kana kat.✡ 19-20 Tana ipombol Abaram ma iso ta kembei:

“Abaram, Anutu kor kana kat ta iur saamba mi toono na, itunu ko ipombolu.

Ni ta iur kom koi bizin la nomom ma lip pizin.

Tana iti tapakuri.”

Tona Abaram imaŋga na, ipeete mburu ta iyo pa malmal na, ma iwe pakaana laamuru, mi pakaana ta ila ki Melkisedek.✡

21 To king ki Sodom iso pa Abaram ta kembei: “Mburu mi mbili ta boozomen ti na, kam lem. Tamen zem zin wal tio ma timar ma niamŋan amla.” 22 Tamen Abaram ipekel kwoono ma iso: “E-e, kembena pepe. Merere, ni Anutu kor kana kat ta iur saamba mi toono. Nio aŋwit nomoŋ mi aŋbuk sua mbolŋana pa ni zaana ta kembei: 23-24 “Nio irao aŋkam leŋ koroŋ ku sa na som kat. Koroŋ tau zin malmal kan tio tikan kek, ina ta tina. Mi gaabaŋoŋ tel ta tito yo ma niamŋan amar i, Aner, Eskol, mi Mamre na, nio leŋ sua sa pizin som. Zitun tau. Sombe lelen be tikam len koroŋ, ina tikam.” Abaram iso ta kembei paso, imoto pa toyaŋana. Kokena kaimer king ki Sodom iso ni ta ikam ma Abaram iwe mbio uunu.

15

Merere imbuk sua ila ki Abaram

1 Kaimer to Merere ipet ki Abaram ila miuŋana, mi iso pini ta kembei: “Abaram, moto pepe. Nio ta ko aŋwe siŋgiao pu. Mi nu ko kam lem kadoono biibi kat.”

2-3 Tamen Abaram iso: “O Merere Anutu tio, sokorei tabe nu kam pio i? Nio leŋ kelŋoŋ sa? Eliezer ki kar Damaskus tau imbesmbeeze pio i, na ni ta ko ikel yo mi imender pa koroŋ tio ta boozomen. Pa nu kam leŋ kelŋoŋ sa som.”

4 Mi Merere kalŋaana imar ki Abaram ta kembei: “Som. Mbesooŋo ku tina ko ikelu ma ikam murim na som. Lutum ŋonoono tabe itum peebi gi, ko ikam murim mi imender pa koroŋ ku ta boozomen.” 5 To Merere ikam Abaram ma tipera mat, mi iso pini ta kembei: “Motom sala mi re pitik ta timbot saamba a. Irao nin? Popoŋana ku kola tipet ma tiwe munŋaana ka tieene kembei ta pitik tiŋga.” ✡ 6 Mi Abaram leleene iurla kembei sua ki Merere ko iur ŋonoono. Tana Merere ire i kembei ni tomtom ndeeŋeŋana. ✡

7 Mi Merere iso pini mini ta kembei: “Nio Merere ku. Nio ta aŋkamu ma zem kar Ur ki Kaldia, bekena aŋkam lem toono ta tiŋgi.” 8 Tamen Abaram iso: “O Merere, biibi tio, nu ko kam so mbulu i bekena aŋute kat ta kembei: Toono tiŋgi ko iwe leŋ?” 9 To Merere iso pini ta kembei: “Kam makau paŋgaara ta, mekmek paŋgaara ta, mi sipsip tomooto ta, ta kan ndaama teltelŋa na, ramaki mbalmbal mi uutu ma timar tio.”

10 Tana Abaram ila ma ikam zin koroŋ tana ma imar, to isupaala zin mi iur zin ma pakaana pakaana. Tamen man ru tana na, isupaala zin som. 11 Mi manboŋ pakan ta timar ma tisu ma tisombe tikan buzur tana. Tamen Abaram inaana zin ma tila len.

12 Zoŋ ikamam be isula, mi Abaram ikeene ma izemke i kat. To zugut mandiŋ kat, ta isu ma izuki. Tabe motoŋana biibi ikami. 13 To Merere iso pini ta kembei. Iso: “Iŋgi be aŋpaute u pa mbulu tabe ipet pa kaimer i. Popoŋana ku ko tiwe leembe pa lele toro. Mi lele tana ka tomtom bizin ko tikam zin ma tiwe len mbesooŋo, mi tiseseeze matan ma irao ndaama 400. ✡ 14 Tamen kaimer nio ko aŋur kadoono pa toono tana ka tomtom bizin. Mi popoŋana ku ko tiyo len koroŋ boozomen kizin wal tana, mi tizem lele kizin, mi timiili ma timar toono ti mini. ✡

15 Tamen nu na, mbotŋana ku ko ambai men ma irao we kolman kat, to meete. ✡

16 Tana wal ku ko loŋa mi timiili ma timar mini pa toono tiŋgi na som. Ko timbotmbot ma molo su lele tabe tila pa i. Pa zin wal ki Amor ta timbotmbot pa toono tiŋgi i, bela tikamam mbulu sananŋan boozomen ma irao kat pa ka kin, tonabe nio aŋur kadoono pizin, mi aŋziiri zin ma tila len. Naso popoŋana ku tirao timiili ma timar toono tiŋgi mini.”

17 Indeeŋe zoŋ isula ma lele zugut to, you ta ipet mi iyaara ma biibi ila buzur pakan pakan mazwan. 18 Mbeŋ tana, Merere imbuk sua ila ki Abaram mi iso: “Nio ko aŋkam toono ta boozomen tiŋgi pa popoŋana ku ma iwe len. Toono tiom ko ila tuŋ su yok kizin Aikuptu kezeene, mi ila imap su yok biibi Euprates. ✡ 19-21 Toono tana na, kizin wal ki Keni, Kenis, Kadmon, Et, Peres, Repa, Amor, Kanaan, Girgas, mi Yebus.”

16

Agar ipeebe Ismael

1 Abaram kusiini Sarai, ni ipeebe Abaram le pikin sa zen. Tamen ni le mbesooŋo moori ta ki Aikuptu, zaana Agar. 2 Tana aigule ta na, ni isu mi iso pa Abaram ta kembei: “Leŋ. Nu ute: Merere, ni ikam ma nio kopoŋ som. Tana la ki mbesooŋo moori tio mi niomru kekeene. Naso ni ipeebe leŋ pikin tasa.” Abaram ileŋ la Sarai kalŋaana mi ito.

3 Tana indeeŋe Abaram imbot su toono Kanaan irao ndaama laamuru kek na, Sarai ikam mbesooŋo moori kini ta ki Aikuptu na, ma iuri la ki Abaram be iwe kembei Abaram kusiini toro. 4 Mi Abaram ila ma ziru Agar tikeene, to Agar kopoono.

Agar iyamaana itunu kembei ni kopoono, tona niini ise mi mata pasom biibi kini Sarai. 5 Tabe Sarai isu mi isuk sua pa Abaram ma iso: “Wai, pataŋana ta ise tio i, ina nu uunu ku tau! Ŋonoono, nio ituŋ aŋuri ima ku. Tamen indeeŋe ta ni iyamaana itunu kembei ni kopoono, mi imar indeeŋe koozi na, ni mata pasom yo. Tana re u. Pa Merere ko itiiri ituru pa pataŋana tiŋgi.”

6 Abaram ipekel kwoono ma iso: “Re, mbesooŋo moori ku tana imbot la itum nomom. Tana mbulu ta so lelem be kam pini, na kam men tau.” Tana Sarai imaŋga mi ikam bakai pa Agar, tabe ni iko ma ila lene.

7 Agar ipa ma ila pa lele bilimŋana, mi ipet yok bukbukŋana ta igarau pa zaala ta ila pa lele pakaana ki Sur na, to Ŋgoŋana ki Merere saamba kana ipet kini mi iso: 8 “Agar, mbesooŋo moori ki Sarai, nu mbot swoi ta mar i? Mi iŋgi so la parei?” Agar iso: “Nio iŋgi aŋko pa biibi tio Sarai i.”

9 To Ŋgoŋana ki Merere iso: “Miili ma la ki biibi ku mini, mi leŋ la kalŋaana.” 10 Mi iseeŋge sua kini mini ma iso: “Nio ko aŋkam popoŋana ku ma tipet ma tiwe munŋaana ka tieene. Irao tinin zin na som. Mi leŋ.

11 Nu kopom kek

Mi ko peebe pikin tomooto ta.

Kozo paata zaana be Ismael.

Pa Merere ileŋ tiŋiizi ku kek.

12 Lutum tana ko iwe kembei ta ŋge saŋsaŋŋana.

Ni ko iur koi pa wal ta boozomen.

Mi wal ta boozomen ko tiur koi pini.

Tana ni ziŋan toŋmatiziŋ kini ko tipargarau zin som.”

13 Tona Agar ikam ŋgar mi iso ta kembei: “Anutu, ni irre yo totomen. Mi koozi nio aŋre kati pa motoŋ isu lele ti.” Tana Agar ipaata ni ta ipet kini na be ‘El-Roi.’ Sua tina ka uunu ta kembei: ‘Anutu ta irre yo.’ 14 Tana yok touŋana ta imbot lele tana na, tiwatwaata be Laai-Roi. Yok tana imbot su kar Kades mi kar Bered mazwan.

15-16 Tana indeeŋe Abaram ndaama kini irao 86 na, Agar ipeebe le pikin tomooto ta. Mi Abaram ipaata pikin zaana be Ismael.✡

17

Merere iur reeteŋana ma iwe kilalan pa sua mbukŋana

1-2 Indeeŋe Abaram ndaama kini irao 99 na, Merere ipet kini mini mi iso pini ta kembei: “Nio Anutu mburoŋ keskeezeŋoŋ. Tana pa pai ku ma ndabok men pa nio motoŋ. Naso ituru taparlup ti ma tewe tamen, mi aŋkam popoŋana ku ma tipet ma tiwe boozo.”

3 Tona Abaram iŋgun kumbuunu pini mi uteene isu toono. To Anutu iso pini mini ma iso: 4-5 “Nio aŋbuk sua pu ta kembei: Nio ko aŋkamu ma we zin karkari boozomen taman. Tana koozi mi ila, nako zom Abaram mini som. Ko aŋpaata zom be Abaraam. *✡ 6 Mi nio ko aŋkam popoŋana ku ma tipet ma timasak, ma tiwe wal un boozo. Mi kizin pakan ko tiwe king. 7 Sua ta koozi aŋbuk ima ku na, kaimer ko aŋpombol mini pa lutum bizin, tumbum bizin, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. Tana sua tiŋgi ko imbol ma imbotmbot ma alok. Sua ta kembei: Nu niomŋan popoŋana ku tabe tipet pa kaimer i, na nio ko aŋwe Anutu tiom.✡ 8 Mi toono ta boozomen ki Kanaan ta koozi nu we leembe pa i, ko aŋkam ma iwe leyom. Nu mi zin popoŋana ku tabe tipet pa kaimer i. Toono tiŋgi ko iwe leyom be kombotmbot pa ma alok. Tana nio ko aŋwe Anutu kizin popoŋana ku, mi zin timbesmbeeze pio.”✡

9-10 To Anutu iseeŋge sua kini mini, mi iso pa Abaraam ta kembei: “Nu niomŋan popoŋana ku kozo motoyom iŋgalŋgal sua tio mbukŋana taiŋgi mi kototo, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. Tana nu mi popoŋana ku ta boozomen tabe tipet pa kaimer i, bela tireete yom ma kamap.✡ 11-13 Mbulu tabe kakam pa kuliyom, ina iwe kilalan pa sua mbukŋana kiti. Sua tana ko imbotmbot ma alok. Lutuyom bizin, sombe tisu ma kan aigule iwe lamata mi tel, tona kereete zin. Mi zin mbesooŋo tiom ta nan bizin tipeebe zin isu ruumu tiom, ziŋan zin mbesooŋo tiom ta kiŋgiimi zin ila kar molo na, zin tomini kereete zin. 14 Mi sombe tomtom sa, ni tireeti som, nako irao imbot la mazwoyom som. Keseri ma ila ne. Pa ina ni izooro la sua tio mbukŋana taiŋgi.”

Anutu iso Sarai be ipeebe pikin tomooto

15 Mi Anutu iso mini pa Abaraam ta kembei: “Kozo paata kusim zaana be Sarai mini pepe. Paati be Sara. † 16 Pa nio ko aŋpomboli bekena ni irao ipeebe lem pikin tomooto. Mi ni ko iwe wal boozomen tumbun moori. Mi popoŋana kini pakan ko tiwe king.”

17 Abaraam ileŋ sua tana, tamen iurla som. Ni iŋgun kumbuunu mi ituundu mi iseeŋge. Pa ikam ŋgar pa ta kembei: “A, iŋgi sa aŋwe kolman kek na. Tomtom ta sombe ndaama kini irao tomto lamata, ko irao be ipeebe? Mi Sara tomini, ni ndaama kini irao tomto paŋ kwoono laamuru. Ko irao be ipeebe?”✡ 18 Tana Abaraam iso pa Anutu: “Ina ambai. Mi lutuŋ Ismael imbotmbot i. Nio leleŋ be kampe i mi motom pini.”

19 Tamen Anutu iso: “Soom. Kusim Sara, ta ko ipeebe lem pikin tomooto. Mi pikin tana, kozo paata zaana be Isak. ‡ Sua ta aŋbuk ima ku, nako iur ŋonoono se kini mi popoŋana kini tabe tipet pa kaimer i, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. 20 Mi nu wi yo be motoŋ pa Ismael, tana nio ko aŋkam ta kembena. Nio ko aŋpomboli mi aŋkam popoŋana kini ma tipet ma tiwe boozo kat. Uunu laamuru mi ru ko tiyooto pini. Mi nio ko aŋkam zin ma tiwe wal boozo kat. 21 Tamen ndaama tiŋgi imap, tonabe Sarai ipeebe Isak. Mi sua ta aŋbuk ima ku, nako iur ŋonoono se kini mi popoŋana kini.” 22 Anutu iso sua pa Abaraam makiŋ, to izemi mi ila lene.

23 Indeeŋe kat aigule tana na, Abaraam ito Anutu kalŋaana mi ireete tomooto kini ta boozomen. Ireete lutuunu Ismael, mi zin mbesooŋo ta ni iŋgiimi zin na, mi zin mbesooŋo ta nan bizin tipeebe zin su ruumu kini na. 24-27 Tana indeeŋe Abaraam ndaama kini irao tomto paŋ kwoono lamoromata mi paŋ (99), mi lutuunu Ismael ndaama kini irao laamuru mi tel na, tireete ziru. Mi aigule tamen ta tana na, tireete zin mbesooŋo kini tomini. Zin ta Abaraam iŋgiimi zin na, mi zin ta nan bizin tipeebe zin su ruumu kini na.

18

Merere ipet ki Abaraam, mi isotaari pa Sara be ipeebe Isak

1 Kaimer to Merere ila ipet ki Abaraam isu lele Mamre ta ke bibip timbotmbot pa na. Indeeŋe tana na, aigule palakuutu mi zoŋ mataana men. Tabe Abaraam imbutultul su beeze kini kwoono. 2 Beso mataana pok se na, ire la pa tomtom tel timendernder. Tabe imaŋga mi iloondo ma ila kizin.

Ila tuŋ la kizin, to ilek kumbuunu mi iso: 3 “O biibi tio, nio mbesooŋo ku. Sombe leleyom pio, na kapasal yo mi kala pepe. ✡ 4-5 Kamar ma talae ke uunu tiŋga mi keteyom su muŋgu. Mi aŋkam yok sa imar be kuŋguuru kumbuyom, mi koyom kini risa be kokoto keteyom pa. Tonabe kamaŋga mini mi kala. Pa iŋgi niom kamar tio, tana leleŋ ambai kat.” Mi zin tiso: “Ambai. Kam kembei ta so na.”

6 Tona Abaraam iloondo ma ilela beeze leleene, mi ipiyar Sara. Iso: “Nomom karau pa kan narabu sa, mi nio aŋla aŋru kan buzur.” 7 Tona iloondo ma ila pa siiri kizin makau, mi ikam makau lutuunu ndekndekŋana ta ma iur la ki mbesooŋo kini be iurpe. 8 Tiurpe kini makiŋ, to Abaraam ikam ma ila pizin leembe tel tana ma tikan. Zin tikanan su ke uunu, mi Abaraam ni imborro zin.

9 Tikan makiŋ, to tiwi i ma tiso: “Kusim Sara ila parei?” Abaraam iso: “Ni imbotbot beeze leleene a.” 10 To tomtom kizin ta, isu mi iso: “Ndaama ti imap, to aŋmiili ma aŋmar mini. Mi sombe aŋmar, na kusim Sara ko ipeebe lem pikin tomooto ta kek.”

Izzo sua tana na, Sara imbotbot la ndemeene uunu su beeze kwoono, mi ileŋleŋ la. ✡ 11-12 Abaraam ziru Sara tiwe kolman ma kolmannan kek. Tana Sara ileŋ kembei ni ko ipeebe pikin, to iseeŋge la leleene mi iso: “Wai, iŋgi sa niamru waeŋbi kuliyam imorou kek. Ko irao menmeen yam pa mbulu taiŋgi mini? Na som.”

13 To Merere iso pa Abaraam: “Parei ta Sara iseeŋge, mi iso ni iwe kolmannan kek tana irao be ipeebe pikin som? 14 Nio Merere aŋtat pa kosa sa? Som. Tana ndaama ti imap, to aŋmiili ma aŋmar mini. Mi indeeŋe nol tana, kusim Sara ko ipeebe pikin tomooto ta kek.” 15 Tona Sara imoto, mi iwatkaala itunu ma iso: “Waa, nio aŋseeŋge sa?” Tamen Merere iso: “Som. Nu seeŋge kek.”

Abaraam isuŋ pizin tomtom ki kar Sodom

16 To tomtom tel tina timaŋga, mi Abaraam iur zin ma ziŋan tila. Tipa ma tila ŋana ri, to matan sula pa kar Sodom. 17 Mi Merere ikam ŋgar ta kembei: “Uraata tabe aŋkam i, ko aŋwatkaala pa Abaraam? Som. Ko aŋswe pini ma ileŋ. 18 Pa kaimer popoŋana kini ko tipet ma tiwe wal boozomen mi wal zanŋan. Mi ni ta ko iwe zaala pa kampeŋana biibi be ise kizin karkari boozomen ta timbotmbot pa toono na. 19 Mi nio ituŋ aŋpeikati kek, be aŋpaute i pa ŋgar tio mi mbulu tio. To ni kadoono ipaute popoŋana kini be tito zaala tio mi tikam mbulu ta ndeeŋeŋana men. Naso sua ta muŋgu aŋbuk pini na, iur ŋonoono.”

20-21 Tona Merere iso pa Abaraam. Iso: “Zin Sodom mi Gomora kan tinoknok mbulu ta sananŋana kat. Mi sanaana kizin uruunu ramaki tiŋiizi biibi kizin wal ta tikamam ŋoobo zin na, imar ma aŋleŋ kek. Tana aŋsombe aŋsula mi aŋre zin. Naso aŋute kat: Urun mi tiŋiizi biibi ta izze ma aŋleŋleŋ i, ka uunu ŋonoono, som som? Mi sombe tikamam ta kembei, to aŋpambiriizi zin ma timap.”

22 To Merere gaabaŋana ru timaŋga pa pai mini be tisula pa kar Sodom. Tamen Merere, ni ziru Abaraam timbot. 23 Tana Abaraam ila kolouŋana pini, to iwi i ta kembei. Iso: “Ambai. Mi parei pizin tomtom ndeeŋeŋan ta ziŋan zin sananŋan timbotmbot na, ko pambiriizi zin raama? 24 Sombe wal ndeeŋeŋan tomtooru laamuru timbotmbot kar tana, ko pasaana kar? Som, nu ko muŋai zin, mi zem zin ma timbot. Pa ina, zin tina ta ndomon pa kar. 25 Tana sombe wal ndeeŋeŋan tomtooru laamuru timbotmbot, na nu irao pasaana kar taŋga na som. Pa nu itum ta tiiriŋana katuunu tau. Tana bela kam mbulu ndeeŋeŋana. Kokena pasaana sorok wal ndeeŋeŋan raama zin wal sananŋan.” 26 Merere ipekel kwoono ma iso: “Sombe nio aŋdeeŋe tomtom ndeeŋeŋan tomtooru laamuru ta timbotmbot kar Sodom, inako aŋpasaana kar som.”

27 Tona Abaraam isu mi iso sua mini: “O Biibi, nio tomtom sorokŋoŋ, kembei ta koukou mi ululu toono kana. Tamen aŋsombe aŋso sua pu mini. 28 Mi sombe tomtom lamata tisu len, mi tomtooru kwoono lamata men timbotmbot, inako parei? Ko pasaana kar biibi taŋga? Pa ina tomtom lamata men, to iŋgal ma iwe tomtooru laamuru.” Merere iso: “Som. Sombe aŋdeeŋe tomtom ndeeŋeŋan tomtooru kwoono lamata, inako aŋpasaana kar som.”

29 To Abaraam iso mini: “Mi sombe tomtom ndeeŋeŋan tomtooru men timbotmbot, inako parei?” Mi Merere iso: “Sombe aŋdeeŋe tomtom ndeeŋeŋan tomtooru, inako aŋpasaana kar som.”

30 To Abaraam isu mi iso mini: “O biibi tio, nio aŋsombe aŋso sua mini. Mi ketem malmal pio pepe. Sombe tomoota laamuru men, inako parei?” Merere ipekel kwoono ma iso: “Inako som tomini.” 31 Tona Abaraam iso mini: “Merere, nio aŋute aŋbel wiŋom kek. Tamen aŋsombe aŋwi u mini. Sombe ndeeŋe tomtom ndeeŋeŋan tomoota men, ko parei?” Merere iso: “Inako som tomini.”

32 To Abaraam iso mini: “O Merere, leŋ sua rimen kat be aŋso pu ma aŋpemet pa i. Mi ketem malmal pio pepe. Sombe tomtom ndeeŋeŋan laamuru men, inako parei?” Merere ipekel kalŋaana ma iso: “Sombe tomtom ndeeŋeŋan laamuru timbotmbot, inako aŋpasaana kar som.” 33 Ziru tiso sua ma imap, to Merere ila lene, mi Abaraam imiili ma ila beeze kini mini.

19

Mbulu sananŋana kizin Sodom

1 Aŋela ru tana tipa ma tisula ma tipet kar Sodom pa rorou. Mi Lot, ni imbutultul su zaala kwoono. Ni ire ziru timar, to imaŋga ma ila kizin, mi ilek kumbuunu mi ituundu su toono, mi iso: 2 “O bibip tio, niomru kamar ma tala ruumu tio. Mi kuurpe ituyom, mi itiŋan tombot ma mankwoono, to kamaŋga ma kala.”

Mi ziru tiso: “Som. Niamru amsombe amkeene mat.” 3 Tamen Lot imaŋmaŋ zin be tikeene mat pepe. Tabe ziru tileŋ la kalŋaana mi tito i ma tila pa ruumu kini. Mi ni iurpe kan kini biibi mi narabu ta ka yis somŋana i ma ziru tikan makiŋ, to ziŋan timbotmbot.

4 Zin timbutultul ma timbotmbot, mi molo som na, tomooto ta boozomen ki Sodom, naŋgaŋ mi kolman, timap ma timar tiliu ruumu ki Lot, 5 mi tiboobo sala pini ma tiso: “Wal ru ta timar ku pa rorou na, tila parei? So pizin ma tipet mat, be ambuulu zin.”

6-7 To Lot ipera mat, mi ikotkaala kataama, mi iso pizin ma iso: “O atoŋan mi tiziŋan, kakam mbulu sananŋana pizin wal taiŋgi pepe. 8 Kere, lutuŋ moori bizin ru ta timbotmbot i, mi tomooto sa ire zin zen. Nio ko aŋkam zin ma tipet tiom. Mi niom so kakam mbulu pareiŋana pizin, ituyom tau. Tamen kumbuulu wal ru taiŋgi pepe. Pa ziru tiwe leembe pio, tana nio be motoŋ pizin.”

9 Tamen zin iwal timaŋga mi tiso: “La lem! Kar ku ti? Nu tana, asiŋ iuru be we biibi mi mborro yam? Niam amsombe amkam mbulu sananŋana pa wal ru tana. Mi nu, nako ampasaana katu.” Tona timaŋga na tipusuk Lot, mi tisombe tipetepaala kataama.

10 Tamen wal ru ta timbotmbot ruumu leleene na, tiyakat Lot ma ilela ruumu leleene, mi tikotkaala kataama. 11 To tipumun zin wal ta timbotmbot mat na matan. Tabe tirao tindeeŋe kataama som.

Tikamke Lot pa Sodom

12-13 To ziru tisu mi tiso pa Lot: “Mbulu sananŋana ŋonoono ki kar ti na, Merere ire kek. Mi tiŋiizi biibi kizin wal ta tikamam ŋoobo zin na, ni ileŋ tomini. Tana ni keteene malmal kat pizin, mi iŋgo yam ma amar be ampambiriizi kar ti ma ila ne. Parei, nu lem wal pakan sa timbot kar ti? Kam lutum bizin, rwom bizin, mi wal ku pakan ta timbot kar ti, mi niomŋan kamaŋga ta buri mi koko ma kala leyom.” 14 Tana Lot iloondo ma ila ki rwoono bizin ru ta tiroogo zin be tiwoolo ni lutuunu moori bizin na, mi iso pizin ma iso: “Ai, kar ti, iŋgi be Merere ipambiriizi i! Kamaŋga mi kezem kar ti ta buri.” Tamen ziru tiso Lot ikamam ŋeu pizin.

15 Igarau be berek na, aŋela ru tipiyar Lot. Tiso: “Loŋa mi kam kusim mi lutum moori bizin ru tina, mi koko ma kala leyom. Pa iŋgi be Merere iur kadoono pa sanaana ki kar ti. Kokena ipasaana yom raama zin.”

16 Mi Lot, ni inaunau mete. Tamen Merere leleene isaana pini, tabe aŋela ru titeege Lot ziŋan kusiini mi lutuunu moori bizin ru, mi tiyaaru zin ma tizem kar mi tipera mat. ✡ 17 To aŋela ipiyar zin ma iso: “Kokoki ituyom mi koloondo karau ma kala! Mi motoyom imiili pepe. Kozo kezem lele keteeneŋana tiŋgi, mi koloondo ma kasala pa lele ta abalabalŋana na. Naso kemeete som.”

18 Tamen Lot iso: “O biibi tio, nio aŋrao som. 19 Nio aŋute: Nu muŋai yo mi uulu yo kat, tabe aŋmeete som i. Tamen lele abalabalŋana na, imbot molo. Aŋrao aŋsala loŋa na som. Tana nu sombe pambiriizi kar, nako aŋmeete ma aŋla leŋ tomini. 20 Re kar musaana tiŋga. Iŋga imbot kolouŋana. Tana irao be loŋa aŋla ma aŋpet. Parei, ko irao aŋla ma aŋbot tiŋga? Naso aŋbot ambai.”

21 Aŋela iso pini: “Ambai. Nio aŋyok pa sua ku. Tana ko aŋpasaana kar tiŋga som. 22 Tamen koloondo karau men! Pa nio ko irao aŋkam kosa sa som ma irao niom kala kepet kar tiŋga.” Kar musaana tina, tipaata zaana be Zoar.

Merere ipasaana Sodom mi Gomora

23-24 Lot ila ipet kar Zoar na, zoŋ ise kek. To Merere ikam pat ta you ikanan la mi kuziini sananŋan i ma isu pa saamba ma ipasaana Sodom mi Gomora. 25 Ni ipambiriizi kar bibip tina, ramaki lele keteeneŋana, mi iwal boozomen ta timbotmbot lele tana, mi koroŋ boozomen tau tindom pa toono tana. Ina ta timap ma you ikan zin lup. ✡ 26 Mi Lot kusiini, ni mataana imiili, to itoori ma iwe pat, mi imender ma imborene. ✡

27-28 Aigule tana, Abaraam ila ma imender sala lele mbukuunu ta muŋgu ziru Merere timender pa na. Mi mataana isula pa Sodom ma Gomora mi lele keteeneŋana na, ire you ka koi biibi izuk lele kembei ta you biibi ikanan i.

29 Tana indeeŋe ta Anutu ipasaana kar ta timbot lele keteeneŋana tana na, ni mataana iŋgal Abaraam, tabe ikamke Lot pa kar tana.

Moap mi Amon un bizin

30 Lot, ni leleene be imbot kar Zoar ma molo som. Pa imoto kana. Tana ziŋan lutuunu moori bizin ru timaŋga, mi tipa ma tisala pa lele abalabalŋana, mi titu ma timbot lela raŋ sumbuunu.

31 Aigule ta na, lutuunu moori tau kolmanŋana i, isu mi iso pa tiziini moori ta kembei. Iso: “Re. Tamanda ra, iwe kolman kek. Mi tomooto sa imbot lele pakaana tiŋgi be iwoolo iti som. Tana ko parei piti? 32 Kozo takam tamanda ka yok baen sa be iwin ma ŋgar kini ikankaana, tonabe tarao tala kini ma itiŋan tekeene. Naso tepeebe lende kelŋanda.”

33 Tana mbeŋ na, tikam taman ka yok baen ma iwin ma ikankaana. To moori ta kolmanŋana i ila ma ziru tamaana tikeene. Mi tamaana, ni ikanamaali som.

34 Aigule toro na, Lot lutuunu moori kolmanŋana i iso pa tiziini moori ma iso: “Nio niamru tamanda amkeene ta mbeŋi. Tana mbeŋ koozi ko takam ka yok baen ma ikankaana mini, tonabe nu kadoono la kini mi niomru kekeene. Naso ituru takam lende kelŋanda ma tipet ila ki tamanda.”

35 Tana mbeŋ na, ziru tikam taman ka yok baen ma ikankaana mini, tona lutuunu moori ta kaimerŋana i, ila ma ziru tikeene. Mi ni tomini, tamaana ikanamaali som.

36 Zaala tina ta Lot lutuunu moori bizin ru kopon pa taman. 37 Mi lutuunu moori ta kolmanŋana i ipeebe pikin tomooto ta, to ipaata zaana be Moap. Moap tana, ta popoŋana kini tipet ma tipaata zin be Moap na. 38 Mi lutuunu moori ta kaimerŋana i ipeebe pikin tomooto ta tomini, to ipaata zaana be Ben-Ami. Ben-Ami tana, ta popoŋana kini tipet ma tipaata zin be Amon na.

20

Abaraam mi Abimelek

(Un 12:10-20, 26:1-11)

1 Kaimer to Abaraam izem kar Mamre, mi ipa ma ila pa toono Negeb. To ipun su kar Kades mi kar Sur mazwan. Mana imaŋga mini mi ila imbot ri su kar Gerar.

2 Indeeŋe ta Abaraam imbotmbot kar Gerar na, izzo pizin wal kar kan ta kembei: “Sara, ina nio luŋri.” Tabe Abimelek, king ki kar Gerar, iŋgo mbesooŋo kini pakan ma tila, mi tikam Sara ma imar ruumu kini.

3 Tamen mbeŋ na, Abimelek imiu be Anutu imar kini mi iso pini ta kembei: “Abimelek, leŋ! Iŋgi be meete i. Pa moori ta kami na, ni ulaŋana.”

4-5 Tamen Abimelek ila ma igarau Sara zen. Tana iso: “Wai, Merere, nio aŋkam sosor sa, ta sombe pun yo sorok i? Abaraam itunu, ta iso moori tana, ina ni lunuri. Mi Sara tomini iso: ‘Abaraam, ina nio atoŋ.’ Tana nio aŋkam ŋoobo mbulu sa som. Pa nio aŋute? Tana nio leŋ sosor sa som.”

6 To Anutu iso pini: “E, nio aŋute nu ŋgar ku ambai. Uunu tina ta aŋpeteke u be garau Sara pepe. Kokena kam sosor sa pini, to kam sanaana pa nio motoŋ. 7 Tamen kozo ur Sara ma ila ki kusiini Abaraam mini ta buri. Pa tomtom tina, ni iwe nio kwoŋ. Tana ni isombe isuŋ pu, nako meete som. Tamen nu sombe ur Sara ma imiili ma ila ki Abaraam mini som, inako niomŋan wal ku ta boozomen kemetmeete lup.”

8 Mankwoono mbeŋbeŋŋana kat, to Abimelek imaŋga mi iboobo la pa menderŋan kini ta boozomen ma timar, mi iso zin pa sua boozomen ta Anutu iso pini na. Iso makiŋ, to motoŋana biibi ikam zin. 9-10 Tona Abimelek iboobo la pa Abaraam ma imar kini, mi iyaambi ma iso: “Wai, parei ta nu kam mbulu tiŋgi piam? Rimen mi aŋkam sanaana biibi ŋonoono. Nio aŋkam sosor sa pu, ta kam pataŋana tiŋgi ise tiam? Mbulu ta kam pio, ina ambai som kat.”

11-13 Abaraam ipekel kwoono ma iso: “Niam amar kar ku zen, mi aŋkam ŋgar ta kembei: Wal ki kar tana tiute Anutu som, mi timoto i som. Kokena tipun yo ma aŋmeete, mi tikam kusiŋ. Sua tau Sara ina nio luŋri, ina ŋonoono. Pa niamru Sara tomoyam tamen. Tamen noyam ndelndelŋa. Tanata aŋrao aŋkami ma iwe kusiŋ. Muŋgu indeeŋe ta aŋbotmbot ki tamaŋ men na, Anutu iso pio be aŋzem lele ki tamaŋ, mi aŋla ma aŋwwa pa lele pakaana toro. Mazwaana tana, nio aŋso pa Sara ta kembei. Aŋso: ‘Nu sombe lelem pio ilip, nako kam ta kembei: Kar boozomen tabe ituru tala pa i, sombe tiwi u pio, na so pizin: Abaraam, ina nio atoŋ.’ ”

14 Abaraam iso sua tana ma imap, tona Abimelek ikam le sipsip, mekmek, makau, mi mbesooŋo pakan. Mi Sara na, Abimelek iuri ma imiili ma ila ki kusiini Abaraam mini. 15 To Abimelek iso pa Abaraam: “Re. Toono tiŋgi, ina nio tio. Nu sombe lelem be mbot pa pakaana sa, ina ambai.”

16 Mi Sara na, Abimelek iso pini ta kembei: “Re. Nio aŋkam tom le pat milmilŋan munŋaana ta (1,000), bekena wal ku ta boozomen tiute kembei nu kam sosor sa som. Kokena urum isaana.”

17-18 Tona Abaraam isuŋ pa Merere, mi ni iurpe Abimelek ziru kusiini mi zin mbesooŋo moori kini ma tirao be tipeebe pikin mini. Paso, indeeŋe ta Abimelek ikam Sara ma imar ruumu kini na, Merere iur mete sananŋana pa moori boozomen ta timbot lela Abimelek ruumu kini. Tabe tirao tipeebe pikin som.

21

Pepe ki Isak

1-2 Kaimer mana Anutu ikampe Sara mi ikam ma kopoono. Ito sua ta muŋgu imbuk pini na. Tana indeeŋe ka nol tau Anutu iur pini be ipeebe pikin, to Sara ipeebe kolman Abaraam le pikin tomooto ta.✡ 3 Mi Abaraam ipaata pikin zaana be Isak. 4 Mi aigule iwe lamata mi tel pa to, Abaraam ito sua ki Anutu mi ireete lutuunu Isak.✡ 5 Indeeŋe Sara ipeebe Isak na, Abaraam ndaama kini irao tomto lamata.

6 Sara leleene ambai kat, tana iso: “Anutu ikam mbulu ambaiŋana pio, tana leleŋ ambai mi aŋseeŋge. Mi wal boozomen ta so tileŋ nio uruŋ, nako niamŋan amseeŋge mi menmeen yam.” 7 To Sara iseeŋge sua kini mini ma iso: “Muŋgu tomtom tiso ta kembei: Nio aŋrao be aŋpeebe pikin mi aŋpiwini na som. Mi iŋgi Abaraam iwe kolman mi aŋpeebe le pikin.”

Abaraam iur Agar ziru Ismael ma tila len

8 Timbotmbot ma pikin iwe biibi ma izem tui, to Abaraam ikam kini biibi pini. 9 Tamen lutuunu Ismael ta naana Agar imar pa Aikuptu na, ni ikam mbulu pakan be ipasom Isak. 10 Mi Sara ire i, to isu na iso pa Abaraam ta kembei. Iso: “Mbesooŋo moori tiŋga ziru lutuunu, ziiri zin ma tila len. Ni lutuunu irao igaaba nio lutuŋ Isak, mi ziru timender pa koroŋ ta nu zom pa i na som.”✡

11 Tamen Ismael, ni Abaraam lutuunu tomini. Tana Abaraam ileŋ sua ki Sara na, leleene ambai som. 12 Mi Anutu iso pini: “Lelem ipata pa mbesooŋo moori ziru lutuunu pepe. To Sara ŋgar kini. Pa popoŋana ku ŋonoono ko tipet la ki Isak men.✡ 13 Tamen nio ko aŋkam popoŋana ki mbesooŋo moori lutuunu tomini ma tipet ma tiwe boozo. Pa ni tomini, ina nu lutum.” 14 Tana mankwoono mbeŋbeŋŋana na, Abaraam imaŋga to ikam Agar ka narabu mi yok putuunu, mi iur sala ka bolboolo, to iur Agar ziru Ismael ma tila len. Ziru tipa ma tila, mi tiwwa pa lele bilimŋana ki Ber-Seba. 15 Mi yok kizin imap. To Agar izem lutuunu isu ke ta uunu, 16 mi ila molo ri pini, to mbuleene isu ma imbotmbot. Pa leleene be ire lutuunu mi imeete pepe. Tana imbutultul, mi ziru lutuunu tikam tiŋiizi biibi.

17 Anutu ileŋ Agar lutuunu tiŋiizi kini to, Ŋgoŋana kini saamba kana, iboobo sula pa Agar ma iso: “Agar, parei? Lelem ipata mi moto pepe. Pa lutum ta ikenne mi itaŋtaŋ na, Anutu ileŋ tiŋiizi kini kek. 18 Lutum tana, nio ko aŋkam popoŋana kini ma tipet ma tiwe boozomen. Tana maŋga ma la mi teege su pa lutum mi witi ma imaŋga.”

19 To Anutu ikam Agar mataana ma ikam pak mi ire yok touŋana ta, tau imbot kolouŋana pizin. Agar ikam yok putuunu kizin mi ila ma ikut. To imiili ma imar mini, mi ikam pa lutuunu ma iwin. 20 Timbotmbot su lele bilimŋana mi Anutu imboro Ismael ma iwe tomtom mi tiroono imbol pa uraata kamŋana. Mi ni peene kor kana ka tomtom. 21 Ni imbotmbot su lele bilimŋana ta zaana Paran na, mi naana ikam Aikuptu nan ta ma iwooli.

Abaraam mi Abimelek timbuk sua isu Ber-Seba

22 Indeeŋe tana, king Abimelek ziru Pikol, ta biibi kizin malmal kan kini na, ziru timar ki Abaraam be ziŋan tiso sua. King isu to iso pini ta kembei. Iso: “Nio aŋute: Anutu ta ilae ku pa koroŋ boozomen ta kamam na. 23 Tana leleŋ be nu mbuk sua mbolŋana pio ila Anutu mataana ta kembei: Nu ko kam pakaamŋana sa pio, mi lutuŋ bizin, mi popoŋana tio tabe tipet pa kaimer i na pepe. Pa nio aŋkampewe u, tana nu irao kampe yo mi zin tomtom tau timbot toono ti ta we leembe pa i.” 24 Mi Abaraam iso: “Ina ambai. Nio aŋbuk sua be aŋkam ta kembei piom.”

25 Mi Abaraam le sua ri pa Abimelek. Pa yok touŋana kini, ta mbesooŋo ki Abimelek tikam ma iwe len kek. 26 Tamen Abimelek iso: “Wae, nio aŋute koroŋ tana som. Pa muŋgu nu so yo som tau. Asiŋ ikam mbulu tana? Buri ŋonoono ta nu sotaara yo pa i, tabe aŋleŋ.”

27 Tona Abaraam ikam sipsip mi makau pakan pa Abimelek, mi ziru timbuk sua be tiparlup zin. 28 Mi iyake sipsip paŋgarŋgaara popoŋan lamata mi ru tomen ma iur zin lae. 29 To Abimelek iwi i ma iso: “Uunu parei ta nu yake zin sipsip tana ma tilae?” 30 Abaraam ipekel kwoono ma iso: “Iŋgi nio aŋkam pu, bekena nu ute kat ta kembei: Nio ta aŋtou yok tana.” 31 Tanata tiwatwaata lele tana be Ber-Seba. Paso, ziru timbuk sua mi tipombol isu tana. 32 Tana ziru timbuk sua isu Ber-Seba be tiparlup zin, to Abimelek ziru Pikol, timiili mini ma tila pa lele kizin Pilistia. 33 Mi Abaraam ipaaza ke tamarisk ta isu Ber-Seba, mi isuŋ pa Merere ta imbotmbot ma alok i. 34 Mi Abaraam imbotmbot isu toono kizin Pilistia ma molo.

22

Merere itoombo Abaraam

1 Kaimer to Anutu itoombo Abaraam. Aigule ta na, iboobi. Iso: “Abaraam, Abaraam!” Abaraam ipekel kalŋaana ma iso: “Oi, nio ituŋ ti.” 2 To Anutu iso: “Nu lutum tamen ŋonoono ta Isak. Mi lelem pini ilip kat. Tamen koozi kami, mi niomru kala lele pakaana ki Moria. Kala, to kasala pa abal tabe aŋso u pa i. To puni ma imeete mi neeni be iwe patoronŋana pio.”

3 Tana kozeere, to Abaraam imaŋga, mi ipaala ke mi ituugu, to iur sala doŋki. Tona ikam lutuunu Isak mi mbesooŋo kini ru, mi ziŋan timaŋga ma tipa ma tila pa lele ta Anutu iso i pa i. 4 Tipa pa aigule ru, mi so iwe tel pa, to Abaraam mataana ila na, ire la pa lele ta tisombe tila pa i. 5 To iso pa mbesooŋo kini ru tana. Iso: “Niomru kombot tiŋgi raama doŋki. Mi nio niamru lutuŋ ko amla lele pakaana taŋga be amsuŋ. Tona amiili ma amar mini.”

6 To Abaraam ikam ke tabe ineene patoronŋana pa i, mi ikam la ki lutuunu Isak ma ikwaara, mi ni ikam you mi buza, mi ziru tipa ma tila. 7 Tiwwa ma tila, mi Isak iso pa tamaana Abaraam. Iso: “Wae tamaŋ!” Abaraam iso: “Lutuŋ, parei?” Isak iso: “You ma ke, ta takam i. Mi sipsip iŋgoi, tabe tapatoron Merere pa i?” 8 To Abaraam iso: “Lutuŋ, sipsip na, Anutu itunu ko ikam piti be tapatoroni pa.” Abaraam iso ta kembei, mi ziru tipa ma tila.

9 Ziru tila ma tipet lele tau Anutu iso Abaraam pa na, to Abaraam iŋgas pat ma iwe patoronŋana muriini, mi isan ke isala pat ŋgasŋana tana. Tona ipo lutuunu Isak kumbuunu ma namaana mi iuri sala. 10 Mi ikam buza ma iwit namaana be iup su pa lutuunu. 11 Som, mi Ŋgoŋana saamba kana ki Merere iboobo sula pini ma iso: “Abaraam, Abaraam!” Abaraam iso: “Ituŋ ti.” 12 To Ŋgoŋana tana iso: “Nomom pasaana lutum mi kam kosa sa pini pepe! Koozi mi nio aŋute kat: Nu mototo Anutu mi leŋleŋ la kalŋaana. Pa lutum tamen ŋonoono tina, nu ruuti pio som.”✡ 13 To Abaraam mataana ila na, ire sipsip ta ka kandaara ikoleege la ke namaana ma imbotmbot. Tana ila ma ikam sipsip tana, mi ipekel lutuunu mi ipatoron Merere pa. 14 Tana Abaraam ipaata lele tana zaana be ‘Lele tau Merere ikam piti.’ Tabe koozi tomini tomtom tiwatwaata abal tana be ‘Lele ta Merere ikam piti.’

15 To Ŋgoŋana ki Merere saamba kana iboobo sula pa Abaraam mini ma iso: 16 “Iŋgi Merere itunu kalŋaana ta ima i. Nu leŋ la ni kalŋaana mi ruutu lutum tamenŋana tina pini som. Tana Merere imbuk sua mbolŋana pu, mi ipombol pa itunu zaana.✡ 17 Sua ta kembei: Ni kola iur kampeŋana biibi kat ise ku, mi ikam popoŋana ku ma tipet ma tiwe boozomen kembei pitik ta timbot saamba i, mi magargaara ta tai kana i. Mi popoŋana ku tana ko timender mbolŋana pa malmal ma tilip pa kan koi bizin.✡ 18 Paso, nu leŋ la Merere kalŋaana. Tana popoŋana ku ko tiwe zaala be kampeŋana biibi ise kizin wal boozomen ta timbotmbot su toono na.”✡

19 Tona Abaraam ziru Isak timiili ma tisula mini ki mbesooŋo ru tau. Mi ziŋan timaŋga mi timiili pa lele Ber-Seba, to Abaraam ipun su tana.

Naor lutuunu bizin

20 Kaimer na, Abaraam ileŋ tiziini Naor kusiini Milka uruunu kembei ni ipeebe pikin pakan kek. 21-23 Mi lutuunu bizin ta zan tis: Uz (ni muŋgamuŋga). To Bus, Kemuel (Kemuel ti, ni Aram tamaana). To Kesed, Aso, Pildas, Yidlap, mi kaimerŋana kat na Betuel. (Betuel ti, ni ta Rebeka tamaana). Zin lamata mi tel tina, ina Abaraam tiziini Naor ziru Milka lutun bizin. 24 Mi Naor, ni iwoolo moori toro tomini, zaana Reuma. Reuma, ni ipeebe pikin paŋ: Teba, Gaam, Taas, mi Maaka.

23

Meeteŋana ki Sara

1-2 Ndaama ki Sara irao 127, mana imeete su kar Kiriat Arba, ta imbot la lele pakaana ki Kanaan. (Kiriat Arba zaana toro na, Ebron). Abaraam itaŋtaŋ pini ma som, 3 to izemi mi imaŋga ma ila kizin wal ki Et, mi iso pizin ta kembei. Iso: 4 “Nio iŋgi aŋwe leembe pa lele ti, mi leŋ toono sa som. Tana ko parei? Irao kere leŋ toono pakaana sa, be aŋgiimi ma iwe meeteŋan tiam murin, mi aŋur kusiŋ ilela?” ✡

5-6 To zin wal ki Et tiso pini. Tiso: “Biibi, leŋ. Nu kolman mi tomtom zomŋom ki Anutu ta mbotmbot raama yam i. Tana itum re lele iŋgoi ta ambai be kusim ilela. Mi kam ŋgar boozo pepe. Tomtom tiam tasa ko iruutu pu na som.”

7-9 Tona Abaraam imaŋga, mi ituundu pizin, mi iso pizin. Iso: “Sombe koyok pio be aŋurpe leyam meeteŋan murin isu lele tiŋgi, na kala ki Zoar lutuunu Epron mi kiwi i pio, be ikam leŋ raŋ sumbuunu ta imbot toono kini Makpela zilŋaana na. Pa lele tana, ta aŋsombe aŋgiimi ma iwe leyam, mi aŋurpe ma iwe meeteŋan tiam murin. Mi kadoono piizi ta ni isombe leleene pa i, inako aŋkam pini.”

10 Abaraam izzo sua tana pizin wal ki Et ta tilup zin su lupŋana muriini na, Epron itunu imbotmbot tomini. Tana imaŋga mi imender la iwal biibi matan, to ipekel Abaraam kalŋaana ta kembei. Iso: 11 “O biibi tio leŋ, nio leleŋ be ŋgiimi toono tio pepe. Nio aŋbuk sua pu ila iwal ti matan ta kembei: Toono tana raama ka raŋ sumbuunu, ina nio aŋkam pu sorok, be iwe meeteŋan ku murin. La ma urpe kusim muriini mi uri lela.” 12 Tona Abaraam ituundu pizin mini, mi iso pa Epron ila iwal ta boozomen matan ma iso: 13 “Ina ambai. Mi tamen nio leleŋ be aŋgiimi kat toono tana. Tana toono kadoono ima muŋgu, tonabe aŋla ma aŋurpe kusiŋ muriini.”

14 Epron ipekel Abaraam kalŋaana ma isombe: 15 “Biibi, leŋ! Toono tana kadoono irao kembei pat milmilŋan munŋaana ta (400). Tamen toŋgo pa. Pa tomtom kembei ta iti na, tere pat tana kembei ta koroŋ sorok. La ma urpe kusim muriini.” 16 Abaraam ileŋ Epron kalŋaana, to inin le pat milmilŋan irao munŋaana ta (400), kembei ta ni iso na.

17-19 Tanata toono ki Epron ta imbot la Makpela mi igarau pa Mamre na, raama ka raŋ sumbuunu mi ke boozomen ta timbot pa toono tana, ina Abaraam iŋgiimi ma iwe lene. Mi wal boozomen ki Et ta timbotmbot pa lupŋana tana na, tileŋ sua tana mi tire kat koroŋ ki matan. To Abaraam ila ma iurpe kusiini Sara mi iuri ilela raŋ sumbuunu ta imbot pa toono Makpela, mi igarau pa kar Mamre na. (Kar Mamre, zaana toro Ebron.) 20 Tana toono pakaana tana raama ka raŋ sumbuunu, ina zin wal ki Et tikam ma iwe Abaraam lene, be iurpe ma iwe meeteŋan kini murin.

24

Mbesooŋo ki Abaraam ila mi ikam Isak ka moori

1 Merere iur kampeŋana matakiŋa boozo ise ki Abaraam, mi ila ila ma Abaraam iwe kolman kat. 2-3 To aigule ta na, Abaraam isu mi iso pa mbesooŋo kini mataana kana tau imborro koroŋ kini ta boozomen i, ma iso: “Leŋ. Nio leleŋ be nu ur nomom ise mbasaŋoŋ mi mbuk sua mbolŋana pio pa Merere ta imborro saamba mi toono na zaana ta kembei: Zin Kanaan ta itiŋan tombotmbot i, na nu ko irao kam moori kizin sa pa lutuŋ Isak pepe. 4 Kozo miili ma la pa toono tio mi wal tio, mi roogo moori sa ta niamŋan uyam tamen na, mi kami ma kamar.”

5 Mbesooŋo kini ileŋ sua tana, to iwi i ma iso: “Mi sombe moori leleene be izem lele kini ma niamru amar toono tiŋgi som, nako parei? Ko aŋur lutum ma imiili ma ila mini pa toono ta nu zem na?” 6 Abaraam ipekel kwoono ma iso: “Som kat! Ur lutuŋ ma imiili mini pa kar muŋguŋana ta aŋzem na pepe. 7 Pa Merere Anutu saamba kana, ta ikam yo ma aŋzem tamaŋ bizin mi toono tio na, ni imbuk sua be ikam toono ta tiŋgi pio mi zin popoŋana tio. Ni itunu ko iŋgo aŋela kini ma imuuŋgu pu. Tana nu ko rao ndeeŋe moori sa pa lutuŋ isu tiŋga. 8 Tamen sombe moori mburaana be niomru kimiili ma kamar lele tiŋgi som, inako sua mbukŋana ku taiŋgi iwe pataŋana pu som. Mi motom iŋgal, kam lutuŋ ma imiili ma ila mini pa kar tio muŋguŋana pepe.” 9 Abaraam iso makiŋ, to mbesooŋo tana iur namaana ise Abaraam mbasaŋana, mi imbuk sua pini be ito sua kini tana.

10 Tona mbesooŋo ikam kamel laamuru ki biibi kini mi koroŋ ambaimbaiŋan matakiŋa tomini, mi imaŋga raama ma ila. Ipa ma ila lele molo ki Mesopotamia. Ila igarau kar ki Naor, 11 mi rorou, to keteene su yok touŋana ta imbot igarau kar. Kar tana ka moori bizin, rorou to tilala be tise kan yok isu tana. 12 Tana mbesooŋo isu mi isuŋ ta kembei. Iso: “O Merere Anutu ki biibi tio Abaraam, koozi swe kampeŋana ku pa biibi tio, mi lae tio mi kam ma uraata tio iur ŋonoono. Leleŋ be kam ta kembei: 13 Nio ko aŋmender kolouŋana pa yok touŋana ti. Mi iŋgi be zin moori kar kan timar ma tise yok i. 14 Tana nio ko aŋso pa moori sa be ise koŋ yok. Mi sombe ni ipekel sua tio ta kembei: ‘Ina ambai. Nio ko aŋse kom be win. Mi ko aŋse yok pizin kamel ku tomini.’ Sombe ni iso ta kembei, inako moori ta tana tabe aŋkami pa mbesooŋo ku Isak. Naso aŋute kembei nu motom iŋgalŋgal sua ta mbuk pa biibi tio Abaraam na, mi urur lelem pini.”

15 Ni izuŋzuŋ, mi moori ta, ni ikuundu kuuru mi imar pa yok touŋana tana. Moori tina zaana Rebeka, mi tamaana Betuel. Betuel, ni Naor mi Milka lutun. Mi Naor, ni Abaraam tiziini. 16 Rebeka, ni moori kaibiim kat, mi tomooto tasa ire i zen. Ni isula yok touŋana ma ise ka yok ila kuuru kini, mi ikuundu ma ise mini, 17 to mbesooŋo tana ipaŋuru i ma ila, mi iso pini. Iso: “Ai, irao liŋ koŋ yok risa ma aŋwin?” 18 Rebeka ipekel kalŋaana ma iso: “Biibi tio, is, win.” To loŋa mi iur kuuru isu mi ise ka yok ma iwin. 19 Iwin makiŋ, to Rebeka iso: “Nio ko aŋse kamel ku kan yok ma tiwin ma irao zin tomini.” 20 Tana karau men mi iliŋ yok isula zwor kizin kamel mi ila ma ise mini. Inoknok ma kamel ta boozomen tiwin ma timap. 21 Mi mbesooŋo, ni imbotmbot, mi irre i men mi ikam ŋgar ta kembei: Pai kini ko iur ŋonoono, som som?

22 Zin kamel tiwin ma tirao, tona ni ikam ŋooro milmilŋana ma iur la Rebeka kuzuunu, mi ikam ŋgeeme milmilŋan bibip ru ma izun sala Rebeka namaana. 23 To iwi lae pini ma iso: “Nu tomom asiŋ? Ko niam irao amkeene ruumu kini pa mbeŋ ta koozi?” 24 Mi Rebeka ipekel kalŋaana ma iso: “Nio Betuel lutuunu moori, mi tumbuŋ bizin Naor mi Milka. 25 Ruumu tiam, iŋga irao. Mi zin mbili tomini na, kan kini irao.” 26 Tona mbesooŋo ilek kumbuunu mi ituundu su toono, mi ipakur Merere ta kembei. 27 Iso: “Nio aŋpakur Merere Anutu ki biibi tio Abaraam. Pa ni itoto sua ta imbuk pa biibi tio Abaraam mi iurur leleene pini. Tanata ipaŋgutŋguutu yo ma aŋmar aŋpet mi aŋdeeŋe kat Abaraam itunu wal kini tau.”

28 Tona Rebeka iloondo ma ila, mi isotaara naana pa mbulu boozomen ta ipet pini su yok touŋana na. 29-30 Beso Rebeka toono Laban ire ŋooro milmilŋana ta imbot la lunuri kuzuunu, mi ŋgeeme milmilŋan ru ta isala namaana, mi ileŋ ka sua ta boozomen na, iloondo karau men ma ila pa yok touŋana be ire mbesooŋo tana. Beso ipet yok touŋana uunu na, ire i imendernder raama kamel kini. 31 Ipet kini, to iso: “O kampeŋana ki Merere ko imbotmbot se ku. Parei ta nu mendernder mat? Mar ma tala ruumu. Pa nio aŋurpe nu niomŋan kamel ku muriyom kek.” 32 Tana mbesooŋo ikam zin kamel mi ziŋan tila ruumu ki Laban. To Laban ikam mburu ma isu pizin kamel, mi ikam kan mbutmbuutu ma tikan. Mi ikam yok ma ila pa mbesooŋo ki Abaraam ziŋan zin wal ta tigaabi na, be tiŋguuru kumbun pa. 33 Mi tiurpe kini pini mi tiur su kereene uunu be ikan. Tamen ni iso: “Kini ti imbot muŋgu. Pa nio leŋ sua piom.” Laban iso: “Ambai. So yam lak.”

34-35 Tona mbesooŋo imaŋga mi iso ta kembei. Iso: “Nio mbesooŋo ki Abaraam. Ni, Merere Anutu ikampe i ma biibi kat, tana iwe tomtom zaanaŋana mi mbio uunu. Ni le makau, sipsip, mekmek, doŋki, mi kamel boozo kat. Mi le pat milmilŋan boozo, mi mbesooŋo tomooto mi moori boozo tomini. 36 Biibi tio Abaraam kusiini Sara iwe kolmannan kat mi ipeebe Abaraam le pikin tomooto ta. Mi ni iur koroŋ kini ta munŋaana men be iwe lutuunu tana lene. 37 Mi biibi tio iso pio ma aŋbuk sua mbolŋana pini ta kembei: Zin Kanaan ta ni ziŋan timbotmbot na, nio irao aŋkam moori kizin sa pa lutuunu Isak na som. 38 Bela aŋla pa itunu wal kini mi aŋru moori sa pa lutuunu. 39 Mi indeeŋe tau nio be aŋmaŋga ma aŋmar i na, aŋwi biibi tio ta kembei. Aŋso: ‘Mi sombe moori tana mburaana be niamŋan amar som, inako parei?’ 40 Mi ni ipekel kalŋoŋ ma isombe: ‘Merere ta imbotmbot raama yo mi aŋbesmbeeze pini i, ni ko iŋgo aŋela kini ma igaabu mi niomru kala, bekena uraata ku iur ŋonoono. Tana nu ko rao kam moori tasa ki wal ki tamaŋ bizin pa lutuŋ Isak. 41 Mi sombe wal tio tiyok som, inako sua ku mbukŋana tana iwe pataŋana pu som.’ ”

42 To mbesooŋo iseeŋge sua kini mini ma iso: “Koozi nio aŋmar yok touŋana na, aŋsuŋ ta kembei: ‘O Merere Anutu ki biibi tio Abaraam, sombe nu lelem be uraata tio iur ŋonoono, na lae tio be mbulu ta kembei ipet: 43-44 Nio ko aŋbot kolouŋana pa yok touŋana ti. Mi sombe moori sa imar be ise yok, na nio ko aŋso pini be ikam koŋ yok risa ma aŋwin. Mi sombe ni ipekel ma iso: ‘Ina ambai. Ko aŋse kom yok risa be win. Mi ko aŋse pizin kamel ku tomini be tiwin.’ Sombe ipekel ta kembena, na moori ta nu itum roogi pa biibi tio lutuunu na, ni ta tina.’

45 Nio aŋzuŋzuŋ la leleŋ, mi motoŋ ila na, aŋre Rebeka ikuundu kuuru mi ipa ma imar. Ni isula ma ise yok makiŋ, to aŋso lae pini be ikam koŋ yok risa ma aŋwin. 46 To ni loŋa men mi iur kuuru kini isu, mi iso: ‘Is, win. Mi kamel ku tomini, ko aŋse kan ma tiwin.’ Tana nio aŋwin, mi ni ise yok pizin kamel tio tomini ma tiwin ma tirao. 47 Tabe aŋwi i ma aŋso: ‘Nu asiŋ lutuunu moori?’ Mi ni iso: ‘Nio tamaŋ Betuel. Mi tumbuŋ bizin Naor mi Milka.’ Indeeŋe nio aŋleŋ sua tina, tona aŋkam ŋooro ma aŋur ila kuzuunu, mi aŋzun ŋgeeme ru sala namaana. 48 Tona aŋlek kumbuŋ mi aŋtuundu su toono, mi aŋpakur Merere Anutu ki biibi tio Abaraam. Paso, ni ipaŋgutŋguutu yo ma aŋmar aŋpet ma aŋdeeŋe kat biibi tio tumbuunu moori be aŋkami pa lutuunu. 49 Tana koozi, sombe niom kakampe biibi tio mi koto mbulu ki toŋmatiziŋ ma koyok, na koso kat sua ma aŋleŋ. Mi sombe som, na kosotaara yo bekena aŋru zaala toro sa.”

50 Tona Laban ziru Betuel tipekel kalŋaana ma tiso: “Mbulu taiŋgi ipet pa Anutu itunu tau. Tana niamru amrao amso sua sa som. 51 Rebeka, ni imbotmbot i. Kami mi niomru kala, bekena iwe biibi ku lutuunu kusiini, kembei ta Merere itunu iso na.”

52 Mbesooŋo ki Abaraam ileŋ sua tana, to iŋgun kumbuunu mi ituundu su toono mi ipakur Merere. 53 Tona ikam yorondiŋ mi natabu, mi koroŋ milmilŋan pakan, mi mburu ndabokbokŋan ma ikam pa Rebeka. Mi ikam Rebeka toono Laban ziru naana len koroŋ ambaimbaiŋan tomini bekena iroogokaala Rebeka pa Isak. 54 To ziŋan wal kini tikan kini mi tikeene. Mankwoono na, timaŋga to ni iso: “Nio leleŋ be aŋmiili ma aŋla mini ki biibi tio. Parei, niom koyok?” 55 Tamen Rebeka toono Laban mi naana tiso: “E-e, kala loŋa pepe. Moori ti ko itiŋan tombot ŋana ri muŋgu, mana ko niomŋan kala.” 56 Tamen mbesooŋo iso pizin. Iso: “Kuruutu yo pepe. Koyok pio mibe loŋa aŋmiili ma aŋla ki biibi tio. Pa Merere ilae tio, mi ikam ma uraata tio iur ŋonoono kek.” 57 To ziru tiso: “Kenako toboobo Rebeka ma imar, mi tiwi i ten.” 58 Tana tiboobo Rebeka ma imar, to tiwi i. Tiso: “Parei, nu lelem sombe niomru tomtom ti kala ta buri?” Mi ni ipekel kwon ma iso: “E, nio leleŋ be aŋla.”

59 Tabe tiur Rebeka ziru moori tabe mataana pini i, be ziŋan mbesooŋo ki Abaraam mi wal kini tila. 60 Mi tipombol Rebeka pa sua ta kembei. Tisombe:

“Luyamri, nu ko we tomtom munŋaana ka tieene nan.

Mi popoŋana ku ko tikas kan koi bizin,

mi tikam toono kizin.”

61 Tona Rebeka ziŋan zin mbesooŋo moori kini tise kamel, mi timaŋga be tila. Tana mbesooŋo ki Abaraam ikam Rebeka ma ziŋan timiili ma tila.

62 Indeeŋe mazwaana tana, Isak imbotmbot lele pakaana ki Negeb. Imbot lele bilimŋana ta igarau yok touŋana ta zaana Laai-Roi. 63 Rorou ta na, ni ipera mat bekena iwwa lene ri. Mi mataana ila na, ire zin kamel timar. 64 Mi Rebeka tomini mataana ila na, ire la pa Isak imar. Tana izem kamel kini, mi isu toono, 65 mi iwi mbesooŋo ki Abaraam ma iso: “Tomtom ta ipa ma imar i, iŋga asiŋ?” Mi mbesooŋo iso: “Iŋga biibi tio.” To Rebeka ikam kawaala mi ipakaala mataana. 66 Tana Isak imar ipet kizin, to mbesooŋo iso i pa mbulu boozomen ta ipet pini isu lele ki Mesopotamia na. 67 To Isak ikam Rebeka ma tilela beeze ta muŋgu naana Sara imbotmbot pa na, mi ziru tiwoolo. Mi Isak, ni leleene ilip kat pa Rebeka. Tabe mataana mbeleele naana ta imeete na, mi leleene ipata pini mini som.

25

Abaraam popoŋana kini pakan

1 Kaimer to, Abaraam iwoolo moori toro, zaana Ketura. 2 Ketura, ni ipeebe pikin lamata mi ta. Pikin ta zan tis: Simran, Yoksan, Medan, Midian, Isbak, mi Sua. 3 Yoksan, ni ipeebe Seba mi Dedan. Mi Dedan, ni popoŋana kini ta zin wal ki Asur, Letus, mi Leum. 4 Midian, ni lutuunu bizin zan ta Epa, Eper, Anok, Abida, mi Elda. Ina zin tana, ta tiyooto pa Ketura.

5 Abaraam ikam koroŋ kini ta boozomen ila ki lutuunu Isak.✡ 6 Tamen indeeŋe ta ni imbotmbot men na, ni ikam sorok koroŋ kini pakan pa lutuunu bizin pakan, to iur zin ma tila len pa lele pakaana ki zoŋ uunu. Pa leleene be tigarau lutuunu Isak pepe.

Abaraam imeete

7-8 Abaraam, mbotŋana kini ambai men ma iwe kolman kat. Mi ndaama kini irao 175, mana imeete ma ila igaaba zin wal kini ta timeete muŋgu na.✡ 9 Mi lutuunu bizin ru, Isak ziru Ismael, ta tiuri lela naala raŋŋana su toono Makpela ta igarau pa kar Mamre na. Muŋgu, toono tana, ki Zoar lutuunu Epron. Zoar, ni uunu kini imar pa Et. 10 Toono Makpela tana, ina Abaraam iŋgiimi la kizin Et. Toono tana, ta titwi Abaraam ziru kusiini Sara sula pa. 11 Abaraam imeete, to Anutu iur kampeŋana kini ise ki lutuunu Isak. Indeeŋe tana, Isak imbotmbot igarau yok touŋana ta tipaata be Laai-Roi.

Popoŋana ki Ismael

12-15 Iŋgi Abaraam lutuunu Ismael ziŋan popoŋana kini mbol kizin. Agar, ta Aikuptu nan mi mbesooŋo moori ki Sara na, ta ipeebe Abaraam le pikin tomooto ta zaana Ismael. Mi Ismael, ni ipeebe Nebaiot, Kedar, Adbel, Mipsam, Misma, Duma, Masa, Adad, Tamar, Yetur, Napis, mi Kedema. 16 Ismael lutuunu bizin tina tipet ma tiwe uunu laamuru mi ru, mi tila timbot pa lele kizin kizin. 17 Ismael, ndaama kini irao 137, to imeete ma ila igaaba zin wal kini ta timeete kek na. 18 Mi popoŋana kini tila ma timbot la lele ki Abila mi Sur mazwan. Lele tina igarau pa toono ki Aikuptu ka seŋgaaŋa mi zaala ta ila pa lele kizin Asiria. Mi Ismael popoŋana kini tana ziŋan zin toŋmatiziŋ kizin na, gorgori tiparzorzooro mi tiparwe kan koi.✡

Isau mi Yakop

19 Iŋgi Abaraam lutuunu Isak ziŋan popoŋana kini mbol kizin. 20 Indeeŋe ndaama ki Isak irao tomtooru (40), to iwoolo Rebeka. Rebeka tamaana zaana Betuel. Ni uunu kini ipet pa Aram, mi imbotmbot la lele pakaana ki Mesopotamia. Mi Rebeka toono, ni zaana Laban. 21 Rebeka, ni koposomŋana. Tana Isak isuŋ Merere be iuuli. Mi Merere ileŋ suŋŋana kini, to Rebeka kopoono.✡ 22 Pikin tana boogo tau. Mi timbulmbuulu lele lela nan kopoono. Tana Rebeka iso: “Wai, parei ta mbulu ti ipet pio i?” Mi ila isuŋ Merere be ipaute i pa ka uunu.

23 To Merere iso pini ta kembei. Iso:

“Ina tomtom un ru ta timbot lela kopom na.

Pa wal ru ko tiyooto pu, mi tipeete zin ma tiparmbot molo pizin.

Ta ko mburaana ilip pa toro.

Mi kolmanŋana ko imbeeze pa kaimerŋana.”✡

24 Indeeŋe Rebeka ikam tomtom na, ipeebe pikin boogo ma tisu. 25 Muŋgamuŋga na, kuliini siŋsiŋŋana mi rumunrumunŋana. Tana tipaata zaana be Isau. 26 To tiziini na, isou kiskis toono kumbu ŋuzuunu mi isu. Tana tipaata zaana be Yakop. Indeeŋe pikin ru tana tisu na, Isak ndaama kini irao tomto tel (60).

27 Timbotmbot ma pikin ru tana titum ma tiwe tomtom. Isau, ni tomtom ki buzur ruŋana mi kumbu paipaiŋana. Tamen Yakop, ni tomtom manneŋana mi imborro uraata kar kana. 28 Tana Isak leleene ilip pa Isau. Pa leleene be ikanan buzur su kana. Mi Rebeka na, leleene ilip pa Yakop.

Isau irepiili muriini tau muŋgamuŋga kana i

29 Aigule ta na, Yakop iurpe yambon ambaiŋana ma inoinoi, mi Isau imbot su mi ipet. Mi peteli ma isaana kat. 30 Tana ipet to, iso pa Yakop: “Aiss, nio ti petel yo ma aŋsaana kat. Yambon siŋsiŋŋana tina, zoobo koŋ sa imar, be aŋwin ta buri.” (Tanata tipaata Isau zaana toro be Edom). 31 Tamen Yakop iso: “Ambai. Mita irao be taparpekel murindi, mi nio aŋkam murim ma aŋwe pikin muŋgamuŋga?” 32 To Isau iso: “Aiss, muriŋ muŋgamuŋga na koroŋ sorok. Aŋgo pa kosa i. Mi yambon imar ma aŋwin lak. Pa iŋgi be aŋmeete i.” 33 Yakop iso: “Ta nu yok kat mi mbuk sua pio muŋgu mi pombol ma imbol kat.” Tona Isau imbuk sua pini, mi ipombol ma imbol kat be ziru tiparpekel murin ma Yakop iwe pikin muŋgamuŋga. 34 Imbuk sua pini makiŋ, to Yakop ikam ka narabu mi yambon ma ikan mi iwin. To imaŋga ma ila ne.

Tana Isau irepiili muriini muŋgamuŋga kembei koroŋ sorok.✡

26

Isak imbotmbot su kar Gerar

(Un 12:10-20, 20:1-18)

1 Indeeŋe tana, peteele biibi toro ipet su toono Kanaan, kembei ta muŋgu ipet pa mazwaana ki Abaraam na. Tabe Isak imaŋga mi isombe iko ma isula pa lele kizin Aikuptu. Iwwa ma ila, to ipet kar Gerar. Kar tina, king kizin Pilistia ta zaana Abimelek, ni imborro. 2 Isak imbotmbot su kar tina, mi Merere ipet kini mi iso pini ta kembei: “Sula pa lele kizin Aikuptu pepe. Mbotmbot lele ta aŋso u pa na. 3 Naso aŋbotmbot raamu, mi aŋkampe u. Pa toono ta boozomen tiŋgi, kola aŋkam ma iwe nu mi zin popoŋana ku leyom. Mi sua ta muŋgu aŋbuk la ki Abaraam mi aŋpombol, nako imbol ma imbotmbot men. 4 Nio kola aŋkam popoŋana ku ma tipet ma tiwe munŋaana ka tieene kembei pitik ta timbot sala saamba na. Mi aŋkam toono tiŋgi ma imap ma iwe len. Mi popoŋana ku tana ko tiwe zaala be kampeŋana biibi ise kizin wal boozomen ta timbotmbot toono na. ✡ 5 Kola aŋkam ta kembena. Paso, tomom Abaraam, ni ileŋleŋ la kalŋoŋ mi ito kat. Mi itoto tutu tio mi sua boozomen ta aŋur pini na.”

6 Tana Isak isula Aikuptu som, mi imbotmbot su kar Gerar. 7 Tamen indeeŋe zin tomooto ki kar tana tiwi Isak pa kusiini na, ni iso: “Iŋgi nio luŋri.” Iso sua tana paso, Rebeka, ni moori kaibiim kat. Tana Isak imoto: Kokena tipuni ma imeete mi tikam kusiini. 8 Isak imbotmbot kar tana ma molo ŋana ri. To aigule ta na, Abimelek ta king kizin Pilistia na, imender la miiri kwoono mi mataana ila, to ire Isak imbeŋbeeŋe pa Rebeka. 9 Tabe Abimelek iboobo Isak ma imar, mi iso pini: “Wae, ina sa nu kusim na! Parei ta nu so nu lumri?” Isak ipekel kalŋaana ma iso: “Nio aŋkam ta kembena paso, aŋmoto: Kokena kupun yo ma aŋmeete mi kakam kusiŋ.” 10 To Abimelek iso: “Oo, parei ta nu kam pakaamŋana piam ta kembei? Kozobe tomooto sa ziru kusim tikeene, so amkam sanaana biibi mi pataŋana ise tiam.” 11 Tona Abimelek iur sua pa tomtom kini ta boozomen ma isombe: “Keleŋ! Tomtom tasa isombe imbuulu tomtom taiŋgi, som kusiini, nako imeete.”

12 Indeeŋe ndaama tana na, Isak ipaaza kini isula toono tana ma ŋonoono ipet ma irao kembei tomto lamataŋa. Pa Merere ikampe i kat. 13 Tabe ni iwe tomtom biibi. Pa ka kini mi le mburu boozomen. Mi ila ila ma irao ni iwe mbio uunu kat. 14 Ni le mbili matakiŋa boozo kat. Mi mbesooŋo kini ta kembena, boozomen. Tana zin Pilistia kan matan mburmbur pini, 15 mi tikam toono mi tilol yok touŋan boozomen ta muŋgu zin mbesooŋo ki Abaraam tikel na. 16 Tona king Abimelek iso pa Isak: “Zem lele tiam tiŋgi mi la lem. Pa nu mburom ilip piam kek.”

17 Tana Isak imaŋga, to izem zin, mi ila ma itu su lele keteeneŋana ta zaana Gerar. 18 To yok touŋan ta muŋgu zin mbesooŋo ki Abaraam tikel mi zin Pilistia tilol na, ni itou mi iurpe mini, mi iwatwaata zan tau muŋgu tamaana iwatwaata na. 19 To zin mbesooŋo kini tila ma tikel toono sumbuunu toro isu lele tana ma tindeeŋe yok bukbuk ma ise. 20 Tamen zin mboroŋan kizin sipsip ki kar Gerar ziŋan zin mbesooŋo ki Isak ta timborro sipsip kini na, tisu mi tiŋooŋo pa yok tana. Zin Gerar kan tiso ina zin kizin. Mi zin mboroŋan ki Isak tiso: “Som, ina niam tiam.” Tanata tipaata yok touŋana tana zaana be ‘Yok Ŋoŋi Kana.’ Pa tiŋooŋo pa tau. 21 Tona zin mbesooŋo kini tikel yok touŋana toro. Tamen wal pakan tiŋooŋo pa yok tana tomini. Tana tipaata yok tana zaana be ‘Yok Ki Parzooroŋana.’ 22 To Isak izem lele pakaana tana, mi ila ma ikel yok touŋana toro. Mi yok touŋana tina, tiŋooŋo pa som. Tana Isak ipaata yok tana zaana be ‘Mazwaana Biibi.’ Pa isombe: “Koozi, Merere iur lele ta irao piti. Tana iŋgi be tombot ambai su toono ti ma tamasak.”

Anutu ipet ki Isak

23 To Isak imaŋga mini, mi isala pa kar Ber-Seba. 24 Mi mbeŋ na, Merere ila ipet kini, mi iso pini ta kembei. Iso: “Nio Anutu ki tomom Abaraam. Moto pepe. Pa motoŋ iŋgalŋgal mbesooŋo tio Abaraam. Tana nio kola aŋbotmbot raamu mi aŋkampe u, mi aŋkam ma popoŋana ku tipet ma tiwe boozomen.” ✡ 25 To Isak iŋgas pat ma iwe patoronŋana muriini, mi isuŋ pa Merere isu lele tana. Mi itu su lele tana, mi mbesooŋo kini tikel yok touŋana toro.

Isak ziru Abimelek timbuk sua

26 Kaimer mana Abimelek, ni izem kar Gerar mi imar be ire Isak. Imar ramaki tomtom kini ŋgarŋana ta zaana Ausat, mi biibi kizin malmal kan kini, zaana Pikol. Zin tel tana timar ma tipet ki Isak, 27 to ni iso pizin ta kembei. Iso: “Niom kuur koi pio mi kiziiri yo pa toono tiom kek. Mi iŋgi parei ta kamar tio mini?” 28 To zin tel mi tiso: “Niam amkilaala kek ta kembei: Nu, Merere imbotmbot raamu. Tana amsombe itiŋan tumbuk sua be taparlup ti ma tewe tamen. 29 Naso nu pasaana yam som, kembei ta muŋgu niam ampasaanu som, mi amkampe u, mi amzemu ma la raama lelem ambaiŋana. Mi re, iŋgi kampeŋana ki Merere imbotmbot se ku i.” 30 Tona Isak iurpe kini biibi, mi ziŋan tikanan ma tiwinin. 31 Mankwoono mbeŋbeŋŋana na, timaŋga mi ziŋan timbuk sua mi tipombol ma imbol kat. To Isak iur zin la zaala ma tila raama lelen ambai. 32 Indeeŋe aigule tana, zin mbesooŋo ki Isak timar ma tiso pini: “Ai, niam amdeeŋe yok bukbuk ma ise pa toono sumbuunu ta amkel na.” 33 To Isak ipaata yok touŋana tina be Seba. Tanata tiwatwaata kar ta imbot igarau pa yok tana na, zaana be Ber-Seba. Mi zaana tana imbotmbot men i.

Isau kusiini bizin

34 Indeeŋe Isau ndaama kini irao tomtooru (40), to iwoolo moori ru ta un ipet pa Et. Moori ta, zaana Yudit. Ni Beri lutuunu moori. Mi toro zaana Basemat. Ni Elon lutuunu moori. 35 Tamen leembe nan ru tana tikam ma rwon Isak ma rwon moori Rebeka lelen ipata kat.

27

Yakop ikam pakaamŋana mi ikem pombolŋana ki Isau

1 Isak, ni iwe kolman kat mi mataana isaana ma irao ire kat lele mini som. Aigule ta na, iboobo lutuunu Isau ma imar, mi iso pini ma iso: “Lutuŋ o!” Isau iso: “Oi, ituŋ ti.” 2 To Isakbi iso: “Leŋ. Iŋgi aŋwe kolman kek, mi aŋkankaana pa koŋ mete. 3 Tana kam peene ku mi la pa su ma ru koŋ buzur sa. 4 To urpe koŋ yambon ambaiŋana sa tabe ikam ŋgureŋ i, mi kam ma imar ma aŋwin. Tonabe aŋkam pombolŋana tio ise ku. Besombe aŋmeete, na aŋmeete lak.”

5-6 Indeeŋe Isak izzo sua pa lutuunu Isau na, Rebeka ileŋuti kek. Tana Isau ila pa su be iru buzur, to Rebeka imaŋga mi iso pa lutuunu Yakop ma iso: “Buri ŋonoono ta aŋleŋ tomom iso pa tom ta kembei. Isombe: 7 ‘Isau, kam buzur sa ma urpe koŋ yambon ambaiŋana. Tonabe aŋpombolu pa Merere mataana. Besombe aŋmeete, na aŋmeete lak.’ 8 Tana lutuŋ, kozo leŋ la kalŋoŋ, mi to sua ta iŋgi aŋur pu i. 9 La ta mbili murin a. To kam mekmek lutuunu ndekndekŋan ru ma timar tio, mi nio ko aŋurpe tomom ka yambon ambaiŋana tabe iwin ma ikam ŋgureene i. 10 To kam ma la kini ma iwin. Naso ikam pombolŋana kini ise ku pataaŋa.”

11 Mi Yakop iso pa naana Rebeka ma iso: “Wai anaŋ, ina ambai, mi tamen atoŋ Isau, ni kuliini rumunrumunŋana. Mi nio na, kuliŋ ŋgeezeŋoŋ. 12 Kokena tamaŋ izorom yo, to iute kembei nio aŋpakaami. Tona ikam pombolŋana kini ise tio som, mi ipiri sua sananŋana pio.” 13 Tamen naana iso pini: “Lutuŋ, kam ŋgar boozo pepe. Sombe ni ipiri sua sananŋana pu, inako ka pataŋana ise tio. Tana leŋ la kalŋoŋ ti, mi la ma kam zin mekmek ma timar.”

14 Tana Yakop imaŋga, to ila mi ikam zin mekmek ma ila ki naana. Mi ni karaukarau ma iurpe yambon ambaiŋana tabe Isak iwin ma ikam ŋgureene i. 15 To Rebeka ila ma ikam mburu ambaiŋana ki lutuunu Isau ta iur su beeze leleene na, mi ikam la ki Yakop be izeebi pa. 16 Mi iur mekmek kuliini ma ise Yakop ka bolboolo, mi itautau la namaana ŋgureene. 17 Tona ikam yambon tana ramaki narabu ma ila ki Yakop.

18 Yakop ikam mi ila ki tamaana, to iso pini. Iso: “O tamaŋ!” Tamaana iso: “Lutuŋ, ina nu asiŋ?” 19 Yakop iso: “Nio Isau tau, lutum muŋgamuŋga. Yambon ta so pa, ta iŋgi aŋkam ma aŋmar i. Maŋga ma win mi kam pombolŋana ku ise tio.” 20 To Isak iso: “Wae, lutuŋ, nu ndeeŋe koroŋ karau men?” Yakop iso: “Merere Anutu ku ta ipaŋgutŋguutu yo, tabe loŋa mi aŋdeeŋe.”

21 To Isak iso: “Mar ŋana mi aŋteegu. Ko nu lutuŋ Isau tau?” 22 Tana Yakop ila ma tuŋla kat ki tamaana, mi ni izoromi to iso: “Kalŋom na, kembei Yakop kalŋaana. Tamen nomom na, rumunrumunŋana kembei ta Isau namaana.” 23-24 Tana Isak ikilaala Yakop som. Paso, namaana rumunrumunŋana kembei ta Isau. To Isak imaŋga be ipomboli. Som, mi iso: “E-e! Nu Isau tau?” Yakop iso: “E, nio tau.”

25 Tona Isak iso: “Kena kam koŋ yambon tana imar. Pa leleŋ be aŋwin buzur su kana ka yambon ta itum urpe na. Tona aŋpombolu.” To Yakop ikam yambon ma ila ki tamaana Isak ma iwin, mi ikam ka yok baen tomini. 26 Iwin makiŋ, mi iso pini: “Lutuŋ, mar sou yo.” 27 Tana Yakop ila ma isou i. Mi Isak iyoozo mburu ki Isau kuziini, to ikam pombolŋana kini ise ki Yakop. Iso:✡

“Aa, lutuŋ ti kuziini na,

kembei su ta kampeŋana ki Merere imbotmbot pa!

28 Anutu ko ikam tolou ki saamba ma isu pu,

mi ipembeeze toono ku ma mbuyeene,

bekena ipiyooto kini mi baen ma boozo kat.

29 Zin karkari ko timbeeze pu.

Mi toono pakan ka tomtom bizin ko tilek kumbun pu.

Nu ko we biibi pa toŋmatiziŋ ku.

Mi nom lutuunu bizin ko tilek kumbun pu.

Zin wal ta so tipiri sua sananŋana pu, inako zitun tisaana.

Mi zin wal ta so tisuŋ Anutu be ikampe u, inako zitun tikam kampeŋana tomini.”✡

Isau itaŋroro tamaana pa le pombolŋana

30 Isak ipombol Yakop makiŋ, to Yakop izemi mi iyooto ma ila lene. To molo som na, toono Isau per ma ipet pa su. 31 Mi ni tomini iurpe yambon ambaiŋana. Tana ikam ma ila ki tamaana, mi iso: “O tamaŋ, buzur su kana ka yambon, ta aŋurpe kek. Maŋga ma win mi pombol yo.” 32 Tabe Isak imorsop mi iso: “Wai, iŋgi nu asiŋ toro?” Isau iso: “Nio Isau tau, lutum muŋgamuŋga.” 33 To Isak keteene ikam keŋ mi iso: “Nu mar zen, mi tomtom sa ta ikam koŋ yambon ma imar ma aŋwin mi aŋpomboli kek. Ko asiŋ? Pa pombolŋana tio, ta imap ma ise kini kek. Mi iŋga ko imbotmbot se kini ma alok.”

34 Isau ileŋ tamaana iso sua tana, to isu na itaŋ ma biibi. Itaŋ ma iyeryer, mi iso: “O tamaŋ, pombol yo tomini lak.” 35 Tamen Isak iso: “Waii, pombolŋana ta aŋso aŋkam pu, ta tizim imar ma ipakaam yo mi ikem kek.”

36 Tabe Isau iso: “Pisis Yakop, ina itop la kat kini! Pa iŋgi ni ipakaam yo pa ru i. Muŋgu ikem muriŋ muŋgamuŋga kana i. Mi buri ikem pombolŋana tabe ise tio i tomini.” To Isau iwi tamaana mini ma iso: “Parei, pombolŋana toro sa som?”✡ 37 Isak ipekel kalŋaana ma iso: “Nio aŋur tizim mi popoŋana kini be tiwe biibi pu, mi nu mi popoŋana ku be kewe mbesooŋo pizin. Mi kini mi baen ŋonon na, aŋkam pini kek. Tana lutuŋ, kosa sa imbot be aŋkam pu i som.”

38 Tamen Isau itaŋroro tamaana. Iso: “Tamaŋ parei? Pombolŋana ku tamen ŋonoono ta tina? Toro sa som? O tamaŋ, pombol yo tomini.” To Isau isu ma iyeryer mini.✡ 39 Tona tamaana Isak ipekel kalŋaana ma iso:

“Kar ku, mi lele ku ko imbot molo pa toono mbuyeeneŋana.

Mi tolou saamba kana ko isu pu som.

40 Mi nu ko kam malmal pa buza, be ndeeŋe kom kini mi lem koroŋ.

Mi ko we mbesooŋo pa tizim.

Tamen kaimer ko maŋga mi noknok zooroŋana,

to ni ko irao imboro u mini som.”

Yakop iko ma ila ne

41 Isau, ni keteene malmal biibi kat pa Yakop. Pa pombolŋana kini, ta tamaana iur se ki Yakop. Tamen iyaramraama ma imbot la leleene men. Pa ikam ŋgar ta kembei: “Molo som to tomoyam imeete. Tonabe aŋpun Yakop ma imeete.” 42 Tamen wal pakan tiŋgal Rebeka talŋaana pa ŋgar ki Isau. Tabe iboobo Yakop ma imar, mi iso pini: “Lutuŋ, leŋ. Tom Isau isombe ipunu ma meete, bekena ipokot mbulu ta kam pini na. 43 Tana leŋ la kalŋoŋ, mi maŋga ta buri ma ko ma la ki wom Laban ta imbotmbot ta kar Aran a. 44 La mbotmbot kini ma irao tom leleene iluumu. 45 Mi sombe tom leleene iluumu mi mataana mbeleele mbulu ta kam pini na, tona nio ko aŋso ma pu be miili ma mar mini. Pa nio aŋmoto: Kokena niomru koporou ma kemeete pa aigule tamen.”

46 To Rebeka imaŋga mi iso pa Isak: “Aiss, nio ti niŋ gesges kat pa rwondo moori bizin ru tiŋga. Mi sombe Yakop tomini iwoolo moori sa ta ki Et, na nio ko irao aŋbot mini na som. Ko aŋmeete ma aŋla leŋ.”

28

1 Tana Isak isu, mi iboobo Yakop ma imar. To ipomboli mi iur sua mbolŋana pini ta kembei. Iso: “Woolo moori tasa ki Kanaan pepe. 2 Maŋga ma la pa lele Mesopotamia ta buri. Mi la ta ruumu ki tumbum Betuel, to woolo wom Laban lutuunu moori sa. 3 Anutu mbura keskeezeŋana ko ipombolu mi ikam lem pikin boozomen ma kamasak bekena we tomtom boozomen un.✡ 4 Mi ni ko ipombolu mi zin popoŋana ku, kembei ta ipombol tumbum Abaraam. Naso nu irao kam lem toono biibi tiŋgi, ta we leembe pa i. Pa toono tiŋgi, Anutu imbuk ka sua pa tumbum Abaraam ta muŋgu kek.”✡ 5 Isak iso sua tana pa Yakop makiŋ, to iuri ma ila pa Mesopotamia, be ila ki woono Laban, ta Betuel lutuunu na.

6 Indeeŋe ta Isak ipombol Yakop mi iuri ma ila pa Mesopotamia na, iur sua mbolŋana pini be irao iwoolo moori ki lele tana men. Mi iŋgalsek pini be iwoolo Kanaan nan sa pepe. 7 Tabe Isau ileŋ sua tina, mi ire kembei Yakop isombe ito tamaana ziru naana kalŋan mi ila pa Mesopotamia, 8 tona ikilaala ta kembei: Kanaan nan ru ta ni iwoolo zin na, tamaana leleene pizin risa som. 9 Tana ni izem tamaana ma naana, mi ila ki tamaana kolmanŋana Ismael, mi iwoolo moori toro, zaana Maalat. Maalat toono zaana Nebaiot. Ziru Ismael lutuunu bizin.

Yakop ire miuŋana isu kar Betel

10 Tana Yakop imaŋga, mi izem kar Ber-Seba, mi isombe ila pa kar Aran. 11 Ni iwwa ma ila ipet lele ta, mi mbeŋkaali. Tana isu to iŋgas pat pakan ma iliu i, mi ikam pat ta ma ikiliigi, mi ikeene. 12 To imiu mi ire koroŋ kembei ndeete ta imbot saamba mi isu toono. Mi zin aŋela ki Anutu tizzu mi tizalla pa.✡

13 To Merere itunu tau imender sala ndeete uteene, mi iso pini ma iso: “Nio Merere, Anutu ki tumbum Abaraam mi tomom Isak. Toono ta kenne pa i, ina nio ko aŋkam pu mi popoŋana ku ma iwe leyom.✡ 14 Mi popoŋana ku kola tipet ma timasak ma tiwe boozomen, kembei ta ululu ki toono. Mi zin ko tipera mi tilela, mi tila pa zilŋaana zilŋaana bekena tirao pa toono ta boozomen. Mi nu niomŋan popoŋana ku ko kewe zaala be kampeŋana biibi ise kizin wal boozomen ta timbotmbot toono na.✡ 15 Nio ko aŋbotmbot raamu mi motoŋ pu pa lele boozomen tabe la pa i. Mi ko aŋkamu ma miili ma mar mini pa lele tiŋgi. Tana nio ko irao aŋzemu na som. Ko aŋbotmbot raamu, mi aŋkam ma sua tio mbukŋana ti iur ŋonoono.”

16 Tona Yakop ipol ma imaŋga mi iso: “Ŋonoono kat! Merere imbotmbot lele ti. Mi muŋgu nio aŋute som.” 17 To motoŋana ikami. Tabe iso: “Lele tiŋgi potomŋana kat! Ikam yo ma aŋmoto koŋ. Pa iŋgi sa Anutu muriini na! Mi zaala saamba kana kwoono ta ti.”

18 Mankwoono, mbeŋbeŋŋana na, Yakop ikam pat ta ikiliigi na, ma isuŋgun su toono be iwe kilalan pa lele tana. To iliŋ ŋgere isalakaala pat tina. 19 Mi ipaata lele tana zaana be Betel. Muŋgu na, kar tana zaana Lus. 20-21 To Yakop imbuk sua pa Anutu ta kembei: “Merere, sombe nu lae tio mi mboro yo pa pai tio ti, mi kam koŋ kini mi leŋ mburu be aŋzeebe yo pa i, mi sombe aŋbot ambai men ma irao aŋmiili ma aŋmar mini pa ruumu ki tamaŋ, inako nu we Anutu tio, mi nio ko aŋbeeze pa nu itum tamen. 22 Mi koroŋ boozomen ta so nu kam pio na, nio ko aŋpeete ma iwe pakaana laamuru, mi pakaana ta ko aŋpas ma ima pu. Mi pat ta aŋsuŋgun su ti, iŋgi iwe kilalan kembei lele tiŋgi na Anutu muriini.”

29

Yakop ila ipet ki Laban

1 Yakop imaŋga mini pa pai kini, mi iwwa ma ila pa lele kizin wal ta timbot la zoŋ uunu na. 2 Ila ipet lele tana, to ire yok touŋana ta. Mi zin sipsip uunu tel ta timbot kolouŋana pa yok tina. Pa yok tana, ta tizze pizin sipsip be tiwin. Mi yok kwoono na, pat biibi imbot se be ipakaala. 3 Lele tana na, ka mbulu ta kembei: Sombe zin sipsip timap ma timar lup pa yok tana, tona zin mboroŋan kizin timar ma tizuuru pat biibi tana ilae pa yok kwoono, bekena tise yok pizin sipsip ma tiwin, mana tipakaala yok kwoono mini pa pat tana.

4 Indeeŋe Yakop ipet lele tana na, iwi zin mboroŋan ma iso: “Atoŋan, niom kamar pa so kar i?” Zin tiso: “Niam amar pa kar Aran.” 5 To iwi zin ma iso: “Laban ta Naor lutuunu i, niom kuute i?” Zin tiso: “E, niam amute i.” 6 To iwi zin mini ma iso: “Mi parei, imbot ambai?” Mi zin tiso: “E, ni imbot ambai. Re. Iŋga lutuunu moori Rael ta ziŋan zin sipsip kini timar i.”

7 To Yakop iso pizin: “Kere. Iŋgi aigule biibi ma zin sipsip tirao be tilela siiri leleene zen. Kese kan yok, mi kakam zin ma timiili mini be tikanan kan mbutmbuutu.” 8 Tamen zin tiso: “Soom. Bela timbotmbot mi amnaama zin pakan ma timar lup, tona amzuuru pat tiŋgi ma ilae pa yok kwoono, mi amse kan yok ma tiwin.”

9 Yakop ziŋan zin mboroŋan tana tizzo sua ma timbotmbot, mi Rael ikam sipsip ki tamaana ma timar. Pa ni ta imborro zin. 10 Yakop ire woono Laban lutuunu moori Rael mi zin sipsip kini, to imaŋga mi izuuru pat biibi tana ilae pa yok kwoono, mi ise zin sipsip kan yok ma tiwin. 11 To isou Rael, mi itaŋ. 12 Mi iso pini ma iso: “Nio ti, awoŋ ta Laban na. Tomom Laban tana lunuri Rebeka ta nio naŋgoŋ i.” Rael ileŋ sua tana, to iloondo ma ila ki tamaana Laban, mi isotaari.

13 Laban ileŋ kembei woono Yakop imar kek, to imaŋga mi iloondo ma ila kini. Ila to isou i, mi ikami ma ziru tila pa ruumu kini. To Yakop ipit mbol pa mboti mi pai kini ta imar i ma Laban ileŋ. 14 Ipit mbol makiŋ, to Laban iso pini. Iso: “Oo ŋonoono kat. Ituru siŋ tamen.”

Yakop ikam uraata pa Laban bekena iwoolo Rael mi Lea

15 Yakop imbot ki Laban irao puulu ta, to Laban isu mi iso pini. Iso: “Nu na, nio awoŋ ŋonoono. Tana irao kam uraata pio sorok na som. Lelem pa so kadoono i? So ma aŋleŋ.”

16 Laban, ni lutuunu moori bizin ru. Kolmanŋana zaana Lea, mi naŋgaŋŋana zaana Rael. 17 Lea, ni ruŋguunu ambai pe som. Miso Rael na, ni moori kaibiim kat. 18 Mi Yakop ni leleene pa Rael ilip kat. Tabe iso pa Laban ma iso: “Nio leleŋ be aŋwoolo Rael. Mi sombe nu yok pio be aŋkami, nako aŋkam uraata pu irao ndaama lamata mi ru, tona aŋwooli.” 19 Laban ileŋ to iso: “Ambai be wooli. Pa leleŋ be iwoolo tomooto toro pepe. Tana mbotmbot raama yo mi kam uraata.”

20 Tana Yakop ikam uraata pa Laban ma irao ndaama lamata mi ru bekena ikam Rael. Tamen ndaama lamata mi ru tana, ni ire kembei koroŋ sorok. Paso, leleene pa Rael ilip. 21 Ndaama lamata mi ru tana imap, to Yakop isu mi iso pa Laban: “Ndaama ta ur pio be aŋkam uraata pu, ta iŋgi imap i. Kam Rael ma imar be aŋwooli.” 22 Tana Laban iurpe kini biibi, mi iso la pizin wal kar kan be timar ma ziŋan tikan kini tana. 23 Tamen mbeŋ na, ikam pakaamŋana pa Yakop, mi iur lutuunu moori kolmanŋana Lea ma ila kini, mi ziru tikeene. 24 Mi iur mbesooŋo moori kini, zaana Silpa, ma ila ki Lea be imbeeze pini.

25 Mankwoono mbeŋbeŋŋana na, Yakop imaŋga mi so mataana lae na, ire Lea imbotmbot. To ila ma iso pa Laban: “Wae, parei ta nu kam mbulu tiŋgi pio? Nio aŋbel uraata pu be aŋkam Rael. Mi nu pakaam yo paso?”

26 Laban ipekel kwoono ma iso: “Kam ‘Wae!’ paso? Niam mbulu tiam imbot pataaŋa ta kembei: Moori naŋgaŋŋana irao iwoolo sala moori kolmanŋana uteene na som. 27 Kena mbot raama Lea ma irao uraata ula kana imap muŋgu, tonabe aŋur Rael tomini ma ima. Tamen ko kam uraata pio pa ndaama lamata mi ru tomen.” 28 Yakop ileŋ na, iyok. Tana uraata ula kana imap, to Laban iur lutuunu moori Rael ma ila kini. 29 Mi iur mbesooŋo moori kini toro, zaana Bila, ma ila ki Rael be imbeeze pini. 30 Tana Yakop ziru Rael tikeene tomini. Mi Yakop leleene ilip kat pa Rael. Mi Lea na, pe som. Mi Yakop imbotmbot ki Laban mi ikam uraata pa ndaama lamata mi ru tomen.

Yakop lutuunu bizin

31 Merere ire kembei Yakop leleene pa Lea pe som, tana iuulu Lea bekena kopoono. Mi Rael na, ni kopo somŋana.✡ 32 Tana Lea kopoono, to ipeebe pikin tomooto ta, mi ipaata zaana be Ruben. Pa ikam ŋgar ta kembei: “Merere ire pataŋana tio, tanata ikam leŋ pikin tiŋgi. Iŋgi be kusiŋ iur leleene pio i.”

33 Timbotmbot ma Lea kopoono mini, to ipeebe pikin tomooto toro. Tana isu mi iso: “Wai, Merere, ni iute kembei kusiŋ iur kat leleene pio som. Tanata ikam leŋ pikin toro ti.” To ipaata zaana be Simion.

34 Timbotmbot ma Lea kopoono mini, to ipeebe pikin tomooto toro ma iwe tel pa. Mi isu to iso: “O, iŋgi ko kusiŋ imar tuŋ mar tio i. Pa aŋpeebe le pikin tomooto tel kek.” Tana ipaati be Lebi.

35 Timbotmbot ma Lea kopoono mini, mi ipeebe pikin tomooto toro. To iso: “Koozi nio aŋpakur Merere.” Tana ipaata pikin zaana be Yuda. Indeeŋe Yuda isu, to Lea kopoono mini som, mi imender ma molo.

30

1 Rael ire kembei ni irao be ipeebe Yakop le pikin sa som, tana mataana mburmbur pa toono moori. Mi isu to iso pa Yakop ta kembei. Iso: “Kozo kam leŋ pikin sa. Som, to aŋmeete.” 2 Yakop ileŋ sua ki Rael na, keteene malmal. Tona iso: “Wai! Nio ti Anutu be aŋso mi nu kopom? Nio aŋsekaalu pa peebeŋana?” 3 To Rael iso: “Ambai. Mi mbesooŋo moori tio Bila imbotmbot i. Kami ma niomru kekeene, bekena ipeebe pio. Naso nio leŋ pikin tomini.”

4 Tana Rael iur mbesooŋo moori kini ila ki Yakop ma ziru tikeene. 5 Mi Bila kopoono, to ipeebe Yakop le pikin tomooto ta. 6 Tabe Rael iso: “Iŋgi Anutu itiiri yo ma leŋ uunu sa isaana som. Pa ileŋ suŋŋana tio mi ikam leŋ pikin tomooto ti.” Tana ipaati be Dan. 7 Bila kopoono mini, to ipeebe pikin tomooto toro. 8 Tabe Rael iso: “Nio niamru atoŋ moori amparkam siloogo biibi ma aŋlip pini kek.” Tana ipaata pikin zaana be Naptali.

9 Lea ire kembei ipeebe pikin mini som, to iur mbesooŋo moori kini Silpa ila ki Yakop be iwe kembei ta kusiini toro. 10-11 Silpa kopoono ma ipeebe pikin tomooto ta, tona Lea iso: “Iŋgi koroŋ ambaiŋana.” Tana ipaati be Gat. 12 Timbotmbot mi Silpa, ta mbesooŋo moori ki Lea na, ipeebe Yakop le pikin tomooto toro. 13 Tona Lea iso: “Koozi nio menmeen yo biibi. Mi zin moori kar kan ko menmeen zin pio tomini.” Tana Lea ipaata pikin zaana be Aser.

14 Indeeŋe mazwaana ki kini wit yembutŋana na, Ruben iwwa pa mokleene mi indeeŋe ke pwoono pakan, to ikam ma ila ki naana Lea. (Koroŋ tina tikamam pizin tomtom be timbel zin pa.) Rael ire, to iso pa Lea ma iso: “Ai, kam leŋ sa imar.” 15 Tamen Lea iso pini: “Wae! Nu ta kam ma kusiŋ leleene pio pe som. Mi iŋgi sombe kam lutuŋ koroŋ kini tiŋgi tomini? Ina ko som.” To Rael iso: “Ambai. Nu kam leŋ sa. Mi mbeŋ koozi to Yakop ima ku.” 16 Rorou na, Yakop imiili ma ipet kar, to Lea ikoŋuru i mi iso pini ta kembei: “Leŋ. Mbeŋ to nu mar tio. Pa nio aŋgiimu pa ke pwoono ki lutuŋ kek.” Tana mbeŋ na, Yakop ila ki Lea ma ziru tikeene.

17 Anutu ileŋ suŋŋana ki Lea, tabe kopoono mini to ipeebe pikin tomooto toro ma iwe lamata pa. 18 Lea isu to iso: “Nio aŋur mbesooŋo moori tio ila ki kusiŋ, tanata Anutu ikam leŋ kadoono ambaiŋana ti.” Tana ipaata pikin zaana be Isaka. 19 Kaimer to Lea kopoono mini, to ipeebe pikin tomooto toro, ma iwe lamata mi ta pa. 20 Mi iso: “Anutu ipomoozo kat yo. Iŋgi be kusiŋ Yakop ipakur yo. Pa aŋpeebe le pikin lamata mi ta kek.” Tana ipaata pikin zaana be Zebulun. 21 Mi kaimer na, Lea ipeebe pikin moori ta. Mi ipaata zaana be Dina.

22 Kaimer mana, Anutu mataana iŋgal Rael tomini. 23 Tana ileŋ suŋŋana kini mi ikam ma Rael kopoono. To ipeebe pikin tomooto ta. Mi isu to iso: “Aa buri! Anutu iziiri koŋ miaŋ ma ila lene kek. 24 Mi leleŋ be Merere ikam leŋ pikin tomooto toro.” Tana ipaata pikin zaana be Yosep.

Mbili ki Yakop timasak

25 Rael ipeebe Yosep, tona Yakop isu na iso pa Laban ma iso: “Lak. Yok pio be aŋmiili ma aŋla pa toono tio. 26 Nu ute: Nio aŋbel uraata biibi pu kek. Tana kam kusiŋ bizin mi lutuŋ bizin ma timar be niamŋan amla. Pa kadoono ta ur pio na, aŋposop ma imap kek.” 27 Tamen Laban iso pini: “Wai zoŋ! Nio aŋso ituru tombotmbot. Pa nio aŋute nu ndomom pio ta Merere ikampewe yo i. 28 Tana nio leleŋ be zem yo ma la pepe. Sokorei sa ta so lelem pa, na nio ko aŋkam pu mi ituru tombotmbot.” 29 Yakop iso pini ma iso: “Nu itum ute tau nio aŋbel uraata biibi pu, mi ina uunu tina ta mbili ku timasak ma tiwe boozo. 30 Muŋgu nu lem mbili boozo pe som. Tamen nio aŋmar aŋbot ku, tabe mbili ku timasak ma tiwe boozo kat. Tana nio ta aŋwe zaala pa kampeŋana ki Anutu ta imarmar pu i. Mi ŋiizi na aŋkam uraata pa ituŋ wal tio?” 31-32 To Laban iwi i mini ma iso: “Nu lelem pa sokorei?” Mi Yakop iso: “Kam leŋ koroŋ sa ta buri pepe. Mi parei, ko irao yok pio be aŋla aŋkam leŋ sipsip lutunlutun koskoozoŋan ta boozomen, mi mekmek ŋgaltitiŋan ta boozomen? Ina kadoono tina men ta nio leleŋ pa. Nu sombe yok pa, inako aŋbot mi aŋboro mbili ku mini. 33 Beso kaimer, ma re mbili sa ta ka mos toro pa mos ru tana, inako nu ute kembei mbili tana, nio aŋkemi. Tana toto zaala ta kembei. Naso nu ute nio tomtom ki sua ŋonoono men.” 34 Laban ileŋ sua ki Yakop mi iso: “O, ina ambai. Ko takam kembei ta so na.”

35 Tamen aigule tina Laban imaŋga mi iyo zin mekmek tomooto parrisŋan mi zin mekmek paŋgaara ŋgaltitiŋan mi zin sipsip lutunlutun koskoozoŋan ta boozomen ma iur la ki lutuunu bizin naman be matan pizin. 36 To lutuunu bizin tikoki zin mbili tana, mi tipa ma irao aigule tel, to timbotmbot su tana. Mi Yakop, ni mataana pizin mbili pakan ta Laban izem zin su kini na.

37 To Yakop isu mi ikam ke namannaman pakan ta mbitiŋan i, mi izekzek tenten kulin bekena tiwe parrisŋan. 38 Mi iur se zwor kwon beso zin mbili timar ma tiwin na, tire ke parrisŋan tana. 39 Beso zin mekmek timar ma tiwin yok, mi tomooto tino zin paŋgaara igarau pa ke namannaman tana, to tipeebe ŋgaltitiŋan mi parrisŋan men. 40 Mi zin sipsip na, Yakop iur zin ma timbot ndel pizin mekmek. Mi indeeŋe ta zin tomooto tikamam be tino zin paŋgaara, to itooro zin ma matan ila kizin sipsip parrisŋan mi koskoozoŋan ki Laban. Ikamam ta kembei, tabe ipamasak mbili kini ma tiwe boozo kat. Mi ikam zin ma timbot ndel pa Laban kini. 41 Tana indeeŋe zin mbili tumkatŋan tikamam be tino zin paŋgaara na, Yakop iurur ke namannaman parrisŋan se zwor kwoono. 42 Tamen indeeŋe zin mbili koŋkoŋŋan tisombe tino na, itatkewe ke namannaman tana pizin. Tabe molo som mi, Yakop le mbili tumkatŋan men. Mi ki Laban na koŋkoŋŋan. 43 Ina zaala tina ta Yakop iwe mbio uunu pa. Ni irao kat pa mekmek, sipsip, mburu, mbesooŋo, kamel, doŋki, mi koroŋ ta boozomen.

31

Yakop iko pa Laban

1 Kaimer to Yakop ileŋ Laban lutuunu bizin tizzo ta kembei. Tiso: “Yakop ti iyo koroŋ ta boozomen ki tamanda ma imap. Koroŋ ta boozomen kini tiŋga na, imar pa tamanda tau.” 2 Mi Yakop ire Laban iur leleene pini kembei ta muŋgu na som.

3 To Merere iso pa Yakop: “Miili ma la pa toono ki tomom bizin mi wal ku. Nio ko aŋbotmbot raamu.” 4 Tana Yakop iso la pa Rael mi Lea be timar ma tipet kini ta mbili murin a. 5 Ziru tila tipet kini to, iso pizin ma iso: “Nio aŋre tomoyom iur leleene pio kembei ta muŋgu na som. Tamen Anutu ki tamaŋ, ni imbotmbot raama yo mi mataana pio. 6-7 Niomru kuute: Nio aŋbelmbel uraata pa tomoyom. Mi ni ipakamkaam yo mi itortooro sua pa leŋ kadoono pa piizi sa kek. Tamen Anutu ipateke tomoyom, tabe ni ipasaana yo som. 8 Kere. Indeeŋe ta tomoyom iso: ‘Mekmek ŋgaltitiŋan ko tiwe lem kadoono’ na, zin mekmek tipeebe ŋgaltitiŋan men. Mi indeeŋe ta ni iso: ‘Zin mekmek parrisŋan ko tiwe lem kadoono’ na, mekmek tipeebe parrisŋan men. 9 Ina zaala tana, ta Anutu itatke zin mbili ki tomoyom, mi ikam zin ma tiwe leŋ. 10 Pa kere! Indeeŋe mazwaana kizin mbili be tiparno zin na, nio aŋmiu ta kembei: Mekmek tomooto ta tinono zin paŋgaara na, parrisŋan mi ŋgaltitiŋan men. 11 To aŋela ki Anutu ta iso pio ma isombe: ‘Yakop!’ Mi nio aŋtur la kalŋaana ma aŋso: ‘Oi, ituŋ ti.’ 12 To ni iso: ‘Mbulu ta Laban ikamam pu na, nio aŋute ma imap. Tana re. Mekmek tomooto ta tino zin paŋgaara na, parrisŋan mi ŋgaltitiŋan men.

13 Anutu ta ipet ku su lele Betel, mi nu mbuk sua mbolŋana pini na, nio tau. Lele tana, ta nu suŋgun pat mi liŋ ŋgere sala. Mi iŋgi aŋso pu: Maŋga ta buri ma zem lele tiŋgi, mi miili ma la pa toono ta pesem isula pa na.’ ”✡

14 Yakop iso zin pa sua tana makiŋ, to Rael ziru Lea tisu mi tiso: “Tomoyam, kaimer ko ikam leyam koroŋ kini sa be iwe matamur kini? Na som. 15 Pa ni mataana iŋgalŋgal yam som. Ni ire yam kembei tomtom toro lutuunu bizin. Mi nu ute: Nu woolo yam sorok som. Nu ŋgiimi yam kek. Mi kadoono biibi tana, ta ni itunu ikan ma imap kek. Ire leyam ri sa som kat. 16 Koroŋ boozomen ta Anutu itatke pini, ina niamŋan lutundu bizin koroŋ tiam. Tana kam kembei ta Anutu iso pu na.”

17-18 Tabe Yakop imaŋga mi iyauyau mbili ma mburu kini boozomen ta ikam su lele pakaana ki Mesopotamia na, mi iur kusiini bizin ma lutuunu bizin sala kamel kini, to ziŋan timaŋga be tila ki Yakop tamaana Isak, tau imbotmbot su toono Kanaan na. 19 Indeeŋe mazwaana tana, Laban, ni imbotmbot kar som. Paso, ni ila be ipup sipsip kini rumunrumun. Tana Rael ila mi ikemut ke teeteŋan ki tamaana. 20 Mi Yakop isotaara rwoonobi kembei ni be izemi ma ila ne na som. Ikam ki keŋana. 21 Tana Yakop iyauyau koroŋ kini ta boozomen, mi ziŋan wal kini tiko ma tila len. Tila ma tindu yok Euprates, to tipa ma tila pa lele abalabalŋana zaana Gileat.

Laban iketo Yakop

22 Aigule ru ilae, beso iwe tel pa na, wal pakan tisotaara Laban ta kembei. Tiso: “A, nu mbotmbot? Zom ta iko ma ila ne kek.” 23 To Laban imaŋga mi ikam wal kini pakan, mi ziŋan tiketoto Yakop bizin. Tiketo zin ma tila tila ma irao kan mbeŋ lamata mi ru, to tigarau zin su lele abalabalŋana ki Gileat. 24 Tamen mbeŋ na, Laban ta wal ki Aram na, imiu be Anutu ipet kini mi iso: “Kozo mbuulu kwom pa Yakop pepe.”

25 Yakop, ni ipo beeze isu lele tana kek. Tana Laban ziŋan wal kini tise kini na, zin tomini tipo beeze su lele tamen tau. 26 Laban isu to iso pa Yakop ma iso: “Parei ta nu kam mbulu tiŋgi pio? Iŋgi pakaam yo mi koki lutuŋ moori bizin ma kembei ta mbulu ki malmal. 27-28 Parei ta kam mbulu ki keŋana mi ko pio sorok? Tabe nu sotaara yo, so irao leleŋ ambai pu, mi amkam kini biibi mi amkam naroogo piom, tona amur yom ma kala. Mi iŋgi som. Nu sotaara yo som, tana nio aŋkat lutuŋ moori bizin mi tumbuŋ bizin naman som. Iŋgi nu kam mbulu kankaanaŋana kat. 29 Nio aŋrao be aŋpasaana yom. Mi toŋgo. Pa mbeŋi, Anutu ki tomom iso pio be aŋbuulu kwoŋ pu pepe. 30 Nio aŋute: Ŋgar ku imbol kat be miili ma la ki tomom mi wal ku. Tanata zem yo. Mi parei ta kem ke teeteŋan tio?” 31 Yakop ipekel Laban kalŋaana ma iso: “Nio aŋmoto, ta aŋko pu: Kokena yakat lutum moori bizin pio. 32 Tamen ke teeteŋan ku, ina nio aŋkankaana pa. Nu sombe ndeeŋe tomtom sa ta ikem zin, inako imeete. Tana itum tiiri koroŋ tio ta boozomen ila wal kiti tiŋgi matan, mi ru ke teeteŋan ku. Mi sombe ndeeŋe koroŋ ku tasa, na kam.” Yakop, ni iute tau Rael ikem ke teeteŋan ki tamaana na som.✡ 33 To Laban ila ma ilela beeze ki Yakop, beeze ki Lea, beeze kizin mbesooŋo moori ru, mi ipitiiri koroŋ ta boozomen. Tamen indeeŋe kosa sa som. Mana ilela beeze ki Rael be iru koroŋ kini.

34 Mi Rael, ni iturke ke teeteŋan ki tamaana lela pelpeele ki kamel kek, mi mbuleene salakaala ma imbotmbot. Tabe Laban ipitirtiiri koroŋ boozomen ta imbot lela beeze ki Rael na, ma som. 35 To Rael iso pa Laban ma iso: “O tamaŋ, ketem malmal pio pepe. Iŋgi irao aŋmaŋga na som. Pa mete tiam moori ikam yo.” Tana Laban iru iru ma indeeŋe som.

36 Tona Yakop keteene malmal, mi iyaamba Laban ma iso: “Nio aŋmolo so tutu i, mi aŋkam so sosor i, ta nu ketoto yo ma mar? 37 Koozi nu pitiiri koroŋ tio ta boozomen, bekena ru ke teeteŋan ku. Mi sombe ndeeŋe koroŋ ku tasa kek, na kam ma ur su mat ti pizin wal ku mi wal tio matan be tire. Koozi ko ituru tere kat. Asiŋ ta iso sua ŋonoono. 38 Nio aŋbot ku irao ndaama tomoota kek. Mi ndaama ta boozomen tana, sipsip mi mekmek ku tipepeebe ambai men. Mi nio aŋkan sorok sipsip ku sa som. 39 Mi indeeŋe ta koroŋ saŋsaŋŋana sa ikam malmal pa sipsip ku tasa ma ikani na, nio aŋkam sipsip tana ma aŋmar aŋso u pa som. Som kat. Nio aŋpekel pa ituŋ mbili tio. Paso, nu ur sua mbolŋana pio, beso koroŋ ku tasa imbiriizi pa aigule, som mbeŋ, inako nio ituŋ aŋkot. 40 Zoŋ ikanan yo pa aigule, mi tolou ikamam yo pa mbeŋ ma niŋ tekteege. Tabe aŋkennekaala motoŋ som. 41 Nio aŋbesmbeeze pu ma irao ndaama tomoota kek. Aŋkam uraata pa ndaama laamuru mi paŋ bekena aŋkam lutum moori bizin ru. Mi aŋkam uraata pa ndaama lamata mi ta tomen bekena aŋkam leŋ mbili pakan. Mi nu tortooro kalŋom pa leŋ kadoono pa piizi sa kek. 42 Kozobe Anutu ki tumbuŋ Abaraam, ta tamaŋ Isak imototo i mi imbesmbeeze pini na, ilae tio som mi mataana pio som, so irao nomoŋ ila ndemeŋ, mi ziiri yo ma aŋla leŋ. Tamen Anutu ire pataŋana tio mi uraata biibi ta aŋbelmbel pu na, tanata mbeŋi iyaambu. Pa nio leŋ uunu sa isaana som.”

Yakop ziru Laban timbuk sua

43 Yakop iso sua tana makiŋ, to Laban ipekel kalŋaana ma iso: “Zin moori tiŋgi na, nio lutuŋ moori bizin. Mi zin pikin tiŋgi na, nio tumbuŋ bizin. Mi sipsip ma mekmek ta boozomen tiŋgi, ina nio tio. Tana koroŋ boozomen ta nu rre i, ina nio tio men. Tamen koozi ko aŋkam parei? Pa lutuŋ moori bizin ru ziŋan lutun bizin tizem yo kek. 44 Tana nio leleŋ aŋsombe ituru tulup lelende mi tumbuk sua sa.” 45 Tabe Yakop ikam pat molo ta mi ipamender, bekena iwe kilalan pa sua kizin mbukŋana tana mi ipombol. 46 To iso pa wal kini be tila mi tindou pat pakan. Tila tindou makiŋ, to tilup zin mi tikan kini igarau pa pat ndouŋana tana. 47 Pat ndouŋana tana, Laban ipaata zaana ila zin wal ki Aram kalŋan be Yegar Saduta. Mi Yakop ipaata zaana be Galet.

48 To Laban iso: “Koozi, pat ndouŋana tiŋgi imbot la ituru mazwanda be ipombol sua kiti mbukŋana.” Tana tipaata pat ndouŋana tana zaana be Galet. 49-50 Mi tipaata zaana be Mispa tomini. Pa Laban iso ta kembei: “Ituru ko taparlup ti mini som. Tamen Merere ko ire kiskis ituru. Tana nu sombe kam sanaana pa lutuŋ moori bizin, o woolo moori pakan, na kozo re u. Pa Anutu, ni ileŋ sua mbukŋana tiŋgi kek. Mi mbulu kiti keŋana ta tomtom tiute som na, ni ire lup.” 51 To Laban iseeŋge sua kini ma iso: “Tana re pat ndouŋana mi pat suŋgunŋana ta timbot la ituru mazwanda i. 52 Koroŋ ru tiŋgi be tipei ŋgar kiti mi matanda iŋgal sua kiti mbukŋana. Sua ta kembei: Nio ko irao aŋmolo pat ndouŋana tiŋgi mi aŋma ma aŋkam mbulu sananŋana sa pu na som. Mi nu tomini ko irao molo pat ndouŋana ma pat suŋgunŋana tiŋgi, mi mar ma kam mbulu sananŋana sa pio na som. 53 Anutu ki Abaraam, ziru anutu ki Naor ko tire kiskis ituru pa mbulu kiti. Mi sombe kiti tasa ikam sanaana, inako tiur kadoono pini.” Laban iso sua tana makiŋ, tona Yakop tomini ipaata Anutu ta tamaana Isak imototo i mi imbesmbeeze pini na zaana be ipombol sua mbukŋana tana. 54 Tona ipun mbili ta ma ineeni sala abal uteene be ipatoron Merere pa. To iboobo wal ta boozomen ma timar, ma ziŋan tikan kini ma imap, mi tikeene su lele tana pa mbeŋ.

55 Mankwoono mbeŋbeŋŋana na, Laban imaŋga, to ikat lutuunu moori bizin mi tumbuunu bizin naman, mi ipombol zin pa sua pakan, mana izem zin, mi imiili ma ila mini pa kar kini.

32

Yakop iurpe koroŋ pakan bekena ipaluumu Isau leleene

1 Mi Yakop tomini, ni imaŋga mini pa pai kini, mi ipa ma ila, mi zin aŋela ki Anutu tipet kini su zaala lwoono. 2 Yakop ire zin na, iso: “Wae! Iŋgi sa zin malmal kan ki Anutu na.” Tana ipaata lele tana be Manaim.

3 Tona Yakop iŋgo tomtom pakan be tikam sua mi timuuŋgu ma tila ki toono Isau, ta imbotmbot su lele abalabalŋana ki Seir. Toono tana imbot lele pakaana ki Edom. 4 Ni isope zin ta kembei. Iso: “Kozo kala kepet ki biibi tio Isau, to koso pini ma koso: ‘Mbesooŋo ku Yakop iso ta kembei: Ni ziru zaanabi timbel mbotŋana, tamen buri isombe imiili ma imar mini. 5 Ni le makau, doŋki, sipsip, mekmek, mi mbesooŋo tomooto, mi mbesooŋo moori boozo kat. Tana ni iŋgo yam ma amar bekena amsotaaru pini. Pa leleene be nu muŋai i mi lelem ambai pini.’ ”

6 Yakop isope zin makiŋ, to tila. Beso timiili ma timar na, tiso: “Ou, niam amla ampet ki tom ta amar i. Mi leŋ! Ni ziŋan tomtom munŋaana ta (400), ta tiwwa ma timarmar pa zaala i be tire u.”

7 Yakop ileŋ sua tana na, imoto kana mi ikam ŋgar boozo. To ipeete zin tomtom mi mbili ta ziŋan tiwwa i ma tiwe uunu ru. 8 Pa ikam ŋgar ta kembei: “Sombe Isau imar mi ikam malmal pa uunu ta ma ipun zin ma timetmeete, nako uunu toro tirao be tiko.”

9 To Yakop isuŋ. Iso: “O Anutu ki tumbuŋ Abaraam mi tamaŋ Isak, leŋ yo. Merere, nu ta so pio ta kembei: Sombe aŋmiili ma aŋla mini pa toono tio mi wal tio, nako nu kampe yo mi aŋbot ambai men. 10 Nio aŋute nio tomtom ndabokŋoŋ som. Tamen nu muŋai mbesooŋo ku mi kampe yo biibi kat. Pa muŋgu, indeeŋe ta aŋdu yok Yordan ma aŋla na, nio leŋ kosa sa som. Aŋteege tete tio men mi aŋpa. Tamen koozi aŋmar raama zin tomtom mi koroŋ boozo, mi iŋgi aŋpeete yam ma amwe uunu bibip ru. 11 O Merere, nio aŋsuŋu be kamke yo pa atoŋ namaana. Pa nio aŋmoto koŋ: Kokena imar ma ikam malmal pio mi kusiŋ bizin mi lutuŋ bizin mi ipun yam ma ametmeete lup. 12 Merere, nu itum ta mbuk sua pio be kampe yo, mibe kam popoŋana tio ma tipet ma tiwe munŋaana ka tieene, kembei magargaara tai kana ta amrao be amnin na som.”✡ 13 Yakop ikam suŋŋana tana ma imap, to imbot lele tana pa mbeŋ. Mankwoono to ikam mbili pakan, mi ipumuuŋgu zin ma tila pa toono Isau.

14 Mbili ta kembei: Mekmek paŋgarŋgaara tomto laamuru, mi tomooto na, tomoota. Sipsip paŋgarŋgaara tomto laamuru mi tomooto na, tomoota. 15 Kamel paŋgarŋgaara raama lutun bizin, tomoota laamuru. Makau paŋgarŋgaara tomtooru, mi tomooto na, laamuru. Mi doŋki tomooto laamuru. 16 Yakop iyake mbili kini tana makiŋ, to iur un un la mbesooŋo kini pakan naman be timboro zin, mi iso pizin ma iso: “Niom kumuuŋgu. Mi kapa la mbata pepe. Kaparpa molo piom.”

17 Mi Yakop isope mbesooŋo kini ta imuuŋgu na, ta kembei: “Sombe atoŋ Isau indeeŋu su zaala, mi iwi u ma iso: ‘Nu mbesooŋo ki asiŋ? Mi nu la swoi? Mi mbili uunu tana ki asiŋ?’ 18 Ni isombe iwi u ta kembei, to kozo pekel kwoono ma so: ‘Mbili ta boozomen tiŋgi, ki mbesooŋo ku Yakop. Ni ikam pu sorok, pa nu biibi kini. Mi ni itunu iwwa kaimer i.’ ”

19 Yakop ikam sua raraate men pa mbesooŋo kini ta iwe ru pa, mi toro ta iwe tel pa, mi mbesooŋo kini boozomen tabe matan pizin mbili un un mi tikam zin ma tila i. Mi kwoono imbol pizin ma iso: “Niom kosombe kendeeŋe atoŋ Isau, na koso sua raraate men pini. 20 Mi motoyom iŋgal be koso pini ta kembei: ‘Biibi, mbesooŋo ku Yakop iwwa kaimer ma imar i.’ ” Yakop ikam ta kembena, pa ikam ŋgar ta kembei. Iso: “Nio ko aŋkam koroŋ tiŋgi pini sorok, bekena aŋurpe leleene mi leleene ambai pio. Beso aŋdeeŋi, to imuŋai yo.” 21 Tana Yakop ipumuuŋgu koroŋ boozomen tana ma ila. Mi ni itunu imbot su lele tana pa mbeŋ.

Yakop ziru Anutu tipartoombo mburan

22 Mbeŋ tana, ni imaŋga to ikam kusiini bizin ru, ziŋan mbesooŋo moori kini ru, mi lutuunu bizin mi tila tindu yok Yabok. 23 Iur zin ma tilae, to imiili mini ma iyo mburu kini ta boozomen ma ilae tomini. 24 Mi itutamen imiili ma imbotmbot yok pakaana tana pa mbeŋ. Molo som mi tomtom ta imar, to ziru Yakop tipartoombo mburan ma irao kozeere. 25 Tomtom tana ire kembei mburaana irao be ilip pa Yakop som, to ipun lae pa Yakop ka soobo ma imbekes. 26 Mi iso: “Kiskis yo pepe. Zem yo be aŋla. Pa iŋgi be kozeere i.” Tamen Yakop iso: “E-e. Nio ko aŋkiskisu ta kembei ma irao pombol yo muŋgu, tona aŋzemu ma la.” 27 To tomtom tana iwi i ma iso: “Nu zom asiŋ?” Yakop iso: “Nio zoŋ Yakop.” 28 To tomtom tana iso: “Nu ko zom Yakop mini som. Ko tipaatu be Israel. Pa nu niomŋan Anutu mi zin tomtom kapartoombo mburoyom, mi nu lip pizin kek.” *✡ 29 To Yakop iso: “Mi nu zom asiŋ?” Tomtom tana ipekel kwoono ma iso: “Parei ta nu wi yo pa zoŋ?” To ipombol Yakop isu lele tana.

30 Mi Yakop iso: “Nio aŋre Anutu pa motoŋ kek, tamen aŋmeete som.” Tana ipaata lele tana zaana be Peniel.✡ 31 Zoŋ ise na, Yakop izem lele Peniel tana, mi ipa kelsuk ma ila. Paso, ka soobo imbekes. 32 Uunu tina ta zin Israel tirao tikan buzur mazaana ta imbot la buzur ka soobo som, ta muŋgu mi imar ma indeeŋe koozi. Paso, Merere ipun Yakop ka soobo ma imbekes.

33

Yakop ziru Isau tiparndeeŋe zin

1 Yakop ipa ma ila, to mataana ila na, ire toono Isau imar raama zin tomtom kini munŋaana ta. Tabe ibalak lutuunu bizin ki Lea, mi Rael, mi mbesooŋo moori kini ru. 2 Mi iur zin mbesooŋo moori ru ziŋan lutun bizin ma timuuŋgu, to Lea ziŋan lutuunu bizin tito zin, mi Rael ziru lutuunu Yosep tipa kaimer. 3-4 Mi Yakop itunu imuuŋgu. Ipa ma ila ma ire la pa toono, to ilek kumbuunu pini. To imaŋga mini ma ila ŋana ri, to ilek kumbuunu mini. Ikamam ta kembei ma irao lamata mi ru. Ni ikamam, mi toono iloondo ma imar na isou i mi ziru titaŋ. 5-6 To Isau mataana ila na, ire zin moori ma pikin. Tabe iwi i ma iso: “Iŋga ziŋoi ta niomŋan kamar i?” Yakop iso: “Biibi. Iŋga nio lutuŋ bizin ta Anutu ipomoozo yo pa tau.” Tana zin mbesooŋo moori ru ziŋan lutun bizin timar ma tilek kumbun pa Isau. 7 To Lea ziŋan lutuunu bizin timar ma tilek kumbun pini. Mi Yosep ziru naana Rael tipa kaimer mi tilek kumbun pini tomini.

8 To Isau iwi Yakop ma iso: “Mi zin wal raama mbili uunuŋan ta timuuŋgu ma timar tipet tio na, ka uunu parei?” Yakop iso: “Biibi tio, ina aŋkam pu bekena nu lelem ambai pio.” 9 Tamen Isau isombe: “Wai tiziŋ, nio aŋrao pa koroŋ ta boozomen. Koroŋ ku imbot.” 10 To Yakop iso: “E-e atoŋ, kena pepe. Nu sombe lelem pio kat, nako kam koroŋ boozomen ta aŋkam pu na. Pa muŋaiŋana ta swe pio i, na aŋre kembei ta Anutu muŋaiŋana kini. 11 Tana kam koroŋ ta nio aŋkam pu na. Pa Anutu ipomoozo yo ma ikam leŋ koroŋ boozo kat.” Yakop imaŋmaŋ tabe Isau ikam.

12 To Isau iso: “Ambai, tamaŋga mini ma tala ta buri.” 13 Tamen Yakop iso: “E-e biibi, nu muuŋgu. Pa iŋgi niamŋan zin pikin ma moori amwwa. Mi zin sipsip mi mekmek ti nan bizin tipiwinin zin men i. Mi nin saana pa pai kek. Sombe aŋpatoto zin ma tikam pai londi pa aigule tamen, nako timetmeete lup. 14 Tana nu muuŋgu, mi nio niamŋan lutundu bizin mi zin mbili ko ampa riŋariŋa ma ko ama ampet ku ta Seir na.” 15 To Isau iso: “Ambai, kenako aŋur lem wal tio pakan be timboro yom mi niomŋan kamar.” Tamen Yakop iso: “E-e. Toŋgo. Muŋaiŋana ta swe piam kek, ina irao.”

16 Tana aigule tana Isau imiili ma ila mini pa Seir. 17 Tamen Yakop, ni ila Seir som. Ipa ma ila kar toro zaana Sukot. Ila ipet kar tana, tona ipo le beeze, mi ipo beeze pakan pizin mbili kini tomini. Tana tipaata kar tana zaana be Sukot.

18 Indeeŋe Yakop izem lele ki Mesopotamia, mi imiili ma imar toono Kanaan na, ipun su kolouŋana pa kar biibi ta zaana Sekem. 19 Mi iŋgiimi toono ta ni imbotmbot pa na ila kizin wal ki Amor pa pat milmilŋan tomto lamata. (Amor tina, ni lutuunu zaana Sekem.) ✡ 20 Mi Yakop ipo patoronŋana muriini isu tana, mi ipaata be El Eloe Israel. *

34

Sekem imbuulu Dina

1 Zin tipun su igarau kar Sekem, mi aigule ta na, Yakop ziru Lea lutun moori Dina ila ma iso ire zin tamuriŋ kar kan. 2 Tamen Amor ta ikamam peeze pa kar tana na, lutuunu Sekem ire Dina, to isou i mi imbuuli. 3 Sekem, ni leleene ilip kat pa Dina, tana ikam sua leleeneŋana pini bekena leleene pini. 4 Mi iso pa tamaana Amor ma iso: “Tamaŋ, nio leleŋ pa moori taŋga. Tana leleŋ be la ki wal kini, mi niomŋan kuurpe sua be aŋwooli.”

5 Indeeŋe ta Yakop ileŋ sua pa mbulu ta Sekem ikam pa lutuunu moori na, iso sua karau som. Pa lutuunu bizin tila timborro mbili kini isu lele pakaana toro. Tana iyaraama itunu mi inaama zin be timar muŋgu.

6 Inamnaama zin ma imbotmbot, mi Amor ta Sekem tamaana i, imaŋga to ila kini, be ziru tiurpe sua. 7 Mi indeeŋe tana na, Yakop lutuunu bizin timiili ma tipet kar kek. Beso tileŋ sua pa mbulu pamiaŋŋana ta Sekem ikam pa lunri na, keten malmal ma lelen ibeleu kat. Pa tire mbulu tiŋga ma irao som kat.

8 Tamen Amor iso pizin ma iso: “Keleŋ. Lutuŋ Sekem, ni leleene ilip kat pa moori tiom tina. Tana parei, ko irao koyok be ziru tiwoolo? 9 To iti ko irao taparwoolo iti. Niam ko amwoolo lutuyom moori bizin, mi niom ko kowoolo lutuyam moori bizin. 10 Naso tewe toŋmatiziŋ. Mi iti ko taparlup ti, mi tombotmbot la mbata su toono ti, mi taparŋgimgiimi koroŋ kiti.” 11 To Sekem imaŋga mi iso pa Dina tamaana mi toono bizin ma iso: “Niom kosombe koyok la kalŋoŋ, na koroŋ ta sombe leleyom pa i, nako aŋkam piom. 12 Tana koso yo pa kadoono ki moori. Mi sombe isala, som isu, na nio ko aŋkam piom. Tamen koyok pio be aŋkam moori tana.”

13 Tamen Yakop lutuunu bizin tikam ŋgar pa lunri Dina ta Sekem ipasaani kek. Tana tikam sua pakaamŋana pa Sekem ziru tamaana Amor ta kembei. Tiso: 14 “Niam ko irao amyok pa luyamri be iwoolo tomooto ta tireeti som na som. Pa sombe amkam ta kembena, inako koyam miaŋ. 15 Zaala tamen ta imbotmbot i. Bela niom kereete tomooto tiom ta boozomen ma tiwe kembei ta niam i, to amyok pa sua tiom. 16 Mi amyok piom be itiŋan taparwoolo iti, mibe ambot su lele tiŋgi ma itiŋan tewe wal tamen. 17 Tamen sombe koyok pa reeteŋana som, nako amkam luyamri mi niamŋan amla leyam.”

18-19 Amor ziru lutuunu Sekem tileŋ sua tana na, lelen pa. Tabe karau men mi Sekem imaŋga pa ka uraata. Paso, ni leleene ilip kat pa Yakop lutuunu moori. Sekem tina, wal kini ta boozomen matan ise kini mi tileŋleŋ la kalŋaana. 20 Tana Amor ziru lutuunu Sekem tila pa lupŋana muriini ta igarau pa zaala kwoono na, mi tiso sua pizin wal kar kan ta kembei. Tisombe: 21 “Wal taŋga, zin ambaimbaiŋan. Mi tisombe itiŋan taparlup ti ma tewe wal tamen. Mi niamru amsombe zin tirao be timbot pa toono kiti mi tipa pa. Pa toono kiti biibi ma irao pa iti mi zin tomini. Mi iti sombe toyok pizin, inako irao be itiŋan taparwoolo iti. 22 Tamen zin timbol pa koroŋ tamen tis. Bela tereete tomooto kiti ta boozomen ma tewe kembei ta zin a, tona tiyok piti be itiŋan tombot lele tiŋgi ma tewe wal tamen. 23 Mi mbili ma mburu kizin ko tiwe lende tomini. Tana amsombe amwi yom muŋgu. Parei, ko toyok pa ŋgar kizin? Niom ituyom tau.” 24 Zin wal kar kan tileŋ Sekem ziru tamaana Amor kalŋan na, tiyok men. Tana tireete tomooto kizin ta boozomen.

25 Uraata ki reeteŋana imap ma ka aigule iwe tel pa na, zin tomooto tina timbotmbot raama ka yoyouŋana. Tana timbotmbot, mi Yakop lutuunu bizin ru, Simion mi Lebi, timaŋga ramaki buza kizin mi tilela kar biibi. Mi kar kan tiute ŋgar kizin som. Tana Simion ziru Lebi tila mi tikas zin tomooto ta boozomen ma timap. 26 Mi tiŋgal Amor ziru Sekem tomini. To tikam lunri Dina, mi tizem ruumu ki Sekem ma tila len. 27-29 To Yakop lutuunu bizin pakan timaŋga ma tilela kar tana, mi tiyo koroŋ kizin wal ta timetmeete na ma imap. Paso, zin tipasaana lunri tau. Mi tikam makau kizin, doŋki kizin, sipsip kizin, koroŋ kizin ruumu leleene kana, kini kizin, mburu kizin ta kadon bibip na, mi tiyo ma imap kat. Sa imbot mini som. Mi tikoki zin moori kizin mi pikin tomini. To tizem kar mi tila len.

30 Tikam mbulu tana tabe Yakop isu mi iso pa Simion ziru Lebi ma iso: “Waii, niomru kapasaana uruŋ ma isaana kat. Zin wal ki Kanaan mi Peres ta timbotmbot lele pakaana ti na, sombe tilup zin mi tikam malmal piti, inako tikas ti ma tamap. Pa iti boozoŋanda iŋgoi?” 31 Tamen ziru tipekel kalŋaana ma tiso: “Luyamri, ni moori zaala lwoono kana be tikam mbulu ta kembei pini?”

35

Yakop imiili ma ila pa Betel mini

1 Kaimer to Anutu iso pa Yakop ma iso: “Indeeŋe ta nu ko pa tom Isau na, nio ta aŋpet ku isu zaala lwoono. Tana maŋga ma sala mini pa kar Betel, mi po patoronŋana muriini pio isu tana.”✡ 2 Tana Yakop iso pa wal kini mi zin tomtom ta ziŋan timbotmbot na, ma iso: “Kozo kipiri ke teeteŋan tiom ta munŋaana men ma tila len, mi kuurpe ituyom, mi kekel yom. 3 Tonabe tamaŋga mi tasala pa kar Betel. Pa nio aŋsombe aŋpo patoronŋana muriini pa Anutu ta ileŋ suŋŋana tio mi itatke yo pa pataŋana tio, mi mataana pio pa pai tio.”

4 Tana zin tikam ke teeteŋan kizin ta boozomen ramaki aigau tau talŋan kana i, mi tiur la ki Yakop, mi ni itwi sula ke biibi uunu ta igarau pa kar Sekem na. 5 Tona ziŋan wal kini timaŋga pa pai kizin, mi tiwwa ma tila. Mi wal boozomen ta timbotmbot kolouŋana pa kar Sekem na, Anutu ikam zin ma timoto biibi kat. Tabe timbuulu Yakop ziŋan wal kini som. 6 Yakop ziŋan wal kini tiwwa ma tila mi tipet kar Lus. Lus imbot pa lele pakaana ki Kanaan. Ina Betel tau. 7 To Yakop ipo patoronŋana muriini ta, mi ipaata kar tana be El Betel. Paso, muŋgu, indeeŋe ta ni iko pa toono na, Anutu ipet kini isu kar tana.

8 Yakop ziŋan wal kini timbotmbot su kar Betel, mi Debora ta mbesooŋo moori ki Rebeka na, imeete. To titwi i su ke biibi uunu ta igarau pa kar na. Tana tipaata ke tana zaana be “ke ki tiŋiizi.”

9-10 Indeeŋe Yakop izem lele pakaana ki Mesopotamia, mi imiili ma imar ipet toono Kanaan mini na, Anutu ipet kini, mi ipomboli ma iso: “Nu zom Yakop tau. Tamen koozi ko zom Yakop mini som. Ko tipaatu be Israel.” Tana Yakop zaana popoŋana na Israel.✡

11 Mi Anutu iso pini ta kembei. Iso: “Nio Anutu mburoŋ keskeezeŋoŋ. Popoŋana ku tabe tiyooto pu i, ko timasak ma tiwe wal boozomen un. Mi pakan ko tiwe king mi timboro zin wal pakan. 12 Toono tiŋgi, ta muŋgu aŋbuk sua pa be aŋkam pa Abaraam mi Isak. Mi iŋgi koozi aŋkam pu mi popoŋana ku tabe tipet pa kaimer i.”✡ 13 Anutu iso sua tana pa Yakop ma imap, to izemi mi ila.

14 Mi Yakop isuŋgun pat molo ta, to iliŋ yok baen mi ŋgere isala be iwe kilalan pa sua ta ni ziru Merere Anutu tizzo su lele tana.

15 Mi ipaata lele tana zaana be Betel.

Rael imeete

16 To Yakop ziŋan wal kini tizem Betel. Beso tila ma tigarau pa kar Eparata na, Rael pikin ikamami. Mi ni iyamaana yoyouŋana biibi kat. 17 To moori ta ipapepe i gi, iso pini ma iso: “Moto pepe! Pa iŋgi kam pikin tomooto toro.” 18 Rael iyataaŋa be ipas, mi ipaata pikin zaana be Benoni, mana imeete. Tamen Yakop itooro zaana ma iwe Benyamen. *

19 Tana Rael imeete, mi titwi i sula zaala ta ila pa kar Eparata na zilŋaana. (Eparata, ina Betelem tau.)✡ 20 To Yakop isuŋgun pat ta be iwe kilalan pa naala ki Rael. Mi koozi kilalan tana imbotmbot men a.

21 Israel imaŋga mini, mi iwwa ma ila ipet Migdol Eder, to ipo beeze isu lele tana, mi imbot pa.

22 Timbotmbot su lele tana, mi Ruben ila ki tamaana kusiini Bila ma ziru tikeene. Mi uruunu ila ma Yakop ileŋ.✡

Yakop lutuunu bizin

Yakop lutuunu bizin tomooto laamuru mi ru tipet ta kembei:

23 Lea, ni ipeebe Ruben, ta muŋgamuŋga na, mi Simion, Lebi, Yuda, Isaka, mi Zebulun. 24 Mi Rael, ni ipeebe Yosep mi Benyamen. 25 Mi mbesooŋo moori ki Rael ta zaana Bila na, ni ipeebe Dan mi Naptali. 26 Mi mbesooŋo moori ki Lea ta zaana Silpa na, ni ipeebe Gat mi Aser. Indeeŋe Yakop imbotmbot su lele pakaana ki Mesopotamia na, zin pikin tana tisu.

Isak imeete

27 Kaimer to, Yakop imaŋga mini mi ila ipet ki tamaana Isak isu kar Mamre ta igarau pa kar Kiriat Arba na. (Kiriat Arba, ina Ebron tau. Kar tina ta muŋgu Abaraam ziru Isak timbotmbot pa.)✡ 28-29 Mi Isak, ni imbot ma iwe kolman kat, mi ndaama kini irao tomto lamata tomto paŋ (180), mana imeete ma ila igaaba zin wal kini ta timetmeete kek na. To lutuunu bizin ru Isau mi Yakop titwi i.

36

Isau popoŋana kini

1 Iŋgi Isau ziŋan popoŋana kini mbol kizin. (Isau zaana toro Edom.)

2 Isau iwoolo moori ru kizin Kanaan: Ada mi Olibama. Ada, ni Elon lutuunu moori. Mi Elon, ni uunu ipet pa Et. Mi Olibama, ni tamaana Ana mi tumbuunu Zibeon. Zibeon, ni uunu ipet pa Ep. 3 Mi Isau iwoolo Basemat tomini. Ni Ismael lutuunu moori, mi Nebaiot lunuri.

4 Ada ipeebe Elipas. Mi Basemat ipeebe Reuel. 5 Mi Olibama ipeebe Yeus, Yalam, mi Kora. Zin pikin ki Isau tina, ta tisu Kanaan. 6 Kaimer to Isau imaŋga, mi ikam kusiini bizin, lutuunu bizin, mi wal boozomen ta ziŋan timbotmbot ruumu kini na, ramaki zin mbili mi koroŋ kini boozomen ta ikam su Kanaan na, mi izem tiziini Yakop ma ila pa lele pakaana toro. 7 Paso, Yakop ziru Isau, mbili kizin boozo kat. Tana toono irao be ziru timbot mbata na som. 8 Tana Isau ta zaana toro Edom na, ila ma imbot pa lele abalabalŋana ki Seir.

9 Iŋgi mbol ki Isau ta popoŋana kini tipet ma tiwe wal ki Edom, mi timbotmbot pa lele abalabalŋana ki Seir na. 10 Isau lutuunu bizin tipet ta kembei: Kusiini Ada ipeebe Elipas, mi kusiini Basemat ipeebe Reuel.

11 Isau lutuunu Elipas lutuunu bizin ta zan tis: Teman, Omar, Sepo, Gatam, mi Kenas. 12 Elipas, ni iwoolo moori toro tomini, zaana Timna. Mi Timna, ni ipeebe Amalek. Ina Ada tumbuunu bizin.

13 Mi Reuel lutuunu bizin ta zan tis: Naat, Sera, Samma, mi Mizza. Ina zin tina ta Basemat tumbuunu bizin.

14 Mi Olibama na, ipeebe pikin tel ta zan tis: Yeus, Yalam, mi Kora.

15-16 Isau popoŋana kini tana tila timbot leŋaleŋa. Mi timender pa urum kizin kizin. Isau lutuunu muŋgamuŋga Elipas, ni lutuunu bizin ta zan tis: Teman, Oman, Sepo, Kenas, Kora, Gatam, mi Amalek. Zin popoŋana ki Elipas tina timbot lele pakaana ki Edom, mi timender pa urum kizin kizin. Ina Ada tumbuunu bizin.

17 To ki Reuel ta Naat, Zera, Samma, mi Mizza. Zin popoŋana ki Reuel tina, zin tomini timbot lele pakaana ki Edom, mi timender pa urum kizin kizin. Ina Basemat tumbuunu bizin.

18 Mi Olibama na, ni ipeebe Yeus, Yalam, mi Kora. Mi zin tomini timender pa urum kizin kizin.

19 Wal ta boozomen tana, ta Isau popoŋana kini men. Mi zin ta boozomen timender pa urum kizin kizin.

Seir popoŋana kini

20-21 Tomooto ta, zaana Seir, ni imbot lele ki Edom tomini. Ni uunu ipet pa Or. Iŋgi Seir lutuunu bizin ta zan tis: Lotan, Sobal, Zibeon, Ana, Dison, Ezer, mi Disan. Seir lutuunu bizin tina, ta tikamam peeze pizin Or ta timbot su lele pakaana ki Edom na. 22 Lotan kini ta Ori mi Omam. Mi Lotan lunuri zaana Timna. 23 Mi Sobal lutuunu bizin na, Alban, Manaat, Ebal, Sepo, mi Onam. 24 To Zibeon kini ta Aya mi Ana. Ana tina, ta imborro zin doŋki ki tamaana isu lele bilimŋana mi indeeŋe yok bayouŋana na. 25 Ana ipeebe pikin ru. Tomooto, ta zaana Dison, mi moori ta zaana Olibama. 26 Dison na, lutuunu bizin tis: Emdan, Esban, Itran, mi Keran. 27 Mi Ezer kini na, Bilan, Zaaban, mi Akan. 28 To Disan lutuunu bizin ta Us mi Aran. 29-30 Tana zin Or kan merere kizin tis: Lotan, Sobal, Sibeon, Ana, Dison, Ezer, mi Disan. Zin tina ta tiwe merere pizin wal ki Or. Mi zin tataŋa timender pa urum kizin kizin isu Seir.

Zin king kizin Edom

31 Muŋgu, indeeŋe king sa imboro zin Israel zen na, zin king ti ta timboro lele pakaana ki Edom.

32 Bela ta Beor lutuunu i, ni king mataana kana ta imboro lele pakaana ki Edom. Ni kar kini Dinaaba. 33 Bela imeete, to Zera lutuunu Yobap, ikam muriini. Yobap, ni kar kini Bosra. 34 Yobap imeete, to Usam ikam muriini. Usam imar pa toono kizin Teman. 35 Usam imeete, to Bedat lutuunu Adad ikam muriini. Adad, ni kar kini ta Abit. Ni ziŋan zin wal ki Midian tiporou su lele ki Moap ma ilip pizin. 36 Adad imeete, to Samla ikam muriini. Samla, ni kar kini Masreka. 37 Imbotmbot ma imeete, to Saul ikam muriini. Saul, ni kar kini Reobot. Kar tana igarau pa yok biibi Euprates. 38 Saul imeete, to Akbor lutuunu Bal-Anan ikam muriini. 39 Bal-Anan imeete, to Adad ikam muriini. Adad, ni kar kini Pau, mi kusiini zaana Meetabel. Meetabel naana Matret, mi tumbuunu moori Me-Zaab.

40-43 Tana iŋgi zin merere ta tipet pa Isau: Timna, Alba, Yetet, Olibima, Ela, Pinon, Kenas, Teman, Mibzar, Magdiel, mi Iram. Wal tina ta zin merere ki Edom, mi zin tataŋa timboro toono kizin kizin. Isau popoŋana kini tana, ta tipet ma tiwe wal ki Edom.

37

Yosep miuŋana kini

1 Yakop, ni itu su toono Kanaan ta muŋgu tamaana Isak iwe leembe mi imbotmbot pa na. 2 Iŋgi Yakop ziŋan lutuunu bizin mbol kizin.

Indeeŋe Yakop lutuunu Yosep ndaama kini irao lamoromata mi ru na, ziŋan toono bizin pakan ta ki Bila ma Silpa na, timborro zin mbili. Mi mbulu kini ta kembei: Sombe toono bizin tikam mbulu ambai som, na ni ilala ki tamaana mi isotartaari pa.

3 Yakop, ni leleene pa Yosep ilip pa lutuunu bizin ta boozomen. Paso, ni iwe kolman mana Rael ipeebi. Tana Yakop iurpe Yosep le mburu molo ta ambaiŋana kat. 4 Yosep toono bizin tire kembei taman leleene pa Yosep ilip pizin, tabe tiur ŋgis pini mi tiso sua pini som.

5-7 Mbeŋ ta na, Yosep imiu. To iso pa toono bizin ma iso: “Ai, keleŋ miuŋana tio ti. Nio aŋmiu be iti tombotmbot ta mokleene a, mi tepezekat mok. To pezekatŋana ta nio tio na, imaŋga ma imender kat, mi pezekatŋan ta niom tiom na, timender papiliu nio tio mi tilek kumbun pa mi tituundu su toono.” 8 Yosep toono bizin tileŋ sua tana na, keten malmal pini mi tiso: “Wae! Nu sombe we biibi mi kam peeze piam?” Tana sua kini ta iso pa miuŋana kini na, ikam zin ma keten malmal biibi kat. ✡

9 Kaimer na, imiu mini. To iso pizin ma iso: “Ou, keleŋ miuŋana tio toro. Aŋmiu be kunuŋ aŋmendernder, mi zoŋ ma puulu mi pitik laamuru mi ta timar ma tiliu yo mi tilek kumbun pio.” 10 Yosep tamaana ileŋ miuŋana tana na, iyaambi mi iso: “Wae! Miuŋana ku tana pareiŋana? Nu sombe nio niamŋan nom bizin, tom bizin, mi tizim ko amap ma amlek kumbuyam pu mi amtuundu su toono?” 11 Tana Yosep toono bizin keten malmal mi matan mburmbur pini. Tamen tamaana Yakop na, ipo sua tana se ndomoono mi ikamam ŋgar pa.

Yosep toono bizin tikam ŋgomo pini

12 Timbotmbot mi Yosep toono bizin tila pa lele ki Sekem be matan pizin mbili ki taman isu tana. 13 Aigule ta na, Israel iso pa Yosep ma iso: “O, tom bizin timbotmbot lele ki Sekem mi matan pizin mbili kiti a. Mi nio aŋso aŋgo u ma la be re zin.” Yosep iso: “O, ambai. Ko aŋla.” 14 Tona Israel iso: “La mi lou zin. Ko ziŋan zin mbili timbot ambai, som som? Tonabe miili ma mar mi sotaara yo.” Tana iŋgo Yosep ma izem lele keteeneŋana ki Ebron mi ila. Iwwa ma ila ipet Sekem, to irru toono bizin. 15 Mi tomtom ta indeeŋi, to iwi i ma iso: “Ai, nu rru asiŋ?” 16 Yosep iso: “Nio aŋrru atoŋ bizin ziŋan mbili tiam. Nu ute zin, som som?” 17 To tomtom tana iso: “Ai barau, tizem lele tiŋgi kek. Tamen aŋleŋ kembei zin tisombe tila pa lele ki Dotan.” To Yosep, ra, ito toono bizin ma ila, mi indeeŋe zin su lele ki Dotan.

18 Ni ila igarau toono bizin zen, mi zin tire la pini. To timbuk ka sua be tipuni ma imeete. 19 Tisombe: “Ou, tomtom ta ipakurkur itunu pa miuŋana kini, ta imar i! 20 Kozo tupuni mi tupundu i pataaŋa isula yok touŋana tasa. Beso tala ma tamanda iwi iti pini, to toso: ‘E-e, niam amute i som. Ko buzur saŋsaŋŋana sa ikani? Som ila parei?’ Tonabe tombot mi tere: Ko miuŋana kini iur ŋonoono be parei?” 21 Tamen Ruben ileŋ sua kizin tana na, isombe ikamke Yosep. Tana iso pizin ma iso: “E-e, tupuni ma imeete pepe. 22 Kozo tupundu i sula yok touŋana sa ta imbot lele bilimŋana tiŋgi. Kokena itundu teteege siŋ pini.” Ruben iso sua tina paso, isombe ikamke Yosep pa toono bizin. Beso kaimer, to imiili mini, mi ikami ma ila ki tamaana mini.

23 Yosep ila tuŋla ki toono bizin na, tisou i mi tikiskisi, mi tizun mburu kini ambaiŋana na, ma isu lene. 24 To tikami mi tipundu i sula yok touŋana muriini ta. Yok muriini tana na, yok sa ipot pa som. 25 To Ruben izem zin, mi ila iwwa lene. Mi zin pakan na, mbulen su be tikan kini. Som, mi matan ila na, tire wal pakan ki Ismael ta tiwwa ma timar. Wal tana, timar pa lele ki Gileat, mi tisombe tisula pa Aikuptu be tikam ŋgomo pa koroŋ kizin. Mi kamel kizin na, tiuuzu koroŋ kuzinŋan ta kadon bibip i. 26 Yuda ire wal tana, to isu na iso pa toono ma tiziini bizin ta kembei. Iso: “Kere. Iti sombe teteege siŋ pa tizindi, ko tarao be tuturke? Mi ko iuulu iti be parei? 27 Kena toŋgomooni ila kizin Ismael ta timar i. Kokena itundu teteege siŋ pini. Pa ni sa itiŋan siŋ tamen na.”

28 Zin tileŋ sua kini tana na, tiyok pa. Tana zin wal ŋgomo kan ki Midian timar, to Yosep toono bizin timaati ma ise pa yok touŋana muriini tana, mi tiŋgomooni ila kizin Midian pa pat milmilŋan tomoota. To zin Midian tikami ma tisula pa Aikuptu. ✡

29-30 Kaimer to Ruben imiili ma ila yok touŋana muriini tana. Mi ire tiziini imbotmbot som, to leleene isaana kat mi iraaza mburu kini, mi ila ma iso pa tiziini bizin. Iso: “Waii, to ri ta ila lene kek. Iŋgi kozo ko aŋso parei pa tamanda?” 31 Tabe tisu to tipun mekmek ta, mi tikam mburu ki Yosep ma titizik sula siŋ. 32 To tikam ma tila ki taman, mi tiso pini ta kembei: “Tomoyam, re mburu ti mi tiiri ten. Ki asiŋ? Ki Yosep tau, som tomtom sa?” 33 Beso Israel ire mburu na, ikilaala to iso: “Waii, iŋgi lutuŋ ri mburu kini tau. Buzur saŋsaŋŋana sa ko ikani kek.”

34 To Yakop itaŋ pa lutuunu. Isu na iraaza mburu kini ila ne, mi iur mburu gabgapŋana, mi imbel tiŋiizi ma molo. 35 Mi lutuunu bizin ta boozomen timar kini mi titoombo be tipotor leleene. Tamen ileŋ zin som. Itaŋtaŋ mi iso: “Nio ko aŋtaŋtaŋ pa lutuŋ ta kembei ma irao aŋto i ma aŋsula Andewa.” Tana Yakop mataana mbeleele lutuunu som. Inoknok tiŋiizi pini ma imbotmbot.

36 Mi zin Midian kan tila tipet Aikuptu, to tiŋgomoono Yosep ila ki tomtom ta, ni zaana Potipar. Mi Yosep iwe mbesooŋo pini. Potipar tina, ni iuluulu king kizin Aikuptu pa uraata kini mi imborro zin menderŋan kini.

38

Yuda mi rwoono moori Tamar

1 Indeeŋe tana, Yuda izem toŋmatiziŋ kini, mi ila igaaba zin Kanaan mi imbot ki tomtom ta ki kar Adulam, zaana Ira. 2-3 Imbotmbot kar Adulam, mi ire Suwa lutuunu moori, to leleene pini. Suwa, ni Israel som, ni Kanaan. Yuda iwoolo moori tana, mi ziru timbotmbot ma moori kopoono, to ipeebe pikin tomooto ta, zaana Er. 4 Timbotmbot ma kopoono mini, to ipeebe pikin tomooto toro, mi ipaata zaana be Onan. 5 Timbotmbot ma kopoono mini, mi pikin tina tomini, tomooto. Mi ipaati be Sela. Ipeebi isu kar Kezip.

6 Indeeŋe Yuda lutuunu muŋgamuŋga Er ruŋguunu ki ula kek na, Yuda ikam moori ta pini. Moori tana, zaana Tamar. 7 Tamen mbulu ki Er ambai pa Merere mataana som. Tabe Merere ipuni ma imeete.

8 Tona Yuda iso pa lutuunu Onan: “Tutu kiti imbot pataaŋa kek. Tana kam kom nooro bekena kam tom le kelŋana pakan.” 9 Tamen Onan iute: Sombe ipeebe pikin pakan, nako tikeli som. Ko tikam toono muriini. Tana ziru moori tana tikeene, beso iyamaani to loŋa itatke i pa moori, bekena yok isu lene toono. Kokena ikam toono le kelŋana. 10 Onan ŋgar kini tana ambai pa Merere mataana som. Tana ni tomini, Merere ipuni ma imeete. 11 To Yuda iso pa rwoono moori ma iso: “Kusim imeete kek. Tana miili ma la ki tomom, mi mbotmbot mi naama lutuŋ Sela. Beso iwe biibi, tona wooli.” Ni iso ta kembena paso, imoto: Kokena lutuunu Sela tomini imeete, kembei ta toono bizin. Tana Yuda iser rwoono moori Tamar ma ila imbot ki tamaana.

12 Mazwaana moloŋana ri ilae to, Yuda kusiini, ta Suwa lutuunu moori na, imeete. Yuda imbotmbot la baibai pini ma imap, mi mataana mbeleeli, to isombe ila kar Timna, be ire zin wal kini uraata kan. Pa zin tila timbot su lele tana be tipup sipsip kini rumun. Mi toroono Ira, ta ni kar kini Adulam na, isombe igaabi ma ziru tila. Tana ziru timaŋga mi tiwwa ma tila. 13-14 Indeeŋe tana, Yuda lutuunu Sela, ni ruŋguunu ki ula kek. Tamen Yuda ikami ma ila iwoolo Tamar som. Tana Tamar ileŋ kembei rwoonobi isombe ila kar Timna be ire zin wal ta tipupup sipsip kini rumun, to izun mburu ki muuŋgu ma isu lene, mi iru pa mburu toro ramaki kawaala pakaana be izuk mataana pa. To ila mi mbuleene su zaala kwoono ta ila pa kar Enaim na. Pa zaala tina ta ila pa kar Timna na. To imbotmbot mi inaama rwoonobi be imar.

15-16 Yuda ipet mi ire i, to ikam ŋgar ta kembei: “Wai, moori ti, ko zaala lwoono kana.” Ni ikilaali som paso, Tamar izuk mataana pa kawaala. Tabe Yuda ilae kini, to iso pini ma iso: “Ai. Mar ma ituru talae zaala zilŋaana tiŋgi muŋgu.” Tamar iso: “Kenako nu kam leŋ sokorei?” 17 To Yuda iso: “Kaimer to aŋseŋgeere lem mekmek lutuunu ta ma imar.” Mi Tamar iso: “Ambai. Tamen kam leŋ koroŋ ku sa ma imar tio ta buri mi aŋbot raama. Beso seŋgeere mekmek ma imar, to aŋpimiili. Naso aŋute nu ko to sua ku.” 18 To Yuda iso: “Wai, kenako aŋkam lem sokorei?” Mi ni iso: “Kam leŋ koroŋ ta kilalan ku imbot se na, ramaki ka wooro mi tete ku ta teege na.” Tana Yuda ikam koroŋ tana ila ki Tamar, to ziru tilae mi imbuuli. 19 To Tamar imaŋga ma ilae ŋana na, ikinke kawaala ta ipakaala mataana pa na ma isu lene, mi iur mburu muuŋgu kana ila kuliini mini, mi imiili ma ila pa kar.

20 Kaimer to Yuda iur mekmek lutuunu ta ila ki toroono Ira, mi iŋgo i ma ila ki moori tana be ikam koroŋ kini ma imiili. Tamen Ira ila ma indeeŋi som. 21 To iwi zin tomtom pakan ki kar Enaim ma iso: “Ou, moori zaala lwoono kana ta muŋgu imbotmbot su zaala kwoono ti na, ila parei?” Mi zin tisombe: “E-e, moori sa ta kembena imbot ti som.” 22 Tona imiili ma ila isotaara Yuda. Iso: “Aŋla aŋru moori tau ma som. Mi aŋwi zin wal kar kan na, tiso moori sa ta kembei imbot kar kizin som.” 23 To Yuda iso: “A, koroŋ tio ta moori tiŋga ikam lene kek. Pa iŋgi aŋsombe aŋseŋgeere le kadoono, tamen ndeeŋi som. Toŋgo pa. Imborene. Kokena wal pakan tiute, to tikam ŋeu piti.”

24 Beso puulu tel ilae na, Tamar uruunu imar. Tiso pa Yuda: “Rwom moori ta iwwa lene sorok ma kopoono.” Yuda ileŋ, to imaŋga mi kalŋaana ŋerŋer ma iso: “Kala kakami ma kala mat, mi keneeni pa you ma ilane.” 25 To tila na, tikam Tamar ma tiyooto ma timar. Tiwwa ma tila, to Tamar ikam sua ma ila pa rwoonobi ma iso: “Nio ti kopoŋ pa tomooto ta koroŋ kini tis. Itum re ten. Asiŋ kilalan kini?” 26 Beso Yuda ire na, ikilaala itunu kilalan kini. To iso: “Moori tiŋgi, ni le sosor som. Ina nio sosor tio. Nio be aŋkam lutuŋ Sela ma iwooli. Tamen aŋkam som, tanata itunu iru zaala mi ikam mbulu taiŋgi.” Tabe tipasaana Tamar som. Mi kaimer Yuda ila kini mini som.

27 Indeeŋe tau Tamar be ikam tomtom na, pikin boogo timbot lela kopoono. 28 Pikin tikamam be tisu na, pikin ta isara namaana ipet mat. To moori ta ipapepe Tamar i, imbit wooro siŋsiŋŋana ila pikin tana namaana mi iso: “Pikin muŋgamuŋga ta ti.” 29 Tamen pikin tana namaana sam lela mini, mi waene isu muŋgu. Tona moori ta ipapepe Tamar i iso: “Iŋgi mbulu ki serseereŋana tau!” Tana tipaata pikin zaana be Peres. ✡ 30 Mana pikin toro ta timbit wooro siŋsiŋŋana ila namaana na, isu. To tipaata zaana be Zera.

39

Yosep mi Potipar kusiini

1 Yosep, ni imbotmbot Aikuptu. Pa zin Ismael kan tikami ma tisula, to tiŋgomooni la ki tomtom ta, zaana Potipar. Tomtom tana, ni iuluulu king kizin Aikuptu pa uraata kini, mi imborro zin menderŋan kini.

2-4 Yosep, ni Anutu mataana pini mi ikampewe i. Tana koroŋ ta boozomen ipet ambai men pini. Ni imbotmbot ruumu ki biibi kini Potipar mi ikamam uraata pini, mi Potipar ire kembei Merere imborro i, mi iuluuli be uraata kini iloondo ambai men. Tana Potipar leleene pini, mi iuri be iwe mbesooŋo mataana kana pa ruumu kini, mibe imboro koroŋ kini ta boozomen. 5 Mi indeeŋe ta Potipar iur Yosep be imboro koroŋ kini ta boozomen na, Yosep ni ndomoono pa Potipar, tabe Merere ikampe i ma biibi. Mi kampeŋana kini imbotmbot se koroŋ kini ta boozomen: ruumu, mburu, mbili, mi koroŋ pakan tomini. 6 Tana Potipar iur koroŋ kini ta boozomen ila Yosep namaana be imboro. Mi ni itunu imboro ka kini tabe ikan i.

Yosep, ni karwaaŋga mi tomtom kaibiim kat. 7 Tabe Potipar kusiini mata berber pini to iso: “Ai, mar tio ta muriŋ i.”

8-9 Tamen Yosep ititi, mi iso pini ma iso: “Leŋ! Biibi tio, ni indemeere yo, tabe iur yo be aŋboro koroŋ kini boozomen ta imbot ruumu leleene ti. Mi itunu ikam ŋgar pa kosa sa mini som. Tanata nio aŋwe biibi pa ruumu ti kembei ta ni itunu. Mi nu itum tamen, ta ni iur mar nio nomoŋ som. Paso, nu na ni kusiini. Tana nio leleŋ be aŋkam mbulu sananŋana ta kembei som. Pa ina mbulu ambai som pa Anutu mataana.” 10 Aigule boozomen Potipar kusiini iŋgoŋgo Yosep. Tamen Yosep ileŋi som, mi igarau i som.

11 Aigule ta na, Yosep ilela ruumu be ikam uraata kini. Mi mbesooŋo toro sa imbot som. 12 To Potipar kusiini imar na, iyasasaara lae pa mburu ki Yosep mi iso: “Mar ma ituru tekeene lak!” Tamen Yosep izem mburu kini ma imbot, mi iko ma ipera mat.✡ 13 Beso moori ire Yosep izem mburu kini ma imbot, mi iko ma ila lene kek na, 14-15 iboobo zin mbesooŋo pakan ma timar. To iso: “Ai, kere koroŋ tis. Iburu komboono ta kusiŋ ikami ma imar kiti i, ni le ŋger pio som. Mi iso imar be imbuulu yo. Mi nio kalŋoŋ sanaana, to imoto na iko sorok mi izem mburu kini tis.”

16 Iso ta kembei makiŋ, to iur mburu ki Yosep ilae, mi inaama kusiini Potipar be imar, to iso i pa. 17-18 Potipar imar na, kusiini iŋgal sua pa Yosep. Iso: “Ai, Iburu komboono ta nu ŋgiimi i piti na, ni le ŋger piti som. Mi iso imar be imbuulu yo. Tamen nio aŋyak mi aŋboobo zin wal, to imoto kana mi izem mburu kini isu kumbuŋ uunu, mi iko ma ipera mat. 19 Ina mbulu ki mbesooŋo ku tau.” Potipar ileŋ ma keteene malmal biibi kat. 20 Tana ikam Yosep mi iuri lela ruumu sanaana ta king kizin Aikuptu iurur zin tomtom lelala pa i.

Yosep imbotmbot lela ruumu sanaana leleene

21 Yosep imbotmbot lela ruumu sanaana leleene. Tamen Merere izemi som. Ni mataana pini mi iuluuli. Tabe mboroŋan ki ruumu sanaana, leleene ambai pa Yosep. 22 Mi iuri be imboro waene bizin pakan ta ziŋan timbotmbot lela ruumu sanaana i, mi mataana pa uraata ta boozomen. 23 Merere ilae ki Yosep mi iuluuli, tana uraata kini iloondo ambai men. Tabe menderŋan ta imborro ruumu sanaana na, ikam ŋgar pa uraata ta Yosep imborro na som. Pa koroŋ ta boozomen ilonloondo ambai men.✡

40

Yosep ipeeze miuŋana kizin mbesooŋo ru ki king

1 Timbotmbot ma kaimer to, mbesooŋo ru ki king tikam sanaana pini. Mbesooŋo ru tana, ta ni imborro uraata ki yok baen, mi toro ni imborro uraata ki narabu urpeŋana. 2-3 Mbesooŋo ru tana tikam ma king keteene malmal kat, tana ni iur zin lela ruumu sanaana leleene. Mi ruumu sanaana tana na, biibi kizin menderŋan ta imborro. Mi Yosep tomini, ni imbotmbot lela ruumu ta tina. 4 Tana biibi iur wal ru tana ila Yosep namaana be mataana pizin mi imboro zin.

5 Ziru timbotmbot lela ruumu sanaana mi mbeŋ ta na, ziru mi timiu. Mi miuŋana kizin kan un ndelndelŋa. 6 Mankwoono na, Yosep imar kizin. Mi ire zin na, kembei ziru lelen ipata ma timbotmbot. 7 Tabe iwi zin ma iso: “Nio aŋre yom kembei leleyom ipata. Parei, pataŋana sa?”

8 Ziru tisu mi tiso: “Wai, mbeŋi niamru amiu. Mi tomtom sa irao be ipeeze miuŋana tiam un na som.” To Yosep iso: “Ina ŋonoono. Pa iti tomtom na, tarao som. Anutu itutamen ta irao. Ambai. Koso yo pa miuŋana tiom mi aŋleŋ.”

9 Tona mbesooŋo ta imborro uraata ki yok baen na, iso Yosep pa miuŋana kini. Iso: “Nio aŋmiu be aŋre ke baen ta imender su kereŋ uunu. Ke tina namaana tel. 10 Mi ruunu perper, to loŋa men mi ka aigau ipet ma iruŋ mi ŋonoono. 11 To nio kunuŋ i, aŋsu to aŋkam ŋonoono pakan, mi aŋpiizi sula mbooro ki king ta aŋtekteege na, mi aŋkam ma aŋla mi aŋsara la kini.” 12 Yosep ileŋ, to iso pini ta kembei. Iso: “Miuŋana ku tana na, ka uunu ta kembei: Ke baen ta namaana tel, ina ise ki aigule tel. 13 Tana aigule tel ilae, to king ko ikampe u mi iuru be kam uraata ku mini. Mi nu ko mboro yok baen, mi liŋ sula mbooro kini mi sara la kini ma iwin, kembei ta muŋgu kamam pini na. Tana molo som, to nim ise mini. 14 Mi leŋ. Sombe mboti ku ambai mini, to motom iŋgal yo mi muŋai yo, mi sotaara king pa pataŋana tio ti. Naso uulu yo be aŋzem ruumu sanaana ti mi aŋyooto. 15 Pa nio aŋkam sosor sa tabe tiur yo lela ruumu sanaana pa na som. Mi ituŋ leleŋ mi aŋmar lele tiŋgi som. Nio aŋbot su lele kizin Iburu mi tikam yo sorok, ta aŋmar aŋpet lele ti.”

16 Mbesooŋo ta imborro uraata ki narabu urpeŋana na, ileŋ Yosep ipeeze waene miuŋana kini ka uunu ma ambai men, to imaŋga mi iso pini ma iso: “Wai, mi nio ti aŋmiu tomini. Miuŋana tio na ta kembei: Nio kunuŋ i, aŋkuundu kiri tel. Mi narabu tisula ma bokbok. 17 Mi kiri ta imbot se kor na, narabu matakiŋa tisula be aŋkam pa king be ikan. Tamen man tirie ma timar, to tikanan narabu ta imbot sula kiri tana.” 18 Yosep ileŋ, to iso pini ta kembei. Iso: “Miuŋana ku tina na, ka uunu ta kembei. Kiri tel na ise ki aigule tel. 19 Tana aigule tel ilae, to king ko imbit ŋgurem mi mbiŋbiŋ sala ke. Mi man ko timar ma tikan mozom.”

20 Sua ki Yosep tana na, iur ŋonoono. Indeeŋe aigule iwe tel pa na, king ikam kini biibi be mataana iŋgal mbeŋ kini ta naana ipeebi pa na. Tabe iboobo wal boozomen tau timborro uraata kini na ma timar. Mi iboobo mbesooŋo ta imborro yok baen na, ziru mbesooŋo toro ta imborro uraata ki narabu urpeŋana na, ma timar tomini. Ziru tiyooto pa ruumu sanaana ma timar tipet kini, to ni ipamender zin la iwal matan. 21 Mi iur tomtom ta imborro yok baen na, ma imiili mini pa uraata kini be iliŋ ka baen isula mbooro kini. 22 Mi ni tau imborro uraata ki narabu urpeŋana na, king iso pizin wal be timbit ŋgureene mi imbiŋbiŋ sala ke. Tana uraata ta ipet na, ina itop la Yosep kalŋaana men. 23 Tamen tomtom ta imborro yok baen na, mataana iŋgal Yosep som. Mataana mbeleeli.

41

Miuŋana ki king ki Aikuptu

1-2 Ndaama ru imap, mana king ki Aikuptu imiu. Imiu be kunuunu imendernder la yok Nil kezeene, mi ire makau tumkatŋan lamata mi ru per ma tise pa yok, mi tikanan pespeeze la yok kezeene. 3 Molo som na, makau lamata mi ru tomen, ta koŋkoŋ mi ruŋgun sananŋan na, per ma tise pa yok. To tikoŋuru zin makau tumkatŋan tina ma tila. 4 Tila ma tuŋla ki waen bizin, to timaŋga mi tiwon zin ma timap. Tana king imiu ta kembei, to ipol ma imaŋga.

5 To isu ikeene na imiu mini. Mi ire yagoŋ ŋonon ndinŋan lamata mi ru ta timbot la kiini tamen. 6 Molo som na, yagoŋ ŋonon lamata mi ru tomen tipet la kiini tana tomini. Mi yagoŋ ŋonon tina, mbinbinŋan. Pa miiri bayouŋana ta imar pa lele bilimŋana mi iwilaala zin, tabe titum som. 7 To yagoŋ ŋonon mbinbinŋan tina tiwon yagoŋ ta ŋonon ndinŋan na, ma murin bilim. Tana king imiu ta kembei, to ipol ma imaŋga. Mataana ito miuŋana kini ma ila, to iso: “Wai, a iŋgi sa miuŋana toro na!”

8 Mankwoono na, king ikam ŋgar boozo pa miuŋana kini. Tana ikam sua ma ila pizin tomtom naborouŋan mi zin tomtom ŋgarŋan ta boozomen ki Aikuptu ma timar. Timar ma tipet kini, to ipit miuŋana kini pizin ma tileŋ, mi iwi zin be tipeeze kan un pini. Tamen tomtom kizin tasa irao be ipeeze som.

9 Tana tirru zaala pa ma timbotmbot, mi mbesooŋo ta imborro yok baen na, mataana la pa Yosep. To isu mi iso pa king. Iso: “O king, koozi motoŋ iŋgal sosor tio ta. 10 Muŋgu niamru mbesooŋo ku toro ta imborro narabu urpeŋana na, amkamu ma ketem malmal. Tana nu ur yam ma amlela ruumu sanaana leleene ta biibi kizin menderŋan imborro na. 11 Ambotmbot tana mi mbeŋ ta na, niamru amiu. Mi miuŋana tiam tana, kan un ndelndelŋa. 12 Mi ruumu tana na, naŋgaŋ Iburu ta, ni mbesooŋo ki biibi kizin menderŋan, ta niamŋan ambotmbot. Niamru amiu, mana amso i pa miuŋana tiam, mi ni ipeeze kan un ma amleŋ. 13 Mi sua kini iur ŋonoono. Nu ur yo ma aŋmiili mini pa uraata tio, mi waeŋ na, nu yembut ŋgureene mi imbiŋbiŋ sala ke.”

14 Tona king iur sua be loŋa mi tikam Yosep ma iyooto pa ruumu sanaana mi imar kini. Tana tiurpe Yosep ruŋguunu, mi ikeli pa mburu popoŋana, mana ila ipet king mataana. 15 Ila, to king iso pini ma iso: “Ai, nio ti aŋmiu ma tomtom tasa irao be ipeeze miuŋana tio kan un som. Mi tiso pio ta kembei: Nu sombe leŋ miuŋana ki tomtom sa, na rao be peeze ka uunu.”

16 Yosep ipekel kalŋaana ma iso: “Nio na, aŋrao som. Mi Anutu, ni imbotmbot. Ni irao be ipeeze miuŋana ku tana, mi iso u pa zaala tabe mbot ambai.” 17 Tana king iso pa Yosep ta kembei. Iso: “Nio ti aŋmiu be kunuŋ aŋmendernder la yok Nil kezeene, 18 mi aŋre makau tumkatŋan lamata mi ru ta ruŋgun ambaimbaiŋan na, per ma tise pa yok mi tikanan pespeeze la yok kezeene. 19 Mi molo som na, makau lamata mi ru tomen, ta koŋkoŋ mi ruŋgun sananŋan na, per ma tise pa yok. Ta muŋgu mi imar na, aŋre makau sananŋana sa ta kembei isu lele ti na som. 20 To zin makau ta ruŋgun sananŋan mi koŋkoŋŋan na, tila ma tiwon zin makau tumkatŋan ta tise muŋgu na, ma timap kat. 21 Mi tamen kopon iputput som. Tana tomtom sa irao be iute kembei tikan zin makau tumkatŋan tana na som. Pa ruŋgun raraate kembei ta muŋgu na. Aŋre tana, to aŋpol ma aŋmaŋga. 22 Mana aŋsu aŋkeene mini, to aŋre miuŋana toro. Aŋre yagoŋ ŋonon lamata mi ru ta ruŋgun ambaimbaiŋan mi ndinŋan na, timbot la kiini tamen. 23 Mi molo som na, yagoŋ ŋonon lamata mi ru tomen tipet la kiini tamen ta tana. Mi yagoŋ ŋonon tina, mbinbinŋan. Pa miiri bayouŋana, ta imar pa lele bilimŋana mi iwilaala zin. Tabe ikam ma titum som. 24 To yagoŋ ŋonon mbinbinŋan tina tiwon yagoŋ ta ndinŋan na, ma murin bilim. Miuŋana tio ru tina tikam ma ŋgar tio ikankaana. Tana aŋso sua ma ila pizin wal naborouŋan be timar ma tipeeze kan un pio. Tamen kizin tasa irao som.”

25 Yosep ileŋ miuŋana ru tana makiŋ, to iso pa king ma isombe: “Miuŋana ku ru tana na, un raraate. Iŋgi Anutu ipatooŋu pa mbulu tabe ikam ma ipet i. 26 Makau lamata mi ru ta ruŋgun ambaimbaiŋan, mi yagoŋ lamata mi ru ta ŋonon ndinŋan, ina iwe kin pa ndaama lamata mi ru. Tana miuŋana ku ru tana na, kan un raraate. 27 Mi makau lamata mi ru, ta koŋkoŋŋan mi ruŋgun sananŋan mi tipet pa kaimer na, ta kembena. Imender pa ndaama lamata mi ru. Mi yagoŋ ŋonon mbinbinŋan lamata mi ru ta miiri bayouŋana imar pa lele bilimŋana ma iwilaala zin na, ina tomini imender pa ndaama lamata mi ru. Ndaama lamata mi ru tana na, peteele biibi ko isu. 28 Ina kembei ta aŋso na. Iŋgi Anutu ipatooŋu pa mbulu tabe ikam ma ipet i. 29 Iŋgi ko mai ambaiŋana kat ipet pa toono ta boozomen ki Aikuptu ma irao ndaama lamata mi ru. 30-31 Tamen kaimer na, peteele biibi ko isu lele tiom, mi imbot ma irao ndaama lamata mi ru tomen. Peteele tabe ipet i, ko sorok som. Ko sananŋana kat. Tana ko ikam zin tomtom ma matan mbeleele kat mai ambaiŋana ta muŋgu ipet na. Paso, peteele tana ko ipasaana kat yom. 32 Anutu, ŋgar kini imbol kat be molo som to ikam mbulu tana ma ipet. Tanata ikamu ma re miuŋana ru ta kan un raraate na.

33 Tana ambai be re tomtom ŋgarŋana tasa ta irao kat pa peeze kamŋana na, mi uri be imboro toono biibi ki Aikuptu. 34 Mi ur zin menderŋan pakan ma tikot toono tiŋgi, be tiuuli pa uraata. Beso ndaama lamata mi ru tabe mai ambaiŋana ipet pa i, to zin tiur kini pakan ilalae bekena imboro yom pa kaimer. Kozo tikam mbulu ta kembei: Tipeete kini ma iwe pakaana lamata, to pakaana ta na tiurur lae. 35 Tana ndaama lamata mi ru tabe mai ambaiŋana ipet pa i, na zin menderŋan tana ko tiyogegeege kini, mi tiluplup lela diditu ku boozomen ta timbot pa kar bibip ki Aikuptu na. 36 Naso kini tana isaaŋa yom pa peteele biibi tabe ipet pa ndaama lamata mi ru i. Kokena peteele ipasaana kat yom ma kemetmeete.”

37 King ziŋan zin wal ta timborro uraata kini na, tileŋ sua ki Yosep na, lelen pa. 38 Tabe king isu mi iso pizin. Iso: “Ai, tomtom tiŋgi, ni Anutu bubuŋana imbotmbot raami mi ikamam peeze pini. Ko tarao be tendeeŋe tomtom toro sa ta kembei? Som.” 39 To iso pa Yosep ma isombe: “Nu ta Anutu ikam ŋgar pu mi iso u pa koroŋ taiŋgi. Tana ko irao aŋdeeŋe tomtom toro sa tau ŋgar kini kembei ta nu na som. 40 Tana ko aŋuru be kam peeze pa toono ta boozomen ki Aikuptu. Wal tio ta munŋaana men ko tileŋ la kalŋom mi tito. Mi nio ituŋ tamen kat, ta ko aŋwe biibi pu.”✡

41 Tona iso Yosep ta kembei: “Koozi nio aŋuru be kam peeze pa toono ta boozomen ki Aikuptu.” 42 To izun kukuugu kini ta kilalan kini imbot se na, mi iur la Yosep namaana lutuunu. Mi ikam mburu ŋgeezeŋan kat ma izeebi pa, to iur natabu milmilŋana ila Yosep ŋgureene. 43 Mi ikam karis kini ta ambaiŋana na ma iwe Yosep lene be iwwa pa. Beso Yosep ila na, zin menderŋan ki king timuŋmuuŋgu pini mi tiboboobo ta kembei: “Koko pa zaala. Pa iŋgi biibi ta ima i!” King ikam ta kembena, bekena wal ta boozomen ki Aikuptu tiute ta kembei: Yosep, ni iwe biibi pizin kek. 44 Mi king iso pa Yosep mini ma iso: “Ŋonoono, nio king ki Aikuptu. Tamen koozi mi ila na, zin tomtom ki Aikuptu ko irao tikam koroŋ sa pa zitun ŋgar kizin mini som. Bela nu yok pizin muŋgu, tona tikam.”

45-46 To king ipaata pisis Zapenat-Panea ise ki Yosep. Mi ikam Potipera lutuunu moori Asenat ila kini be iwooli. Potipera tana, ni patoronŋana ka tomtom ki kar On.

Indeeŋe ta Yosep ndaama kini irao tomoota laamuru na, imaŋga pa uraata ta king kizin Aikuptu iuri pa na, mi iwwa pa lele ta boozomen ki Aikuptu be itirtiiri uraata.✡ 47-48 Ndaama lamata mi ru ta mai ambaiŋana ipet na, kini boozo indomdom ma izze pa toono, mi Yosep iyogegeege ma iurur lae zin diditu ta timbot pa kar bibip ki Aikuptu na. Ni ikamam pa kar bibip tataŋa ta kembei: Kini ta ise kolouŋana pa kar biibi tasa, ina ni iur lela diditu ta imbotmbot la kar tana. 49 Tana Yosep ilup kini mi indoundou ma zazaŋana kat, kembei magargaara ki tai. Tabe tirao be tinin som. Pa kini isu ma isaana.

50 Yosep kusiini Asenat, ta Potipera lutuunu moori na, ipeebe pikin ru pa Yosep, mana peteele ipet. 51 Pikin muŋgamuŋga na, Yosep ipaata zaana be Manase. Pa iso: “Anutu ikam yo ma motoŋ mbeleele pataŋana tio mi wal tio kek.” 52 Mi pikin toro ta iwe ru pa na, Yosep ipaata zaana be Eparaim. Pa iso: “Nio aŋbotmbot lele tiŋgi mi aŋdeeŋe pataŋana boozo. Tamen Merere ikam leŋ pikin ru isu lele tiŋgi.”

53-55 Ndaama lamata mi ru ta mai ambaiŋana ipet su Aikuptu na imap, tona ndaama lamata mi ru ki peteele ipet. Ito sua ki Yosep. Mi peteele tana biibi kat. Isu lele ta boozomen. Mi zin Aikuptu men, ta kan kini imbotmbot. Tamen kaimer na, zin tomini tiyamaana peteele tana. Tabe titaŋroro king pa kan kini. Mi king iso pizin ma iso: “Kamar tio pepe. Kala ki Yosep. Mi sombe ni iso parei piom, na keleŋ la kalŋaana.”

56 Indeeŋe peteele tana iwe biibi kat pa lele ta boozomen ki Aikuptu, tona Yosep ikaaga diditu kan kataama mi iyok pizin be tiŋgiimi kan kini. Pa peteele tana ipasaana kat toono ki Aikuptu. 57 Peteele tana isu toono ki Aikuptu men som. Irao pa toono ta boozomen. Tana karkari ta boozomen timarmar Aikuptu be tiŋgiimi kan kini la ki Yosep. Pa peteele tana sorok som.✡

42

Yosep toono bizin tisula pa Aikuptu be tiŋgiimi kan kini

1 Yakop imbotmbot toono Kanaan, mi ileŋ kembei kini imbotmbot Aikuptu a. Tabe isu mi iso pa lutuunu bizin ma iso: “Ai, parei ta niom kapargedgeede yom ma kombotmbot? 2 Nio aŋleŋ kembei kini imbotmbot Aikuptu a. Kamaŋga ma kusula be kiŋgiimi kanda kini. Kokena temetmeete.”✡

3 To Yosep toono bizin laamuru tiurpe mburu kizin, mi timaŋga be tisula pa Aikuptu. 4 Tamen Yosep tiziini Benyamen na, Yakop iruuti ma imbot. Paso, ni kopoono rru pini: Kokena ni ila ma indeeŋe pataŋana ma iŋgi. 5 Tana Yakop lutuunu bizin ziŋan zin wal pakan tipa ma tisula pa Aikuptu be tiŋgiimi kan kini. Pa peteele biibi tana isu toono Kanaan tomini.

6 Mi indeeŋe tana na, Yosep ikamam peeze pa toono ki Aikuptu. Tabe zin karkari boozomen ta timar Aikuptu be tiŋgiimi kan kini na, tilala kini. Tana Yosep toono bizin timar, to zin tomini tila ma tipet kini, mi tilek kumbun pini. 7 Yosep ire zin na, ikilaala zin kek. Tamen iswe itunu pizin som. Ikam mbulu kembei ta ni tomtom ndelŋana i. Mi ipakeŋ kumbun pa sua ŋasasaaraŋana ma iso: “Ai, niom so kar i? Iŋgi kakam so?” Mi zin tiso: “Niam ambot toono Kanaan, mi amar be amgiimi koyam kini.”

8 Yosep, ni ikilaala toono bizin. Tamen zin na, tikilaali som. 9 To ni mataana ila pa miuŋana kini ta muŋgu ire na, mi iso: “Wa, niom tina sa pautu na. Niom kamar be kitiiri toono tiam mibe kuute pakaana iŋgoi ta irao pa malmal som i.”✡ 10 Zin tipekel kalŋaana ma tiso: “E-e, biibi tiam, kembena som. Niam mbesooŋo ku. Mi iŋgi amar be amgiimi koyam kini men. 11 Niam ta boozomen ti, tomoyam ta. Pautu sa imbot raama yam som. Sua ta niam amso u i, ŋonoono men. Pakaamŋana som.”

12 Tamen Yosep iso: “Som. Niom kamar be kitiiri toono tiam, bekena kuute pakaana iŋgoi ta irao pa malmal som i.”

13 To zin tipekel kalŋaana ma tiso: “Biibi, niam ti, tomtom ta lutuunu bizin. Muŋgu na, niam pikin tomooto laamuru mi ru. Tamen tiziyam ta, ni imbot mini som. Mi tiziyam toro, ta kaimerŋana i, ni ziru tomoyam timbotmbot su lele Kanaan a.” 14 Tamen Yosep iso pizin mini ma iso: “Sua ta aŋso na. Niom pautu tau. Tana aŋso sua mbolŋana piom pa king ki Aikuptu zaana ta kembei: 15-16 Sombe tiziyom kaimerŋana tana imar ipet tio som, inako aŋzem yom ma kala pa kar tiom mini na som. Tana koŋgo tomtom tiom tasa ma ila be ikam tiziyom tana ma imar. Mi niom pakan, nako kamap ma kelela ruumu sanaana mi kombotmbot. Mi ko aŋre ten: Sua tiom ŋonoono, som som? Mi sombe som, na aŋso kat pa king zaana ta kembei, niom tina pautu tau.” 17 Ni iso sua tana makiŋ, to iur zin ma tilela ruumu sanaana leleene ma timbot irao mbeŋ tel.

18 Mbeŋ tel tana ilae, to Yosep iso pizin ma isombe: “Keleŋ. Nio ti, aŋmoto Anutu tomini. Tana ko aŋur leyom zaala toro. Zaala tiŋgi, sombe koto, inako kemetmeete som. 19 Zaala ta kembei: Niom sombe kapakaam yo som, mi koso sua ŋonoono men, nako tomtom tiom tasa imbot lela ruumu sanaana leleene. Mi niom pakan na, kiŋgiimi koyom kini, mi kakam ma kimiili ma kala kizin wal tiom tau timbot ŋoobo na. 20 Tonabe kakam tiziyom kaimerŋana tau ma imar tio. Naso aŋute kembei sua tiom ŋonoono men, mi niom kemetmeete som.”

Zin tileŋ sua kini tana na, tiyok pa. 21 To timaŋga mi tiparzzo sua pizin. Tiso: “Ŋonoono kat. Sosor ta takam pa tizindi Yosep, ta koozi indeeŋe iti i. Pa iti takam pataŋana pini, mi ni itaŋroro iti be tumuŋai i, tamen teleŋi som. Tanata koozi tendeeŋe pataŋana i.” 22 Mi Ruben iso pizin ma iso: “Lak, koroŋ ta nio aŋso piom be kapasaana tizindi pepe. Tamen niom keleŋ la sua tio som. Tanata koozi siŋ kini ise kiti i.” 23 Zin tizzo sua tana na, tiute tau Yosep ileŋleŋ zin i som. Paso, ni ikamam kembei tau ni ileŋ kalŋan som, mi izzo sua pizin ila ki tomtom toro ta itortooro kalŋan i. 24 Ni ileŋ zin na, leleene tiŋisŋiizi. Tana itoori ma kereene ila ndel mi itaŋ, tona itoori, mi iso sua pizin mini. To iso pizin menderŋan ma tipo Simion namaana la toono mi tiziini bizin matan, mi tikami ma tila.

25 Yosep imaŋga to iur sua pizin mbesooŋo kini be tizeebe zin gomsaaba ki toono bizin pa kini ma bokbok, mi tipimiili pat kizin ma tiur sula gomsaaba kizin tataŋa mini. Mi tikam kan kini mazeene be iuulu zin pa zaala. Tana zin mbesooŋo tila ma tikam kembei ta ni iso na.

26 To Yosep toono bizin tiur kini mi mburu kizin isala doŋki kizin mi tila len. 27 Tiwwa ma tila mi tipet lele tabe tikeene pa i, to tomtom kizin ta ikaaga gomsaaba kini be ikam doŋki kini ka kini sa ma ikan. Beso mataana isula na, ire pat kini milmilŋan imbotmbot se gomsaaba kwoono. 28 To iso toono ma tiziini bizin pa ma iso: “Wae! Kamar ma kere. Pat tio, ta tipimiili mini i!” Tabe keten ikam keŋ, mi timoto kan ma tiso: “Wai, parei ta Anutu ikam piti ta kembei?”

29 Timiili ma tila tipet ki taman Yakop ta Kanaan a, to tiso i pa mbulu boozomen ta ipet pizin isu Aikuptu na. 30 Mi tiso: “Biibi ki toono kizin Aikuptu iso sua ŋasasaaraŋana piam ma isombe niam amla be amreut zin pa toono kizin. 31 Mi niam amso: ‘E-e, niam ti pautu som. Niam tomtom ki sua ŋonoono men. 32 Niam ti tomoyam tamen. Muŋgu na, niam laamuru mi ru. Tamen tiziyam ta, ni imbot mini som. Mi tiziyam toro, ta kaimerŋana i, ni ziru tomoyam timbotmbot ta Kanaan a.’

33 To biibi tana isu na iso piam ma isombe: ‘Kena kezem tomtom tiom tasa ma niamru ambotmbot, mi niom pakan kakam kini pa wal tiom mi kimiili ma kala. Kokena petel zin. 34 Mi so kimiili mini, to niomŋan tiziyom ta kaimerŋana na kamar. Naso aŋute niom pautu som, mi sua tiom ŋonoono. Tonabe aŋzem toŋmatiziŋ tiom tana ma imiili ma ima tiom mini. Mi aŋyok piom be kapa sorok pa lele tiŋgi mi kakam mburooŋo pa.’ ”

35 Tiso sua makiŋ, mi tikam gomsaaba kizin be tiliŋ kini isu pa. Beso matan su na, zin ta boozomen mi tire pat milmilŋan imbot lela gomsaaba kizin kizin. Ziŋan taman tire ta kembei, to keten ikam keŋ mi timoto kan biibi kat. 36 To taman Yakop isu mi iso pizin ma iso: “Niom ti kakam yo ma aŋwe maandabi kek pa lutuŋ bizin ru, Yosep mi Simion. Mi koozi kosombe kakam Benyamen tomini ma izem yo? Pataŋana izze tio ta izze tio men i.”

37 Tona Ruben iso pini ma iso: “Tamaŋ, ndemeere yo be aŋkam Benyamen ma niamru amla. Ni ko imiili ma imar mini. Mi sombe som, nako rao pun lutuŋ bizin ru ma timeete be tikoti.” 38 Yakop iso: “Ina som. Lutuŋ ti ko irao niomŋan kala na som. Pa toono, ta imeete kek. Mi iŋgi ni itutamen ta imbotmbot i. Sombe ila ma pataŋana sa indeeŋi isu zaala lwoono, na pataŋana tana kola ipun yo ma aŋmeete. Pa iŋgi aŋwe kolman kek.”

43

Yosep toono bizin ziŋan Benyamen tisula mini pa Aikuptu

1 Mazwaana tana, peteele biibi imbotmbot men toono Kanaan. 2 Tana Yakop ziŋan wal kini tikan kini ta tiŋgiimi su Aikuptu na ma imap, to iso pa lutuunu bizin be tisula ma tiŋgiimi kan kini mini. 3 Tamen Yuda imaŋga mi iso: “Tamaŋ, sua ta amso u kek. Biibi kizin Aikuptu iur sua mbolŋana piam, be sombe amkam tiziyam ti ma niamŋan amla som, nako amrao ampet kini mini na som. 4 Tana sombe yok pini be niamŋan amla, nako amsula ma aŋgiimi kanda kini mini. 5 Mi sombe som, inako som. Pa biibi tana iso piam ta kembei: Sombe amkam tiziyam ma niamŋan amla som, nako amrao ampet kini mini som.”

6 Yakop ileŋ, to iyaamba zin. Iso: “Niom tina, parei ta keswe tiziyom ila ki biibi tana? Ina kakam pataŋana biibi pio.” 7 Mi zin tipekel kalŋaana ma tiso: “Mi tomtom tana, ni iwisese yam pa wal kiti tau. Iso: ‘Tomoyom imbotmbot men, som imeete kek? Mi tiziyom toro sa imbotmbot, som som?’ Tabe niam ampekel wiŋana kini men. Mi ŋgar kini tau isombe niam amkam tiziyam ti ma niamŋan amsula, ina niam amute?”

8 To Yuda isu mi iso pa tamaana Israel. Iso: “Tamaŋ, kam tiziyam tana imar, to niamŋan ko amaŋga ta buri mi amsula ma amgiimi kanda kini. Kokena itiŋan tumbum bizin temetmeete. 9 Nio aŋbuk sua pu ta kembei: Nio ituŋ ko motoŋ pini ma irao aŋuri ma imar ku mini. Mi sombe imar kerem uunu mini som, inako iwe leŋ uunu mi aŋbadbaada ka pataŋana ma irao aŋmeete. 10 Re! Sombe yalele yam som, so iŋgi amsula ma amiili mini pa ru sa kek.”

11 Tana taman Israel iyok, mi iso pizin ma iso: “Ambai. Kala. Mi kakam toono tiŋgi ka koroŋ ambaimbaiŋan pakan kembei ŋgere kuzinŋan, kaŋar, bigil suruunu ma koroŋ ma isula gomsaaba tiom, mi kakam ma kusula be kakam pa biibi tana. 12 Mi kakam pat milmilŋan pakan tomini be igaaba muŋguŋana ta tiur sula gomsaaba tiom ma imiili na. Pat muŋguŋana tana na, kakam ma imiili ma ila kizin mini. Pa ina, ko zin matan kankaana ma iŋgi, ta tizeebe sorok sula gomsaaba tiom. 13 Tana kakam tiziyom ri ti, mi kamaŋga ta buri ma niomŋan kusula ki tomtom tana. 14 Anutu mbura keskeezeŋana, ni itunu ko ikam tomtom tana ma imuŋai yom, mi iyok piom be kakam Simion mi tiziyom ti ma niomŋan kimiili mini. Mi sombe som, mi aŋwe maanda mini, inako kena.”

15 To timaŋga mi tikam zin koroŋ tabe tipomoozo biibi ki Aikuptu pa na, ramaki pat muŋguŋana mi popoŋana, to ziŋan Benyamen timaŋga ma tisula Aikuptu ma tila tipet ki Yosep. 16 Yosep ire ziŋan Benyamen timar, to iso pa mbesooŋo ta imborro ruumu kini na, ma iso: “Kam zin wal tiŋgi ma tila ruumu tio. Mi pun mbili tasa ma urpe be niamŋan amkan pa aigule palakuutu.” 17 Tana mbesooŋo ito Yosep kalŋaana, mi ikam Yosep toono bizin mi tiziini ma tila pa ruumu kini. 18 Tiwwa ma tila mi tipet Yosep ruumu kini, to keten ikam keŋ, mi timoto kan ma tiso: “Wai! Pat ta tipimiili sula gomsaaba kiti, ta ko lende sua pa i. Uunu tina ta ko tikam ti ma tala ruumu kini pa i. Iŋgi ko timaŋga piti, mi tikam ti ma tewe mbesooŋo kini, mi tiyo doŋki kiti tomini ma tiwe lene.”

19 Beso tila ma tigarau pa kataama kwoono, to tiso pa mbesooŋo ki Yosep ta mataana pa ruumu na. 20-22 Tiso: “Ai biibi, irao amso sua ri pu muŋgu? Niam ti amsu lele tiŋgi ma amgiimi kini pa ta kek. Tamen amiili ma amla mi ampet lele tabe keteyam su pa i, to amkaaga gomsaaba tiam na, amre pat tiam ta boozomen imbotmbot sula. Mi niam amute som, ko asiŋ ta ipimiili pat tiam mini? Tana koozi amsombe ampimiili pat muŋguŋana tana ma ima tiom mini. Mi amar raama tiam popoŋana tomini be amgiimi koyam kini mini.” 23 Tamen mbesooŋo iso pizin ma iso: “A kakam ŋgar boozo pa pepe. Pat tiom ta muŋgu kakam ma imar na, nio aŋkam kek. Anutu tiom tau tomoyom imbesmbeeze pini i, ta ko ipimiili pat tana ma isula gomsaaba tiom mini.” Ziŋan tiso sua ma imap, to mbesooŋo ila ma ikam Simion, mi iuri la kizin mini. 24-25 To ikam zin ma tilela ruumu, mi ikam yok be tiŋguuru kumbun pa, mi iputu zin doŋki kizin. Mi iso pizin ta kembei: Aigule palakuutu to ziŋan biibi kini Yosep tikan kini. Tana zin tiurpe koroŋ ta tisombe tikam pa Yosep na, mi tinamnaami.

26 Aigule palakuutu, ma Yosep imar ilela ruumu, to tikam koroŋ kizin pini, mi tilek kumbun mi tituundu pini. 27 Mi Yosep iso sua luumuŋana pizin mi iwi zin ma iso: “Parei, tomoyombi ta muŋgu koso yo pini na, ni imbot ambai, som som? Imeete kek, som imbotmbot men a?” 28 Zin tipekel kalŋaana ma tiso: “Niam tomoyam ta nu mbesooŋo ku i, ni imbotmbot a. Mete sa ikami som. Ni imbot ambai.” To tilek kumbun mi tituundu pini mini. 29 Yosep mataana ila na, ire tiziini Benyamen ta ziru nan tamen na, to iso pizin: “Tiziyom ta muŋgu koso uruunu pio na, to ta tina?” To iso pini: “Aa lutuŋ, Anutu ko ikampe u.” 30 Iso ta kembei, mi leleene isaana kat pa tiziini tau, ma rimen mi itaŋ su keren uunu. Tabe loŋa men, mi izem zin ma ila pa ruumu leleene toro mi itaŋ. 31 Itaŋ makiŋ, to iŋguuru mataana, mi iyaraama itunu mi ila ipet kizin mini. To iso pizin mbesooŋo be tikam kini ma imar.

32 Tikam kini ma imar, to tiur Yosep kana isala mbalia ta, mi toono bizin ma tiziini kan isala mbalia toro, mi zin Aikuptu tabe ziŋan tikan i, na kan isala mbalia toro. Pa mbulu kizin Aikuptu imbot pataaŋa kek. Irao ziŋan zin Iburu tikanan kini ila mbata na som. Pa mbulu ta kembei na, zin Aikuptu kan lelen pa ri sa som kat. 33 Mi tiur Yosep toono bizin mi tiziini ma mbulen isu mbalia, mi tiur zin ma tiparto zin raraate kembei ta nan bizin tipeebe zin na. Muŋgamuŋga imuuŋgu, to ila ila ma naŋgaŋ kaimerŋana kat. Tabe Yosep toono bizin ma tiziini matan parŋgal zin mi lelen iurur. Pa tikamam ŋgar pa ma tirao som. 34 Indeeŋe ta zin mbesooŋo tiŋgal Yosep toono bizin mi tiziini kan kini na, Benyamen, ni ikam pakaana biibi ta ilip kat pa toono bizin. Tana Yosep ziŋan toono bizin ma tiziini tikan ma tiwin ma lelen ambai.

44

Mbooro ki Yosep imbiriizi

1 Tikan ma imap, to Yosep iso pa mbesooŋo kini ta imborro ruumu kini na. Iso: “Zeebe gomsaaba kizin wal tana pa kini ma bokbok, mi pimiili pat kizin ma ur se gomsaaba kizin kwonkwon. 2 Mi tomtom kaimerŋana na, kam mbooro tio milmilŋana ramaki pat kini, mi ur se gomsaaba kini kwoono.” Tana mbesooŋo ila ma ikam kembei ta Yosep iso na.

3 Tikeene ma mbeŋbeŋŋana na, tiur Yosep toono bizin mi tiziini raama doŋki kizin ma tila. 4 Tizem kar biibi ma tila ŋana ri, tona Yosep iso pa mbesooŋo kini: “Maŋga ma loondo toto zin wal ta tila a. La ma sombe se kizin, to wi zin. So: ‘Ai, niom kepekel mbulu ambaiŋana pa mbulu sananŋana paso? 5 Parei ta kekem mbooro ki biibi tio ta iwinin la i. Mbooro tana be izzo i pa mbulu tabe ipet pa kaimer i. Niom kakam sosor biibi kat.’ ”

6 Tana mbesooŋo imaŋga, mi iloondo toto zin ma ila, mi ise kizin isu zaala lwoono. To iso zin pa sua ta Yosep iso i pa na. 7 Tileŋ to tiso: “Wai biibi, nu re yam be parei, ta so ta kembena? Niam mbesooŋo ku, mi irao amkam mbulu ta kembena na som. Som ma som kat! 8 Nu re kek. Pat milmilŋan ta amdeeŋe sula gomsaaba tiam isu kar tiam ta Kanaan na, ina ampimiili ma ima tiom mini kek. Tana ko amkem silba mi gol lela ruumu ki biibi ku paso? 9 Biibi, sombe ndeeŋe mbooro tana imbot ki tomtom tiam tasa, na tomtom tana ko imeete, mi niam pakan ko amap ma amwe mbesooŋo pa biibi ku.” 10 Tana ni iso: “Sua tiom tana ambai. Mi sombe aŋdeeŋe mbooro tana imbot ki tomtom tiom tasa, inako ni itutamen iwe mbesooŋo pio. Mi niom pakan, nako kala leyom.”

11 Tana loŋa men mi zin tataŋa tipundu gomsaaba kizin kizin isu toono mi tipeeze kwon be mbesooŋo itiiri. 12 Tona ni ipa mi itirtiiri zin mi irru mbooro tana. Itiiri ki tomtom kolmanŋana muŋgu, mi ila ila ma imap su ki tizin ta kaimerŋana kat na. Beso itiiri gomsaaba ki Benyamen na, indeeŋe mbooro tana imbot sula. 13 Toono bizin tire ma keten ikam keŋ. To tiraaza mburu kizin, mi tiyo mburu kizin isala doŋki ndemen, mi timiili ma tila pa kar biibi mini.

14 Yosep imbotmbot ruumu kini, mi Yuda ziŋan toono ma tiziini bizin timar ma tipet kini. To tilek kumbun pini mi tituundu su toono. 15 Mi Yosep iso pizin: “Parei ta niom kakam mbulu taiŋgi? Niom kakankaana pio? Tomtom kembei ta nio i, ni irao iute koroŋ turkeŋan tomini.” 16 Yuda ipekel kalŋaana ma iso: “O biibi tiam, leyam sua sa som. Pa sanaana tiam ta imbot kat mat kek. Tana ko amso so sua i? Som. Pa iŋgi Anutu itunu ta iswe sanaana tiam. Tana biibi, niam ta boozomen ko amap ma amwe mbesooŋo pu. Niamŋan tiziyam ti, tau mbooro ku imbot kini na.” 17 Tamen Yosep iso: “Kembena na som. Tomtom ta mbooro tio imbot kini na, ni itutamen ta ko iwe mbesooŋo pio. Mi niom pakan na, kimiili ma kala ki tomoyom. Nio leŋ sua sa piom som.”

Yuda isombe ikam Benyamen muriini

18 Tona Yuda ila imender su Yosep kereene uunu mi iso: “Biibi tio, nu biibi kembei ta king itunu, mi nio kembei mbesooŋo sorok men. Mi parei, irao aŋso sua ri pu? Mi ketem malmal pio pepe. 19 Muŋgu nu wi yam pa tomoyam ma tiziyam bizin. 20 Mi niam ampekel wiŋana ku ma amso: ‘E, biibi tiam, tomoyam ziru tiziyam kaimerŋana ta timbotmbot a. Tiziyam tana, tomoyam iwe kolman kat mi naana ipeebi. Mi noyam tana, ni ipeebe pikin ru men. Kolmanŋana, ni imeete kek. Mi kaimerŋana ta imbotmbot a. Mi tomoyam izemzemi som. Pa ni leleene pini ilip kat.’ 21 O biibi, nu leŋ sua tiam tana, ta so piam be amkam tiziyam ti ma imar be re kat i. 22 Mi niam ampekel sua ku ta kembei. Amso: Tiziyam tana ko irao be izem tamaana na som. Pa sombe izemi, nako tamaana leleene isaana pini ma ila ila ma imeete. 23 Tona nu kwom imbol mi so piam be amkam tiziyam tana ma niamŋan amar. Mi so som, inako irao ampet ku mini som. 24 Tana indeeŋe niam amiili ma ampet ki tomoyam na, amso i pa sua ku tana. 25 Tamen kaimer to, tomoyam iŋgo yam mini be amar ku ma amgiimi koyam kini. 26 Mi niam amso pini ma amso: ‘Tomoyam, niam ko irao amsula na som. Pa sombe tiziyam igaaba yam ma niamŋan amsula som, inako niam irao amla ma ampet ki biibi kizin Aikuptu na som. Tana nu sombe yok pa tiziyam ti ma niamŋan amla, nako amsula. Som, nako som.’ 27 “Tona tomoyam iso piam ta kembei. Iso: ‘Niom kuute ta kusiŋ Rael ipeebe pikin tomooto ru men. 28 Mi ta, ni izem yo kek. Pa indeeŋe ta ni imbiriizi na, aŋre mataana som, mi imar imar ma indeeŋe koozi. Tana buzur saŋsaŋŋana sa ko ikani ma iŋgi. 29 Iŋgi aŋwe kolman kek. Mi niom sombe kakam lutuŋ ti ma kala, mi sombe pataŋana sa indeeŋi su zaala lwoono, inako kakam yo ma leleŋ isaana kat, mi aŋmeete.’ Iŋgi tomoyam iso ta kembei.

30-31 “Tana biibi, leŋ yo. Tamaŋ, ni iwe kolman kat kek. Sombe aŋmiili ma aŋla kini, mi ni ire tiziyam ti ruŋguunu som, inako leleene isaana kat pini mi sosor tiam tina ko ipuni ma imeete. Pa ni leleene ilip kat pini. 32 Biibi, nio ituŋ aŋbuk sua pa tomoyam pa tiziyam ti be motoŋ pini ma irao aŋkami ma imiili ma ipet kini mini. Mi aŋso pini ma aŋso: Sombe aŋkam tiziŋ ti ma niamru amiili ma amla kereene uunu som, inako iwe leŋ uunu mi aŋbaada ka pataŋana ma irao aŋmeete. 33 Tana biibi parei, ko irao zem tiziyam ti mi ziŋan toono bizin pakan timiili ma tila ki tomoyam? Mi nio ko aŋkam muriini ma aŋwe mbesooŋo pu mi aŋbot lele tiŋgi. 34 Pa sombe tiziyam ti igaaba yo som, inako nio irao be aŋmiili ma aŋla ki tamaŋ mini na som. Pa leleŋ be aŋre pataŋana tiŋgi ise ki tamaŋ ma ipasaani na som.”

45

Yosep iswe itunu pizin toŋmatiziŋ kini

1 Yuda iso sua tana ma imap, to Yosep leleene tiŋisŋiizi, mi irao be iyaraama itunu mini ila mbesooŋo kini matan na som. Tabe kalŋaana biibi mi iso pizin mbesooŋo kini: “Koyooto ma kepera mat.” Tana tiyooto, mi zin men, tona iswe itunu pizin.✡ 2 Mi itaŋ ma iyeryer ma kalŋaana biibi. Tabe wal pakan ki Aikuptu ta timbot kolouŋana na tileŋ, to tila ma tiso uruunu ila ki king.

3 To Yosep iso pa toono bizin mi tiziini ta kembei: “Iŋgi nio Yosep tau! Tamanda imbotmbot men a?” Tamen zin tirao be tipekel kalŋaana na som. Pa sua kizin imap. 4 To Yosep iso pizin. Iso: “Kamar kolouŋana pio.” Tila kolouŋana, to iso: “Nio Yosep. Tiziyom tau. Niom koŋgomoono yo ila kizin Midian ta tikam yo ma aŋmar aŋbot lele tiŋgi. 5 Tamen leleyom ipata mi kakam ŋgar boozo pa mbulu ta kakam pio na pepe. Ŋonoono, niom koŋgomoono yo, ta tikam yo ma aŋmar aŋbot i. Tamen mbulu tana, niom kakam sorok som. Anutu itunu ta iŋgo yo ma aŋmuuŋgu piom ma aŋmar aŋbot lele tiŋgi, bekena aŋuulu tomtom boozomen ma timbot ambai.✡ 6 Peteele tiŋgi imbot pa ndaama ru kek. Mi ko imbot pa ndaama lamata tomen. Mi ndaama lamata tabe imar i, ko kini paazaŋana sa som, mi ŋgaamaŋana sa som. 7 Tana Anutu, ni iŋgo yo ma aŋmuuŋgu piom, bekena aŋwe tuyom. Naso kemetmeete ma kala leyom som, mi popoŋana tiom timbot ambai, mi tipet ma tiwe boozo kat, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. 8 Tana niom tina koŋgo yo, ta aŋmar lele tiŋgi na som. Iŋgi Anutu itunu ta iŋgo yo ma aŋmar. Mi ni ta iur yo be aŋuulu king pa uraata kini, mi aŋboro koroŋ kini ta boozomen ramaki toono biibi ki Aikuptu.

9 Tana loŋa men mi kimiili ma kala ki tamanda mi kosotaari ta kembei. Koso: ‘Lutum Yosep, ta Anutu iuri ma iwe biibi pa lele ta boozomen ki Aikuptu. Mi ni leleene be nu zem lele ku loŋa men mi sula kini.✡ 10 Nu niomŋan lutum bizin, mi tumbum bizin, kayauyau mbili tiom mi koroŋ tiom ta boozomen, mi kamap ma kamar mi kombot kolouŋana pini isu lele pakaana ki Gosen. 11 Pa peteele tina, ka ndaama lamata tomen ta imbotmbot i. Tamen ni ko imboro yom pa koyom kini. Tana nu niomŋan wal ku ko kombot ŋoobo na som.’ ”

12 To Yosep iso mini ma iso: “O atoŋan mi tiziŋ Benyamen, niom ta boozomen kere kat yo kek. Nio Yosep ta aŋzzo sua piom i. 13 Tana kala ma koso pa tamaŋ ta kembei: ‘Lutum Yosep zaana iwe biibi isu lele kizin Aikuptu.’ Mi koso pini pa koroŋ boozomen ta kere su lele tiŋgi na. Tona loŋa mi kakami ma niomŋan kusu tio mini.” 14 Ni iso sua tana makiŋ, tona isou tiziini Benyamen mi itaŋ. Mi Benyamen tomini isoukiskis toono mi itaŋ. 15 To Yosep isou toono bizin ta boozomen mi ziŋan titaŋ, mana kaimer to ziŋan tiso len sua.

16 Indeeŋe king ki Aikuptu ziŋan zin wal kini tileŋ kembei Yosep toŋmatiziŋ kini timar tipet kini na, lelen ambai pizin. 17-18 Mi king iso pa Yosep: “So pa toŋmatiziŋ ku be tikam mburu mi kini isala doŋki kizin, mi timiili ma tila pa toono Kanaan. To tikam tomom mi wal ku ma ziŋan timiili ma timar. Mi nio ko aŋkam len toono pakaana ta ambaiŋana kat be timbot pa. Naso kan kini irao, mi timbot ambai men.”

19 Mi king iur sua pizin ta kembei: “Kakam karis pakan ta niam tiam i, mi kala ma kakam lutuyom bizin, kusiyom bizin, mi tomoyom ma niomŋan kamar. 20 Mi koroŋ tiom ta so kezem su Kanaan, na kakam ŋgar boozo pa pepe. Pa nio ko aŋpekel pa koroŋ ambaimbaiŋan ki lele tiŋgi.”

21 Tana Yakop lutuunu bizin tikam kembei ta tiso pizin na. Mi Yosep ito king kalŋaana, mi ikam len karis pakan. Mi ikam kan kini mazeene tomini be tikan pa zaala lwoono. 22 Mi irai len mburu ambaimbaiŋan be tizeebe zin pa. Mi Benyamen, to Yosep ipomoozo kati. Ikam le mburu boozo ma ilip pa toono bizin, mi ikam le pat milmilŋan tomto laamoromata (300). 23 Mi tamaana Yakop na, Yosep ikam lene doŋki laamuru ramaki lele kizin Aikuptu ka koroŋ ambaimbaiŋan pakan ta imbot sala ndemen na, mi doŋki paŋgarŋgaara laamuru ramaki kini pakan be imboro i pa zaala lwoono.

24 Tona Yosep iur toŋmatiziŋ kini ma tila zaala. Mi iso pizin ma isombe: “Kala na, komoto pepe, koŋooŋo pepe.” 25 Tana zin tizem lele kizin Aikuptu, mi tila ma tipet ki taman Yakop isu Kanaan. 26 To tiso pini ma tiso: “Wae, tomoyam! Lutum Yosep, ni imeete som. Imbotmbot men a. Mi ni ta imborro toono ta boozomen ki Aikuptu.” Yakop ileŋ na, keteene ise som. Pa iurla sua kizin som. 27 Mi indeeŋe zin tiso i pa sua boozomen tau Yosep iso pizin na, mi ire karis ta Yosep iseŋgeere pini be ise mi ila kini, tona iurla. 28 Tana menmeeni biibi ma iso: “Ŋonoono kat! Nio lutuŋ, ni imbotmbot a. Nio ko aŋla ma aŋre i muŋgu, mana aŋmeete.”

46

Yakop bizin tisula pa Aikuptu

1 Yakopbi iyauyau koroŋ kini ta boozomen, mi ziŋan zin wal kini timaŋga be tisula pa Aikuptu. Tipa ma tila tipet kar Ber-Seba, to ni ikam patoronŋana pa Anutu ki tamaana Isak. 2 Mi mbeŋ na, kwoono ipot, to ire Anutu imar kini, mi iboobi ma iso: “Yakop, Yakop!” Mi Yakop iso: “Oi, ituŋ ti.” 3-4 To Anutu iso pini ma iso: “Anutu ki tomom Isak ta nio i. Sula pa lele kizin Aikuptu, na moto pepe. Pa nio ko aŋbotmbot raamu. Mi ko aŋkam popoŋana ku ma tipet ma tiwe boozo kat. Mi kaimer, to aŋkam yom ma kimiili ma kamar pa toono taiŋgi mini. Mi sombe meete, na lutum Yosep ko imbot raamu mi iturke motom.” ✡

5-7 Mankwoono na, Yakop ziŋan lutuunu bizin, mi tumbuunu bizin, mi rwoono moori bizin tise karis kizin tau muŋgu king ki Aikuptu iseŋgeere ma imar pizin na, mi timaŋga pa pai kizin mini. Tizem kar Ber-Seba, to tiwwa raama mbili mi koroŋ kizin ta tikam su lele Kanaan na, mi tisula pa Aikuptu. ✡

8 Iŋgi Yakopbi popoŋana kini ta ziŋan tisula pa Aikuptu ta zan tis: 9 Ruben, ni Yakop lutuunu muŋgamuŋga. Ruben lutuunu bizin ta Anok, Palu, Ezron, mi Karmi. 10 Mi Simion lutuunu bizin ta Yemuel, Yamim, Oat, Yakin, Zoar, mi Saul. Saul naana, ni Kanaan nan. 11 Mi Lebi lutuunu bizin ta Geson, Koat, mi Merari. 12 Mi Yuda lutuunu bizin ta Er, Onan, Sela, Peres, mi Zera. Tamen Er ziru Onan, timeete su Kanaan. Mi Yuda lutuunu Peres, ni ipeebe pikin tomooto ru, zan Ezron mi Amul. 13 Mi Isaka na, lutuunu bizin ta Tola, Pua, Yasup, mi Simron. 14 Mi Sebulun lutuunu bizin ta Seret, Elon, mi Yalel. 15 Ruben, Simion, Lebi, Yuda, Isaka mi Sebulun na, Yakop ziru kusiini Lea timbotmbot Mesopotamia mi tipeebe zin raama moori ta, zaana Dina. Tana Lea lutuunu bizin mi tumbuunu bizin, zin tomtom tomoota laamuru mi tel.

16 To Gat, ni lutuunu bizin ta Zepan, Agi, Suni, Ezbon, Eri, Arodi, mi Areli. 17 Mi Aser lutuunu bizin ta Imna, Isba, Isbi, mi Beria. Aser ipeebe moori ta tomini, zaana Sera. Aser lutuunu Beria, ni ipeebe pikin tomooto ru, zan Eber mi Malkiel. 18 Zin tomtom lamoromata mi tel tina, ina Lea mbesooŋo moori kini Silpa ziru Yakop lutun bizin mi tumbun bizin. Silpa tana, Lea tamaana Laban ta iuri ma iwe Lea lene.

19 Yakop ziru kusiini Rael na, tipeebe pikin tomooto ru men, Yosep mi Benyamen. 20 Mi indeeŋe ta Yosep imbotmbot Aikuptu na, ziru kusiini Asenat tipeebe pikin tomooto ru, Manase mi Eparaim. Yosep kusiini Asenat, ni Potipera lutuunu moori. Potipera, ni patoronŋana ka tomtom ki kar On. 21 Mi Benyamen lutuunu bizin ta Bela, Beker, Asbel, Gera, Naaman, Ehi, Ros, Mupim, Upim, mi Art. 22 Zin tomtom laamuru mi paŋ tina, ina Yakop ziru kusiini Rael lutun bizin mi tumbun bizin.

23 To Dan, ni ipeebe pikin tamen, zaana Usim. 24 Mi Naptali, ni lutuunu bizin ta Yaziel, Guni, Yezer, mi Silem. 25 Zin tomtom lamata mi ru tina, ina Rael mbesooŋo moori kini Bila ziru Yakop lutun bizin mi tumbun bizin. Bila tana, Rael tamaana Laban iuri ma iwe Rael lene.

26 Tana Yakop lutuunu bizin mi tumbuunu bizin ta ni ziŋan tisula pa Aikuptu na, zin tomtom tomto tel kwoono lamata mi ta (66). Mi rwoono moori bizin tomini. 27 Mi sombe tinin zin raama Yosep ziŋan lutuunu bizin ru ta ni ipeebe zin su Aikuptu na, to tipet tiwe kembei zin Israel tomto tel kwoono laamuru (70), ta timbot pa lele kizin Aikuptu. ✡

Yakop bizin tipet Aikuptu

28 Yakop bizin tiwwa ma timar kolouŋana pa Aikuptu, tona iŋgo lutuunu Yuda ma imuuŋgu ma ila mi isotaara Yosep ta kembei: Tamaana bizin timar tipet Gosen kek. 29 Tana Yosep ise karis kini, mi ila pa Gosen be ire tamaana. Ipet ki tamaana, to isou i mi itaŋ. Imbel tiŋiizi. 30 Itaŋ makiŋ, to Yakopbi iso pini ma iso: “O lutuŋ, ŋonoono kat. Nu mbotmbot. Sombe aŋmeete, na aŋmeete lak! Ŋonoono ta aŋre u i.”

31 To Yosep iso pa toŋmatiziŋ kini ma iso: “Nio iŋgi be aŋmiili mini ma aŋla ki king be aŋsotaari piom ta kembei: ‘Nio tamaŋ mi atoŋ bizin ma tiziŋ bizin ta muŋgu timbotmbot Kanaan, ta timar tipet tio kek. 32 Zin wal ta timborro mbili. Tana timaŋga raama mbili kizin boozo ma timar i.’ 33-34 Tana ko aŋla mi aŋso pini ta kembei. Mi keleŋ. Zin Aikuptu kan na, ziŋan zin wal ta timborro mbili ŋan i timbotmbot mbata som. Pa lelen pizin ri sa som. Tana niom, sombe king iboobo yom ma kala kepet kini, mi iwi yom pa uraata tiom, na koso pini ta kembei. Koso: ‘O biibi, indeeŋe ta niam naŋgaŋŋoyam mi imar indeeŋe koozi na, niam tomtom ki amborro zin mbili, kembei ta tumbuyam bizin tikamam ta muŋgu na.’ Kozo koso ta kembei. Naso ni iyok piom be kombot su lele Gosen.”

47

1-2 Yosep iso sua ma imap, to ikam toono bizin pakan, mi ziŋan tila ma tipet ki king kizin Aikuptu. To isotaara king ta kembei. Iso: “O king, nio tamaŋ ziŋan atoŋ bizin mi tiziŋ bizin tizem toono Kanaan mi timar ramaki mbili mi mburu kizin ta boozomen, mi buri tipet lele Gosen i.” Iso makiŋ, mi iur toono bizin lamata ma tila king kereene uunu be ire zin. 3 To king iwi zin. Iso: “Ai, niom tina kakamam so uraata i?” 4 Zin tipekel kalŋaana ma tiso: “Biibi, niam tomtom ki amborro zin mbili, kembei ta muŋgu tumbuyam bizin tikamam na. Niam amkan peteele biibi isu toono Kanaan, mi lele tana ka mbutmbuutu sa be mbili tiam tikan i som. Tanata amar ma amsombe amwe leembe su lele ku ti. Mi parei? Ko irao yok piam be ambot su lele pakaana ki Gosen?”

5 Tona king iso pa Yosep ma iso: “Ina nu itum wal ku. 6 Mi lele ta boozomen ki Aikuptu na, nu ta mborro. Tana zin sombe lelen be timbot pa lele pakaana sa, na imbot ma ku tau. Uulu zin mi re len toono pakaana ambaiŋana kat be titu pa. Sombe lelen be timbot lele Gosen, ina ambai. Mi sombe tomtom kizin pakan len ŋgar ambaiŋana pa mbili mboroŋana, tona ur zin be timboro mbili tio tomini.”

7 Kaimer mana Yosep ikam tamaana Yakopbi mi iuri la king kereene uunu, mi Yakop ipombol king pa sua pakan. 8 Ipomboli makiŋ, to king iwi i ma isombe: “Nu kom ndaama piizi?” 9 Yakopbi ipekel kalŋaana ma iso: “Nio aŋwwa pa toono ma irao ndaama tomto lamata kwoono tomoota laamuru (130) kek. Tamen, koŋ ndaama boozo kembei tumbuŋ bizin na som. Mi mbotŋana tio na, pataŋana boozo indeeŋe yo.” 10 Yakop iso sua makiŋ, to ipombol king pa sua pakan mini, mana izemi, mi iyooto ma ila. 11 Tona Yosep ila ma iurpe mbotŋana ki tamaana ziŋan toŋmatiziŋ kini, mi ikam len toono pakaana ambaiŋana kat ta imbot lele pakaana zaana Ramses na, kembei ta king iso pini na. 12 Mi ni itunu mataana pizin pa kan kini, tabe ziŋan lutun bizin timbot ambai men.

Zin Aikuptu kan tikan peteele mi Yosep iuulu zin

13 Indeeŋe tana, peteele iwe biibi kat. Tabe ipun zin Aikuptu mi zin Kanaan ma mburan imap. Paso, kan kini sa imbot mini som. 14 Tana tilala ki Yosep be tiŋgiimi kan kini. Mi ni iyyo pat kizin mi iurur la ki king. 15 Tikamam ta kembei, ma pat kizin Aikuptu imap. Mi Kanaan kan tomini, pat kizin imap. To zin Aikuptu kan tila ki Yosep mi titaŋroro i ma tiso: “O Yosep, pat tiam ra, imap kat. Kam koyam kini sorok lak. Sombe kam piam som, to ametmeete lup su kerem uunu.” 16 To Yosep iso pizin ma iso: “Nakena kakam mbili tiom ma timar tio, mi nio ko aŋpekel pa koyom kini.” 17 Tana zin tila ma tikam hos, doŋki, makau, sipsip, mi mekmek kizin ma timar ki Yosep, mi ni iuulu zin pa kan kini pa ndaama tana.

18-19 Ndaama tana imap ma ila, to zin Aikuptu kan timiili ma timar ki Yosep mini mi tiso: “O biibi, niam amrao amwatkaala pataŋana tiam pu na som. Peteele imbotmbot men i. Tamen pat tiam mi mbili tiam, ta nu kam ma imap kek. Mi koroŋ toro sa imbot be amkam ma ima ku som. Niam ituyam men ta ambotmbot i, ramaki toono tiam. O biibi, iŋgi be ametmeete lup isu kerem uunu, mi toono tiam imbot sorok. Tana uulu yam mi kam koyam kini ramaki kini iweniwen tabe ampaaza. Mi niam ko amap ma amwe mbesooŋo pa king, mi toono tiam ko iwe ni lene. Kokena ametmeete lup mi toono tiam imbot sorok.”

20 Tana Yosep iŋgiimi toono ta boozomen kizin Aikuptu kan ma iwe king lene. Paso, peteele ipun zin ma tisaana kat. 21 To zin Aikuptu kan tila ki Yosep mi tiŋgomoono zitun tomini ila ki king, bekena tikam kan kini. Tana zin iwal ta timap ma tiwe mbesooŋo pa king be tikamam uraata pini. 22 Tamen zin patoronŋana kan na, Yosep iŋgiimi toono kizin som. Pa king ikamam len kadoono, tabe tiŋgimgiimi kan kini pa. Tanata tiŋgomoono toono kizin som.

23-24 Zin Aikuptu kan ta Yosep iŋgiimi toono kizin na, ni iso pizin ta kembei. Iso: “Koozi nio aŋgiimi yom ramaki toono tiom mi kewe mbesooŋo pa king kek. Tana iŋgi be aŋkam leyom kini iweniwen be kapaaza. Mi kaimer sombe kini ŋonon, tona kuur pakaana ta ila pa king, mi pakaana paŋ, nako iwe koyom. Niomŋan lutuyom bizin mi zin wal tiom kakan pakan, mi pakan imbot be kapaaza.”

25 Yosep iso sua makiŋ, to tiso pini ta kembei. Tiso: “O biibi, nu we tuyam pa pataŋana tiam kek. Iŋgi amwe mbesooŋo pa king, tana amtaŋroro u be muŋai yam mi kampe yam.” 26 Tana Yosep iur tutu pizin Aikuptu kan ta kembei: Kini boozomen ta tiyogeege na, bela tiur pakaana ta ma ila pa king. Mi pakaana paŋ na, imbot pa zitun. Mi kini ta indom pa toono kizin patoronŋana kan, to som. Pa toono kizin, king iŋgiimi ma iwe lene som. Tutu tiŋgi imbol ma imbotmbot men i.

Yakopbi kwoono imbol be titwi i su toono Kanaan

27 Indeeŋe ta zin Israel timbotmbot su lele kizin Aikuptu na, titu su lele Gosen. Mi tipeebe ma timasak ma tiwe boozo kat. 28 Yakopbi, ni imbotmbot Aikuptu ma irao ndaama lamoromata mi ru, 29 ma ndaama kini irao kembei tomto lamata, tomtooru kwoono lamata mi ru (147), to iyamaana kembei swoono igarau. Tana iboobo lutuunu Yosep ma imar, mi iso pini ma iso: “O lutuŋ, nu sombe ur kat lelem pio mi to leleŋ, na ur nomom se mbasaŋoŋ mi mbuk sua mbolŋana pio ta kembei: Sombe aŋmeete, na irao twi yo sula toono tiŋgi pepe. 30 Pa nio leleŋ be twi yo sula toono ta muŋgu titwi tamaŋ mi tumbuŋ bizin sula pa na. Tana sombe aŋmeete, na kam yo ma la toono Kanaan, mi twi yo su tana.”

Yakopbi iso sua tana makiŋ, mi Yosep iso pini ma iso: “Tamaŋ, kam ŋgar boozo pepe. Nio ko aŋkam kembei ta so na.” 31 To Yakopbi iso pini: “Sua ta nu mbuk pio na, leleŋ be pombol ma imbol kat pa Merere mataana.” Tana Yosep imbuk sua pini, mi ipombol ma imbol kat, to Yakop leleene ambai, mi itop su muriini mi isuŋ pa Merere. ✡

48

Yakopbi ipombol tumbuunu bizin Manase mi Eparaim

1 Timbotmbot ma kaimer to tiso pa Yosep: “Tomom, mete ikami.” Tabe Yosep ikam lutuunu bizin ru, Manase mi Eparaim, mi ziŋan tila tire tamaana. 2 Tipet kar, to zin wal tiso lae pa Yakop ma tiso: “O, lutum Yosep ta imar i.” Yakopbi ileŋ, to ikam se ki mburaana mini, mi imaŋga ma imbutultul se mbalia kini. 3-4 Mi iso pa Yosep ta kembei: “Nu ute: Anutu mbura keskeezeŋana ipet tio isu kar Lus ta imbot toono Kanaan na, mi ipombol yo ma iso ta kembei: ‘Nio ko aŋkam popoŋana ku ma tipet ma tiwe wal un boozo, mi aŋkam toono taiŋgi ma iwe len be ziŋan popoŋana kizin timbotmbot pa, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.’ ”✡

5 To Yakopbi iseeŋge sua kini ma iso: “Lutum bizin ru, Eparaim mi Manase, ta peebe zin isu lele tiŋgi mana aŋmar na, leleŋ be ziru tiwe leŋ kat, kembei ta lutuŋ bizin ŋonoono Ruben ma Simion. 6 Mi pikin pakan ta so peebe zin pa kaimer i, nako timbotmbot ku, mi tikam len matamur ila ki ton bizin. 7 Indeeŋe ta aŋzem lele pakaana ki Mesopotamia mi aŋmiili ma aŋmar toono Kanaan ma aŋgarau pa kar Eparata na, nom Rael imeete su zaala lwoono. Tana nio aŋtwi i sula zaala lwoono ta igarau pa kar Eparata na.” (Kar Eparata, ina Betelem tau.)✡

8 Yakop iso sua ma imap, to mataana ila pa Yosep lutuunu bizin ru, mi iwi i ma iso: “Asiŋ lutuunu bizin ru tina?” 9-10 To Yosep ipekel kalŋaana ma iso: “Iŋgi lutuŋ bizin ru ta Anutu ikam pio isu lele ti.” Yakopbi ikilaala zin som paso, ni iwe kolman kat mi mataana isaana kek. Tabe irao ire kat lele som. To Yakop isu mi iso: “Kena kam zin ma timar tio be aŋpombol zin.” Tana Yosep ikam lutuunu bizin ru ma tila ki tumbun Yakopbi. Mi ni isou zin, 11 to iso pa Yosep ma iso: “Muŋgu aŋso ko aŋre motom mini som. Tamen iŋgi Anutu ikampe yo mi aŋre u mi lutum bizin tomini.”

12 Tona Yosep ikam lutuunu bizin ma tilae pa tumbun kereene uunu, mi itunu ilek kumbuunu pa tamaana mi ituundu su toono. 13 Mana imaŋga mini, mi ikam lutuunu Manase, mi iuri ma ila imbot su Yakopbi namaana woono. Mi lutuunu Eparaim na, ila imbot su namaana ŋas. 14 Tamen Yakopbi iparpekel namaana, mi namaana woono isala Eparaim ta kaimerŋana na uteene, mi namaana ŋas isala Manase ta kolmanŋana na uteene. 15 To ipombol zin ma iso:

“O Anutu, nu Anutu ki tumbuŋ Abaraam ziru tamaŋ Isak. Ziru timbesmbeeze pu mi titoto kalŋom.

Indeeŋe ta anaŋ ipeebe yo ma aŋsu, mi imar indeeŋe koozi na, nu mborro yo mi motom pio.✡

16 Mi aŋela ku ta iwe tuŋ, mi ikamke yo pa pataŋana tio ta boozomen.

Iŋgi aŋsuŋu be pombol pikin ru taiŋgi.

Naso nio zoŋ ramaki tamaŋ Isak mi tumbuŋ Abaraam zan timbot se ki popoŋana kizin, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Mi popoŋana kizin ko tipet ma tiwe boozo kat.”

17 Yosep ire tamaana iur namaana woono isala lutuunu kaimerŋana uteene na, leleene ambai som. Tana isombe itatke tamaana namaana woono pa lutuunu kaimerŋana, mi iur sala kolmanŋana uteene. 18 To iso pini ma iso: “Tamaŋ, kam ta kembena pepe. Nomom woono isala kolmanŋana uteene, to ambai.”

19 Tamen Yakopbi ileŋ la kalŋaana som. Iso: “Lutuŋ, mbulu ta aŋkam i, ina ka uunu. Lutum kolmanŋana, popoŋana kini tomini ko tipet ma tiwe tomtom boozo mi wal zanŋan. Tamen tiziini zaana ko ilip pini. Pa popoŋana kini ko tipet ma tiwe wal boozo kat, mi wal un boozo ko tiyooto pini.” 20 Aigule tamen ta tana Yakopbi ipombol Yosep lutuunu bizin ru ma iso: “Kaimer sombe zin Israel tikam pombolŋana pa wal sa, to tiwatwaata zoyom mi tiso: ‘A, Anutu ko ikampe yom kembei ta ikampe Eparaim mi Manase na.’ ” Tana iwit Eparaim zaana ma ilip pa toono Manase zaana.✡

21 Ipombol ziru makiŋ, to iso pa Yosep: “Nio iŋgi be aŋmeete i. Tamen Anutu ko imbotmbot raama yom. Mi kaimer, ni ko ikam yom ma kimiili ma kala mini pa toono ki tumbuyom bizin mi tomoyom bizin. 22 Mi koozi aŋpakuru ma lip pa tom bizin. Mi aŋkam toono mbukuunu Sekem ma iwe lem. Toono tana, ta niamŋan zin wal ki Amor amkam malmal su pa mi aŋlip pizin.”

49

Yakopbi ipombol lutuunu bizin

1 Tona Yakopbi iboobo lutuunu bizin ma timar. Tipet kini to iso: “Kamar ma kiliu yo, bekena aŋpaute yom pa mbulu tabe ipet piom pa kaimer i.

2 “O lutuŋ bizin, tomoyom Israel ta nio i.

Tana kamar kulup yom mi keleŋ sua tio.

3 “Ruben, nu na nio lutuŋ muŋgamuŋga.

Indeeŋe ta nio naŋgaŋ kaibiim na, aŋpeebu.

Tanata mburoŋ ise ku. Zom mi mburom ko ilip pa tizim bizin.

4 Tamen nu kembei wo biibi ta ikas ke ma ipet i.

Pa nu rao be gabiizi itum na som.

Tana nu ko we mataana pa tizim bizin mini na som.

Pa nu lem ŋger pio som, mi mbuulu waeŋ.

Tana pasaana mbalia tio kek.✡

5 “Simion ziru Lebi na, mbulu kizin tamen.

Ziru tikamam sorok malmal mi tikazas zin tomtom pa buza kizin.✡

6 Tana nio leleŋ ila kizin som,

mi irao aŋgaaba zin pa lupŋana kizin som tomini.

Pa ziru keten malmalŋan, mi tipunun zin tomtom ma timetmeete,

mi tipasansaana zin mbili sorok.

7 Anutu ko iur kadoono ise kizin.

Pa zin keten malmalŋan, mi lelen tataŋa men.

Mi tileleele zin tomtom risa som.

Tana nio ko aŋyaŋgwiiri zin mi popoŋana kizin ma timbot leŋaleŋa pa toŋmatiziŋ kizin mazwan.

8 “Mi Yuda na, tom ma tizim bizin ko tipakuru.

Pa nu ko sabuleeze kom koi bizin ŋguren.

Tana tom bizin mi tizim bizin ko tilek kumbun pu.

9 Yuda, nu kembei laion popoŋana

ta mburaana biibi mi tomtom timoto kan pini.

Laion sa isombe ikan buzur ma imap, to isu mi ikeene.

Mi asiŋ ko irao be imbuuli? Som.✡

10 “Yuda ko iteege tete ki king,

mi popoŋana kini ko tikamam peeze pizin tomtom

ma ila irao tete katuunu ŋonoono imar,

tonabe ni ikam, mi wal ta boozomen ko timbot la ni kopo mbarmaana.✡

11-12 “Ni ko irao kat pa koroŋ ta munŋaana men,

mi toono kini ipiyooto baen mi kini boozo.

13 Popoŋana ki Sebulun ko timbot kolouŋana pa tai,

mi wooŋgo boozo ko tilela pa maata kizin.

Toono kizin ko ila ma imap su kar Sidon.

14-15 “Isaka, ni kembei mbili uraata kana ta mburaana biibi,

mi izza be mburu isala ndemeene ma imaŋga pa uraata.

Mi lele kini ko ambaiŋana be tomtom timbot pa mi tikam uraata.

Tana popoŋana kini ko timbel uraata.

Mi kizin pakan ko tiwe mbesooŋo mi tikam uraata pataŋana.

16-17 “Dan popoŋana kini ko tipet ma tiwe wal uunu ta.

Mi zin ko tiurpewe pataŋana kizin tomtom.

Tamen ko loŋa mi tipasaana zin tomtom tomini.

Zin ko kembei ta mooto sananŋana ta imbot la zaala zilŋaana mi izaŋzaaŋa,

beso tomtom sa imar ramaki hos kini,

to loŋa mi iŋa lae pa hos kumbuunu,

mi tomtom ta imbot sala hos ndemeene na, itop su toono.

18 “O Merere, nio aŋur motoŋ pu be uulu yo.

19 “Popoŋana ki Gat na, zin wal kuumbuŋan ko tipamurur zin, mi tikam malmal pizin.

Tamen zin ko mburan mburan, mi tiketo zin ma tila len.

20 “Toono tabe popoŋana ki Aser timbot pa i, ko mbuyeeneŋana, mi ipiyotyooto kini ambaimbaiŋan boozo kat.

Tana zin king ko matan berber pa be tikan.

21 “Popoŋana ki Naptali ko kembei ta mekmek saŋsaŋŋana

ta itoto itunu leleene mi iwwa le sorok,

mi ipeebe lutuunu bizin ambaimbaiŋan.

22 “Yosep popoŋana kini ko kembei ta ke ŋonoonoŋana

ta imbot igarau yok kezeene, mi namaana iburakraaga,

mi ipiyooto ŋonon ambaimbaiŋan boozo.✡

23 Yosep ka koi bizin timbuuru pini, mi tiso tipeeni ma imeete. Tamen tirao som.

24 Pa ni namaana alalalŋana, mi tomtom mburaanaŋana.

Paso, Anutu mbolkeŋkeŋŋana ki Yakop, tau mboroŋana kizin Israel mi tun ŋonoono, ni iporoukaali.

25 Yosep, Anutu ki tomom iuluulu u.

Anutu mbura keskeezeŋana ko ikampe popoŋana ku,

mi ikam yaŋ ma izzu pizin,

mi ikam yok ta imbot toono leleene na ma izze pizin.

Mi ko ikampe zin pa mbili, mi pikin, mi kini boozo.

26 Pa toono tabe timbot pa i, ka mba boozo, mi lele abalabalŋana.

Tana yaŋ ko izzu pa totomen.

Pombolŋana ta aŋkamam pu i, ko imbotmbot se ku ma alok.

Pa nu na, aŋuru be we biibi pa tom bizin.

27 “Benyamen, mbulu kini kembei ta me saŋsaŋŋana.

Ni izaŋzaaŋa putar mi ikanan buzur pa aigule ma mbeŋ.”

28 Tana taman Yakopbi ipombol lutuunu bizin tataŋa pa sua tana. Zin Israel un laamuru mi ru tiyooto pa Yakop lutuunu bizin laamuru mi ru tana.

Yakopbi imeete

29-30 Yakopbi ipombol lutuunu bizin makiŋ, to iur sua pizin ta kembei. Iso: “Nio iŋgi be aŋzem yom i mi aŋla kizin wal tio ta timetmeete kek na. Sombe aŋmeete, na kakam yo mi kala, mi kuur yo lela raŋ sumbuunu ta imbot toono Makpela ta muŋgu tumbuŋ Abaraam iŋgiimi la ki Eporon na. Raŋ sumbuunu tana imbot igarau pa kar Mamre ta Kanaan a.✡ 31 Pa ina, tiur Abaraam ziru kusiini Sara, mi Isak ziru kusiini Rebeka lela. Mi nio aŋur kusiŋ Lea ilela tomini. 32 Tana raŋ sumbuunu ta Abaraam iŋgiimi la kizin wal ki Et na, nio aŋsombe niom kuur yo lela tomini.” 33 Kolman Yakopbi iso sua tana ma imap, to iswooro kumbuunu se mbalia, mi iyataaŋa, mi ipas.

50

1 Yosep ire tamaana Yakopbi imeete, to itop sala ŋwaana mi itaŋ. 2-3 Itaŋ ma imap, to iso pizin mbesooŋo kini be tikam koroŋ kizin pakan ma tiurpe tamaana putuunu be imbot ma molo mi irao ibuuzu som. Tana tikam uraata tana pa putuunu ma irao aigule tomtooru. Pa ka mbulu imbot ta kembei. Mi zin Aikuptu kan titaŋ pa Yakopbi mi timbot baibai pini ma irao aigule tomto tel laamuru.

4 Baibai imap, to Yosep iso pizin menderŋan ki king ma iso: “Niom sombe leleyom ambai pio, na kakam ruŋguŋ mi kala koso pa king. 5 Koso: ‘Indeeŋe ta Yosep tamaana imeete zen na, ni isotaara Yosep bizin kembei ni leleene be titwi i lela raŋ sumbuunu ta, ta ni itunu iurpe su toono Kanaan kek. Tana kwoono imbol pa Yosep, to Yosep imbuk sua pini, beso ni imeete, to itwi i su toono Kanaan. Tana koozi, Yosep leleene be ikam tamaana putuunu ma ila toono Kanaan, mi itwi i su tana. Mi sombe itwi i makiŋ, tonabe imiili ma imar mini.’ ” 6 Yosep iso sua tana, mi zin menderŋan tila ma tiso pa king. King ileŋ, to iyok. Iso: “To sua ta mbuk pa tomom na, mi la twi i su Kanaan.”

7-9 Tana Yosep imaŋga mi ila be itwi tamaana su toono Kanaan. Mi ni itutamen som. Pa zin menderŋan ki king, mi zin bibip pakan kizin Aikuptu, ziŋan zin wal ki Yosep mi Yakopbi lutuunu bizin timap ma tila. Pakan tise hos, pakan tise karis, mi tila. Tana zin wal ta tigaaba Yosep na, sorok som. Boozo kat. Mi pikin ziŋan nan bizin mi mbili kizin men timbot Gosen.

10 Tila ma tindeeŋe lele ta tiparamut wit ŋonon pa, ta imbot igarau kar Atat ta yok Yordan pakaana mbaaga na, to timaŋga pa tiŋiizi mini pa Yakop ma irao aigule lamata mi ru. Timbel tiŋiizi. 11 Titaŋ ma zin wal ki Kanaan ta timbot lele tina tileŋ tiŋiizi kizin, to tiso: “A iŋga ra, zin Aikuptu kan ta titaŋtaŋ a.” Uunu tina ta tiwatwaata lele tana ‘Abel Mizraim.’

12 Tana Yakopbi lutuunu bizin tito kalŋaana, 13 mi tikam putuunu ma ila toono Kanaan, mi titwi i lela raŋ sumbuunu ta imbot toono Makpela mi igarau pa kar Mamre na. Raŋ sumbuunu tina ramaki ka toono, ina muŋgu Abaraam iŋgiimi la ki tomtom ta kizin wal ki Et, zaana Epron. ✡ 14 Titwi i makiŋ, tona Yosep ziŋan toono ma tiziini bizin mi zin wal pakan ta tigaabi na, timiili ma tila mini pa Aikuptu.

Yosep ikam sua luumuŋana pa toono bizin

15 Yakopbi imeete, to Yosep toono bizin timoto kan ma tisombe: “Aiss, tembel ti kek. Mbulu sananŋana ta takam pa Yosep na, iŋgi ko ipokot piti.” 16 Tana tikam sua ila pa Yosep ma tisombe: “Tamanda imeete zen, mi isope yam ma iso: 17 Kala ma koso kalŋoŋ pa lutuŋ Yosep ta kembei: ‘Nu irao be muŋai tom bizin pa sanaana kizin, mi motom mbiriizikaala mbulu sananŋana ta tikam pu na.’ Tamanda iso ta kembei, tana niam, ta mbesooŋo sorok ki Anutu ta tamanda imbesmbeeze pini na, amtaŋroro u be muŋai yam pa sanaana tiam.” Yosep ileŋ sua kizin tana na, leleene isaana pizin mi itaŋ.

18 Kaimer mana, toono bizin zitun timar tipet kini, mi tilek kumbun pini mi tiso: “Niam ko amap ma amwe mbesooŋo pu.” 19 Tamen Yosep iso pizin ma iso: “Komoto pepe. Pa nio aŋrao aŋkam Anutu muriini na som. ✡ 20 Muŋgu niom kapaata koŋ be kapasaana yo. Tamen Anutu itooro mbulu sananŋana tiom ma iwe zaala be aŋkamke tomtom boozomen. ✡ 21 Tana komoto pepe. Nio ko motoŋ piom, mi kusiyom bizin, mi lutuyom bizin.” Tana Yosep iso sua luumuŋana pa toono bizin, tabe ipotor lelen.

Yosep imeete

22 Yosep ziŋan toono mi tiziini bizin timbot Aikuptu. Timbot timbot ma Yosep ndaama kini irao kembei tomto lamata mi laamuru (110). 23 Mi ni ire tumbuunu bizin, mi le saaza bizin ta ki Eparaim i. Mi ire Manase lutuunu Makir lutuunu bizin tomini, mana imeete.

24 Yosep swoono igarau, to iso pa toono ma tiziini bizin ma iso: “Iŋgi be aŋzem yom. Tamen Anutu kola mataana piom ma kombot ambai. Mi kaimer, ni ko ikam yom ma kezem lele taiŋgi, mi kala kombot pa toono ta muŋgu ni imbuk ka sua ila ki Abaraam, Isak, mi Yakop na.” 25 To Yosep kwoono imbol kat pizin ma timbuk sua pini, beso Anutu ikamke zin ma tizem lele kizin Aikuptu, to tikam ni putuunu tomini ma tila raama. ✡ 26 Tana indeeŋe Yosep ndaama kini tomto lamata kwoono laamuru, to imeete. Mi zin tiurpe putuunu bekena irao ibuuzu som, mana tiur sula koror, mi timbotmbot raama.

✡ 1:1: Yo 1:1,3; Kol 1:16; Ibr 11:3

✡ 1:3: 2Kor 4:6

✡ 1:26: Mbo 8:5; 1Kor 11:7; Ep 4:24

✡ 1:27: Mt 19:4

✡ 1:31: 1Tim 4:4

✡ 2:2: Kam 20:11; Ibr 4:4,10

✡ 2:7: 1Kor 15:45

✡ 2:9: Un 3:22,24; Tur 2:7, 22:2,14

✡ 2:22: 1Kor 11:8,9; 1Tim 2:13

✡ 2:24: Mk 10:7,8; Ep 5:31

✡ 3:1: Yo 8:44; Tur 12:9, 20:2

✡ 3:6: 2Kor 11:3; 1Tim 2:14

✡ 3:15: Ro 16:20; Ibr 2:14; 1Yo 3:8

✡ 3:19: Mbo 90:3; Ibr 9:27

✡ 3:24: Tur 22:2,14

✡ 4:4: Ibr 11:4

✡ 4:7: Ro 6:12

✡ 4:8: Mt 23:35; 1Yo 3:12

✡ 4:10: Ibr 12:24

* 5:2: Zin Israel tipaata sua ‘tomtom’ ila zitun kalŋan be ‘Adam.’

✡ 5:23-24: Ibr 11:5; Yud 14

✡ 6:1-2: 2Pe 2:4-5

✡ 6:5: Un 8:21; Mbo 14:1-3; Ro 3:10-18

✡ 6:18: 1Pe 3:20

✡ 6:22: Ibr 11:7

✡ 7:1: Mt 24:38; 1Pe 3:20; 2Pe 2:5

✡ 7:23: Ibr 11:7; 2Pe 2:5, 3:6

✡ 9:4: Ŋgo 15:20

✡ 9:6: Kam 20:13

✡ 9:7-10: Un 1:28

✡ 11:30: Un 25:21, 29:31

✡ 12:1: Ŋgo 7:2; Ibr 11:8

✡ 12:3: Ŋgo 3:25; Ga 3:8

✡ 12:7: Ŋgo 7:5

✡ 13:15: Ŋgo 7:5

✡ 14:18: Mbo 110:4; Ibr 5:6, 7:1-10

✡ 14:19-20: Lu 18:12; Ibr 7:4-10

✡ 15:5: Ro 4:18; Ibr 11:12

✡ 15:6: Ro 4:3,20-24; Ga 3:6; Yems 2:23

✡ 15:13: Kam 1:13-14, 12:40; Ŋgo 7:6

✡ 15:14: Kam 12:35

✡ 15:15: Un 25:8

✡ 15:18: Ŋgo 7:5

✡ 16:15-16: Ga 4:22

* 17:4-5: Pisis Abaram ka uunu ta kembei: ‘tamaana zaanaŋana.’ Mi pisis ‘Abaraam’ na, ka uunu ta kembei: ‘wal uunu boozomen taman.’

✡ 17:4-5: Ro 4:17

✡ 17:7: Lu 1:55

✡ 17:8: Ŋgo 7:5

✡ 17:9-10: Ŋgo 7:8; Ro 4:11

† 17:15: Pisis Sara ka uunu ta kembei: ‘moori zaanaŋana.’

✡ 17:17: Ro 4:19

‡ 17:19: Pisis Isak ka uunu ta kembei: ‘iseeŋge.’

✡ 18:3: Ibr 13:2

✡ 18:10: Ro 9:9

✡ 19:16: 2Pe 2:7-8

✡ 19:25: Mt 11:23-24; 2Pe 2:6; Yud 7

✡ 19:26: Lu 17:32

✡ 21:1-2: Ibr 11:11

✡ 21:4: Un 17:12; Ŋgo 7:8

✡ 21:10: Ga 4:30

✡ 21:12: Ro 9:7; Ibr 11:18

✡ 22:12: Ibr 11:17; Yems 2:21

✡ 22:16: Ibr 6:13-14

✡ 22:17: Un 12:2; Ibr 11:12

✡ 22:18: Ŋgo 3:25; Ga 3:8

✡ 23:4: Ŋgo 7:16; Ibr 11:9,13

✡ 25:5: Un 24:36

✡ 25:7-8: Un 15:5

✡ 25:18: Un 16:12

✡ 25:21: Un 11:30, 29:31

✡ 25:23: Ro 9:12

✡ 25:34: Ibr 12:16

✡ 26:4: Un 12:2, 15:5, 22:16-18

✡ 26:24: Un 12:2

✡ 27:27: Ibr 11:20

✡ 27:29: Un 25:23; Ibr 11:20

✡ 27:36: Un 25:29-34

✡ 27:38: Ibr 12:17

✡ 28:3: Un 12:2

✡ 28:4: Un 17:4-8

✡ 28:12: Yo 1:51

✡ 28:13: Un 12:7, 13:14-15

✡ 28:14: Un 12:3, 22:18

✡ 29:31: Un 11:30, 25:21

✡ 31:13: Un 28:18-22

✡ 31:32: Un 35:18-19

✡ 32:12: Un 28:13-15

* 32:28: Pisis Yakop ka uunu ta kembei: ‘Pakaamŋana,’ som ‘Kumbu dibiini.’ Mi pisis Israel ka uunu ta kembei: “Ni ziru Anutu tipartoombo mburan.”

✡ 32:28: Un 35:10

✡ 32:30: Kam 24:11, 33:20

✡ 33:19: Yo 4:5

* 33:20: Zaana tina ka uunu ta kembei: ‘Merere Anutu ki Israel.’

✡ 35:1: Un 28:11-17

✡ 35:9-10: Un 32:28

✡ 35:12: Un 17:4-8

* 35:18: Pisis Benoni ka uunu ta kembei: ‘pataŋana ka pikin.’ Mi pisis Benyamen na, ka uunu ta kembei ‘nomoŋ woono ka pikin.’

✡ 35:19: Un 31:32

✡ 35:22: Un 49:4

✡ 35:27: Un 13:18

✡ 37:8: Un 42:6, 43:26-28, 44:14, 50:18

✡ 37:28: Ŋgo 7:9

✡ 38:29: Mt 1:3; Lu 3:33

✡ 39:12: 1Kor 6:18; 2Tim 2:22

✡ 39:23: Mbo 1:3

✡ 41:40: Ŋgo 7:10

✡ 41:45-46: Lu 3:23

✡ 41:57: Yo 6:27,51

✡ 42:2: Ŋgo 7:12

✡ 42:9: Un 37:5-10

✡ 45:1: Ŋgo 7:13

✡ 45:5: Mt 1:21; Yo 4:42

✡ 45:9: Ŋgo 7:14

✡ 46:3-4: Un 12:2, 50:1

✡ 46:5-7: Ŋgo 7:15

✡ 46:27: Kam 1:5; Ŋgo 7:14

✡ 47:31: Ibr 11:21

✡ 48:3-4: Un 28:13-14

✡ 48:7: Un 35:16-19

✡ 48:15: Mbo 23:1; Yo 10:11

✡ 48:20: Ibr 11:21

✡ 49:4: Un 35:22

✡ 49:5: Un 34:25

✡ 49:9: Tur 5:5

✡ 49:10: Mbo 2:9, 110:2; Mt 2:6

✡ 49:22: Mbo 1:3

✡ 49:29-30: Un 23:16-19, 50:13

✡ 50:13: Un 23:16-18; Ŋgo 7:16

✡ 50:19: Ro 12:19; Ibr 10:30

✡ 50:20: Un 45:5; Yo 11:51; Ro 8:28; Ŋgo 2:23, 3:13

✡ 50:25: Kam 13:19; Ibr 11:22

Anutu Ikamke Zin Israel

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

32

33

34

35

40

Anutu Ikamke Zin Israel Ma Tizem Pataŋana Muriini

1

Zin Israel ta tisula Aikuptu na zan

1-5 Iŋgi Yakopbi lutuunu bizin ta ziŋan taman, kusin bizin, mi lutun bizin tisula pa Aikuptu ta zan tis: Ruben, Simion, Lebi, Yuda, Isaka, Zebulun, Benyamen, Dan, Naptali, Gat, mi Aser. Mi Yakopbi tana, ni zaana toro Israel. Popoŋana kini ta ziŋan tisula na, zin tomto tel laamuru. Mi lutuunu Yosep, ni isula ma imbot Aikuptu ta muŋgu kek.✡

6 Yosep ziŋan toono mi tiziini bizin mi wal kizin pakan ta ziŋan tisula Aikuptu na, timbotmbot ma timetmeete lup. 7 Tamen zin Israel tipepeebe, tabe popoŋana kizin timasak ma tiwe boozo kat ma tirao lele kizin Aikuptu ma imap. Zin wal sorok som. Tana mburan ikamam be ilip pizin Aikuptu kan.✡

King popoŋana ki Aikuptu iseeze zin Israel matan

8 Timbotmbot ma kan ndaama ndaama mana, king popoŋana ta ipet mi imboro toono Aikuptu. Mi king tana, ni ileŋ Yosep uruunu risa som.✡ 9 Tana ni iso pizin Aikuptu kan ma iso: “Ouo, kere iti kek? Pa zin Israel timbel masakŋana ma iŋgi be mburan ilip piti i. 10 Tana nio aŋre ta kembei: Kozo turu zaala sa bekena tupunmeete mburan. Kokena timasak ma tilip piti. Pa sombe malmal sa imaŋga, to tila tigaaba kanda koi bizin, mi tikam malmal piti, mi tiko ma tila len pa lele kiti.”✡

11 To tiur zin menderŋan be timboro zin Israel mi tiseeze matan pa uraata pataŋana. Tikam zin ma tipo kar bibip ru pa king, zan Pitom mi Ramses. Kar ru tana be tilup kini mi koroŋ pakan ta ki king i be ilela ma imbot ambai. 12 Tana zin Aikuptu tiurur uraata pataŋan boozomen izze kizin Israel bekena tipunmeete mburan. Tamen som. Pa zin Israel timasak ma tiwedet ma tiwe boozo kat. Tana tirao pa toono ta boozomen kizin Aikuptu. Tabe tikam ma zin Aikuptu timoto kan. 13 To tisu na tiseeze kat zin Israel matan pa uraata.✡ 14 Tana tikam ma zin timbot ambai som kat. Pa timaŋmaŋ zin be tiurpe pat mi koroŋ pakan bekena tipo ruumu pa, mi timaŋmaŋ zin be tikam uraata matakiŋa pa mokleene tomini. Tiso pizin be tikam uraata kizin ta boozomen. Mi timuŋai zin risa som.

15-16 To king imaŋga mi iso pa moori ru ta tiuluulu zin Iburu nan pa pepe kizin na, zan Sipra mi Pua. Isombe: “Niomru keleŋ. Sombe ku'uulu zin Israel nan pa pepe kizin, na kozo kere. Beso pikin tomooto, to kupuni ma imeete. Mi sombe moori, to kezemi ma imbot.” 17 Tamen moori ru tina timototo Anutu mi tileŋleŋ la kalŋaana. Tana tileŋ la king kalŋaana som, mi tizemzem zin pikin tomooto ma timbotmbot.✡ 18 Tabe king iboobo ziru ma timar, mi iwi zin. Iso: “Ai, parei ta niomru kozorzooro la kalŋoŋ, mi kezemzem zin pikin tomooto ma timbotmbot?”

19 Ziru tipekel kwoono ma tiso: “Aiss, zin Iburu nan, pepe kizin, ina kembei ta zin Aikuptu nan som. Pa zin moori mburanŋan mi tipepeebe karau men. Tana niam amwwa mi amla be amre zin na, pikin isu kek.” 20-21 Moori ru tana timototo Anutu mi tileŋleŋ la kalŋaana. Tana ni ikampe ziru ma zin tomini tipeebe len pikin. Mi zin Israel na, timasak ma tiwedet ma tiwe boozo kat.

22 To king isu mi iur sua pa tomtom ta boozomen ki Aikuptu ta kembei. Isombe: “Kozo kakam pikin tomooto popoŋan ta boozomen kizin Iburu, mi kipiri zin sula yok Nil. Mi pikin moori kizin, to kezem zin ma timbot.”✡

2

Pepe ki Mose

1 Indeeŋe mazwaana tana, tomooto ta imbotmbot. Ni ziru kusiini uunu kizin ipet la ki Yakopbi lutuunu Lebi. 2 Mi moori tina kopoono, to ipeebe pikin tomooto ta. Mi ire pikin ruŋguunu ambai, tana isombe iturke i ma imbot. Tamen puulu tel imap, to irao be iturke i mini som.✡ 3 Tana ikam tiigi ta, mi izilzil pa koroŋ kembei ta zim ma kun siŋiini na, bekena ipakaala sumbunsumbun. Kokena yok ilela. Tona iur pikin sula leleene, mi ikami ma ila iuri su ndomdom lene ta imbot sula yok Nil kezeene na. 4 Mi pikin ri tina toono moori, ni imendernder molo ŋana ri, mi mataana ilala pini be ire so mbulu i tabe ipet pini.

5 Indeeŋe aigule tana, king lutuunu moori ziŋan tamuriŋ kini pakan tisula pa yok Nil. Zin tamuriŋ tiwwa pa yok zilŋaana, mi ni isula be iwe lene. Som, mi mataana ila na, tiigi tana ipotpot lela ndomdom lene. To iŋgo mbesooŋo moori kini ta ma ila ikam tiigi tana ma imar. 6 Beso ikaaga tiigi kwoono na, ire pikin musaari ta imbotmbot sula leleene mi itaŋtaŋ na. To leleene isaana pini, mi iso: “Alei, iŋgi Iburu nan sa ra lutuunu na!”

7 To pikin toono moori permaare, mi iwi king lutuunu moori. Iso: “Parei? Lelem be aŋla aŋru Iburu nan sa ma imar ipiwin pikin ti pu?” 8 Mi king lutuunu moori iyok. Iso: “Ambai. La.”

9 To pikin tana toono moori ila ma ikam pikin naana ŋonoono, mi ziru timar tipet ki king lutuunu moori. Tipet kini, to iso pa naana. Iso: “Kam pikin ri ti, mi piwini pio, mi mboro i ma iwe biibi. Nio ko aŋkam lem kadoono.” Tana pikin naana ikami, ma ipiwini mi imboro i. 10 Pikin itum ma iwe biibiŋana ri, to naana iuri ma imiili mini ki king lutuunu moori be iwe lene. To king lutuunu moori imaŋga na iso: “O, pikin ri ti, ni imbot yok kezeene mi aŋkami ma ise. Tana ko aŋpaata zaana be Mose.”✡

Mose iko ma ila Midian

11 Timbotmbot, ma Mose iwe tomtom. Aigule ta na, ila be ire wal kini Israel. Ila na, itunu ire kat uraata pataŋana ta zin tikamam na. Mi ire tomtom ta ki Aikuptu ipunun tomtom ta kizin Iburu. Mi Iburu tana, ni toŋmatiziŋ kini tau.✡ 12 Tabe Mose mataana rikrik, ma ire tomtom sa som, to imaŋga mi ipun Aikuptu tana ma kup. To itou magargaara ma itwi i sula.

13 Imbot ma aigule toro, to imiili ma ila mini. Mi indeeŋe tomtom ru kizin Iburu tiporrou. Tabe isu to iwi ni ta imuuŋgu pa malmal na. Iso: “Wai, pun sorok waem paso?” 14 Mi tomtom tana iso: “Mi nu tina, asiŋ iuru ma we biibi be mboro yam mi urpe pataŋana tiam? Parei, nu sombe mar mi pun yo ma aŋmeete kembei ta neeri kam pa Aikuptu ta, na?”

Mose ileŋ to imurur ma iso: “Wai, uruŋ ko irao zin tomtom kek.” Tabe imaŋga to iko ma ila lene.

15 King ileŋ Mose uruunu pa mbulu ta ikam na, to isombe ipuni ma imeete. Mi som. Pa Mose iko ma ila pa lele pakaana ta zin Midian timbotmbot pa na. Ila ipet, to imbotmbot su yok touŋana ta kezeene.✡ 16 Lele tana na, patoronŋana ka tomtom ta kizin Midian imbotmbot, zaana Reguel (Reguel zaana toro Yetro). Mi ni lutuunu moori bizin lamata mi ru. Indeeŋe Mose imbotmbot su yok tana na, Reguel lutuunu moori bizin timar be tise yok pa mbili kizin. 17 Mi wal pakan ta timborro mbili ŋan i timar tomini ma tisombe tiser zin moori tana ma tila len. Tamen Mose imaŋga na iporoukaala zin. Mi kaimer to, ise yok pa mbili kizin.

18 To zin moori tana timiili ma tila ki taman. Ni ire zin, to iwi zin. Iso: “Parei ta koozi mi kamar karau men?” 19 Mi zin tipekel ma tiso: “Amla yok na, mboroŋan pakan kizin mbili tisombe tiser yam. Tamen tomooto ta ki Aikuptu imar, to iporoukaala yam. Mi ise yok pizin mbili tomini.” 20 Taman ileŋ, to iwi zin. Iso: “Wai, ma tomtom itunu iŋgoi? Kakami ma kamar som? Kimiili ma kala ta buri, mi kakami ma kamar, bekena itiŋan takan kini.” Tana timiili ma tila mini, mi tikam Mose ma ziŋan timar.

21 Mose leleene ambai be ziŋan Reguel bizin timbotmbot. Timbotmbot ma Reguel isu to ikam lutuunu moori ta pini be iwooli. Zaana Sipora. 22 Mi Sipora kopoono, to ipeebe pikin tomooto ta. Tana Mose iso: “Muŋgu aŋwe leembe. Kenako aŋpaata lutuŋ ti zaana be Gersom.”

23 Mose imbotmbot raama zin Midian ma molo. Mi mazwaana tana, king kizin Aikuptu ta muŋgu isombe ipuni na, imeete. Tamen zin Aikuptu kan tinoknok men zin Israel matan seseezeŋan pa uraata pataŋana. Tikam ma matan siŋiini isu. Tabe zin Israel tikaraŋesŋeeze mi titaŋtaŋ pa len ulaaŋa. 24 Mi Anutu, ni ileŋ tiŋiizi kizin, mi mataana la pa sua ta muŋgu imbuk la ki tumbun bizin Abaraam, Isak mi Yakop na.✡ 25 Ni ire zin timbot ŋoobo kat. Tana pataŋana kizin, ni iute ma imap.

3

Anutu iboobo Mose

1 Mose, ni uraata kini be imborro zin mbili ki rwoonobi Yetro, ta patoronŋana ka tomtom kizin Midian na. Aigule ta na, ikam zin mbili, mi tipa pa lele bilimŋana. Mi tizem lele ta gorgori tiwwa pa i, mi tila tipet abal Orep uunu. Abal tina, ina abal potomŋana ki Anutu. (Zaana toro ta Sinai.)

2 Molo som na, Ŋgoŋana ki Yooba ta ipet kini. Imar kembei you miaana ta ibilbil lela ke leleene. Mose ire you tana ibilbil kat, tamen ikan ke som.✡ 3 Tabe ikam ŋgar la pa ma iso: “Wai, mbulu tiŋga ipa ndel kat. Parei ta you miaana izalla, tamen ikan ke som. Kenako aŋla ŋana mi aŋre kat.”

4 Yooba ire Mose ipa ma imar kolouŋana, to kalŋaana ipet pa ke tana mi iboobo. Iso: “Mose, Mose!” Mose ileŋ na itur. Isombe: “Oi, ituŋ ti.” 5 To Yooba iso: “Kozo mar kolouŋana pepe! Mi kinke kumbum keteene. Pa toono ta nu mendernder pa i, ina potomŋana.✡ 6 Iŋgi nio, Anutu ki tomom tau. Nio Anutu ki Abaraam, Isak, mi Yakop.”✡

Mose ileŋ na, imoto kana mi ipakaala mataana. Kokena ire Anutu. 7 To Yooba iso: “Nio aŋre wal tio Israel timbot ŋoobo kat su Aikuptu. Pa zin menderŋan ta timborro zin na, timbelmbel matan seseezeŋan. Mi tiŋiizi kizin, nio aŋleŋ kek. Pataŋana kizin ta boozomen, aŋute ma imap.✡ 8 Tana iŋgi aŋsu be aŋtatke zin la zin Aikuptu kan naman, mibe aŋkam zin ma tizem Aikuptu, mi tila timbot toono kizin Kanaan, Et, Amor, Peres, Ibi, mi Yebus. Pa toono tana biibi mi mbuyeeneŋana. Ipiyotyooto koroŋ ambaimbaiŋan boozomen. 9 Tana tiŋiizi kizin Israel, ise tio ma aŋleŋ kek. Mi pataŋana ta zin Aikuptu tikamam pizin bekena tikoto zin na, aŋre kek. 10 Tana koozi nio aŋgo u be la ki king kizin Aikuptu, mi kam zin wal tio Israel ma kezem toono kizin Aikuptu mi kamar.”

11 Tamen Mose iso pa Anutu. Iso: “Wai! Mi nio ti asiŋ be aŋla mi aŋmender su king kereene uunu, mi aŋkam zin Israel ma tizem Aikuptu? Nio aŋrao som.” 12 To Anutu iso: “Leŋ. Nio ituŋ ko aŋbotmbot raamu mi aŋpombolmbolu. Tana nu ko rao be kam zin wal tio ma tizem Aikuptu, mi timar ma tipet lele tiŋgi. Kamar beso kakam suŋŋana biibi pio isu abal uunu tiŋgi, tona iwe kilalan pu kembei nio ituŋ ta aŋuru pa uraata ti.”

13 Mose isu to ipekel Anutu kalŋaana ma iso: “Ambai. Mi sombe aŋmiili ma aŋla, mi aŋso pizin Israel ta kembei: ‘Anutu ki tumbundu bizin ta iŋgo yo ma aŋmar i,’ to zin ko tiwi yo ma tiso: ‘Anutu tana, zaana asiŋ?’ Ma ko aŋpekel kwon be parei?” 14 To Anutu iso: “So pizin ta kembei. So: NIO AŊBOTMBOT. Pa ina nio zoŋ mi mbulu tio. Tana so pizin Israel ta kembei: ‘NI TA IMBOTMBOT, ta iŋgo yo ma aŋmar i. *✡

15 Mi Anutu iso pa Mose mini ma iso: “So pizin Israel ta kembei: ‘Yooba, Anutu ki tumbundu bizin Abaraam, Isak, mi Yakop, ta iŋgo yo ma aŋmar i. Ni zaana AŊBOTMBOT. Zaana tana kola imbotmbot ma alok. Tana tomtom tabe tipet pa kaimer i, ko matan iŋgalŋgal zaana tina, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.’

16 “Tana nu la ma lup zin kolman kizin Israel, mi so pizin ta kembei: ‘Yooba, ta Anutu ki tumbundu bizin Abaraam, Isak, mi Yakop na, ni ipet tio kek, mi iso pio ta kembei: Ni mataana iŋgalŋgal yom Israel totomen. Tana mbulu sananŋana ta zin Aikuptu kan tikamam piom na, ni ire kek. 17 Mi ni iso ta kembei: Ni kola ikam yom ma kezem lele kizin Aikuptu ta kerre pataŋana biibi pa i, mi ikam yom ma kala kombot pa toono kizin wal ki Kanaan, Et, Amor, Peres, Ibi, mi Yebus. Pa toono tana na, mbuyeeneŋana. Ipiyotyooto koroŋ ambaimbaiŋan boozomen.’

18 “Tana so pizin kolman kizin Israel ta kembei, to zin ko tileŋ la kalŋom. Tonabe kam zin, mi niomŋan kala kepet ki king kizin Aikuptu, mi koso pini ta kembei. Koso: ‘Yooba, ta Anutu tiam Iburu na, ni ipet tiam kek. Tana yok piam be amla lele bilimŋana mibe ampatoroni. Ko ampa ma irao aigule tel ma iŋgi.’

19 “Mi nio aŋute: King kizin Aikuptu, ni ko irao iyok piom sorok na som. Bela aŋswe mburoŋ pini, tona iyok. 20 Tana nio kola aŋswe mburoŋ mi aŋkam uraata bibip pakan tabe ipa ndel kat, bekena aŋpun zin Aikuptu kan mburan. Tonabe king ipateke yom be kala. 21 Mi sombe kamaŋga be kala na, nio ko aŋkam zin Aikuptu ma lelen ambai piom. Tana zin ko tikam leyom koroŋ pakan. Kokena nomoyom men mi kala. 22 Tana zin Israel nan ta boozomen ko irao tila ma tiwi zin Aikuptu nan ta ziŋan timbotmbot, som ruumu kizin igarau zin na, be tikam len mburu ambaimbaiŋan mi pat silba ma gol. Mi zin ko tikam piom. Mburu ta boozomen tina ko iwe lutuyom bizin len be tizeebe zin pa. Tana niom ko kiniimi kat zin mi kala.”✡

4

Anutu ipombol Mose be itooro mos pakan

1 Yooba iso sua makiŋ, to Mose ipekel kalŋaana ma iso: “Ambai. Mi sombe zin Israel tiurla sua tio som, ko parei? Pa nio aŋute: Sombe aŋla ma aŋpet kizin, na zin ko timaŋga mi tiso pio ta kembei: ‘Waa, Yooba ipet ku swoi? Ina sa pakaam na.’ Manako aŋso parei pizin?” 2 To Yooba iwi i. Iso: “Mi ina sokorei ta tekteege na?” Mose iso: “Iŋgi tete tio.”

3 To Yooba iso pini: “Giibi su!” Beso Mose igiibi su toono na, iwe mooto. Ni ire, to imorsop mi ilu i lae. 4 To Yooba iso pini mini: “Nomom su pa wiini.” Beso Mose karau su pa mooto wiini na, itoori mini ma iwe tete. 5 Tona Yooba iso pini ma iso: “Leŋ. Sombe la ma pet kizin Israel, to kam ta kembei. Naso tiurla kembei nio Yooba, Anutu ki tumbun bizin Abaraam, Isak mi Yakop, ta aŋpet ku. Tona tiurla sua ku.”

6 Mi Yooba iso pini mini ma iso: “Ur nomom ila begem.” Tana Mose iur namaana ila begeene. Beso ipas ma ipet na, ire mbetmbeete sananŋan ikam namaana ma ikokou ma imap. 7 To Yooba iso pini: “Ur nomom imiili ma ila mini.” Tana Mose iur namaana ila begeene kembei Yooba iso pini. Beso ipas ma ipet na, ire namaana ambai mini.

8 To Yooba iso pini ma iso: “Sombe zin Israel tire mos mataana kana mi tiurla som, to kam mos toro tana bekena tire mi tiurla. 9 Mi sombe mos ru tana ikam zin ma tiurla sua ku som, to se yok Nil risa mi liŋ su toono. Pa yok tana kola itooro ma iwe siŋ.”

10 Tamen Mose isu to iso: “Yooba, ina ambai. Mi nio ti tomtom ki sua som. Ta muŋgu mi imar na, kwoŋ ipata pa sua soŋana. Mi koozi tomini, iŋgi nu pet tio mi zzo sua pio, tamen kwoŋ ipata men.”✡ 11 Tamen Yooba iso pini: “Mi asiŋ ta iur tomtom kwon? Mi asiŋ ta ipumun tomtom talŋan mi kwon ma timun? Asiŋ ta ikam tomtom matan ma tire lele, mi ipumun matan ma tire lele som. Nio tau.✡ 12 Tana maŋga mi la ta buri. Pa nio ituŋ ko aŋbotmbot raamu mi aŋparaurau kwom. Mi nio ko aŋpaute u pa sua tabe so pizin na.”✡

13 Tamen Mose iso: “E-e, biibi tio, nio aŋrao som. Ŋgo tomtom toro sa.”✡ 14 To Yooba keteene malmal pini mi iso: “Mi parei pa tom Aron ta Lebi popoŋana kini na? Pa nio aŋute: Ni kwo suaŋana. Ni iwwa ma imar a. Mi sombe ipet ku, nako menmeeni biibi kat. 15 Tana sua tabe aŋso u pu i, na kozo so pini ma ileŋ. To ni ko iwe kwom ma iso pizin wal pakan. Mi nio ituŋ ko aŋbotmbot raama yom mi aŋparaurau kwoyom, mi aŋpaute yom pa mbulu tabe kakam i. 16 Tana nu ko kam pini kembei ta nio Anutu aŋkamam pizin wal tau tiwe kwoŋ i. Pa sua ta so aŋso pu, nako so pini. To ni kadoono iso pizin iwal biibi.

17 “Mi motom iŋgal tete ku, mi kam ma la. Pa ina be tooro mos pakan pa.”

Mose imiili mini pa Aikuptu

18 Mose ziru Yooba tiso sua makiŋ, to Mose imiili ma ila mini ki rwoonobi Yetro mi iwi i. Iso: “Zoŋbi, parei? Irao be aŋmiili ma aŋla Aikuptu mi aŋlou zin wal tio? Ko munŋan timbotmbot men a, som pakan timetmeete kek?” Iwi i na, rwoonobi iyok. Iso: “Ina ambai. La raama lelem ambai.”

19 Indeeŋe Mose imbotmbot men raama zin Midian na, Yooba iso pini. Iso: “Miili ma la mini pa Aikuptu. Pa zin wal ta muŋgu tiso tipunu na, timetmeete lup kek.” 20 Tana Mose ikam kusiini mi lutuunu bizin, mi iur zin sala doŋki. To ikam tete ki Anutu ma iteege, mi timaŋga pa pai kizin be tisula pa Aikuptu. 21 Tiwwa ma tila, mi Yooba iso pini. Iso: “Mos matakiŋa ta aŋpombolu pa be kam na, la beso pet Aikuptu na, motom iŋgal be kam su king kereene uunu. Tamen nio kola aŋkam ŋgar kini ma imbol kat. Tana ko loŋa iyok piom Israel be kala na som. 22 Tana kozo so pini ta kembei: ‘Yooba ire zin Israel na kembei ta lutuunu muŋgamuŋga i. 23 Tana ni iso pu be zem zin ma tila be tisuŋ pini. Mi nu sombe ruutu zin, na re u. Pa ni ko ipun itum lutum muŋgamuŋga ma imeete.’ ”✡

24 Mose ziŋan kusiini mi lutuunu bizin tipa ma tila ma mbeŋkaala zin, to tikeene su zaala lwoono. Mi Yooba ipet ki Mose ma isombe ipuni ma imeete. 25 Tabe karau men mi Mose kusiini Sipora ikam yar ma ireete lutuunu. To ikam kuliini suruunu ma iur se Mose mbasaŋana mi iso: “O, nu na nio kusiŋ ŋonoono. Pa siŋ ise ŋwom kek.”✡ 26 Tana Yooba ire, to izem Mose ma imbot. (Sipora, ni ikam ŋgar pa reeteŋana, tanata iso ta kembei.)

27 Aron ta Mose toono na, Yooba ila ipet kini kek, mi iso pini ta kembei. Iso: “La pa lele bilimŋana, to ndeeŋe tizim Mose.” Tana imaŋga ma ila na, indeeŋe Mose su Anutu abal kini uunu. Ire Mose to, leleene ambai mi isou i. 28 Mi Mose iso i pa sua mi mos matan ndelŋan ta Anutu iur sua pini be ikam su Aikuptu na. 29 To ziru timaŋga mini mi tila. Tipet Aikuptu, to tilup kolman ta boozomen kizin Israel. 30 Mi Aron iso zin pa sua boozomen ta Yooba iso pa Mose na, mi itooro mos ila zin iwal biibi matan ma tire. 31 To zin iwal biibi tiurla sua kizin. Mi tileŋ kembei Yooba ire pataŋana kizin kek mi isombe iuulu zin, to tilek kumbun mi tisuŋ pini.

5

Mose ziru Aron tila ma tire king kizin Aikuptu

1 Mose ziru Aron tilup zin Israel makiŋ, to tila ki king kizin Aikuptu mi tiso: “O king, Yooba, ta Anutu tiam Israel na, ni iso pu ta kembei: ‘Zem wal kini ma tila pa lele bilimŋana be tilup zin su tana mi tikam suŋŋana biibi pini.’ ” 2 Tamen king iso: “Yooba tana, ni asiŋ, be aŋleŋ la kalŋaana mi aŋzem zin Israel ma tila? Nio ti aŋute Yooba som. Tana ko irao aŋleŋ la kalŋaana, mi aŋzem yom Israel ma kala na som.”

3 To ziru tiso: “Yooba, Anutu tiam Iburu, ta ipet tiam kek, mi isombe niam amla lele bilimŋana be amsuŋ pini mi amkam patoronŋana pini. Tana yok piam be amla. Ko ampa pa aigule tel ma iŋgi. Mi sombe amla som, nako ipasaana yam pa mete sananŋana, som ikas yam pa buza.”✡ 4 Tamen king kizin Aikuptu ipekel kalŋan ma isombe: “Niomru tina, parei ta kapandelndel zin tomtom mabe tizem uraata kizin? Kimiili ma motoyom iŋgal uraata tiom! 5 Iŋgi niom leembe sorrokŋoyom kamasak ma kilip piam kartu kek. Parei ta niomru kapandelndel waeyom bizin ma iŋgi tikamam be tizem uraata kizin i?”

King ikam pataŋana toro pizin Israel ma isala ki

6-7 Indeeŋe aigule ta tana na, king imaŋga, mi iur sua pizin menderŋan kini ziŋan zin Israel pakan ta timborro waen bizin pa uraata na. Iso: “Keleŋ kat. Sombe zin Israel timbuuzu pat pa toono sekapkapŋana mi rie, na ku'uulu zin mi koyyo len rie mini pepe. Kombot mi zitun tiru len. 8 Mi uraata kizin ka kin ta kuurur pizin ta muŋgu mi imar na, imbotmbot men muriini. Tana uraata kizin iraurau pepe. Pa zin tibeleege kek, tanata titaŋroro yo be aŋzem zin ma tila be tipatoron Anutu kizin. 9 Tana kozo kuur uraata pataŋana kat pa wal tana be tikam. Kokena matan ilala pa sua soroksorok.”

10 King iso sua tana makiŋ, to zin menderŋan kini ziŋan zin Israel pakan ta timborro waen bizin pa uraata na, tila kizin iwal biibi ki Israel ma tiso pizin. Tisombe: “King iso ta kembei: Niam ko irao amuulu yom pa rie kamŋana mini na som. 11 Bela ituyom kala kuru. Mi uraata tiom ka kin ko irao isu na som. Kozo kuurpe pat boozomen ma raraate men kembei ta muŋgu kakamam na.” 12 Tana zin Israel tikam pirik ma tila tirao lele ta boozomen ki Aikuptu, mi tiyogegeege mbutmbuutu soroksorok be tilup mi titooro raama toono sekapkapŋana ma iwe pat. 13 Mi zin menderŋan tiŋasasaara zin ma tiso: “Hai, koyomyom yom pa uraata paso? Aigule ta boozomen niom kozo kuurpe pat boozomen ma raraate kembei ta muŋgu na.” 14 Mi zin menderŋan tila kizin Israel pakan tau timborro waen bizin pa uraata na, mi tibalis zin ma tiso: “Ta muŋgu mi imar na, kakamam uraata ma irao kin ta amur piom. Parei ta koozi poŋoyom melle, mi kakam uraata biibi som.”

15-16 Tana zin Israel pakan ta timborro waen bizin pa uraata na, tila ki king mi tiso pini. Tiso: “Wai, niam tiŋgi mbesooŋo ku tau. Parei ta kam mbulu tiŋgi piam? Koozi tibalis yam ma ruŋguyam isaana. Pa tisombe niam amkam uraata ma irao som. Mi uunu ki asiŋ? Nu mi zin menderŋan ku tau. Pa muŋgu kakamam leyam rie. Mi koozi na som.”

17 To king iyaamba zin ma iso: “Niom tina ŋgwolŋoyom mi maolpunkeŋoyom kat. Tanata konoknok sua pio be aŋzem yom ma kala mi kakam patoronŋana pa Merere tiom Yooba. 18 Tamen ko som. Kimiili ma kala kakam uraata tiom ta buri! Rie, ko tikam piom mini na som. Mi pat na, kozo kuurpe boozomen ma irao pa kin ta muŋgu tiurur piom na.” 19 Zin Israel pakan ta timborro waen bizin pa uraata na, tileŋ sua tana, to tiso: “Wae, tembel ti kek! Sombe tosotaara waende bizin kembei uraata kizin ka kin irao isu som, nako parei piti?”

20 Tana tizem king mi tila, to tikoŋuru Mose ziru Aron. Pa ziru tizza zin ma timbotmbot. 21 To tiyaamba ziru ma tiso: “Mbulu ta niomru kakam piam na, Yooba ire kek. Mi ni itunu ko iŋgal motoyom pa mi ipokot. Pa niomru kapamalmal king ziŋan zin wal ta timborro uraata kini na keten, tana tire yam kembei wal sananŋoyam. Iŋgi kuur zaala pa king be ipun yam ma ametmeete lup.”

Mose leleene ipata mi itaŋroro Anutu

22 Tona Mose ila ma isuŋ pa Yooba mini. Iso: “O Merere, parei ta ur pataŋana ta kembei pizin wal ku Israel? Mi parei ta ŋgo yo ma aŋmar lele tiŋgi? 23 Nu re kek. Indeeŋe ta aŋla aŋso kalŋom pa king kizin Aikuptu mi imar indeeŋe koozi na, ni iseseeze zin Israel matan. Mi nu kam mbulu sa bekena tatke zin pa pataŋana kizin som.”

6

Merere mataana iŋgalŋgal sua kini mbukŋana

1 Tona Yooba iso pa Mose. Iso: “Iŋgi be re kat mbulu tabe aŋkam pa king i. Kola aŋswe mburoŋ biibi pini, tona ni izem zin Israel ma tila. Ni kola ire kat nio mburoŋ, tonabe iziiri zin Israel ma tizem kat lele kini mi tila len.”

2 Mi Anutu iso pa Mose mini ta kembei. Isombe: “Nio Yooba aŋbotmbot. 3 Muŋgu, indeeŋe ta aŋpet ki Abaraam, Isak, mi Yakop na, zin tiwatwaata yo ta kembei: Anutu mbura keskeezeŋana. Mi zoŋ ta Yooba i na, aŋswe pizin som.✡ 4 Tamen aŋbuk sua pizin be niamŋan amparlup yam ma amwe tamen, mibe aŋkam toono Kanaan, ta zin tiwwa pa mi tiwe leembe pa na, ma iwe popoŋana kizin len.✡ 5 Koozi zin Aikuptu kan tikam zin Israel ma tiwe mbesooŋo pizin, tana tikamam uraata pataŋana kat ma nin isaana mi tikaraŋesŋeeze. Tamen tiŋiizi kizin, nio aŋleŋ kek. Mi motoŋ iŋgalŋgal sua tio mbukŋana.✡ 6 Tana la mi so pizin Israel. So: ‘Merere kiti iso ta kembei: Nio Yooba aŋbotmbot. Koozi niom kewe mbesooŋo pizin Aikuptu kan, mi tikototo yom pa uraata pataŋana, mi leyom zaala sa som. Tamen nio aŋkam yom ma kewe leŋ kek. Tana iŋgi be aŋkam uraata bibip pakan, bekena aŋtatke yom la zin Aikuptu naman. Nio ituŋ ko aŋteege zaaba pizin mi aŋur kadoono pizin. Naso kezem pataŋana muriini mi kala. 7 Mi nio ko aŋkam yom ma kewe leŋ kat. Niom ko kewe wal tio, mi nio Yooba ko aŋwe Anutu tiom. Mi niom ko kuute kat yo. Pa uraata tabe aŋkam piom i, ko iswe mbulu mi ŋgar tio. Tana koozi niom kewe mbesooŋo pizin Aikuptu kan mi tikototo yo pa uraata pataŋana. Tamen nio kola aŋtatke yom la naman, mi aŋur zaala piom be kezem lele kizin mi kala leyom. 8 Mi nio ko aŋkam yom ma kala pa toono tau muŋgu aŋbuk sua mbolŋana kat pa be aŋkam ma iwe Abaraam, Isak, mi Yakop len na. Mi toono tana, nio ko aŋkam ma iwe leyom kat be kombotmbot pa, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. Pa nio Yooba aŋbotmbot.’ ”

9 Yooba iso sua tana makiŋ, to Mose ila ma iso zin Israel pa. Tamen zin lelen ipata pa uraata pataŋana ta tikamam na, mi mburan imap kat. Tana tiurla sua kini som. 10-11 To Yooba iso pa Mose mini. Iso: “La ki king kizin Aikuptu, mi so pini be izem zin Israel ma tila len pa toono kini.” 12 Mi Mose iso la Yooba mataana ma iso: “Wai, sombe zin Israel tiurla sua tio som, nako king ileŋ la kalŋoŋ be parei? Pa nio tomtom ki sua som.”✡

13 Tana Yooba iur sua pa Mose ziru Aron be tila ki king kizin Aikuptu, mi tikam zin Israel ma tizem Aikuptu.

Mose mi Aron un bizin

14 Iŋgi zin Israel un bizin:

Yakop lutuunu muŋgamuŋga zaana ta Ruben. Mi Ruben lutuunu bizin ta Anok, Palu, Ezron, mi Karmi. Zin tina, kaimer to tiwe urum paŋ.

15 Yakop lutuunu Simion, ni lutuunu bizin ta Yemuel, Yamin, Oat, Yakin, Zoar, mi Saul. (Saul naana, ni Kanaan nan.) Zin tina ta tiyooto pa Simion, mi tiwe urum lamata mi ta.

16 Yakop lutuunu Lebi, ni lutuunu bizin ta Geson, Koat, mi Merari. Lebi, ndaama kini irao 137 mi imeete. 17 Mi Geson ta ki Lebi na, ni lutuunu bizin ta Libni mi Simei. 18 Mi Lebi lutuunu toro Koat, ni lutuunu bizin ta Amram, Izar, Ebron, mi Usiel. Koat ndaama kini irao 133 mi imeete. 19 Mi Lebi lutuunu Merari, ni lutuunu bizin ta Mali mi Musi. Zin tel tina ta tiyooto pa Lebi mi tiwe urum tel.

20 Koat lutuunu Amram, ni iwoolo tamaana lunuri Yokopet. To Yokopet ipeebe Aron mi Mose. Amram ndaama kini irao 137 mi imeete. 21 Mi Izar ta ki Koat i, ni lutuunu bizin ta Kora, Nepek, mi Zikri. 22 Mi Koat lutuunu Usiel, ni lutuunu bizin ta Misael, Elzapan, mi Sitri.

23 Aron, ni iwoolo Eliseba, ta Aminadap lutuunu moori mi Nason lunuri na. Mi Aron ziru Eliseba lutun bizin ta Nadap, Abiu, Eleasar, mi Itamar. 24 Kora lutuunu bizin ta Asir, Elkana, mi Abiasap. Kaimer to Kora lutuunu bizin tel tina tiwe urum tel. 25 Aron lutuunu Eleasar, ni iwoolo Putiel lutuunu moori ta, to tipeebe Pineas.

Ina zin wal tana, ta tiyooto pa Lebi mi timender pa urum kizin kizin.

26-27 Tana Aron ma Mose tau Yooba iso pizin be tinoknok sua pa king ki Aikuptu, mibe tikam zin Israel ma tizem Aikuptu mi tila pa toono Kanaan na, un bizin ta tana.

28-29 Indeeŋe Mose imbotmbot su lele kizin Aikuptu na, Yooba iso pini ma iso: “Nio Yooba aŋbotmbot. Sua boozomen ta so aŋso pu, na kozo motom iŋgalŋgal be so pa king ki Aikuptu ma ileŋ.” 30 Tamen Mose iso la Yooba mataana ma iso: “Mi nio ti, tomtom ki sua som. Ko king ileŋ la kalŋoŋ be parei?”✡

7

Aron iwe Mose kwoono be iso kalŋaana pa king

1 Tona Yooba iso pa Mose. Iso: “Leŋ. Nio ko aŋuru be kam ruŋguŋ mi mender la king mataana. Mi tom Aron ko iwe kwom mi iso kalŋom pa king. 2 Tana sua boozomen tabe aŋso pu i, na nu ko so pa tom Aron, to ni kadoono iso pa king. Ko iso pini ta kembei: ‘Yok pizin Israel be tizem lele ku ti.’ 3 Tamen nio ko aŋkam ŋgar ki king ma imbol kat. Naso aŋrao be aŋkam uraata bibip mi mos mburanŋan boozomen isu lele kizin Aikuptu.✡ 4 Tana ni ko loŋa itooro ŋgar kini na som. Tamen kaimer to nio kola aŋswe kat mburoŋ pizin Aikuptu, mi aŋkam uraata bibip kat bekena aŋur kadoono pizin. Naso aŋkam zin wal tio Israel ma tizem lele kizin Aikuptu mi tila. Ko timbot la uunu uunu, mi tipa ma tila. 5 Mi sombe aŋswe kat mburoŋ pizin Aikuptu, mi aŋkam zin Israel ma tizem lele kizin, tona zin Aikuptu kan tomini ko tikilaala kat ta kembei: Nio Yooba aŋbotmbot.”

6 Yooba iso sua tana ma imap, tona Mose ziru Aron tila ma timaŋga pa uraata ta ni iur la naman na. 7 Indeeŋe tana, Mose ndaama kini tomto paŋ (80). Mi Aron na, ndaama kini tomto paŋ kwoono tel (83).

Tete ki Aron iwe mooto

8 To Yooba iso pa Mose ziru Aron. Iso: 9 “Keleŋ. Sombe king kizin Aikuptu iso pa niomru be kotooro mos sa ma ire, na so pa Aron be ikam tete kini mi igiibi su king kereene uunu. Tonabe iwe mooto biibi.”

10 Tana ziru tila ma tipet ki king, mi tikam mbulu raraate kembei ta Yooba iso pizin na. Beso Aron igiibi tete kini isu king ziŋan zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata kini na keren uunu, na iwe mooto biibi. 11 King ire, tona iboobo zin ŋgarŋan ziŋan zin naborouŋan kini ma timar. Mi zin tomini tikam naborou kizin ma raraate kembei ta Aron ikam na.✡ 12 Zin tataŋa tigibgiibi tete kizin kizin izzu toono na, tiwe mooto bibip. Tamen mooto ki Aron iwon zin lup. 13 Mbulu tana, king ire kat pa mataana. Tamen ŋgar kini imbol men, tana leleene be ileŋ la kalŋan som. Mi ina indeeŋe kat sua ta muŋgu Yooba iso na.

Mos mataana kana: Yok iwe siŋ

14 To Yooba iso pa Mose. Iso: “King kizin Aikuptu ŋgar kini imbol kat. Pa ni iyok pizin Israel be tila som. 15 Tana mankwoono, mbeŋbeŋŋana, to maŋga mi kam tete ku ta itooro ma iwe mooto na, mi sula pa yok Nil kezeene be sa king ma imar, to re i. 16 Mi so pini ta kembei: ‘Yooba Anutu tiam Iburu ta iŋgo yo ma aŋmar mi aŋso pu be zem wal kini Israel ma tila be tisuŋ pini isu lele bilimŋana. Tamen nu leŋ la kalŋaana som. 17-18 Tana ni iso pu ta kembei: Iŋgi be ibalis yok Nil pa tete kini. To yok ko itooro ma iwe siŋ. Tana ye ta timbotmbot sula yok i, ko timetmeete lup, mi zin tomtom ki Aikuptu ko tirao be tiwin na som. Pa yok ko kuziini ma isaana kat. Naso ute kat ta kembei: Yooba, ni imbotmbot.’ ”✡

19 Mi Yooba iso pa Mose mini ma iso: “So pa tom Aron be ikam tete kini mi izarra la pa yok ta boozomen kizin Aikuptu. Bibip, munmun, yok tatiliuŋan, mi yok ruumu leleene kana ta imbotmbot sula kuuru na tomini. To yok ta boozomen tana ko titooro zin ma tiwe siŋ lup. Tana siŋ ko imbot irao lele ta boozomen ki Aikuptu.”

20 Tana Mose ziru Aron tila mi tikam mbulu raraate kembei ta Yooba iso pizin na. Aron ila mi imender la king ziŋan zin bibip ta timborro uraata kini na matan, to iwit tete kini ma ise, mi ibalis su pa yok Nil. To yok itooro ma iwe siŋ. 21 Tana ye ta timbotmbot sula yok Nil na, timetmeete lup, mi yok kuziini ma isaana kat. Yok kizin Aikuptu, sa imbot ambai mini som. Tiwe siŋ men ma timap. Tabe zin Aikuptu kan tirao be tiwin som.

22 Tamen zin naborouŋan kizin Aikuptu timaŋga mi tikam naborou kizin pa yok ma ipet raraate. Tabe king ŋgar kini imbol mini, mi leleene be ileŋ la ziru kalŋan som. Mi ina indeeŋe kat sua ta muŋgu Yooba iso na. 23 Mi king itoori, mi imiili ma ila ruumu kini, to mataana mbeleele mbulu tana, mi ikam ŋgar pa mini som. 24 Mi zin iwal biibi ki Aikuptu na, tirao be tiwin yok Nil som. Tana tisu mi titoutou kan yok isu yok kezeene. 25 Yooba ipasaana yok Nil ma isaana, mi imbotmbot ta kembei ma irao aigule lamata mi ru.

8

Mos ta iwe ru pa: Ŋgeu

1 Aigule lamata mi ru tana imap, to Yooba isu na iso pa Mose. Iso: “La ki king mini mi so pini ta kembei: ‘Yooba isombe nu zem zin wal kini Israel ma tila be tikam suŋŋana pini. 2 Mi sombe yok pizin som, na re u. Pa ni ko iseeze motoyom mini pa ŋgeu. Ko ikam ma ŋgeu tilol lele tiom ma imap. 3 Yok Nil kola bok pizin. Mi ko tizem yok Nil, mi tilema ruumu ku leleene, mi tima kat murim ta kenne pa i, mi tilulu zin sala mbalia ku. Mi you teegeŋana muriini ku ramaki kuuru ma timbiiri ku ko bokbok pizin. Mi zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata ku, ziŋan zin iwal biibi ki Aikuptu na, ŋgeu ko tilela ruumu kizin tomini. 4 Tana nu niomŋan zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata ku, mi zin iwal biibi ki Aikuptu na, ŋgeu ko tilulu zin sala ŋwoyom.’ ”

Tana Mose ila to iso sua tana pa king. Tamen king ileŋ la kalŋaana som. 5 Tona Yooba iso pa Mose mini. Isombe: “So pa Aron be iwit tete kini ma ise, mi izarra la pa yok rereereŋan, mi yok touŋan, mi yok tatiliuŋan ta boozomen ki Aikuptu. To ŋgeu ko tipet ma tilol toono ki Aikuptu ma imap.”

6 Tana Aron iwit tete kini, mi izarra la pa yok kizin Aikuptu. Tona ŋgeu tipet ma tilol toono ki Aikuptu. Ŋgeu tana sorok som kat. ✡ 7 Tamen zin naborouŋan ki Aikuptu tikam naborou kizin, mi zin tomini tikam ŋgeu ma tipet ma tilol lele.

8 Tona king iboobo Mose ziru Aron ma timar, mi iso pizin. Iso: “Kusuŋ pa Yooba be iziiri ŋgeu ti piam lak! Naso aŋzem zin Israel ma tila be tikam patoronŋana pini.” 9 Mose ileŋ, to iso pa king ta kembei. Iso: “Ambai. Kenako itum ur leŋ nol sa. Ko aŋsuŋ Yooba ŋiizi be imuŋai u niomŋan zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata ku na, mi zin iwal biibi ki Aikuptu, mi iziiri zin ŋgeu pa ruumu tiom ma tila len? Tamen zin ta timbot sula yok Nil na, ko timbotmbot men.” 10-11 Tana king iso: “Gaaga to suŋ.” Mose iso: “Ambai. Ko aŋkam kembei ta so na. Gaaga to ŋgeu tizem nu niomŋan zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata ku na, mi zin iwal biibi ki Aikuptu, mi tila timbot men yok Nil. Naso nu ute kat ta kembei: Yooba Anutu tiam Israel, ni kadoono sa som.”

12 Mose ziru Aron tizem king mi tila, to Mose itaŋroro Yooba be iziiri zin ŋgeu ta ni iŋgo zin bekena tiseeze king mataana na, ma tila len. 13 Mi Yooba ileŋ suŋŋana kini. Tana zin ŋgeu ta timbotmbot lela ruumu lelen ma ruumu zilŋanzilŋan mi mokleene na, timetmeete lup. 14 To zin Aikuptu kan tiyyo zin, mi tila tindoundou zin, mi tibuzbuuzu ma kuzin irao lele. 15 Tamen indeeŋe king ire pataŋana ki ŋgeu imap, to iso: “Ulei, koroŋ sa!” Mi ŋgar kini imbol mini be iruutu zin Israel. Tana ileŋ la Mose ziru Aron kalŋan som. Mbulu tana, ina indeeŋe kat sua ta muŋgu Yooba iso na.

Mos ta iwe tel pa: Muŋgingin

16 Timbotmbot ma Yooba iso pa Mose mini. Iso: “So pa Aron be ikam tete kini, mi ipun su pa toono. Naso ululu ise, to itooro ma iwe muŋgingin, mi dudut ma timar mi tilol lele kizin Aikuptu.” 17 Tana ziru tileŋ la kalŋaana, mi Aron ikam tete kini, mi ipun su pa toono. To ululu ki Aikuptu itooro ma iwe muŋgingin. Mi muŋgingin tana dudut ma tila, mi tilol lele kizin Aikuptu ma imap. Mi tikan zin tomtom ziŋan mbili kizin ma tisaana kat. 18 Tona zin naborouŋan timaŋga ma titoombo naborou kizin be tikam muŋgingin ma tipet. Tamen titoombo ma som. Mi muŋgingin ta Aron ikam na, tiseseeze zin tomtom ziŋan mbili kizin matan ma tisaana kat. 19 Tabe zin naborouŋan tila ma tiso pa king. Tiso: “Iŋgi tomtom mburan som. Iŋgi anutu sa mburaana ta ikamam pataŋana taiŋgi piti.” Tamen king ŋgar kini imbol men. Tana ileŋ la sua ki Mose ziru Aron som. Mbulu kini tana, ina indeeŋe kat sua ta muŋgu Yooba iso na.

Mos ta iwe paŋ pa: Mberomberom

20 Timbotmbot ma Yooba iso pa Mose mini. Iso: “Gaaga, mbeŋbeŋŋana, to maŋga mi sula yok Nil kezeene be sa king. Isombe imar, to koŋuru i ma la, mi so pini ta kembei. So: Yooba itunu kalŋaana ta iŋgi be aŋso pu i. Ni isombe nu zem zin wal kini ma tila be tikam suŋŋana pini. 21 Mi sombe yok pizin som, na re u. Pa ni ko iŋgo mberomberom ma timar be tiseeze nu niomŋan zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata ku na, mi zin iwal biibi motoyom. Ruumu tiom ko bok pizin, mi zin ko tilol lele tiom. 22-23 Tamen lele pakaana ki Gosen ta itunu wal kini Israel timbotmbot pa na, ni ko imenderkaala. Tana mberomberom tasa ko irao ipet lele tana na som. Naso nu ute kat ta kembei: Yooba, ni imbotmbot lele ku taiŋgi tomini. Pa ni ko ikam mbulu ndelndelŋa pa wal ku mi wal kini. Gaaga to mos tana ipet.”

24 Tana Yooba ito itunu kalŋaana, mi iŋgo mberomberom ma timar ma tilela ruumu ki king, mi ruumu kizin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata kini na. Mi tilol toono biibi ki Aikuptu ma sik. Tana tipasaana zin Aikuptu ma tisaana kat. 25 To king imaŋga na iboobo Mose ziru Aron ma timar, mi iso pizin. Iso: “Irao lak! Niom Israel kala mi kakam patoronŋana pa Anutu tiom. Tamen ko irao kala lele molo na som. Kozo kakam su lele ta tiŋgi.”

26 Tamen Mose iso: “E-e, ina ambai som. Patoronŋana tabe amkam pa Yooba Anutu tiam i, na irao amkam su lele tiŋgi som. Kokena mbulu tiam irao pa niom Aikuptu motoyom som, to keteyom malmal piam mi kupun yam pa pat. 27 Tana yok piam be amla lele bilimŋana. Ko ampa ma irao aigule tel ma iŋgi, mana amla ampet. To amkam patoronŋana pa Yooba Anutu tiam. Naso amto sua ta ni iur piam na.”

28 King ileŋ to iso: “Ambai. Nio aŋyok piom be kala lele bilimŋana mi kakam patoronŋana pa Yooba Anutu tiom. Tamen kala lele molo pepe. Mi motoyom iŋgal yo pa suŋŋana tiom.”

29 Mose ipekel kwoono ma iso: “Leŋ. Sombe aŋzemu mi aŋla, tona aŋsuŋ Yooba be gaaga to iziiri zin mberomberom piom. Nu, niomŋan zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata ku na, mi zin iwal biibi ki Aikuptu tomini. Mi re: Kokena nu pakaam yam mini, mi ruutu yam be amla amkam patoronŋana som.” 30 Iso sua tana, to izemi mi ila ma isuŋ pa Yooba. 31 Mi Yooba ileŋ suŋŋana kini, mi iziiri mberomberom ta boozomen ma tizem king ziŋan zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata kini na, mi zin iwal biibi ki Aikuptu tomini ma tila len. Sa imbot mini som. 32 Tamen king ŋgar kini imbol mini. Tabe izem zin Israel ma tila som.

9

Mos ta iwe lamata pa: Merere ikas zin mbili

1 Timbotmbot ma Yooba iso pa Mose mini. Iso: “La ki king, mi so pini ta kembei. So: Yooba Anutu kizin Iburu isombe nu zem zin wal kini ma tila be tikam suŋŋana pini. 2 Mi nu sombe zoori mi ruutu zin mini, na kozo re u. 3 Pa ni mburaana ko iur mete sananŋana kat ise kizin mbili tiom. Tana hos, doŋki, kamel, makau, sipsip, mi mekmek tiom ko timetmeete lup. 4 Mi mbili kizin Israel na, kizin tasa ko irao imeete na som. Pa Yooba ko ikam mbulu ndelndelŋa pa mbili kizin Israel mi mbili tiom Aikuptu.”

5 To Yooba iur nol pa mbulu tana. Iso: “Gaaga, to sua tiŋgi iur ŋonoono isu lele ti.” 6 Beso kozeere mini na, ikam ma mbili ta boozomen kizin Aikuptu timetmeete lup. Mi zin Israel na, kizin tasa imeete som. 7 To king iŋgo tomtom pakan ma tila be titiiri. Beso tila na, tindeeŋe ta kembei: Mbili kizin Aikuptu men ta timetmeete. Mi kizin Israel na, tasa imeete som. Tamen mbulu ti ipei ŋgar ki king som. Tana ikam kaisiigi, mi izem zin Israel ma tila som. Pa ŋgar kini imbol kat.

Mos ta iwe lamata mi ta pa: Mbeteŋgal

8 Timbotmbot ma Yooba iso pa Mose ziru Aron mini. Iso: “Niomru kala you muriini mi koro koskoozo ise nomoyom ma bok, to kala ki king. Kala ma kepet kini, to Mose, nu mender su kereene uunu mi tiyaara koskoozo tana sala kor. 9 Tonabe imiyaara ma ila irao lele ta boozomen kizin Aikuptu. Mi sombe itoptop sala zin tomtom mi mbili ŋwan, nako isekap la kulin ma iwe mbeteŋgal mi mbeete.”

10 Yooba iso sua tana makiŋ na, ziru tila you muriini ma tiro koskoozo. To tila ma timender su king kereene uunu, mi Mose itiyaara koskoozo tana sala kor. Beso imiyaara ma ila itoptop sala zin tomtom mi mbili ŋwan na, isekap la kulin ma iwe mbeteŋgal mi mbeete.✡ 11 Mi zin wal naborouŋan na, mbeteŋgal ikam zin tomini ma tisaana kat, raraate kembei ta zin iwal biibi ki Aikuptu. Tana mburan irao Mose som. 12 Tamen king na, Yooba ikam ma ŋgar kini imbol kat. Tana ni ileŋ la sua ki Mose ziru Aron som. Mbulu tina, ina indeeŋe kat sua ta Yooba iso pa Mose na.

Mos ta iwe lamata mi ru pa: Yaŋpat mi lolo

13-14 Timbotmbot ma Yooba iso pa Mose mini. Isombe: “Gaaga mbeŋbeŋŋana, to maŋga ma la, mi sa king be imar. Sombe re i, to so pini ta kembei. So: Yooba Anutu tiam Iburu kalŋaana, ta iŋgi ima i. Ni isombe nu zem zin wal kini ma tila be tikam suŋŋana pini. Mi sombe yok som, na kozo re u. Pa ni ko iseeze kat nu niomŋan zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata ku na, mi zin iwal biibi ki Aikuptu motoyom. Ni ko ikam pataŋana bibip piom. Naso nu ute kat ta kembei: Yooba, ni kadoono sa som. Pa merere sa ki toono ti kembei ta ni na som. 15 Iŋgi be iswe kat mburaana, mi ipasaanu niomŋan zin wal ku, mi ipambiriizi yom ma kamap pa toono. 16 Tamen ko loŋa ipun yom ma kemetmeete na som. Pa iŋgi zaala kini tabe iswe mburaana ma ipet kat mat. Naso kaimer tomtom tipakurkur zaana ma iwe biibi irao toono ta boozomen.✡

17 “Iŋgi nu kototo wal kini mi rutruutu zin be tila som. 18 Tana gaaga mankwoono, sombe zoŋ mataana ikam kembei ta buri, to ni ko ikam yaŋpat ma isu. Indeeŋe tumbuyom bizin titu su Aikuptu mata popoten, mi imar imar ma indeeŋe koozi na, yaŋpat sa ta kembei isu lele tiom ti pasa zen. 19 Tana ur sua pa wal ku uraata kan be tikam zin mbili ku mi koroŋ ku boozomen ta timbotmbot mat na, mi tizeebe zin lela ruumu leleene. Kokena tasa imbot mat. Pa yaŋpat tabe Yooba ikam i, ko isu ma ipun koroŋ boozomen ta tiwwa mat na, ma timetmeete lup.”

Yooba iso sua tana makiŋ, mi Mose ila ma iso pa king. 20 To zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata ki king mi tiurla sua ki Yooba mi timototo i na, loŋa men mi tizeebe zin mbili mi mbesooŋo kizin ma timap tilela ruumu. 21 Tamen zin tau tiurla sua kini som na, tizem zin mbesooŋo mi mbili kizin ma tiwwa len mat.

22 To Yooba iso pa Mose. Iso: “Wit nomom isala kor, to yaŋpat ko isu ma irao pa lele pakaana ta boozomen ki Aikuptu. Mi ko ipasaana zin tomtom mi mbili, ramaki kini ma koroŋ boozomen ta timbotmbot mat na.”✡

23 Beso Mose iwit tete kini isala kor na, Yooba ikam ma lolo iwenweene, mi lele ikam bil, mi yaŋpat isu ma tau irao toono ta boozomen ki Aikuptu. 24 Yaŋpat ta isu lele kizin Aikuptu na, bibip kat. Mi lele ikimitmit, mi lolo iwenweene ma ila kena, ila kena. Tabe ikam ma lele isaana kat. Indeeŋe ta zin Aikuptu tumbun bizin titu su Aikuptu mata popoten mi imar na, yaŋpat sa ta kembei isu Aikuptu som. Som kat.✡ 25 Tana yaŋpat itoptop su toono kizin Aikuptu ma ipunun koroŋ boozomen ta timbotmbot mat na, ma tisaana lup. Tomtom, mbili, kini ta indomdom na, mi ke ma. 26 Tamen lele pakaana ki Gosen ta zin Israel timbotmbot pa na, yaŋpat tana isu som.

27 Tana king iboobo Mose ziru Aron ma timar, mi iso pizin. Iso: “Iŋgi irao. Koozi mi aŋkilaala i. Nio aŋkam ŋoobo mbulu kek. Yooba mbulu kini indeeŋe. Mi nio niamŋan zin wal tio, ta amkam ŋoobo. 28 Tana niomru kala, mi kusuŋ Yooba be imuŋai yam mi ipemet yaŋpat mi lolo tiŋgi. Pa iŋgi ipasaana kat yam. Mi sombe niom Israel leleyom be kezem yam mi kala leyom ta buri, na kala lak. Ko irao aŋruutu yom mini na som.”

29 Tona Mose iso: “Ambai. Ko aŋzem kar biibi mi aŋla, to aŋwit nomoŋ isala kor, mi aŋsuŋ Yooba be ipemet lolo mi yaŋpat. Mi sombe koroŋ ru tina timap, tona nu ute kat ta kembei: Toono ta boozomen katuunu ta Yooba.✡ 30 Tamen nio aŋute: Nu niomŋan zin bibip ta timborro uraata ku na, komoto kat Yooba Anutu tiam zen.”

31 Indeeŋe ta yaŋpat tana isu na, ipun kini bali mi koroŋ kembei rie ta tiurpewe kawaala pa i, ma isaana lup. Pa koroŋ ru tana tindomdom ma tizze kek. 32 Mi kini wit na, ipasaana som. Pa indomdom zen.

33 Tana Mose izem king, mi ila ma izem kar biibi mi ipera mat, to iwit namaana isala kor, mi isuŋ Yooba be ipemet yaŋpat mi lolo ma imap. To yaŋpat isu mini som. 34 Tamen king ire yaŋpat mi lolo imap, to ziŋan zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata kini na ŋgar kizin imbol mini. 35 Tana itooro ŋgar kini, mi iruutu zin Israel be tila som. Mbulu kini tina, ina indeeŋe kat sua ta Yooba iso pa Mose na.

10

Mos ta iwe lamata mi tel pa: Siizi

1 Kaimer to Yooba iso pa Mose ma iso: “La ma re king mini. Pa ina nio ituŋ ta aŋkamam ma ni ziŋan zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata kini na ŋgar kizin imbol, bekena aŋkam mos bibip taiŋgi ila mazwan. 2 Naso niom Israel kiwidit ka mbol pa lutuyom bizin mi tumbuyom bizin ma kozzo pizin ta kembei: ‘Muŋgu Yooba iswe mburaana, mi ikam mos bibip ma ipamiaŋ zin Aikuptu kan.’ Mi niom ta boozomen ko kuute kat ta kembei: Nio Yooba aŋbotmbot.”

3 Yooba iso makiŋ, to Mose ziru Aron tila ki king, mi tiso pini ta kembei. Tiso: “Yooba Anutu tiam Iburu, ni isombe nu tina mbel zooroŋana kek. Ŋiizi na lek kumbum pini mi leŋ la kalŋaana? Zem zin wal kini ma tila be tikam suŋŋana pini. 4 Mi sombe ruutu zin mini, na re u. Pa gaaga mankwoono, to ni iŋgo siizi ma timar. 5 Ko tilol toono tiom ma imap. Tana niom ko karao be kere toono mini som. Som ma som kat. Pa siizi tabe timar i, ko munŋaana ma munŋaana. Tana kini ri ma ke pwonŋan tataŋa ta timbotmbot mokleene tiom mi yaŋpat ipasaana som na, siizi tana kola tikan ma imap kat. 6 Mi ko tizeebe ruumu tiom ma bokbok. Nu niomŋan zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata ku na, mi zin iwal biibi ki Aikuptu tomini. Indeeŋe ta tumbuyom bizin mi imar indeeŋe koozi na, mbulu sa ta kembei ipet piom pasa zen. Pa siizi tabe timar i, ko sorok som kat.”

Mose iso sua tana makiŋ, to itoori mi izem king ma ipera mat. 7 To zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata ki king na, tisu mi tiso pa king. Tiso: “Wai, uunu parei ta nu leŋ la to tana kalŋaana som? Ina nu ta we uunu piti, tabe ni ikamam pataŋana boozomen taiŋgi piti i. Nu re som? Lele ki Aikuptu isaana kek. Tana zem zin tomooto kizin Israel ma tila len be tikam suŋŋana pa Yooba Anutu kizin.” 8 Tiso sua tana, to tila mi tikam Mose ziru Aron ma timar mini. Timar na king iso pizin. Iso: “Iŋgi aŋyok piom be kala ma kusuŋ pa Yooba Anutu tiom. Mi ziŋoi kat tabe tila i?”

9 Mose ipekel kwoono ma iso: “Niam ko amap ma amla. Zin pikin ziŋan nan bizin mi taman bizin, tomooto, moori, zin kolman mi kolmannan, niamŋan mbili tiam tomini, niam ko amap lup ma amla. Pa amsombe amkam suŋŋana biibi pa Yooba.” 10 To king iso: “Sombe kala, na Yooba ko ikampe yom. Tamen nio ko irao aŋyok be niomŋan waeyom bizin ma lutuyom bizin kala na som. Pa nio aŋute: Niom leyom ŋgar bozboozo. Tana ko irao aŋyok be zin moori mi pikin niomŋan kala na som. Som ma som kat! 11 Niom tomooto men, ta ko kala ma kusuŋ pa Yooba. Pa ina niomru konoknok sua pa.”

Ni iso makiŋ, to tiser Aron ziru Mose pa mataana mi tipera mat. 12 Tona Yooba iso pa Mose. Iso: “Wit nomom isala kor, mi zarra pa lele ta boozomen ki Aikuptu. To siizi ko dudut ma tipet ma tilol toono ki Aikuptu, mi tikan kini ri ta yaŋpat ipasaana som na.” 13 Beso Mose iwit tete kini isala kor mi izarra pa lele ta boozomen ki Aikuptu na, Yooba ikam miiri biibi ma imar pa re uunu. Mi miiri iloondo pa aigule tana, mi ila mbeŋ, beso kozeere mini na, siizi dudut ma tipet.✡ 14 Tipet na, tilol lele ki Aikuptu ma imap. Siizi tana munŋaana ka tieene. Siizi ta kembei, muŋgu zin Aikuptu kan tire pasa zen. Mi kaimer ta kembena, ko irao tire mini som. 15 Tana siizi timar ma tilol toono kizin Aikuptu ma imap. Tabe zin tomtom tirao be tire toono mini som. Mi siizi tana tikan koroŋ boozomen ta yaŋpat ipasaana som na ma imap kat. Mbutmbuutu, zeere, kini, ke runrun, mi ke pwonpwon. Kosa sa imbot mini som. 16 Tana king loŋa men mi iur sua be tikam Mose ziru Aron ma timar. Timar to, iso pizin ta kembei. Iso: “Nio aŋkam sosor biibi kat pa Yooba Anutu tiom mi niomru tomini. 17 Tana kumuŋai yo pa sosor tio taiŋgi, mi kusuŋ pa Yooba Anutu tiom be iziiri pataŋana biibi taiŋgi piam. Kokena ametmeete lup.”

18 Tana Mose izem king, mi ila ma isuŋ pa Yooba. 19 Mi Yooba ileŋ suŋŋana kini, to itooro miiri mini ma iwe iwaara ta mburaanaŋana kat. Tabe iwike zin siizi ma tila len lup pa Tai Siŋsiŋŋana. Tasa imbot Aikuptu mini som. 20 Tamen Yooba ikam ma ŋgar ki king imbol mini. Tana ni izem zin Israel ma tila som.✡

Mos ta iwe lamata mi paŋ pa: Zugut Mandiŋ

21 Timbotmbot ma Yooba iso pa Mose mini. Iso: “Wit nomom isala kor, to zugut mandiŋ ko isu ma ilol Aikuptu. Zugut tina ko biibi kat. Ko ikam ma zin Aikuptu kan tizoromrom kembei zin wal ta matan pisŋan i.”

22 Tana Mose iwit namaana isala kor, to zugut biibi isu Aikuptu, ma imbot irao mbeŋ tel mi aigule tel.✡ 23 Ikam ma zin Aikuptu kan tirao be tiparre zin som. Tana tipera mat som, mi timbotmbot men ta ruumu kizin. Tamen lele pakaana ta zin Israel timbotmbot pa na, zugut som. Timbotmbot la mat.✡ 24 Tona king iboobo Mose ma imar mi iso: “Niom kala lak, mi kusuŋ pa Yooba. Niomŋan kusiyom bizin ma lutuyom bizin kamap ma kala. Tamen mbili tiom na, tila pepe. Munŋan mi timbot.”

25-26 Mi Mose iso: “E-e, ina som. Bela amla raama mbili tiam ta boozomen. Tasa ko irao imborene na som. Pa niam amkankaana pa so mbili tabe amkam zin ma ampatoron Yooba Anutu tiam pa i. Tana ko amkam zin lup ma amla ampet lele tabe amkam suŋŋana su pa i, tona Yooba itunu ko iso yam pa so mbili tabe ampatoroni pa i.”

27 Tamen Yooba ikam ma ŋgar ki king imbol mini. Tana ni iyok pizin Israel be tila som.✡ 28 Mi king isu to iser Mose. Isombe: “La lem ta buri. Mi mar mini pepe! Sombe aŋre motom mini, nako aŋpunu ma kup.”

29 To Mose iso: “Sua ta so na. Nu ko re motoŋ mini som.”

11

Mos ta iwe laamuru pa: Yooba ikas zin Aikuptu lutun bizin muŋgamuŋga

1 Timbotmbot ma Yooba iso pa Mose ta kembei. Iso: “Nio ko aŋseeze king ziŋan zin iwal biibi ki Aikuptu matan mini pa tamen sa, manako ni izem yom ta boozomen mi zin mbili tiom ma kala leyom. Tamen ko leleene ambai piom som. Ko iser yom raama keteene malmal. 2 Tana la ta buri, mi sope zin Israel ta boozomen be zitun tataŋa tila ma tiwi zin tomooto ma moori ki Aikuptu ta ziŋan tipargarau zin na, be tikam len koroŋ ambaimbaiŋan ta tiurpe pa gol mi silba na. Zin ko tikam piom.”✡ 3 (Yooba iso ta kembei paso, ni ikam zin Aikuptu kan ma lelen pizin Israel. Mi tomini zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata ki king na, ziŋan iwal biibi tire Mose kembei ni tomtom zaanaŋana.)

4 Tana Mose iso pa king mini ma iso: “Leŋ! Mbeŋ lukutuunu, to Yooba isu mi ipa la mazwoyom. 5 Mi niom Aikuptu lutuyom bizin muŋgamuŋga ta boozomen kola timetmeete lup. Tasa ko imbot mini som. O king, itum lutum muŋgamuŋga tabe ikelu mi mbuleene se murim peeze kana i, ko imeete. Mi ila ila ma zin mbesooŋo moori ta titekteege you na tomini lutun bizin muŋgamuŋga kola timetmeete. Ta kembena men ma irao zin Aikuptu ta boozomen lutun bizin muŋgamuŋga ziŋan mbili kizin lutun bizin muŋgamuŋga timetmeete lup.✡ 6 Tana niom Aikuptu ko kataŋ ma kakam tiŋiizi biibi kat. Tiŋiizi tabe ipet i, sa ta kembei ipet piom pasa zen. Mi kaimer tomini, ko toro sa ta kembei mini som. 7 Tamen zin Israel na, zin ko timbot ambai men. Me kizin sa ko irao imboolo pa mbeŋ som. Naso nu ute kat ta kembei: Yooba, ni ikamam mbulu ndelndelŋa pa itunu wal kini mi niom Aikuptu.✡ 8 Mi zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata ku na, zin ko timap ma timar mi tilek kumbun pio, mi titaŋroro yo be niamŋan zin wal tio Israel amzem yom. Tana niam ko amzem yom mi amla leyam.” Mose iso sua tana ma imap, to izem king mi iyooto ma ipera mat. Mi keteene malmal kat.

9 Ipera na, Yooba iso pini. Iso: “Sua ku tana, king ko iurla som. Mi ina ambai. Pa zooroŋana kini ko iwe zaala pio be aŋtooro uraata bibip boozomen isu Aikuptu.”✡

10 Tana Mose ziru Aron tikam uraata mburanŋan boozomen ila king mataana. Uraata tana ipa ndel kat. Tamen Yooba ikam ma ŋgar ki king imbol. Tana ni iyok pizin Israel be tizem toono kini ma tila len na som.

12

Pasoba: Merere ipotom zin Israel ma timbot, mi iteege zaaba pizin Aikuptu

1 Mose ziru Aron timbotmbot su lele ki Aikuptu, mi Yooba iso pizin ta kembei. Iso: 2 “Puulu tiŋgi ilip pa puulu ta boozomen. Pa iŋgi be aŋkam mbulu popoŋana piom. Tana ndaama ta boozomen na, kuur puulu taiŋgi ma iwe mataana kana. 3 Niomru kala mi kulup zin iwal biibi ki Israel mi kosotaara zin ta kembei: Sombe aigule iwe laamuru pa puulu ti, to zin tomooto tataŋa timbit sipsip, som mekmek lutuunu ma ikot zin. 4 Mi sombe ruumu sa ka tomtom bizin boozo pe som ma tirao be tikan buzur tana ma imap som, na irao tiso lae pa ruumu toro ta igarau zin na, bekena timar ma ziŋan tilup zin mi tikan buzur tana ma imap kat.

5 “Zin mbili tana, sipsip, som mekmek tomooto ta ndabokbokŋan kat i mi kan ndaama tataŋa, to kakam zin.✡ 6-7 Komboro zin ma aigule iwe laamuru mi paŋ ka rorou, to kupun zin, mi kakam siŋin ma kumusmus se kataama tiom kwonkwon. Naso iwe kilalan pa ruumu tiom kembei niom kombotmbot lela mi kakanan buzur tana.

8 “Mbeŋ tana na, kakam mbili mazan mi kalas sala you, to kakan ramaki zeere pakpakŋana, mi narabu ta ka yis somŋana i.✡ 9 Buzur mazaana ta mbitiŋana na, kakan pepe. Mi konoi buzur koroŋŋana sa pepe. Kalas men tau mi kakan. 10 Mi sombe kakan, na kuur ŋaara sa pa aigule toro pepe. Sombe koroŋŋana sa imbot, na isala you ma ikan ma imap, mana berek. 11 Mi kuurpe ituyom pataaŋa pa pai, mana mbuleyom su pa kini kanŋana. Tana kuur kumbuyom keteene, keteege tete tiom, mi kakan karau men. Pa kini tana, inabe iuulu yom ma motoyom iŋgalŋgal mazwaana ta nio Yooba aŋpotom yom ma kombot, mi aŋteege zaaba pizin Aikuptu.

12 “Mbeŋ tana, nio kola aŋpa pa lele ta boozomen ki Aikuptu, mi aŋteege zaaba pizin. Ko aŋpun zin tomtom lutun bizin muŋgamuŋga mi zin mbili lutun bizin muŋgamuŋga ma timetmeete lup. Naso aŋpunmeete merere pakaamŋan kizin mburan ma imap. Pa nio Yooba aŋbotmbot. 13 Tana siŋ tabe kumusmus se kataama tiom kwonkwon, inabe iwe kilalan piom. Beso aŋwwa ma aŋpunun zin Aikuptu, mi sombe aŋre kilalan tana, to aŋpotom yom ma kombot. Kokena aŋkas yom raama zin.

14 “Aigule tabe aŋkam yom ma kezem Aikuptu i, na niom Israel niomŋan popoŋana tiom tabe tipet pa kaimer i, kozo motoyom iŋgalŋgal, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. Tana nio aŋur tutu piom ta kembei: Ndaama ta boozomen, aigule tana isombe ipet, na kakam lupŋana biibi mi kusuŋ pio. Pa ina aigule potomŋana. Tutu taiŋgi ko imbol ma alok.

Lupŋana ki narabu ta ka yis somŋana i

15 “Lupŋana biibi tana isombe ipet, na kozo kakan narabu ta ka yis somŋana i men pa aigule lamata mi ru. Tana aigule mataana kana ki lupŋana tana isombe ipet, to kakam yis boozomen ta imbotmbot lela ruumu tiom na, mi kigiibi ma ilane. Kezem sa ma imbot pepe. Mi sombe tomtom sa izooro mi ikan narabu ta ka yisŋana i pa mazwaana tana, to keseri ma ila lene kat. Irao imbot raama yom Israel mini pepe. 16 Lupŋana tana ka aigule mataana kana, mi aigule tabe imap pa i, ina aigule potomŋan be kulup yom mi kakam suŋŋana bibip. Tana aigule ru tana, kakam uraata sa pepe. Tamen kini na, kuurpe koyom.

17 “Lupŋana biibi tana zaana ta kembei: ‘Lupŋana ki narabu ta ka yis somŋana i.’ Mi nio aŋur ka tutu piom mi popoŋana tiom tabe tipet pa kaimer i ta kembei: Ndaama ta boozomen na, niom kozo kakam lupŋana taiŋgi bekena motoyom iŋgalŋgal mbeŋ ta nio aŋkam yom ma kezem lele kizin Aikuptu na. Tutu tana ko imbol ma alok.✡ 18-19 “Tana puulu mataana kana ti, sombe ka aigule iwe laamuru mi paŋ ka rorou, to lupŋana taiŋgi ipet. Mi ko imbotmbot ma aigule iwe tomoota mi ta ka rou, to imap. Ndaama ta boozomen, niom ko irao kakan narabu ta ka yis somŋana i men pa aigule lamata mi ru tana. Tana yis sa imbot ruumu tiom pa mazwaana tana pepe. Mi sombe tomtom tiom sa, som leembe sa ikan narabu ta ka yisŋana i, na kozo keseri ma ila lene. Irao imbot raama yom Israel mini pepe. 20 Tana lele swoi ta so kombotmbot, na kakan koroŋ yisŋana sa pa mazwaana tana pepe. Kakan narabu ta ka yis somŋana i men.”

Mose isotaara zin Israel pa Pasoba ka tutu pakan

21 Yooba iso makiŋ, to Mose ila mi iboobo kolman ta boozomen kizin Israel ma timar tilup zin, mi iso pizin ta kembei. Iso: “Kala ta buri mi kakam koyom mbili ma ikot yom, mi kupun zin be niomŋan wal tiom kakan. 22 Mi siŋ kizin mbili tana na, kiliŋ sula timbiiri, mi kakam kupunpun ma kitizik sula, to kumusmus se kataama tiom kwonkwon. To niom ta boozomen kozo kamap ma kombot lela ruumu tiom tiom ma irao berek. Mi tomtom sa iyooto pepe. 23 Pa mbeŋ to Yooba isu mi ipa pa Aikuptu ma iteege zaaba pizin. Mi sombe ire siŋ tana imbot se kataama tiom kwon, to ipeteke aŋela kini tabe ikas zin Aikuptu i, be irao ilema ruumu tiom som. Naso ipun yom som, mi kombot ambai.✡

24 “Tutu ta iŋgi aŋur piom i, niomŋan popoŋana tiom tabe tipet pa kaimer i, bela motoyom iŋgalŋgal mi kototo ma ikot ndaama ta boozomen. Naso iseeŋge iseeŋge ma ila. 25 Tana niom sombe kala ma kepet toono ta Yooba imbuk sua pa be ikam piom, na motoyom iŋgalŋgal mbulu taiŋgi mi kakamam su toono tana tomini. 26 Mi kaimer, sombe lutuyom bizin tiwi yom pa ka uunu, to koso pizin ta kembei. 27 Koso: ‘Iti tupun mbili taiŋgi bekena tapakur Yooba, mibe matanda iŋgal mazwaana ki Pasoba ta ni ipotom iti Israel ma tombot, mi ila ma ikas zin Aikuptu na.’ ”

Zin Israel tileŋ sua ki Mose, to tilek kumbun mi tipakur Yooba zaana. 28 Tona tila mi tito sua ta Yooba iur pa Mose ziru Aron na. Tikam raraate kembei ta ni iso pizin na.

Merere ikas zin Aikuptu lutun bizin muŋgamuŋga

29 Indeeŋe mbeŋ lukutuunu kat na, Yooba isula Aikuptu, mi ikas zin Aikuptu lutun bizin muŋgamuŋga ta boozomen ma timetmeete lup. Tasa imbot som. King lutuunu muŋgamuŋga tabe ikeli mi imbutul se muriini peeze kana i, Yooba ipuni ma kup. Mi ikas zin ta kembena, mi ila ila ma zin wal sorrokŋan ta timbotmbot lela ruumu sanaana leleene na, lutun bizin muŋgamuŋga timetmeete tomini. Mi mbili kizin tomini, ni ikasgeege lutun bizin muŋgamuŋga ta boozomen ma timetmeete lup.✡ 30 Tana mbeŋ tamen ta tina, ta king ziŋan zin bibip boozomen ta timuŋmuuŋgu pa uraata kini na, mi zin iwal biibi ki Aikuptu timaŋga ma tire zin pikin timetmeete lup. To tiŋiizi irao pa ruumu ta boozomen. Titaŋ ma tiyeryer irao lele ta boozomen ki Aikuptu.

Zin Aikuptu tiso pizin Israel be tila len

31-32 To mbeŋ tamen ta tina na, king iboobo Mose ziru Aron ma timar, mi iso pizin. Iso: “Niomru kamaŋga ma kezem lele tiam ti ta buri mi kala leyom. Mi niomru men som. Niomŋan zin Israel ta boozomen kala leyom! Koyo mbili tiom ma timap, mi kala kakam suŋŋana pa Yooba, kembei ta muŋgu kiwi yo pa na. Kala, kala! Mi motoyom iŋgal yo tomini pa suŋŋana tiom, mi kusuŋ Yooba be ikampe yo.”

33 Tana zin Aikuptu tipiyar zin Israel be tizem lele kizin karau men. Pa tikam ŋgar pa zitun ma tisombe kokena zin Israel timbot, to timetmeete lup. 34 Tana zin Israel timaŋga ma tikam palawa kizin, mi tiur sula timbiiri, to tizuk pa kawaala, mi tikwaara ma tila. Palawa tana, titooro raama ki yis zen. 35 Mi tito Mose kalŋaana ma tiwi zin Aikuptu kan pa len koroŋ ambaimbaiŋan matakiŋa. Koroŋ pakan tiurpe pa gol mi silba, mi pakan na mburu tabe tizeebe zin pa i.✡ 36 Mi Yooba itunu ikam zin Aikuptu kan ma lelen pizin. Tana koroŋ boozomen ta zin Israel tiwi zin pa na, zin tikam pizin sorok. Tabe zin Israel tiniimi kat zin Aikuptu kan.

Zin Israel tizem Aikuptu

37 Tona zin Israel timaŋga ma tizem kar Ramses, mi tila pa lele ta zaana Sukot. Zin iwal ma iwal kat. Tomooto kizin men na, tirao kembei 600,000 ma iŋgi. 38 Mi wal boozomen ta Israel somŋan i, na zin tomini tigaaba zin ma ziŋan tila raama mbili kizin boozomen. 39 Mi zin Israel tikam narabu kizin ta tiurpe su Aikuptu mi titooro raama yis zen na, mi tito sorok bekena tikanan pa zaala lwoono. Tikam ta kembei paso, zin Aikuptu tipiyar zin tau. Tabe tirao be tiurpe kat kan kini som.

40 Zin Israel timbotmbot su Aikuptu irao ndaama 430.✡ 41 Mi indeeŋe kat aigule ta ndaama 430 tina imap pa i, na zin timap lup ma timaŋga mi tizem lele kizin Aikuptu. Timbot la uunu uunu mi tipa, kembei ta zin malmal kan ki Yooba i. 42 Mbeŋ tana, Yooba mataana iŋgal sua kini mbukŋana mi ikam zin Israel ma tizem lele kizin Aikuptu. Tana zin Israel ko matan iŋgalŋgal mbeŋ tana, mi tipakurkur Yooba pa ikot ndaama ta boozomen, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Pasoba ka tutu pakan

43 Mi Yooba iso pa Mose ziru Aron ta kembei. Iso: “Lupŋana tabe niom Israel kakam bekena motoyom iŋgal mbeŋ ki Pasoba ta aŋpotom yom ma kombot, mi aŋkas zin Aikuptu pa na, ina ka tutu pakan ta kembei:

“Tomtom ndelŋana sa ki lele toro isombe imar ma niomŋan kombotmbot, na ni irao ikan kini tana pepe. 44-45 Mi sombe tomtom sa imar ma ikam uraata pu bekena ikam le pat, na ni tomini irao ikan pepe. Tamen sombe ŋgiimi tomtom sa ma iwe lem mbesooŋo mi reeti kek, na ni irao be ikan.

46 “Niom sombe kuurpe lupŋana tana ka kini lela ruumu sa, na kakan pataaŋa. Kakam kalwoono sa ma kepet mat pepe. Mi kepetekat buzur tiroono sa pepe.✡ 47 Mi tomtom ta boozomen kizin Israel bela matan iŋgalŋgal lupŋana tana mi titoto ka mbulu.

48 “Sombe tomtom sa ki kar toro imar mi niomŋan kombotmbot ma molo, mi sombe leleene be ikan Pasoba ka kini, na bela tireeti mi zin wal kini tomini ma tiwe kembei ta niom kartu, tona ni irao ikan. Mi sombe tomtom sa tireeti som, inako irao be ikan kini tana na som. 49 Tana niom Israel niomŋan zin leembe ta timar pa kar toro mi niomŋan kombotmbot na, kozo koto tutu raraate men tau.”

50 Tana zin Israel ta boozomen tito sua ta Yooba iur pa Mose ziru Aron na. Tikam raraate kembei ta ni iso pizin na. 51 Mi aigule tamen ta tina na, Yooba ikam zin ma timap lup mi tizem Aikuptu. Timbot la uunu uunu mi tipa, kembei ta zin malmal kan.

13

1 Mi Yooba iso pa Mose mini ta kembei. 2 Iso: “Niom Israel, kozo kuur lutuyom bizin muŋgamuŋga ta boozomen ma tiwe leŋ. Pa lutuyom bizin muŋgamuŋga mi zin mbili tiom lutun bizin muŋgamuŋga ta boozomen, ina nio tio men.” ✡

Lupŋana ki narabu ta ka yis somŋana i

3 To Mose iso pizin iwal ta kembei. Iso: “Motoyom iŋgal aigule ta ti. Pa koozi Yooba namaana mburaanaŋana itatke yom la zin Aikuptu kan naman ma kezem pataŋana muriini. Tana kewe mbesooŋo mini som. Ndaama ta boozomen, mazwaana taiŋgi isombe ipet, na niom irao kakan narabu yisŋana pepe. 4 Motoyom iŋgal puulu Abib tiŋgi. Pa aigule ta kezem lele kizin Aikuptu pa na, ipet pa puulu ta tiŋgi. 5-6 Muŋgu Yooba imbuk sua pa tumbundu bizin be ikam toono Kanaan ta zin Kanaan, Et, Amor, Ibi, mi Yebus timbotmbot pa na, ma iwe lende. Pa toono tana ambaiŋana mi mbuyeeneŋana. Ipiyotyooto koroŋ ambaimbaiŋan boozomen. Tana kaimer, sombe Yooba ikam yom ma kala kepet toono tana, na motoyom iŋgal be kakamam ta kembei: Ndaama ta boozomen, puulu Abib tiŋgi isombe ipet, tona niom irao kakan narabu ta ka yis somŋana i men pa aigule lamata mi ru. Mi mazwaana tana ka aigule ta imap pa i, inabe kulup yom mi kakam suŋŋana biibi ma kapakur Yooba zaana. ✡ 7 Aigule lamata mi ru tana, niom irao kakan narabu ta ka yis somŋana i men. Tana yis kalwoono sa irao imbot toono tiom pa mazwaana tana pepe.

8 “Lupŋana taiŋgi, sombe ka nol ipet, tona kapaute lutuyom bizin pa ka uunu ta kembei. Koso: ‘Iti takam mbulu taiŋgi paso, muŋgu Yooba ikam uraata biibi piti, mi ikam ti ma tezem Aikuptu.’

9 “Yooba namaana mburaanaŋana, ta itatke yom la zin Aikuptu kan naman, mi ikam yom ma kezem lele kizin. Mi ka mbulu taiŋgi, ina kakam, bekena motoyom iŋgalŋgal uraata kini tana, mi kopo se ndomoyom. Naso motoyom iŋgalŋgal sua ta ni ikam piti na, ma kwoyom itekteege totomen. 10 Tana Yooba iur tutu piom ta kembei: Ndaama ta boozomen na, kalala beso ka nol ipet, to kakam mbulu taiŋgi.

Zin pikin muŋgamuŋga tiwe Merere lene

11 “Muŋgu Yooba imbuk sua pa niomŋan tumbuyom bizin mi ipombol ma imbol kat, be ikam yom ma kala kepet toono Kanaan, mibe ikam toono tana ma iwe leyom kat. 12 Kaimer, sombe sua kini tana iur ŋonoono, tona niom bela kuur pikin tomooto muŋgamuŋga ta boozomen raama zin mbili lutun bizin muŋgamuŋga na, ma timap tiwe Yooba lene. Kozo kakam ta kembei: Zin mbili lutun bizin muŋgamuŋga, sombe tomooto, na kupun zin be kapatoron Yooba pa. 13 Tamen doŋki lutun bizin muŋgamuŋga na, kapatoron Yooba pa pepe. Kepekel zin pa sipsip. Mi sombe kepekel zin som, na kupun zin ma timeete sorok. Mi lutuyom bizin muŋgamuŋga ta boozomen na, kepekel zin pa koroŋ pakan.

14 “Mi kaimer, sombe lutuyom bizin tiwi yom pa mbulu tana ka uunu, to koso pizin ta kembei. Koso: ‘Muŋgu iti tewe mbesooŋo sorok su lele kizin Aikuptu. Tamen Yooba namaana mburaanaŋana ikam ti ma tezem lele kizin. 15 King kizin Aikuptu, ŋgar kini imbol kat be tezem lele kini som. Tamen Yooba isula mi ikas zin Aikuptu lutun bizin muŋgamuŋga ta boozomen ramaki zin mbili kizin lutun bizin muŋgamuŋga ma timetmeete lup. Tanata koozi, mbili kiti lutun bizin tomooto muŋgamuŋga ta boozomen timap tiwe Yooba lene mi tapatoroni pa. Mi lutundu bizin muŋgamuŋga tiwe Yooba lene tomini. Tamen takamam patoronŋana pizin som. Tepekelkel zin pa koroŋ pakan. 16 Pa muŋgu Yooba namaana mburaanaŋana, ta ikam ti ma tezem lele kizin Aikuptu. Tanata takamam mbulu tiŋgi bekena matanda iŋgalŋgal uraata kini tana mi topo se ndomondo.’ ”

Merere iso zin Israel pa zaala

17 Indeeŋe ta king ki Aikuptu izem zin Israel ma tila na, Yooba ipatooŋo zin pa zaala katŋana ta ila pa lele kizin Pilistia na som. Pa ikam ŋgar ta kembei: “Sombe zin Israel tito zaala katŋana tana mi tindeeŋe kan koi bizin karau, mi sombe malmal imaŋga, to titooro ŋgar kizin mi timiili mini pa Aikuptu.” 18 Tana indeeŋe zin tizem Aikuptu na, ni ikam zin ma tipa zaala molo ta ila pa lele bilimŋana, mi ila ipet Tai Siŋsiŋŋana na. Mi mburu kizin malmal kana, na tipa raama.

19 Mi Mose, ni ikam Yosep tiroono ma tila raama. Pa muŋgu kat Yosep kwoono imbol pizin Israel ma timbuk sua mbolŋana pini, beso kaimer ma Anutu iuulu zin, to tikam tiroono mi timaŋga raama. Tana Mose mataana iŋgal sua mbukŋana tana mi ikam. ✡ 20 Zin Israel tila tipet lele Sukot, to tila ma tipet lele bilimŋana zilŋaana. Tona tipun su lele ta, zaana Etam.

21 Aigule na, Yooba imbotmbot la miiri tieene leleene mi imuŋmuuŋgu pizin bekena izzo zin pa zaala. Mi mbeŋ na, ni iwe kembei ta you bilbilŋana bekena ka azuŋka izzo zin pa zaala. Tana zin tirao be tipa pa aigule mi mbeŋ tomini. 22 Pa miiri tieene mi you bilbilŋana tana tizemzem zin som. Timuŋmuuŋgu pizin pa aigule ma mbeŋ bekena tizzo zin pa zaala. Ta kembena men mi tiwwa.

14

Zin Aikuptu tiketo zin Israel

1 Yooba isu to iso pa Mose ta kembei. Isombe: 2 “So pizin Israel be titooro zin, mi timiili mini ma tila pa kar Pi Airot. Mi sombe kepet tai, to kupun su Migdol ka peende ta imbot kolouŋana pa kar Balzepon na. (Kar Pi Airot tina, ina imbot ndapet pa kar Migdol.) 3 Naso king kizin Aikuptu iso niom kakankaana pa zaala ki lele bilimŋana, mi kasaŋsaŋ ma kiliuliu men su lele kini.

4 “Mi nio ko aŋkam ma ŋgar kini imbol mini be iketo yom. Tona aŋswe mburoŋ, mi aŋkas ni ziŋan zin malmal kan kini ma timurum ma timap. Naso zoŋ iwe biibi, mi zin Aikuptu kan tiute kat ta kembei: Nio Yooba aŋbotmbot.” Tana zin Israel tila ma tikam kembei ta Yooba iso na.

5 Indeeŋe king ki Aikuptu ileŋ kembei zin Israel tiko ma tila len kek na, ziŋan zin bibip ta timuŋmuuŋgu pa uraata kini na, titooro ŋgar kizin mini ma tiso: “Wae, iti ti ko talliŋanda kat. Tezem zin Israel ma tila paso? Ma ko lende mbesooŋo iŋgoi be tikam uraata piti?”

6-7 Tona king iurpe karis kini malmal kana. Mi ikam karis ndabokbokŋan ki malmal irao 600, ramaki karis malmal kan pakan. Mi tiur zin wal tau malmal kan ŋonoono i be tikam zin karis tana. Mi tiur zin hos be tiyaaru zin karis tana, to king ziŋan zin malmal kan kini timap ma timaŋga mi tila. 8 Pa Yooba ikam ma king ŋgar kini imbol kat. Tana indeeŋe zin Israel tizem Aikuptu na, ni ikam kaisiigi, mi ikam zin malmal kan kini ma ziŋan tiketoto zin Israel. 9 Pakan tiko pa karis, pakan tiloondo pa hos, mi pakan tipa toono. Tila tila tila ma, tise kizin Israel su peende ta imbot kolouŋana pa Pi Airot mi Balzepon na.

10 Beso zin Israel matan imiili na, tire king ziŋan zin malmal kan kini timar mabe tise kizin. To keten ikam keŋ, mi motoŋana biibi kat ikam zin. Tana titaŋroro Yooba be iuulu zin. 11 Mi tiso pa Mose ma tiso: “Parei, naala kizin Aikuptu irao yam som, ta nu tina segeede yam ma amzem Aikuptu bekena ametmeete ma amsu leyam lele bilimŋana ti? Parei ta nu kam yam ma amzem Aikuptu? ✡ 12 Indeeŋe ta tombotmbot Aikuptu na, amso pu ta kembei: ‘Toŋgo yam. Zem yam ma ambot be amkam uraata pizin Aikuptu.’ Mibe nu leŋ yam, so ndabok. Tamen amso na som. Tana iŋgi be ametmeete lup su lele bilimŋana ti.”

13 To Mose iyembut sua kizin. Iso: “Irao! Komoto pepe. Kemender mbolŋana. Pa Yooba, ni imbotmbot. Koozi ko kere kat mburaana. Pa ni itunu kola ikamke yom. Zin tomtom ki Aikuptu ta kere zin a, inako kere zin mini som. 14 Pa Yooba itunu ko iporoukaala yom. Tana kuur niyom ma kombot.”

15 To Yooba iso pa Mose. Iso: “Parei ta nu taŋroro yo i? So pizin Israel be timaŋga ma tila. 16 To wit tete ku, mi sara la pa tai. Naso tai imet ma iwe ru, bekena iur zaala pizin Israel, mi tipa pa toono raraazaŋana ma tilae mbaaga. 17-18 Mi nio, nako aŋkam zin Aikuptu ma ŋgar kizin imbol be tiloondo toto yom ma tima. Tonabe aŋpasaana king ziŋan zin malmal kan kini, ramaki zin hos mi karis kizin ma timap ma tisula len. Naso zoŋ iwe biibi, mi zin Aikuptu kan tiute kat ta kembei: Nio Yooba aŋbotmbot.”

19-20 Tona Ŋgoŋana ki Anutu saamba kana ta imuŋmuuŋgu pizin Israel i, imiili ma ila ipa kaimer pizin. Mi miiri tieene tomini, imiili ma ila ikemer be imbot la zin Israel mi zin Aikuptu mazwan. Mbeŋ tana na, zugut biibi. Tamen miiri tieene tana iur mat pizin Israel. Tabe zin Aikuptu tigarau zin som.

Uraata biibi ta Merere ikam su Tai Siŋsiŋŋana na

21-22 Tona Mose isara namaana la pa tai. Mi Yooba ikam ma miiri biibi imar pa re uunu mi iwi tai pa mbeŋ ma ila berek. Tabe tai imet ma iwe ru, mi toono raraazaŋana ipet. Tai pakaana ru tana timender kembei ta siiri! Tana zin Israel tipa pa toono raraazaŋana tana ma tilae mbaaga. ✡ 23 Beso matan imiili na, tire king ziŋan zin malmal kan kini timar ramaki karis mi hos kizin ma tipeete tai lukutuunu kek.

24 Zoŋ ise ri na, Yooba imbot la miiri tieene mi you bilbilŋana leleene mi ire su pizin Aikuptu. To ipakankaana zin. 25 Mi ikam karis kizin ma titatat, tabe tiloondo ma wis som. Tana timoto kan ma tiso: “Wai, loŋa mi timiili! Pa iŋgi Yooba itunu iporoukaala zin Israel.”

26 Tona Yooba iso pa Mose. Iso: “Sara nomom imiili mini pa tai. Naso tai ila ilup mini, to ipomon zin Aikuptu raama karis kizin ma timap.” 27-28 Tana zoŋ ise kek, to Mose itoori mi isara namaana imiili pa tai. To tai ipol ma ila ilup mini. Zin Aikuptu kan ta tiketoto zin Israel na, titoombo be tiko. Tamen som. Tai ilol zin malmal kan ta boozomen ki king ma timap. Ina zaala tana, ta Yooba ipambiriizi zin lup. Tasa imbot mini som. 29 Tamen zin Israel na, Yooba iur zaala pizin, tana tipa pa toono raraazaŋana ta imbot la tai lukutuunu na, ma tilae pakaana mbaaga. Mi tai pakaana ru tana timender la naman woono mi ŋas kembei ta siiri.

30 Ina zaala ta Yooba itatke zin Israel la zin Aikuptu kan naman pa aigule tana. Mi zin Aikuptu kan ta timetmeete na, zin Israel tire kat putun titimbilmbil su peende ma timbotmbot. 31 Yooba iswe mburaana biibi pizin Aikuptu ma zin Israel tire kat pa matan. Tana timoto i ma tiurla kini, mi tiurla sua ki mbesooŋo kini Mose tomini.

15

Mboe ta Mose ipakur Merere pa

1 Mose ziŋan zin Israel timbo mboe ti pa Yooba.

“Nio ko aŋbo mboe pa Yooba,

pa ni imaŋga mi ikam uraata biibi, tana ikam zaana biibi.

Ni igiibi zin hos mi karis

ma tisula len tai.✡

2 “Yooba ipombolmbol yo, tana aŋbo mboe pini.

Ni ulaaŋa tio mburaanaŋana.

Anutu tio, ni ta kembeiŋana.

Tana nio ko aŋpakuri pa mbulu kini ndabokŋana.

Muŋgu tamaŋ imbesmbeeze pini.

Mi nio tomini aŋwidit uruunu isala kor.✡

3 Merere, ni irao kat pa malmal.

Ni zaana Yooba.

4 “Zin malmal kan ki king ramaki karis kizin na,

Yooba igiibi zin ma timap tisula len tai.

Mi zin bibip kizin malmal kan ta king itunu ipeikat zin na,

zin tisula len tomini.

5 Tai ilol zin ma timon kembei ta pat.

Tisula len ta mozo lukutuunu a.

6 O Yooba, nomom woono na, mburaanaŋana.

Pa nu pun koyam koi bizin ma timap.

7 Nu ta biibi ma lip.

Pa zin wal ta timaŋga be tizooru na, nu pundu zin sula tai.

Ketem ibayou kat pizin.

Tanata pambiriizi zin ma timap, kembei ta you ikan rie.

8 Nu ketem malmal kat, tana pei miiri biibi ma imaŋga.

To tai imet ma iwe ru,

mi pakaana ru tana timender kembei ta siiri.

Duubu tiur nin ma timbot.

Mi tai leleene iwe zaala ma imbol.

9 “Koyam koi bizin tiso ta kembei:

‘Niam ko amketoto zin Israel mi amse kizin.

Ko amyo mburu kizin ma irao yam.

Ko amkas zin ma timap lup. Naso leleyam ambai.

Buza tiam isombe itaara tomtom pakan.

Niam ko amkoto zin pa mburoyam.’

10 “Tamen nu kam miiri ku ma imar mi iwi tai,

to ilol zin ma timap lup.

Tisula mozo leleene kembei ta pat.

11 “O Yooba, nu kadom sa som.

Pa merere toro sa irao u na som. Som kat!

Nu potomŋom mi ndabokŋom.

Mi nu kamam uraata bibip ta ipa ndel kat.

Tabe tomtom timototo u, mi tipakurkuru.✡

12 “Nu giibi nomom woono mi kas koyam koi bizin.

Toono kwoono ikaaga mi iwon zin ma timap lup.

13 “Pa nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku.

Tanata tatke zin pa pataŋana kizin, mi kamam peeze pizin.

Nu mbolkeŋkeŋŋom.

Tanata yaaru zin, mi kam zin ma tila tipet murim potomŋana.

14 Zin karkari tileŋ uraata ku uruunu na, timurur mi timoto.

Zin Pilistia kan tileŋ na, motoŋana biibi ikam zin ma tiseŋeeŋe.

15 Zin bibip ki Edom tileŋ na, timoto ma mburan imap.

Mi zin peeze kan ki Moap timurur mi motoŋana ikam zin.

Mi zin wal ki Kanaan na, mburan imap kat.

16 O Yooba, zin tileŋ urum pa mburom biibi,

tanata motoŋana biibi ikam zin ma mburan imap kat.

Pa tirao be tikam kosa sa som.

Nu itum ta kam yam Israel ma ampet, bekena amwe lem.

Tana zin karkari ko timendernder sorok kembei ta ke tuntun,

mi tirre yam mi amlela amkam toono kizin.

17 O Yooba, nu ko kam yam ma amar ambot ambai su abal ku.

Abal tana na, murim potomŋana.

Pa nu pamender urum ku isala.✡

18 “Yooba, ni ta king biibi ŋonoono.

Peeze kini ko iseeŋge iseeŋge ma ila.”

Mboe ki Miriam

19 Tana Yooba ipomon zin malmal kan ki king raama zin hos mi karis kizin ma tisula len tai. Tamen ikam ma toono raraazaŋana ipet pizin Israel. Tabe tiwwa ma tilae pakaana mbaaga. 20 To Aron toono moori Miriam ta Anutu kwoono na, ziŋan zin moori ta boozomen tikam kakaaba kizin, mi tirak. 21 Mi Miriam imbo mboe tiŋgi:

“Kombo mboe pa Yooba.

Pa ni imaŋga mi ikam uraata biibi, tana ikam zaana biibi.

Ni igiibi zin hos mi karis

ma tisula len tai.”

Yok pakpakŋana

22-23 To Mose iso pizin Israel ma timaŋga mini pa pai. Tizem Tai Siŋsiŋŋana, mi tiwwa pa lele bilimŋana ta zaana Sur na ma irao aigule tel. Mi tindeeŋe kan yok sa som. To tipet lele Mara. Lele tana yok imbotmbot. Tamen yok tana pakpakŋana. Tabe zin Israel tirao be tiwin som. (Uunu tina ta tipaata lele tana zaana be Mara.) 24 To zin Israel timaŋga mi tikam sua boozo pa Mose. Tiso: “Waii, iŋgi ko amwin koyam yok iŋgoi?”

25 Tana Mose itaŋroro Yooba be iuuli. To Yooba iso i pa ke ta. Mi Mose ikam ma ipiri sula yok, to yok tana itoori ma iwe ambaiŋana.

Timbotmbot tina, mi Yooba iur tutu pakan pizin bekena itoombo zin pa. 26 Iso: “Nio Yooba ta Anutu tiom. Kozo keleŋ la kalŋoŋ, mi kakam mbulu ta indeeŋe men pa nio motoŋ. Sombe motoyom iŋgalŋgal tutu tio mi koto kat, inako aŋseeze motoyom pa pataŋana sa kembei ta aŋur pizin Aikuptu na som. Pa nio Yooba ta aŋurpewe mete tiom ma niyom ndabok.”✡

27 To zin Israel tipa ma tila tipet lele Elim. Lele tina na, ka yok bukbukŋan laamuru mi ru, mi ka ke det tomto tel laamuru. Ke tana ŋonoono ambai pa kanŋana. Tana tila tipet tina, to tipun su be timbot kolouŋana pa yok.

16

Merere ikam zin Israel kan kini mi buzur

1 Zin Israel timaŋga ma tizem lele Elim, mi tiwwa ma tila, to tipet lele bilimŋana ta zaana Sin. Lele tana imbot la Elim mi Sinai mazwan. Indeeŋe tana, pai kizin tau timaŋga su Aikuptu mi tila tipet Sin na, ikam puulu ta mi pakaana kek.

2 Timbotmbot ma som, mi zin iwal biibi ki Israel timaŋga mini pa ŋoŋi. Ziŋan Mose ma Aron tau. 3 Timaŋga to tiso: “Niam ti, Yooba ikas yam isu Aikuptu pataaŋa, so ndabok. Pa ambotmbot tiŋga na, mboti tiam ambai. Ambombooreyam mi amkanan kini ma buzur ta sorok som ma kopoyam isaana. Tamen niomru kesegeede yam sorok ma amar lele bilimŋana ti, ta iŋgi petel yam mabe ametmeete lup i.”✡

4 Tona Yooba iso pa Mose. Iso: “Iŋgi be aŋkam koyom kini saamba kana. Mi ko isuma ikot aigule ta boozomen. Tana niom sombe koyo koyom, na koyo ma boozo pepe. Koyo irao pa aigule tamen. Ina kembei nio aŋtoombo yom pa mibe aŋre: Ko keleŋ la sua tio, som som?✡ 5 Mi sombe uraata iwe lamata mi ta, na koyo raraate kembei ta kakamam pa aigule pakan na. Pa sombe kuurpe, nako aŋpamasak ma irao pa aigule ru.”

6-7 To Mose ziru Aron tiso pizin iwal biibi ki Israel. Tiso: “Niom keteyom malmal mi kakamam sua boozo piam paso? Niamru ti amso, ta tamar i? Iŋgi Yooba itunu ta imborro iti i. Mi ni ileŋ ŋoŋi tiom kek. Tana rou to, iswe mburaana ma kere kat pa motoyom. Naso kuute kat ta kembei: Ni itunu ta ikam yom ma kezem Aikuptu, mi kamar lele tiŋgi. Niam som. Mi berek to, iswe mburaana mi mbulu kini ndabokŋana piom ma kere mini.”

8 To Mose iseeŋge sua kini ma iso: “Keleŋ. Ŋoŋi ta kakamam pa Yooba na, ni ileŋ kek. Tana koozi rou, to itunu ko ikam koyom buzur. Mi berek, to ikam koyom kini ma irao leleyom. Naso ŋgar tiom ipet, mi kikilaala kembei pai kiti tiŋgi katuunu ta ni. Niam som. Tana ŋoŋi tiom tana, kakamam piam som. Niom koŋooŋo pini tau.”✡

9 To Mose iso pa Aron. Iso: “Yooba ileŋ ŋoŋi kizin Israel kek. Tana so pizin be timap ma timar timender su Yooba kereene uunu.” 10 Aron izzo sua tana pizin iwal biibi ki Israel, mi matan ila pa lele bilimŋana na, tire Yooba iswe azuŋka kini ma iyaryaara lela miiri tieene leleene.

11 To Yooba iso pa Mose. Iso: 12 “Ŋoŋi kizin Israel, nio aŋleŋ kek. Tana so pizin ta kembei: Rou to, kan buzur isuma. Mi berek to, kan kini isuma be tikan ma kopon isaana. Naso tiute kat ta kembei: Nio Yooba aŋbotmbot. Mi nio ta Anutu tiom.”

13 Timbotmbot ma rorou to, kan man kiau dudut ma timar, mi tisu lele tana ma tilol ma imap. To berek na, tolou ipet.✡ 14 Tolou imap na, zin Israel tire koroŋ kokouŋana ta ilol lele kizin ma sik. 15 Tire na, tikankaana pa. Tabe tiparwwi zin pa ma tiso: “Wai, iŋgi sokorei?” To Mose iso pizin. Iso: “Ina kini ta Yooba ikam piom be kakan na.✡ 16 Mi ni iur ka tutu ta kembei: Sombe beeze ta ka tomtom bizin piizi, na tiyo ta irao zin men tana be tikan ma imap. Mi tiyo ma zaza pepe.”

17 Tana zin Israel tila mi tikam kembei ta Yooba iso na. Pakan tiyo biibi. Mi pakan tiyo rimen. 18 Beso tikan na, zin wal ta tiyo biibi na, kini kizin irao kat zin. Mi kalwoono sa imbot som. Mi zin wal ta tiyo kini rimen na, zin tomini, kini kizin irao zin. Petel zin som. Tana zin ta boozomen tikam raraate men tau.✡

19 Mi Mose iso pizin mini ma iso: “Kuur kalwoono sa ilae pa aigule toro pepe. Kozo kakan ma imap kat.” 20 Mi tomtom pakan, zin tizooro mi tisombe tiur kini kizin kalwoono ma imbot pa aigule toro. Tamen aigule toro, zoŋ ise na, motmooto tila kini tana ma bok, mi kuziini sananŋana. Mi Mose ire to keteene malmal kat pizin.

21 Aigule ta boozomen, zoŋ ise na, tilala mi tiyyo kini ta irao zin, bekena tikan ma imap kat. Mi kini ta tiyo som mi tizem ma imborene na, sombe zoŋ ise ma biibi, to ikan mi ireere ma imap. 22 Mi indeeŋe uraata iwe lamata mi ta na, kini ta tiyo pa aigule tana, ina irao pa aigule ru. Tana zin kolman kizin Israel tila ki Mose mi tisotaari pa. 23 Ni ileŋ, to iso pizin. Iso: “Keleŋ. Yooba iur sua ta kembei: Gaaga, iti ko irao takam uraata sa som. Pa ina aigule kini potomŋana be ketende su. Tana koozi kuurpe koyom kini ma iwe mazeene pataaŋa. Naso koyom kalwoono imbot pa gaaga.”✡ 24 Zin Israel tileŋ, to tikam kembei ta ni iso na. Mi aigule toro, zoŋ ise na, kini tana imbot ambai. Isaana som, motmooto tila som.

25 Mose isu to iso pizin. Iso: “Koozi kini sa ko isu som. Pa iŋgi aigule potomŋana ki Yooba be ketende su pa uraata kiti. Tana kini kalwoono ta neeri kuur lae na, ina tana tabe kakan ta koozi. 26 Pa uraata iwe ta, mi ila imiili uraata iwe lamata mi ta na, kini ko izzu be koyo koyom. Beso iwe lamata mi ru pa, inako som. Pa ina aigule potomŋana be ketende su. Ta kembei men mi ila.”

27 Mi wal pakan na, zin tizooro la Mose kalŋaana, mi tila be tiyo kan kini pa aigule potomŋana tana. Tamen tila na, tiru ma som. 28 Tona Yooba iso pa Mose. Iso: “Niom talŋoyom som? Ŋiizi na zooroŋana tiom imap, mi koto tutu tio mi sua tio? 29 Kere. Nio aŋur aigule potomŋana tio piom, bekena keteyom su. Tana sombe uraata iwe lamata mi ta, na aŋkamam koyom kini ta irao pa aigule ru pataaŋa. Mi sombe iwe lamata mi ru pa, na niom ta boozomen kala lele sa pepe. Kombotmbot ta muriyom men.” 30 To zin Israel tileŋ la Anutu kalŋaana, mi keten su pa uraata kizin ta boozomen.

31 Zin Israel tiwatwaata kini ta Yooba ikamam pizin na be ‘manna.’ * Manna na, kokouŋana mi inamut kembei ta bigil suruunu.

32 Mose iso pizin Israel mini ta kembei. Iso: “Yooba iur sua piti be takam kuuru ta, mi toyo kini tiŋgi sula ma bok, to tuur lae ma imbotmbot. Beso kaimer ma popoŋana kiti tipet, to toso zin pa. To tiute mi tiso: ‘O, indeeŋe ta tumbundu bizin tizem Aikuptu na, Yooba ikamam kan koroŋ ta kembei isu lele bilimŋana.’ ”

33 Mi Mose iso pa Aron ma iso: “Kam kuuru ta, mi la ma yo manna isula. To la mi ur su Yooba kereene uunu. Naso iwe matamur pa zin popoŋana kiti tabe tipet pa kaimer i.” 34 Aron ito sua tana mi iur manna pakan ilae. Mi kaimer ma zin Israel tiurpe beeze potomŋana ki Yooba ma imap, to tikam manna tana, mi tila tiur su Sua Mbukŋana Ka Koror ta tutu imbot lela na kereene uunu.✡ 35-36 Manna tana, zin Israel tikanan ma irao ndaama tomtooru. Timbotmbot se ki manna men ma irao tipet toono Kanaan mi titu su, to imap.

17

Yok ireere pa pat

1 To zin iwal biibi ki Israel timaŋga mini pa pai. Tito Yooba kalŋaana, mi tizirri zin pa lele bilimŋana ta zaana Sin na, ma tila tipet lele ta, zaana Repidim. To timbot. Tamen lele tana, ka yok somŋana.

2 Tabe tisu to tikam sua boozo pa Mose mini. Tiso: “Re koyam yok sa ma amwin.” Mi ni iso: “Parei ta kakamam sua boozo pio i? Niom kosombe kuru Yooba mburaana?” ✡

3 Tamen zin ta boozomen tikarakyaaga pa kan yok ma tisaana kat. Tabe tinoknok sua pa Mose. Tiso: “Nu tina segeede yam ma amzem Aikuptu mi amar lele ti, ta iŋgi be niamŋan lutuyam bizin mi zin mbili tiam ametmeete lup pa koyam yok i.” 4 Tabe Mose itaŋroro Yooba ma iso: “O Yooba, iŋgi ko aŋkam parei pizin wal ti? Pa iŋgi be tipun yo pa pat i.” 5-6 Mi Yooba iso: “Kam zin kolman pakan, mi niomŋan kumuuŋgu ma kala abal Sinai uunu. Pa nio ko aŋbotmbot sala pat biibi ta imbotmbot abal uunu na. Sombe la, na motom iŋgal tete ku ta pun su pa yok Nil na, be teege. Mi sombe kamar ma kagarau pat tana, to pun lae pa. Mi yok ko ipet pa pat tana mi ireere, bekena zin iwal tiwin.” Tana Mose ikam kembei ta Yooba iso pini na, ma kolman tire kat pa matan. ✡

7 Lele tana, Mose ipaata be Masa mi Meriba. Pa indeeŋe ta zin Israel timbotmbot tana na, tikam sua boozo pini mi tisombe tiru Yooba mburaana. Pa tisombe: “Yooba ko itiŋan tombotmbot i? Ko som ma iŋgi.” ✡

Zin Israel ziŋan zin Amalek tiporou

8 Zin Israel timbotmbot men su lele Repidim, mi zin Amalek timar be tikam malmal pizin. 9 Tana Mose iso pa Yosua ma iso: “Peikat tomtom kiti pakan, mi niomŋan kuurpe ituyom be kala pa malmal ta gaaga i. Mi nio, nako aŋteege tete ki Anutu, mi aŋmender sala lele mbukuunu tiŋga, mi aŋsuŋi be ipombol yom.”

10 Yosua ila to ito Mose kalŋaana mi iur wal pakan be tigaabi mi ziŋan zin Amalek tiporou. Mi Mose ziru Aron mi tomtom toro, zaana Ur, zin tel tisala lele mbukuunu tana. 11 To Mose imaŋga mi sombe namaana isala kor mi isuŋ pa Yooba, na zin Israel tiliplip pizin. Beso namaana imetmeete ma isu, to zin Amalek kadoono tipimiili pizin Israel. 12 Tinoknok ta kembei ma Mose namaana imetmeete ma ikonye kat. Tabe Aron ziru Ur tikam pat ta ma tiur su toono, mi ni mbuleene ise. To tiwit namaana ma isala kor. Ta iteege namaana ŋas, mi toro iteege woono. Tiwe suluken pini ta kembei ma irao zoŋ isula. 13 Tabe Yosua ziŋan zin Israel tikas zin Amalek pa buza kizin ma timap.

14 Tona Yooba iso pa Mose. Iso: “Beede malmal tiŋgi ka mbol ila ro bekena zin Israel matan iŋgal pa kaimer. Mi so pa Yosua be ipo sua ti ise ndomoono: Kaimer nio kola aŋpambiriizi zin Amalek ma timap kat. Ko zan sa mini som.”

15 Yooba iso makiŋ, to Mose iurpe patoronŋana muriini ta, mi ipaata zaana ta kembei: ‘Yooba, ni imuŋmuuŋgu piti mi ikam ti ma tilip pa malmal.’ 16 Mi Mose iso: “Zin Amalek timaŋga be tizooro peeze ki Yooba. Tana ni itunu ko ikam malmal pizin totomen.”

18

Yetro ilou Mose

1 Mose rwoono Yetro, ni patoronŋana ka tomtom kizin Midian. Mi mbulu boozomen ta Anutu ikam pa Mose ziŋan wal kini Israel na, Yetro imbotmbot lele kini, mi ileŋleŋ uruunu. Tana uraata biibi ta Yooba ikam pizin, mi zaala tau ni ikam zin ma tizem lele kizin Aikuptu na, ni ileŋ kek. 2-4 Tana isombe ila be ire zin. Mazwaana tana, Mose waene Sipora ziŋan lutuunu bizin ru, timbotmbot ki Yetro. Pa Mose iur zin ma tila kini ta muŋgu kek. Tana indeeŋe Yetro imaŋga be ila ire rwoono, to ikam zin mi ziŋan tila.

Mose lutuunu bizin ru na, ta zaana Gersom mi toro zaana Eliezer. Pisis ru tana na, un ta kembei: Indeeŋe lutuunu muŋgamuŋga isu na, Mose iso: “Muŋgu nio aŋwe leembe.” Tana ipaata pikin zaana be Gersom. Mi lutuunu toro isu na, Mose iso: “Anutu ki tamaŋ, ta iuulu yo mi ikamke yo pa king ki Aikuptu buza kini.” Tana ipaata pikin toro tana zaana be Eliezer.✡

5 Tana Yetro ikam Mose waene ma lutuunu bizin, mi ziŋan tila ma tipet ki Mose isu lele bilimŋana ta zin Israel timbotmbot pa na. Lele tana igarau abal ki Anutu. 6 Yetro isu to isotaara la pa zaana kembei ni ziŋan lutuunu moori mi tumbuunu bizin ru ta timar i.

7 Mose ileŋ to, ila be ikam zin. Ila na indeeŋe zin su zaala, to ituundu pa rwoonobi, mi imbeŋbeeŋe pini. To tiparwwi zin pa mbotŋana kizin, mi Mose ikam zin ma tila beeze kini. 8 Tila to imaŋga na ipit mbol ma rwoonobi ileŋleŋ. Iso i pa mbulu boozomen ta Yooba ikam pa king ziŋan zin iwal biibi ki Aikuptu bekena ikamke zin Israel na. Mi iso i tomini pa pataŋana boozomen ta indeeŋe zin su zaala lwoono na, mi mbulu ta Yooba ikamam bekena iuulu zin.

9 Yetro ileŋ na, menmeeni biibi pa mbulu ambaimbaiŋan boozomen ta Yooba ikamam pizin Israel, mi zaala tau ni itatke zin la zin Aikuptu kan naman na. 10-11 To iso: “Nio aŋpakur Yooba pa kampeŋana kini! Muŋgu zin Aikuptu tikototo yom mi tiseseeze motoyom ma kasaana kat. Pa merere kizin tipesese zin tau. Mi iŋgi Yooba itatke yom la naman kek. Tana koozi nio aŋute kat ta kembei: Yooba, ni ilip pa merere ta boozomen.”✡

12 Tona zin Israel tikam mbili pakan, mi tiur zin la ki Yetro, bekena ikam patoronŋana pa Anutu. Pakan, ni iur sala you ma ikan ma imap. Mi pakan na, tikan bekena ziŋan Anutu tiparlup zin ma tiwe tamen. Tana ziŋan Aron mi zin kolman ta boozomen kizin Israel tilup zin su Anutu kereene uunu, mi tisuŋ ma tikan kini.✡

Tiur peeze kan pakan be tiuulu Mose

13 Aigule toro, zoŋ ise to, Mose imaŋga be ileŋ sua kizin iwal, mibe iurpe pataŋana kizin. Tana tomtom timekewe ma timarmar kini. Mi ni itekteegi ma ila ila mbeŋ. 14 Rwoonobi ire uraata ta Mose ikamam pizin tomtom na, biibi mete. Tabe isu to iso: “Wae, zoŋ o, so mbulu i ta kembei? Parei ta nu itum tamen kamam uraata tana? Re. Wal tana sorok som. Iŋgi tiparpekelkel taparpaara, mi timokorkor ma timarmar, mi timendernder su kerem uunu pa mankwoono ma ila ila mbeŋ.”

15 Mose ipekel ma iso: “Iŋgi timarmar tio be aŋzzo zin pa ŋgar ki Anutu. 16 Mi sombe tomtom pakan tiŋooŋo, na zin tomini timar be aŋleŋ pataŋana kizin mi aŋurpe, mibe aŋpaute zin pa tutu ki Anutu mi sua kini.”

17 Tabe rwoonobi iso pini ma iso: “Zaala ta kamam tina, aŋre na, ambai som. 18 Pa uraata tana sorok som. Tana nu itum tamen kat, nako rao som. Ko noknok ta kembena ma mburom imap. Mi tomtom ta kembena, ko nin gesges. 19 Leŋ. Iŋgi ko aŋso u pa zaala ambaiŋana. Zaala ti, sombe to, nako Anutu imbotmbot raamu mi iuulu. Mi nu itum tau. Sombe to, nako kena. Sombe tomtom pakan tiŋooŋo, na nu ta ko we kwon be kam sua kizin ila ki Anutu. Mi ni iso parei pu, to nu mar sope zin pa. 20 Mi uraata ku be paute zin pa tutu mi sua ki Anutu, mi so zin pa mbulu mi uraata tabe tikam i.

21 “Nio aŋsombe ur wal ambaimbaiŋan pakan be tiuulu u, mi niomŋan komboro zin wal ti. Mi re: Kokena ur zin tomtom ta kwon pakamkaamŋan, mi matan patŋan. Tiiri kat zin, mi re zin wal tau timototo Anutu mi tileŋleŋ la kalŋaana, tizzo sua ŋonoono men, mi tirao pa uraata ti. To ur pakan be timboro tomtom munŋaana ta (1,000), mi pakan be timboro tomtom tomto lamata, to pakan pa tomtooru laamuru, mi pakan be timboro tomtom laamuru men.✡ 22 Zin tomtom tina ko timbot be tipazalzal sua ma koroŋ pa zin iwal biibi. Tana uraata kizin be tiurpewe pataŋana riŋariŋa. Naso tiuulu u mi niomŋan kabaada uraata taiŋgi ka pataŋana. Mi pataŋana ta bibip i, nako tiso u pa mi itum urpe. 23 Sua ta aŋzzo i, iŋgi Anutu ŋgar kini tomini. Tana kam ta kembei. Naso uraata imarra pu, mi wal ta boozomen timiili ma tila karau men pa beeze kizin raama lelen ambai.”

24-25 Tana Mose ileŋ la rwoonobi kalŋaana, mi iur zin tomtom ambaimbaiŋan be tikam peeze pizin Israel. Pakan tikamam peeze pa tomtom munŋaana ta (1,000), pakan pa tomto lamata (100), pakan pa tomtooru laamuru (50), mi pakan tikamam peeze pa tomtom laamuru men. 26 Tana aigule ta boozomen, zin tileŋleŋ sua kizin tomtom mi tiurpewe pataŋana kizin riŋariŋa. Mi so pataŋana bibip, to tizem la ki Mose itunu namaana be iurpe.

27 Timbel mbotŋana, mana Mose iur rwoonobi Yetro ma imiili ma ila pa lele kini mini.

19

Zin Israel tila tipet abal Sinai uunu

1-2 To zin Israel timaŋga mini ma tizem Repidim, mi tipa ma tila tipet lele bilimŋana ta zaana Sinai. Pai kizin ta tizem Aikuptu mi tila na, irao ka puulu ru kek. Mi iwe tel pa, to tipet abal Sinai uunu mi tipun su.

3 Mose imaŋga, to isala pa abal be ziru Anutu tiso sua. To Yooba imbot abal uteene, mi iboobo sula pini ma iso: “So pizin Israel ta Yakop popoŋana kini na ta kembei:✡ 4 ‘Mbulu ta aŋkam pizin Aikuptu na, niom Israel kere kat kek. Mi niom kuute tau nio aŋbis yom kembei manboŋ imbis lutuunu bizin, mi aŋkam yom ma kamar, tana iŋgi koozi kepet tio taiŋgi. 5-6 Tana koozi niom sombe keleŋ la kalŋoŋ, mi motoyom iŋgal sua kiti mbukŋana mi koto, inako kewe leŋ kat, mi itiŋan taparlup ti ma tewe tamen. Ŋonoono, wal boozomen ta timbotmbot toono i, ina nio tio men. Tamen niom na, nio ituŋ aŋroogo yom, mi aŋpeikat yom la karkari mazwan kek, be kewe leŋ wal potomŋan kat. Niom ko kamap ma kewe kembei ta patoronŋana ka tomtom bizin, mi kombot lela peeze tio leleene.’ ”✡

7 Yooba iso makiŋ, mi Mose imiili ma isula mini. To iboobo zin kolman kizin Israel ma timar, mi iso zin pa sua ta boozomen tana. Ito Yooba kalŋaana tau. 8 Tileŋ, to timap ma tilup kwon mi tiso: “Sua boozomen ta Yooba iso na, niam ko amto.”

To Mose ikam kalŋan, mi imiili ma isala mini ki Yooba.✡ 9 Tana Yooba iso pini ma iso: “Leŋ. Nio ko aŋbot lela miiri tieene gabgapŋana mi aŋma ku, tona ituru toso sua ma zin iwal biibi tileŋ. Naso zin tileŋ la kalŋom, mi tiurla sua ku totomen.”

10-11 To Mose iso Yooba pa sua kizin Israel. Yooba ileŋ, to iso pini ta kembei: “Sula mini, mi so pizin be koozi mi gaaga na, zin irao tiŋguuru mburu kizin, mi tiurpe ŋgar ma mbulu kizin ma iŋgeeze men, mi tisa yo. Pa malama to, nio Yooba aŋsu abal Sinai, mi zin ta boozomen tire kat mburoŋ.✡

12 “Tana ur mbut sa ma ipapiliu abal tiŋgi, mi so pizin ta kembei. So: ‘Mbut tiŋgi, kozo komolo pepe. Mi kagarau abal ma keteege pepe. Pa tomtom ta so imolo mbut tiŋgi mi iteege abal, inako kupuni ma imeete. 13 Mi punŋana, nako kupuni pa nomoyom som. Ko kombot molo mi kupun la pini pa pat, som kepeeni. Tana tomtom sa, som mbili sa isombe imolo mbut tana, inako irao imbot na som. Kozo kupuni ma kup. Sua tiŋgi, ko imbol ma irao keleŋ twiiri sa itaŋ ma molo, tonabe niom irao kasala abal.’ ”✡

14-15 Yooba iso sua ma imap, tona Mose izem abal uteene mi isula mini kizin iwal biibi. Isula to iso: “Keleŋ. Kuŋguuru mburu tiom, mi kuurpe ŋgar mi mbulu tiom ma iŋgeeze men, mi tazza Yooba pa malama. Mi kagarau kusiyom bizin pepe.”

Merere iswe itunu pizin Israel

16 Aigule ru imap, mi aigule iwe tel pa, mbeŋbeŋŋana na, miiri tieene gabgapŋana imar ma ilol abal. Mi lele ikuruŋruŋ mi lolo iwenweene. Mi koroŋ ta itaŋ kembei ta twiiri ma kalŋaana biibi kat. Tabe ikam ma zin Israel ta boozomen timoto kat. 17 Tona Mose ikam zin ma tizem lele ta tipun su pa na, mi tila abal uunu be ziŋan Anutu tilup zin.

18-19 To Yooba iswe itunu pizin. Isu kembei ta you. Mi you ka koi gabgapŋana bukbuk ma izze mi itungap ma ilol abal ma sik. To yeŋyeeŋge biibi itok. Mi koroŋ ta itaŋtaŋ kembei ta twiiri na imarmar kolouŋana. Tabe kalŋaana izalla mabe iwe biibi kat.

To Mose iso sua pa Anutu. Beso Anutu ipekel kwoono na, kalŋaana kembei ta lolo ipeene i.✡

20 Tana Yooba isu ma imbot sala abal Sinai uteene. Mi iboobo sula pa Mose ma isala kini ta kor a. 21 Isala na, Yooba iso pini ma isombe: “Miili ma sula mini, mi sope zin iwal biibi be timolo mbut tana pepe. Kokena tizooro ma timar be tire yo, to timetmeete. 22 Mi zin patoronŋana kan ta tisombe timar tigarau yo i, na bela tiurpe zitun ma tiŋgeeze kat muŋgu, tona tipet tio. Mi so som, nako zin tomini aŋmaŋga pizin mi aŋpasaana zin.”

23 Mose isu to iso: “Yooba, tomtom sa ko irao ise abal ti na som. Pa nu itum kwom imbol pa tau. Tana niam amur mbut ma ipapiliu abal potomŋana ti uunu kek, be tomtom tire mi timbot molo pa.”

24 Mi Yooba iso pini mini ma iso: “Ambai. Sula mini, mi kam tom Aron ma niomru men kese. Mi re: Kokena zin patoronŋana kan ziŋan zin iwal biibi tizooro mi timolo mbut tana, to aŋmaŋga pizin mi aŋpasaana zin.”

25 Yooba iso makiŋ, to Mose isula mini mi iso zin Israel pa Yooba kalŋaana.

20

Tutu Laamuru

1 To Anutu ikam sua ta boozomen tiŋgi pizin. Iso:

2 “Nio Yooba. Anutu ku ta nio i. Muŋgu nu we mbesooŋo sorok su lele kizin Aikuptu. Mi nio ta aŋkamke u ma zem lele tana, ta pataŋana muriini na. 3 Nio ituŋ tamen ta Anutu ku. Mbeeze pa koroŋ toro sa pepe.✡

4 “Mi sap koroŋ sa kunuunu mi ur ma iwe merere pu pepe. Tana koroŋ boozomen ta timbot saamba, toono, mi tai na, urpe sa kunuunu mi suŋ pa pepe.✡

5-6 “Mi lek kumbum mi mbeeze pa koroŋ sa ta kembei pepe. Pa nio Yooba ta Anutu ku. Mi motoŋ mburmburŋoŋ. Wal ta so tiur koi pio, inako motoŋ iŋgalŋgal sanaana kizin, mi aŋur ka kadoono ise kizin, lutun bizin, tumbun bizin, mi len saaza bizin. Tamen zin wal tau lelen pio mi titoto tutu tio, inako aŋurur leleŋ pizin mi popoŋana kizin, mi aŋmuŋaiŋai zin, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.✡

7 “Pasaana nio zoŋ mi paata sorok pepe. Pa tomtom ta sombe ipaata sorok nio zoŋ, inako irao aŋleeli na som.✡

8 “Motom iŋgal aigule tio tabe ketem su pa i, mi ur ma iwe potomŋana.✡ 9-10 Uraata iwe ta mi ila irao lamata mi ta, ina imbot be nu kam uraata ku. Mi so iwe lamata mi ru pa na, zem uraata ku ta boozomen, mi ketem su ma potom pa. Pa ina, aigule potomŋana ki Yooba Anutu ku. Tana nu niomŋan lutum bizin, mbesooŋo ku, mbili ku, mi zin karkari pakan ta niomŋan kombotmbot na, kozo kamap ma keteyom su pa uraata tiom ta boozomen.✡ 11 Pa indeeŋe ta nio Yooba aŋur saamba, toono, mi tai, ramaki koroŋ boozomen ta timbotmbot pa na, aŋkam uraata pa aigule lamata mi ta, to imap. Mi aigule ta iwe lamata mi ru pa na, keteŋ su. Tanata aŋpakur aigule tana, mi aŋur ma iwe potomŋana.✡

12 “Lem ŋger pa tomom ma nom mi mbeeze pizin. Naso mbot ma molo isu toono tabe aŋkam pu i. Nio Yooba Anutu ku.✡

13 “Pun tomtom ma imeete pepe.✡

14 “Urnol pepe.✡

15 “Kem pepe.✡

16 “Ŋgal sua pakaamŋana pa waem bizin pepe.✡

17 “Motom berber pa waem bizin ruumu kizin, kusin bizin, mbesooŋo kizin, mbili kizin, mi koroŋ kizin toro sa pepe.”✡

Zin Israel timoto Anutu

18 Zin Israel tileŋ lolo ikamam pel, mi tire lele ikimitmit, mi tileŋ koroŋ ta itaŋtaŋ kembei ta twiiri na, mi tire you ka koi gabgapŋana ilol abal ma sik, to timurur ma timoto kan. Tabe timender molo pa abal. 19 Mi tiso pa Mose ma tiso: “Nu ta ko we Merere kwoono mi zzo kalŋaana piam ma amleŋleŋ. Pa niam ti amoto koyam. Kokena ni itunu iso sua piam, to ametmeete lup.”✡

20 Mi Mose iso pizin. Iso: “Komoto pepe. Iŋgi Anutu isu bekena iswe itunu piom ma kuute kati. Naso kakam sanaana mini som, mi komototo i mi keleŋleŋ la kalŋaana.” 21 To zin iwal biibi timap ma timender molo pa abal uunu, mi Mose imiili ma isala mini, ma ila kolouŋana pa miiri tieene gabgapŋana ta Anutu imbotmbot lela na.

Patoronŋana muriini ka tutu

22 To Yooba iso pa Mose be iso pizin Israel ta kembei: “Niom kere yo kek. Nio aŋbotmbot saamba mi aŋzzo sua piom i. 23 Tana kuurpe leyom merere pakaamŋana sa pa silba mi gol pepe. Bela kembeeze pa nio ituŋ tamen tau.

24 “Kaimer nio ituŋ ko aŋso yom pa lele pakan tabe kuurpe patoronŋana murin su pa i. Mi niom sombe kuurpe patoronŋana muriini sa, na kuurpe pa toono men. Tona kakam zin sipsip, mekmek, mi makau tiom, mi kuur zin sala mi kakam patoronŋana pio. Patoronŋana pakan ko keneene ma imap kat. Mi pakan, nako kalas mi ituyom kakan, bekena itiŋan taparlup ti ma tewe tamen. Niom sombe kusuŋ pio isu zin lele tana, inako aŋlae tiom mi aŋpombol yom. 25 Mi sombe kuurpe patoronŋana muriini sa pio pa pat, na kakam pat sa ta tomtom tiurpe pa naman na pepe. Pa pat ta tomtom tiurpe pa naman, ina irao pa uraata ta kembei som. 26 Mi sombe kuurpe patoronŋana muriini, na kopo ma isala kor pepe. Kokena kasala pa ndeete ma kuliyom imbot mat, to aŋpun yom ma kemetmeete.

21

Merere ipeeze Tutu Kini: Tutu mbesooŋo kana

1 “Iŋgi tutu pakan be ikam peeze piom mi iso yom pa mbulu tabe koto. Kozo so zin Israel pa ma tileŋ.

2 “Sombe ŋgiimi tomooto sa ki Iburu ma iwe lem mbesooŋo, nako imbeeze pu pa ndaama lamata mi ta. Beso iwe lamata mi ru pa, na kozo zemi ma ila ne. Mi boobo pa lem kadoono pepe. Pa uraata kini, ta ipokot kadoono ta nu ŋgiimi i pa na. 3 Sombe muŋgu ni iwoolo som mi nu ŋgiimi i, nako zem itutamen ma ila lene. Mi sombe muŋgu nu ŋgiimi i ramaki kusiini, nako zem ziru ma tila len. 4 Mbesooŋo sa, sombe biibi kini ikam moori sa pini be iwooli, mi sombe moori tana ipeebe pikin pakan, na moori tana ziŋan lutuunu bizin tiwe biibi tana lene. Tana kaimer mbesooŋo tomooto tana isombe izem uraata kini mi ila lene, nako itutamen ila. Mi kusiini ziŋan lutuunu bizin, nako timbotmbot men ki biibi tana. 5 Tamen sombe mbesooŋo tana iso kat ta kembei: “Nio leleŋ ilip pa biibi tio, kusiŋ, mi lutuŋ bizin. Tana mburoŋ be aŋzem zin som.” 6 Sombe iso ta kembei, tona biibi kini ko ikami ma ziru tila tipet Anutu kereene uunu, mi ipagaabi ila kataama, to ikam kiruuŋu mi iro mbesooŋo tana talŋaana ila kataama. Mi kaimer mbesooŋo tana ko irao izem uraata kini som. Ko imbotmbot ki biibi kini ma irao swoono.

Mbesooŋo moori kan tutu pakan

7 “Sombe tomtom sa iŋgomoono lutuunu moori ila ki tomtom toro be iwe le mbesooŋo, na zaala tabe moori tana izem uraata kini i, ko ipa ndel pa zaala kizin tomooto. 8 Biibi ta iŋgiimi moori tana, sombe ikami pa itunu be iwe kembei kusiini, mi kaimer itooro ŋgar kini ma leleene pini mini som, nako irao iŋgomooni ila kizin wal pakan pepe. Bela iŋgomooni ila ki moori tana wal kini. Pa sua ta ni imbuk la ki moori tana na, ito som. 9 Mi sombe tomtom sa iŋgiimi moori sa pa lutuunu, na bela ikam kat mbulu pini, raraate kembei ta ikamam pa itunu lutuunu moori bizin na. 10 Sombe tomtom sa iŋgiimi mbesooŋo moori sa be iwe kembei kusiini, mi sombe kaimer iwoolo moori toro, na bela mataana iŋgalŋgal moori mataana kana pa ka kini, le mburu, mi mbulu ki ula. Kokena izemi ma imborene.✡ 11 Mi sombe ikam ta kembei pini som, na kozo izem mbesooŋo moori kini tana ma ila lene. Mi biibi tana ko irao iboobo pa le kadoono na som.

Mbulu pakan tabe tomtom timeete pa i

12 “Sombe tomtom sa ipaata tomtom toro kana, mi ipuni ma imeete sorok, na kozo kupuni ma imeete be ipokot.✡ 13 Mi sombe ni ipaata tomtom tana kana som, mi ziru tiwwa ma mbulu sa ipet pa tomtom tana ma imeete sorok, na kupuni ma imeete pepe. Tomtom ta kembei ko irao iko ma ila pa lele pakan tabe nio aŋur piom pa kaimer i bekena imbot ambai. Pa nio Anutu, ta aŋur zaala pa meeteŋana ki waene toro tana. 14 Tamen, sombe tomtom sa keteene malmal kat pa tomtom toro, mi ipaata kana to ipuni ma imeete, mi sombe iko ma ila patoronŋana muriini be urum ndomoono pini, na kopotomi pepe. Kala ma kayaaru tataati mi kepet mat, to kupuni ma imeete be ipokot meeteŋana ki waene tana.

15 “Tomtom sa isombe ipun tamaana, som naana, na kupuni ma imeete.

16 “Mi sombe tomtom sa ikoki tomtom toro, mi ikam mburooŋo pini be ikam le kadoono, som ikami ma iwe le mbesooŋo, na kupuni ma imeete.✡

17 “Sombe tomtom sa mata pasom tamaana, som naana, mi ikam sua repiiliŋana pizin, na kupuni ma imeete.✡

Tutu malmal kana

18-19 “Sombe tomooto ru tiporou, mi tomooto ta ipun toro pa namaana, som pat, ma imelek ma irao ikam uraata som, to ni ta ipuni na, ko iŋgiimi tomooto toro tana pa mazwaana ta ni imelek pa na, mi imboro i ma irao niini ambai mini. Tana sombe tomooto toro tana imeete som, mi irao iteege tete mi ipa ri, na kadoono tana ko irao. 20 Mi sombe tomtom sa ipun mbesooŋo tomooto, som mbesooŋo moori kini pa ke, mi mbesooŋo kini imeete pataaŋa, na kozo kuur kadoono pa tomtom tana. 21 Tamen sombe mbesooŋo kini imeete karau som, mi imbot pa aigule ta, som ru, mana imeete, na kuur kadoono pini pepe. Pa pat ta ni iŋgiimi mbesooŋo tana pa na, ta ila ne kek. Ina ipokot mbulu kini.

22 “Sombe tomooto ru tiporrou, mi kizin tasa ipun sorok moori sa ta kopoono na, mi ikam ma pikin imeete, mi tamen moori itunu isaana som, na kozo iŋgiimi kadoono ta moori tana kusiini ziŋan zin peeze kan tiur pini na.

23 “Nu sombe pasaana tomtom toro, na ni kadoono ta nu. Tana nu sombe pun tomtom sa ma imeete, na nu ko tipunu ma meete. 24 Mi sombe pasaana mataana tasa, na nu tomini, ko tipasaana ku tasa. Mi sombe petekat tomtom tasa zoŋoono, ina nu ku tasa ko tipetekat. Mi sombe pasaana namaana tasa, na nu tomini ko tipasaana nomom tasa. Mi sombe pasaana kumbuunu tasa, inako tipasaana nu ku tasa tomini.✡ 25 Mi sombe tun waem pa you, ina nu tomini ko titunu. Taari, inako titaaru. Mi sombe puni ma kuliini iberebere, na nu tomini ko tipunu ma kulim iberebere.

26-27 “Sombe tomtom sa ipun mbesooŋo tomooto kini, som mbesooŋo moori kini, mi ipasaana mataana, na kozo izem mbesooŋo tana ma ila lene. Naso ipokot mbulu kini. Mi sombe ipun mbesooŋo kini ma zoŋoono itop su lene, nako ka zaala raraate men tau.

Tutu mbili kana

28 “Mbili tasa isombe ipasaana tomooto sa, som moori sa ma imeete, inako tipun mbili tana pa pat ma imeete. Mi mazaana na, kakan pepe. Mi katuunu, nako le sua sa som. 29 Tamen sombe mbili tana mbulu kini ta kembenaŋana mi tisotaara katuunu pa kek, mi sombe katuunu imboro kati som mi ikam mbulu tana pa tomooto sa, som moori sa, inako tipun mbili tana pa pat ma imeete, mi katuunu tomini. 30 Mi sombe tiyok be tipun katuunu ma imeete som, mi tiur kadoono piizi sa pini be ikot, inako ikot. 31 Mi sombe mbili sa ipasaana naŋgaŋ sa, som tamuriŋ sa, inako ka tutu raraate men. 32 Mi sombe mbili sa ipasaana mbesooŋo tomooto sa, som mbesooŋo moori sa ma imeete, na mbili katuunu ko iŋgiimi pat sekel tomoota laamuru ila ki biibi ki mbesooŋo tana. Mi mbili tana na, kozo kupuni pa pat ma imeete.

33-34 “Tomtom sa isombe ikel naala ma ikoto som, mi mbili sa ila ma itop sula, inako naala katuunu tana ikot la ki mbili katuunu, mi mbili tina iwe lene. Mi sombe tomtom sa ila ma itatke naala sa kwoono mi mbulu tana ipet, ina ni ta ko ikot. 35 Tomtom sa, sombe mbili kini ipasaana tomtom toro mbili kini ma imeete, inako tiŋgomoono mbili kalaŋana, mi ka pat to ziru tiparreege pizin. Mi mbili ta imeete na, ziru ko tipalpaala ma ni kana, ni kana. 36 Tamen mbili tana, sombe mbulu kini ta kembenaŋana, mi sombe katuunu imboro kati som mi ikam mbulu tana, inako ni ipekel pa mbili kini ta raraate men, mi ikam ka meeteŋana tana.

22

Koroŋ pekelŋana ka tutu

1 “Sombe tomtom sa ikem makau, som sipsip mi ikam mburooŋo pa, som itunu ikan, na bela tomtom tana ipekel makau lamata pa makau ta, mi sipsip paŋ pa sipsip ta, tona ikot sosor kini.✡

2 “Sombe tomtom kuumbuŋana sa ipetepaala ruumu ma ilela pa mbeŋ, mi sombe ruumu katuunu indeeŋi mi ipuni ma imeete, nako le uunu sa som. 3 Tamen sombe mbulu ta kembei ipet pa aigule, nako ruumu katuunu le uunu pa meeteŋana ki tomtom kuumbuŋana tana.

“Tomtom ta so ikem koroŋ sa, na kozo ipimiili koroŋ tana ma ila ki katuunu mini. Mi sombe ni irao be ipimiili som, nako tiŋgomooni ila kizin wal pakan ma iwe len mbesooŋo, mi tikam ka pat mi tiur la ki koroŋ tana katuunu.✡ 4 Mi sombe tomtom sa ikem doŋki, makau, sipsip, som mbili toro sa, mi tindeeŋe mbili tana imbotmbot men kini, nako ni ipokot pa mbili ru.

5 “Sombe tomtom sa imboro kat mbili kini som, mi tila tikan mokleene ki tomtom toro, na bela mbili katuunu tana ikot pa kini ambaimbaiŋan ta imar pa itunu mokleene kini. 6 Mi sombe tomtom sa itun lele sa, mi you imaŋga ma ikan mokleene ki tomtom toro, som baen lene kini, na bela ikot pa kini ambaimbaiŋan ta imar pa mokleene kini, mi baen ambaimbaiŋan ta imar pa baen lene kini.

7 “Sombe tomtom sa izem pat kini, som koroŋ kini pakan ila waene toro namaana be mataana pa, mi sombe tomtom kuumbuŋana sa ikem koroŋ tana pa ruumu ki waene tana mi kaimer tindeeŋi, na tomtom kuumbuŋana tana ko ikot pa ru. 8 Tamen sombe tindeeŋi som, nako tikam tomtom ta mataana pa koroŋ tana, mi tila tipet Anutu kereene uunu, to tisuŋ Anutu be iswe tomtom tana uunu kini: Ni namaana sosor pa koroŋ ki waene, som som?

9 “Mi sombe wal ru tiparzorzooro pa mbili, mburu, pat, som koroŋ toro sa, mi tiparsuk sua pizin ma tiso: “Nu ta kem koroŋ tio,” na kakam ziru mi kala kepet Anutu kereene uunu, mi kusuŋi be iswe tomtom iŋgoi ta ikam kuumbu na. To tomtom tana ko ikot koroŋ ta ni ikem na pa ru ila ki katuunu.

10-11 “Mi sombe tomtom sa izem doŋki, makau, sipsip, som mbili kini toro sa ila tomtom toro namaana be imboro i, mi mbili tana imeete, som buzur saŋsaŋŋana sa ikani, som wal boozo timar mi tikemi, mi sombe tomtom toro sa ire mbulu tana som, na tomtom ta imboro mbili tana ko ila ipet Yooba kereene uunu mi iso ta kembei: “Ŋonoono kat ta Anutu, nio aŋkem mbili tana som.” Mi sombe ikam ta kembei, na mbili katuunu irao leleene ambai mi sua kini imap. Mi kotŋana sa som.✡ 12 Tamen sombe tomtom ta mbili imbotmbot kini na, imboro kati som, mi wal pakan tikemi, na kozo ikot la ki katuunu. 13 Mi sombe buzur saŋsaŋŋana ikan mbili tana mi iyatututi, na tomtom ta imborro i na, ko ikam mbili pakaana ma ila ki mbili katuunu mi iso i pa. Naso katuunu iute: Buzur saŋsaŋŋana ta ipasaana mbili kini. To kotŋana som. 14 Mi sombe tomtom sa ikam mbili ki tomtom toro be iuuli pa uraata, mi sombe mbili katuunu imbot som, mi koroŋ sa ipasaana mbili tana, som mbili tana imeete, na kozo tomtom ta ikami na ikot mbili tana. 15 Tamen sombe katuunu imbotmbot mi mbulu tana ipet, nako kotŋana som. Mi sombe tomtom ta ikam mbili tana na iŋgiimi uraata ki mbili tana kek, nako kotŋana som.

Tutu pakan

16 “Sombe tomooto sa iyaaru moori metet sa mi imbuuli, nako iŋgiimi moori tana mi iwooli. 17 Mi sombe moori tana tamaana iyok pa tomooto tana som, nako iwooli som. Tamen ko iŋgiimi kat moori tana raraate kembei ta ŋgomo ula kana i, tona sua imap.

18 “Sombe moori sa ileŋ yaamba, na kupuni ma imeete. *

19 “Sombe tomtom sa ziru mbili sa tikeene, na kozo kupuni ma imeete.

20 “Mi sombe tomtom sa ipatoron merere toro sa, na kupuni ma imeete.

Bela tumuŋai zin wal ta len mburan biibi som

21 “Zin wal ta so tiwe leembe pa lele tiom, na kakam bakai pizin pepe, mi keseeze matan pepe. Kakampe zin. Pa motoyom iŋgal. Muŋgu niom tomini kewe leembe su Aikuptu. 22 Mi zin noroŋa mi monmoondo ta kembena. Kakam bakai pizin pepe.✡ 23-24 Pa sombe kakam bakai pizin mi titaŋroro yo be aŋuulu zin, nako aŋleŋ tiŋiizi kizin, to keteŋ malmal kat mi ituŋ aŋteege zaaba piom. Tona ituyom kusiyom bizin ko tiwe noroŋa, mi lutuyom bizin ko tiwe monmoondo lup.✡

25 “Wal tio ta timbot ŋoobo mi niomŋan kombotmbot na, sombe tikam mbun pu mi kaimer lelen be tikot, na boobo pa pat pakan ma isala ki pepe. So pizin be tikot men pat ta tikam na. 26 Mi sombe kam mburu kizin mbeŋ kana ta tikototo zin pa na ma imbot ku, bekena matan iŋgalŋgal mbun kizin, na aigule ta boozomen nu kozo pimilmiili pizin, mana zoŋ isula. Beso mankwoono, to tiur ma nomom mini. 27 Kokena kiskis mburu kizin pa mbeŋ, to nin tekteege mi tikeene kat som. Paso, mburu kizin ta tikenne pa i, ta nu kiskis ma imbotmbot. Tana sombe kam ta kembei, nako kam pataŋana pizin. To zin ko titaŋroro yo. Mi nio kola aŋleŋ tiŋiizi kizin mi aŋuulu zin. Pa zin wal ta timbot ŋoobo na, nio leleŋ izanzaana pizin.✡

Tomoto Anutu mi lende ŋger pizin peeze kan

28 “Motoyom pasom Anutu pepe, mi kigiibi sua sananŋana pizin peeze kan tiom pepe.✡ 29 Mi kini, baen, mi olib tiom mataana kana na, motoyom kon pa pepe. Kakam imar pio. Mi lutuyom bizin tomooto ta muŋgamuŋga na tomini, kuur zin ma tiwe leŋ.✡ 30 Mi mbili tiom lutun bizin muŋgamuŋga ta tomooto na, ta kembena. Kezem zin ma ziŋan nan bizin timbot ma irao aigule lamata mi ru. Beso aigule iwe lamata mi tel, to kakam zin ma kapatoron yo pa. 31 Niom wal potomŋoyom. Pa kewe leŋ kek. Tana koroŋ saŋsaŋŋana sa isombe ipun mbili, som buzur toro sa ma imeete, na kakan pepe. Kigiibi su pizin me ma tikan.

23

Tapasaana sorok tomtom zan pepe

1 “Sombe keleŋ sua sa, na loŋa kala mi koso sorok pizin wal pakan pepe. Mi sombe wal sananŋan tiŋgal sua pakaamŋana pa tomtom sa, na kopombol sua kizin pepe. Kokena kagaaba zin pa mbulu kizin tana.✡

2 “Sombe zin iwal biibi tikam mbulu sananŋana sa, na koto zin pepe. Mi sombe tipamender tomtom sa pa sua, mi zin iwal tiŋgal sua pakaamŋana pini, na kopombol sua kizin pepe. Kokena kagaaba zin pa sanaana kizin tana.

3 “Sombe tipamender tomtom sorokŋana sa pa sua, na kalae kini sorok pepe. Keleŋ kat sua kini ka uunu muŋgu, to kuur kadoono irao mbulu kini.

Tu'uulu kanda koi bizin

4 “Sombe kendeeŋe mbili ki koyom koi sa ta ikowo sorok pa su leleene, na kakami, mi kuuri la ki katuunu mini. 5 Mi sombe kendeeŋe koyom koi sa ta iwwa raama doŋki kini, mi mbili tana ikenne su toono pa ikam mburu biibi mete, na kezemi ma imborene pepe. Kala mi ku'uulu koyom koi tana be iurpe mburu kini, mibe iwit doŋki kini ma imaŋga mini.

Sua urpeŋana ka mbulu

6 “Sombe tomtom sorokŋana sa, ni le pataŋana, mi iur la zin peeze kan naman be tiurpe, na zin tikoto i sorok pepe. Bela tileŋ sua kini mi titiiri kat. 7 Mi sombe wal pakan tiŋgal sorok sua pa tomtom sa, na kagaaba zin pa sua kizin tana pepe. Tomtom ndeeŋeŋana ta ni le uunu sa som, na kupuni ma imeete pepe. Pa zin wal ta so tikam ta kembei, inako irao aŋleele zin na som. Kola aŋur kadoono pizin.✡ 8 Sombe tomtom iwat yom pa pat kini be ku'uuli pa pakaamŋana kini, na koyok pepe. Pa mbulu ta kembei, ina irao ipakankaana wal ambaimbaiŋan ŋgar kizin tomini. To tiur sorok pataŋana pizin wal ndeeŋeŋan ta len uunu sa som na.

9 “Kakam bakai pizin leembe pepe. Pa muŋgu niom tomini kewe leembe isu Aikuptu. Tana ka pataŋana, kayamaana kek.✡

Mazwaana pakan tabe ketende su pa uraata kiti

10-11 “Kawaswaaza kini pa toono tiom mi kaŋgamgaama ma irao ndaama lamata mi ta. Mi so ndaama iwe lamata mi ru pa, to ndaama tana kakam uraata pa pepe. Pa ndaama tana, inabe zin sorrokŋan tila mokleene tiom mi tiru kan rumul. Mi sombe tizem kini ri ma imbot, ina be iwe zin buzur saŋsaŋŋan kan. Mbulu tana, niom ko kakam ma irao ndaama lamata mi ruruŋa. Mi ke olib mi ke baen tiom na, kan tutu raraate men tau.

12 “Uraata iwe ta, mi ila irao lamata mi ta, ina imbot be niom kakam uraata tiom. Mi so iwe lamata mi ru pa, na kezem uraata tiom ta boozomen mi keteyom su. Naso mbili tiom uraata kan, mi zin mbesooŋo tiom ta nan bizin tipeebe zin lela ruumu tiom na, mi zin leembe ta niomŋan kombotmbot na, tirao be keten su, mi kulin ila murin mini pa uraata.✡

13 “Sua boozomen ta aŋkam piom na, motoyom iŋgalŋgal be koto. Mi kusuŋ pizin merere pakaamŋan pepe, mi kwoyom teege zan risa pepe.

Lupŋana bibip tel

14 “Lupŋana bibip tel ko iwedet ikot ndaama tataŋa, be niom kulup yom mi kakam suŋŋana pio. 15 Lupŋana mataana kana ko ipet pa puulu Abib. To kulup yom, mi kusuŋ pio, mi kakan narabu ta ka yis somŋana i pa aigule lamata mi ru, mi motoyom iŋgal mazwaana ta kezem lele ki Aikuptu na. Ka sua, nio aŋur piom kek.

“Mi sombe kamar mi kepet kereŋ uunu be kusuŋ pio, na nomoyom men mi kamar pepe.✡

16 “Kakam uraata mi kapaaza kini ma sombe kini tiom mataana kana ikamam be imetmet, tonabe lupŋana toro ipet ma iwe ru pa. Tana kakam kini tiom mataana kana ma kamar, mi kulup yom mi kakam suŋŋana pio.

Mi sombe ndaama igarau be imap, mi kotou kini tiom, to lupŋana kaimer kana ko ipet ma iwe tel pa.✡

17 “Nio Yooba, Merere tiom. Tana tomooto tiom ta boozomen kozo timap ma tilup zin su kereŋ uunu, mi tikam suŋŋana pio pa mazwaana bibip tel tana ikot ndaama tataŋa.

Tutu pakan

18 “Niom sombe kapatoron yo, na kapagaaba patoronŋana tiom pa koroŋ ta yisŋana i pepe. Mi sombe kakam lupŋana bibip tana mi kapatoron yo pa buzur sa, na you ikan buzur tana ramaki mbuyeene ma imap kat. Kalwoono sa imbot ma aigule toro pepe.

19 “Nio Yooba, Anutu tiom. Sombe kapatoron yo, to kakam kini tiom mataana kana ta ambaimbaiŋan men, mi kamar urum tio.

“Kakam mekmek lutuunu mi konoi raama ki tui ki naana pepe.✡

Ŋgoŋana ki Yooba tabe imuuŋgu pizin Israel

20 “Keleŋ! Nio ko aŋgo Ŋgoŋana tio saamba kana ma imuuŋgu piom bekena mataana piom pa zaala lwoono. Mi ni ko iso yom pa zaala ma irao kala kepet lele tau nio aŋur piom be kombotmbot pa na.✡ 21 Kozo kuŋgun talŋoyom pini mi keleŋ la kalŋaana. Mi kozoori pepe. Pa sombe kozoori, inako irao imuŋai yom na som. Kola iur kadoono piom. Pa ni ikam nio ruŋguŋ, mi nio aŋbotmbot raami.

22 “Mi niom sombe keleŋ la kalŋaana, mi koto sua tio ta boozomen, nako aŋur koi pa koyom koi bizin, mi aŋporoukaala yom pizin. 23 Tana Ŋgoŋana tio saamba kana ko imuuŋgu piom, mi ikam yom ma kala kepet toono kizin Amor, Et, Peres, Kanaan, Ibi, mi Yebus. Mi nio ituŋ ko aŋkas zin ma timap, bekena kakam toono kizin ma iwe leyom.✡

Bela zin Israel timbeeze pa Yooba itutamen

24 “Kala ma sombe kepet toono Kanaan, na koto zin pa mbulu kizin sa pepe. Tana kelek kumbuyom pa merere pakaamŋan kizin mi kembeeze pizin pepe. Kozo kepetepaala zin ma tila len lup. Mi pat kizin potomŋan ta timbotmbot suŋŋana murin kizin, ina tomini kepetepaala zin.✡

25 “Nio Yooba ta Anutu tiom. Kozo kembesmbeeze pio ituŋ tamen. Naso aŋkampewe yom, mi motoŋ piom pa koyom kini ma yok, mi aŋzirziiri mete piom.✡ 26 Mi moori tiom ta boozomen ko tipepeebe ambai men. Tasa ko koposomŋana som, mi pikin sa ko iwe siŋ som. Mi niom ko kombotmbot su toono ma molo.

27 “Sombe kapa ma kala na, nio ituŋ ko aŋmuuŋgu piom, mi aŋur motoŋana biibi pa koyom koi bizin mi wal boozomen tabe kese kizin i, bekena aŋpakankaana zin. Tana koyom koi bizin kola tiko papirik ma tila len. 28 Pa nio ko aŋur motoŋana biibi kat ma imuuŋgu piom, bekena iziiri zin wal ki Ibi, Kanaan, mi Et ma tikam pirik.✡ 29 Tamen ko aŋziiri zin ma timap karau na som. Kokena toono kizin imbot sorok, to mbili saŋsaŋŋan tipet ma tiwe boozo, mi tikam pataŋana piom. 30 Tana ko aŋziiri zin riŋariŋa ma irao kepet ma kewe boozo, toinabe kakam toono kizin ma imap.

31 “Toono tiom ka seŋgaaŋa ta tuŋ su Tai Siŋsiŋŋana, mi ila pa tai Mediterenian pakaana ta zin Pilistia timbotmbot pa na, ma isala pa yok Euprates, mi isula pa lele bilimŋana ta magargaara men na. Toono tana, ta ko aŋpombol yom be kiziiri ka tomtom bizin ma tila len, mi kakam ma iwe leyom be kombotmbot pa. 32 Tana niomŋan zin mi merere pakaamŋan kizin kumbuk sua be kaparlup yom ma kewe tamen pepe. 33 Mi niomŋan kombotmbot mbata pepe. Kokena tikeske yom pa mbulu kizin sananŋana, to kakam mbulu ta irao pa ŋgar tio som. Pa sombe tiyaaru yom ma kembeeze pa merere kizin pakaamŋan, nako iwe kilis piom.”

24

Zin Israel timbuk sua be tiwe Merere lene

1 To Yooba iso pa Mose ta kembei. Iso: “Nu niomru tom Aron, mi lutuunu bizin Nadap ziru Abiu, mi kolman tomto tel laamuru kizin Israel na, niom tana tabe kese tio ta abal i. Kese to, kombot moloŋana ri mi kelek kumbuyom ma kusuŋ pio muŋgu. 2 To nu itum tamen mar ma garau yo. Mi zin pakan ziŋan zin iwal biibi na, irao tise tio pepe. Timbot meleeba men.”

3 Yooba iso sua mi tutu kini ta boozomen tana ila ki Mose makiŋ, tona Mose imiili ma isula mi iso zin Israel pa. Iso ma tileŋ to, tilup kwon ma tiso: “Sua boozomen ta Yooba iso na, niam ko amto.” ✡ 4 To Mose ibeede sua ta boozomen ki Yooba ise ro pakaana.

Aigule toro, mbeŋbeŋŋana na, Mose imaŋga ma indou pat pakan pa patoronŋana muriini isu abal uunu. To isuŋgun pat laamuru mi ru bekena iwe kilalan pa zin Israel un bizin laamuru mi ru. 5 Tona iŋgo naŋgaŋ pakan ma tila tikam buzur pakan, mi tiur sala you ma you ikan ma imap kat, bekena iwe patoronŋana pa Yooba. Mi tikam makau popoŋan pakan, to tilas mi tikan, bekena ziŋan Yooba tiparlup zin ma tiwe tamen. 6 Tona Mose ikam mbili tana siŋin, mi iliŋ sula timbiiri pakan. Mi kalwoono na, ikam mi itiyaryaara sala patoronŋana muriini. 7 To ikam ro ta sua kizin mbukŋana imbot se na, ma ipeele, mi ipaata ma zin iwal biibi tileŋ. Tileŋ makiŋ, to tiso: “Sua boozomen ta Yooba iso na, niam ko motoyam iŋgalŋgal mi amto.”

8 Tona Mose ikam siŋ ta imbot sula timbiiri na, mi itiyaryaara salakaala zin iwal biibi mi iso: “Siŋ tiŋgi be ipombol sua tau itiŋan Yooba tumbuk na. Sua tana imbot la tutu kini. Tana iti sombe toto, inako itiŋan Yooba taparlup ti ma tewe tamen.” ✡

9 Mose ikam mbulu tana makiŋ, to ikam Aron, Nadap, Abiu, mi zin kolman tomto tel laamuru ma ziŋan tisala pa abal. 10 Tisala na, tire Anutu kizin Israel tau, ni imendernder sala koroŋ biibi kat ta keskeezeŋana ma kembei ta saamba i. 11 Ŋonoono kat. Zin kolman kizin Israel tire Anutu. Tamen ni ikam kosa sa pizin som. Tire i makiŋ to, tikan kini su lele tina. ✡

Mose isala pa abal Sinai uteene

12 To Yooba iso pa Mose. Iso: “Se ŋana, to ituru tombotmbot. Pa nio aŋpun sua mi tutu tio se pat babaŋan kek, bekena aŋpaute zin Israel pa zaala tio. Mi aŋsombe aŋur pat taiŋgi ima nomom.”

13-14 Tana Mose iso pizin kolman ta kembei. Iso: “Niom kombotmbot tiŋgi mi kazza niamru Yosua. Mi Aron ziru Ur ta timbotmbot na. Sombe pataŋana sa, tona ziru irao tiurpe.” Ni iso makiŋ to, ikam silou kini Yosua mi ziru timaŋga ma tisalae ŋana. To Yosua imbot, mi Mose ruk ma isala kat ta abal ki Anutu uteene na.

15 To miiri tieene imar mi ilol abal ma sik. 16-17 Mi azuŋka ki Yooba iyaara sala abal uteene, mi miiri tieene ilol abal ma irao aigule lamata mi ta. Mi zin iwal biibi ki Israel ta timbot meleebe na, tirre sala pa azuŋka mi mburaana ta Yooba izzwe na, ma kembei you biibi ikanan sala abal uteene. ✡

Indeeŋe aigule iwe lamata mi ru pa, to Yooba imbot miiri tieene leleene mi iboobo sula pa Mose be ise kini. 18 Tana Mose isala abal uteene ta kor a, ma miiri tieene iloli. Mi imbotmbot tina ma irao aigule tomtooru. ✡

25

Sua sotaaraŋana pa beeze potomŋana ki Merere (Pelekŋana)

Mose imbotmbot sala abal Sinai uteene, mi Yooba isope i pa beeze potomŋana tabe zin Israel tipo i. Beeze tana be iwe Anutu muriini, mi iwe kilalan pizin Israel kembei Anutu igabgaaba zin ma ziŋan tiwwa.

Yooba iur sua pizin be tiyogeege pat milmilŋan, sipsip rumunrumun ta tiurpe ma iwe kawaala na, mbili kulin matakiŋa, ke mbolmbolŋan, ŋgere kuzinŋan, mi pat ndabokbokŋan matakiŋa, bekena tipo beeze tana pa mi tiurpe ka aigau. Beeze tana, Yooba itunu ikam ŋgar pa. To iso Mose pa, be ni kadoono ila to iso zin Israel pa, mi tikam ka mburu be tipo (Re Ibr 8:5).

Beeze ka kin ta kembei: Molo kini irao re lamata mi tel (15 mita), mi babaŋana kini irao re tel (5 mita), mi kor kana irao re tel (5 mita). Mi tidaada kawaala biibi ma isekaala ruumu pakaana musaana tabe iwe potomŋana ŋonoono kat i (Re Mt 27:51, Mk 15:38, Ibr 9:3). Pakaana musaana tina na, koror ta imbotmbot lela. Koror tana, tiurpe pa ke mi tipakap gol ila leleene mi mat kana tomini. To tiur pat babaŋan ru ta Yooba ipun tutu kini ise na isula. Mi tisap ke ma kembei ta aŋela ru, to tipamender zin sala koror tana ndemeene. Koror tana, tipaata tisombe Sua Mbukŋana Ka Koror. Ina tire kembei Yooba muriini peeze kana, mi iwe kilalan pizin kembei Yooba itunu imbotmbot raama zin (Re Tur 11:19).

Beeze tana, tikoto pa kawaala bibip paŋ. Kawaala ta leleene kana na, ka mos ambaiŋana kat. Tiurpe pa teret ta totoŋana, siŋsiŋŋana, mi keskeezeŋana na. Mi aŋela kunun imbot la. Mi kawaala ta iwe ru pa na, tiurpe pa mekmek rumuunu. Mi iwe tel pa na, tiurpe pa mbili kulin ta titooro raama koroŋ pakan ma iwe siŋsiŋŋana. Mi kawaala ta iwe paŋ pa na, tiurpe pa laboi kuliini.

Indeeŋe aigule tamen ŋonoono ikot ndaama ta boozomen na, biibi kizin patoronŋana kan itutamen ilela beeze leleene ta musaana na, mi itiyaryaara siŋ ki mbili isala koror tana, bekena Yooba ireege sanaana ta boozomen kizin Israel ma imap, mibe ziŋan tiparlup zin mini (Re Ibr 9:7,24-26, 10:1-4). Tana tiwatwaata koror tana kwoono be Sanaana Reegeŋana Muriini. Mi patoronŋana ka tomtom toro sa, som tomtom sorok sa irao ilela ruumu leleene musaana ta potomŋana ŋonoono kat na som. (Re Ibr 10:19-21).

Beeze leleene biibi, ina potomŋana tomini. Tamen potomŋana ŋonoono kat kembei leleene ta musaana na som. Tana zin patoronŋana kan ta boozomen tirao be tilela mi tikam uraata pa. Mi leleene biibi tana, koroŋ tel timbotmbot pa.

Ta, ina mbalia ta tiurpe pa ke mi tapakap pa gol na. Mbalia tana, tiŋgasŋgas narabu potomŋana izze be Yooba ire. Narabu tana, zin patoronŋana kan men ta tirao be tikan. Mi zin iwal biibi na som (Re Mk 2:26).

Mi koroŋ toro ta iwe ru pa, ina be iur mat pa ruumu. Tiurpe pa gol. Koroŋ tana kiini tamen. Mi isala kor, to ibogboogo ma iwe lamata mi ru. Mi ka lam lamata mi ru ta timbotmbot se.

Mi iwe tel pa na, you muriini ta tiurpe pa gol be tiruk ŋgere kuziiniŋana isala. Zin patoronŋana kan tirukruk ŋgere pa mankwoono mi rou, ikot aigule ta boozomen (Re Lu 1:8-10).

Tana koroŋ tel tana, ta timbotmbot lela ruumu leleene biibi ta imbot pet mat na (Re Ibr 9:2-5). Koroŋ tel tana tipaute iti kembei Merere, ni potomŋana mi ndabokŋana kat. Mi ni ta kini mata yaryaaraŋana, mi mataana piti pa kanda kini ma koroŋ. Mi ni azuŋka katuunu ta iurur mat piti.

Beeze kereene na, timbiiri biibi kat imbotmbot. Timbiiri tana, yok isula ma imbotmbot. Yok tana be tiŋgurŋguuru naman ma kumbun pa. Mi patoronŋana muriini imbot maare ri pa timbiiri biibi tana. Pa bela Anutu ireege sanaana kizin, mi ipus zin ma tiŋgeeze kat, tona tirao be tipet kereene uunu.

Mat kana na, tidaada kawaala biibi ta mbolŋana na, ma ipapiliu beeze tana bekena iwe siiri pa Merere muriini. Muriini tana, ka kin ta kembei: Molo kini na, re tomoota mi lamata (44 mita). Mi babaŋana kini na, re laamuru mi tel (22 mita). Mi kawaala ta tidaada na, ina re ta mi suruunu, ta isu mi isala.

Zin patoronŋana kan na, Yooba isope Mose pa mburu kizin, uraata kizin, mi mbulu tabe timaŋga pa uraata kizin i. Mi zin men ta zan be tilela beeze potomŋana ki Merere. Mi zin iwal biibi na som.

To Yooba iur sua pa Mose ta kembei: Zin tomooto ta ndaama kizin irao tomoota na, bela timap tiŋgiimi zitun la ki Yooba. Tiŋgimgiimi zitun pa pat sekel pakaana. Sombe tiŋgiimi zitun, to tiur ka pat ila kizin patoronŋana kan, mi zin tiur lae be imboro uraata pakan.

Tana Mose ziru Yooba timbotmbot sala abal Sinai uteene, mi Yooba itunu iso i pa koroŋ ta boozomen tana. To ipun tutu laamuru ise pat babaŋan ru, mi iur la ki Mose.

32

Zin Israel tiurpe len merere pakaamŋana

1 Mose, ni imbotmbot sala abal Sinai uteene ma molo. Tabe zin Israel timbot ma som, to timaŋga mi tila ki Aron, mi tiso pini. Tiso: “Aiss! To ta ikam ti ma tezem lele kizin Aikuptu mi tamar lele tiŋgi na, koroŋ sa ko ikami ma ilane kek. Kozo urpe lende merere pakan be tikam peeze piti.”✡

2 Aron ileŋ to iso pizin. Iso: “Ambai. Kena kala ma koyogeege aigau milmilŋan ki kusiyom bizin mi lutuyom bizin ta tiurur la talŋan na, mi kakam ma kamar.” 3 Tana wal ta boozomen tikinke aigau kizin pa talŋan ma isu lup, mi tiyogeege ma tilup la ki Aron. 4 Tona ni iurpe ma iwe kembei ta makau ruŋguunu i. Zin Israel tire, to tiso: “Aa, buri! Iŋgi merere kiti tau ikam ti ma tezem Aikuptu mi tamar tiŋgi na.”✡

5 Aron ire mbulu kizin tana to, iurpe patoronŋana muriini ta ila makau kereene uunu, mi isoyaara sua pizin ma isombe: “Gaaga na, aigule potomŋana be tapakur Yooba.”

6 Timbot ma mankwoono, mbeŋbeŋŋana, to zin iwal biibi timaŋga mi tikam patoronŋana pakan. Mbili pakan, tineene ma imap kat. Mi pakan na, tilas ma tikan, bekena ziŋan Yooba tiparlup zin ma tiwe tamen. Tikanan ma tiwinin, to tisu na tikam naroogo mi tikam mbulu bozboozo.✡

Merere keteene malmal pizin Israel, mi Mose isuŋ pizin

7-8 Tikamam, mi Yooba isu na iso pa Mose. Iso: “Ouo. Loŋa men mi sula ta buri! Pa wal ku, ta kam zin ma tizem Aikuptu mi timar na, tisaana kek. Karau men mi tipizil ndemen pa zaala ta aŋur pizin na. Iŋga tiurpe len makau ruŋguunu milmilŋana ta, mi tileklek kumbun pini mi tikamam patoronŋana pini. Mi tizzo ka sua ta kembei: ‘Aa, buri! Iŋgi merere kiti Israel ta ikam ti ma tezem Aikuptu na.’ 9 Wal tana, nio aŋkilaala zin kek. Zin zorzooroŋan kat. 10 Tana iŋgi keteŋ malmal kat pizin, mi aŋsombe aŋkas zin ma timap. Mi nu kozo peteke yo pepe. Pa aŋsombe aŋkam nu niomŋan popoŋana ku men ma kepet ma kewe wal boozo kat mi wal zanŋan. Tana niom ta ko kekel zin ma kewe leŋ kat.”

11 Tamen Mose itoombo be ipaluumu Yooba Anutu kini leleene. Isombe: “O Yooba, niwi swe mburom biibi, mi kam zin wal ku ma tizem Aikuptu. Tana ketem malmal pizin mi pasaana zin pepe. 12 Kokena zin Aikuptu kan tininkao pu ma tiso: ‘Merere kizin Israel, ni itut kan. Tanata ikam zin ma tizem ti, mi tila lele abalabalŋana, bekena ikas zin su taŋga mi ipambiriizi zin ma timap kat pa toono.’ Tana kam ta kembena pepe. Koto ketem malmalŋana ku, mi tooro ŋgar ku. Pasaana wal ku pepe.

13 “Pa motom iŋgal sua mbolŋana kat ta mbuk la kizin mbesooŋo ku Abaraam, Isak, mi Yakop na. Muŋgu nu so pizin ta kembei: Nu ko kam popoŋana kizin ma timasak ma tiwe munŋaana ka tieene kembei ta pitik saamba kana. Mi ko kam toono Kanaan ma imap iwe len, be timbotmbot pa ma alok.”✡

14 Mose isuŋ mbolŋana ta kembei, tabe Yooba itooro ŋgar kini, mi ipasaana zin Israel som.✡

15-16 To Mose ikam pat babaŋan ru ta Anutu ipun tutu kini ise na, mi itoori ma imiili mini be isula. Pat ru tina, bude imbot se keren mi ndemen. Mi Anutu itunu ta iurpe zin mi ipun tutu kini ise. Tutu tana be ipombol zin Israel ma matan iŋgal sua ta ziŋan Anutu timbuk na.✡

17 Mose isula ki Yosua, to ikami mi ziru tisula. Tigarau lele ta iwal biibi timbotmbot pa na, to Yosua ileŋ la pa orooro biibi. Tabe iso pa Mose ma iso: “A iŋga ko malmal sa ta ipet a.”

18 Tamen Mose iso:

“E-e. Orooro tiŋga kembei zin malmal kan menmeen zin,

som titaŋ na som.

Iŋga timbombo len sorok.”

19 Mose ipet kizin na, ire zin tirakrak su makau kereene uunu. Tabe keteene ibeleu kat, mi ipundu pat babaŋan ru tana isu toono ma timapalpaala. 20 To ikam makau tana, mi igiibi sala you ma ikan, mi ikam ma ikotmumu, mana itiyaara sula yok mi iso pizin Israel be tiwin. Pa keteene malmal kat tau.

21 Tona iso pa Aron. Iso: “Lak, zin wal ti tikam parei pu, ta leŋ la kalŋan mi we mataana pizin ma kakam sanaana biibi ti?” 22 Aron iso: “Wai biibi, ketem malmal pio pepe. Nu itum ute: Wal ti, loŋa men mi keten izze pa sanaana be tikam. 23 Zin tiso pio ta kembei. Tiso: ‘To ta ikam ti ma tezem Aikuptu mi tamar lele tiŋgi na, niam amkankaana pini. Koroŋ sa ko ikami ma ilane kek. Kozo urpe lende merere pakan be tikam peeze piti.’ 24 Zin tiso sua ta kembei, tana aŋso pizin ma aŋso: ‘Kena kala kakam aigau tiom milmilŋan ma kamar.’ Tana zin tila tiyo aigau kizin, mi tikam ma timar, tona aŋswiri sala you, mi molo som na, itoori ma iwe makau tiŋgi ma ipet.”

25 Mose ire kembei Aron, ni ikam kat peeze pizin Israel som, tanata tikamam mbulu soroksorok bozboozo irao zitun lelen. Mi imoto: Kokena kan koi bizin timar ma tire zin, to tirepiili zin mi tikam ŋeu pizin. 26 Tana imender la zaala kwoono, mi iboobo ma iso: “Keleŋ! Niom ta sombe ki Yooba na, kamar tio!” To zin wal ki Lebi timap ma tila kini. 27 Mi Mose iso pizin. Iso: “Yooba ta Anutu kiti Israel na, iso ta kembei: ‘Kakam buza tiom, mi kapa pa lele, mi kaŋgal wal boozomen ta tilek kumbun pa koroŋ tana na, ma timetmeete lup. Mi sombe toŋmatiziŋ tiom sa, som toroyom sa, som zin wal ta timbot tigarau yom, na leleyom isaana pizin mi kopotom zin pepe. Kukuruumu zin men tau.”

28 To zin wal ki Lebi tila ma tikam kembei ta Mose iso na. Aigule tana na, tikuruumu zin tomooto kembei munŋaana tel (3,000) pa buza ma timetmeete lup. 29 Tana Mose iso pizin ma iso: “Niom wal ki Lebi, iŋgi koozi Yooba iur yom be kakam uraata kini. Pa niom keleŋ la kalŋaana, mi kopotom lutuyom bizin mi zin toŋmatiziŋ tiom som. Tana ta koozi mi ila na, kampeŋana kini ko imbotmbot se tiom.”

30 Timbot ma aigule toro to, Mose iso pizin iwal biibi. Iso: “Keleŋ! Sanaana ta niom kakam na, ina biibi kat. Tamen iŋgi be aŋsala ki Yooba mini, be aŋsuŋ pini ten. Ko irao imuŋai yom mi ireege sanaana tiom, som som?” 31 To isala ki Yooba mini, mi iso pini. Iso: “O Yooba, iwal biibi taŋga tikam sanaana ta biibi kat. Pa tiurpe len merere pakaamŋana. 32 Tamen iŋgi aŋsuŋu be muŋai zin mi reege sanaana kizin. Mi so som, na aŋgo yo. Zoŋ ta imbot se ro ku ta beede na, mus ma ilane.”✡

33 Yooba ipekel kwoono ma iso ta kembei. Iso: “Ina som. Tomtom ta sombe izooro yo ma ikam sanaana, na ni ta ko aŋmus zaana pa ro tio ma ilane. 34 Tana miili ma sula kizin mini be kam zin mi niomŋan kala pa lele ta muŋgu aŋso yom pa na. Aŋela tio sa ko imuuŋgu piom be ikam peeze piom. Tamen kaimer, sombe ka nol ipet, tona aŋur kadoono pa sanaana kizin tana.”

35 Tana kaimer Yooba iur mete sananŋana pizin ma ipokot mbulu kizin tau timaŋmaŋ Aron ma iurpe merere pakaamŋana pizin na.

33

Merere iso ni ko igaaba zin Israel mini som

1 To Yooba iso pa Mose. Iso: “Nu niomŋan zin wal ku Israel ta kam zin ma niomŋan kezem Aikuptu na, kuurpe ituyom bekena kamaŋga mini mi kala pa toono Kanaan. Toono tana, ta muŋgu aŋbuk ka sua ila ki Abaraam, Isak, mi Yakop ma aŋsombe: ‘Nio ko aŋkam toono tiŋgi ma iwe popoŋana tiom len.’✡ 2 Mi nio ko aŋgo aŋela sa ma imuuŋgu piom be iziiri toono tana ka tomtom bizin ma tila len. 3 Naso kakam toono kizin ta ambaiŋana mi mbuyeeneŋana na ma iwe leyom, be kombotmbot pa. Tamen nio ituŋ, nako irao aŋgaaba yom mi itiŋan tala na som. Pa niom tina wal zorzooroŋoyom kat. Kokena kakam mbulu toro mini mi kapamalmal keteŋ, to aŋkas yom isu zaala lwoono ma kamap.”

4 Zin iwal biibi tileŋ Yooba sua kini mbolŋana tana, to lelen ipata kat mi tikam tiŋiizi biibi. Tabe tiur mburu ambaimbaiŋan ila kulin mini som. 5 Paso, Yooba iso pa Mose ma iso: “So pizin Israel ta kembei: Niom tina, wal zorzooroŋoyom kat. Tana nio ko irao aŋgaaba yom risa na som. Kokena kapas keteŋ, to aŋkas yom lup. Tana kikinke mburu tiom ambaimbaiŋan ma isu lup, mi kombotmbot ma kasa yo be motoŋ iŋgal leyom zaala sa. Ko aŋkam parei piom?”

6 Tana indeeŋe ta zin Israel timaŋga be tizem abal Sinai mi ila na, tiur mburu ambaimbaiŋan ila kulin mini som.

Lupŋana muriini ki Merere

7 Indeeŋe zin Israel tiwwa pa zaala na, sombe tipun su lele pakaana sa, na Mose karau men mi ipamender beeze ta ma ila imbot ndel pizin iwal biibi. Beeze tana, tipaata tisombe lupŋana muriini. Mi wal boozomen ta lelen be tiwi Yooba pa koroŋ sa na, tilala beeze tana, mi tizzo pa Mose. To Mose iwe kwon mi izzo sua kizin ila ki Yooba. 8-9 Mi indeeŋe ta Mose isombe ipa ma ila pa beeze tana na, zin iwal biibi timaŋgaŋga, to timendernder irao beeze kizin kizin kwon, mi tikoror matan pini ma irao ila ma sam lela. Ilela tona, miiri tieene biibi imarmar ma ipakalkaala beeze kwoono, mi ziru Yooba tizzo sua. 10 Mi sombe zin iwal biibi tire miiri tieene biibi tana isu ma ipakaala beeze kwoono, tona tileklek kumbun mi tikamam suŋŋana irao beeze kizin kizin. 11 Mi Yooba ziru Mose tiparre zin mi tizzo sua kembei ta tomtom ru tiparzzo sua pizin i. Mi sombe tiso sua ma imap, na Mose iyooto ma ila pa muriini mini. Tamen silou kini Yosua, ta ki Nun i, ni izemzem beeze tana som. Ni mataana pa ma imbotmbot.

Mose leleene be Merere iswe kat itunu pini

12 Aigule ta na, Mose isu to iso pa Yooba. Iso: “Re. Nu sombe nio aŋkam zin wal tiŋgi ma niamŋan amla pa toono kizin. Tamen asiŋ tau uri be igaaba yo? Ina nu paute yo pini zen. Mi nu sombe kulim irou yo mi lelem be kampe yo. 13 Sombe lelem be kampe yo kat, na so yo pa zaala ku be aŋto. Naso aŋute katu, mi kampeŋana ku imbotmbot se tio totomen. O Yooba, motom iŋgal zin Israel. Pa zin wal ku tau.”

14 Yooba ipekel kwoono ma isombe: “Kopom ru pepe. Lelem ambai. Pa nio ituŋ ko aŋgaabu mi ituru tala.” 15 Mose ileŋ to iso pini. Iso: “Ambai kat. Pa itum sombe gaaba yam som, na leleyam be kam yam ma amzem lele taiŋgi pepe. Ko ambotmbot men ta taiŋgi. 16 Pa sombe itum gaaba yam mi itiŋan tala som, nako amwe raraate kembei tau wal boozomen ta timbotmbot toono i. Mi sombe nu itiŋan, inako zin karkari tiute kat ta kembei: Niam ampa ndel pizin. Paso nu lelem piam, mi kam yam ma amwe lem kek, mi kampeŋana ku imbotmbot se tiam.”

17 Tabe Yooba iso pa Mose. Iso: “Ambai. Koroŋ ta so pa na, nio ko aŋkam. Pa nio kuliŋ irou u, mi leleŋ be aŋkampe u.” 18 Mose ileŋ sua tana, to keteene ise mi iso: “O Yooba, kena swe kat itum pio.”✡

19 Mi Yooba ipekel ma iso: “Nio ko aŋswe kampeŋana tio isu kerem uunu, mi aŋsoyaara zoŋ Yooba mi mbulu tio ila motom. Nio, sombe leleŋ be aŋkampe tomtom sa, na aŋkampe i. Mi sombe leleŋ isaana pa tomtom sa mi leleŋ be aŋmuŋai i, na aŋmuŋai i.✡ 20 Tamen nu ko irao be re kat motoŋ na som. Pa tomtom sa isombe ire kat yo, inako irre yo mi imeete pataaŋa.✡ 21 Tana leŋ. Mar kolouŋana ma mender sala pat ti. 22 Mi sombe aŋmar kolouŋana mi aŋswe ituŋ ramaki azuŋka tio, nako aŋzeebu lela pat ti kopoono, mi aŋpakaalu pa nomoŋ ma irao aŋkonzaalu ma aŋlae. 23 Tona aŋtatke nomoŋ, mi re ndemeŋ. Mi motoŋ na, tomtom sa irao ire na som.”

34

Merere ipun tutu kini ise pat babaŋan ru mini

1 To Yooba iso pa Mose. Iso: “Urpe pat babaŋan ru ma raraate kembei ta muŋguŋan, to aŋpun sua tio ise mini, kembei ta aŋkam pa pat babaŋan ru ta nu petepaala na.✡ 2 Urpe pataaŋa ta koozi. Mi gaaga, sombe zoŋ ise, to kam zin ma se tio ta abal Sinai uteene i, mi sa yo. 3 Mi tomtom toro sa igaabu ma niomru kese pepe. Mi tomtom sa, som mbili sa isu ma ise pa abal uunu pepe.”

4 Yooba iso sua ma imap, to Mose ila ma iurpe pat babaŋan ru ma raraate kembei ta muŋguŋan na. Imbot ma aigule toro, mbeŋbeŋŋana na, imaŋga to ikam pat ru tana, mi isala pa abal Sinai uteene. Ito sua ta Yooba iur pini na. 5 Isala to, Yooba tau, ni imbotmbot lela miiri tieene leleene mi isu kini. To isoyaara itunu zaana Yooba mi mbulu kini. 6-7 Ipa ma ila pa Mose kereene uunu mi izzo ta kembei. Iso:

“Nio Yooba. Nio zoŋ Yooba.

Nio Anutu ta leleŋ izanzaana pizin mbesooŋo tio, mi aŋkampewe zin mi aŋmuŋaiŋai zin.

Keteŋ malmal karau som.

Mi aŋtoto sua tio mbukŋana, mi aŋurur leleŋ pa wal tio.

Nio aŋurur leleŋ pa iwal ta munŋaana men, mi aŋmuŋaiŋai zin.

Mi sanaana mi zooroŋana kizin, mi mbulu kizin ta irao pa motoŋ som na, aŋrekreege ma ila lene.

Tamen zin wal ta so len uunu sa isaana, na aŋleleele zin som.

Aŋurur kadoono ndeeŋeŋana pizin,

mi lutun bizin, tumbun bizin, mi len saaza bizin.”✡

8-9 Mose ileŋ sua tana, to loŋamen mi ilek kumbuunu mi ituundu su toono ma isuŋ. Iso: “O Yooba, nu sombe lelem be kampe yo kat, na gaaba yam mi itiŋan tala. Ŋonoono, iwal biibi taŋga, zin zorzooroŋan kat. Tamen lelem isaana piam mi muŋai yam. Sanaana tiam mi mbulu tiam boozomen ta irao pa nu motom som na, reege ma ilane. Mi kam yam ma amwe lem kat.”

Merere ziŋan zin Israel timbuk sua mini

10 Tona Yooba iso pa Mose ma iso: “Koozi, nio aŋsombe niom Israel itiŋan tumbuk sua mini be taparlup ti ma tewe tamen. Nio ko aŋkam uraata bibip piom, mi niom ta boozomen ko kere kat pa motoyom. Uraata tabe aŋkam piom i, ko ipa ndel kat. Iwal karkari tire mbulu sa ta kembei pasa zen. Tana zin kar ta koloulouŋan i, sombe tire, inako timoto kan biibi kat. 11 Tamen sua ta koozi aŋur piom i, na kozo motoyom iŋgalŋgal mi kototo. Naso aŋmuuŋgu piom mi aŋziiri zin wal ki Amor, Kanaan, Et, Peres, Ibi, mi Yebus ta timbotmbot toono Kanaan na, ma timap ma tila len. 12 Mi kere. Kokena niomŋan zin wal ta timbotmbot toono tana kaparlup yom ma kewe tamen. Pa sombe kakam ta kembei, inako zin tiwe kilis piom mi tikeske yom pa mbulu kizin sananŋana.✡ 13 Tana kagaaba zin pepe. Koroŋ kizin suŋŋana kana ta boozomen na, kayasureege ma tisu len lup. Patoronŋana murin kizin ramaki pat kizin potomŋan na, kepetepaala zin. Mi ke teeteŋan ta tizuŋzuŋ pa bekena tipakur merere kizin pakaamŋana Asera na, kataara zin ma tisu len lup. 14 Pa nio Yooba ituŋ tamen kat ta biibi tiom. Tana kembeeze pa merere toro sa pepe. Pa motoŋ mburmburŋoŋ. Tanata tiwatwaata zoŋ be ‘ni ta mata mburmburŋana.’

15 “Tana niomŋan toono tana ka tomtom bizin kaparlup yom ma kewe tamen pepe. Pa zin sombe tisuŋ pa merere kizin pakaamŋan mi tikam patoronŋana pizin, mi sombe tiboobo yom be kala kagaaba zin mi niomŋan kakan kini kizin tana, na niom ko kipizil ndemeyom pio mi kakan.✡ 16 Mi lutuyom bizin na, ziŋan wal tana lutun moori bizin tiparwoolo zin pepe. Kokena zin moori tana timbeeze pa merere kizin pakaamŋan, to tiyaaru lutuyom bizin ma tipizil ndemen pa sua ta timbuk pio na, mi timbeeze pa merere pakaamŋan ki kusin bizin.

17 “Kuurpe koroŋ sa ma iwe merere pakaamŋana ruŋguunu be kusuŋ pa pepe.✡ 18 Mi motoyom iŋgal lupŋana biibi ki narabu ta ka yis somŋana i. Niom kezem Aikuptu pa puulu Abib, tana ndaama ta boozomen niom kozo koto kalŋoŋ, mi kulup yom ma kakan narabu ta ka yis somŋana i pa aigule lamata mi ru ki puulu tana.✡

19 “Zin pikin tomooto muŋgamuŋga ta boozomen ramaki zin mbili lutun bizin muŋgamuŋga, ina nio tio men.✡ 20 Tamen doŋki lutun bizin muŋgamuŋga na, kepekel zin pa sipsip mi kapatoron yo pa. Mi sombe kepekel doŋki sa pa sipsip som, na kupuni ma imeete sorok. Mi lutuyom bizin tomooto muŋgamuŋga ta boozomen na, kepekel zin pa koroŋ pakan.

“Niom sombe kamar mi kepet kereŋ uunu be kusuŋ pio, na nomoyom men mi kamar pepe.✡

21 “Uraata iwe ta, mi ila imiili uraata iwe lamata mi ta, ina be niom kakam uraata tiom. Mi so iwe lamata mi ru pa, na kakam uraata pa pepe. Keteyom su ma kombot. Mi mazwaana ki kini paazaŋana mi kini ŋgaamaŋana tomini, sombe uraata iwe lamata mi ru, na kakam uraata pa pepe. Keteyom su.✡ 22 Sombe Pasoba imap, mi wik lamata mi ru ilae ma kini wit mataana kana ipet, to motoyom iŋgal be kulup yom mini mi kakam suŋŋana biibi pio. Mi sombe ndaama igarau be imap mi kotou kini tiom, to kulup yom mini mi kakam suŋŋana biibi pio. 23 Nio Yooba ta Anutu tiom Israel. Tana tomooto tiom ta boozomen irao timap ma timar mi tilup zin su kereŋ uunu be tisuŋ pio pa lupŋana bibip tel tana ikot ndaama ta boozomen.✡

24 “Zin tomtom ta timbotmbot pa toono tabe niom kala ma kombot pa i, na nio ko aŋziiri zin ma timap ma tila len, bekena kakam leyom toono biibi. Mi niom sombe kamar mi kulup yom su kereŋ uunu be kere suŋŋana bibip tel tana, na kopoyom rru pa toono tiom pepe. Pa tomtom sa ko mata berber be ikam toono tiom na som.

25 “Niom sombe kakam patoronŋana pio, na kapagaaba pa koroŋ yisŋana pepe. Mi sombe kulup yom pa Pasoba be motoyom iŋgal uraata ta aŋkam piom su Aikuptu na, mi sombe kapatoron yo pa buzur sa, na kalwoono sa imbot ma mankwoono pepe. Tana sombe kakan ma som mi kalwoono imbot, na kozo you ikan ma imap kat, mana zoŋ ise.✡

26 “Niom sombe kakam kini mataana kana ta toono tiom ipiyooto na, ma imar pa urum ki Yooba Anutu tiom, na kakam kini ta ndabokbokŋan men.

“Kakam mekmek lutuunu sa mi konoi raama tui ki naana pepe.”✡

27-28 Yooba iso makiŋ, to iso pa Mose mini. Iso: “Sua tio tana, nu itum beede se ro pakaana. Pa ina iso yom pa zaala tabe itiŋan taparlup ti ma tewe tamen.”

Mose ziru Yooba timbotmbot sala abal uteene ma irao aigule tomtooru. Mi mazwaana tana, ni ikan kini sa som, iwin yok sa som. Imbot sorok. Mi Yooba ipun tutu laamuru ise pat babaŋan ru. Tutu tana iso pa zaala tabe ni ziŋan zin Israel tiparlup zin ma tiwe tamen.✡

Mose izem abal uteene mi isu

29 Kaimer to Mose ikam pat babaŋan ru ta tutu laamuru imbot se na, mi imiili ma isu. Pat ru tana be ipombol zin Israel ma matan iŋgal sua ta ziŋan Yooba timbuk na. Mi Mose ruŋguunu itooro ma imilmil kat. Paso, ziru Yooba timbotmbot mi tizzo sua tau. Tamen itunu iute som.

30 Beso ipet kizin Israel mi Aron ziŋan zin iwal biibi tire ruŋguunu itooro ma imilmil, to timoto be tigarau i.✡ 31 Tamen ni iboobo zin be tila kini, to Aron ikam zin peeze kan ma ziŋan tila kini, mi Mose izzo sua pizin ma tileŋleŋ. 32 Mi kaimer to zin iwal biibi timar kini, mi ni iso zin pa tutu boozomen ta Yooba ikam pini sala abal na be tito. 33 Iso zin pa tutu tana ma imap, to ipakaala mataana pa kawaala.✡

34 Tamen, indeeŋe ta ni ilelala beeze ki Yooba be ziru tizzo sua na, ikinkewe kawaala tina ma isu. Mi tizzo sua ma imap, to imiili ma ipera mat, mi ikam sua tana pizin Israel ma tileŋ. 35 Mi indeeŋe ta ni iwedet mat na, zin Israel tirre ruŋguunu imilmil. To Mose ipakalkaala mataana mini, mi imbotmbot ta kembena ma irao ilela beeze mini.

35

Beeze potomŋana tabe zin Israel tipo be iwe Yooba muriini na, Yooba itunu isope Mose pa kek. Mi Yooba iur tomtom ru, zan Besalel mi Oliap, be tikam peeze pa uraata tana. Mi ni ikam Bubuŋana ma izeebe zin bekena len ŋgar ambaiŋana ma irao tikam kat uraata tana. Tana ziru tikam peeze pa uraata, mi zin Israel tiurpe beeze ka koroŋŋanŋan ta boozomen ma indeeŋe men.

40

Zin Israel tipamender beeze potomŋana ki Merere

1 To Yooba iso pa Mose ta kembei. Iso: 2 “Aigule mataana kana ki puulu mataana kana isombe ipet, to pamender beeze potomŋana tabe iwe muriŋ i, bekena itiŋan tuluplup ti lela. Kam ta kembei: 3 Sua Mbukŋana Ka Koror tabe tutu tio imbotmbot sula leleene na, kozo ur lela beeze muŋgu, to daada kawaala biibi be isekaala. Pa koror tana, ina potomŋana kat.

4 “To kam mbalia tabe narabu potomŋana imbot se na, mi ur lela beeze leleene biibi ta imbot pet ki mat na, mi ŋgas narabu potomŋana ise.

“To ur koroŋ tabe iur mat pa ruumu i ma ilela. Mi kam ka lam lamata mi ru mi ur la murinmurin.

5 “To kam you muriini tabe tirukruk ŋgere kuziiniŋana se na, mi ur su kolouŋana pa Sua Mbukŋana Ka Koror tabe tutu tio imbotmbot sula leleene na. Imbot pet ki mat. Mburu ta beeze leleene kana i ilela makiŋ, to daada kawaala biibi be isekaala beeze kwoono.

6 “To ur patoronŋana muriini ila beeze kwoono, 7 mi ur timbiiri biibi ta yok imbotmbot pa na, ma ila isu lukutuunu pa patoronŋana muriini mi beeze. 8 To urpe beeze zilŋaana, mi pamender siiri ma ipapiliu beeze. Mi daada kawaala biibi ta mbolŋana na, ma ila siiri kwoono be isekaala.

9 “Sombe kam uraata ta boozomen tana ma imap, to kam ŋgere kuziiniŋana ma liŋ sala beeze tana ramaki ka mburu boozomen ta timbotmbot leleene na, bekena ur zin ma tiwe leŋ. Naso tiwe potomŋan. 10-11 “To liŋ ŋgere isala patoronŋana muriini ramaki ka mburu mi timbiiri biibi bekena ur zin ma tiwe leŋ. Patoronŋana muriini tana na, koroŋ potomŋana kat.

12 “Uraata boozomen tana imap lup, tona kam Aron ziŋan lutuunu bizin tomooto ma timar kolouŋana pa beeze kwoono, mi ri zin pa yok. 13 Ri zin makiŋ, to zeebe Aron pa mburu kini potomŋana, mi liŋ ŋgere isala uteene bekena uri ma iwe leŋ, mibe ikamam patoronŋana pio. 14 To kam lutuunu bizin ma timar, mi zeebe zin pa mburu kizin, 15 mi liŋ ŋgere isala uten tomini kembei ta kam pa taman na. Naso ur zin tomini ma tiwe leŋ be tikamam patoronŋana pio. Ziŋan popoŋana kizin tabe tipet pa kaimer i, ko titekteege uraata tana, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.”

16 Yooba iposop sua kini tana, to Mose ila ma imaŋga pa ka uraata. Ikam koroŋ ta boozomen raraate kembei ta Yooba iso pini na. Ito kat. 17 Tana indeeŋe zin Israel pai kizin ikam ndaama ta ma imap, mi puulu mataana kana ki ndaama popoŋana ka aigule mataana kana ipet, to tipamender beeze potomŋana ki Yooba. 18-19 Tipamender nasil, gungun, mbal, siel, mi ka koroŋŋanŋan ta boozomen, to tipeele kawaala bibip pakan isala kor. Tana tikam raraate kembei ta Yooba iso na.

20 To Mose ikam pat ru ta tutu ki Yooba imbot se na, mi iur zin lela Sua Mbukŋana Ka Koror. Pat ru tana be ipombol zin Israel ma matan iŋgalŋgal sua ta ziŋan Yooba timbuk na. Mi Mose iur koror ka siŋ ru ma tiloondo pa sumbun bekena tiziŋziŋ pa. To ipakaala kwoono. Koror kwoono tana, ina tiwatwaata be ‘sanaana reegeŋana muriini.’✡ 21 Tona iur Sua Mbukŋana Ka Koror tana ilela beeze leleene, mi idaada kawaala biibi ma ise ipakaala. Ikam raraate kembei ta Yooba iso pini na. 22-23 Tona iur mbalia narabu kana ilela beeze leleene biibi ta imbot pet ki mat na. Ila zilŋaana ta imbot la namaana woono na. Mi iŋgas narabu ma isala, bekena imbot la Yooba kereene uunu. Ikam raraate kembei ta Yooba iso pini na. 24 To iur koroŋ tabe iur mat pa ruumu leleene i ma ilela beeze leleene biibi. Ina ila zilŋaana ta imbot la ki ŋas na. 25 Mi iur ka lam lamata mi ru ila murinmurin be tiyaara ila Yooba kereene uunu. Tana ikam raraate kembei ta Yooba iso na.

26 To iur you muriini tabe tirukruk ŋgere kuziiniŋana ise na, ma ila kolouŋana pa kawaala ta isekaala beeze leleene ta potomŋana kat i. 27 Mi iruk ŋgere kuziiniŋana isala. Ikam raraate kembei ta Yooba iso pini na.

28 Mose iurpe beeze ramaki ka mburu leleene kana makiŋ, to idaada kawaala biibi ma ipakaala beeze kwoono, mi imaŋga pa uraata mat kana. 29 Iurpe patoronŋana muriini ma imbot mat pa beeze kwoono, mi iur mbili mi kini wit pakan isala, mi ineene ma imap bekena iwe patoronŋana. Ikam raraate kembei ta Yooba iso na. 30-33 To iur timbiiri biibi isu lukutuunu pa beeze kwoono mi patoronŋana muriini, mi ise yok isula. Beso ni, som Aron, som Aron lutuunu bizin tilela beeze, som tigarau pa patoronŋana muriini, to tiŋguuru naman ma kumbun pa yok tana. Ikam uraata tana makiŋ, to iurpe beeze zilŋaana, mi ipamender siiri ma ipapiliu, mi idaada kawaala biibi ila siiri kwoono bekena ipakaala.

Tana uraata boozomen ta Yooba iso pini be ikam na, Mose ikam ma imap.

Yooba iswe azuŋka kini bekena zin Israel tiute: Ni ziŋan timbotmbot

34-35 Tikam uraata tana makiŋ, to miiri tieene tau, isu ma ilol beeze tana, mi Yooba iswe azuŋka kini ma iyaara lela ma biibi. Tabe ikam ma Mose irao be ilela som. Pa miiri tieene tana mi azuŋka ki Yooba na, mburaana biibi mete.✡

36-37 Indeeŋe zin Israel tiwwa pa lele bilimŋana na, matan ilala pa miiri tieene men tau. Sombe izem beeze mi isala ma ila pa lele toro, to zin tomini timaŋga ma tilek mburu kizin, mi tito miiri tieene tana. Mi sombe imbotmbot men sala beeze uteene, na zin timaŋga som. Timbotmbot mi tizza. Beso miiri tieene ipa mini, to timaŋga ma tila. Tana miiri tieene ta ipatoŋtooŋo zin pa zaala.

38 Tana indeeŋe tau zin Israel tiwwa pa lele bilimŋana, mi ila irao tipet toono Kanaan na, tirre la pa miiri tieene ta imbotmbot sala beeze potomŋana pa aigule. Mi mbeŋ na, tirre la pa you miaana ta iyaryaara. Tana zin tiute kat ta kembei: Yooba, ni ziŋan timbotmbot.✡

✡ 1:1-5: Un 46:8+

✡ 1:7: Ŋgo 7:17

✡ 1:8: Ŋgo 7:18

✡ 1:10: Ŋgo 7:19

✡ 1:13: Un 15:13

✡ 1:17: Ŋgo 5:29

✡ 1:22: Ŋgo 7:19

✡ 2:2: Ŋgo 7:20; Ibr 11:23

✡ 2:10: Ŋgo 7:21

✡ 2:11: Ŋgo 7:23; Ibr 11:24

✡ 2:15: Ŋgo 7:29; Ibr 11:27

✡ 2:24: Un 15:13+, 26:24, 28:13

✡ 3:2: Ŋgo 7:30

✡ 3:5: Yos 5:15; Ŋgo 7:33

✡ 3:6: Mt 22:32; Mk 12:26; Lu 20:37

✡ 3:7: Ŋgo 7:34

* 3:14: Sua ‘AŊBOTMBOT’ na, zin Israel tiso la zitun kalŋan ta kembei: ‘Ehyeh.’ Tana igarau ri pa Anutu zaana Yahweh. Zaana tana, ta tapaata la kalŋanda ma tosombe ‘Yooba.’ ’ ”

✡ 3:14: Tur 1:4,8

✡ 3:22: Un 15:14; Kam 12:35+

✡ 4:10: Kam 6:12; 1Kor 2:1+

✡ 4:11: Mbo 94:9

✡ 4:12: Mt 10:19

✡ 4:13: 2Kor 2:16, 3:5+

✡ 4:23: Kam 12:29

✡ 4:25: Un 17:9+

✡ 5:3: Kam 3:18

✡ 6:3: Un 17:1, 26:24, 28:13+

✡ 6:4: Un 12:7; Ŋgo 7:5; Ibr 11:8+

✡ 6:5: Kam 2:24

✡ 6:12: Kam 4:10

✡ 6:30: Kam 4:10, 6:12

✡ 7:3: Ŋgo 7:36; Ro 9:17+

✡ 7:11: 2Tim 3:8

✡ 7:17-18: Tur 16:4

✡ 8:6: Mbo 78:45, 105:30

✡ 9:10: Tur 16:2

✡ 9:16: Ro 9:17

✡ 9:22: Mbo 78:47+, 105:32

✡ 9:24: Tur 8:7, 16:21

✡ 9:29: Mbo 24:1; 1Kor 10:26

✡ 10:13: Mbo 78:46, 105:34+

✡ 10:20: Kam 4:21

✡ 10:22: Mbo 105:28; Tur 16:10

✡ 10:23: Kam 8:22

✡ 10:27: Kam 4:21

✡ 11:2: Un 15:14; Kam 3:21+

✡ 11:5: Mbo 78:51, 105:36, 136:10

✡ 11:7: Kam 8:22, 10:23; Tur 7:3, 9:4

✡ 11:9: Kam 7:3

✡ 12:5: 1Pe 1:19

✡ 12:8: 1Kor 5:8

✡ 12:17: Kam 23:15, 34:18

✡ 12:23: Ibr 11:28

✡ 12:29: Kam 4:22+; Mbo 78:51, 105:36

✡ 12:35: Un 15:14; Kam 3:21+

✡ 12:40: Un 15:13; Ga 3:17

✡ 12:46: Yo 19:36

✡ 13:2: Kam 22:28+, 34:19; Lu 2:23

✡ 13:5-6: Kam 34:18

✡ 13:19: Un 50:25

✡ 14:11: Kam 16:3-4

✡ 14:21-22: Mbo 78:13; 1Kor 10:1+; Ibr 11:29

✡ 15:1: Tur 15:3

✡ 15:2: Mbo 118:14

✡ 15:11: Kam 8:10; Mbo 86:8; Tur 4:8

✡ 15:17: Mbo 78:54+, 80:8

✡ 15:26: Mbo 103:3

✡ 16:3: Kam 14:11

✡ 16:4: Yo 6:25+

✡ 16:8: Ro 13:2

✡ 16:13: Mbo 78:27+

✡ 16:15: Yo 6:31; 1Kor 10:3

✡ 16:18: 2Kor 8:15

✡ 16:23: Kam 20:8+

* 16:31: Sua ‘manna’ ka uunu ta kembei: ‘Iŋgi sokorei?’

✡ 16:34: Ibr 9:4

✡ 17:2: Nam 20:2+

✡ 17:5-6: Mbo 78:15+; Yo 4:14; 1Kor 10:4

✡ 17:7: Ibr 3:8

✡ 18:2-4: Kam 2:21+; Ŋgo 7:29

✡ 18:10-11: Kam 15:11; Mbo 77:13, 86:8

✡ 18:12: Kam 24:5

✡ 18:21: Ŋgo 6:3

✡ 19:3: Ŋgo 7:38

✡ 19:5-6: Tit 2:14; 1Pe 2:9; Tur 5:10

✡ 19:8: Kam 24:3

✡ 19:10-11: Ga 4:24+

✡ 19:13: Ibr 12:20

✡ 19:18-19: Mbo 29:3+; Ibr 12:18+

✡ 20:3: Mk 12:30; Lu 10:25+

✡ 20:4: Kam 34:17; 1Kor 10:7,14; 1Yo 5:21; Tur 21:8

✡ 20:5-6: Kam 34:7

✡ 20:7: Mt 5:33+

✡ 20:8: Kam 16:23+

✡ 20:9-10: Kam 23:12, 34:21

✡ 20:11: Un 2:1+

✡ 20:12: Mt 15:4; Mk 7:10; Ep 6:2+

✡ 20:13: Mt 5:21; Mk 10:19; 1Yo 3:15; Tur 21:8

✡ 20:14: Mt 5:27+; Ro 13:9; 1Kor 6:15+; Ep 5:5; Ibr 13:4; Tur 21:8

✡ 20:15: Mt 19:18; Mk 10:19; Lu 18:20; Ro 13:9; Ep 4:28

✡ 20:16: Mk 10:19; Lu 18:20; Tur 21:8, 22:15

✡ 20:17: Ro 7:7, 13:9

✡ 20:19: Ibr 12:18+

✡ 21:10: 1Kor 7:3+

✡ 21:12: Un 9:6

✡ 21:16: Un 37:28; 1Tim 1:10

✡ 21:17: Mt 15:4; Mk 7:10

✡ 21:24: Mt 5:38

✡ 22:1: Lu 19:8

✡ 22:3: Mt 18:25

✡ 22:10-11: Ibr 6:16

* 22:18: Tomooto tomini kan sua imbot. Re Wok Pris 20:27.

✡ 22:22: Yems 1:27

✡ 22:23-24: Lu 18:7; Yems 5:4

✡ 22:27: Kam 34:6; Yona 4:2

✡ 22:28: Kam 20:7; Ŋgo 23:5

✡ 22:29: Kam 13:2; Lu 2:23

✡ 23:1: Kam 20:16; Mbo 15:3; Mt 19:18

✡ 23:7: Kam 20:16; Ep 4:25

✡ 23:9: Kam 22:21

✡ 23:12: Un 2:2+; Kam 20:8

✡ 23:15: Kam 12:17, 22:29; Mt 26:17; Ŋgo 12:3

✡ 23:16: Kam 34:22

✡ 23:19: Kam 22:29, 34:26

✡ 23:20: Kam 32:34, 33:2

✡ 23:23: Un 15:19+

✡ 23:24: Kam 20:5, 34:13

✡ 23:25: Kam 15:26

✡ 23:28: Un 35:5

✡ 24:3: Kam 19:8

✡ 24:8: Mt 26:28; 1Kor 11:25; Ibr 9:16+

✡ 24:11: Un 32:31

✡ 24:16-17: Mt 17:5; Ibr 12:18,29

✡ 24:18: Mt 4:2

✡ 32:1: Ŋgo 7:40

✡ 32:4: Ŋgo 7:41

✡ 32:6: 1Kor 10:7

✡ 32:13: Un 12:7, 17:8, 26:3+, 28:13

✡ 32:14: Yona 3:10

✡ 32:15-16: Kam 24:12

✡ 32:32: Mbo 69:28; Ro 9:3; Tur 3:5, 21:27

✡ 33:1: Un 12:7, 26:3, 28:13

✡ 33:18: Yo 1:14,18; Kol 1:15; Ibr 1:3

✡ 33:19: Ro 9:15

✡ 33:20: Un 32:31

✡ 34:1: Kam 24:12, 32:19

✡ 34:6-7: Kam 20:5+, 33:19; Ro 2:4; Yems 5:11

✡ 34:12: Kam 23:32; 1Kor 5:11

✡ 34:15: 1Kor 10:20

✡ 34:17: Kam 20:4, 20:23

✡ 34:18: Kam 12:17

✡ 34:19: Kam 13:2

✡ 34:20: Kam 22:29

✡ 34:21: Kam 20:8+, 23:12

✡ 34:23: Kam 23:14

✡ 34:25: Kam 12:10

✡ 34:26: Kam 22:29

✡ 34:27-28: Kam 24:18; Mt 4:2

✡ 34:30: 2Kor 3:7

✡ 34:33: 2Kor 3:13

✡ 40:20: Ibr 9:4

✡ 40:34-35: Yo 1:14; Tur 15:8

✡ 40:38: Kam 13:21; Mt 28:20; 1Kor 10:1

Rut

1

2

3

4

Rut

1

Elimelek ziru kusiini mi lutuunu bizin tila pa lele pakaana ki Moap

1-2 Muŋgu zin Israel len king sa som, mi wal kizin pakan ta tikamam peeze pizin. Indeeŋe tana, peteele biibi ipet. Mi tomtom ta, ni imbotmbot, zaana Elimelek. Mi kar kini Betelem ta imbot lele pakaana ki Yudea na. Mi ni ki Eparata. Peteele biibi tana ipet na, Elimelek ziru kusiini zaana Naomi mi lutun bizin ru, zan Malon mi Kilion, tizem kar Betelem, mi tila pa lele pakaana ki Moap. Mi timbotmbot tana pa ndaama pakan. 3 Kaimer to Elimelek imeete, mi Naomi ziŋan lutuunu bizin ru, zin tel men timbotmbot. 4 Mi Naomi lutuunu bizin tiwoolo moori ru kizin Moap, ta zaana Opa mi toro zaana Rut. Timbotmbot tana pa ndaama laamuru, 5 to Malon ma Kilion ra, timeete tomini. Tana Naomi itutamen imbotmbot. Kusiini som mi lutuunu sa som.

6 Naomi imbotmbot Moap mi ileŋ ta kembei: Yooba iuulu wal kini Israel, mi ikam mai ambaiŋana ma ipet pizin. Tana Naomi ziŋan rwoono moori bizin timaŋga be tizem lele kizin Moap, mi tisombe timiili ma tila pa kar ki Naomi mini. 7 Tizem lele ta timbotmbot pa na, mi tiwwa pa zaala ta ila pa Yudea na. 8 Mi Naomi isu to iso pa rwoono moori bizin ru ta kembei: “Ou, niomru kimiili ma kala kar tiom, mi wal tiom, mi kombot ki noyom bizin. Niomru tana, kuur kat leleyom pio mi wal kiti ta timetmeete kek na, mi kakampe yam. Tana nio aŋsuŋ Yooba, be ikam mbulu raraate men piom. 9-10 Mi ni ko iuulu yom be kowoolo mini. Naso kusiyom bizin matan piom ma kombot ambai.” Naomi iso sua tana ma imap, to ziŋan rwoono moori bizin tiparsou zin mi titaŋ. To rwoono moori bizin tiso pini ta kembei: “E-e, niam ko itiŋan tala ki wal ku.”

11 Tamen Naomi ipekel kwon ma iso, “Lutuŋ moori bizin, niomru kimiili ma kala kar tiom. Kamaŋmaŋ be itiŋan tala paso? Irao be aŋpeebe pikin tomooto ru sa be tiwoolo yom mini? Som! 12 Kimiili ma kala kar tiom. Pa kere. Iŋgi aŋwe kolmannan kek. Tana ko irao aŋwoolo mini na som. Mi sombe aŋwoolo pa mbeŋ ta koozi mi aŋpeebe pikin tomooto pakan, 13 ko niomru irao kanaama zin ma tiwe kaibiŋan to kowoolo zin? Irao niomru kombotmbot sorok mi kazza zin? Na som. O lutuŋan, iŋgi leleŋ isaana kat. Pa pataŋana biibi ta Yooba ikam pio i, ina ise tiom tomini.”

14 Ziru tileŋ sua kini, to timaŋga pa tiŋiizi mini. Mi Opa isou rwoono mooribi, to izemi mi imiili ma ila pa kar kini. Tamen Rut ŋgar kini imbol be imbot ki rwoono mooribi. 15 Tana Naomi iso pa Rut ta kembei, “Re! Tizim moori ta imiili ma ila ki wal kini mi merere kini. La ma niomru kala.”

16 Tamen Rut ipekel kwoono mi iso,

“Ser yo pepe.

Nio ko irao aŋzemu mi aŋmiili na som.

Lele ta nu sombe la pa, na nio ko aŋla pa tomini.

Mi kar ta sombe mbot pa, na nio ko aŋbot pa tomini.

Wal ku, ko tiwe wal tio.

Mi Merere ku, ko iwe Merere tio.

17 Lele ta nu sombe meete pa, ina ko nio aŋmeete

mi titwi yo sula lele tana tomini.

Sua tio ta boozomen ti, sombe aŋto som,

na Yooba itunu ko ipasaana yo.

Tana meeteŋana tamen, ta ko iyembut ituru.”

18 Naomi ire kembei Rut ikelkel mete, tana le sua sa mini som, mi iyok pini be ziru tila.

19 Ziru tiwwa ma tila tipet kar Betelem. Tona zin Betelem kan ta boozomen timurur pizin. Mi zin moori pakan tiwi: “Wai, iŋgi Naomi tau?”

20 Tamen Naomi ipekel kwon ma iso: “Niom kapaata zoŋ be Naomi mini pepe. Pa nio leleŋ ambai som. Kapaata yo be ‘Mara.’ * Pa Anutu mbura keskeezeŋana ikam ma mboti tio isaana kat. 21 Indeeŋe ta aŋzem lele taiŋgi mi aŋla na, aŋbot ambai pa koroŋ ta boozomen. Tamen koozi aŋmiili na, nomoŋ men. Tana kapaata yo be Naomi pepe. Pa Anutu mbura keskeezeŋana iur pataŋana biibi ise tio mi ipasaana kat yo.” 22 Ina zaala ta Naomi izem lele kizin Moap, mi ziru rwoono moori Rut timiili ma timar mini Betelem. Indeeŋe tana, zin Betelem kan timbot la mai ki kini bali.

2

Rut ikam uraata isu bali lene ki Boas

1 Tomtom ta imbotmbot, zaana Boas. Ni ziru Elimelek ta Naomi kusiini na, un tamen. Mi Boas tana, ni mbio uunu, mi ni biibi pa kar Betelem. 2 Aigule ta na, Rut iso pa Naomi ta kembei: “Koozi tiyembutmbut kini bali. Tana nio leleŋ be aŋla aŋto zin uraata kan. Mi sombe timuŋai yo, nako irao aŋyo kanda bali pakan ta titoptop ma tizem na.” Naomi ipekel Rut kwoono ma iso: “Lutuŋ, ambai. La.”

3 Tana Rut ipa ma ila pa bali lene ta, mi ila kizin wal uraata kan ma ito zin mi iyyo kana. Mi ni iute som: bali lene tina katuunu asiŋ. Tamen ila indeeŋe kat bali lene ki Boas, ta ziru Elimelek un tamen na.

4 Molo som na, Boas izem Betelem mi isula be itiiri zin uraata kan. Mi iso pizin ta kembei: “Yooba ko imbotmbot raama yom mi imboro yom.” Zin tipekel kwoono ma tiso: “Yooba ko ikampe u.”

5 Mi Boas iwi mbesooŋo kini ta imborro zin uraata kan na ma iso: “Ai, so moori kaibiim tiŋga?” 6 Mbesooŋo tana ipekel kwoono ma iso, “Iŋga Moap nan ta izem lele kini mi ziru Naomi timar na. 7 Ni iwi yo be aŋyok pini ma ila ito zin uraata kan, mi iyo ka bali pakan ta titoptop zzu toono na. Ta mbeŋbeŋŋana mi imar na, ni inoknok uraata. Ma buri ŋonoono ta keteene isu ri mi imaŋga mini.”

8 Boas ileŋ to, ila mi iso pa Rut ta kembei: “Lutuŋ moori, leŋ. Kozo la bali lene kizin wal pakan pepe. Mbotmbot men ta ti, mi niomŋan zin moori uraata kan tio kakamam uraata. 9 Re la pizin uraata kan tio tau. Sombe timaŋga mini pa bali yembutŋana swoi, to nu la ma to zin, mi niomŋan koyyo. Nio aŋkam sua mbolŋana pizin kek be tikam bakai pu pepe. Mi sombe miri u, na la mi win kom yok ta tise sula yok putuunu ma imbotmbot.”

10 Rut ileŋ sua kini, to ilek kumbuunu, mi ituundu sula toono, mi iso pini ta kembei: “Wai, parei ta nu kam ŋgar biibi pio mi sombe kampe yo ta kembei? Nio iŋgi sa moori ki lele toro na.”

11 Boas ipekel sua kini ma iso: “Nio aŋleŋ urum kek. Indeeŋe ta kusim imeete ma imar na, nu kampewe kat rwom mooribi. Mi zem tomom ma nom, mi toono ku ma kar ku, mi mar mbot lele tiŋgi ta ute ka tomtom bizin som. 12 Yooba itunu ko ipokot mbulu ku ambaiŋana ta kamam na. Pa iŋgi mar lele ki Yooba ta Anutu kizin Israel na, be mataana pu mi ikuubukaalu, tana ni ko ikam lem kadoono ambaiŋana mi ikampe u ma biibi.”

13 Rut ipekel sua ki Boas ma iso ta kembei: “Biibi tio, iŋgi nu kampe yo kat. Nio moori sorokŋoŋ, nio raraate kembei ta zin moori ku uraata kan tiŋga na som. Tamen nu so sua ambaiŋana men pio mi potor leleŋ. Tabe kam ma leleŋ ambai kat.”

14 Indeeŋe ta zin keten su be tikan kini na, Boas iso pa Rut ta kembei: “A barau, mar ŋana mi kam kom narabu suruunu, mi tizik sula yambon mi kan.” Tana Rut ziŋan zin uraata kan mbulen su, mi Boas ikam bali mazeene pini, mi ni ikam ma ikan ma irao kopoono isaana. Mi kini kalwoono imbotmbot. 15 Tikan ma imap, tona Rut imiili pa uraata. Mi Boas iur sua pizin uraata kan ta kembei: “Sombe Rut iyogeege bali ta igarau pa bali pezekatŋan na, kumbuulu kwoyom pini pepe. Pa nio aŋyok pini be ikam ta kembei. 16 Mi bali pezekatŋan tomini, kere be kapas pakan ma isu. Beso imar to iyo kana. Mi motoyom iŋgal: Koyo kwoyom pini pepe.”

17 Tana Rut iyogeege bali ma irao zoŋ isula. Mi ilup ma indou, to itut, mi ikam ŋonon ma iyo sula kiri. 18 Tona ikam bali tana mi imiili ma ila kar Betelem, mi iso rwoono mooribi pa. Mi kini mazeene ta ikan ma kalwoono imbotmbot na, ikam la kini tomini. 19 Tana Naomi iwi i: “Koozi nu yogeege bali swoi? Nu la mi kam uraata pa bali lene ki asiŋ? Tomtom ta ikam mbulu ambaiŋana taiŋgi pu, na Yooba ko ikampe i.”

To Rut iso: “Koozi nio aŋkam uraata isu bali lene ki Boas.” 20 Tona Naomi iso: “Yooba ko ikampe kat Boas! Muŋaiŋana ki Yooba na, imapmap som. Ni mataana iŋgalŋgal zin wal meeteŋan mi iti ta matanda yaryaara i tomini.” Mi Naomi iso mini: “Tomtom tana, ni ziru Elimelek un tamen tau. Tana ni le uraata be iuulu iti pa pataŋana kiti.”

21 Tona Rut iso mini: “Mi koroŋ toro. Boas iso pio ta kembei: Niamŋan zin moori kini uraata kan irao amkamam uraata ma ila irao bali ka uraata imap.”

22 Mi Naomi iso pa Rut: “Lutuŋ moori, re. Ina ambai kat. Kozo nu niomŋan zin moori uraata kan ki Boas kakamam uraata su bali lene kini men. Kokena la pa bali lene toro, to ko ndeeŋe pataŋana.” 23 Tana Rut ziŋan zin moori uraata kan ki Boas tikamam uraata ila mbata ma irao uraata ki bali ma wit yembutŋana imap. Mi indeeŋe mazwaana tana, Rut izem rwoono mooribi som. Ziru timbotmbot men.

3

Rut ila ki Boas

1 Aigule ta na, Naomi iso pa Rut ta kembei: “Lutuŋ moori, iŋgi ko aŋru kom tomooto sa bekena ni mataana pu ma mbot ambai. 2 Leŋ. Boas, ta nu niomŋan mbesooŋo moori kini kakamam uraata na, ni itiŋan undu tamen. Mbeŋ koozi ko ikam uraata isu lele ki bali tirkeŋana. 3 Tana la ma we, mi kam ŋgere kuziiniŋana ma suulu u pa, mi zeebu pa mburu ambaiŋana. Tona la lele pakaana ta ni ikamam uraata pa na. Tamen la ma pet mataana karau pepe. Mbotmbot mi rre la pini. Beso ikam uraata makiŋ, mi ikan ma iwin ma imap, 4 mi sombe ila ikeene, to la ma palaala kuliini ta ikoto i pa na, mi keene isu kumbuunu uunu. Mi isombe iso sua sa pu, na leŋ la kalŋaana mi to.” 5 Rut ipekel kwoono ma iso: “Ambai, nio ko aŋto kalŋom.”

6 Tana Rut imaŋga, mi ila pa bali tirkeŋana muriini, mi ikam kembei ta rwoono mooribi iso pini na. 7 Boas ikanan ma iwinin ma imap, mi leleene ambai kat. Mi ila ma ikeene su bali ndouŋana uunu. Mi Rut iwwa riŋa ma ila, mi ipalaala kuliini ta Boas ikoto i pa na kwopiriini, mi ikeene su kumbuunu uunu. 8 Indeeŋe mbeŋ lukutuunu na, Boas ipol ma imaŋga na, ire moori ta ikenne su kumbuunu uunu i. Tabe imorsop, mi imaŋga mi iwi i: 9 “Nu asiŋ?” Rut ipekel kwoono ma iso: “Biibi, iŋgi nio Rut tau, mbesooŋo ku. Ituru undu tamen tau. Tana nu lem uraata be uulu yo mi motom pio. Kam kawaala ku mi koto yo pa.”

10 Boas iso: “Lutuŋ moori, Yooba ko ikampe u. Mbulu ta buri kam pio i, ina mbulu ŋonoono ki toŋmatiziŋ. Ilip pa mbulu ambaiŋana ta kamam pa rwom mooribi na. Zin naŋgaŋ kaibiim tau mbio uunu i, som zin ta sorrokŋan i, na nu kamam pizin som. 11 Lutuŋ moori, kam ŋgar boozo mi lelem ipata pepe. Pa koroŋ boozomen ta wi yo pa na, nio ko aŋkam. Wal ta boozomen ki kar ti tiute: Nu moori ambaiŋom kat. 12 Iti undu tamen, ina ŋonoono. Tana nio leŋ uraata be aŋuulu u mi motoŋ pu. Tamen nio uŋ na, imbot molo ri. Mi tomtom toro imbotmbot. Ni uunu na, igarau kat yom. 13 Tana keene muŋgu ma berek to, aŋla mi aŋleŋpe tomtom tana ŋgar kini. Sombe leleene be ito mbulu ki toŋmatiziŋ mi iuulu u, inako kena. Mi sombe mburaana som, na nio aŋbuk sua mbolŋana pu pa Yooba ta Merere mata yaryaaraŋana i mataana ta kembei: Nio ituŋ ko aŋuulu u mi motoŋ pu. Tana keene su ti ma berek, to la.”

14 Tana Rut ikeene isu Boas kumbuunu uunu ma irao lele imarmar. To Boas iso pini ma iso: “Re. Kokena tomtom tiute kembei nu mar lele taiŋgi.” 15 Mi iseeŋge sua kini ma iso: “Kam mburu ku kor kana ma war su toono.” Rut ikam su, to Boas iliŋ bali ŋonoono ise. Bali tana pataŋana kini irao kembei bek rais biibi ta. Mi Boas iwit mi iur sala Rut uteene, to ni ikam mi imiili ma ila pa kar.

16 Rut ipet ki rwoono mooribi, mi ni iwi i: “Lutuŋ moori, parei? Mbot ambai, som som?” To Rut iso i pa mbulu boozomen ta Boas ikam pini na. 17 Mi iseeŋge sua kini ma iso: “Boas iso pio ta kembei: Irao nomoŋ men mi aŋmiili ma aŋmar ku na som. Tana ikam kanda bali tiŋgi.”

18 To Naomi iso pini ta kembei: Lutuŋ moori, mbotmbot mi naama ten. Koozi Boas ko keteene su som ma irao iurpe sua taiŋgi ma ambai.”

4

Boas iwoolo Rut

1 Aigule tamen tana na, Boas ila ipet kar, to ila sua urpeŋana muriini ta siiri kwoono na, mi mbuleene isu ma imbotmbot. Molo som na, ire tomtom ta ni isotaara Rut pini na, ipa ma imar. Tomtom tana, ni le uraata be iuulu Rut ziru Naomi. Boas ire i, to iboobo la pini ma iso: “Atoŋ o, mar ma mbulem su muŋgu. Pa nio leŋ sua pu.” Tana ni ila ma mbuleene isu. 2 To Boas ikam kolman laamuru ki kar Betelem ma timar, mi iso pizin be mbulen su tomini. Zin mbulen su makiŋ, 3 mi Boas iso pa toono ta le uraata be iuulu Naomi ziru Rut na ta kembei: “Leŋ. Naomi ta izem lele kizin Moap mi imiili ma imar na, isombe wal kini tasa iuuli mi iŋgiimi toono ki kusiini Elimelek. 4 Tana iŋgi aŋsotaaru pa. Mi sombe lelem pa sua taiŋgi, na irao ŋgiimi toono tana ila zin kolman mi wal pakan ta itiŋan tombotmbot ti matan. Nu kolmanŋom. Tana nu irao be uulu Naomi mi ŋgiimi toono kini. Mi sombe lelem pa sua ti som, na so kat ma aŋleŋ. Tona nio ko aŋgiimi.” Mi tomtom tana iso, “Ambai, nio ko aŋuuli mi aŋgiimi toono kini.”

5 To Boas iso: “Ambai. Mi nu sombe ŋgiimi toono tana, na kozo kam Rut ta Moap nan na, tomini ma iwe kusim. Naso Elimelek ta imeete kek na, zaana imbotmbot pa toono kini, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.”

6 Tomtom tana ileŋ sua tana to iso: “Ŋonoono, nio leŋ uraata be aŋuulu Naomi mi aŋgiimi toono kini. Tamen ko irao aŋrai koroŋ tio ta boozomen ila ki lutuŋ bizin ŋonoono mi tomtom toro lutuunu bizin na som. Ambai. Kenako nu ŋgiimi.”

7 Muŋgu zin Israel tikamam mbulu ta kembei: Sombe tiŋgiimi koroŋ sa, som tiparpekel koroŋ pakan, na tomtom ta ikinke kumbu keteene kini, mi ikam la ki waene toro ta ziru tiparpekel koroŋ na. Naso sua kizin mbukŋana imbol.

8 Tana Boas toono ta le uraata be iuulu Naomi na, iso pini ta kembei: “Nu itum ŋgiimi toono tana.” Mi ikinke kumbu keteene kini, mi ikam la ki Boas.

9 To Boas iso pa zin kolman mi wal pakan ta timbotmbot na ta kembei: “Koozi niom kere kat. Elimelek ziŋan lutuunu bizin ru Kilion mi Makolon toono kizin ta Naomi ikiskis, ta iŋgi aŋgiimi ma iwe leŋ. 10 Mi koroŋ toro tomini. Rut ta Moap nan mi nora ki Makolon na, nio ko aŋkami ma iwe kusiŋ. Naso Elimelek ta imeete kek na, zaana imbotmbot pa toono kini, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. Mi wal kini mi kar kini ko matan iŋgalŋgali. Kokena zaana imbiriizi. Koozi niom kere kat pa motoyom mi kuute.”

11 Tona zin kolman mi wal pakan ta timbotmbot lupŋana muriini tana na, tiso: “E! Niam amre kat mi amute kek. Kusim popoŋana tabe ima ruumu ku i, na Yooba ko ikampe i kembei ta muŋgu ikam pa tumbundu bizin Rael mi Lea, ta tipeebe iti Israel undu bizin na. Mi nu urum ko iwe biibi pa Eparata, mi zom iwe biibi pa kar Betelem. ✡ 12 Yooba ko ikam kusim popoŋana ma ipeebe lem pikin boozo. Naso wal ku tipet ma tiwe boozo kembei ta Yuda ma Tamar lutun Peres na.” ✡

13 Tana Boas ikam Rut ma ila ruumu kini, mi Rut iwe kusiini. Mi Yooba iuulu Rut ma kopoono, mi ipeebe pikin tomooto ta. 14 Tabe zin moori kar kan tiso pa Naomi ta kembei: “Tapakur Yooba! Pa koozi, ni ikam lem tumbum ri ti, be iuulu u mi mataana pu. Tori taiŋgi ko iwe tomtom zaanaŋana ki Israel. 15 Rwom moori Rut, ni iur leleene pu, mi iuulu u biibi kat. Ŋonoono, nu lem pikin tomooto sa som. Mi sombe nu lem pikin tomooto lamata mi ru sa, so zin irao tiuulu u kembei rwom moori tana na som. Re. Koozi, ni ikam lem tumbum ri ti. Kaimer, sombe we kolmannan, na tumbum ti ko iuulu u ma mbot ambai, mi nu ko mbotmbot se kini.” 16 To Naomi ikam pikin ma imbaraari, mi ikam peŋ pini mi mataana pini.

17 Mi zin moori kar kan tiso: “Aa buri! Naomi ikam le pikin tomooto ta kek.” Mi tipaata pikin zaana be Obet.

Obet iwe tomtom ma iwoolo, to ipeebe Yesi. Mi Yesi iwe tomtom ma iwoolo, to ipeebe Dabit.

18-22 Iŋgi Peres popoŋana kini: Peres ipeebe Ezron, Ezron ipeebe Ram, Ram ipeebe Aminadap, Aminadap ipeebe Nason, Nason ipeebe Salmon, Salmon ipeebe Boas, Boas ipeebe Obet, Obet ipeebe Yesi, mi Yesi ipeebe Dabit ta iwe king zaanaŋana kizin Israel na. ✡

* 1:20: Pisis Naomi ka uunu ta kembei: ‘Ambaiŋana.’ Mi sua ta ‘Mara’ na, ka uunu ta kembei: ‘Pakpakŋana.’

✡ 4:11: Un 29:31, 30:22

✡ 4:12: Un 38:27+

✡ 4:18-22: Mt 1:3+; Lu 3:31+

Mboe

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

68

69

70

71

72

73

74

75

76

77

78

79

80

81

82

83

84

85

86

87

88

89

90

91

92

93

94

95

96

97

98

99

100

101

102

103

104

105

106

107

108

109

110

111

112

113

114

115

116

117

118

119

120

121

122

123

124

125

126

127

128

129

130

131

132

133

134

135

136

137

138

139

140

141

142

143

144

145

146

147

148

149

150

Mboe

1

Zaala ambaiŋana mi zaala sananŋana

1 Tomtom pareiŋana ta leleene ambai kat mi kampeŋana ki Anutu imbotmbot se kini?

Ina tomtom ta wal sananŋan ŋgar kizin ikamam peeze pini som.

Mi wal ta mbulu kizin irao pa Anutu mataana som na, ni itoto zin som.

Mi wal tau matan repiili Anutu mi zaala kini na, ni igabgaaba zin som.✡

2 Ni leleene ambai kat pa sua ta Yooba ikam piti na,

mi ikamam ŋgar pa ikot mbeŋ ma aigule.✡

3 Tomtom ta kembena, ni kembei ke tau tipaaza sula yok zilŋaana.

Indeeŋe ka nol na, ipiyotyooto ŋonoono ambaimbaiŋan.

Mi sombe zoŋ biibi na, irao runrun imelle na som.

Tana uraata kini ta boozomen ilonloondo ambai men.✡

4 Mi zin wal zorzooroŋan na, kembena som.

Zin kembei musmuuzu ta miiri iwilaala ma ila ne.

5 Tana Anutu isombe ipamender zin tomtom mi iur kadoono pizin,

na wal sananŋan ko irao timbot na som. Ko tila len.

Zin wal tau mbulu kizin irao pa ni mataana som,

nako irao tigaaba wal kini ndeeŋeŋan mi timbot lela lupŋana kizin na som.✡

6 Tana wal ndeeŋeŋan na, Yooba mataana pizin mi iurur zaala pizin.

Mi wal sananŋan, nako timbiriizi ma tila len kat.✡

2

Merere iso pizin tomtom be tizooro king kini pepe

1 Parei ta zin karkari keten malmal mi kalŋan izalla?

Wal matan munŋan timburmbuuru sorok paso? ✡

2 Zin king ki toono ziŋan zin peeze kan tiparlup zin,

mi tikam kumbun be tikam malmal pa Yooba ziru king ta Yooba itunu iroogi mi iuri pa uraata na.

3 Tizzo ta kembei: “Ai, kozo temet ma tombot ndel pa ziru peeze kizin:

Kokena timboro iti mini.”

4 Tamen Yooba imbotmbot se muriini peeze kana ta saamba a,

mi irepilpiili zin mi izeŋzeeŋge pizin.

5 Mi iŋasaara zin raama keteene malmal,

mi leleene bayouŋana tana ikam zin ma timoto kan.

Mi iso pizin ma iso:

6 “King taiŋgi, nio ituŋ aŋuri be ikam ruŋguŋ,

mi imbot sala abal tio potomŋana Sion mi ikam peeze.”

7 Mi king kiti, ni iso ta kembei: “Nio ko aŋsoyaara sua ta Yooba iso pio na.

Sua ta kembei: ‘Nio lutuŋ ta nu na.

Koozi aŋwe tomom. ✡

8 Mi nu sombe wi yo, nako aŋkam toono ta boozomen ka tomtom bizin ma timap tiwe lem.

Mi zin ko timbot la kopom mbarmaana, mi nu kam peeze pizin.

9 Peeze ku ko mbolŋana kat.

Tana ko punmeete mburan kembei ta tomtom ipetepaala kuuru ma imapalpaala.’ ” ✡

10 Tana niom king ta boozomen, kakam kat ŋgar.

Mi niom peeze koyom tomini, kere be koto sua tio ti.

11 Kozo komoto Yooba, keleŋ la kalŋaana, mi kembeeze pini.

Mi kokoto ituyom, mi kelek kumbuyom pa Lutuunu.

Kere: Kokena kepei Anutu kete malmalŋana kini,

to ipasaana yom karau men, mi kemetmeete ma kala leyom.

Paso, ni mata mburmburŋana. ✡

12 Mi wal ta so tipase pini be iwe ur pizin mi imenderkaala zin na,

zin ta boozomen ko lelen ambai kat, mi kampeŋana kini imbotmbot se kizin. ✡

3

Suŋŋana berek kana be Merere iporoukaala iti

Mboe ki Dabit Indeeŋe Dabit iko pa lutuunu Absalom na, itooro mboe ti

(2Sam 15:13–17:22)

1 O Yooba, koŋ koi bizin na, munŋaana ma munŋaana men.

Tomtom iwal kat, ta timaŋga be tizooro yo

mi tikam malmal pio.

2 Wal boozomen tizzo pio ta kembei:

“Kere. Anutu ko irao iuuli na som.

Pa ipizil ndemeene pini kek.”

3 Tamen Yooba, nu we siŋgiao pio mi poroukalkaala yo.

Nu ta kam yo ma zoŋ iwe biibi. Koroŋ toro sa som.

Mi nu ko pombol yo ma niŋ ise.

4 Nio aŋboobo Yooba be iuulu yo.

Mi ni imbot sala abal kini potomŋana, mi ileŋ suŋŋana tio.

5 Tana nio aŋsu muriŋ na, Yooba mataana pio

mi aŋkam kene tio ambai men mi aŋmaŋga mini. ✡

6 Mi koŋ koi bizin munŋaana ka tieene ta timar tiliu yo na,

aŋmoto zin som. ✡

7 Yooba, maŋga mi swe mburom!

Anutu tio, kamke yo pa zin wal sananŋan.

Peeze koŋ koi bizin kwon ma zoŋon ipolpol.

Pun zin ma mburan imap kat.

8 Yooba, ni ulaaŋa ŋonoono.

Ni ko ikampe wal kini mi ipombol zin. ✡

4

Suŋŋana mbeŋ kana

Mboe ki Dabit

1 O Anutu, iŋgi aŋboobu. Uulu yo mi so zin tomtom ta kembei: Nio tomtom ndeeŋeŋoŋ.

Nu ta urur zaala pio pa pataŋana tio ta boozomen.

Tana leŋ suŋŋana tio ti mi muŋai yo. Pa nio mbesooŋo ku tau.

2 O yalei, niom tomtom ta kapasansaana nio zoŋ na, ŋiizi na kezem mbulu tiom tana?

Niom leleyom ilip pa mbulu pakaamŋana. Tamen mbulu tiom tana ko iur ŋonoono som. Tana ŋiizi na kezem?

3 Kozo kakam kat ŋgar.

Zin wal ta tiurur lelen pa Yooba mi titoto zaala kini na,

ni ikam zin ma tiwe lene.

Tana nio sombe aŋsuŋi, na ni ko iŋgun talŋaana pa tiŋiizi tio.

4 Niom tina konok sanaana kamŋana ndabok!

Kakam kat ŋgar mi komoto Anutu.

Sombe kusu muriyom be kekeene na, kuur niyom mi kakam ŋgar pa mbulu ta kakamam na.

5 Mi kakam patoronŋana ta indeŋdeeŋe men ila ki Yooba,

mi kapase pini.

6 Tomtom boozo tizzo ta kembei: “Aiss, takam lende mboti ambaiŋana so ndabok.”

Mi nio na, aŋso ta kembei: “Yooba, swe itum ramaki kampeŋana ku piam, mi kam mat ku ma iyaara piam.”

7 Mai ambaiŋana isombe ipet, ina ikam zin tomtom ma lelen ambai.

Tamen nio na, nu itum ta kam yo ma leleŋ ambai kat ma ilip. ✡

8 Yooba, iŋgi aŋsu muriŋ be aŋkeene i. Mi irao aŋmoto na som.

Pa nu itum ko motom pio. Tana nio ko aŋbot ambai, mi aŋkam kene tio ma ambai men.

5

Suŋŋana mankwoono kana: Tusuŋ Anutu be iuulu iti

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, ŋgun talŋom pa sua tio.

Leŋ tiŋiizi tio ti.

2 Nu ta king tio mi Anutu tio.

Tana suŋŋana tio imama ku men.

Leŋ bobi tio, mi uulu yo.

3 Yooba, aigule ta boozomen, zoŋ isombe ise na, suŋŋana tio imama ku.

Nio aŋurpewe ŋgar tio, mi aŋzuŋzuŋ, mi aŋzza pa pekelŋana ku. ✡

4 Pa Anutu, nu lelem pa mbulu sananŋana risa som kat.

Tana zin wal sananŋan tirao be timbotmbot raamu na som.

5 Mi zin wal ta tipakurkur zitun na, irao timbot su kerem uunu na som.

Pa nu urur koi pa wal sananŋan ta boozomen. ✡

6 Yooba, nu pasansaana wal pakamkaamŋan ma tila len.

Mi wal ta titekteege siŋ pizin tomtom, mi zin ta timburmbuuru pizin tomtom na, nu lelem pizin risa som. ✡

7 Mi nio na, nu urur lelem pio, mi muŋaiŋai yo, mi kampewe yo biibi kat.

Tana aŋrao be aŋlema urum ku.

Nio ko aŋmoto u, mi aŋlek kumbuŋ pu lela urum ku potomŋana mi aŋsuŋu.

8 Yooba, koŋ koi bizin tizaŋzaaŋa yo.

Tana kam peeze pio, mi so yo pa mbulu ku ndeeŋeŋana.

Pazal yo mi uulu yo be aŋto kat zaala ku.

9 Koŋ koi bizin na, sua ŋonoono sa iwedet pa kwon som.

Mi lelen na, bok pa ŋgar sananŋana be tipasaana yo.

Sua kizin sananŋana kat. Pa ipasansaana zin tomtom.

Mi tipakamkaam zin tomtom pa sua kizin mbuyeeneŋana. ✡

10 Anutu, ŋgal matan mi ur kadoono pizin.

Patalli ŋgar kizin, mi kam kiizi kizin ma imiili mi ipasaana zitun.

Pa tizorzooru mi timbel sanaana kamŋana kek.

Tana ser zin ma tila timbot molo pa motom.

11 Mi wal ta so tipase pu be we ur pizin mi menderkaala zin na, zin ta boozomen ko lelen ambai kat,

mi timbombo mboe pakurŋana pu totomen.

Kuubukaala zin wal ta tiur kat lelen pu.

Naso kam zin ma menmeen zin biibi kat.

12 Yooba, nu pombolmbol zin wal ndeeŋeŋan mi kampewe zin.

Kampeŋana ku ko iwe siŋgiao pizin, mi iporoukalkaala zin.

6

Suŋŋana ki tomtom ta mete biibi ikami

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, yaamba yo raama ketem malmal pepe.

Mi sombe pazal yo, na kam raama lelem bayouŋana pepe. ✡

2 Yooba, nio mbesooŋo ku tau. Tana muŋai yo mi iurpe yo lak!

Pa mburoŋ izzu, mi tiroŋ imukurkur lup.

3 Mi iŋgi motoŋana biibi ikam yo ma aŋsaana kat.

Yooba, zem yo pepe. Ŋiizi na mar uulu yo?

4 Yooba, motom miili pio mi uulu yo.

Pa nu toto sua ku mbukŋana, mi urur lelem pa wal ku. Tana muŋai yo mi tatke yo pa meeteŋana.

5 Pa wal meeteŋan ta timbot sula Andewa na, tirao be matan iŋgalu mini som.

Re. Kizin tasa ipakurkuru? Som. ✡

6 Nio aŋkaraŋeeze mete. Tabe ikam yo ma mburoŋ imap.

Mbeŋ ta boozomen na, motoŋ luluunu ipawizis muriŋ.

Kiliigi tio ibot pa motoŋ luluunu.

7 Pataŋana ta ise tio i, koŋ koi bizin menmeen zin biibi pa.

Tana aŋtaŋ biibi kat, mi motoŋ izarzar ma aŋre kat lele som.

8 Niom wal ta konoknok sanaana kamŋana na, koko molo pio!

Pa tiŋiizi tio, Yooba ileŋ kek.

9 Nio aŋtaŋroro i be imuŋai yo, mi ni ileŋ yo kek.

Ni iŋgun talŋaana pa suŋŋana tio. Mi ni ko iuulu yo.

10 Ni ko ipamiaŋ koŋ koi bizin, mi ikam zin ma tiru zalan.

Ko titoombo ma som, to karau men mi timiili ma tila raama kan miaŋ biibi.

7

Suŋŋana ki tomtom ta ka koi bizin tiŋgal sorok sua pini

Mboe ki Dabit Tomtom ta, ni zaana Kus mi uunu ipet la ki Benyamen. Iŋgal sorok sua pa Dabit, to Dabit itooro mboe tiŋgi.

1 O Yooba, Anutu tio, nio aŋpase pu be we ur pio mi menderkaala yo.

Uulu yo mi kamke yo pizin wal tau tiketoto yo i.

2 Pa nio leŋ tomtom sa som. Sombe nu uulu yo som, inako timaŋga pio,

mi titatutut yo kembei ta laion ma aŋsaana kat.

3 Yooba, Anutu tio, nio leŋ uunu sa isaana som. ✡

4 Wal ta niamŋan ambuk sua be amlup yam ma amwe tamen na, aŋkam sanaana sa pizin som.

Mi koŋ koi bizin tomini. Aŋkam kuumbu pa koroŋ kizin sa som.

5 Mibe aŋkam mbulu sa ta kembei, na ambai be koŋ koi bizin tiketo yo mi tikis yo,

mi tipalkeete yo su toono.

Mi sombe tipasaana zoŋ ma aŋwe koroŋ sorok, ina indeeŋe men.

6 Yooba, maŋga mi swe ketem malmalŋana ku pa koŋ koi bizin.

Pa zin na, keten malmal kat pio.

Anutu tio, loŋa mar mi uulu yo.

Ur kadoono ndeeŋeŋana pa koŋ koi bizin.

7 Lup zin tomtom su kerem uunu,

mi mbulem su murim peeze kana ta imbot kor a,

mi ur kadoono pizin. ✡

8 Yooba, nu itum ta tiiriŋana katuunu.

Tana tiiri yo mi so kat ta kembei: Nio leŋ uunu sa isaana som. Nio tomtom ndeeŋeŋoŋ.

9 Anutu, nu ndeeŋeŋom.

Mi nu ta tirtiiri karkari ta boozomen lelen ma ŋgar kizin, mi ute zin lup.

Yembut mbulu sananŋana kizin wal zorzooroŋan ma imap kat.

Mi zin wal ta tikamam mbulu ndeeŋeŋana na, pombol zin. ✡

10 Anutu, ni iwe siŋgiao pio mi iporoukalkaala yo.

Mi ni iuluulu zin wal ta lelen ŋgeezeŋan.

11 Anutu, ni tiiriŋana katuunu ta ikamam mbulu ndeeŋeŋana men.

Aigule ta boozomen izzwe kete malmalŋana kini, mi iurur kadoono pizin wal sananŋan. ✡

12-13 Tana zin sombe titooro lelen som,

na ni iurpe mburu kini malmal kana kek be ikam zaaba pizin.

Ni itwooro buza kini mata mbaaru,

mi ineene peene lutuunu ma kembei Amariŋ siŋiini,

mi iur ila palam be iser.

14 Wal sananŋan, zin kembei moori ta kopoono, mana kaimer ipeebe.

Pa ŋgar sananŋana ta imbotmbot la lelen na, itum ma iwe biibi,

to ipiyotyooto mbulu pakaamŋan boozomen ta ipasansaana zin tomtom. ✡

15 Kere. Zin tikel naala mi tiŋgun kulumbo sula leleene be tikam zin tomtom.

Tamen zitun ko titop sula sumbuunu tana.

16 Tana pataŋana ta tiso tikam pa zin wal pakan, inako imiili pizin.

Mi zaaba ta tiso tikam pizin tomtom, inako imiili mini pa zitun.

17 Nio leleŋ ambai pa Yooba mi aŋpakuri pa mbulu kini ndeeŋeŋana.

Ko aŋbo mboe mi aŋwit Yooba ta Anutu kor kana kat zaana.

8

Iti tomtom pareiŋanda ta Anutu ikam ŋgar biibi piti?

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, Merere tiam, zom biibi ta swe ma irao toono kek.

Mi mburom ma mbulu ku ndabokŋana ramaki azuŋka ku, ta ilol saamba ma imap.

2 Nu ur zin naŋgaŋ munmun mi pikin siŋsiŋŋan be tiwit urum mi tiswe mburom.

Naso pumun kom koi bizin kwon,

mi kam zin wal zorzooroŋan ma tiur nin. ✡

3 Nio sombe motoŋ sala pa saamba mi aŋre la pa nomom muriini—

puulu ma pitik ta munŋaana men ta ur zin ma tirao murinmurin, ✡

4 na aŋso ta kembei: “Wai! Niam tomtom toono koyam na, koroŋ sorok.

Parei ta nu kamam ŋgar biibi piam?

Mi motom iŋgalŋgal yam paso?” ✡

5 Mi nu ur yam irao itum ruŋgum, mi kam yam ma ambot la nu itum tamen kopom mbarmaana.

Mi pakur yam mi wit zoyam ma isala kor. ✡

6 Pa koroŋ boozomen ta ur zin na, nu ur mar nomoyam be amboro.

Koroŋ ta munŋaana men imap imbot la niam tomtom kopoyam mbarmaana. ✡

7 Zin sipsip ma makau,

mi buzur kar kan mi su kan ta boozomen.

8 Mi man ta tirie sala maŋaanaŋana na,

mi ye ramaki koroŋ boozomen ta tiwwa pa tai leleene na.

Koroŋ ta munŋaana men tana timap timbot la niam tomtom kopoyam mbarmaana.

9 O Yooba, Merere tiam, zom biibi ta swe ma irao toono kek.

9

Merere iuluulu zin wal ta timbotmbot raama pataŋana

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, nio leleŋ imap ipakuru.

Mi leleŋ be aŋsoyaara uraata ku bibip ta boozomen urun. Pa uraata ku na, ipa ndel kat.

2 Nio leleŋ ambai mi menmeen yo biibi pu.

Pa nu Anutu kor kana kat. Tana nio ko aŋbo mboe pu mi aŋpakur zom.

3 Nu sombe swe mburom pa koŋ koi bizin, nako tiko ma timiili,

mi timelmel ma timetmeete.

4 Pa nu mbotmbot se murim peeze kana mi tirtiiri zin tomtom pa mbulu kizin. Mi kadoono ta urur pizin, ina indeŋdeeŋe men.

Mi nio tomtom ndeeŋeŋoŋ, tanata nu mender pio mi uulu yo.

5 Nu swe ketem malmalŋana ku pizin wal ta matan munŋan i,

mi pambiriizi zin wal sananŋan ma timap lup.

Nu mus zan ma imap kat. Tana tomtom sa ko ikam ŋgar pizin mini som.

6 Pa nu kas koŋ koi bizin ma timap kat. Irao timaŋga mini na som.

Mi kar kizin tomini, ta reege zin ma tila len.

Tana tomtom matan mbiriizikaala kat zin.

7 Yooba, ni imbotmbot se muriini mbolŋana, mi ikamam peeze ma alok.

8 Mi ni ko itiiri wal boozomen ta timbotmbot su toono na, mi iur kadoono ndeeŋeŋana pizin.

Mi uraata tana, ni ko ikam ma ikam kat.

Pa ni ndeeŋeŋana. ✡

9 Zin wal ta so kan koi bizin tikototo zin mi tikamam pataŋana pizin, na Yooba ko iwit zin, mi iur zin sala kor.

Ni ko iwe seraara pa kan koi bizin. Naso kan koi bizin tirao be timbuulu zin mini som.

10 Yooba, zin wal tau tiute katu, nako tipase pu.

Pa zin wal tau tikam kinkiini be tiute u mi timbot kolouŋana pu na, nu rao pizil ndemem pizin na som. ✡

11 Kapakur Yooba zaana! Pa ni imbotmbot su kar Sion mi ikamam peeze.

Uraata ta ni ikamam na, kosoyaara uruunu pa zin karkari ta boozomen!

12 Ni ipokotkot siŋ kizin tomtom. Tana zin wal ta so timbot raama pataŋana, na ni mataana iŋgalŋgal zin.

Irao ipumun talŋaana pa tiŋiizi kizin na som.

13 Yooba, re! Iŋgi koŋ koi bizin tiseseeze motoŋ ma aŋbotmbot naala kezeene i.

Mi nio mbesooŋo ku tau. Tana muŋai yo mi tatke yo pa pataŋana taiŋgi.

14 Naso aŋmender la iwal biibi ki Yerusalem matan,

mi aŋsoyaara urum pa ulaaŋa biibi ta kam pio na,

mi aŋpakur zom raama menmeen yo biibi.

15 Wal matan munŋan tikel naala, mi tiŋgun kulumbo be tikam zin tomtom. Tamen zitun titop sula sumbuunu kizin tana.

Mi kilis ta tiur pa wal pakan na, ikam zitun.

16 Mbulu tana iswe Yooba mburaana.

Pa ni ta iur kadoono pa wal sananŋan tana,

mi mbulu ta tisombe tipasaana zin tomtom pa i, na imiili mini pa zitun.

17 Tana zin wal sananŋan ko timiili ma tisula mini toono.

Karkari boozomen ta so matan mbeleele Anutu, nako tisula Andewa.

18 Pa zin wal ta so timbot ŋoobo mi tiru zalan na, Yooba irao mataana mbeleele zin na som. Tana zin ko timbotmbot ta kembei ma alok na som.

Mi zin wal ta so timbotmbot raama pataŋana mi tiur matan pini, na ni irao itit ndomon na som. Ko iuulu zin.

19 Yooba, maŋga mi swe mburom! Kokena wal toono kan tipakur zitun ma tiso tilip pu.

Pamender zin su kerem uunu, mi ur kadoono pizin.

20 Yooba, kam zin ma timoto kat.

Pei ŋgar kizin ma tikilaala zitun kembei zin koroŋ sorok ki toono men.

10

Suŋŋana ki tomtom ta ka koi bizin tikamam pataŋana pini

1 O Yooba, iŋgi pataŋana biibi ikam yo.

Parei ta nu piŋgis motom pio, mi mbotmbot molo pio?

2 Re. Zin wal sananŋan tipakurkur zitun mi tirru zin wal ta len mburan biibi som na, be tiseeze matan.

Yooba, mbulu sananŋana ta lelen iur pa be tikam pizin wal pakan na, pimiili mini pa zitun.

3 Wal tana lelen pa mbulu sananŋan boozo, mi nin izze pa.

Mi matan koroŋŋan mi kuumbuŋan.

Mi tirepilpiili Yooba mi tigibgiibi sua sananŋana pini.

4 Zin wal sananŋan tipakurkur zitun mi tizzo ta kembei:

“Anutu ko ipokot mbulu tiam som. Pa Anutu sa som.”

Tana tikam ŋgar pa Anutu risa som. ✡

5 Tamen tere kembei mboti kizin iloondo ambai men.

Mbulu kizin sananŋana, nu urur kadoono pa som.

Mi timoto kan koi bizin som. Tirepilpiili zin mi kwon pasom zin. ✡

6 Tana tikam ŋgar pa zitun ta kembei: “Nio ti ko aŋbotmbot ambai men, ambai men.

Irao aŋdeeŋe pataŋana sa na som. Som ma som kat.” ✡

7 Kwon na, bok pa sua sananŋana, mi sua pakaamŋana, mi sua pamotoŋana.

Sua sananŋana tabe ipasaana zin tomtom i, na lelen pa ilip, kembei ta kini namutŋana. ✡

8-9 Zin tikewe la kar zilŋaana, mi tizaŋzaaŋa zin wal ambaimbaiŋan be tipun zin ma timetmeete.

Zin kembei laion ta imbotmbot mi mataana ilala. Beso tomtom sa imar, to loŋa men mi imaŋga pini.

Tana tikewe mi tizaŋzaaŋa zin wal ta len ulaaŋa sa som na, be tikam zin mi tipasaana zin.

Mi tiraraara pu kizin be tisou zin wal ta len mburan biibi som na.

10 To timaŋga mi tipun zin ma mburan imap kat,

mi timeete su ma timbotmbot.

Paso mburan ilip kat pizin.

11 Mi tikam ŋgar la lelen ta kembei: “Anutu ikam ŋgar pa mbulu tiam som.

Pa mataana ipis kek. Irao ire yam som.” ✡

12 Yooba, maŋga mi swe mburom pa zin wal sananŋan mi koto zin.

Motom iŋgal zin wal ta kan koi bizin tikamam pataŋana pizin na, mi uulu zin.

13 Parei ta zem zin wal sananŋan ma matan pasomu?

Pa iŋgi tirepilpiilu ma tizzo ta kembei: “Anutu ko ipokot mbulu tiam som.”

14 Tamen nu rre mbulu ta boozomen kizin wal sananŋan.

Ŋonoono kat. Pataŋana ta tikamam pizin tomtom na, sa ike pa motom som.

Mi itum nomom ko ipokot mbulu kizin tana.

Tana zin wal ta timbot pataŋana leleene na, tipase pu mi tizem zitun ima nomom.

Pa nu uluulu zin moondo mi zin wal ta len ulaaŋa sa som na. ✡

15 Tana punmeete wal sananŋan mburan, mi ur kadoono pizin.

Pokot mbulu kizin. Naso tizem ma imborene kat.

16 Yooba, ni ta king biibi ŋonoono. Mi ko imbotmbot se muriini peeze kana ma alok.

Tana zin karkari ta so tilek kumbun pini som, na ni ko iziiri zin pa lele kini ma tila len. ✡

17 Yooba, zin wal ta so timbotmbot raama pataŋana na, nu ute lelen ma imap.

Mi nu ko ŋgun talŋom pizin, mi pombol zin. Pa zin wal ta kembei na, nu leŋleŋ tiŋiizi kizin.

18 Tana zin wal ta kan koi bizin tikototo zin mi tiurur pataŋana pizin na, mi zin moondo na, nu ko uulu zin ma timbot ambai, mi ur kadoono ndeeŋeŋana pa kan koi bizin.

Naso zin tomtom toono kan tipamoto zin mini som.

11

Suŋŋana ki mazwaana ta mbulu ta boozomen isaana lup

Mboe ki Dabit

1 Nio ti aŋpase pa Yooba be iwe ur pio mi imenderkaala yo.

Parei ta koso sua kankaanaŋana pio ta kembei:

“Ko ma la lem pa lele abalabalŋana, kembei man ta imoto mi irie ma isala pa abal.

2 Pa re. Zin wal sananŋan tikewe la zugut lene,

mi tiur peene lutuunu ila palam kek.

Mi tizaŋzaaŋa zin wal ta lelen ŋgeezeŋan na.”

3 O yalei, mbulu ma tutu boozomen ta ipombolmbol mbotŋana ambaiŋana, ta iŋgi tomtom tipasaana ma isaana kek.

Kozo ko tomtom ndeeŋeŋana iuri ila parei? ✡

4 Tamen Yooba, ni imbotmbot lela urum kini potomŋana.

Ni imbotmbot se muriini peeze kana ta saamba a,

mi mataana ikam tomtom ta boozomen, mi itirtiiri zin pa mbulu kizin.

5 Yooba itirtiiri zin wal ndeeŋeŋan mi zin sananŋan.

Mi zin ta lelen pa mbulu zigzikŋana mi titekteege zaaba pizin tomtom na, ni leleene pizin risa som kat.

6 Tana ni ko itiyaara you keseene ramaki koroŋ bayouŋana ta kuziini sananŋana kat na ma isu pizin wal sananŋan.

Mi ikam miiri bayouŋana kat ma iseeze matan pa. ✡

7 Pa Yooba, ni ndeeŋeŋana mi leleene pa mbulu ndeeŋeŋana.

Tana zin wal ta mbulu kizin izal men, ta ko timbotmbot su kereene uunu mi tire i. ✡

12

Tomtom tipakamkaam. Mi sua ki Merere, ina ŋonoono men

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, uulu yam lak! Pa wal tau tiurur lelen pu mi titoto mbulu ku na, kizin tasa imbot mini som.

Mi tomtom ta tizzo sua ŋonoono men na, ta kembena. Timbiriizi lup. Kizin tasa imbot mini som.

2 Tomtom ta boozomen tizzo sua ta ŋonoono somŋana i, mi tikamam sua pakaamŋana par pizin.

Kwon na, imbesmbeeze pizin tomtom. Mi lelen na, ipa ndel.

3-4 Yooba, yembut sua mbuyeeneŋan boozomen ta iwedet pa kwon i.

Zin wal ta tipakurkur zitun mi tizzo:

“Niam tomtom ki sua. Mbulu pareiŋana ta so amso pa, na tomtom ko tikam men. Asiŋ ko irao ipeteke yam? Som.”

Wal ta kembena na, pumun kwon.

5 Mi Yooba, ni iso ta kembei: “Zin wal ta len mburan biibi som,

mi tomtom tipasansaana zin mi tiurur pataŋana pizin na,

iŋgi be aŋmaŋga mi aŋuulu zin.

Pa zin wal ta timbot ŋoobo na, aŋleŋ tiŋiizi kizin kek.

Tana nio kola amkamke zin, mi aŋuulu zin ma timbot ambai.”

6 Mi sua ki Yooba, ina ambai komboono,

kembei silba ta tineene pa lamata mi ru bekena imilmil ma iŋgeeze kat.

Tana iti irao tuurla sua kini mi tapase pa. ✡

7-8 Ŋonoono, mazwaana taiŋgi, wal sananŋan nin zze mi tiwwa pa lele ta boozomen.

Mi mbulu soroksorok ta tikamam na, tomtom tire mi tipakurkur zin pa.

Tamen Yooba, nu ko motom piam,

mi poroukalkaala yam pa wal ta kembei ma alok. ✡

13

Suŋŋana ki tomtom ta ibaada pataŋana ma molo

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, pataŋana biibi taiŋgi imbel teegeŋoŋ kek. Ŋiizi na motom iŋgal yo mini?

Ko piŋgis motom pio, mi zem yo ma aŋbotmbot ta kembei ma alok? Ŋiizi na motom imiili pio mini? ✡

2 Mbeŋ ma aigule na, leleŋ ipata kat mi aŋkamam ŋgar boozo.

Ŋiizi na mar uulu yo? Pa iŋgi koŋ koi ilip pio kek.

3-4 Yooba Anutu tio, re yo mi ŋgun talŋom pa suŋŋana tio ti.

Pombol yo mi payaryaara motoŋ. Kokena pataŋana taiŋgi ikoto yo, som ipun yo ma aŋmeete.

To koŋ koi bizin tirepiili yo,

mi nin se ma tiso tilip pio.

5 Mi nio na, aŋpase pa mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku.

Tana leleŋ ambai kat. Pa nio aŋute: Nu ko kamke yo.

6 Nio ko aŋbo mboe mi aŋpakur Yooba zaana.

Paso ni ikampe yo ma biibi.

14

Wal kankaanaŋan ta tizorzooro Anutu

Mboe ki Dabit

1 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro Anutu na, tizzo pa zitun ta kembei: “Anutu sa som.”

Wal ta kembei, ŋgar kizin isaana kek. Mi tiyo naman pa mbulu sananŋan boozomen.

Tana Anutu leleene pizin risa som kat. Pa kizin tasa ikam mbulu ambaiŋana sa som. ✡

2 Yooba imbotmbot saamba, mi irre su pizin tomtom mi itirtiiri zin.

Ko kizin tasa le ŋgar ambaiŋana,

mi ikam kinkiini be iute Anutu mi ito mbulu kini? ✡

3 Mi som. Timap ma tizem zaala kini kek. Tisaana lup.

Kizin tasa ikam mbulu ambaiŋana sa som.

Som kat. ✡

4 Tana Yooba iso: “Wal tau tikamam mbulu sananŋana i, ŋiizi na ŋgar kizin ipet?

Gorgori tipasansaana zin wal tio, mi tipakamkaam zin, mi timbotmbot se kizin.

Mi matan iŋgalŋgal yo mi tizuŋzuŋ pio na som.” ✡

5 Wal ta kembena na, kozo tire zin. Pa kaimer motoŋana biibi kola ikam zin ma tisaana kat.

Tamen wal ndeeŋeŋan na, zin ko timbot ambai. Pa Anutu ko ilae kizin mi igabgaaba zin pa lupŋana kizin.

6 Zin wal sorrokŋan ta len mburan biibi som na, niom wal sananŋoyom kapakalkaala zaala pizin. Tanata ŋgar kizin iurur ŋonoono som.

Tamen Yooba itunu ko iwe ur pizin mi imenderkaala zin.

7 O yalei, ulaaŋa ta imbot abal Sion a, imar ma ikamke zin Israel, so ndabok!

Mi sombe Yooba iuulu wal kini pa pataŋana kizin ma timbot ambai mini,

tona Yakop popoŋana kini ko lelen ambai ma menmeen zin biibi. ✡

15

Asiŋ irao imbot kolouŋana pa Merere

Mboe ki Dabit

1 Yooba, asiŋ ta irao be nu kami ma imbotmbot raamu lela beeze ku?

Mi tomtom pareiŋana ta irao be imbotmbot sala abal ku potomŋana Sion mi isuŋ pu? ✡

2 Tomtom ta kembei: Ni ipa pai kini ma ambai men, mi le uunu sa isaana som.

Mi ikamam mbulu ndeeŋeŋana.

Mi izzo sua ŋonoono men raama leleene. ✡

3 Mi ipasansaana sorok tomtom zan som,

mi ikam ŋoobo waene bizin som.

Mi iseket kao som, mi iŋgal sua pakaamŋana pa toŋmatiziŋ kini som. ✡

4 Mi wal tau Anutu leleene pizin som na, ni leleene pizin som tomini.

Tamen zin wal ta so timototo Yooba mi tileŋleŋ la kalŋaana na, ni mataana ikotse kizin mi ipakurkur zin.

Mi itoto sua kini mbukŋana. Sombe iporou sala pataŋana sa, na irao ipizil ndemeene pa sua kini mbukŋana na som. Ko ito men.

5 Mi sombe ikam mbun pizin tomtom, na zin ko tikot kat mbun kizin ta tana. Ni irao iboobo pa pat pakan ma isala ki som.

Mi sombe wal pakan tiwati pa pat pakan bekena igaaba zin pa pakaamŋana kizin mi tiur sorok pataŋana sa pa tomtom ta le uunu sa som, na irao be iyok na som. ✡

Tomtom ta so ikamam mbulu ta kembei, nako imender mbolŋana. Kosa sa ko irao be ikami ma itop na som. ✡

16

Suŋŋana ki tomtom ta ipase pa Merere be ikamke i pa meeteŋana

Mboe ki Dabit

1 O Anutu, motom pio mi poroukaala yo.

Pa nio aŋpase pu be we ur pio mi menderkaala yo.

2 Nio aŋso pa Yooba ta kembei: “Nu ta Merere tio.

Koroŋ tio ambaimbaiŋan ta boozomen na, nu ta kam pio.”

3 Mi wal ku potomŋan ta timbotmbot su toono na,

aŋre zin kembei wal ndabokbokŋan.

Tana leleŋ ambai kat pizin mi aŋso aŋbotmbot raama zin. ✡

4 Tamen zin ta timbesmbeeze pizin merere pakaamŋan, nako tindeeŋe pataŋana boozo.

Nio ko aŋgaaba zin pa patoronŋana ta tikamam pa merere kizin na som.

Mi irao kwoŋ ipaata merere kizin zan, som aŋpakur zin na som.

5 Tamaŋ bizin tikam leŋ toono pakaana ambaiŋana be aŋbot se ki. Mi nio aŋre Yooba kembei koroŋ tio ŋonoono ma ilip pa toono tana. Pa ni ikampewe yo mi aŋbotmbot se kini pa koroŋ ta boozomen.

Tana nio ko aŋbot ambai men. Pa ni ta ikiskis yo i. ✡

6 Lele pakaana ta Yooba ipemet pio, ina ambaiŋana.

Mata muriini ta ni ikam pio na, nio aŋre kembei ndabokŋana kat mi leleŋ pa ilip. ✡

7 Nio aŋpakur Yooba. Pa ni ikamam peeze pio mi ipazalzal yo.

Mbeŋ na, ŋgar ta ni iur la leleŋ i, izzo yo pa zaala kini.

8 Nio motoŋ iŋgalŋgal Yooba totomen.

Mi ni imbotmbot raama yo mi ikiskis yo. Tana kosa sa ko irao be ikam yo ma aŋtop na som. ✡

9 Iŋgi tabe ikam ma leleŋ ambai kat mi menmeen yo.

Pa kosa sa ko irao be ipasaana yo na som.

10 Mi nu irao zem yo ma aŋmeete mi aŋsula Andewa be aŋbot na som.

Nio aŋurur leleŋ pu mi aŋtoto mbulu ku. Tana nu rao zem yo ma aŋsaana sula naala ta usomŋana i na som. ✡

11 Mi nu ko patooŋo yo pa zaala ki mbotŋana ambaiŋana.

Pa sombe aŋbot su kerem uunu, nako leleŋ ndabok men.

Mi nomom woono na, bok pa kampeŋana matakiŋa tabe ikam yo ma leleŋ ndabok kat, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡

17

Suŋŋana ki tomtom ta ni le uunu sa isaana som

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, nio leŋ uunu sa isaana som. Tana ŋgun talŋom pa bobi tio.

Leŋ tiŋiizi tio ti mi uulu yo.

Pa iŋgi aŋkam pakaamŋana pa som. Aŋso kat sua raama leleŋ.

2 Nu rre koroŋ ta boozomen. Mi nu ute: Nio tomtom ndeeŋeŋoŋ.

Tana mender pio mi so zin tomtom ta kembei: Nio leŋ uunu sa isaana som.

3 Nu ute leleŋ kek.

Pa mbeŋ na, mar mi tiiri yo.

Nu toombo yo na,

ndeeŋe mbulu sananŋana sa imbot la leleŋ som.

Pa ŋgar tio imbol be kwoŋ isosor som. ✡

4 Mi aŋkam mbulu sananŋana kembei ta zin wal pakan na som.

Pa motoŋ iŋgalŋgal sua ku.

Tana zin wal zigzikŋan ta tikamam zaaba pizin tomtom i,

na aŋto zin pa mbulu kizin som.

5 Aŋtoto zaala ku men.

Aŋzem risa som, aŋpa ndel pa som.

6 Anutu, nu leŋleŋ suŋŋana tio. Tana aŋboobu be uulu yo.

Ŋgun talŋom pio, mi leŋ sua tio ti.

7 Nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku. Tana swe muŋaiŋana ku, mi kam uraata bibip be uulu yo.

Pa zin wal ta so tipase pu be we ur pizin mi menderkaala zin, na nomom woono ikamkewe zin pa kan koi bizin naman ma timbot ambai.

8 Nio na, itum koroŋ ku ŋonoono.

Tana motom pio mi kuubukaala yo kembei ta man ikuubukaala lutuunu bizin.

9 Pa koŋ koi bizin tiliu yo i.

Iŋgi wal sananŋan tikamam be tipasaana yo.

10 Wal tana lelen imun kek.

Mi kalŋan izalla ma tipakurkur zitun.

11 Tito yo mi timar tise tio kek.

Mi tiliu yo mi matan iurur be tipalkeete yo su toono i.

12 Zin kembei laion ta peteli mi irru ka buzur.

Zin kembei laion popoŋana tau ikewe la su leleene, mi izza ma imbotmbot.

13 Yooba, maŋga lak! Muuŋgu pio mi koto koŋ koi bizin.

Kas zin pa buza ku ma tisu lup.

14 Zin na, tire koroŋ ki toono kembei koroŋ kizin ŋonoono kat. Swe mburom pizin, mi pun zin ma timap.

Tamen wal ku ta nu lelem pizin ilip na, nu pututu zin mi tikanan ma kopon isaana.

Mi lutun bizin na, tirao kat pa koroŋ ta boozomen.

Tabe tindoundou koroŋ boozo pa lutun bizin tabe tipet pa kaimer i.

15 Mi nio nako aŋre motom. Pa nio tomtom ndeeŋeŋoŋ.

Tana sombe aŋkeene mi burup ma aŋmaŋga, nako leleŋ ambai kat mi aŋyamaana kembei aŋbotmbot su kerem uunu. ✡

18

Dabit ipakur Anutu. Pa iuuli ma ilip pa ka koi bizin

Mboe ki Dabit, mbesooŋo ki Yooba Indeeŋe ta Yooba ikamke i pa Saul mi ka koi bizin ta boozomen naman na, Dabit itooro mboe ti

(2Sam 22:1-51)

1 O Yooba, nio aŋkamam mburoŋ se ku tau. Nio leleŋ pu ilip!

2 Yooba, ni ta tuŋ ŋonoono. Pa ipombolmbol yo, mi ipakalkaala yo pa koroŋ sananŋan kembei ta raŋ sumbuunu, mi ni ulaaŋa tio.

Ni iwe kembei siiri mbolŋana pio be aŋke lela mi aŋbot ambai.

Tana aŋpase pa Anutu tio mbolŋana be iwe seraara pa koŋ koi bizin mi iporoukaala yo.

Ni siŋgiao tio. Itunu mburaana ta ikamkewe yo. Mi ni imborro yo ma aŋbot ambai.

3 Nio sombe aŋpakur Yooba zaana, na indeeŋe men.

Pa aŋboobi na, ni ikamke yo pa koŋ koi bizin naman.

4 Kilis ki meeteŋana, rimen mi ikam yo.

Pa pataŋana sananŋana kat ilol yo kembei ta wo biibi i.

5 Wooro ki Andewa, ta itautau yo mi iyakat yo be aŋsula.

Kilis ki meeteŋana, ta igarau yo kek.

6 Indeeŋe pataŋana biibi tana ikam yo na, aŋboobo Yooba.

Aŋtaŋroro Anutu tio be imar iuulu yo.

Mi ni imbot lela urum kini leleene mi ileŋ kalŋoŋ.

Iŋgun talŋaana pa bobi tio.

7 To ni keteene malmal kat,

mi ikam ma yeŋyeeŋge itok toono ma toono ikam katkat.

Mi abal unun timirri.

8 You ka koi ta iwedet pa Anutu kuzuunu.

Mi you miaana ramaki pat bayouŋan iwedet pa kwoono. ✡

9 To ikaaga saamba,

mi imbot se miiri tieene gabgapŋana ma isu.

10 Ni imbot se aŋela mbolŋana ndemeene mi irie.

Miiri tieene ta ikwaari ma irie karau men.

11 Ni ike lela zugut.

Miiri tieene ta izuki ma iwe kembei beeze pini be imbot lela. ✡

12 Azuŋka biibi imuuŋgu pini mi lele ikimitmit.

Mi lolo niini ramaki yaŋ pat iyotyooto pa miiri tieene kini mi izzu.

13 To Yooba imbot saamba, mi iso sua raama kalŋaana biibi kat, kembei lele ikuruŋ.

Anutu kor kana kat iso sua ma tomtom tileŋ. ✡

14 Mi ipeene ka koi bizin pa peene lutuunu kini ma tiko papirik.

Ikam ma lolo iwenweene. Mi ka koi bizin tire, to motoŋana biibi ikam zin ma tiko.

15 Yooba, indeeŋe ta nu yespokpok zin mi swe ketem malmalŋana pizin na,

miiri biibi iyooto pa kuzum,

mi iwilaala tai ma ipei maaŋga ma ise mat.

Mi itooro toono tomini ma meleebe kana ise mat. ✡

16 To Yooba imbot kor, mi isara namaana isu mi iteege yo.

Mi iweene yo ma aŋse pa mozo lukutuunu.

17 Koŋ koi bizin ta mburanŋan i, ni itatke yo la naman.

Zin wal tau tiur koi pio mi mburan ilip pio na, ikamke yo pizin.

18 Indeeŋe ta aŋbotmbot la pataŋana leleene na, zin timaŋga pio.

Tamen Yooba, ni isilou yo,

19 mi iur leŋ zaala be aŋyooto pa pataŋana leleene mi aŋbot mat.

Pa ni leleene pio ilip, tanata ikamke yo.

20 Nio aŋkamam mbulu ndeeŋeŋana, tanata Yooba leleene pio mi ikampe yo.

Ni ikam leŋ kadoono ambaiŋana paso, leŋ uunu sa isaana som.

21 Pa aŋtoto zaala ki Yooba.

Irao aŋkam mbulu sananŋana mi aŋpizil ndemeŋ pa Anutu tio na som. ✡

22 Nio motoŋ iŋgalŋgal tutu kini ndeeŋeŋan ta boozomen.

Tutu kini ta tibeede pataaŋa kek na, aŋzooro som.

23 Tana leŋ uunu sa isaana pa ni mataana na som.

Pa motoŋ ŋgalŋgal ituŋ, tana aŋpa ŋoobo pa zaala kini som.

24 Nio aŋkamam mbulu ndeeŋeŋana mi ŋgeezeŋana men pa ni mataana.

Tanata ni leleene pio mi ikam leŋ kadoono ambaiŋana.

25 Yooba, sombe tomtom sa iurur leleene pu mi itoto mbulu ku, na nu ko to sua ku mbukŋana mi motom pini.

Tomtom ta so le uunu sa isaana pa motom som, na nu ko kampe i.

26 Mi tomtom ta so mbulu kini iŋgeeze men, na nu ko kam mbulu ŋgeezeŋana pini.

Tamen zin wal ta len ŋgar biibi pa mbulu pakaamŋana na, nu tomini lem ŋgar be pokot mbulu kizin.

27 Tana wal ta so timbotmbot raama pataŋana na, nu kamkewe zin.

Mi zin ta tipakurkur zitun na, nu kototo zin. ✡

28 Yooba, nu ta urur mat pio mi uluulu yo ma aŋbot ambai.

Anutu tio, nu ziiri zugut ma ila lene mi kam mat ku ma iyaara pio. ✡

29 Nu gabgaaba yo, tana aŋporou raama koŋ koi bizin boozomen mi aŋlip pizin.

Anutu tio, ni imbotmbot raama yo. Tana siiri mbolŋana ki koŋ koi bizin, ina irao be ipakaala yo na som.

30 Anutu taiŋgi, zaala kini ambai komboono.

Mi sua kini, ina ŋonoono men. Irao tapase pa mi tuurla kat.

Wal boozomen ta so tipase pini be iwe ur pizin mi imenderkaala zin na, ni iwe siŋgiao pizin.

31 Yooba itutamen ta Anutu ŋonoono. Anutu toro sa som.

Mi ni tundu ŋonoono. Pa ipombolmbol ti mi iporoukalkaala iti.

32 Ni ipombolmbol yo pa itunu mburaana, tana aŋmendernder mbolŋana.

Mi ni mataana pio pa pai tio, mi ipazalzal yo. ✡

33 Ni ikam ma kumbuŋ isekapkap, tana aŋrao be aŋpa pa lele abalabalŋana.

Irao kumbuŋ giris ma aŋtop na som.

34 Mi ni ipaute yo pa mbulu ki malmal,

mi ipakeke nomoŋ be aŋdaada peene naana kekeŋana.

35 Yooba, nu we siŋgiao pio mi kamkewe yo.

Mi nomom woono ta isilou yo.

Nu uulu yo, tana zoŋ iwe biibi.

36 Mi nu urpe kumbuŋ muriini bekena aŋmender mbolŋana mi aŋkam malmal.

Tana aŋtop som.

37 Nio aŋketo koŋ koi bizin mi aŋse kizin na, aŋmiili karau som.

Aŋteege zaaba pizin ma timap. Aŋzem tasa ma imborene som.

38 Nio aŋkazas zin ma titoptop su kereŋ uunu,

mi aŋpadagdaaga zin ma irao timaŋga mini som.

39 Pa nu kam leŋ mburoŋ. Tanata aŋmender mbolŋana pa malmal,

mi aŋlip pa koŋ koi bizin ma tilek kumbun pio.

40 Nu ta kam ma koŋ koi bizin tiko pio.

Tana zin wal ta tiur koi pio na, aŋkas zin ma timap kat.

41 Zin tiboobo pa len ulaaŋa. Tamen ulaaŋa sa imar pizin som.

Titaŋroro Yooba, mi ni ileŋ tiŋiizi kizin som.

42 Nio aŋpalamusmuuzu zin ma tiwe kembei ululu ta miiri iwilaala ma ila lene.

Aŋpadagdaaga zin kembei tiŋtiiŋgi ta imbotmbot su zaala i.

43 Tomtom timaŋga be tizooro yo, mi nu kamke yo.

Mi ur yo ma aŋwe biibi be aŋkam peeze pizin karkari.

Toono pakan kan tomtom bizin ta aŋute zin som, ta timar timbot la kopoŋ mbarmaana mi timbesmbeeze pio i.

44 Sombe tileŋ sua tio, na loŋa men mi tito.

Mi tipakur yo mi tilek kumbun pio.

45 Paso motoŋana ikam zin ma mburan imap.

Tana tiyooto pa siiri kizin mbolŋana ta tikewe la pa i, mi timar tio.

46 Ŋonoono kat, Yooba, ni imbotmbot!

Ni ta tuŋ ŋonoono. Pa ipombolmbol yo mi iporoukalkaala yo.

Tana aŋpakuri mi aŋwit uruunu isala kor. Pa ni ulaaŋa tio.

47 Ni iuulu yo ma aŋpokot koŋ koi bizin mbulu kizin.

Mi ikam zin karkari ma timar timbot la kopoŋ mbarmaana.

48 Ni ta itatke yo la koŋ koi bizin naman, mi ikam ma aŋlip pizin.

Ni ikamke yo pizin wal ta titekteege zaaba pizin tomtom i.

49 Tana Yooba, nio ko aŋwit urum la zin karkari mazwan,

mi aŋbo mboe be aŋpakur zom. ✡

50 Yooba, ni iuluulu king kini ma iliplip pa malmal bibip.

Yooba itunu ta iur Dabit mi popoŋana kini be tikam peeze.

Muŋaiŋana mi kampeŋana kini ko imbotmbot se kizin, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

19

Koroŋ ta Anutu iur na ramaki sua kini, ta iswe i piti

Mboe ki Dabit

1 Koroŋ boozomen ta timbot sala saamba a, tizzo iti pa Anutu zaana biibi.

Pa koroŋ munŋaana men ta timbot sala kor a, ina ni nama muriini.

Tana tizzo iti pa mburaana, ŋgar kini, azuŋka kini, mi mbulu kini ndabokŋana. ✡

2 Aigule ta boozomen tizzo iti pini.

Mi mbeŋ ta boozomen tipaute iti pini.

3 Koroŋ ta timbot sala maŋaanaŋana na, kwon be tiso sua som.

Tana iti teleŋ kalŋan som.

4 Tamen sua kizin ila irao lele ta boozomen

ma karkari tileŋ lup. ✡

Anutu iur zoŋ le muriini ta, tau imbot sala maŋaanaŋana na.

5 Zoŋ pok ma ise kembei ta tomooto ula popoŋana ta iyooto pa ruumu kini raama menmeeni.

Mi irao kembei tomtom mbolŋana ta mataana isiŋsiŋ be imaŋga pa londi kini.

6 Zoŋ ise pa lele pakaana ta,

mi ikakat ma ila isula pa pakaana toro.

Mi koroŋ sa irao be ike pa mburaana na som.

7 Sua ta Yooba ikam piti, ina ambai komboono,

mi ipombolmbol iti tomtom.

Mi zaala ta Yooba iur piti na, ka tutu itortooro som.

Tana irao tendemeere mi tapase pa.

Mi zin wal ta len ŋgar biibi som na, tutu tana ipeyei ŋgar pizin. ✡

8 Tutu boozomen ta Yooba iur piti, ina indeeŋe men.

Mi ikamam ma lelende ambai.

Tutu ki Yooba iurur mat piti.

Ikam ma matanda ikam pak. ✡

9 Tomototo Yooba mi teleŋleŋ la kalŋaana, to ambai.

Pa mbulu ta kembei, ina iŋgeeze men. Mi ko imbotmbot ma alok.

Tutu ta Yooba iur na, itortooro som. Imbol ma imbotmbot. Tana irao tendemeere mi tapase pa.

Mi tutu tana indeŋdeeŋe men.

10 Ŋonoono, iti tere pat gol kembei koroŋ zaanaŋana.

Tamen sua ki Yooba ilip pa.

Gol boozomen ta iŋgeeze kat i, na sa ilip pa Yooba sua kini som.

Mi bigil suruunu ta kembena. Inamut kat.

Tamen sua ki Yooba na, inamut ma ilip. ✡

11 Yooba, nio mbesooŋo ku. Mi sua ku ta iurur mat pio.

Nio sombe aŋto sua tana, inako aŋkam leŋ kadoono ambaiŋana kat. ✡

12 Lak, asiŋ ta irao be ikilaala itunu sosor kini ta boozomen? Som.

O Yooba, sanaana tio ta aŋkilaala som mi aŋkam sorok ma ila kek na, muŋai yo mi ziiri ma ila lene.

13 Mi sanaana ta aŋkilaala zin na, uulu yo be aŋkam mini pepe.

Kokena aŋwe mbesooŋo pa.

Naso aŋkam zooroŋana biibi pu som,

mi leŋ uunu sa isaana pa motom som.

14 Yooba, nu ta ulaaŋa tio, mi tuŋ ŋonoono. Pa nu pombolmbol yo mi tatkewe yo pa pataŋana tio.

Tana sua ta ipet pa kwoŋ, mi ŋgar ta imbot la leleŋ i,

na leleŋ be aŋkam ma ambai men pa nu motom.

20

Zin Israel tipombol king kizin mi tisuŋ Anutu be iuuli

Mboe ki Dabit

1 Nu sombe mbotmbot la pataŋana leleene mi taŋroro Yooba, na ni ko ileŋu mi iuulu u.

Anutu ki Yakop ko iwitu, mi iuru sala kor. Naso kom koi bizin tirao be timbuulu u mini som.

2 Anutu ko imbot urum kini potomŋana ta Sion na,

mi iŋgo ulaaŋa sa pu mi ipombolu.

3 Pa koroŋ boozomen ta nu kamam pini na, ni mataana iŋgalŋgal.

Mi leleene ambai pa patoronŋana boozomen ta nu nenne sala you na.

4 Tana koroŋ boozomen ta so lelem pa, na ni ko ikam pu.

Mi ŋgar boozomen ta lelem iur pa na, ni ko ikam ma iur ŋonoono.

5 Kaimer, nu sombe lip pa malmal, to niam ko amyotyooto ma leleyam ambai kat.

Mi amkam kawaala pakaana mi ampabilbil, mi menmeen yam ma ampakur Anutu kiti zaana ma isala kor.

Mi koroŋ boozomen ta nu sombe wi Yooba pa, na ni ko ileŋ la kalŋom mi ikam pu.

6 Iŋgi nio aŋute: Yooba ko ikamke king ta ni itunu iroogi mi iuri pa uraata na.

Ko imbotmbot lele kini potomŋana ta saamba a, mi ileŋ suŋŋana ki king mi iuuli.

Ko iswe mburaana, mi namaana woono ikam uraata bibip bekena ikamke i.

7 Wal pakan nin se pa karis kizin ta malmal kana i, mi tipase pizin.

Mi pakan nin se pa hos kizin. Tamen niam na, niyam se pa Yooba Anutu tiam mburaana, mi ampase pini be iuulu yam. ✡

8 Tana zin ko titutkat kumbun ma timelmel.

Mi niam, nako amparaama ma tuŋ mi amender mbolŋana.

9 O Yooba, ŋgun talŋom pa tiŋiizi tiam ti,

mi pombol king tiam be ilip pa malmal.

21

Zin Israel tipakur Anutu pa ulaaŋa ta ni ikam pa king kizin

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, nu pombolmbol king pa itum mburom, tana ni leleene ambai kat pu.

Pa nu uluuli pa malmal ma iliplip pa ka koi bizin. Tanata menmeeni biibi kat.

2 Koroŋ ta ni leleene pa, ta kam pini kek.

Koroŋ ta ni iwi u pa na, nu ruutu pini som.

3 Nu mar kini mi pomboli, mi pomoozi pa koroŋ ambaimbaiŋan boozomen.

Mi ur mogar milmilŋana isala uteene. Mogar tana, tiurpe pa pat gol ta iŋgeeze kat.

4 Ni iwi u be uuli ma imbot ambai, mi nu leŋ la kalŋaana.

Tana mbotŋana kini ko iseeŋge iseeŋge ma ila.

5 Nu uuli ma ilip pa malmal,

tana ni zaana biibi mi mburaana biibi, mi tomtom tiwidit uruunu.

6 Kampeŋana ku ko imbotmbot se kini ma alok.

Mi nu mbotmbot raami. Tana ni leleene ambai kat.

7 King, ni ipase pa Yooba. Tana kosa sa ko irao be ikami ma itop na som.

Pa Anutu kor kana kat itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pini totomen.

8 O king, nomom ko ikis kom koi bizin ta boozomen.

Zin wal ta tiurur koi pu na, nomom woono ko irokiskis zin.

9 Nu sombe swe mburom, nako pasaana zin kembei ta you.

Pa Yooba itunu ko keteene malmal pizin mi ipambiriizi zin. Ko ikam ma you ikan zin.

10 Mi lutun bizin ta boozomen tomini, nu ko kas zin ma timap lup.

Tana kaimer popoŋana kizin sa ko imbot toono mini som.

11 Ŋonoono, zin tipaata kom, mi timbuk kom kiizi be tipasaanu.

Tamen ŋgar kizin ko iur ŋonoono som. ✡

12 Pa tire peene lutuunu ta sara la matan na,

tanata timoto mi tiko ma tila len.

13 Yooba, maŋga mi swe mburom!

Mi niam ko ambo mboe mi amwit urum. Pa nu mburom keskeezeŋom.

22

Suŋŋana ki tomtom ta iyamaana kembei Anutu ipizil ndemeene pini

Mboe ki Dabit

1 Anutu tio, Anutu tio, parei ta pizil ndemem pio?

Nio aŋbel tiŋiizi pu. Parei ta nu uulu yo som mi mbotmbot molo pio? ✡

2 Anutu tio, aigule ta boozomen nio aŋtaŋroro u. Tamen nu pekel kalŋoŋ som.

Mi mbeŋ ta kembena. Aŋkenne kat som. Pa tiŋiizi tio ta imama ku tau.

3 Mi Anutu, nu potomŋom.

Nu mbotmbot se murim peeze kana, mi zin Israel tiwidit urum mi tipakurkuru.

4 Muŋgu tumbuyam bizin tipase pu tau.

Tiurla ku mi nu kamke zin.

5 Mi indeeŋe ta titaŋroro u na, nu tatke zin pa pataŋana kizin.

Tana tiur matan pu sorok na som. Pa tipase pu mi nu uulu zin.

6 Mi nio na, iŋgi tomtom tire yo kembei tomtom som.

Matan pasom yo mi tirepiili yo kembei motmooto toono leleene kana. ✡

7 Wal boozomen ta tire yo na, uten mbiŋbiŋ pio,

mi tirepilpiili yo, mi tikamam seŋge pio. ✡

8 Tizzo ta kembei: “Nu so nu pase pa Yooba tau. Ambai. Mbot mi re ten. Ko itatke u pa pataŋana taiŋgi, som som?

Kozobe ni leleene pu, so ikamke u kek!” ✡

9 Yooba, nu itum ta pazal zaala pio, mi anaŋ ikam yo ma aŋsu.

Mi indeeŋe ta nio pikin siŋsiŋŋoŋ mi imar na, nu mborro yo ma aŋbot ambai. ✡

10 Pa indeeŋe ta anaŋ ikam yo ma aŋsu na, nu kam yo ma aŋwe lem.

Tana ta muŋgu mi imar na, nu Anutu tio.

11 Tana mbot molo pio pepe.

Pa iŋgi aŋbot la pataŋana leleene.

Mi leŋ tomtom sa be iuulu yo som.

12 Iŋgi koŋ koi bizin timar ma tiliukaala yo,

kembei makau saŋsaŋŋan ki toono pakaana ki Basan ta mburanŋan na.

13 Mi kwon ikakaaga mi zoŋon izirzir mar pio.

Kalŋan izalla pio kembei laion ta petel zin mi tirru kan buzur.

14 Tana kuliŋ imetmeete,

mi tiroŋ imukurkur lup.

Mi aŋmoto ma ŋgelbuk ileege yo.

15 Mburoŋ ta imap kat.

Mi ŋgureŋ na, ikerekere lup. Kauziŋ imamaaza, mi mioŋ isekap sala koŋ galablaaba.

Pa nu zem yo ma iŋgi be aŋsula leŋ naala i.

16 Iŋgi wal sananŋan timar ma tiliu yo kek.

Zin kembei me saŋsaŋŋan ta dudut ma timar, mi tiŋaŋa mare pa kumbuŋ mi nomoŋ. ✡

17 Wal tina tire yo na, lelen ambai.

Pa nio tiroŋ men ma ruŋguŋ isaana kat.

18 Mi tiparrai mburu tio

ma len len. ✡

19 Yooba, nio aŋkamam mburoŋ se ku tau.

Tana mbot molo pio pepe.

Loŋa mar mi uulu yo!

20 Pa nio aŋbot la zaaba kwoono kek.

Tana kamke yo lak. Kokena me saŋsaŋŋan taiŋgi tipasaana yo pa mburan.

21 Re. Laion taiŋgi tikamam be tikan yo.

Mi makau saŋsaŋŋan taiŋgi tikamam be tikuruumu yo pa kan kandaara. Loŋa mi tatke yo pizin!

A buri. Nu leŋ yo kek!

22 Nio ko aŋsoyaara urum pizin toŋmatiziŋ tio.

Sombe wal ku tila tilup zin pa suŋŋana, nako aŋgaaba zin mi aŋwit urum. ✡

23 Niom wal ta so komototo Yooba mi keleŋleŋ la kalŋaana na, kapakuri.

Niom ta Yakop popoŋana kini na, kiwit uruunu.

Niom Israel ta boozomen, komoto i.

24 Pa wal ta so timbotmbot raama pataŋana, na ni irepiili zin som, mi ipizil ndemeene pizin som.

Indeeŋe nio aŋtaŋroro i na, ni ipiŋgis mataana pio som. Ileŋ tiŋiizi tio mi iuulu yo.

25 Yooba, sombe zin iwal biibi tilup zin pa suŋŋana, na nio ko aŋwe kwom mi aŋpakuru pa mbulu ta kam pio na.

Nio ko aŋto sua tio mbukŋana, mi aŋkam patoronŋana pu ila zin wal ta timototo u na matan.

26 Zin wal tau timbot ŋoobo, nako tikan kat kan kini ma kopon isaana.

Mi zin wal tau tikam kinkiini be tiute Yooba mi timbot kolouŋana pini, nako tiwit uruunu.

Pa ni ko ikampe zin ma timbot ambai, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

27 Toono ta boozomen ka tomtom bizin ko timap ma matan iŋgal Yooba.

Karkari ta boozomen ko titooro zin mi timar kini.

Zin tau kulin pareiŋan, mi timar pa so kar i, nako timap mi tilek kumbun pini. ✡

28 Pa Yooba, ni ta biibi ŋonoono.

Ikamam peeze pa tomtom ta munŋaana men ki toono ti.

29 Tana zin wal ta tiwe mbio uunu su toono, nako timap mi tilek kumbun pini.

Mi wal tau timbot naala kezeene i, na zin tomini ko tilek kumbun pini.

30 Mi zin wal ta so timeete, na popoŋana kizin ko timbeeze pa Merere,

mi tisoyaara uruunu pizin wal tabe tipet pa kaimer i.

31 Wal tana tiso tipet, nako tiso zin pa mbulu kini ndeeŋeŋana.

Ko tiso zin pa uraata ta Merere ikamam na.”

23

Merere ni mboroŋan tio ŋonoono

Mboe ki Dabit

1 Yooba, ni mboroŋan tio ŋonoono.

Tana nio ko aŋbot ŋoobo pa koroŋ sa som. ✡

2 Pa ni itunu ko iyaaru yo ma aŋla lele ta ambaiŋana kat be keteŋ su mi aŋbotmbot pa.

Lele tina na, ka kiniŋana ma yokŋana, mi narenren ambaiŋana. ✡

3 Ni ipombolmbol yo ma mburoŋ imilmiili.

Mi izzo yo pa zaala kini ndabokŋana.

Pa ina, mbulu kini ta kembena.

4 Yooba, sombe pataŋana sananŋana ikam yo mabe aŋmeete, som zugut biibi izukkaala yo,

nako irao aŋmoto na som.

Pa nu mbotmbot raama yo.

Mi nu ko poroukaala yo mi pazal yo.

Tana aŋmoto kosa sa som, mi leleŋ ambai men.

5 Nu pomoozo yo kat.

Pa ŋgun mbalia, mi kam koŋ kini biibi ila koŋ koi bizin matan.

Mi nu kam yo ma aŋwe leembe ku, mi liŋ ŋgere isala uteŋ, mi kam koŋ yok ambaiŋana be aŋwin.

Tabe kam ma leleŋ ambai kat.

6 Ŋonoono kat, Yooba, nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pio.

Kampeŋana mi muŋaiŋana ku ko imarmar pio ma irao aŋzem toono ti.

Mi nio ko aŋbotmbot raamu lela itum murim,

mi iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡

24

Merere ni king zaanaŋana ta iur koroŋ ta boozomen

Mboe ki Dabit

1 Toono ramaki koroŋ boozomen ta timbotmbot pa na, katuunu ta Yooba.

Lele ta boozomen mi kan tomtom bizin, ina ni kini men. ✡

2 Pa ni ta iur toono ma imbot se yok ŋwaana.

Mi iparaama toono mbule tuunu ma tuŋ sula kat ta tai leleene a. ✡

3 Asiŋ ta irao be isala pa abal ki Yooba mi isuŋ pini?

Mi tomtom pareiŋana ta irao be ilela urum kini potomŋana mi imender su kereene uunu? Ina tomtom ta kembei: ✡

4 Ni ikam ŋoobo mbulu sa som. Mi leleene ma ŋgar kini na, iŋgeeze men.

Mi imbesmbeeze pa koroŋ pakaamŋan som,

mi ipombolmbol sua pakaamŋana som.

Tomtom ta kembei, ni ko irao be ilela. ✡

5 Mi Yooba ko ikampe i.

Anutu ta ulaaŋa kini na, ko ikamke i ma imbot ambai, mi ipaati be tomtom ndeeŋeŋana.

6 Tana zin wal ta kembena, ta tikam kinkiini be tiute Merere mi timbot kolouŋana pini.

Anutu ki Yakop, ina zin wal ta kembena ta timama kerem uunu.

7 O niom kataama ta boozomen, niyom ise mi kakaaga ma biibi.

Niom kataama aliŋgumoraŋoyom na, kakaaga ma itaanda kat.

Naso king zaanaŋana zalaana be imar ma iloondo piom. * ✡

8 Lak, king zaanaŋana, ni asiŋ?

Ni Yooba tau!

Ni mbura keskeezeŋana mi mbolkeŋkeŋŋana.

Mi ni irao kat pa malmal. Pa namaana alalalŋana tau. ✡

9 O niom kataama ta boozomen, niyom ise mi kakaaga ma biibi.

Niom kataama aliŋgumoraŋoyom na, kakaaga ma itaanda kat.

Naso king zaanaŋana zalaana be imar ma iloondo piom.

10 Lak, king zaanaŋana, ni asiŋ?

Ni Yooba tau.

Ni mbura keskeezeŋana mi king zaanaŋana!

25

Tomtom ta isuŋ Merere be ipazali mi ireege sanaana kini

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, iŋgi suŋŋana tio ima ku raama leleŋ.

2 Anutu tio, nio aŋpase pu be uulu yo.

Kokena koŋ koi bizin tilip pio,

to menmeen zin mi nio koŋ miaŋ.

3 Zin wal ta so tipase pu mi tiur matan pu,

nako kan miaŋ som. Pa nu ko uulu zin.

Mi zin wal ta tirekreege sua kizin mbukŋana na, zin ta ko kan miaŋ.

4 Yooba, so yo pa zaala ku.

Pei ŋgar tio pa bekena aŋto kat.

5 Kam peeze pio bekena aŋpa pai tio ma indeeŋe men pa sua ku ŋonoono. Mi paute yo pa ŋgar ku.

Pa nu ta Anutu tio mi ulaaŋa tio.

Tanata aŋurur motoŋ pu totomen.

6 Yooba, ta muŋgu mi imar na, nu muŋaiŋana katuunu.

Mi nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku.

Motom iŋgalŋgal mbulu ku tana.

7 Sanaana ta nio naŋgaŋŋoŋ mi aŋkamam na, motom mbiriizikaala.

Mi zooroŋana tio ta boozomen na, motom la pa mini pepe.

Yooba, nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku. Tana motom ŋgal yo lak!

Pa kampeŋana katuunu ta nu na.

8 Yooba, ni ambaiŋana mi ndeeŋeŋana.

Tana zin wal ta mbulu kizin irao pa mataana som na, ni ipazalzal zin.

9 Mi zin wal ta tipase pa zitun som mi matan se kini na,

ni ipatoŋtooŋo zin be tito mbulu ndeeŋeŋana,

mi izzo zin pa zaala kini.

10 Tana zin wal tau matan iŋgalŋgal sua ta ziŋan Yooba timbuk, mi titoto ka tutu na,

ni iurur leleene pizin, mi imuŋaiŋai zin.

Mi sua kini boozomen ta imbuk la kizin na, ni itoto.

11 O Yooba, nio aŋpaŋoobo kat pa zaala ku.

Tamen nu zom biibi pa muŋaiŋana ku.

Tana reege sanaana tio.

12 Wal ta so timototo Yooba mi tileŋleŋ la kalŋaana,

na ni ko iso zin pa zaala tabe tito.

13 Mi ko mataana pizin ma timbot ambai.

Mi lutun bizin tomini ko timbot ambai su toono ta Yooba ikam pa wal kini na. ✡

14 Wal ta so timototo Yooba mi tileŋleŋ la kalŋaana, na tiwe le gaabaŋana, mi ni izzwe leleene mi ŋgar kini pizin.

Mi ni ko ipaute zin pa zaala tabe ni ziŋan tiparlup zin ma tiwe tamen pa i.

15 Nio aŋurur motoŋ pa Yooba be iuulu yo.

Pa ni ta itatkewe kumbuŋ pa kilis ki koŋ koi bizin.

16 Yooba, nio mbesooŋo ku tau. Tana lae tio mi muŋai yo.

Pa iŋgi ituŋ tamen kat. Leŋ ulaaŋa sa tabe iuulu yo pa pataŋana tio taiŋgi na som.

17 Nio leleŋ ipata kat.

Tana tatke yo pa pataŋana tio taiŋgi.

18 Re pataŋana biibi ta ikam yo i, mi uulu yo. Pa iŋgi aŋbot ambai som kat.

Mi mbulu tio boozomen ta irao pa nu motom som na, reege ma ila ne.

19 Re, koŋ koi bizin na, boozo kat!

Mi keten malmal kat pio mi tisombe titeege zaaba pio.

20 Tamen nio aŋpase pu be we ur pio mi menderkaala yo.

Tana motom pio mi we seraara pa koŋ koi bizin.

Kamke yo la naman. Kokena tilip pio, to koŋ miaŋ.

21 Yooba, leleŋ be aŋkam mbulu ndeeŋeŋana men raama leleŋ.

Tana aŋur motoŋ pu mi aŋpase pu be poroukaala yo.

22 O Anutu, tatke wal ku Israel pa pataŋana kizin ta boozomen.

26

Tomtom ta iurpe itunu be ilela Urum Merere mi isuŋ

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, nio aŋyamaana kembei aŋkam ŋoobo mbulu sa som. Aŋpa pai tio ma ambai men.

Mi aŋso nu itum tiiri yo pa mbulu tio.

Pa nio aŋpase pu. Tana ko irao aŋtop na som. ✡

2 Yooba, nio leleŋ be tiiri mbulu tio ta boozomen. Toombo yo.

Tiiri kat ŋgar tio mi leleŋ. ✡

3 Pa mbulu ku ta muŋaiŋai zin tomtom mi toto sua ku na, motoŋ iŋgalŋgal totomen.

Mi aŋpase pa sua ku ŋonoono, mi aŋpa pai tio ma indeŋdeeŋe men pa sua tana. ✡

4 Nio niamŋan zin wal ta tikamam mbulu pakaamŋana na, amluplup som.

Zin wal tau tizzo sua ŋonoono som na, aŋgabgaaba zin som. ✡

5 Pa nio aŋurur koi pizin wal sananŋan.

Tana zin wal tau tikamam ŋoobo mbulu ma tisaana kat pa nu motom na, sombe tilup zin, na aŋbotmbot molo pizin.

6 Yooba, re. Nio leŋ uunu sa isaana som. Tana iŋgi aŋguuru nomoŋ pa nu motom.

Tonabe aŋgaaba zin wal pakan, mi niamŋan ampapiliu patoronŋana ku muriini. ✡

7 Mi leleŋ ambai pu mi aŋpakuru,

mi aŋsoyaara uraata ku bibip mi ndabokbokŋan ta ipa ndel kat.

8 Yooba, nio leleŋ ilip be aŋbot lela urum ku. Pa ina nu itum murim.

Mi mburom mi mbulu ku ndabokŋana ta zom biibi pa i, ta zzwe lela urum ku. ✡

9 Zin wal ta tipa ŋoobo pa zaala ku na, pun yo raama zin pepe.

Kokena aŋmeete raama zin wal ta titekteege zaaba pizin tomtom na.

10 Wal tana naman sosor totomen.

Mi sombe wal pakan tikam len pat be tipasaana zin tomtom, na tiyok pa men.

11 Mi nio na, aŋpa pai tio ma ambai men.

O Yooba, muŋai yo mi kamke yo. Pa nio mbesooŋo ku tau.

12 Iŋgi kumbuŋ iparaama toono mbolŋana.

Mi sombe zin iwal biibi tilup zin pa suŋŋana, na nio ko aŋbot la mazwan, mi aŋpakur Yooba zaana ma isala kor.

27

Mboe ki tomtom ta ipase pa Merere

Mboe ki Dabit

1 Yooba, ni iurur mat pio, mi ni ulaaŋa tio.

Tana nio aŋmoto tomtom sa som.

Pa aŋpase pa Yooba tau. Ni ta iwe kembei siiri mbolŋana pio be aŋke lela mi aŋbot ambai.

Tana irao aŋmoto koŋ pizin na som. ✡

2 Sombe koŋ koi bizin timaŋga pio,

mi tikamam be tipun yo ma aŋmeete,

nako titutkat kumbun, mi timelmel su toono.

3 Mi sombe malmal kan boozo timar ma tiliu yo be tipun yo,

na toŋgo! Irao aŋmoto zin na som.

Pa sombe malmal ipet mi koŋ koi bizin timaŋga pio,

na nio ko aŋpase pa Merere men tau.

4 Koroŋ tamen ŋonoono ta nio leleŋ pa ilip mi aŋso aŋwi Yooba pa.

Mi ina ta kembei: Mazwaana ta so aŋbotmbot su toono na,

leleŋ be aŋbotmbot kolouŋana pa Yooba lela urum kini leleene, mi motoŋ lala pa mbulu kini ndabokŋana mi kampeŋana kini.

Mi aŋso aŋsuŋ pini be ipazal yo mi iso yo pa zaala tabe aŋto. ✡

5 Sombe pataŋana sa ipet pio, na ni ko iturke yo lela muriini potomŋana bekena aŋbot ambai.

Ko iwit yo mi iur yo sala kor, mi iwe seraara mbolŋana pa koŋ koi bizin.

Tana zin ko tirao be timbuulu yo na som.

6 Ŋonoono, iŋgi koŋ koi bizin tiliu yo i.

Tamen Yooba ko iuulu yo ma aŋlip pizin.

Tana kalŋoŋ ko izalla, mi aŋpakuri raama menmeen yo,

mi aŋkam patoronŋana pini lela urum kini.

7 O Yooba, iŋgi aŋtaŋroro u. Leŋ tiŋiizi tio ti.

Pa nio mbesooŋo ku tau. Tana lelem isaana pio, mi uulu yo.

8 Nio leleŋ pu mi aŋso aŋute katu mi mbulu ku.

Tana iŋgi aŋkam kinkiini be aŋute u mi aŋbot kolouŋana pu.

9 Yooba, nio mbesooŋo ku.

Tana ketem malmal pio pepe, mi piŋgis motom pio pepe.

Anutu, nu tuŋ ŋonoono. Ta muŋgu mi imar na, nu uluulu yo.

Tana ziiri yo pepe, mi pizil ndemem pio pepe.

10 Sombe tamaŋ ma anaŋ tipizil ndemen pio,

na Yooba itunu ko ikam yo mi mataana pio.

11 Yooba, paute yo pa zaala ku.

Muuŋgu pio mi so yo pa zaala ku ndeeŋeŋana.

Pa iŋgi koŋ koi bizin tirre yo, mi titirtiiri mbulu tio. ✡

12 Mi tiŋgalŋgal sua pakaamŋana pio,

mi tikamam sua pamotoŋana pio.

Tana zem yo la naman pepe! ✡

13 Mi nio aŋurla kat ta kembei:

Kampeŋana ki Yooba ko imbotmbot se tio ta kembei ma irao swoŋ.

14 Tana pase pa Yooba mi ur motom pini.

Moto pepe. Mender mbolŋana mi zza i.

Pa ni ko iuulu u. ✡

28

Tomtom ta isuŋ Merere be ipokot mbulu kizin wal sananŋan

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, nu ta tuŋ ŋonoono. Pa nu pombolmbol yo mi poroukalkaala yo.

Tana iŋgi bobi tio ima ku be uulu yo.

Ŋgun talŋom pa suŋŋana tio ti.

Kokena tit kalŋoŋ,

to aŋgaaba zin wal ta tisula len Andewa na, mi aŋla leŋ.

2 Iŋgi aŋsara nomoŋ ima urum ku leleene ta potomŋana kat na,

mi aŋtaŋroro u be uulu yo.

Leŋ tiŋiizi tio ti mi muŋai yo. Pa nio mbesooŋo ku tau. ✡

3 Zin wal sananŋan ta tiute u som

mi tinok sanaana kamŋana na,

ziiri yo raama zin pepe. Kokena niamŋan amla leyam.

Wal tana kwon na, izzo sua pizin tomtom kembei lelen be ziŋan tiparlup zin ma tiwe tamen.

Tamen lelen na, iurur be tipasaana zin.

4 Pokot mbulu sananŋana ta tikamam na.

Pa naman imbel sanaana kamŋana kek.

Tana ur kadoono pizin mi pokot mbulu kizin. ✡

5 Pa uraata bibip ki Yooba mi nama muriini na,

tikam ŋgar pa risa som.

Tana ni ko ipambiriizi zin ma timap kat.

Ko irao timaŋga mini na som.

6 Nio aŋpakur Yooba zaana!

Pa nio aŋtaŋroro i be imuŋai yo, mi ni ileŋ tiŋiizi tio kek.

7 Nio aŋkamam mburoŋ se ki Yooba tau. Mi ni iwe siŋgiao pio.

Nio aŋpase pini, mi ni iuluulu yo.

Tana leleŋ ambai kat, mi aŋbo mboe.

Ko aŋpakurkur zaana ma isala kor.

8 Yooba wal kini tikamam mburan se kini.

Mi ni iwe kembei siiri mbolŋana pa king ta itunu iroogi mi iuri pa uraata na mi iuluuli. ✡

9 Yooba, kamke wal ku mi kampe zin. Pa zin na, koroŋ ku ŋonoono.

Motom pizin sipsip ku mi mboro zin ta buri, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡

29

Merere kalŋaana na, mburaana biibi kat

Mboe ki Dabit

1 Niom bibip ki kar saamba, kapakur Yooba.

Kiwit uruunu isala kor. Pa ni zaana mi mburaana biibi. ✡

2 Kapakur Yooba, pa ni zaana biibi kat.

Kuurpe ituyom ma kewe potomŋoyom, mi kelek kumbuyom pini.

Pa ni potomŋana mi ndabokŋana kat. ✡

3 Yooba kalŋaana na, mburaana biibi.

Mi ila irao tai pakaana ta boozomen.

Lolo ta iwenweene i, ina Anutu zaanaŋana kalŋaana tau.

Tana Yooba mburaana biibi kat. Ilip pa tai. ✡

4 Yooba kalŋaana na, mburaanaŋana.

Tana iswe i kembei ni ta biibi ŋonoono.

5 Yooba kalŋaana irao ipetepaala ke bibip.

Ikamam ma ke mbolmbolŋan ki Lebanon tomini, tiwolol mi tisu.

6 Kalŋaana irao itok abal biibi ki Lebanon ma ilu i kembei makau lutun popoŋan tilulu zin i.

Mi itok abal Hermon ma ilu i kembei bapalo saŋsaŋŋan lutun bizin.

7 Yooba kalŋaana ikamam ma lolo iwenweene.

Ikamam ma you imaŋgaŋga. ✡

8 Mi ikamam ma lele bilimŋana imurur.

Ikamam ma lele bilimŋana ki Kades ilala ma imarmar.

9 Yooba kalŋaana ikamam ma buzur saŋsaŋŋan ta koponŋan i, timorsop mi tipepeebe sorok ma tisu.

Mi ikamam ma ke runrun ta boozomen titoptop.

Tana wal boozomen ta timbotmbot lela Urum Merere na, kalŋan izalla ma tizzo: “Tapakur Yooba! Pa ni zaana mi mburaana biibi kat!”

10 Muŋgu indeeŋe nonor biibi na, Yooba imbutul se muriini mi ikamam peeze.

Mi koozi tomini, ni king biibi ŋonoono.

Peeze kini ko imbotmbot ma alok.

11 Yooba ikamam mburaana pa wal kini.

Mi ikampewe zin mi mataana pizin ma timbot ambai.

30

Suŋŋana ki tomtom ta mete ikami, mi Anutu iurpe i ma niini ndabok

Mboe ki Dabit Indeeŋe ta tiurpe urum mi kataama ikaaga mini na, timbo mboe ti

1 O Yooba, nio aŋpakur zom. Pa nu weene yo ma aŋse mini, mi tatke yo pa pataŋana tio.

Tana koŋ koi bizin irao nin se ma tiso tilip pio na som.

2 Yooba Anutu tio, nio aŋboobu be uulu yo.

Mi iŋgi nu urpe yo ma niŋ ambai kek.

3 Rimen mi aŋsula Andewa. Mi som. Pa nu wit yo ma aŋmaŋga mini.

Tana aŋsula kizin meeteŋan som, mi iŋgi aŋbot ambai. ✡

4 Niom wal ki Yooba ta kototo zaala kini na, kombo mboe pini mi kiwit uruunu!

Motoyom ŋgal uraata ta ni ikamam piom na, mi leleyom ambai pini mi kapakur zaana. Pa ni potomŋana! Mbulu kini ipa ndel kat.

5 Kete malmalŋana kini imbot rimen mi imap.

Mi kampeŋana kini na, iseeŋge iseeŋge ma ila irao swondo imap.

Tana tiŋiizi isombe ikam ti pa mbeŋ,

na kozeere to, ni ikam ti ma lelende ambai mini. ✡

6 Yooba, indeeŋe ta mbotŋana tio ambai men na, aŋso ta kembei:

“Pataŋana sa ko irao itok yo na som.”

7 Pa nu kampewe yo mi pombolmbol yo,

tanata aŋpakur ituŋ mi aŋso ko aŋbol mi aŋbotmbot ta kembei ma alok, kembei ta zin abal bibip.

Mi indeeŋe ta nu piŋgis motom pio na, motoŋana biibi ikam yo mi aŋru zaala.

8-9 Tana aŋboobu mi aŋtaŋroro u be muŋai yo. Aŋso ta kembei:

“O Yooba, sombe aŋsaana kat mi aŋmeete ma aŋsula leŋ naala,

na meeteŋana tio ko iuulu u be parei?

Re. Zin meeteŋan ta tisula toono ma timbuuzu na, tipakuru,

som tisoyaara mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana na? Som.

10 Tana Yooba, uulu yo lak!

Leŋ suŋŋana tio ti mi muŋai yo! Pa nio mbesooŋo ku tau.”

11 Mi iŋgi mus motoŋ luluunu ma tiŋiizi tio imap kek. Tana aŋse kombom ma aŋrakrak.

Mi iŋgi kinke muuŋgu tio ma isu lene, mi zeebe yo mini pa mburu ambaiŋana. Mi kam ma leleŋ ambai kat.

12 Tana irao aŋmaane na som.

Leleŋ ko imap ipakuru, mi aŋbo mboe pu.

Yooba, nu Anutu tio. Nio ko leleŋ ambai pu, mi aŋpakurkur zom ta buri, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

31

Tapase pa Anutu

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, nio aŋpase pu be we ur pio mi menderkaala yo.

Tana uulu yo: Kokena koŋ koi bizin tilip pio, to koŋ miaŋ.

Nu ndeeŋeŋom. Tana kamke yo.

2 Ŋgun talŋom pa suŋŋana tio, mi loŋa men tatke yo pa pataŋana tio ti!

Pa nu tuŋ ŋonoono. Nu pombolmbol yo mi poroukalkaala yo.

We kembei siiri mbolŋana kat pio be aŋke lela. Naso aŋbot ambai, mi kosa sa ko irao be ipasaana yo som.

3 Pa tuŋ ŋonoono ta nu. Nu pombolmbol yo mi poroukalkaala yo. Mi nu we kembei siiri mbolŋana pio.

Tana muuŋgu pio mi so yo pa zaala tabe aŋto. Pa mbulu ku na, ta kembena.

4 Pazal yo: Kokena kilis ta koŋ koi bizin tiur pio na ikeene yo.

Pa nio aŋpase pu be poroukaala yo.

5 Yooba, nu motom iŋgalŋgal sua ku mi toto.

Tana iŋgi aŋur ituŋ ima nomom be kamke yo. ✡

6 Zin wal tau timbesmbeeze pa zin merere pakaamŋan ta ŋonon somŋan i, na nio aŋurur koi pizin.

Mi aŋpase pa nu itum tamen tau.

7 Pataŋana tio ti, nu re kek.

Mi nu ute: Leleŋ na, ipata ma ipata kat.

Tamen nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku.

Tanata leleŋ ambai mi menmeen yo biibi.

8 Pa nu zem yo la koŋ koi bizin naman na som.

Nu ur zaala pio,

tana iŋgi aŋbot ambai.

9 Yooba, muŋai yo lak! Pa nio mbesooŋo ku tau. Mi iŋgi pataŋana biibi indeeŋe yo.

Mi leleŋ ipata, mi aŋtaŋ ma biibi mi motoŋ izarzar.

Tabe ikam ma mburoŋ imap kat.

10 Nio aŋyamaana kembei mboti tio ambai som kat. Pa leleŋ ipata ma aŋsaana kat.

Iŋgi aŋkaraŋeeze pa pataŋana tio mi mburoŋ imap.

Tana niŋ mburaana pa koroŋ sa kamŋana mini som.

11 Koŋ koi bizin ta boozomen matan repiili yo lup.

Mi waeŋ bizin na, sombe tire yo na timoto.

Tabe timbotmbot molo pio.

Sombe tindeeŋe yo su zaala lwoono, na tikowo pio. ✡

12 Zin matan iŋgalŋgal yo mini som.

Tire yo kembei aŋmeete kek.

Nio iŋgi kembei kuuru ta imapaala mi tipiri ila lene.

13 Nio aŋbotmbot raama motoŋana biibi.

Pa aŋleŋleŋ wal boozomen timburmbuuru pio.

Zin tilup zin mi tirru zaala be tipun yo ma aŋmeete. ✡

14 Tamen Yooba, nio aŋpase pu,

mi aŋso: “Nu ta Anutu tio.”

15 Iŋgi aŋur ituŋ ima nomom tau.

Tatke yo la koŋ koi bizin mi zin tau tiseseeze motoŋ i naman.

16 Pa nio mbesooŋo ku tau. Tana swe itum ramaki muŋaiŋana ku pio, mi kam mat ku ma iyaara pio.

Pa nu muŋaiŋana katuunu mi toto sua ku. Tana kamke yo.

17 Yooba, nio aŋtaŋroro u be uulu yo:

Kokena koŋ koi bizin tilip pio, to koŋ miaŋ.

Tana koto zin wal sananŋan.

Pun mburan ma imap kat, mi piri zin sula Andewa. Naso kan miaŋ, mi timaane men.

18 Mi zin wal pakamkaamŋan ta tipakurkur zitun,

mi tigibgiibi sua sananŋana pizin wal ndeeŋeŋan,

mi tipasomsom zin na,

pumun kwon.

19 Yooba, kampeŋana ku na biibi kat.

Zin wal ta timototo u mi tileŋleŋ la kalŋom na,

nu ur len koroŋ ambaimbaiŋan boozomen ma imbotmbot lae be kam pizin.

Zin wal ta so tipase pu be we ur pizin mi menderkaala zin na,

nu ko kampe zin ila iwal biibi matan. ✡

20 Zin ko timbot ambai paso, nu mbotmbot raama zin mi we ur pizin.

Tana kan koi bizin mi zin wal sananŋan ta timburmbuuru kan,

nako tirao be tikam kosa sa pizin na som.

Pa nu ko poroukaala zin.

Tana sua sananŋana ta kan koi bizin tiwirri pizin,

nako irao be ipasaana zin na som.

21 Nio aŋpakur Yooba!

Pa indeeŋe ta koŋ koi bizin tiliu yo be tikam malmal pio na,

ni iswe muŋaiŋana biibi kat pio mi iuulu yo.

22 Nio aŋmoto mi aŋso ko ni iziiri yo ma aŋbot molo pini.

Tamen som. Aŋtaŋroro i be iuulu yo,

mi ni ileŋ tiŋiizi tio mi ikamke yo.

23 O niom wal ki Yooba ta kototo zaala kini na, kuur leleyom ila kini!

Pa zin wal ta titoto kalŋaana na, ni ko mataana pizin ma timbot ambai.

Mi zin ta tizorzoori mi tipakurkur zitun na, ni iurur kadoono pizin ma ikot mbulu kizin.

24 Tana niom wal ta kapase pa Yooba mi kuurur motoyom pini na,

komoto pepe. Kemender mbolŋana!

32

Sombe Anutu ireege sanaana kiti, ina ikampe iti kat

Mboe ki Dabit

1 Tomtom ta so izooro Anutu mi ipa ŋoobo pa zaala kini na,

sombe Anutu imuŋai i mi ireege sanaana kini,

na ni ko leleene ambai kat pa kampeŋana biibi ta Anutu ikam pini na. ✡

2 Pa tomtom ta so pakaamŋana sa imbot la leleene som,

mi Yooba mataana ila pa sosor kini mini som,

na ni ko leleene ambai kat pa kampeŋana biibi tana. ✡

3 Yooba, indeeŋe ta aŋwatkaala sanaana tio na,

aŋkaraŋesŋeeze ikot mbeŋ ma aigule,

mi tiroŋ imukurkur lup.

4 Pa nu seseeze motoŋ pa mbeŋ ma aigule.

Tabe ikam ma mburoŋ imap kat, mi malaiŋana ikam yo.

5 Aŋbot ma som to aŋswe sanaana tio ima ku.

Mbulu tio ta aŋzorzooru mi aŋpaŋobŋoobo pa zaala ku na, aŋwatkaala mini som.

Mazwaana tana aŋso ta kembei: “Nio ko aŋswe zooroŋana tio pa Yooba.”

Mi nu reege sanaana tio ta boozomen ma ilane, tana iŋgi leŋ uunu sa isaana mini som. ✡

6 Tana zin wal ku ta titoto zaala ku na,

sombe pataŋana biibi kat ilol zin kembei ta nonor i,

na bela tisuŋu. Pa nu ko uulu zin.

Tana pataŋana tana ko irao be ipasaana zin na som.

7 Anutu, nio aŋpase pu be we ur pio.

Nu ko poroukaala yo pa pataŋana ta boozomen.

Tana nio ko aŋbo mboe ma kalŋoŋ isala ta kor a.

Pa nu tatkewe yo pa pataŋana tio.

8 Mi Yooba, ni iso ta kembei: “Nio ko aŋpaute u, mi aŋpazalu pa zaala tabe to i.

Mi ko motoŋ pu mi aŋso u pa ŋgar tio.”

9 Tana niom katalli kembei ta hos ma doŋki pepe.

Pa zin na, len ŋgar somŋan.

Tana tomtom tiurur ain tuunu raama wooro ila kwon,

bekena tiyaraama zin mi tipazalzal zin pa pai.

10 Zin wal sananŋan ko tindeeŋe pataŋana boozo.

Mi zin wal tau tipase pa Yooba na, kampeŋana kini ko imbotmbot se kizin. ✡

11 Niom tomtom ndeeŋeŋoyom, leleyom ambai mi menmeen yom pa mbulu ta Yooba ikamam piom na.

Niom wal boozomen ta leleyom ŋgeezeŋoyom na, leleyom ambai pini. Kalŋoyom isala ma biibi mi kapakuri!

33

Tombo mboe popoŋana pa Merere. Pa ni koroŋ imap katuunu

1 O niom wal ndeeŋeŋoyom, leleyom ambai pa Yooba, mi kalŋoyom isala ma kapakuri.

Niom wal ta mbulu tiom iŋgeeze men na, kiwit uruunu. Pa kakam ta kembei to indeeŋe.

2 Kapakur Yooba pa kombom!

Kupun koroŋ matakiŋa mi kombo mboe be kapakuri!

3 Kombo mboe popoŋana pini.

Mi kese kat kombom. Naso kepeŋgeeze mboe.

Mi kalŋoyom isala ma kapakuri raama menmeen yom! ✡

4 Pa sua ki Yooba, ina ŋonoono mi indeeŋe men.

Mi uraata kini ta boozomen izzwe kembei ni itoto sua kini. ✡

5 Ni leleene ilip pa mbulu ta ndeeŋeŋana mi ambaiŋana.

Mi mbulu kini ta itoto sua kini mi iurur leleene pa wal kini, ina ni izzwe ma irao toono ta boozomen. ✡

6 Muŋgu, Yooba iur sua men mi saamba ipet.

Kwoono iso sua men, mi koroŋ ta boozomen ki saamba tipet. ✡

7 Tai ta biibi i, ni ilup ma imbot la mbata, kembei ta tomtom tikut tai ila tai putuunu na.

Mi tai ta imbot la mozo lukutuunu na, ni ikes la tai putuunu kini, mi iur lae ma imbotmbot.

8 Niom tomtom ta karao pa toono na, komoto Yooba mi keleŋ la kalŋaana.

Niom iwal karkari kapakuri mi kopou i!

9 Pa ni iso sua men, mi saamba ma toono tipet.

Iur sua mi koroŋ ta boozomen tipet ma timbot la murinmurin.

10 Zin karkari lelen iurur pa mbulu boozo tabe tikam.

Tamen Yooba ikamam ma ŋgar kizin tana iurur ŋonoono som.

Tana ŋgar kizin ko iwe koroŋ sorok.

11 Mi Yooba, ni mbolŋana. Tana tomtom sa irao izooro ŋgar kini na som.

Sombe leleene iur pa ŋgar sa, na ŋgar tana ko imbol mi imbotmbot ma alok.

Mi ŋgar ta so leleene iur pa, inako ipiyooto ŋonoono tabe imbotmbot ma alok.

12 Zin wal ta timbesmbeeze pa Yooba na, ni itunu ta ipeikat zin, mi ikam zin ma tiwe lene.

Tana lelen ambai pa kampeŋana kini ta ise kizin na. ✡

13 Yooba, ni imbotmbot saamba, mi mataana isu

ma irre zin tomtom ta timbotmbot toono na. ✡

14 Ni imbotmbot sala muriini peeze kana,

mi mataana ikamam zin karkari ta boozomen.

15 Ni itunu ta iur tomtom ta boozomen lelen.

Mi mbulu boozomen ta tikamam na, ni iute lup. ✡

16 King sa sombe imbol se wal kini malmal kan men, nako irao som.

Mi tomtom malmal kana ta mburaanaŋana i ta kembena. Sombe ipase pa itunu men, nako irao som.

17 Mi hos malmal kan tomini, sombe tomtom tiur matan pizin be tiuulu zin ma tilip pa malmal, nako tiur matan sorok.

Pa hos mburan irao be ikamke zin na som. ✡

18 Tamen zin wal ta timototo Yooba mi tileŋleŋ la kalŋaana,

mi tipase pa muŋaiŋana kini ta imapmap som na,

ni mataana pizin. ✡

19 Mi ni itatkewe zin pa pataŋana kizin. Kokena timetmeete.

Mi sombe peteele biibi isu, nako ipun zin som.

Pa ni ko iuulu zin ma timbot matan yaryaara. ✡

20 Tana iti tapase pa Yooba mi tuur matanda pini.

Pa ni ulaaŋa kiti mi iwe siŋgiao piti.

21 Iti lelende ambai kat mi menmeen ti pini.

Mi tapase pa zaana potomŋana.

22 Yooba, niam amur motoyam pu be uulu yam.

Muŋaiŋana ku ko imbotmbot se tiam totomen.

34

Mboe pakurŋana ramaki sua tutŋana pakan

Muŋgu Dabit imbot ki Abimelek mi ipakaam kembei ni gadgaadaŋana. To Abimelek iseri ma ila lene. Indeeŋe tana Dabit itooro mboe ti.

(1Sam 21:10-15)

1 Nio ko leleŋ ambai pa Yooba mi aŋpakurkuri pa kampeŋana kini totomen.

Irao aŋmaane na som. Kwoŋ ko iwidit uruunu men, iwidit uruunu men!

2 Nio ko niŋ se pa Yooba mi aŋpakuri.

Mi zin wal ta timbotmbot raama pataŋana na, ko tileŋ to lelen ambai tomini.

3 Tana niom kamar mi itiŋan tulup kwondo mi tosoyaara Yooba uruunu.

Tapakur zaana ma isala ta kor a. Pa ni ta biibi ŋonoono!

4 Nio aŋsuŋ Yooba na, ni ileŋ suŋŋana tio mi iuulu yo.

Ni itatke yo pa koroŋ boozomen ta aŋmototo na.

5 Zin wal ta so tiur matan pini mi tipase pini, nako lelen ambai kat mi menmeen zin.

Pa zin ko tiur sorok matan pini na som.

6 Nio ti, muŋgu pataŋana ikam yo ma leŋ zaala sa som, tana aŋtaŋroro Yooba.

Mi ni ileŋ suŋŋana tio mi itatke yo pa pataŋana tio ta boozomen.

7 Zin wal ta timototo Yooba mi tileŋleŋ la kalŋaana na, aŋela kini imenderkalkaala zin.

Mi ni itatkewe zin pa pataŋana kizin. ✡

8 Yooba ni ambaiŋana kat. Ituyom kotoombo zaala kini to kere.

Zin wal ta so tipase pini be iwe ur pizin mi imenderkaala zin, na ni ikampewe zin ma lelen ambai kat. ✡

9 O niom wal kini potomŋoyom, komototo i mi keleŋleŋ la kalŋaana.

Pa zin wal ta tikamam ta kembei na, irao tiru zalan pa kosa sa som. ✡

10 Laion popoŋan na, buzur mburanŋan ma tilip. Tamen lwoono pakan petel zin mi tiru zalan pa kan buzur.

Tamen zin wal ta tikam kinkiini be tiute Yooba mi timbot kolouŋana pini na, zin ko tirao pa koroŋ ambaimbaiŋan ta boozomen.

11 Niom naŋgaŋ tio, kamar mi keleŋ sua tio ti.

Nio ko aŋpaute yom pa zaala tabe komoto Yooba mi kembeeze pini i.

12 Parei, niom leleyom be kombot ambai su toono ma molo raama leleyom ambai men?

13 Na komboro kat kwoyom.

Kokena sua sananŋana sa, som pakaamŋana sa ipet pa kwoyom. ✡

14 Mi kipizil ndemeyom pa mbulu sananŋana, mi kakam mbulu ambaiŋana men.

Kakam kinkiini pa mbulu luumuŋana. Kuru zaala be niomŋan tomtom ta boozomen kaparlup yom ma kombot ambai. ✡

15 Wal ndeeŋeŋan na, Yooba mataana pizin.

Mi ni ileŋleŋ tiŋiizi kizin.

16 Tamen wal sananŋan na, ni iurur koi pizin mi ipiŋgisŋgis mataana pizin.

Mi ko ipambiriizi zin ma timap kat. Kaimer tomtom ko matan iŋgal zin mini som.

17 Sombe wal ndeeŋeŋan titaŋroro Yooba be iuulu zin,

na ni ko ileŋ zin, mi itatke zin pa pataŋana kizin ta boozomen.

18 Zin wal ta tikototo zitun mi tiyamaana zitun kembei tirao som na, Yooba imbotmbot kolouŋana pizin.

Mi wal ta so lelen ipata, na ni iuluulu zin ma lelen ambai mini. ✡

19 Pataŋana boozomen ko indeeŋe tomtom ndeeŋeŋana.

Tamen Yooba ko itatke i pa pataŋana kini ta munŋaana men. ✡

20 Mi ko mataana pini

ma irao tiroono tasa ipol som. ✡

21 Mbulu sananŋana kizin wal zorzooroŋan ko ipun zitun ma timetmeete.

Mi wal ta so tiur koi pizin wal ndeeŋeŋan, nako tikam kadoono sananŋana ma ipokot mbulu kizin.

22 Yooba ko ikamke zin mbesooŋo kini ma timbot ambai.

Zin wal ta so tipase pini be iwe ur pizin mi imenderkaala zin, na ni ko iur kadoono sananŋana sa pizin som. ✡

35

Suŋŋana ki tomtom ta ka koi bizin tiŋgal sorok sua pini

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, iŋgi koŋ koi bizin tikamam be tikoto yo. Tana uulu yo mi koto zin.

Zin wal tau tikamam malmal pio i, na itum kam malmal pizin.

2 Kam mburu ku malmal kana ramaki siŋgiao ku,

mi mar ma poroukaala yo.

3 Pas se pa izi ku raama zaaba ku,

mi kas koŋ koi bizin ma timap.

Mi pombol yo ma so yo ta kembei: Nu ulaaŋa tio.

4 Yooba, zin wal ta tisombe tipasaana yo na, koto zin ma mburan imap, mi pamiaŋ zin.

Mi zin ta timbuuru koŋ na, pakankaana zin, mi kam zin ma tikam pirik ma tila len.

5 Aŋela ki Yooba ko iziiri zin ma tiko papirik,

kembei ta miiri iwilaala koroŋ gubungubun ma ila lene.

6 Aŋela tana ko iketo zin.

Mi zin ko tito zaala ta sipirpirŋana i, mi tiwwa pa zugut lene. Tana ko irao tiko na som.

7 Pa nio aŋkam ŋoobo zin som. Tamen zin tiur kilis be tikeene yo,

mi tikel naala ta isula kat be aŋtop sula.

8 Yooba, pamorsop zin mi pambiriizi zin ma tila len.

Kam kilis kizin ma ikeene zitun.

Mi kam zin ma zitun titoptop sula naala kizin ma tisaana kat.

9 Tonabe nio leleŋ ambai kat pa Yooba,

mi menmeen yo pa ulaaŋa kini.

10 Mi aŋso raama mburoŋ, mi ŋgar, mi leleŋ ta kembei:

“Yooba, nu lip kat. Nu kadom tomtom sa som.

Pa zin wal ta len mburan biibi som na, nu tatkewe zin la wal mburanŋan naman.

Mi zin wal sorrokŋan ta kan koi bizin tikototo zin na, nu uluulu zin.” ✡

11 Re! Iŋgi tomtom timaŋga mi tiŋgal sua pakaamŋana pio bekena tipasaana yo.

Mi sua ta tiwisese yo pa i, na nio aŋute risa som. ✡

12 Mbulu ambaiŋana ta aŋkamam pizin na, zin tipokotkot pa mbulu sananŋana.

Mi timet molo pio, mi tizem yo ma motoŋ monmoondo.

13-14 Mi nio, indeeŋe mete ikam zin na, aŋgun muuŋgu,

mi aŋgalsek ituŋ pa kini kanŋana mi aŋsuŋ pizin.

Tamen suŋŋana tana nu pekel som.

Tana leleŋ ipata kat mi aŋtaŋtaŋ pizin, kembei ta zin toŋmatiziŋ tio ŋonoono, som toroŋ bizin.

Mi aŋtuntuundu pa pai tio ta boozomen, kembei tomtom ta leleene ipata pa meeteŋana ki naana na.

15-16 Tamen indeeŋe pataŋana ikam yo na, zin menmeen zin ma kaipa zin.

Mi tilup zin mi tiru zaala be tipasaana yo.

Wal ta tikamam be tikoto yo i, na nio aŋkankaana pa mbulu ta tikam pio.

Pa iŋgi tinoknok motoŋ seezeŋana. Tizemzem som.

Mi sua repiiliŋana ta tigibgiibi pio i, na ambai som kat.

Mi keten malmal mi tikarrut zurun pio. ✡

17 Yooba, parei ta gedgeede zin mi tikamam mbulu tiŋgi pio?

Zin kembei laion ta zoŋon zirzir be tiŋa kan buzur.

Tana tatke yo pizin! Kokena tipasaana yo.

18 Naso leleŋ ambai pu, mi aŋlup raama zin wal ku, mi aŋpakuru.

Mi aŋwit urum isala kor ila iwal biibi matan.

19 Iŋgi koŋ koi bizin tikam ŋoobo yo mi tiur koi pio sorok.

Tana uulu yo lak! Kokena menmeen zin ma tiso tilip pio.

Zin sombe tire yo, na matan repiili yo mi lelen ambai pa pataŋana ta aŋbaada i.

Zem zin ma tikam mbulu tana pio mini pepe. ✡

20 Sua kizin iswe kembei lelen be ziŋan zin tomtom tiparlup zin ma timbot ambai som.

Pa tiŋgalŋgal sua pakaamŋan boozo pizin wal ambaimbaiŋan ta manneŋan i.

21 Mi kalŋan izalla sorok mi tiso la motoŋ ta kembei:

“Aa buri ituyam amre katu. Kam ŋoobo kek.”

22 Yooba, mbulu kizin ta boozomen tana, nu re lup.

Zem zin ma tikamam ta kembei pepe.

Mi mbot molo pio pepe.

23 Merere, maŋga mi menderkaala yo!

Anutu tio, mender pio mi koto koŋ koi bizin.

24 Yooba, nu kamam mbulu ndeeŋeŋana men. Tana mender pio mi so pa koŋ koi bizin ta kembei: Nio leŋ uunu sa isaana som.

Uulu yo. Kokena zin menmeen zin pa pataŋana ta ise tio i,

25 mi tiso: “Aa buri! Tilip pini.

Pa koroŋ ta lelende pa be ipet pini, ta ipet pini kek!”

26 Yooba, zin wal ta tire pataŋana tio ti mi menmeen zin pa na,

pamiaŋ zin mi kam zin ma tiru zaala.

Zin wal ta tipakurkur zitun mi tirepilpiili yo na,

koto zin mi kam zin ma kan miaŋ.

27 Tamen zin wal ta lelen be Anutu iuulu yo mi iswe kembei nio leŋ uunu sa isaana som,

nako lelen ambai mi menmeen zin kat.

Ko kalŋan izalla ma tizzo ta kembei: “Tapakur Yooba! Pa ni zaana biibi kat.

Mi leleene be mbesooŋo kini imbot ambai.”

28 To nio ko aŋzzoyaryaara sua pa mbulu ku ndeeŋeŋana,

mi kwoŋ ko ipakurkuru pa mbeŋ ma aigule.

36

Mbulu sananŋana kizin tomtom, mi mbulu ambaiŋana ki Merere

Mboe ki Dabit, mbesooŋo ki Yooba

1 Zooroŋana ta imbotmbot la wal sananŋan lelen, ta imburumrum lae pizin mi ikamam peeze pizin.

Tanata matan imun pa Anutu, mi timoto i risa som. ✡

2 Zin tipakurkur zitun.

Tana sanaana kizin, tikilaala som, mi tiur koi pa som.

3 Sua sananŋana mi sua pakaamŋana men ta iwedet pa kwon.

Mi titoto mbulu ambaiŋana mini som. Pa tipizil ndemen pa ŋgar ambaiŋana kek.

4 Lelen iur pa zaala sananŋana kek.

Tana sombe tikeene se murin, na ŋgar kizin ilala pa mbulu sananŋana men tau.

Irao tizem na som.

5 Yooba, niam amkam ŋgar pa mbulu ku na, amrao som.

Pa muŋaiŋana ku na, biibi ma biibi kat. Isala ma isala ta saamba a.

Mi mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana na, ta kembena. Isala ma ilip pa miiri tieene. ✡

6 Mbulu ku ndeeŋeŋana, ina kembei zin abal ta bibip kat.

Mi mbulu ku ta tirtiiri zin tomtom pa mbulu kizin mi urur kadoono ndeeŋeŋana pizin, ina isula kat kembei ta mozo lukutuunu a.

Mi nu mborro zin tomtom mi buzur mi uluulu zin, tanata timbotmbot ambai. ✡

7 Anutu, muŋaiŋana ku na koroŋ ŋonoono kat. Kosa sa ilip pa na som.

Tana tomtom ta boozomen tipase pu be kuubukaala zin, kembei man ikuubukaala lutuunu bizin. Wal zanŋan, mi zin sorrokŋan tomini. ✡

8 Ruumu ku na, bok pa kini ambaimbaiŋan. Tana tomtom tikan ma tirao kat.

Mi koroŋ ku ambaimbaiŋan ilala pizin kembei yok ta irereere na ma tiwinin. Tabe ikam zin ma lelen ambai kat. ✡

9 Nu kembei yok bukbukŋana. Pa koroŋ boozomen ta timbot matan yaryaara na, itum payaryaara zin mi kiskis zin.

Mi nu kampewe yam mi urur mat piam, tana motoyam ipeere mi ambotmbot la mat leleene. ✡

10 Yooba, zin wal ta tiute u na, to sua ku mbukŋana mi ur lelem pizin.

Mi zin wal ta lelen ŋgeezeŋan na, zzwe mbulu ku ndeeŋeŋana pizin.

11 Tana zem zin wal zorzooroŋan ma timaŋga pio pepe.

Mi zem zin wal sananŋan ma tiser yo pepe.

12 Kere. Zin wal ta tinoknok mbulu sananŋana, ta Anutu ipalkeete zin ma titoptop su toono kek.

Ko irao timaŋga mini na som.

37

Anutu iurur kadoono pizin wal sananŋan mi ikampewe zin wal ndeeŋeŋan

Mboe ki Dabit

1 Zin wal sananŋan ta timbotmbot ambai men na, kam ŋgar boozo pizin pepe.

Mi zin wal ta tikamam ŋoobo mbulu na, motom mburmbur pizin pepe. ✡

2 Ko timbot rimen, to timetmeete kembei ta mbutmbuutu imelle.

Ko tila len kembei manman pwon ta timetmeete ma titoptop na. ✡

3 Mi nu na, pase pa Yooba mi kam mbulu ambaiŋana men.

Naso mbotmbot ambai su toono ta ni ikam pizin wal kini na, mi kosa sa ko ipasaanu som. ✡

4 Mbeeze pini raama lelem ambai.

Naso ni ikam lem koroŋ ta lelem pa i. ✡

5 Ur itum ila Yooba namaana mi pase pini.

To ni ko iuulu u mi iso u pa zaala tabe to i. ✡

6 Mi ko iswe mbulu ku ndeeŋeŋana ma ipet kat mat, kembei ta zoŋ iyaara.

Tana tomtom ko tikilaalu kembei mbulu ku ambai men, mi lem uunu sa isaana som.

7 Sombe uraata kizin wal sananŋan iloondo ambai men, mi tiyo len koroŋ boozo pa zaala sananŋana,

na kam ŋgar boozo pizin pepe.

Ur nim men mi sa Yooba be iur kadoono pizin.

8 Tana ketem malmal pepe, kam ŋgar boozo pizin pepe.

Yaraama itum. Kokena ketem ibeleu, to kam mbulu sananŋana sa. ✡

9 Pa wal sananŋan, Yooba ko ipambiriizi zin ma tila len.

Tamen zin wal ta so tipase pa Yooba mi tiur matan pini, nako zan be tikam matamur kini mi timbotmbot ambai su toono ta ni ikam pa wal kini na.

10 Molo som to wal sananŋan ko timbiriizi ma tila len lup.

Sombe re la pa murin ta muŋgu timbotmbot pa na, ko bilim.

11 Mi zin wal ta tikototo zitun mi tipase pa Yooba, nako tikam matamur kini mi timbot pa toono ta ni ikam pa wal kini na.

Mi ko lelen ambai kat pa mbotŋana ndabokŋana tabe ni ikam pizin i. ✡

12 Wal sananŋan timburmbuuru pa zin wal ndeeŋeŋan,

mi keten malmal kat mi tikarrut zurun pizin.

13 Tamen Yooba, ni iseeŋge pizin wal sananŋan.

Paso, ni iute: Molo som to, nol kizin ipet, mi ipamender zin mi iur kadoono pizin.

14 Wal sananŋan tipas buza kizin be tikuruumu zin wal sorrokŋan mi zin wal ta len ulaaŋa sa som na.

Mi tiser peene lutuunu kizin be tipeene zin.

Pa tisombe tikas zin wal ta titoto zaala ambaiŋana na ma timetmeete ma tila len.

15 Tamen buza kizin ko timiili pa zitun.

Mi peene naana kizin ko tipolpol.

16 Sombe tomtom ndeeŋeŋana le koroŋ boozo som, na toŋgo.

Mbotŋana kini ko ambai ma ilip pa tomtom sananŋana ta le koroŋ boozo na.

17 Pa Yooba, ni ko ipunmeete wal sananŋan mburan.

Mi wal ndeeŋeŋan na, ni ko ipombol zin, mi ikiskis zin.

18 Wal ambaimbaiŋan ta len uunu sa isaana som na, Yooba mataana pizin.

Mi matamur ta ni ikam pizin, ko imbotmbot ma alok. ✡

19 Sombe mazwaana ki pataŋana ipet, na zin ko timbot ambai.

Mi sombe peteele isu, na zin ko tirao kat pa kan kini.

20 Tamen wal sananŋan ko timbiriizi ma tila len.

Yooba ka koi bizin ko timetmeete kembei manman pwon ta timetmeete ma titoptop.

Ko timap kembei you ka koi ta ikam buk ma ise mi imbiriizi.

21 Wal sananŋan tikamam mbun mi tikodot som.

Mi wal ndeeŋeŋan na, timuŋaiŋai zin tomtom mi tikamam koroŋ pizin sorok. ✡

22 Zin wal ta kampeŋana ki Yooba imbotmbot se kizin na, zan be tikam matamur kini, mi timbotmbot ambai su toono ta ni ikam pa wal kini na.

Mi zin wal ta Yooba kete malmalŋana kini imbotmbot se kizin na, ni ko ipambiriizi zin ma tila len.

23 Yooba izzo iti tomtom pa zaala kini, mi ipombolmbol ti be toto.

Mi tomtom ta so itoto zaala kini, na Yooba ko leleene ambai pini.

24 Tomtom ta kembei, sombe itutkat kumbuunu, nako irao imel na som.

Pa Yooba itunu ta ikiskisi.

25 Indeeŋe ta nio naŋgaŋŋoŋ mi imar ma iŋgi aŋwe kolman i, na aŋre Yooba ipizil ndemeene pizin wal ndeeŋeŋan pasa zen.

Mi aŋre wal ndeeŋeŋan lutun bizin tinono ruumu ma tizuŋzuŋ kan kini pasa zen. ✡

26 Aigule ta boozomen wal ndeeŋeŋan tikampewe zin tomtom mi tikamam koroŋ pizin sorok. Mi tomtom pakan na tikamam mbun la kizin tomini.

Mi lutun bizin tomini tikampewe zin tomtom.

27 Pizil ndemem pa mbulu sananŋana, mi kam mbulu ambaiŋana men.

Naso mbotmbot ambai su toono ta Yooba ikam pa wal kini na, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡

28 Pa Yooba, ni leleene pa mbulu ndeeŋeŋana ilip.

Tana zin wal ta titoto zaala kini na, ni irao ipizil ndemeene pizin na som.

Ko iporoukalkaala zin totomen. ✡

Tamen wal sananŋan lutun bizin na, ni ko ipambiriizi zin ma zan imap kat pa toono.

29 Mi wal ndeeŋeŋan na, zin ko timbotmbot ambai su toono ta Yooba ikam pa wal kini na,

mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

30 Sua ta iwedet pa tomtom ndeeŋeŋana kwoono na, izzwe i kembei ni tomtom ŋgarŋana.

Pa ni izzo pa mbulu ndeeŋeŋana men. 31 Mi tutu ki Anutu imbotmbot la leleene mi ikamam peeze pini. Tana ni ko irao itop na som.

32 Wal ndeeŋeŋan na, zin wal sananŋan tizaŋzaaŋa zin

be tipun zin ma timetmeete.

33 Tamen Yooba itunu ko iporoukaala zin. Irao izem wal kini ila kan koi bizin naman na som.

Mi sombe tomtom tipamender zin pa sua na, Yooba ko ilae kizin mi iswe zin kembei len uunu sa isaana som.

34 Tana ur nim, zza Yooba, mi to zaala kini.

Ni ko ipakuru mi iuru be mbotmbot su toono ta ni ikam pa wal kini na.

Mi nu ko re i ipasaana zin wal sananŋan ma tila len.

35-36 Muŋgu nio aŋute tomtom sananŋana ta, ni mburaana biibi kat.

Ni kembei ta ke mala.

Mi ipamototo tomtom ta boozomen, mi ikototo zin ma tisaana kat.

Tamen kaimer aŋpa pa lele tana mini na, aŋre tomtom tana imbot mini som.

Aŋru i na aŋdeeŋi som. Ko ila ki parei?

37 Re la pa wal ndeeŋeŋan ta len uunu sa isaana som na, mi kam ŋgar pa mbulu ta iwedet pizin.

Pa tomtom ta so iluplup zin tomtom ma lelen iwe tamen, na ziŋan popoŋana kini ko timbotmbot ambai, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

38 Tamen wal zorzooroŋan na, Yooba ko ipambiriizi zin ma timap kat.

Mi popoŋana kizin tomini, ni ko ikas zin lup.

39 Yooba, ni ulaaŋa kizin wal ndeeŋeŋan.

Sombe pataŋana sa ipet pizin, na ni ko iwe siiri mbolŋana pizin mi iporoukaala zin.

40 Pa zin tipase pini ma iwe ur pizin mi imenderkaala zin.

Tana ni iuluulu zin, mi itatkewe zin pa pataŋana kizin.

Ikamkewe zin, mi itatkewe zin pa wal sananŋan naman ma timbotmbot ambai.

38

Suŋŋana ki tomtom ta mete biibi ikami

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, yaamba yo raama ketem malmal pepe.

Mi sombe pazal yo, na kam raama ketem bayouŋana pepe.

2 Pa iŋgi peene ku lutuunu iŋgal yo,

mi nomom ipun kat yo ma aŋsu.

3 Nu ketem malmal pio biibi, tana kuliŋ ta boozomen ire yoyouŋana.

Sanaana tio, ta ikam ma mete ipasaana kat yo.

4 Pataŋana ta aŋbaada pa sanaana tio, ina ilol yo.

Aŋrao be aŋbaada mini na som.

5 Nio aŋkam mbulu kankaanaŋana mi aŋzooru,

tanata mbetmbeete surunsurunŋan ta kuzin sananŋan i ikam yo ma aŋsaana kat.

6 Yoyouŋana ikam yo ma tau, aŋkaraŋeeze pa mi aŋtuntuundu men. Motoŋ se kor som.

Aigule ta boozomen, aŋtaŋtaŋ pa berek ma ila mbeŋ.

7 Kuliŋ ta boozomen ibayou kat kembei ta you i.

Sa imbot ambai som.

8 Mete ti ipun yo ma mburoŋ imap kat.

Tana leleŋ ipata kat mi aŋyakyak men.

9 Yooba, koroŋ ta nio leleŋ pa ilip na, nu ute kek.

Pa tiŋiizi tio ike pu som.

10 Iŋgi keteŋ ikamam uraata biibi kat ma mburoŋ imap.

Tabe ikam ma motoŋ zugutgut.

11 Zin gaabaŋoŋ mi toŋmatiziŋ tio tire mete tio ti na, timbotmbot molo pio.

Mi wal ta ruumu kizin igarau yo na, zin tomini tiloulou yo som.

12 Mi koŋ koi bizin na, timbuuru koŋ mi tiurur kilis kizin be tikam yo.

Mazwaana ta boozomen timburmbuuru pio,

mi tikamam sua pakaamŋana pio.

13 Tamen nio aŋkam ŋgar pa sua kizin som, mi aŋpekel som.

Nio iŋgi kembei tomtom ta talŋaana imun ma irao ileŋ sua som.

Nio kembei tomtom kwo munŋana ta irao iso sua som.

14 Ŋonoono kat, nio kembei tomtom talŋaana munŋana ta ileŋ sua som,

mi irao ipekel sua sa som.

15 Yooba, nio aŋur motoŋ pu mi aŋpase pu.

Yooba Anutu tio, nu ko leŋ suŋŋana tio mi uulu yo.

16 Pa nio aŋsuŋu be uulu yo.

Kokena aŋtop, to koŋ koi bizin tire,

mi nin ise ma menmeen zin,

mi tiso tilip pio.

17 Re. Yoyouŋana izem yo risa som.

Mete ti ipun kat yo. Kaimer ko irao aŋmaŋga mini na som.

18 Mi iŋgi aŋswe sosor tio. Nio aŋute: Aŋkam ŋoobo kek.

Mi leleŋ ipata kat pa sanaana tio.

19 Wal ta keten malmal pio mi tiurur koi pio na, sorok som.

Mi nin ambaiŋan mi mburan biibi kat.

20 Muŋgu nio aŋkam mbulu ambaiŋana pizin. Mi iŋgi tipokot pa mbulu sananŋana.

Tiurur koi pio paso, nio aŋkam kinkiini be aŋto mbulu ambaiŋana men. ✡

21 O Yooba, pizil ndemem pio pepe.

Anutu tio, mbot molo pio pepe.

22 Yooba, nu ulaaŋa tio.

Loŋa mar mi uulu yo!

39

Mboti kiti isu toono na, molo som

Mboe ki Dabit Timbo pa Yedutun. Ni iwe mataana pizin mboe kan

1 Nio aŋso ta kembei: “Nio ko motoŋ iŋgal ituŋ:

Kokena sua sananŋana sa ipet pa kwoŋ.

Mi sombe wal sananŋan timbot kolouŋana pio,

nako aŋboro kat kwoŋ mi aŋmaane men.” ✡

2 Tana kwoŋ imun mi aŋso sua sa pizin som.

Aŋyaraama ituŋ mi aŋmaane men.

Tamen leleŋ ipata mi ila ila ma iwe biibi kat.

3 Leleŋ ibayou ma tau aŋsaana kat.

Pa aŋkam ŋgar boozo pa zin wal sananŋan ta mboti kizin ambai men.

Tana aŋyamaana kembei ta you ikanan la leleŋ ma aŋrao aŋgabiizi ituŋ mini som.

To aŋwi Anutu mi aŋso ta kembei:

4 “Yooba, paute yo kat.

Ndaama tio piizi ta imbotmbot men i?

Ko aŋmeete mi aŋmap pa toono ŋiizi?

Uulu yo be aŋkilaala kat ta kembei: Mbotŋana tio ta ki toono ti na molo som. ✡

5 Nu kam leŋ mazwaana rimen ŋonoono be aŋbotmbot su toono.

Tana mboti tio na, kembei ta koroŋ sorok pa nu motom.

Ŋonoono kat, tomtom ta boozomen mbotŋana kizin na, koroŋ sorok.

Timbot rimen mi timap, kembei miiri ta iwedet pa kwon na. ✡

6 Zin kembei koroŋ kunuunu. Sombe zoŋ imap na imap.

Tata ikam zin ma tizzu mi tizze pa uraata bekena tindoundou len koroŋ boozo.

Mi ina tipun sorok mburan.

Pa tiute som. Asiŋ ko ikam koroŋ kizin tana?” ✡

7 Yooba, sokorei toro tabe aŋur motoŋ pa?

Som. Nio aŋur motoŋ pu tau.

8 Uulu yo mi tatke yo pa sanaana tio ta boozomen.

Kokena wal kankaanaŋan tikam sua repiiliŋana pio.

9 Nio iŋgi aŋmaane men. Irao aŋso sua sa som.

Pa nu itum ta ur pataŋana tiŋgi pio.

10 Mi nu seeze motoŋ irao kek. Kam mini pepe.

Pa mbel balisŋoŋ ma iŋgi be aŋmeete i.

11 Sombe tomtom tikam sanaana, na nu yamyaamba zin mi ballis zin bekena pazal zin.

Mi koroŋ kizin ambaimbaiŋan ta lelen pa ilip na, nu pasansaana kembei ta kiibi ipasansaana kawaala na.

Ina kembei ta aŋso na. Niam tomtom, koroŋ sorok. Ambot rimen mi amap, kembei miiri ta iwedet pa kwoyam na. ✡

12 O Yooba, pumun talŋom pa tiŋiizi tio pepe.

Ŋgun talŋom pio, leŋ suŋŋana tio ti, mi uulu yo.

Pa iŋgi aŋwe leembe ku isu toono ti, kembei ta tumbuŋ bizin ta boozomen tiwe leembe na. ✡

13 Tana ŋgal motoŋ irao. Muŋai yo.

Naso menmeen yo pa mazwaana ri ti,

mana aŋmeete mi aŋmap pa toono.

40

Suŋŋana ki tomtom ta ipakur Anutu pa ulaaŋa kini

Mboe ki Dabit

1 Nio aŋur niŋ mi aŋsa Yooba be iuulu yo.

Mi ni iŋgun talŋaana pa tiŋiizi tio mi ileŋ yo.

2 Nio kembei aŋbot sula naala ta sananŋana kat.

Mi ni iweene yo ma aŋse.

Nio aŋdubup sula tiiŋgi sananŋana kat. Mi ni ipas yo ma aŋse,

mi iur yo sala toono mbolŋana

bekena aŋmender ma tuŋ. ✡

3 Mi ikam leŋ mboe popoŋana be aŋbo mi aŋpakur Anutu kiti zaana pa.

Mbulu ta Yooba ikam pio na, wal boozomen tire. Tabe motoŋana ikam zin mi tiurla kini. ✡

4 Tomtom ta so ipase pa Yooba itutamen, nako leleene ambai mi kampeŋana ki Yooba imbotmbot se kini.

Tomtom ta kembei, ni ipizilzil ndemeene pizin wal ta tipakurkur zitun.

Mi zin wal ta tizem zaala ambaiŋana mi timbesmbeeze pizin merere pakaamŋan na, ni igabgaaba zin som. ✡

5 Yooba, nu ta Anutu tio. Kadom tomtom sa som. Pa nu kamam uraata bibip bekena uulu yam. Uraata tana ipa ndel kat.

Mi lelem iur kek be kam mbulu ambaimbaiŋan boozomen piam.

Sombe aŋtoombo be aŋnin zin, na aŋrao som.

6 Nio sombe aŋkam mbili sa, som kini sa be ampatoronu pa, na nu lelem pa pe som.

Mi sombe aŋneene mbili sa su kerem uunu, som aŋkam patoronŋana sa bekena reege sanaana tio, ina tomini, nu kam kinkiini pa som.

Mi nu kam ma talŋoŋ ileŋleŋ kat sua ku. ✡

7 Tana aŋso ta kembei: Anutu, nio ta aŋbotmbot ti.

Koŋ sua ta kwom bizin tibeede se ro ku kek na, nio ko aŋto.

8 Anutu tio, leleŋ ilip be aŋto nu itum lelem.

Pa sua ku imbotmbot la leleŋ i. ✡

9 Nu ute: Nio aŋmanne som.

Mbulu ku ndeeŋeŋana ta kamam bekena uulu yam na, aŋzzoyaryaara lela lupŋana biibi kizin wal ku. ✡

10 Tana uruunu ambaiŋana ki ulaaŋa ku mi mbulu ku ndeeŋeŋana na, aŋwatkaala som.

Mbulu ku ta uluulu zin tomtom mi toto sua ku na, aŋswe kat.

Tana mbulu ku ta muŋaiŋai zin wal ku mi toto sua ku mbukŋana na, aŋwatkaala som.

Aŋzzoyaryaara lela lupŋana biibi kizin wal ku. ✡

11 Yooba, tatke muŋaiŋana ku pio pepe.

Kampeŋana mi muŋaiŋana ku, ramaki sua ku ŋonoono, ta ko iporoukalkaala yo totomen.

12 Re. Pataŋana boozo kat ilol yo ma sik. Irao aŋnin zin na som!

Iŋgi sanaana tio ka kadoono ta izze tio i.

Tana aŋtaŋtaŋ mi motoŋ zarzar ma aŋre kat lele som.

Sanaana tio na boozo kat. Ilip pa uteŋ runrun.

Tabe aŋmoto mi mburoŋ imap kat.

13 O Yooba, lelem isaana pio mi kamke yo lak!

Loŋa mar mi uulu yo!

14 Zin wal ta tirru zaala be tipun yo ma aŋmeete i,

na pakankaana zin, mi pimiili zin ma tila raama kan miaŋ.

Mi zin wal ta tire pataŋana tio ti mi menmeen zin pa,

na zin tomini, ziiri zin ma timiili raama kan miaŋ.

15 Mi zin wal ta kalŋan izalla sorok mi tizzo: “Aa buri! Mbulu ta lelende pa be ipet pini, ta ipet pini kek!”

Na wal ta kembena, pamiaŋ zin mi kam zin ma tiru zaala.

16 Tamen wal boozomen ta so tikam kinkiini be tiute u mi timbot kolouŋana pu,

nako lelen ambai mi menmeen zin pu.

Mi zin wal ta lelen pa ulaaŋa ku ilip, nako lelen ambai mi tizzo totomen ta kembei:

“Tapakur Yooba zaana. Pa ni ta biibi ŋonoono.”

17 Yooba, motom iŋgal yo mini!

Pa iŋgi pataŋana ti ikam yo ma aŋrru zaala, mi leŋ ulaaŋa toro sa som.

Mi nu ta ulaaŋa tio mi tuŋ ŋonoono.

Anutu tio, naunau pepe. Loŋa mar mi uulu yo!

41

Tomtom ta mete ikami na, isuŋ Anutu be iuuli

Mboe ki Dabit

1 Tomtom ta so mataana iŋgalŋgal zin sorrokŋan na, kampeŋana ki Anutu ko imbotmbot se kini.

Mi sombe pataŋana sa indeeŋi na, Yooba ko iuuli. ✡

2 Yooba ko mataana pini mi iporoukaali.

Tana ni ko imbotmbot ambai su toono ta Yooba ikam pa wal kini na, mi kampeŋana ki Yooba imbotmbot se kini.

Yooba ko irao izemi la ka koi bizin naman na som.

3 Mi sombe mete ikami, na Yooba ko imborro i mi ipomboli,

mi iwiti ma imaŋga mini pa mbalia kini.

4 Nio aŋso ta kembei: “Yooba, nio aŋkam sanaana pu.

Mi muŋai yo mi urpe yo ma niŋ ambai mini. Pa nio mbesooŋo ku tau.”

5 Iŋgi koŋ koi bizin tikamam sua sananŋana pio. Tizzo ta kembei:

“To tana, ŋiizi na imeete ma ila ne? Naso matanda mbeleele kati.”

6 Mi sombe tomtom timar ma tilou yo na,

timar raama lelen som. Tipakaam.

Pa timar be tireut mete tio men tau.

Mi kaimer, sombe tiyooto ma tila, to tipasaana uruŋ.

7 Koŋ koi bizin ta boozomen tikamam ŋgar sananŋana pio,

mi tiparmburumrum zin ma tizzo ta kembei:

8 “Aa, to tiŋga, mete sananŋana kat ikami.

Ko irao imaŋga mini na som. Iŋga be imeete a.”

9 Mi toroŋ ŋonoono ta aŋdemeere kati mi aŋpase pini,

mi niamru ambot mbata mi aŋkamam ka kini na,

ni tomini itoori mi isu iwe koŋ koi. ✡

10 Yooba, lelem isaana pio,

mi wit yo ma burup ma aŋmaŋga mini.

Naso aŋrao be aŋpokot koŋ koi bizin mbulu kizin.

11 Tana koto koŋ koi bizin. Naso aŋute: Nu lelem pio.

Kokena zin nin se, mi kalŋan isala ma tiso tilip pio.

12 Pa nio leŋ uunu sa isaana som. Tanata nu pombolmbol yo,

mi kam yo ma aŋbotmbot kolouŋana pu totomen.

13 Tapakur Yooba! Ni Anutu kizin Israel.

Tapakur zaana ta buri, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Ŋonoono kat!

42

Suŋŋana ki tomtom tau iyamaana kembei imbot molo pa Anutu

Mboe kizin Kora

1 Anutu, nio aŋso aŋbotmbot kolouŋana pu, to ambai. Mi iŋgi aŋbot molo pu.

Tabe ikam ma nio kembei buzur saŋsaŋŋana ta miri i, mi iwwa ma irru ka yok. ✡

2 Nu Anutu motom yaryaaraŋom, mi leleŋ pu ilip kat.

Tana iŋgi nio kembei tomtom ta miri i ma isaana kat, mi iso iwin ka yok.

Ŋiizi na aŋma aŋpet su kerem uunu mini be aŋsuŋ pu?

3 Pataŋana tio ti ikam ma iŋgi aŋwinin motoŋ luluunu ikot mbeŋ ma aigule.

Mi koŋ koi bizin tinoknok wiŋana pio ta kembei: “Anutu ku imbot swoi?”

4 Sombe motoŋ imiili pa mbulu ta muŋgu aŋkamam na, leleŋ isaana kat.

Pa niamŋan zin iwal biibi, ta muŋgu amwwa ma amzalla pa urum ki Anutu.

Mi nio ta aŋmuŋmuuŋgu pizin mi amlala.

Mi leleyam ambai mi ambombo mboe ma kalŋoyam kat bekena ampakur Anutu. ✡

5 Mi parei ta iŋgi leleŋ isaana mini ma kembei?

Parei ta leleŋ ipata?

Nio aŋbotmbot ta kembei, na ambai som.

Tana ko aŋur motoŋ pa Anutu mi aŋpase pini,

mi aŋpakuri mini.

Pa ni Merere tio mi ulaaŋa tio.

6 Nio leleŋ ipata kat, mi aŋtwer ima pu.

Pa iŋgi aŋmet ma aŋbot molo kat pu.

Iŋgi aŋbot mar ta abal Hermon mi abal Mizar ta yok Yordan kunduunu i.

Tana ko motoŋ ila mini pa mbulu ku.

7 Pataŋana ta zem ma ise tio na,

ina ilol yo ma aŋsaana kat.

Iŋgi kembei mozo lukutuunu ka duubu boozomen timar mi tipolpol salakaala yo i.

Mi kembei ta wo biibi itoktoogo raama kalŋaana biibi, mi ka belut isabeleu yo i.

8 Tamen aigule ta boozomen, Yooba iurur leleene pio mi izzwe muŋaiŋana mi kampeŋana kini pio.

Mi mbeŋ ta boozomen na, aŋpakurkuri pa mboe.

Aŋkamam suŋŋana pa Anutu tio ta imborro mbotŋana tio na.

9 Anutu, ni tuŋ ŋonoono. Pa ipombolmbol yo mi iporoukalkaala yo.

Tana aŋzzo pini ta kembei: “Parei ta nu motom mbeleele yo?

Mi parei ta gedgeede koŋ koi bizin, mi tikototo yo ma tikamam pataŋana pio?

Re. Iŋgi aŋbotmbot raama leleŋ ipata kat.

10 Aigule ta boozomen, zoŋ ise mi ila zoŋ isula na,

koŋ koi bizin tikamam sua repiiliŋana pio.

Mi tinoknok wiŋana pio ta kembei: “Anutu ku imbot swoi?”

Tana sua kizin iwe kembei ta izi, mi iŋgalŋgal yo ma mburoŋ imap.

11 Mi parei ta iŋgi leleŋ isaana mini ma kembei?

Parei ta leleŋ ipata?

Nio aŋbotmbot ta kembei, na ambai som.

Tana ko aŋur motoŋ pa Anutu mi aŋpase pini,

mi aŋpakuri mini.

Pa ni Merere tio mi ulaaŋa tio.

43

1 Anutu, zin wal tau titoto zaala ku som, ta tiseseeze motoŋ.

Tana mender pio mi so zin ta kembei: Nio leŋ uunu sa isaana som.

Tatke yo pa zin wal pakamkaamŋan mi wal sananŋan naman.

2 Pa nu ta Anutu tio. Tana aŋpase pu be we siiri mbolŋana pio.

Parei ta pizil ndemem pio?

Mi parei ta gedgeede koŋ koi bizin, mi tikototo yo ma tikamam pataŋana pio?

Re. Iŋgi aŋbotmbot raama leleŋ ipata kat.

3 Ur mat pio mi so yo pa sua ku ŋonoono.

Naso kam peeze pio,

mi pazal yo be aŋmiili ma aŋsala mini pa abal ku potomŋana Sion.

Pa ina nu murim kat ta tina. ✡

4 Anutu, nio leleŋ be aŋkoŋuru artaal ku mi aŋmender la kerem uunu.

Pa nu potortor leleŋ, mi kamam ma leleŋ ambai kat.

Mi nio ko aŋse kombom, mi aŋbo mboe be aŋpakuru.

Pa nu ta Anutu tio.

5 Mi parei ta iŋgi leleŋ isaana mini ma kembei?

Parei ta leleŋ ipata?

Nio aŋbotmbot ta kembei, na ambai som.

Tana ko aŋur motoŋ pa Anutu mi aŋpase pini,

mi aŋpakuri mini.

Pa ni Merere tio mi ulaaŋa tio.

44

Indeeŋe zin Israel tilip pa malmal som na, tikam suŋŋana ti

Mboe kizin Kora

1 Anutu, muŋgu kat nu kamam uraata bibip pa tumbuyam bizin.

Tana tiwidit ka mbol,

mi imar imar ma niam amleŋ tomini.

2 Zin wal ta muŋgu timbotmbot toono tiam Israel na, itum nomom ta iziiri zin ma tila len.

Mi nu kam toono kizin ma iwe tumbuyam bizin len be timbotmbot pa.

Pa nu koto zin Kanaan kan ma mburan imap kat,

mi kampe tumbuyam bizin mi kam zin ma timar timbot ambai su toono tiam. ✡

3 Ŋonoono, tumbuyam bizin tikam malmal be tikam toono kizin.

Tamen zitun mburan mi buza kizin ikam zin ma tilip na som.

Pa nu ur lelem pizin mi lae kizin, mi nomom woono mi mburom ta iporou pizin.

Tanata tilip pa kan koi bizin mi tikam toono kizin. ✡

4 Yooba, nu king tio mi Anutu tio.

Mi nu ur sua mbolŋana ta kembei: Niam ta Yakop popoŋana kini na, ko amlip pa koyam koi bizin.

5 Mi nu gabgaaba yam, tanata amziiri koyam koi bizin ma tila len.

Pa ampase pa zom, tanata amlip pizin mi amparaama zin.

6 Nio ti aŋpase pa peene tio som.

Mi buza tio tomini, ina irao be ikamke yo na som.

7 Nu itum ta uluulu yam mi tatkewe yam pa koyam koi bizin naman.

Nu pakankaana zin ma tiko ma tila len raama kan miaŋ.

8 Tana niyam se pu,

mi leleyam ambai pu mi ampakurkur zom totomen. ✡

9 Tamen koozi na, nu pizil kat ndemem piam, mi gaaba zin malmal kan tiam mini som.

Mi zem koyam koi bizin ma tilip piam, tana koyam miaŋ.

10 Nu kam ma amko papirik pa koyam koi bizin,

mi zin tiyo mburu tiam ma imap.

11 Mi zem zin ma tikas yam sorok kembei zin sipsip ta timbit zin be tipun zin i.

Mi iŋgi nu yaŋgwiiri yam ma ambot leŋaleŋa la zin wal pakan mazwan.

12 Wal ku ta niam i. Tamen iŋgi zem wal pakan ma tikam yam sorok be amwe mbesooŋo pizin.

Mi nu ur motom pa lem kadoono sa som.

Parei, nu re yam kembei koroŋ sorok?

13 Zin wal ta timbot kolouŋana piam na, tire mbulu ku tana, mi tizeŋzeeŋge piam.

Mi tikamam sua repiiliŋana piam, mi matan pasom yam.

14 Niam amwe kembei ta ŋeu pizin wal matan munŋan.

Zin karkari tizeŋzeeŋge piam mi uten mbiŋbiŋ piam.

15 Aigule ta boozomen, zoŋ ise mi ila zoŋ isula na, tomtom tirepilpiili yo.

Tana koŋ miaŋ mi aŋtuntuundu men.

16 Pa koŋ koi bizin tiwirri sua repiiliŋana mi pamiaŋŋana pio.

Mi tiurur koi pio mi lelen be tipasaana yo.

17 Tamen niam motoyam mbeleelu som,

mi amolo sua kiti mbukŋana ka tutu som.

Kena parei ta nu kam mbulu ta boozomen taiŋgi piam?

18 Pa niam ampizil ndemeyam pu som,

mi ampaŋoobo pa zaala ku som.

19 Tamen nu zem pataŋana biibi taiŋgi ma ipun yam,

mi iŋgi kembei ambot lele bilimŋana raama zin buzur saŋsaŋŋan men.

Mi kembei ambot lela zugut mandiŋ leleene.

20-21 Anutu tiam, ŋgar turkeŋan boozomen ta imbotmbot la leleyam na, sa ike pu som.

Mi nu ute: Niam motoyam mbeleelu som,

mi amsuŋ pa merere pakaamŋana sa som.

22 Niam ambesmbeeze pa nu itum tamen. Tamen zoŋ ise mi ila zoŋ isula na, tikazas yam ma ametmeete,

kembei sipsip ta timbit zin be tipun zin i. ✡

23 Yooba, maŋga mi motom iyaara! Swe mburom.

Keene ndabok! Kam mbulu sa be uulu yam.

Pizil ndemem piam irao.

24 Parei ta piŋgis motom piam?

Pataŋana biibi ta ambaada i, nu re som?

25 Niam iŋgi be ametmeete ma amla leyam i.

Tana amtimbilmbil su toono,

mi ampatiŋtiiŋgi yam ma ruŋguyam isaana.

26 Anutu, maŋga mi swe mburom! Mar mi uulu yam!

Mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku na, motom iŋgal mini, mi tatke yam pa pataŋana tiam taiŋgi!

45

Ula ki king ka mboe

Mboe kizin Kora

1 Ŋgar ambaiŋana kat ta imaŋgaŋga pio,

tabe aŋtooro mboe ti pa king.

Nio iŋgi kembei tomtom ta namaana mbeezeŋana pa bude na.

Pa mioŋ imarra pa mboe tooroŋana.

2 O king, nu tomtom kaibiim komboono tau lip pa tomtom ta boozomen.

Mi sua ambaiŋana ta iwedet pa kwom, ina ikampewe zin tomtom.

Tana kampeŋana ki Anutu imbotmbot raamu totomen. ✡

3 Kam buza ku mi urpe u be kam malmal. Pa nu mburom keskeezeŋom, mi nu ta king biibi.

Nu ndabokŋom kat mi zom biibi. ✡

4 O king, nu zomŋom. Maŋga, sala hos ku, mi la pa malmal.

Koto kom koi bizin ma mburan imap kat.

Poroukaala zin wal sorrokŋan.

Mi porou pa sua ŋonoono mi mbulu ndeeŋeŋana.

Nomom woono na, alalalŋana. Tana porou mbolŋana. Naso kom koi bizin tire mi timoto. ✡

5 Peene ku lutuunu na, matan iwilwil kat.

Tabe iŋgal kat kom koi bizin ma tisu.

Tana wal tau munŋaana men ta irao toono ma ila, ko timar ma baram baram su kerem uunu.

6 Anutu, nu ko mbotmbot se murim peeze kana ma alok.

Mi peeze ta kamam, ina indeŋdeeŋe men. ✡

7 Pa nu lelem pa mbulu ndeeŋeŋana, mi urur koi pa mbulu sananŋana.

Tanata Anutu ku ipakuru ma lip pa waem bizin pakan, mi iuru ma we king.

Mi ina ikam ma lelem ambai kat. ✡

8 Mburu ku mololo ta urur na, tisuulu koroŋ kuzinŋan kembei ta konimban ma kaikereŋ ise.

Mi ruumu ku na, tipakaibiim pa aigau matakiŋa ma ambai kat. Mi zin naroogo kan timbot lela mi tirak pu, tabe ikam ma lelem ndabok kat.

9 King pakan lutun moori bizin, ta timbesmbeeze pu mi tipakaibiim ruumu ku.

Mi galiki tabe wooli na, imender su zilŋom uunu mi iur aigau kini ta ambaiŋana kat. Aigau tana, tiurpe pa pat gol ta imar pa lele pakaana ki Opir na.

10 Nu moori kaibiim ta sombe woolo king na, ŋgun talŋom mi leŋ sua tio ti.

Kozo motom mbeleele wal ku mi zin toŋmatiziŋ ku.

11 Pa kaibiim ku tana ko ikam ma king leleene pu.

Mi ni tabe imboro u i. Tana kozo leŋ la king kalŋaana. ✡

12 Moori zaanaŋana ta ki kar Tiro ko ikam lem mburu.

Mi zin mbio uunu ko tiyogeege lem koroŋ tomini bekena lelem ambai pizin.

13 Galiki ta, tau imbotmbot lela ruumu kini a. Ni kaibiim komboono kat.

Mburu kini tau irru pa i, ina tiurpe pa wooro milmilŋana.

14 Tana ni irupa mburu kini ta ka mos boozo na, mi tikami ma tiuri la ki king.

Mi tamuriŋ kini pakan ta tigabgaabi mi ziŋan tila. ✡

15 Iwal biibi timbombo raama menmeen zin,

mi tiyaaru zin ma tilela ruumu ki king.

16 O king, nu ko peebe lem pikin tomooto be tikel tumbun bizin.

Mi nu ko ur zin be tikam peeze pa toono ta boozomen.

17 Mboe tio taiŋgi, tomtom ko timbombo, mi matan ilala pu mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Tana zin karkari ko timap ma tiwe kwom, mi tipakurkur zom totomen.

46

Merere, ni iwe siiri mbolŋana piti

Mboe kizin Kora

1 Anutu, ni iwe siiri mbolŋana piti mi iporoukalkaala iti. Iti takamam mburanda se kini tau.

Mi sombe pataŋana sa indeeŋe iti, na ni imbotmbot kolouŋana piti.

2 Tana iti ko irao tomoto kanda na som.

Sombe yeŋyeeŋge itok toono,

mi abal tiwolol ma tizulla mozo lukutuunu,

3 mi tai isaana ma duubu zoŋo ŋirŋir ma tila titutut zin la abal uunu,

mi tikam ma abal tomini ikam katkat, na toŋgo.

Irao teseŋeeŋe na som.

4 Kar potomŋana ta Anutu kor kana muriini na, ka yok ta irereere ma imbotmbot.

Yok tana ikam ma kar tana ka tomtom bizin timbot ambai mi menmeen zin. ✡

5 Anutu imbotmbot lela kar kini tana, mi iporoukalkaala zin. Tana kosa sa ko irao be ipasaana zin na som.

Sombe pataŋana sa ipet pizin, na ni irao inaama ma zoŋ mataana ise na som. Ko iuulu zin karau men.

6 Karkari ta boozomen kalŋan izalla mi timaŋgaŋga be tikam malmal. Mi king boozomen mburan imap, mi lele kizin ikamam be isaana.

Mi Anutu kalŋaana isala ma biibi kembei ta lolo ipeene i, to ineene toono ta boozomen, ma ireere kembei yok. ✡

7 Yooba ni mbura keskeezeŋana. Mi ni imbotmbot raama iti.

Anutu ki Yakop ta iwit ti mi iur ti sala kor, mi iwe seraara mbolŋana pa kanda koi bizin. Tana zin ko tirao be timbuulu iti na som. ✡

8 Kamar kere uraata bibip tau Yooba ikam na.

Motoyom la pa uraata kini mburanŋan ta ni ikam bekena ipunmeete wal toono kan mburan na. Uraata tana, tomtom tire na, motoŋana biibi ikam zin.

9 Ni ta ipeteke malmal ma imap pa toono ta boozomen.

Mi ibogboogo peene mi izi, mi izanzan siŋgiao malmal kana mi igibgiibi sala you ma ikan.

10 Mi ni iso ta kembei: “Malmal irao. Kuur niyom mi kakam kat ŋgar pio. Pa Anutu ta biibi ŋonoono na, nio tau.

Karkari ta boozomen ko tipakur yo.

Mi zoŋ ko iwe biibi pa toono ta munŋaana men.”

11 Yooba, ni mbura keskeezeŋana. Mi ni imbotmbot raama iti.

Anutu ki Yakop ta iwit ti mi iur ti sala kor, mi iwe seraara mbolŋana pa kanda koi bizin. Tana zin ko tirao be timbuulu ti na som.

47

Anutu ikamam peeze pa koroŋ ta boozomen

Mboe kizin Kora

1 Niom iwal ta boozomen, menmeen yom mi kepespeeze nomoyom!

Kalŋoyom isala, mi kombo mboe mi kapakur Anutu!

2 Yooba, ni Anutu kor kana kat. Kozo komototo i mi keleŋleŋ la kalŋaana.

Pa ni ta king biibi ŋonoono, mi ikamam peeze pa wal boozomen ta timbotmbot toono na. ✡

3 Ni ikoto zin karkari, mi iur zin ma timbot la niam kopoyam mbarmaana.

Mi ipun zin wal matan munŋan mburan ma imap kat, tabe kumbuyam ise ŋguren.

4 Niam wal ta Yakop popoŋana kini na, menmeen yam mi niyam ise pa Yooba.

Pa ni leleene piam, mi iur leyam matamur ndabokŋana kat. ✡

5 Anutu izalla be mbuleene se muriini peeze kana.

Tana twiiri itaŋtaŋ, mi tomtom kalŋan izalla mi tiyotyooto raama menmeen zin. ✡

6 Kombo mboe mi kapakur Anutu.

Kombo mboe mi kiwit king kiti uruunu ma isala kor!

7 Pa Anutu, ni king biibi ŋonoono ta ikamam peeze pa toono ta boozomen.

Tana kombo mboe mi kapakuri! ✡

8 Anutu imbotmbot se muriini peeze kana ta potomŋana i,

mi imborro karkari ta boozomen. ✡

9 Tana zin bibip kizin karkari ko timar ma tilup raama yam,

mi niamŋan ambesmbeeze pa Anutu ki Abaraam.

Pa ni mburaana ilip pa zin peeze kan ta boozomen ki toono. Tana timap timbot la ni kopo mbarmaana men.

Tapakur zaana isala ta kor a!

48

Anutu kar kini, ina ndabokŋana kat

Mboe kizin Kora

1-2 Yooba, ni zaana biibi kat.

Tana tomtom tiwidit uruunu ma isala kor!

Anutu kiti, kar kini imbotmbot sala abal kini potomŋana Sion.

Abal tana na, ŋgeezeŋana kat mi isala ta kor a.

Tomtom ta boozomen ki toono lelen ambai pa abal Sion.

Pa kar ki king biibi ŋonoono, ta imbotmbot sala.

3 Anutu kar kini na, ka siiri mbolŋana.

Pa ni itunu ta imbotmbot lela mi iporoukalkaala kar tana.

Tanata kar tana ka tomtom bizin timbot ambai. ✡

4-5 King pakan tilup zin mi tiso tikam malmal pa Anutu kar kini.

Beso timar ma tire na,

timorsop pa mi timoto ma tiko ma tila len.

6-7 Motoŋana biibi ikam zin

ma tiseŋeeŋe kembei moori tabe ikam tomtom i.

Mi nu pasaana zin kembei ta re ipol ma ipei duubu

mi ipasaana zin wooŋgo ki kar Tarsis ma tisaana lup.

8 Uraata bibip ki Anutu, muŋgu amleŋ urun men.

Mi koozi na, amre kat uraata biibi ta Anutu tiam ikam pa kar kini na.

Yooba, ni mbura keskeezeŋana. Tana kar kini ko imbotmbot ambai ma alok.

Pa ni itunu ta ipamender kar tana mi mataana pa.

9 Anutu, iŋgi ambotmbot lela urum ku leleene,

mi amkamam ŋgar pa mbulu ku. Nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku.

10 Anutu, urum irak ma irao toono.

Tana zin karkari ta boozomen tipakurkuru.

Pa nu kampewe zin tomtom mi kamam mbulu ndeeŋeŋana men pizin.

11 Tana wal ta boozomen ki kar Sion lelen ambai kat.

Pa nu tirtiiri zin tomtom pa mbulu kizin mi urur kadoono ndeeŋeŋana men pizin.

Tana kar ta boozomen ki Yudea menmeen zin.

12 O niom, kamaŋga mi kapapiliu kar biibi Sion.

Kapa mi kere siiri mbolŋana ki kar tana.

13 Kinin zin ruumu ta uten isala kor kat, mi kitiiri kat ruumu mbolŋan ta tipo be tomtom timbot lela mi tikam malmal.

Naso karao be kipit kan mbol pa popoŋana tiom tabe tipet pa kaimer i.

14 Ko koso pizin ta kembei: “Anutu kiti, ni mbolŋana kembei ta abal Sion.

Ko imbotmbot ma alok.

Mi ni ko imuŋmuuŋgu piti mi izzo iti pa zaala kini, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.”

49

Koroŋ kiti sa irao ikamke iti pa meeteŋana na som

Mboe kizin Kora

1-2 Niom karkari ta boozomen, keleŋ sua tio ti.

Niom tomtom ta karao pa toono na, kuŋgun talŋoyom pio.

Niom ta sorrokŋoyom, mi niom ta zoyomŋoyom tomini.

Mi niom ta mbio uunu na, mi niom ta leyom koroŋ somŋoyom tomini.

Keleŋ kat sua tabe aŋso i.

3 Pa nio aŋkamam kat ŋgar.

Tana kwoŋ ko ipiyooto sua ta imbot la leleŋ i, bekena aŋpei ŋgar ambaiŋana piom. ✡

4 Iŋgi motoŋ la pa ŋgar turkeŋan pakan,

mi aŋso aŋpatiŋtiŋ kombom, mi aŋpeeze ŋgar tana piom mi aŋso yom pa.

5 Sombe mazwaana ki pataŋana ipet,

mi wal sananŋan mi pakamkaamŋan tiliu yo be tipasaana yo,

nako irao aŋmoto na som. ✡

6 Ŋonoono, zin len koroŋ boozo kat.

Tanata tipakurkur zitun,

mi tipase pa koroŋ kizin ma nin izze pa. ✡

7-8 Mi koroŋ kizin tana ko irao ikamke zin pa meeteŋana na som.

Pa tomtom sa irao ziru Anutu tikam mburooŋo mi iŋgiimi mbotŋana mata yaryaaraŋana na som.

Ŋgar ta kembei, kozo tezem ma imborene kat.

Pa mbotŋana tana na, ka kadoono biibi mete. ✡

9 Tana koroŋ kiti sa irao itatke iti pa naala,

mi ikam ti ma tombot ma alok na som. Som kat! ✡

10 Iti tuute: Tomtom ta boozomen kola timetmeete.

Zin ŋgarŋan timetmeete raraate kembei wal kankaanaŋan ta len ŋgar somŋan i.

Mi zin ta boozomen kola tizem koroŋ kizin ma imborene lup, mi naman men ma tila. Mi koroŋ kizin ko iwe wal pakan len.

11 Tana naala kizin, ta ko iwe len ruumu be timbotmbot pa ma alok.

Indeeŋe ta matan iyaryaara na, zan bibip. Paso, len toono biibi mi koroŋ boozo.

Mi so timeete na, naala ta iwe len murin be timbotmbot pa, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

12 Tana tomtom ta so zaana biibi mi le koroŋ boozo, ina ambai. Mi irao iko pa meeteŋana na som.

Kola imeete ma ila lene raraate kembei ta zin mbili.

13 Tana wal ta so tipase pa zitun, na zin kankaanaŋan.

Kere la pa mbulu ta iwedet pizin mi zin wal ta lelen pizin mi tito zin pa mbulu kizin, to kikilaala. ✡

14 Zin kembei sipsip ta timbit zin be tipun zin i.

Pa meeteŋana ko iyaaru zin ma kaŋkaŋ ma tisula Andewa.

Tana meeteŋana ko imborro zin,

mi Andewa iwe len murin be timbotmbot pa mi tibuuzu.

15 Mi nio na, Anutu ko ikamke yo.

Ni ko itatke yo pa meeteŋana mburaana,

mi ikam yo ma aŋla aŋbot raami. ✡

16 Tana sombe tomtom sa, ni indoundou le pat,

mi ruumu kini bok pa koroŋ ndabokbokŋan boozo,

na kam ŋgar boozo pini pepe.

17 Pa sombe imeete, na irao ila raama koroŋ kini tana som.

Koroŋ kini ndabokbokŋan tana ko irao ito i ma isula naala na som. ✡

18-19 Indeeŋe ta tomtom tana mataana iyaryaara ma imbotmbot na,

ire kembei ikam mboti ambaiŋana kat.

Mi tomtom tipakurkuri paso, tire i kembei ni irao kat.

Tamen ni kola imeete, mi igaaba tumbuunu bizin ma isula zugut muriini.

Lele tana, zin wal ta so tisula, nako tire mat sa mini som.

20 Tana tomtom ta so zaana biibi mi le koroŋ boozo, mi tamen le ŋgar ambaiŋana som,

na ni kola imeete ma ila lene raraate kembei ta zin mbili.

50

Suŋŋana pareiŋana ta Anutu leleene pa?

Mboe ki Asap

1 Yooba, ni Anutu mbura keskeezeŋana.

Iur sua pizin tomtom ta boozomen ki toono, mi iboobo zin be timar tilup zin su kereene uunu.

Zin ta timbot pa lele pakaana ta zoŋ izze pa i, mi ila tuŋ la lele ta zoŋ izulla pa i, na bela timap ma timar tipet kini.

2 Anutu imbot Sion ta kar ndabokŋana mi ŋgeezeŋana kat,

mi iswe itunu raama mburaana mi azuŋka kini biibi.

3 Anutu kiti ta imar i. Irao imaane mini na som.

You bilbilŋana ta imuuŋgu pini.

Mi miiri ma yaŋ biibi iliu i. ✡

4 Ni iboobo saamba mi toono be tire i,

mi itiiri zin wal kini mi iur kadoono pizin.

5 Mi iso ta kembei: “Niom wal tio tau itiŋan tumbuk sua be kewe leŋ na,

kamar kulup yom su kereŋ uunu be kakam patoronŋana mi kopombol sua tiom mbukŋana mini.” ✡

6 Zin koroŋ ta timbot sala saamba na, tizzwe kembei Anutu mbulu kini indeŋdeeŋe men.

Mi ni ta tiiriŋana katuunu. ✡

7 “O niom wal tio Israel, keleŋ sua tabe aŋso i.

Pa Anutu tiom ta nio i.

Mi iŋgi be aŋswe mbulu tiom ta kakamam ŋoobo i. ✡

8 Patoronŋana ta kakamam pio na, nio aŋyaamba yom pa som.

Mi mbili ta gorgori kenenne zin su kereŋ uunu na, ta kembena. Aŋyaamba yom pa som. ✡

9 Pa nio aŋkam kinkiini pa makau,

som mekmek tiom ta timbot siiri tiom leleene na som.

10 Buzur boozomen ta tiwwa su leleene na, nio tio men.

Mi mbili ta timbot irao abal ta munŋaana men lwonlwon, ina tomini nio tio men. ✡

11 Mi man boozomen ta tirie pa maŋaanaŋana na, nio ta aŋboro zin.

Mi koroŋ boozomen ta tiwwa pa rie lene na, nio tio men. ✡

12 Nio sombe petel yo, na irao aŋwi yom pa koŋ kini sa na som.

Pa toono ramaki ka koroŋ boozomen ta timbotmbot pa, ina koroŋ tio men. ✡

13 Parei, niom koso nio aŋkanan makau mazaana,

som aŋwinin mekmek siŋiini? Som kat.

14 Mi patoronŋana ta nio leleŋ be kakam pio, ina ta kembei: Leleyom ambai pio, kapakur yo pa kampeŋana tio,

mi koto kat sua ta kumbuk pa Anutu tiom mbura keskeezeŋana na. ✡

15 Mi sombe pataŋana sa indeeŋe yom, na koboobo yo be aŋuulu yom.

Naso aŋkamke yom, mi niom ko kapakur nio zoŋ. ✡

16 Mi zin wal sananŋan na, Anutu iso pizin ta kembei:

“Tutu tio ta tibeede pataaŋa kek na, niom kawatwaata sorok paso?

Mi parei ta kwoyom lala pa sua ta aŋbuk pa wal tio na?”

17 Pa sua ta aŋso bekena aŋpazal yom pa na, kozorzooro.

Mi kipizil ndemeyom pa tutu tio.

18 Niom sombe kere tomtom kuumbuŋana sa, na leleyom ambai pini mi kagaabi.

Mi zin wal ta tipasaana mbulu ki ula na, kagabgaaba zin ma niomŋan kawwa. ✡

19 Sua sananŋana mi sua pakaamŋana men ta iwedet pa kwoyom.

20 Mi kaŋgalŋgal sorok sua pizin wal tiom,

mi kapasansaana toŋmatiziŋ tiom urun.

21 Parei, iŋgi kakamam ta kembei mi kere nio aŋmanne men piom, tana koso nio aŋyok pa mbulu tiom tana?

Niom koso nio raraate kembei ta niom? Som kat!

Iŋgi be aŋyaamba yom mi aŋgal kat motoyom.

22 Tana niom ta kipizil ndemeyom pio na, kozo kakam kat ŋgar pa sua tio ti.

Kere yom: Kokena aŋmaŋga mi aŋpasaana kat yom, mi leyom ulaaŋa sa som.

23 Tana leleyom ambai pio mi kapakur yo pa kampeŋana tio.

Naso kakam patoronŋana ŋonoono tabe iwit nio zoŋ ma iwe biibi.

Mi tomtom ta so ito zaala tio ndeeŋeŋana,

nako aŋswe ulaaŋa tio pini, mi aŋkamke i ma imbot ambai. ✡

51

Suŋŋana ki sanaana sweŋana

Mboe ki Dabit Indeeŋe Dabit ziru Batseba tipasaana mbulu ki ula mi Merere kwoono Natan ila ma iyaambi na, Dabit ikam suŋŋana ti

(2Sam 12:1-15)

1 O Anutu, nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku.

Muŋai yo pa zooroŋana tio.

Pa nu lelem izanzaana pizin mbesooŋo ku, mi muŋaiŋana ku na, biibi kat.

Tana mus sanaana tio ma ila lene. ✡

2 Nio aŋpaŋoobo pa zaala ku, mi mbulu tio irao pa nu motom som. Tana pus yo pa sanaana tio ta boozomen,

mi kam ma leleŋ iŋgeeze mini. ✡

3 Pa nio aŋkilaala zooroŋana tio kek.

Tana aŋkamam ŋgar pa sanaana tio ikot mbeŋ ma aigule.

4 Sanaana boozomen ta aŋkamam na, ina aŋkamam pa nu itum tau.

Mbulu tio na, irao pa motom som. Tana nu sombe ŋgal motoŋ, ina kam ŋoobo som.

Mi sombe ur kadoono pio, ina indeeŋe men. ✡

5 Indeeŋe ta anaŋ ipeebe yo ma aŋsu, mi imar indeeŋe koozi na, aŋpaŋobŋoobo pa zaala ku.

Pa indeeŋe ta aŋbotmbot men lela anaŋ kopoono na, aŋsaana pataaŋa kek. ✡

6 Anutu, nu lelem be aŋkam mbulu tio ta boozomen raama leleŋ, mibe aŋto sua ŋonoono men.

Tana itum paute yo pa ŋgar ku ambaiŋana. Naso imbol la leleŋ. ✡

7 Ziiri sanaana tio ma ila lene. Naso leleŋ iŋgalaŋ.

Ŋguuru yo ma leleŋ iŋgeeze kat. ✡

8 Kam mbulu sa tabe iswe kembei: Nu reege sanaana tio kek. Naso leleŋ ambai mini mi menmeen yo.

Nu ŋgal motoŋ pa sanaana tio ma motoŋ siŋiini isu. Kam ma menmeen yo mini.

9 Motom mbiriizikaala mbulu tio boozomen ta irao pa nu motom som na. Mbulu ta aŋkam ŋoobo na, mus ma ila lene.

10 Anutu, ur ŋgar popoŋana ta iŋgeeze men sula leleŋ, mi pombol yo.

Naso aŋmender mbolŋana mi aŋkiskis mbulu ku. ✡

11 Ziiri yo pa kerem uunu pepe.

Mi tatke Bubuŋom Potomŋana pio pepe.

12 Ulaaŋa ta muŋgu kakamam pio na, leleŋ be aŋre mini. Naso leleŋ ndabok kat.

Mi pombol yo be motoŋ leŋleŋ pu.

13 Tonabe aŋpaute zin wal zorzooroŋan pa zaala ku.

Mi zin wal ta mbulu kizin irao pa nu motom som, nako titooro lelen ima ku mini.

14 Anutu, nu ulaaŋa tio.

Sanaana tio na biibi kat. Irao aŋmeete pa.

Tana kamke yo, mi reege ma ila ne.

Naso leleŋ ambai kat, mi kalŋoŋ isala mi aŋpakuru pa mbulu ku ndeeŋeŋana. ✡

15 Iŋgi koŋ miaŋ pa sanaana tio ma aŋmaane men. Tana paraurau kwoŋ be aŋso sua.

Naso aŋwe kwom mi aŋpakur zom.

16 Anutu, sombe lelem be aŋpatoronu pa koroŋ sa, so aŋkam.

Mi sombe lelem be aŋneene mbili sa ma iwe patoronŋana pu, so aŋneene.

Tamen patoronŋana ta kembei na, nu lelem pa som.

17 Pa patoronŋana ta nu lelem pa ilip, ina ta kembei: Bela aŋkoto ituŋ, mi leleŋ ipata pa sanaana tio.

Pa tomtom ta so iyamaana itunu kembei mbulu kini irao pa nu motom som, mi leleene ipata pa sanaana kini, na nu ko tit ndomoono na som. ✡

18 Anutu, kampe kar Sion mi uulu wal ku.

Urpe siiri mbolŋana ki Yerusalem ma imender mini.

19 Tonabe amkam mini patoronŋana tabe indeeŋe men pa nu motom.

Ko amyo makau ma amneene zin isala artaal ku be ampatoronu pa.

Mi nu ko re ma lelem ambai.

52

Wal sananŋan ta mburan bibip na, Anutu ko iur kadoono pizin

Mboe ki Dabit Indeeŋe ta Dabit imbot ki Ahimelek na, Doeg ta imar pa lele pakaana ki Edom na ila ma isotaara Saul pa Dabit. Kaimer Dabit itooro mboe tiŋgi.

(1Sam 21:1–22:23)

1 Nu tomtom mburomŋom, parei ta kalŋom izalla mi pakurkur itum pa mbulu ku sananŋana?

Ambai, kamam lem!

Mi Anutu mbulu kini ta itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini, ina irao imap na som.

2 Nu tina mbel pakaamŋana,

mi mburmbuuru pizin tomtom be pasaana zin.

Mi kwom na, kembei yar mataanaŋana.

3 Mbulu ambaiŋana mi sua ŋonoono na, nu lelem pa som.

Mi mbulu sananŋana mi sua pakaamŋana na, nu lelem pa.

4 Sua sananŋana boozomen tabe ipasaana zin tomtom i, ta nu lelem pa ilip.

Mi sua pakaamŋana men ta iwedet pa kwom.

5 Tana Anutu itunu ko ipasaana katu ma irao maŋga mini som.

Ko ilema murim, mi namaana ila nomom, mi ipalkeetu pera mat.

Mi itatke u pa wal matan yaryaaraŋan mazwan, mi ipiri u sula Andewa.

6 Mbulu tabe Anutu ikam pu i, sombe wal ndeeŋeŋan tire, nako timoto.

Mi kaimer to tisu mi tiseeŋge pu, mi tiso ta kembei:

7 “Kere. To taiŋgi, ni leleene be ipase pa Anutu be iwe tuunu som.

Pa ni le koroŋ boozo kat. Tanata ipase pa koroŋ kini tana be ikami ma imbot ambai.

Mi ipasansaana zin tomtom, tanata indemeere sorok ma iso ko mburaana biibi.”

8 Mi nio, nako aŋmender mbolŋana lela Urum Merere, mi aŋbot ambai ma molo kembei ke olib.

Mi Anutu mbulu kini ta itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini na, nio ko aŋpase pa ma alok.

9 Anutu, nio leleŋ ambai pa mbulu ta kam na.

Tana ko aŋpakurkuru mi aŋpase pa nu zom, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Mi aŋzzoyaryaara urum ila wal ku matan,

mi aŋzzo zin ta kembei: Nu ambaiŋom kat.

53

Wal kankaanaŋan ta tizorzooro Anutu

Mboe ki Dabit

1 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro Anutu na, tiso pa zitun ta kembei: “Anutu sa som.”

Wal ta kembei, ŋgar kizin isaana kek. Mi tiyo naman pa mbulu sananŋan boozomen. Tana Anutu leleene pizin risa som kat.

Pa kizin tasa ikam mbulu ambaiŋana sa som. ✡

2 Anutu imbotmbot saamba, mi irre su pizin tomtom mi itirtiiri zin.

Ko kizin tasa le ŋgar ambaiŋana,

mi ikam kinkiini be iute Anutu mi imbot kolouŋana pini?

3 Mi som. Timap ma tizem zaala kini kek. Tisaana lup.

Kizin tasa ikam mbulu ambaiŋana sa som. Som kat. ✡

4 Tana Anutu iso: “Wal tau tikamam mbulu sananŋana i, ŋiizi na ŋgar kizin ipet?

Gorgori tipasansaana zin wal tio. Pa tipakamkaam zin, mi timbotmbot se kizin.

Mi matan iŋgalŋgal yo som, mi tizuŋzuŋ pio som.”

5 Kere koyom koi bizin ta timaŋga mi tiso tikam malmal piom na!

Muŋgu timoto som.

Mi iŋga Anutu ipasaana zin, mi igibgiibi tirontiron ma timbot leŋaleŋa.

Tana motoŋana biibi ikam zin ma tisaana kat.

Mi niom kilip pizin mi kapamiaŋ zin. Pa Anutu, ni ipizil kat ndemeene pizin.

6 Mi nio na, leleŋ ilip kat be aŋre ulaaŋa ta imbot abal Sion a imar ma ikamke zin Israel!

Mi sombe Anutu iurpe wal kini ma timbot ndabok mini,

nako lelen ambai mi menmeen zin kat. ✡

54

Suŋŋana ki tomtom ta ipase pa Anutu zaana be iporoukaali

Mboe ki Dabit Indeeŋe ta zin tomtom ki kar Zip tila ki Saul mi tisotaari kembei Dabit ike ma imbotmbot pa lele kizin na, Dabit itooro mboe tiŋgi.

(1Sam 23:13-29)

1 O Anutu, kamke yo lak! Pa nio aŋpase pa nu zom tau.

Mender pio, mi swe mburom keskeezeŋana. Naso tomtom tikilaala kembei nio leŋ uunu sa isaana som.

2 Anutu, ŋgun talŋom pa suŋŋana tio ti, mi leŋ yo.

3 Pa zin wal ta tipakurkur zitun mi tikototo zin wal pakan, ta tikamam malmal pio.

Wal tana tipasansaana zin tomtom, mi timuŋai zin risa som.

Mi iŋgi tikamam be tipun yo ma aŋmeete i!

Mi Anutu tomini, tikamam ŋgar pini som.

4 Mi Anutu, ni ulaaŋa tio.

Ni ikiskis yo tana aŋbot ambai.

5 Tana Merere, zin wal ta tiŋgalŋgal sua pio na, pimiili mbulu kizin sananŋana pa zitun.

To sua ku mbukŋana, mi pasaana zin ma timap kat.

6 Yooba, nu ambaiŋom kat!

Tana leleŋ ambai pu,

mi aŋso aŋkam patoronŋana pu mi aŋpakur zom.

7 Pa nio aŋpase pa zom, tana nu tatke yo pa pataŋana tio ta boozomen.

Mi iŋgi ituŋ motoŋ aŋre u koto koŋ koi bizin ma aŋlip pizin kek.

55

Suŋŋana ki tomtom ta toroono isu mi iwe ka koi mini

Mboe ki Dabit

1 O Anutu, nio aŋtaŋroro u be muŋai yo.

Piŋgis motom pio pepe.

Ŋgun talŋom pa suŋŋana tio ti mi pekel kalŋoŋ.

2 Motom iŋgal yo mi uulu yo.

Pa iŋgi pataŋana boozomen ikam yo ma aŋru zaala,

tana leleŋ ipata kat.

3 Koŋ koi bizin kalŋan izalla,

mi wal sananŋan tiwirri sua pamotoŋana pio mi tikamam pataŋana pio.

Keten malmal pio, mi tiseseeze motoŋ ma aŋsaana kat.

4 Iŋgi aŋbot naala kezeene i.

Tana keteŋ iporrou biibi kat, mi aŋmoto koŋ.

5 Motoŋana biibi ipun yo ma mburoŋ imap,

mi ndoŋdoŋ ikam yo ma aŋsaana kat.

6-7 Tana aŋso ta kembei: “O yalei, begeŋ sa kembei man mbalmbal, so ndabok!

Tonabe aŋrie ma aŋla leŋ lele ta molo kat, mi keteŋ su.

Aŋso aŋla lele bilimŋana,

mi aŋru leŋ muriŋ ambaiŋana sa be aŋbotmbot pa.

8 Ŋonoono kat, begeŋ sa kembei man, so aŋko ma aŋla aŋru leŋ muriŋ sa be aŋbot pa mi aŋsa pataŋana ti ma imap.

Pa iŋgi kembei aŋbot la yaŋ ma miiri biibi leleene.

9 Merere, pambiriizi koŋ koi bizin ma timap kat. Pakankaana sua kizin mi ŋgar sananŋana ta lelen iurur pa.

Pa aŋre mbulu ki malmal ma zigzik ilol kar biibi ti ma imap.

10 Mbeŋ ma aigule mbulu ru tana tiwwa la kar leleene, mi tikamam peeze pa.

Kar ti bok pa mbulu sananŋana mi pataŋana. Tana tomtom tipasaana mboti ki kar ma isaana kat.

11 Mi sombe tilup zin su kar keteene be tiurpe sua, som tikam mburooŋo, na tikototo zin tomtom,

mi tipakamkaam zin bekena tiwatke len koroŋ kizin.

12 Sombe koŋ koi sa ikamam sua repiiliŋana pio, na nio aŋrao aŋbaada pataŋana ta kembei.

Mi sombe tomtom sa ta iurur koi pio na, ikamam be ikoto yo, na toŋgo. Nio aŋrao aŋke pini.

13 Mi som. Ina nu tau.

Nu ta muŋgu aŋre u kembei gaabaŋoŋ mi toroŋ ŋonoono na.

14 Mi kulindi iparrou ti ma taparzzo sua,

mi itiŋan iwal biibi tuzuŋzuŋ lela Urum Merere.

Mi koozi na, nu we koŋ koi. ✡

15 Nio leleŋ be koŋ koi bizin swon imap karau men.

Leleŋ be matan yaryaara mi tisula len Andewa.

Pa lelen na, bok pa mbulu sananŋana, tana itu raama zin.

16 Mi nio na, aŋboobo Anutu be iuulu yo.

Mi Yooba ko ikamke yo.

17 Aigule ta boozomen, aŋtaŋroro i mi aŋzzwe pataŋana tio ilala kini pa mankwoono, aigule, mi mbeŋ.

Mi ni ileŋleŋ kalŋoŋ.

18 Ŋonoono, koŋ koi bizin boozomen tizorzooro yo,

mi tikamam malmal pio.

Tamen Anutu ko itatke yo la naman ma aŋbot ambai.

19 Ni ko ileŋ suŋŋana tio mi ikoto zin.

Pa ta muŋgu mi imar na, ni imbotmbot se muriini peeze kana.

Mi mbulu kini itortooro som.

Tana wal ta so timototo i som, mi tizorzooro la kalŋaana, na ni kola ikoto zin.

20 Tomtom ta muŋgu igabgaaba yo na, ire sua kini mbukŋana kembei koroŋ sorok.

Tanata isu ma itoori mini, mi ikamam malmal pa zin wal ta muŋgu ni ziŋan tiparluplup zin na.

21 Sua kini na, ambaiŋana mi mbuyeeneŋana.

Tamen leleene na, iso ikam malmal.

Kwoono mbesmbeezeŋana.

Tamen sua ta iwedet pa kwoono na, ipasansaana zin tomtom kembei ta buza mataanaŋana.

22 Pataŋana ku ta boozomen na, ur la Yooba namaana.

Ni ko ipombolu mi ikisu.

Pa ni mataana iŋgalŋgal zin wal ndeeŋeŋan.

Irao izem zin ma titop na som. ✡

23 Tamen wal pakamkaamŋan mi wal ta tikamam zaaba pizin tomtom na,

Anutu, nu ko loŋa yembut swon,

mi giibi zin sula naala ta usomŋana na be tisaana ma tila len kat.

Mi nio, nako aŋpase pu.

56

Suŋŋana ki tomtom ta ipase pa Anutu

Mboe ki Dabit Indeeŋe ta zin Pilistia kan tikis Dabit su kar Gat na, ni itooro mboe tiŋgi. Mboe ti ka ŋger: ‘Mbalmbal ta imbot lele molo mi itaŋ som’

(1Sam 21:10-15)

1 O Anutu, muŋai yo lak! Pa nio mbesooŋo ku tau. Mi iŋgi koŋ koi bizin tiketoto yo i.

Mbeŋ ma aigule tomtom timaŋgaŋga pio mi tikamam pataŋana pio.

2 Aigule ta boozomen tizaŋzaaŋa yo mi tiketoto yo.

Re. Zin wal ta tisombe tikam malmal pio na, sorok som.

3 Anutu kor kana kat, sombe motoŋana ikam yo, na nio ko aŋurla ku mi aŋpase pu.

4 Nio aŋpakur Anutu pa sua kini mbukŋana, mi aŋpase pini.

Irao aŋmoto na som.

Pa tomtom toono kan len mburan iŋgoi be tipasaana yo? Som. ✡

5 Mbeŋ ma aigule koŋ koi bizin tipiŋgisŋgis sua tio,

mi tirru zaala be tipasaana yo.

6 Tilup zin mi tikewe be tireut yo,

mi tizaŋzaaŋa yo be tipun yo ma aŋmeete. ✡

7 Anutu, wal sananŋan ta kembei, ko zem zin ma timbot? Som!

Koto zin raama ketem malmalŋana, mi pun zin ma mburan imap kat. ✡

8 Pataŋana tio ta boozomen na, nu beede se ro ku kek.

Kes motoŋ luluunu la yok putuunu ku,

mi ur lae ma imbotmbot, bekena motom iŋgalŋgal.

9 Tana nio sombe aŋboobu be uulu yo,

nako kam ma koŋ koi bizin tiko mi timiili ma tila len.

Naso aŋute kat ta kembei: Nu lelem pio mi lae tio. ✡

10-11 Tana nio aŋpakur Anutu pa sua kini mbukŋana.

Nio aŋpase pa sua ki Yooba.

Irao aŋmoto na som.

Pa tomtom toono kan len mburan iŋgoi be tipasaana yo? Som.

12 Anutu, patoronŋana ta aŋbuk sua pa be aŋkam pu na, nio ko aŋkam.

Nio ko aŋkam patoronŋana pu raama leleŋ ambai kat mi aŋpakuru.

13 Pa nu tatke yo pa meeteŋana, mi uulu yo pa koŋ koi bizin.

Tabe tikam yo ma aŋtop som.

Tana nu ko motom pio pa pai tio mi ur mat pio,

mi mboro yo ma aŋbotmbot ambai men.

57

Tomtom ta isuŋ pa Anutu be iswe azuŋka kini mi mburaana biibi

Mboe ki Dabit Indeeŋe Dabit iko pa Saul mi imbot lela raŋ sumbuunu na, itooro mboe tiŋgi. Ka ŋger: ‘Pasaana pepe’

(1Sam 24:1-3)

1 O Anutu, lelem isaana pio mi muŋai yo.

Pa nio mbesooŋo ku, mi aŋpase pu be we ur pio mi menderkaala yo.

Kuubukaala yo kembei man ikuubukaala lutuunu bizin

ma irao pataŋana sananŋana taiŋgi imap ma ila ne.

Kokena ipasaana yo.

2 Nio aŋtaŋroro Anutu kor kana kat be iuulu yo.

Pa ŋgar kini ta iurur ŋonoono. Tana mbulu ta so leleene iur pa be ipet pio, na ni ko ikam ma ipet.

3 Ni ko imbot saamba, mi ikam ulaaŋa sa pio mi ikamke yo.

Ko imender pio, mi iyaamba koŋ koi bizin ta tiketoto yo i.

Pa ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini.

4 Koŋ koi bizin tiliu yo kek.

Wal ta niamŋan ambotmbot i, zin kembei laion ta basmai zin pa tomtom mazan.

Zoŋon na, mataana men, kembei peene lutuunu mi izi.

Mi mian na, kembei buza ta mataanaŋana i.

5 Anutu, maŋga mi swe azuŋka ku mi mburom ta zom biibi pa i sala saamba.

Mi swe ma irao toono ta boozomen tomini!

6 Koŋ koi bizin tiraara pu pio be aŋti la.

Tana aŋyamaana kembei pataŋana biibi taiŋgi ikamam be ikoto yo.

Mi tikel naala isu zaala tio bekena aŋtop sula.

Mi som. Zitun titop sula.

7 Anutu, ŋgar tio imbol kat be aŋpase pu mi aŋto u.

Leleŋ iwe ru som.

Tana ko aŋbo mboe mi aŋpakuru.

8 Ko aŋmaŋga pa mbeŋ,

mi aŋzze kombom tio ma ila irao zoŋ pok ma ise.

9 Merere, nio ko aŋpakuru ila karkari mazwan.

Ko aŋbo mboe mi aŋwit urum isala kor ila toono ta boozomen ka tomtom bizin mazwan.

10 Pa muŋaiŋana mi kampeŋana ku, ina biibi kat. Isala ta saamba a.

Mi mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana na ta kembena. Isala ta kor a. ✡

11 Anutu, maŋga mi swe azuŋka ku mi mburom ta zom biibi pa i sala saamba.

Mi swe ma irao pa toono ta boozomen tomini.

58

Tomtom ta isuŋ Anutu be iur kadoono pizin peeze kan sananŋan

Mboe ki Dabit Ka ŋger: ‘Pasaana pepe’

1 Niom peeze koyom, niom kitirtiiri kat sua kizin tomtom?

Mi sombe kuur kadoono pizin, na kakamam ma indeŋdeeŋe?

2 Som kat! Leleyom iurur pa ŋgar sananŋana men.

Mi kakamam mbulu bozboozo ta ipasansaana zin tomtom. Tabe kakam ma toono bok pa mbulu sananaŋana. ✡

3 Wal sananŋan, indeeŋe ta nan bizin tipeebe zin mi imar na, tipaŋobŋoobo pa zaala ambaiŋana.

Mazwaana ta timbotmbot lela nan bizin kopon mi imar na, tisaŋsaŋ pa Anutu zaala kini, mi kwon bok pa sua pakaamŋana men.

4-5 Zin kembei mooto sananŋana kat. Pa sua ta iwedet pa kwon na, ipasansaana zin tomtom.

Mi tizeeze talŋan ma sik.

Sombe totoombo be tayaraama zin, na tarao som.

6 Yooba Anutu tio, zin kembei ta laion sananŋan.

Popooro kan keskeeze, mi keende zoŋon ma isu lene.

7 Pambiriizi zin ma tila len, kembei lapot ta ireere rimen mi imaaga ma imap.

Naso tiwe kembei ro sananŋan ta tomtom tipadaaga mi imelle ma imetmeete.

8 Mi tiwe kembei sek ta tikarra mi timetmeete su zaala keteene na.

Mi tiwe kembei pikin ta ire mat som, mi iwe siŋ ma isu lene.

9 Anutu ko loŋa men mi iyembut swon, kembei ta teyembut ke namannaman ma tipiri sala you.

Kete malmalŋana kini ko iwilaala zin ma tila len kembei musmuuzu.

10 Mi wal ndeeŋeŋan, sombe tire Anutu iur kadoono pa zin wal sananŋan mi ipokot mbulu kizin, nako menmeen zin.

Mi siŋ kizin wal sananŋan ta ireere su toono na, wal ndeeŋeŋan ko tipadagdaaga kembei koroŋ sorok.

11 To tomtom ko tiso ta kembei:

“Ŋonoono kat. Anutu, ni imbotmbot mi iurur kadoono pa zin tomtom ta timbotmbot su toono na.

Tana zin wal ndeeŋeŋan na, ni isarra zin pa kampeŋana ambaimbaiŋan.” ✡

59

King isuŋ Anutu be itatke i pa ka koi bizin naman

Mboe ki Dabit Indeeŋe ta king Saul iŋgo menderŋan kini pakan ma tila mi timenderkaala ruumu ki Dabit be tikisi na, Dabit itooro mboe tiŋgi. Ka ŋger: ‘Pasaana pepe’

(1Sam 19:11)

1 O Anutu tio, tatke yo pa koŋ koi bizin naman.

Wit yo mi ur yo sala kor. Kokena zin wal ta tisombe tikam malmal pio na timbuulu yo.

2 Tatke yo pa zin wal sananŋan naman.

Kamke yo pa zin wal ta titekteege siŋ pizin tomtom na.

3 Yooba, re! Iŋgi wal mburanŋan ta timbuuru koŋ,

mi tizaŋzaaŋa yo be tipun yo ma aŋmeete i.

Tamen nio aŋkam zooroŋana som, mi aŋkam sanaana sa som.

4 Nio aŋkam ŋoobo mbulu sa som. Tamen iŋgi tikamam kumbun be timaŋga pio sorok.

Merere, maŋga mi mar lae tio. Re yo mi uulu yo pa pataŋana tio ti.

5 Yooba, nu Anutu mburom keskeezeŋom. Nu ta Anutu kizin Israel.

Zin wal ta tipizil ndemen pio mi tisu tiwe koŋ koi na, muŋai zin risa pepe.

Karkari boozomen ta timbesmbeeze pu som na, ur kadoono pizin.

6 Rou ta boozomen, koŋ koi bizin timilmiili ma timar,

mi tiwwa pa kar leleene

ma tiŋurŋur kembei me ta ikamam be ikan tomtom na.

7 Re. Sua sananŋana men ta iwedet pa kwon.

Mian na, kembei ta buza mataanaŋana i.

Mi timototo u som. Pa tizzo ta kembei: “Asiŋ ko ileŋ yam?”

8 Tamen Yooba, nu zeŋzeeŋge pizin.

Karkari boozomen ta timbesmbeeze pu som na, nu kamam sua repiiliŋana pizin.

9 Anutu, nu ta pombolmbol yo mi kamam leŋ mburoŋ. Tana aŋurur motoŋ pu mi aŋpase pu.

Pa nu ko wit yo mi ur yo sala kor, mi we seraara mbolŋana pa koŋ koi bizin. Tana zin ko tirao be timbuulu yo na som.

10 Anutu tio, nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku.

Muuŋgu pio, mi koto koŋ koi bizin ta tireudut yo na, mi aŋre kat pa motoŋ. Naso menmeen yo biibi.

11 Tamen pun zin ma timetmeete karau pepe.

Kokena wal tio matan mbeleele mbulu ku ta urur kadoono pizin wal sananŋan.

Merere, nu ta we siŋgiao piam mi menderkalkaala yam.

Tana koto zin pa itum mburom ma zan imap kat, mi yaŋgwiiri zin ma tila timbot leŋaleŋa ma irao tisula len Andewa.

12 Wal tana mbulu kizin irao pa motom som. Pa tikamam sanaana boozomen pa kwon.

Sua ta iwedet pa kwon na sananŋana men.

Mi tipase pa zitun mburan mi tipakurkur zitun.

Tamen mbulu kizin pakurŋana tana ko iwe kilis pizin.

13 Zin tipakamkaam zin tomtom mi tigibgiibi sua sananŋana be tipasaana zin.

Tana pasaana zin raama ketem malmalŋana ku.

Pambiriizi zin ma timap kat.

Naso toono ta boozomen tiute ta kembei:

Niam Israel ta popoŋana ki Yakop na, Anutu ta ikamam peeze piam.

14 Rou ta boozomen, koŋ koi bizin timilmiili ma timar,

mi tiwwa pa kar leleene

ma tiŋurŋur kembei me ta ikamam be ikan tomtom na.

15 Zin kembei me ta tiwwa mi tirru kan kini.

Mi sombe tikan ma irao som, to timbolmboolo ma ila berek.

16 Tamen nio, nako aŋbo mboe mi aŋpakuru pa mburom biibi.

Aigule ta boozomen, zoŋ isombe ise, nako kalŋoŋ isala mi aŋbo mboe pa mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku.

Pa sombe pataŋana ikam yo, na nu ko wit yo mi ur yo sala kor,

mi we kembei siiri mbolŋana pio be aŋke lela mi aŋbot ambai.

17 Anutu, nu ta kamam leŋ mburoŋ. Tana aŋbo mboe mi aŋpakur zom.

Anutu tio, nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku

Mi nu ta wit yo mi ur yo sala kor, mi we seraara mbolŋana pa koŋ koi bizin.

60

Suŋŋana be Anutu leleene imiili pa wal kini

Mboe ki Dabit Timbombo bekena tipaute zin tomtom. Indeeŋe ta Dabit ziŋan zin Aramea kan mi zin Mesopotamia kan mi zin Soba kan tiparkam malmal pizin na, Yoab imiili mi ipun zin Edom kan 12,000 isu lele ŋgolooboŋana ki tai. Mana Dabit itooro mboe tiŋgi

(2Sam 8; 1Sto 18)

1 Anutu, nu ketem malmal piam, mi pizil ndemem piam.

Tanata koyam koi bizin tilip piam, mi tireege siiri mbolŋana ki kar tiam.

O Merere, motom miili piam mini.

2 Pa iŋgi kembei nu tok toono tiam ma imapalpaala,

mi koroŋ ta boozomen ikamam be isaana.

Tana amsuŋu be urpe toono tiam mini, kokena isaana kat.

3 Wal ku ta niam i. Mi nu kam yam ma amre pataŋana biibi kat.

Nu piwin yam pa yok mbolŋana ki ketem malmalŋana ku. Tabe ikam ma ampa na, kumbuyam mburaana som.

4 Zin wal ta so timototo u mi tileŋleŋ la kalŋom na,

twiiri ku itaŋ bekena tiko pa zaaba tabe ipet i.

5 Anutu, leŋ suŋŋana tiam ti, mi swooro nomom woono ma uulu yam.

Pa niam wal ku ta nu lelem piam ilip. Tana kamke yam pa pataŋana taiŋgi.

6 Muŋgu Anutu imbot lele kini potomŋana, mi iso ta kembei:

“Nio niŋ se paso, aŋporou ma aŋlip kek.

Tana ko aŋpeete toono Sekem mi lele ŋgolooboŋana ki Sukot, mi aŋur ma iwe leyom leyom.

7 Toono pakaana ki Gileat, ina nio tio. Mi toono kizin Manase tomini, ina nio tio men.

Eparaim ta iwe kembei koroŋ ta ipakaala uteŋ.

Mi lele pakaana ki Yudea, ina kembei tete ta iwe kilalan pa peeze ta aŋkamam na.

8 Lele pakaana ki Moap iwe kembei timbiiri ta aŋwwe pa.

Mi lele pakaana ki Edom, ina lele ta aŋpiri kumbuŋ keteene pa.

Mi zin Pilistia kan na, nio aŋlip pizin kek, tana niŋ ise mi kalŋoŋ izalla.”

9 Mi koozi na, asiŋ ta irao be ikam yo ma aŋlip pa koŋ koi bizin mi aŋlela kar kizin ta ka siiri mbolŋana na?

Asiŋ ko imuuŋgu pio, mi iyaaru yo ma aŋla aŋpet lele pakaana kizin Edom?

10 Asiŋ toro? Anutu, nu tau!

Tamen iŋgi pizil ndemem piam,

mi gabgaaba zin malmal kan tiam mini som.

11 Anutu, uulu yam be amlip pa koyam koi bizin.

Pa ulaaŋa ta amkamam la kizin tomtom na, koroŋ sorok.

12 Mi sombe Anutu igaaba yam, nako amlip.

Pa ni irao be ikoto koyam koi bizin ma mburan imap.

61

Suŋŋana ki tomtom ta imbot molo pa lele kini

Mboe ki Dabit

1 O Anutu, leŋ tiŋiizi tio.

Ŋgun talŋom pa suŋŋana tio ti.

2 Pa iŋgi aŋbot molo kat pa kar tio,

mi aŋmoto koŋ ma mburoŋ imap kat.

Tana aŋboobu be uulu yo.

Itum yaaru yo ma aŋsala abal ku mbolŋana. Naso aŋbot ambai.

3 Pa nio aŋpase pu be we ur pio mi menderkaala yo.

Mi nu we kembei siiri mbolŋana ta isala kat be aŋke lela.

Nu we seraara pa koŋ koi bizin.

4 Nio leleŋ be aŋbotmbot lela beeze ku totomen.

Aŋso aŋma ku be kuubukaala yo kembei man ikuubukaala lutuunu bizin.

5 Pa sua boozomen ta aŋbuk pu na, Anutu nu leŋ kek.

Mi matamur ku ndabokŋana ta nu kamam pizin wal tau timototo u mi tileŋleŋ la kalŋom na, nu kam pio kek.

6 Anutu, seeŋge ndaama ki king be imbot ma molo.

Kami ma imbotmbot mata yaryaara men, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

7 Kami ma imbotmbot se muriini peeze kana su kerem uunu ma alok.

Pa nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku. Tana motom pini mi poroukaali totomen. ✡

8 Tonabe nio leleŋ ambai, mi aŋbombo mboe be aŋpakur zom totomen.

Mi aŋto sua tio mbukŋana mi aŋkamam patoronŋana pu pa aigule ta boozomen.

62

Suŋŋana ki tomtom ta kopoono rru som mi ipase pa Anutu be iporoukaali

Mboe ki Dabit Timbo pa Yedutun ta iwe mataana pizin mboe kan

1 Nio kopoŋ rru som. Iŋgi aŋur niŋ ma aŋbotmbot, mi aŋzza Anutu.

Pa ni itunu ko ikamke yo pa pataŋana tio taiŋgi.

2 Ŋonoono kat, ni itutamen ta ulaaŋa tio, mi iwe siiri mbolŋana pio be aŋbot lela.

Mi ni ta iwit yo mi iur yo sala kor. Tana kosa sa ko irao be ipasaana yo kat na som.

3 Niom wal ta kosombe kapasaana yo na, ŋiizi na kezem mbulu tiom sananŋana?

Niom ta boozomen kakamam be kupun yo paso?

Pa nio mburoŋ imap kek. Nio iŋgi kembei siiri ta isaana kek mabe borok su lene i.

4 Nio zoŋ biibi, tanata kakamam be kokoto yo.

Niom tina leleyom pa mbulu pakaamŋana ilip.

Pa kwoyom na, izuŋzuŋ pa Anutu be ikampe yo.

Tamen leleyom na, kosombe ni ipasaana yo.

5 Tamen nio kopoŋ rru som. Iŋgi aŋur niŋ ma aŋbotmbot, mi aŋzza Anutu be iuulu yo.

Nio aŋurur motoŋ pa ni itutamen.

6 Ŋonoono kat, ni itutamen ta ulaaŋa tio, mi iwe siiri mbolŋana pio be aŋbot lela.

Mi ni ta iwit yo mi iur yo sala kor. Tana kosa sa ko irao be ipasaana yo na som. Som kat!

7 Nio aŋpase pa Anutu be imboro yo ma aŋbot ambai, mibe ipakur yo.

Pa ni ta iwe siiri mbolŋana pio, mi iwe ur pio be aŋke lela.

8 Niom wal ki Anutu, kapase pini totomen.

Mi koso i pa pataŋana tiom boozomen ta imbotmbot la leleyom.

Pa ni ta iwe ur piti mi imenderkalkaala iti.✡

9 Zin tomtom na, koroŋ sorok.

Wal zanŋan mi zin sorrokŋan tomini.

Tana irao tapase pizin na som.

Pa timbot rimen mi timap, kembei miiri ta iwedet pa kwondo na.

10 Tana mbulu ki takam malmal mi toyo koroŋ kizin tomtom ma iwe lende na, kapase pa pepe.

Mi kapase pa mbulu ki kuumbu be ikam yom ma kombot ndabok na pepe.

Mi sombe pat tiom ipepeebe mi koyyo leyom koroŋ boozo, na kuur leleyom pa koroŋ tana pepe.✡

11 Sua ta Anutu itunu izzo mi nio aŋleŋleŋ na, imbot ta kembei:

Ni itutamen kat ta le mburaana biibi.

12 Merere, nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku.

Mi nu ko ur kadoono pizin tomtom ta boozomen

ikot mbulu kizin kizin.✡

63

Suŋŋana ki tomtom ta leleene ilip be imbot kolouŋana pa Anutu

Mboe ki Dabit Indeeŋe ni imbot lele bilimŋana ki Yudea na, itooro mboe ti

1 O Anutu, nu Anutu tio.

Nio leleŋ pu ilip kat.

Tana zoŋ ise na, suŋŋana tio imama ku be kam yo ma aŋbot kolouŋana pu.

Pa iŋgi aŋbot molo pu.

Tana nio kembei tomtom ta iwwa pa lele ta ka yok somŋana i, mi ŋgureene ikerekere ma mburaana imap kat i. ✡

2 Pa motoŋ imilmiili pa mazwaana ta aŋlema urum ku potomŋana,

mi aŋkilaala kat mburom biibi raama mbulu ku ndabokŋana ta zom biibi pa i.

3 Pa mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku, ina nio aŋre kembei ilip kat pa mboti tio ta ki toono ti.

Tana ko aŋwe kwom mi aŋpakuru.

4 Nio ko aŋwidit urum pa kampeŋana ku ma ila irao aŋmeete mi aŋzem toono ti.

Ko aŋwit nomoŋ ru sama mi aŋsuŋ pu.

5 Pa mbulu ta kamam pio i, ina kembei aŋbot kini biibi uunu, mi aŋkan kini ta ambaiŋana kat ma kopoŋ isaana.

Tana leleŋ ambai kat, mi aŋbo mboe mi kwoŋ ipakuru. ✡

6 Nio sombe aŋkenne se muriŋ na, motoŋ iŋgalŋgalu.

Mbeŋ ma ila berek na, aŋkamam ŋgar pu.

7 Pa nu ta ulaaŋa tio ŋonoono.

Nu kuubukaala yo kembei ta man ikuubukaala lutuunu bizin,

mi kalŋoŋ isala mi aŋbombo raama menmeen yo.

8 Nio aŋsekap kat ima ku,

mi nomom woono mbolkeŋkeŋŋana ta ipalot yo.

9 Mi zin wal tau tipaata koŋ be tipasaana yo na, zitun ko tisaana

ma tisula len ta wal meeteŋan murin a.

10 Ko tikas zin pa buza ma timetmeete,

mi me saŋsaŋŋan tikan zin ma timap.

11 Tana king ko menmeeni biibi pa ulaaŋa tabe Anutu ikam pini i.

Mi wal boozomen ta so timbuk sua mbolŋana mi tipombol pa Anutu zaana, mi tito sua kizin tana, na zin tomini ko tipakur Anutu zaana.

Tamen wal pakamkaamŋan na, Anutu ko ipumun kwon.

64

Tomtom ta isuŋ Anutu be iporoukaali pa ka koi bizin

Mboe ki Dabit

1 O Anutu, nio aŋtaŋroro u be uulu yo.

Pa iŋgi koŋ koi bizin tikam ma aŋmoto biibi kat.

Tana leŋ kalŋoŋ, mi motom pio mi poroukaala yo pizin.

2 Re. Iŋgi zin wal sananŋan tilup zin mi timbuuru koŋ.

Tana turke yo pizin: Kokena tipasaana yo.

3 Sua ta tigibgiibi na, ambai som kat. Mian na, kembei buza ta titwooro ma mataanaŋana kat.

Sua kizin na, kembei peene lutuunu ta tisuulu koroŋ sananŋana ise be tipeene yo pa.

4 Zin tikewe lae zaala zilŋaana, mi tizaŋzaaŋa zin wal ta tikam ŋoobo mbulu sa som.

Mi so tire zin na, karau men mi tipeene zin. Mi timoto kosa sa som.

5 Zin tiparpesese zin pa mbulu sananŋana,

mi tiparzzo pizin pa lele tabe tiur kilis kizin isu pa i.

Mi tizzo ta kembei: “Mbulu ta takamam i, asiŋ ko ire? Som.”

6 Tana lelen iurur be tikam mbulu kizin sananŋana ma tiso:

“Aa, mbulu tabe takam i, nako takam ma takam kat. Tomtom sa ko iute iti som.”

Aiss, iti tomtom na, ŋgar bozboozo imbot la lelende!

7 Tamen Anutu, ni ko iser kat peene kini lutuunu ila kizin.

Ko karau men ikas zin ma baram su.

8 Sua sananŋana ta zin tigibgiibi na, Anutu ko ipimiili pizin mi ipasaana zitun pa.

Mbulu tabe ni ikam pizin i, wal boozomen ko tire, to uten katkat pizin mi tiso: “Na buri. Kayamaana kek?”

9 Mi tomtom ta boozomen ko tikam ŋgar pa mbulu ta Anutu ikam na,

to timoto kan, mi tisoyaara uruunu.

10 Tona zin wal ndeeŋeŋan ko menmeen zin pa Yooba,

mi tipase pini be iwe ur pizin mi imenderkaala zin.

Zin wal ta lelen ŋgeezeŋan, nako lelen ambai mi tiwit uruunu.

65

Zin Israel tipakur Anutu pa yaŋ mi mai ambaiŋana ta ni ikam pizin

Mboe ki Dabit

1 Anutu, niam ko amur niyam ma ambotmbot, mi ampakurkuru su abal Sion.

Mi sua ta ambuk ima ku, nako amto.

2 Pa nu leŋleŋ suŋŋana tiam mi uluulu yam.

Tana tomtom ta boozomen tirao tima timbot su kerem uunu.

3 Sombe sanaana mi zooroŋana tiam ikam yam ma leleyam ipata kat,

na nu ta rekreege piam. ✡

4 Zin wal ta itum peikat zin mi kam zin ma tima timbot kolouŋana pu lela urum ku leleene na, lelen ambai kat pa kampeŋana ku ta ise kizin na.

Niam leleyam be ambotmbot lela urum ku potomŋana.

Pa ina iwe zaala piam be amkam pombolŋana mi kampeŋana ambaimbaiŋan matakiŋa boozomen.

5 Ulaaŋa tiam, niam amboobu be uulu yam.

Swe mburom ramaki mbulu ku ndeeŋeŋana, mi kam uraata bibip piam.

Pa tomtom ta boozomen irao toono biibi mi mutumutu ta munŋaana men, ta tiurur matan pu mi tipase pu.

6 Nu mburom keskeezeŋom.

Itum mburom ta muŋgu iur zin abal ma timbot murinmurin.

7 Mi sombe tai isaana kat, na nu rao be punmeete.

Mi duubu zoŋo ŋirŋir na, nu pun ma taun isu.

Mi tomtom ta kembena. Sombe timaŋga be tikam malmal mi orooro kizin isala, na nu punmeete ma lele ikam kiŋ.

8 Zin tomtom ta timbot lele molo na tomini, tire mos bibip ta nu kamam ma iwedet. Tabe timurur ma motoŋana ikam zin.

Mi wal ku boozomen ta tire uraata ku na, menmeen zin pa, mi kalŋan izalla ma timbo mboe.

Zin ta timbot pa lele ta zoŋ izze pa i, mi ila ila ma lele ta zoŋ izulla pa i.

9 Nu ta motom pa toono, mi kamam ma yaŋ isu. Mi pembesmbeeze toono ma mbuyeene iwedet.

Yok ki Anutu na, irereere ma biibi pa toono. Irao imaaga na som.

Pa nu lelem be kam ma mai ambaiŋana ipet.

Tanata urpewe toono be ipiyooto kini boozo.

10 Nu ta kamam ma yaŋ izzu, bekena pembeeze kuma pizin tomtom.

Mi kampeŋana ku, ta ikamam ma kini indomdom ma izze. ✡

11 Nu ambaiŋom kat. Pa ndaama ti, nu kam ma mai ambaiŋana ipet piam.

Lele ta so nu wwa pa na, kampeŋana ambaimbaiŋan boozomen iwedet. ✡

12 Nu kam ma mbutmbuutu ambaiŋana ilol lele bilimŋana bekena zin mbili tikan.

Mi kam ma mokleene ambaimbaiŋan ipeŋgeeze abal ta boozomen. Tabe tomtom tire mi menmeen zin.

13 Makau mi sipsip boozomen tiwwa pa lele mbutmbuutuŋan.

Mi lele ŋgolooboŋan na, kini boozomen indomdom ma izze.

Tana tomtom timbombo mi menmeen zin irao lele ta boozomen.

66

Mboe pakurŋana pa uraata bibip ta Anutu ikamam pa wal kini

1 Niom karkari ta karao toono ta boozomen na, kalŋoyom izalla mi menmeen yom pa Anutu.

2 Kombo mboe mi kapakuri. Pa ni zaana biibi.

Kiwit uruunu ma isala kor!

3 Koso pa Anutu ta kembei: “Anutu, uraata bibip ta kamam, ina tomtom tire mi timoto. Nu mburom biibi kat.

Tana kom koi bizin timoto kan mi tilek kumbun pu.

4 Mi zin men som. Zin karkari ta tirao toono ta boozomen na, timap ma tilek kumbun pu.

Mi lelen ambai pu mi timbombo mboe be tipakur zom.

5 Kamar mi kere uraata bibip ta Anutu ikam la tomtom mazwan.

Uraata tana iswe kat Anutu mburaana. Tabe tomtom tire mi timoto kan.

6 Muŋgu ni ikam tai ma iwe toono raraazaŋana,

mi tumbundu bizin tindu ma tipa pa.

Tana iti menmeen ti pini. ✡

7 Ni ko ikam peeze ma alok. Pa mburaana biibi kat.

Mi ni mataana izzu pizin tomtom mi itirtiiri zin.

Tana niom wal zorzooroŋoyom kamaŋga be kozoori mini pepe. ✡

8 Niom karkari ta boozomen, kapakur Anutu tiam pa kampeŋana kini.

Kalŋoyom isala mi kiwit uruunu.

9 Pa ni ta ikiskis ti ma tombot matanda yaryaara.

Mi ni mataana piti, tana kumbundu ikam ŋgiris som.

10 Ŋonoono, Anutu nu toombo yam pa pataŋana pakan bekena peŋgeeze urlaŋana tiam,

kembei ta tinenne pat silba bekena you ikan ka muk ma ila ne, mi silba tana iwe ŋgeezeŋana kat. ✡

11 Nu yok pa kilis ma ikam yam,

mi ur pataŋana biibi isalakaala yam be ambaada. ✡

12 Mi zem koyam koi bizin ma tipadaaga yam.

Tana niam kembei ampa la you leleene, mi kembei ta wo biibi isur yam.

Tamen iŋgi ur leyam zaala kek. Tabe ambot ambai kat, mi amrao pa koroŋ ta boozomen. ✡

13-14 Indeeŋe ta nio aŋbotmbot la pataŋana leleene na,

aŋbuk sua pu be aŋkam patoronŋana pu.

Tana iŋgi aŋto sua tio mbukŋana tana,

mi aŋmar urum ku be aŋneene patoronŋana pu.

15 Nio ko aŋkam sipsip tumŋan, mi aŋneene zin su kerem uunu ma kuzin isama ta kor a.

Mi ko aŋkam makau mi mekmek mi aŋneene zin tomini be tiwe patoronŋana pu.

16 Niom wal ta komototo Anutu mi keleŋleŋ la kalŋaana na, niom ta boozomen kamar mi keleŋ sua tio ti.

Nio ko aŋso yom pa uraata biibi ta ni ikam pio na.

17 Nio aŋtaŋroro i be iuulu yo,

mi kwoŋ ipakuri.

18 Indeeŋe tana, sombe ŋgar sananŋana sa imbot la leleŋ,

so ni ileŋ suŋŋana tio som. ✡

19 Tamen ni iŋgun talŋaana pio,

mi ileŋ suŋŋana tio.

20 Tana nio aŋpakur Anutu.

Pa ni itit suŋŋana tio som,

mi iruutu muŋaiŋana kini pio som.

67

Tusuŋ Anutu be ikampe iti

1 Anutu ko imuŋai iti mi ikampe iti.

Ni ko iswe itunu ramaki kampeŋana kini piti, mi ikam mat kini ma iyaara piti. ✡

2 Naso tomtom ta tirao toono ta boozomen na, tikilaala mbulu kini,

mi zin karkari ta boozomen tiute ulaaŋa kini. ✡

3 Anutu, zin karkari ko tiwe kwom mi tipakuru.

Tomtom ta munŋaana men ko tiwit urum.

4 Zin karkari ko menmeen zin mi timbo mboe pu.

Pa nu kamam mbulu ndeeŋeŋana men, mi urpewe pataŋana kizin tomtom.

Mi nu ta kamam peeze pizin tomtom ta timbotmbot su toono i.

5 Anutu, zin karkari ko tiwe kwom mi tipakuru.

Tomtom ta munŋaana men ko tiwit urum.

6 Anutu kiti, ni ikampe iti, tana toono ipiyooto mai ambaiŋana.

Mi kampeŋana kini ko imbotmbot men se kiti. ✡

7 Anutu ko ikampe iti.

Mi tomtom ta tirao pa toono ta boozomen ko timototo i mi tileŋleŋ la kalŋaana. ✡

68

Merere ni ulaaŋa mburaanaŋana kizin wal kini

Mboe ki Dabit

1 Anutu ko imaŋga pa ka koi bizin mi iyangwiiri zin ma tiko pirik.

Zin ta tiurur koi pini, nako tiko pini ma tila len.

2 Pa ni ko ipambiriizi zin ma timap, kembei ta miiri iwilaala you ka koi ma ila ne.

Wal sananŋan, sombe timbot Anutu kereene uunu, na ni ko ipasaana zin ma mburan imap kat ma tila len,

kembei you ta ikan ŋgwaara ma iwe gubuunu men.

3 Mi wal ndeeŋeŋan na, zin ko lelen ambai.

Ko timbotmbot su Anutu kereene uunu raama menmeen zin.

Tana ko lelen ambai mi kalŋan izalla ma tipakuri.

4 Kombo mboe pa Anutu. Kapakuri pa mboe mi kiwit zaana.

Kuurpe zaala pa ni ta imbotmbot se miiri tieene mi iwwa.

Ni zaana Yooba.

Kulup yom su kereene uunu mi menmeen yom pini. ✡

5 Anutu, ni imbotmbot muriini potomŋana,

mi imborro zin moondo kembei ta taman.

Mi zin noroŋa na, ni imendernder pizin mi iporoukalkaala zin. ✡

6 Mi tomtom ta so ni itutamenŋana, mi le gaabaŋana sa som, na Anutu ko ikam le tomtom pakan be ziŋan timbot.

Mi zin wal ta tizeebe zin sorok lela ruumu sanaana na, ni ko ikam zin ma tiyooto, mi iyaaru zin ma tila. Tana zin ko timbombo mboe raama menmeen zin, mi tito i ma tila.

Tamen zin wal zorzooroŋan na, zin ko timbot lele kerekereŋana men.

7-8 Anutu, indeeŋe ta nu yaaru zin wal ku Israel,

mi niomŋan kapa pa lele bilimŋana na,

yeŋyeeŋge itok toono, mi yaŋ biibi isu pa saamba.

Pa nu su mi mbot sala abal Sinai tau.

Nu ta Anutu kizin Israel. ✡

9 Anutu, toono ta kam pa wal ku na, sombe kerekereŋana,

na nu kamam yaŋ biibi ma izzu bekena pembeeze ma ambai mini.

10 Zin sorrokŋan ta timbotmbot toono ta wal ku titu su pa na, na nu ko rre zin pa kan kini ma koroŋ.

Pa nu ta kampeŋana katuunu.

11 Merere iso ta kembei: Ni ilip pa malmal kek.

Tana wal boozo men tila ma tisoyaara uruunu.

12 Tiso: “Ou keleŋ! Zin king ziŋan zin malmal kan kizin tiko papirik ma tila len lup kek!

Tana toyo mburu kizin mi takam pizin moori kaibiim ta timbot kar na be tiparrai pizin.

13 Zin tikam koroŋ pakan ta tiurpe ma kembei mbalmbal ruŋgun na. Koroŋ tana ndabokbokŋan kat. Tipakapkap begen pa silba, mi rumun rumun pa gol.

Mi parei ta niom pakan kombombooreyom sorok raama zin sipsip men?”

14 Indeeŋe ta Anutu mbura keskeezeŋana iyangwiiri zin king ma tiko pirik na,

ikam ma ŋauŋau mi yaŋpat isu pa abal gabgapŋana Zalmon.

15 Niom abal bibip ki Basan, niom zoyomŋoyom mi bibip,

mi uteyom izalla ta kor a!

16 Kena parei ta motoyom mburmbur pa abal ta Anutu iroogo pa itunu mi ikam ma iwe lene na?

Abal tana, ta Yooba itunu muriini ko imbotmbot pa ma alok.

17 Merere izem abal Sinai,

mi iwwa raama karis kini malmal kan ta munŋaana ka tieene,

mi tila tipet muriini potomŋana Sion.

18 Mi iyaaru ka koi bizin boozo ta ilip pizin na,

ma tito i ma ziŋan tisala abal kini ta kor a.

Mi tomtom tikam koroŋ boozomen pini sorok.

Mi wal zorzooroŋan tilek kumbun pini, mi tikam le koroŋ tomini.

Tana zin tomini, ko ziŋan Yooba Anutu timbotmbot pa muriini tana. ✡

19 Tapakur Merere!

Pa aigule ta boozomen, ni iuluulu iti mi ibadbaada pataŋana kiti.

Mi ni Anutu ta ikamkewe iti. ✡

20 Anutu kiti, ni Anutu ta ikamkewe zin tomtom ma timbot ambai.

Merere kiti Yooba, ni itatkewe iti pa meeteŋana. ✡

21 Anutu ko ipetepaala ka koi bizin uten.

Tana zin wal ta titoto zaala sananŋana na, ni ko ipun zin ma timap.

22 Merere iso ta kembei:

“Koyom koi bizin ta timbot lele Basan na, nio ko aŋkam zin ma timiili ma timar.

Mi zin ta timbot mozo lukutuunu na tomini, nio ko aŋkam zin ma tise.

23 Mi siŋin ko iwe kembei ta karoozo be kawwa la leleene.

Mi me tiom ko tiwin siŋin tana.”

24 O Anutu, nu ta king tio. Mi nu lip pa malmal kek.

Tana mar raama lelem ambai, mi lela urum ku potomŋana, be zin iwal biibi tire u.

Nu muuŋgu, mi wal ku tito u ma tilema.

25 Zin mboe kan timuuŋgu,

to zin tamuriŋ ta tiyelyel kakaaba na timbot lukutuunu,

mi zin kombom kan tipa kaimer.

26 Niom wal ki Anutu ta kulup yom su kereene uunu na, kapakuri pa kampeŋana kini.

Niom wal ta uunu tiom ipet pa Yakop na, kamap ma kiwit Yooba zaana!

27 Benyamen ta kaimerŋana na, wal kini timuuŋgu.

To zin peeze kan ki Yuda tila raama wal kizin.

Mi zin peeze kan ki Sebulun mi Naptali tito zin.

28-29 Anutu, nu ur sua pataaŋa kek ta kembei:

Niam ko amender mbolŋana.

Tana mbot lela urum ku potomŋana ta Yerusalem na,

mi swe mburom ma amre mini, kembei ta muŋgu kamam piam na.

Tonabe zin king lelen ambai pu, mi timar ma tikam lem koroŋ pakan.

30 Zin Aikuptu kan timbotmbot yok Nil kezeene kembei puge.

Mi zin karkari ta mburan bibip na, zin kembei makau uunuŋan ta ziŋan lutun bizin tiketkeete ma tiwwa.

Yaamba zin wal tana. Naso tilek kumbun pu, mi tikam lem pat silba pakan.

Zin wal ta lelen ilip pa mbulu ki malmal na, yaŋgwiiri zin ma timbot leŋaleŋa.

31 To biibi kizin Aikuptu ko iŋgo zin menderŋan kini ma timar Yerusalem.

Mi zin Etiopia kan ko timar mi tikam lem koroŋ ambaimbaiŋan pakan tomini.

32 Niom tomtom ta karao pa toono ta boozomen, kombo mboe pa Anutu.

Kombo mboe pini mi kapakuri.

33 Pa ni imbotmbot se miiri tieene, mi iwwa pa maŋaanaŋana ta muŋgu kat mi imar.

Keleŋ. Ni izzo sua raama mburaana biibi.

Kalŋaana na, kembei ta lele ikuruŋ i. ✡

34 Tana kosoyaara Anutu mburaaana.

Pa ni king biibi ŋonoono, ta ikamam peeze pizin Israel,

mi izzwe mburaana sala maŋaanaŋana.

35 Anutu kizin Israel, ni imbotmbot lela urum kini potomŋana mi izzwe mburaana. Tabe tomtom tire mi timoto.

Mi ikamam mburaana pa wal kini mi ipombolmbol zin.

Tana tapakur Anutu pa kampeŋana kini! ✡

69

Suŋŋana ki tomtom ta ibaada pataŋana biibi pa Anutu zaana

Mboe ki Dabit

1 O Anutu, kamke yo lak!

Pa yok ise ŋgureŋ kek ma iŋgi be ilol yo i.

2 Nio aŋdubup sula tiiŋgi biibi

ma kumbuŋ iteege toono mbolŋana sa som.

Nio aŋbot li biibi lukutuunu,

mi iŋgi be wo isur yo ma aŋla leŋ i.

3 Anutu, nio aŋsaana kek.

Tiŋiizi tio imama ku ma iŋgi be ŋgureŋ imun i.

Nio aŋurur motoŋ pu be uulu yo, mi som.

Tana mburoŋ imap.

4 Zin iwal, ta tiurur koi pio sorok.

Irao aŋnin zin na som. Pa tilip pa uteŋ runrun!

Koŋ koi bizin ta tisombe tipasaana yo na, zin mburanŋan,

mi tiŋgalŋgal sua pakaamŋana pio.

Tizzo be aŋpimiili koroŋ kizin.

Mi ko aŋpimiili be parei? Pa aŋkem koroŋ kizin sa som. ✡

5 Anutu, mbulu tio kankaanaŋana mi zooroŋana tio, ina nu ute ma imap.

Mbulu boozomen ta aŋkam ŋoobo na, sa ike pa motom som.

6 Yooba, nu mburom keskeezeŋom.

Uulu yo lak!

Kokena zin wal ta tiurur matan pu mi tipase pu na, tire pataŋana tio mi kan miaŋ pa, to titop pa urlaŋana kizin.

O Anutu tiam Israel, nio aŋkam ŋgar biibi pa zin wal tau tikam kinkiini be tiute u mi timbot kolouŋana pu na.

Uulu yo: Kokena mbulu ta ipet pio na, ikam zin ma kan miaŋ.

7 Pa nio aŋbesmbeeze pu. Tamen tomtom tirepilpiili yo,

mi tikamam ma koŋ miaŋ mi aŋtuntuundu men.

8 Wal tio tire yo kembei nio ndelŋoŋ.

Mi toŋmatiziŋ tio ŋonoono ta noyam tamen na, tipizil ndemen pio kembei nio tomtom ki lele pakaana toro. ✡

9 Nio leleŋ pa urum ku ilip, mi aŋkamam kaisiigi pa be aŋurpe.

Tanata wal pakan ta tirepilpiilu na, tirepiili yo tomini. ✡

10 Nio aŋtaŋtaŋ mi aŋgalsek ituŋ pa kini kanŋana bekena motoŋ iŋgal katu.

Mi ina ikam ma tomtom matan repiili yo.

11 Mi indeeŋe ta leleŋ ipata mi aŋgun muuŋgu na,

tomtom tikam seŋge pio.

12 Zin wal ta tiluplup zin su kar keteene na, tiwidit mbol pio.

Mi aŋwe ŋeu pizin wal winŋana kan be timbut len mboe pa.

13 Mi nio na, aŋzuŋzuŋ pu men.

Yooba, muŋai yo lak! Pa nu urur kat lelem pa wal ku mi toto sua ku mbukŋana.

Tana leŋ suŋŋana tio ti, mi swe kampeŋana ku pio. ✡

14 Tatke yo pa pataŋana biibi ti:

Kokena aŋdubup sula tiiŋgi mi sam ma aŋla leŋ!

Kamke yo pa koŋ koi bizin naman.

Tatke yo pa li biibi tiŋgi: Kokena aŋmon.

15 Uulu yo: Kokena wo isur yo ma aŋla leŋ.

Kamke yo: Kokena aŋmon sula mozo lukutuunu.

Maata yo ma aŋse pa naala ta usomŋana i:

Kokena toono ipol salakaala yo.

16 Yooba, nu ambaiŋom. Nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku. Tana leŋ suŋŋana tio mi uulu yo.

Muŋaiŋana ku na, biibi kat. Tana motom iŋgal yo mini.

17 Nio mbesooŋo ku. Piŋgis motom pio pepe.

Pa iŋgi aŋbot la pataŋana biibi kat leleene. Tana pekel kalŋoŋ karau men.

18 Mar lae tio, mi uulu yo.

Kamke yo pa koŋ koi bizin.

19 Mbulu ta koŋ koi bizin tikamam pio, ina nu ute lup kek.

Zin tirepilpiili yo, mi tipamiaŋ yo, mi tikototo yo.

20 Mi tipamiaŋ yo, mi tipasaana leleŋ ma isaana kat.

Tana aŋso ko tomtom sa imar mi ipotor leleŋ.

Mi som. Tomtom sa imar tio som.

21 Indeeŋe ta petel yo na, titooro koŋ kini raama koroŋ pakpakŋana.

Mi miri yo na, tikam koŋ yok pakpakŋana ma aŋwin. ✡

22 Tana suŋŋana tio ima ku ta kembei: Mbalia ta kini kizin imbotmbot se na, ko iwe kembei ta napitpit pizin.

Mi guraaba kizin ko tiwe kembei ta kilis pizin. ✡

23 Kam zin ma matan ipis ma irao tire lele mini som.

Mi pamoto zin kat ma riŋriŋ ikam zin.

24 Mbooro ta ketem malmalŋana imbot sula na,

liŋ ma isalakaala zin be tiyamaana kat.

25 Kam ma lele kizin ta timbotmbot pa na, bilim.

Tomtom sa ko ilela beeze kizin mini som. ✡

26 Pa tomtom ta nu balisi kek na, zin tisu mi tiseeze mataana mini.

Tomtom ta nu puni ma ire yoyouŋana na, zin tininin kao pini.

27 Wal tana sanaana kizin na, motom mbeleele pepe.

Motom kiskis, mi pokot ma pokot kat! Muŋai zin risa pepe.

28 Mus zan pa ro ki mbotŋana mata yaryaaraŋana ma tila len.

Sombe beede wal ndeeŋeŋan zan ise, na wal tana zan ila raama pepe. ✡

29 O Anutu, iŋgi aŋbaada pataŋana mi aŋre yoyouŋana biibi.

Mar mi uulu yo. Wit yo mi ur yo sala kor. Naso aŋbot ambai.

30 Nio ko aŋbo mboe mi aŋpakur Anutu zaana. Pa nio leleŋ ambai kat pini.

Tana ko aŋwit uruunu ma isala kor! ✡

31 Pa mbulu ta kembei, Yooba ko leleene ambai pa ma ilip pa makau ta tikamam pa patoronŋana i. ✡

32 Zin wal ta pataŋana ikam zin na, sombe tire Anutu iuulu yo, inako menmeen zin.

Mi zin wal tau tikamam kinkiini be tiute kat Anutu mi timbot kolouŋana pini, nako tikam pombolŋana. ✡

33 Pa zin wal ta timbot ŋoobo mi tiru zalan na, Yooba ileŋleŋ suŋŋana kizin.

Zin wal kini ta timbotmbot la pataŋana leleene na, ni irao ipizil ndemeene pizin na som.

34 Saamba ma toono mi tai, ramaki koroŋ boozomen ta tiwwa pa na, niom kamap ma kapakur Anutu zaana.

35 Pa ni ko ikamke kar Sion ma imbot ambai mini, mi ipamender zin kar ta timbot lele pakaana ki Yudea na.

Tonabe zin mbesooŋo kini tikam lele tana ma iwe len, mi timbot pa mini.

36 Mi kaimer, toono tana ko iwe popoŋana kizin len, be zin tomini timbot pa.

Tana zin wal ta so tiur kat lelen pini, nako timbotmbot ta tana.

70

Tomtom ta ipiyar Anutu be iuulu i

Mboe ki Dabit

1 O Anutu, tatke yo pa pataŋana tio ti.

Yooba, loŋa mar mi uulu yo. ✡

2 Zin wal ta tirru zaala be tipun yo ma aŋmeete i na,

pakankaana zin, mi pimiili zin ma tila len raama kan miaŋ.

Mi zin wal ta tire pataŋana tio ti mi menmeen zin pa na,

zin tomini, ziiri zin ma timiili ma tila raama kan miaŋ.

3 Mi zin wal ta kalŋan izalla sorok ma tizzo: “A buri! Mbulu ta lelende pa be ipet pini, ta ipet pini kek!”

Na wal ta kembena, koto zin, mi pamiaŋ zin, mi pimiili zin ma tila len.

4 Tamen wal boozomen ta so tikamam kinkiini be tiute katu mi timbot kolouŋana pu na,

zin ko lelen ambai mi menmeen zin pu.

Mi zin wal ta lelen pa ulaaŋa ku ilip,

nako tizzo totomen ta kembei: “Tapakur Anutu zaana. Pa ni ta biibi ŋonoono!”

5 Yooba, iŋgi pataŋana taiŋgi ikam yo ma aŋrru zaala.

Mi leŋ ulaaŋa toro sa som.

Mi nu ta ulaaŋa tio mi tuŋ ŋonoono.

Tana naunau pepe. Loŋa mar mi uulu yo!

71

Suŋŋana ki kolman ta urlaŋana kini imbol kat

1 Yooba, nio aŋpase pu be we ur pio mi menderkaala yo.

Kokena koŋ koi bizin tikoto yo, to koŋ miaŋ.

2 Nu ndeeŋeŋom. Tana uulu yo mi tatke yo pa pataŋana tio ti.

Ŋgun talŋom pio mi uulu yo.

3 We seraara pa koŋ koi bizin, mi poroukaala yo pizin.

We kembei siiri mbolŋana pio be aŋbotmbot lela totomen.

Pa nu lelem iur pataaŋa kek be kamke yo ma aŋbot ambai.

Tana nio ko aŋmama ku be menderkaala yo.

4 Anutu tio, tatke yo pa zin wal sananŋan naman.

Pa zin tipaŋobŋoobo pa zaala ku, mi timuŋai tomtom sa som. Kokena tikis yo, to tipasaana yo ma aŋsaana kat.

5 Yooba, Merere tio, nio aŋurur motoŋ pu be uulu yo.

Pa indeeŋe ta nio naŋgaŋŋoŋ mi imar na, aŋpase pa nu itum tamen.

6 Nu ta pazal zaala pio, mi anaŋ ikam yo ma aŋsu.

Mi indeeŋe ta anaŋ ikam yo ma aŋsu, mi imar imar indeeŋe koozi na, aŋpase pu. Pa nu ta pombolmbol yo mi motom pio.

Tana nio ko aŋbombo mboe mi aŋpakurkur zom totomen!

7 Zin iwal tikamam ŋgar boozo pio. Pa uraata bibip ta kamam pio, ina izzwe mburom pizin.

Nu ta we ur mbolŋana pio, mi menderkalkaala yo.

8 Tana leleŋ ambai kat pu, mi kwoŋ ipakurkuru. Pa nu zom biibi mi ndabokŋom kat.

Zoŋ ise ma ila zoŋ isula na, aŋwidit urum isala kor.

9 Tamen iŋgi aŋwe kolman kek, mi mburoŋ izzu.

Ziiri yo pa kerem uunu pepe, mi pizil ndemem pio pepe.

10 Pa koŋ koi bizin tiluplup zin mi timburmbuuru koŋ be tipun yo ma aŋmeete.

Mi tizaŋzaaŋa yo ma tizzo pio ta kembei: ✡

11 “Aa, ni, Anutu ipizil ndemeene pini kek.

Tamaŋga mi takami.

Pa ni le tomtom sa be iuuli som.”

12 Tana Anutu, mbot molo pio pepe!

Anutu tio, loŋa mar mi uulu yo.

13 Zin wal ta tiŋgalŋgal sorok sua pio na, pamiaŋ zin mi pun zin ma timap.

Zin wal ta tisombe tipasaana yo na,

koto zin mi pamiaŋ zin kat.

14 Mi nio, nako aŋurur motoŋ pu mi aŋzza u be uulu yo.

Mi ko aŋwidit urum totomen.

15 Kwoŋ ko izzoyaryaara mbulu ku ndeeŋeŋana pizin tomtom.

Zoŋ ise ma ila zoŋ isula, nako aŋzzo pa uraata bibip ta nu kamam pizin tomtom be uulu zin na.

Uraata ku tana, sombe aŋtoombo be aŋnin, na aŋrao som.

16 Yooba, nu kamam uraata bibip mi mburanŋan. Tana aŋwe kwom mi aŋsoyaara uraata ku tana pizin tomtom bekena matan iŋgal.

Nio leleŋ be aŋzzo sua pa mbulu ku ndeeŋeŋana men.

17 Indeeŋe ta nio naŋgaŋŋoŋ, mi imar indeeŋe koozi na, nu zzo yo pa mbulu ku.

Tana aŋzzoyaryaara sua pa uraata ku bibip ta ipa ndel kat.

18 O Anutu, iŋgi aŋwe kolman ma momo isala uteŋ kek.

Mi pizil ndemem pio pepe!

Mbotmbot raama yo ma irao aŋsoyaara mburom mi uraata ku bibip pizin popoŋana tiam tabe tipet pa kaimer i. ✡

19 Anutu, mbulu ku ndeeŋeŋana, ina ilip kat. Isala ma isala ta saamba a.

Mi uraata ku ta kembena. Bibip mi mburanŋan.

Tana nu kadom sa som. Som kat.

20 Ŋonoono, nu kam yam Israel ma amre pataŋana boozomen, mi seeze motoyam.

Tamen nu ko kam yam ma ambot ambai mini.

Iŋgi ambot naala kezeene i.

Tamen nu ko tatke yam pa meeteŋana.

21 Mi nio ta kembena. Nu ko pakur yo ma zoŋ iwe biibi mini.

Mi potor leleŋ, mi kam ma leleŋ ambai.

22 Tonabe aŋse kombom mi aŋpakur zom.

Pa nu toto sua ku mbukŋana.

Anutu tio, nu Anutu potomŋana kizin Israel. Mbulu ku ipa ndel kat.

Tana nio ko aŋse kombom tio mi aŋbo mboe be aŋwit zom.

23 Ko kalŋoŋ isala mi aŋbo mboe pakurŋana pu raama menmeen yo biibi.

Leleŋ ko imap ipakuru. Pa nu ta kamke yo.

24 Tana aigule ta boozomen, zoŋ ise ma ila zoŋ isula na, nio ko aŋzzoyaryaara mbulu ku ndeeŋeŋana ta kamam pizin tomtom na.

Pa zin wal ta tisombe tipasaana yo na,

nu koto zin ma mburan imap, mi pimiili zin ma tila raama kan miaŋ.

72

Zin Israel tisuŋ Anutu be ipombol king kizin

Mboe ki Salumo

1 Anutu, pombol king tiam be imender pizin tomtom mi iurpe kat pataŋana kizin.

Mi paute i pa mbulu ku ndeeŋeŋana.

2 Sombe ikam peeze pizin wal ku, na uuli be ikam ma indeeŋe men.

Mi pomboli be imender pizin wal ku ta timbot ŋoobo i, mi iurpe pataŋana kizin.

3 Pa mbulu kini ndeeŋeŋana, ta ko iwe zaala pa lele ti be imbot ambai,

mi ipiyooto mbulu luumuŋana.

4 King tiam ko imender pizin wal sorrokŋan, mi iporou pizin.

Mi zin wal ta timbot ŋoobo na, ni ko iuulu zin.

Tamen zin wal ta tikototo zin sorrokŋan mi tikamam pataŋana pizin na, ni ko ikoto zin, mi iparamutmut zin ma mburan imap kat. ✡

5 Pombol king tiam be imbotmbot ambai men,

mi iseeŋge iseeŋge ma ila, kembei ta zoŋ ma puulu i.

6 Mi uuli be ikam kat peeze.

Naso iuulu zin tomtom kembei yaŋ ta izzu pa mokleene mi ipembesmbeeze toono na.

7 Mazwaana ta so ni ikamam peeze na, piyotyooto mbulu ndeeŋeŋana ma izze ma iwe biibi.

Mi kam mbulu luumuŋana ma izze raama. Naso tomtom timbot ambai men, mi iseeŋge iseeŋge ma ila, kembei ta puulu i. ✡

8 King tiam ko ikam peeze pa lele ta biibi kat. Ka seŋgaaŋa su tai pakaana ta, mi ila ila ma imap su tai pakaana toro.

Ko imaŋga su yok Euprates, mi ila ila ma irao toono ta boozomen.

9 Ni ko ilip pa ka koi bizin. Tana zin ko timar mi tilek kumbun pini,

mi timbilmbil su kereene uunu be leleene isaana pizin mi imuŋai zin.

10 Zin king ki Tarsis ziŋan zin king ta timbot irao mutumutu ta boozomen, nako timar mi tikam le koroŋ ambaimbaiŋan pakan bekena tipakuri.

Mi zin king ta timborro lele pakaana ki Sieba mi Seba na, zin tomini ko timar mi tikam koroŋ ambaimbaiŋan pini. Pa zin ko timbot la ni kopo mbarmaana tau.

11 Tana king ta munŋaana men ko tilek kumbun pini.

Mi karkari ta boozomen ko timbesmbeeze pini. ✡

12 Pa zin wal ta len koroŋ som, mi zin wal sorrokŋan ta timbot ŋoobo mi len ulaaŋa sa som na, sombe titaŋroro i,

na ni ko iuulu zin mi itatke zin pa pataŋana kizin.

13 Zin wal tau len mburan biibi som, mi zin wal ta timbot ŋoobo mi tiru zalan na,

ni ko leleene isaana pizin mi ikamke zin pa pataŋana kizin.

14 Tana sombe wal pakan tiurur pataŋana pizin mi tiseseeze matan, na ni ko imender pizin mi itatke zin la wal tana naman.

Pa ni ko iur leleene pizin kembei toŋmatiziŋ kini ŋonoono. Tana irao igeede zin mi siŋin ireere sorok na som.

15 Anutu ko ipombol king tiam be imbotmbot ma molo.

Mi zin wal ki lele pakaana ki Sieba ko tikam le pat gol ta milmilŋana ma iŋgeeze kat.

Mi aigule ta boozomen, zoŋ ise ma ila zoŋ isula na, wal kini ko tizuŋzuŋ Anutu be ipomboli,

mibe ikampe i ma imbotmbot ambai men.

16 Mai ambaiŋana ko ipet pa toono tiam.

Ko ipet pa mokleene ta imbot sala abal uteene na tomini.

Mi toono mbuyeene ko kembei ta abal Lebanon, mi ikam ma kini ambaimbaiŋan boozo ipet.

Mi tomtom ta kembena. Kar ta boozomen ko timasak ma kan tomtom bizin tiwe boozomen

kembei ta mbutmbuutu izaara ma ilol toono.

17 King zaana biibi ko imbotmbot ma alok, kembei ta zoŋ i!

Tomtom ko tiwidit uruunu, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Pa ni ta ko iwe zaala pa wal ta munŋaana men be kampeŋana ki Anutu ise kizin.

Tana zin karkari ta boozomen ko tire kampeŋana ki Anutu ta imbotmbot se kini na, mi tipakurkuri. ✡

18 Tapakur Yooba! Ni Anutu kizin Israel!

Pa ni itutamen ta ikamam uraata bibip ta ipa ndel kat.

19 Tapakurkuri totomen! Pa ni zaana biibi mi mburaanaŋana.

Ni ko iswe mbulu kini ndabokŋana mi zaana biibi ma irao toono ta boozomen.

Ŋonoono ma ŋonoono kat!

20 Suŋŋana ki Dabit ta Yesi lutuunu i, ta imar imap su ti.

73

Mboti ambaiŋana kizin wal sananŋan itoombo urlaŋana ki tomtom ta

Mboe ki Asap

1 Ŋonoono kat, Anutu, ni ikamam mbulu ambaiŋana pizin Israel.

Zin wal ta lelen ŋgeezeŋan na, ni ikampewe zin biibi kat. ✡

2 Nio ti, muŋgu kumbuŋ ikam ŋgiris, ma rimen mi aŋmel.

Rimen ŋonoono mi aŋtop pa urlaŋana tio.

3 Pa aŋre mboti kizin wal sananŋan ta nin izze mi tipakurkur zitun na, ambai komboono.

Tabe ikam ma motoŋ mburmbur pizin. ✡

4 Pa zin na, titum ma kulin iŋgeeze, mi timbot ambai men ma irao meeteŋana kizin.

Mi meeteŋana kizin tomini, tire yoyouŋana pa som.

5 Pataŋana ki toono ta ikamam iti tomtom na, indeŋdeeŋe zin som.

Zin len pataŋana sa som.

6 Mbulu kizin ta tipakurkur zitun ma nin izze sorok, ina tipamaala pizin tomtom kembei ta natabu i.

Mi mbulu kizin ta tikamam sorok malmal pizin tomtom mi tipasansaana zin, ina tiswe ma imbot kat mat, kembei ta mburu kizin mat kana.

7 Tere zin na, keren indu. Pa tikam len mboti ambaiŋana kat. Tabe titum len ma tau!

Mi ŋgar ki pakurŋana ta imbotmbot la lelen na, biibi ma ilip.

8 Zin tirepilpiili zin tomtom, mi tiwirri sua sananŋana pizin.

Mi tipakurkur zitun, mi tikototo zin tomtom pa sua kizin pamotoŋana.

9 Wal tana tipakurkur zitun. Pa Anutu ta imbot saamba na, tipasansaana sua pini.

Mi tiwirri sua sananŋana pizin tomtom ta timbotmbot toono na tomini.

10 Tabe tikamam ma Anutu wal kini tomini, titoto zin,

mi tikanan la kalŋan.

11 Mi tizzo ta kembei: “Aa, mbulu ta amkamam i, Anutu iute?

Anutu kor kana, ni le ŋgar sa?”

12 Kere kat kek? Wal sananŋan, mbulu kizin ta kembei.

Len pataŋana sa som, mi tindoundou len koroŋ boozo.

13 Muŋgu nio aŋkam ŋgar ŋoobo ta kembei, tana aŋso pa ituŋ ma aŋso: “Ŋonoono kat. Mbulu tio ambaiŋana, ina aŋkamam sorok.

Parei ta motoŋ iŋgalŋgal ituŋ bekena leleŋ iŋgeeze, mi leŋ uunu sa isaana som?

14 Mi iŋgi Anutu ikam yo ma aŋrre yoyouŋana pa mbeŋ ma aigule.

Aigule ta boozomen, zoŋ ise na, ni iballis yo men.”

15 Anutu, ŋgar tio sananŋana tana, sombe aŋswe ma ipet mat,

so aŋpasaana zin wal ku, mi aŋpakankaana ŋgar kizin.

16 Tana nio aŋkam ŋgar boozo kat pa mbulu ta iwedet pizin wal sananŋan, mi aŋrru ka ŋgar. Tamen aŋrao som.

Pa ike pio. Tabe ikam ma leleŋ ipata kat.

17 Kaimer aŋlela urum ki Anutu mi aŋsuŋ.

To ŋgar tio ipet, mi aŋkilaala mbulu tabe ipet pizin wal sananŋan pa kaimer i.

18 Ŋonoono kat, nu ko ur zin la zaala sipirpirŋana,

bekena kam zin ma timelmel mi tipun kat zin.

19 Ko karau men mi pambiriizi zin.

Ko yaŋgwiiri zin ma tila len. Tana tomtom ko tire mi timoto. ✡

20 Merere, nu sombe maŋga mi pambiriizi zin, nako timap kat.

Zin ko kembei koroŋ ta tere la miuŋana na.

Sombe tamaŋga pa mankwoono na, imbiriizi ma ila ne kek.

21-22 Indeeŋe ta motoŋ mburmbur, mi leleŋ iŋgis na,

aŋkam kat ŋgar som.

Nio aŋtalli pu kembei mbili ta le ŋgar somŋana i.

23 Tamen nu zem yo som. Nu mbotmbot raama yo totomen,

mi teege nomoŋ woono mi kiskis yo.

24 Nu pazalzal yo be aŋto ŋgar ku.

Mi kaimer, nako pakur yo, mi kam yo ma aŋbotmbot raamu ma alok.

25 Nio aŋkam ŋgar pa koroŋ toro sa ki kar saamba som. Nu itum tamen!

Mi iŋgi nu mbotmbot raama yo, tana aŋru leŋ koroŋ toro sa ki toono paso?

Pa nu itum tamen, ina rao pio. ✡

26 Sombe ŋgar tio ikamam be isaana mi mburoŋ izzu,

na Anutu ko ipombol yo mi ikis yo.

Tana nio aŋre Anutu kembei koroŋ tio ŋonoono kat.

27 Zin wal ta so lelen imbot molo pu, nako tisaana ma tila len lup.

Mi zin wal ta so tipizil ndemen pa sua ta timbuk ima ku, na nu ko pasaana zin.

28 Mi nio, sombe aŋbot kolouŋana pa Anutu, na leleŋ ambai kat ma ilip.

Pa aŋpase pa Yooba Anutu be iwe ur pio mi imenderkaala yo.

Tana ko aŋzzoyaryaara uraata kini boozomen ta ni ikamam na.

74

Zin Israel titaŋroro Anutu pa urum kizin ta kan koi bizin tireege ma isu lene

Mboe ki Asap

1 O Anutu, parei ta nu pizil kat ndemem piam? Ko ambotmbot ta kembei ma alok?

Niam sipsip ku, mi nu ta mboroŋan tiam. Parei ta ketem malmal kat piam ta kembei? ✡

2 Niam wal ta ambot lela lupŋana ku leleene na, wal ku ŋonoono.

Pa muŋgu kat nu tatke tumbuyam bizin pa pataŋana kizin, mi kam zin ma tiwe lem.

Tana motom iŋgal yam tomini. Mi motom ŋgal abal Sion.

Pa ina, nu kam ma iwe itum murim be mbotmbot pa. ✡

3 Itum mar mi re lele ku ta isaana ma imbotmbot i.

Koyam koi bizin tireege urum ku potomŋana ma isu lene, mi tipasaana lup.

4 Lele ta muŋgu nu itiŋan taparluplup ti su pa i, ina kom koi bizin tikam ma iwe len.

Mi kalŋan izalla, mi tipamender koroŋ kizin lela ma iwe kilalan kembei tilip piam kek.

5 Mi tikam mbulu kembei zin wal ta tikam nakabasi kizin

ma tila su be tikas ke.

6 Pa ke ndabokbokŋan boozomen ta tisap koroŋ kunun ila be tipeŋgeeze urum ku na,

tikam nakabasi mi tipetekatkat ma tisaana lup.

7 Mi tiur you pa urum ku, mi ikan ma imap.

Tana itum murim ta zom imbotmbot pa na, tipasaana ma isaana kat.

8 Mi tisombe tikoto yam mi tipasaana kat yam.

Tana lele boozomen ki toono ti ta amluplup yam su pa i be amzuŋzuŋ pu na, tiur you pa, mi ikan zin ma timap.

9 Mi iŋgi amre kilalan sa kembei nu mbotmbot raama yam men i na som.

Mi kwom sa imbot be iso yam pa ŋgar ku na som.

Mi tomtom tiam sa iute som. Ko pataŋana ti imap ŋiizi?

10 Anutu, iŋgi kom koi bizin tikamam seŋge pu, mi tirepilpiilu, mi tipasomsom zom.

Parei, ko zem zin ma tinoknok ta kembei ma alok?

11 Parei ta nu lul nomom, mi gedgeede yam men?

Maŋga mi pun zin ma timap!

12 Anutu, ta muŋgu mi imar na, nu ta king tiam mi ulaaŋa tiam.

Mi nu kamam uraata bibip isu toono ti bekena uulu yam.

13-14 Itum mburom ta ipun tai ma tai mburaana imap. Mi Lebiatan itunu ta koroŋ sananŋana ŋonoono mi imbotmbot tai na, nu petepaala uteene ta boozomen,

mi kam pizin buzur saŋsaŋŋan ta timbot lele bilimŋana na ma tikan. ✡

15 Lele pakan na, nu kam ma yok bukbuk ma ise pa toono, mi ireere ma iwe yok.

Mi lele pakan na, nu kam yok bibip ma timakmaaga. ✡

16 Nu ta mborro aigule mi mbeŋ tomini.

Mi nu ta ur zoŋ mi puulu ma timbotmbot la murin. ✡

17 Nu ur toono ka seŋgaaŋa,

mi ur gorgor ki re mi iwaara. ✡

18 Yooba, motom iŋgal sua repiiliŋana ta kom koi bizin tikamam pu na.

Iŋgi wal kankaanaŋan tizorzooru mi tipasansaana zom.

19 Mi niam ta wal ku na, mburoyam biibi som. Tana itum poroukaala yam.

Kokena koyam koi bizin timaŋga piam mi tipasaana yam.

Iŋgi ambot ŋoobo kat. Kokena motom mbeleele kat yam.

20 Motom iŋgal sua mbukŋana ta kam piam wal ku na, mi uulu yam.

Re. Iŋgi wal sananŋan tikewe la zugut, mi tikamam malmal mi zigzik ma irao toono ti.

21 Mi koyam koi bizin tikototo yam. Tana uulu yam: Kokena amur sorok motoyam pu, to koyam miaŋ.

Uulu zin sorrokŋan mi zin wal ta timbot ŋoobo na. Naso timaŋga mi tipakur zom.

22-23 Anutu, maŋga mi swe mburom. Poroukaala yam. Pa niam wal ku tau.

Motom iŋgalŋgal mbulu ki kom koi bizin, mi ur kadoono pizin. Pa kalŋan izalla mi tiwirri sua boozo pu.

Iŋgi wal kankaanaŋan tizorzooru mi tikamam sua repiiliŋana pu pa berek ma ila mbeŋ.

Tana maane pizin pepe.

75

Anutu ko iur kadoono pizin tomtom

Mboe ki Asap Ka ŋger: Pasaana pepe

1 Anutu, niam leleyam ambai pu mi ampakurkur zom.

Amwidit urum paso, nu mbotmbot kolouŋana piam.

Tanata amzzoyaryaara uraata ku bibip ta ndabokbokŋan mi ipa ndel kat.

2 Mi Anutu iso ta kembei: “Nio ituŋ aŋur nol tabe aŋpamender zin tomtom pa i.

Mi sombe aŋur kadoono pizin, nako aŋkam ma indeeŋe men.

3 Sombe toono imurur mi ka tomtom bizin ta boozomen tiseŋeeŋe,

na nio ta ko aŋkis toono uunu ma imbol.

4 Zin wal ta tipakurkur zitun na, nio aŋso pizin ta kembei: ‘Kapakur ituyom irao!’

Mi zin wal sananŋan na, aŋso pizin ta kembei: ‘Niyom izze sorok mi kapase pa ituyom mburoyom pepe!

5 Pa mburoyom biibi iŋgoi? Tana kapakur yom pepe,

mi kipiri sua repiiliŋana pepe!” ’

6 Pa pakurŋana imar pa zoŋ uunu som,

imar pa lele ta zoŋ isula na som,

imar pa lele toro sa som.

7 Imar pa Anutu itutamen tau. Pa ni ta tiiriŋana katuunu.

Wal pakan, ni ikototo zin. Mi wal pakan na, ni ipakurkur zin. Itoto itunu leleene tau. ✡

8 Ŋonoono kat. Mbooro ta imbot la Yooba namaana kek.

Mi mbooro tana na, bok pa kete malmalŋana kini.

Ni ko ipiwin wal sananŋan boozomen ta timbotmbot toono na, mi tiwin ma imap.

Tuturaana sa ko irao imbot na som. ✡

9 Mi nio, nako aŋzzoyaryaara uraata bibip mi ndabokbokŋan ki Yooba ma alok.

Ko aŋbombo mboe mi aŋpakurkur Anutu ki Yakop zaana.

10 Pa ni iso ta kembei: “Wal sananŋan na, nio ko aŋpunmeete mburan.

Mi wal ndeeŋeŋan na, nio ko aŋpombol zin ma mburan izze, mi aŋpakur zin.

76

Anutu mburaana biibi kat

Mboe ki Asap

1 Zin Yudea kan tiute Anutu.

Mi wal kini Israel tipakuri pa zaana biibi.

2 Beeze ki Anutu imbotmbot Yerusalem.

Pa muriini ŋonoono ta abal Sion.

3 Indeeŋe ka koi bizin timaŋga pini su lele tana na, ni isebogboogo buza kizin mi peene kizin lutunlutun ta you ikanan la i, mi ipetepaala siŋgiao kizin.

Tana mburu kizin boozomen ta malmal kana i, na ni ipasaana lup.

4 O Anutu, nu mbotmbot lela azuŋka biibi leleene, mi nu ta biibi ŋonoono.

Pa nu ndabokŋom kat mi mburom keskeezeŋom. Nu lip pa zin abal ta aliŋgumoraŋan.

5 Kom koi bizin na, wal mburanŋan mi lelen imet kat. Mi nu porou ma lip pizin, tabe wal ku tila mi tiyo len mburu kizin malmal kana ma imap.

Nu pun kom koi bizin ma tisu tiwe uri lup. Mi ko irao timaŋga mini na som.

Malmal kan kizin na, wal mburanŋan.

Tamen tirao be tikam kosa sa som.

6 Anutu ki Yakop, indeeŋe ta nu yespokpok zin na,

zin hos kizin raama kan tomtom bizin timetmeete ma timap, mi tisu timbombooren.

7 O Merere, tomtom ta boozomen timototo u.

Pa sombe nu ketem malmal,

na asiŋ irao imender su kerem uunu? Som.

8-9 Indeeŋe ta wal pakan tikam pataŋana pa wal ku isu toono ti na,

nu mender pizin mi kamke zin ta boozomen.

Nu mbot saamba, mi ur kadoono pa kan koi bizin.

Tabe kam ma tomtom ta boozomen ki toono timoto kan mi timaane men.

10 Ŋonoono kat. Keten malmalŋana kizin tomtom, ina iwe zaala pu be swe mburom. Tana tomtom tipakurkuru.

Mi zin wal ta ketem malmalŋana ku ikas zin som, inako tiliu u, mi tizuŋzuŋ pu mi timbesmbeeze pu. ✡

11 Niom wal ta kumbuk sua pa Yooba be kakam koroŋ sa pini na, motoyom iŋgal sua tiom tana mi koto.

Mi niom karkari ta kombot kolouŋana na tomini, kakam koroŋ tiom ambaimbaiŋan pakan pini.

Pa ni ta ikamam zin tomtom ma timoto kan.

12 Zin peeze kan ta tipase pa zitun mburan na, Anutu ikototo zin.

Tana ni ikamam zin king ta toono kan i ma timototo.

77

Suŋŋana ki tomtom ta iyamaana kembei Anutu ipizil ndemeene pizin Israel kek

Mboe ki Asap

1 Nio aŋtaŋroro Anutu be iuulu yo.

Kalŋoŋ isala, mi aŋsuŋi be iŋgun talŋaana pa suŋŋana tio.

2 Pa iŋgi aŋbot pataŋana biibi leleene. Tana aŋkam kinkiini be aŋute ŋgar ki Merere.

Mbeŋ ma aigule na, aŋwidit nomoŋ izalla mi aŋzuŋzuŋ pini.

Tamen Anutu ikam mbulu sa be ipotor leleŋ na som.

3 Nio motoŋ iŋgalŋgal Anutu na, leleŋ itaŋtaŋ.

Mi aŋkamam ŋgar boozo, tabe leleŋ ipata ma mburoŋ imap.

4 Mbeŋ na, aŋkennekaala motoŋ risa som.

Mi leleŋ ipata kat ma irao aŋso sua som.

5 Pa ŋgar tio imilmiili pa mbulu ta muŋgu Anutu ikamam pa wal kini na.

Motoŋ lala pa ndaama ndaama ta ni iuluulu zin.

6 Tana mbeŋ na, aŋbombo mboe,

mi aŋkamam ŋgar la leleŋ mi aŋrru pataŋana taiŋgi ka uunu.

7 Parei, ko Merere ipizil ndemeene piam, mi ambotmbot ta kembei ma alok?

Irao leleene imiili piam mini som?

8 Mbulu kini ta itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini na, imap kek?

Sua ta muŋgu imbuk piam na, ko itop ma iwe koroŋ sorok?

9 Parei, iŋgi Anutu mataana mbeleele kampeŋana kini,

mi kete malmalŋana kini iyembut muŋaiŋana kini?

10 Tana aŋso pa ituŋ ma aŋso: “Iŋgi Anutu itooro ŋgar kini kek, tanata mburaana iporoukalkaala yam mini som.”

Uunu tiŋgi tabe ikam ma leleŋ ipata kat.

11 Pa Yooba, nio motoŋ iŋgalŋgal uraata ku.

Motoŋ imilmiili pa mos bibip ta muŋgu nu tortooro na.

12 Nio aŋkamam ŋgar pa uraata ku ta boozomen,

mi motoŋ lala pa mos mburanŋan ta muŋgu kamam na.

13 O Anutu, nu kamam mbulu potomŋana men. Mbulu ku ipa ndel kat.

Mi Anutu toro sa zaana biibi kembei ta nu na som. ✡

14 Nu Anutu ta tortooro mos bibip.

Nu zzwe mburom pizin karkari ma tire kat.

15 Zin wal ku ta Yakop mi Yosep popoŋana kizin na,

itum mburom, ta itatke zin pa pataŋana kizin. ✡

16 O Anutu, indeeŋe ta yok bibip tire u na,

motoŋana ikam zin.

Mi tai ta imbot sula kat ta maaŋga na, imoto tomini.

Tabe ikam uraata ma ka mbelut ise. ✡

17 Mi lele igabgap, mi iswiri yaŋ isu toono.

Mi lele ikuruŋruŋ, mi ikimitmit,

mi lolo niini iwenweene ma imiyaryaara.

18 Nu kam ma miiri napiu itoogo, mi lele ikuruŋ ma kalŋaana biibi,

mi lele ikimitmit ma ka azuŋka iyaara pa toono.

Mi nu toktok toono ma ilala imarmar.

19 Mi zaala ku ipa tai leleene.

Tai ta mburaana biibi na, nu peete, mi imet ma iwe ru.

Mi pa ma la na, tomtom sa ire kumbum muriini som. ✡

20 Mi nu muŋmuuŋgu pa wal ku kembei ta mboroŋan kizin sipsip.

Mi ur Mose ziru Aron ma tikam ruŋgum, mi tiyaaru zin Israel ma tila.

78

Muŋaiŋana ki Merere mi zooroŋana kizin Israel

Mboe ki Asap

1 O niom wal tio, kuŋgun talŋoyom pa sua tabe aŋkam piom i.

Niom ta boozomen keleŋ sua tabe aŋso yom pa i.

2 Pa kwoŋ ko ikaaga mi aŋpit mbol piom.

Ko aŋso pa mbulu ta muŋgu ipet na, mi aŋpeeze ka ŋgar turkeŋana piom.

3 Mbol ta iŋgi be aŋso i, tumbundu bizin tipit piam ma amleŋ,

tanata amute.

4 Muŋgu Yooba izzwe mburaana ma iwedet mat.

Ni itortooro mos mburanŋan boozo, mi ikamam uraata bibip.

Tanata tomtom tipakurkuri.

Mi uraata kini tana, iti irao tawatkaala pa lutundu bizin na pepe. Bela tozzoyaryaara.

Naso popoŋana kiti tabe tipet pa kaimer i tileŋ tomini.

5 Zaala tabe wal kini tito bekena ni ziŋan tiparlup zin ma tiwe tamen na, muŋgu Yooba iswe pa tumbundu bizin, ta popoŋana ki Yakop na.

Ni iso zin Israel pa sua kini.

Mi iur sua pa tumbundu bizin

be zin kadoono tipaute lutun bizin pa sua tana. ✡

6 Naso zin tomini tileŋ,

tona zin kadoono tipaute lutun bizin,

mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

7 Mi popoŋana kizin ko tipase pa Anutu,

mi matan iŋgalŋgal uraata ta ni ikamam na,

mi titoto tutu kini.

8 Kokena tikam kembei ta tumbun bizin.

Pa tumbun bizin na, wal zorzooroŋan kat.

Titoto Anutu leleene som,

mi tiurur kat lelen pini som,

mi titoto sua ta timbuk pini na som.

9 Zin popoŋana ki Eparaim na, len peene ambaimbaiŋan be tikam malmal pa.

Tamen indeeŋe ta malmal ipet na, zin tiko ma tila len.

10 Mi sua ta ziŋan Anutu timbuk na, titoto som.

Mi tipa pai kizin ma indeeŋe pa tutu kini som.

11 Mi matan mbeleele uraata ta muŋgu Anutu ikamam pizin na.

Mos bibip ta ni ikam la matan ma tire kat na, matan iŋgalŋgal som.

12 Indeeŋe ta tumbun bizin timbotmbot Aikuptu na,

Anutu itooro mos bibip su lele keteeneŋana ki Zoan mi zin tire kat pa matan.

13 Mi ni ikam ma tai imet ma iwe ru.

Ikam ma tai imender kembei ta siiri mbolŋana.

Tabe iur zaala pizin mi tipa ma tilae mbaaga.

14 Aigule na, ni imbotmbot la miiri tieene, mi imuŋmuuŋgu pizin mi izzo zin pa zaala.

Mi mbeŋ na, ni iwe kembei ta you mi imuŋmuuŋgu pizin. ✡

15 Indeeŋe ta timbotmbot lele bilimŋana na, ni ipetepaala pat, mi ikam ma yok ipet.

Ikam ma yok tana ireere biibi kat bekena tiwin. ✡

16 Ni ikam ma yok boozomen tiwedet pa raŋ,

mi tirereere ma kembei ta yok bibip.

17 Tamen zin tinoknok men mbulu sananŋana ta tikamam pa Anutu na.

Indeeŋe ta timbotmbot lele bilimŋana ta magargaara men na, tizooro Anutu kor kana kat. ✡

18 Pa tisu mi tiso titoombo mburaana.

Tiso pini be ikam kan kini ta zitun lelen pa i. ✡

19-20 Mi tipasaana sua pini ma tiso:

“Iŋgi tombot lele bilimŋana tiŋgi. Mi ko Anutu mburaana irao be iŋgun mbalia mi ikam kanda kini?

Ŋonoono, ni ipun lae pa pat, mi yok boozomen tirereere kembei ta yok bibip.

Tamen ko irao ikam kanda kini mi buzur?”

21 Anutu ileŋ sua kizin tana na, ipas keteene ma leleene ibayou kat.

To ikam ma you isu mi ikan zin wal kini.

Keteene malmal mi imaŋga pizin Israel.

22 Paso, zin tiurla kini som,

mi tipase pini be iuulu zin som. ✡

23 To ni iur sua pa kataama ki saamba ma ikaaga.

24 Mi ikam ma kini manna isu pizin be tikan.

Ikam kan kini saamba kana. ✡

25 Zin tikan kini ta kizin aŋela i.

Anutu ikam kan kini biibi kat.

26 To ipei miiri biibi ma imar pa zoŋ uunu.

Itunu mburaana ikam ma re ipol.

27 Mi ikam zin man uunuŋan ma dudut ma timar baram su pizin wal kini.

Man ta tirie ma timar na, munŋaana ka tieene, kembei magargaara ki sosou. ✡

28 Anutu ikam zin ma titoptop su lele ta wal kini timbotmbot pa na,

mi tipapiliu beeze kizin.

29 Tana zin Israel tikan tikan ma kopon isaana.

Pa Anutu ikam kan koroŋ ta zin basmai zin pa i.

30-31 Mi zin basmai zin kat. Tana timbel kanŋana.

Tikanan buzur tana ma timbotmbot, mi Anutu kete malmalŋana kini isu,

mi ikas zin wal kizin ta mburanŋan na ma timetmeete.

Ni ikas zin naŋgaŋ karwaŋga kizin Israel.

32 Zin Israel tire katmbulu boozomen tana. Tamen tinoknok men sanaana kamŋana.

Timbel mos reŋana. Tamen lelen be tipase pa Anutu som.

33 Tana ni iyembut swon ma imap karau men.

Mbotŋana kizin kembei miiri ta ipet pa kwondo, mi imbiriizi ma imap.

Paso, tipiyooto ŋonoono ambaiŋana sa som.

34 Ŋonoono, indeeŋe ta ni ikazas tomtom kizin pakan na, karau men mi zin pakan tikilaala, mi titooro lelen ma tiru zaala be tila kini mini.

Tana tisuŋi be iuulu zin.

35 Mi matan iŋgal Anutu mini ta kembei: Ni ta tun ŋonoono. Pa ipombolmbol zin mi ipakalkaala zin pa koroŋ sananŋan kembei ta raŋ sumbuunu.

Anutu kor kana kat, ta itatkewe zin pa pataŋana kizin.

36 Mi ina tikam pakaamŋana pini. Pa sua tiso.

Mi ka mbulu na, tikam som.

37 Zin tiso tiur kat lelen ila ki Anutu.

Mi sua ta ziŋan Anutu timbuk na, titoto som. ✡

38 Tamen Anutu, ni imuŋaiŋai zin, mi irekreege sanaana kizin. Tana ipasaana kat zin som, mi iyaramraama kete malmalŋana kini.

Leleene bayouŋana kini na, ni izzwe ma iwedet kat mat som. ✡

39 Paso, ni mataana iŋgalŋgal ta kembei: Zin na, koroŋ ki toono men.

Timbot rimen mi timap, kembei miiri ta itoogo ma imar, mi imbiriizi ma ila ne.

40 Indeeŋe ta timbotmbot lele bilimŋana na, tikam zooroŋana pa piizi sa?

Gorgori ta tiwwa pa lele ta magargaara men na, tipasansaana Anutu leleene.

41 Ni Anutu Potomŋana kizin Israel.

Tamen zin tinoknok toomboŋana pini, mi tipazas keteene. ✡

42 Zin matan iŋgalŋgal mburaana som.

Mi mazwaana ta ni ikamke zin pa kan koi bizin naman na, tikam ŋgar pa som.

43 Pa muŋgu, ni itortooro mos mburanŋan isu Aikuptu.

Ikamam uraata bibip isu lele keteeneŋana ki Zoan. ✡

44 Ni itooro yok kizin Aikuptu ma tiwe siŋ lup.

Tabe zin Aikuptu kan yok sa be tiwin som. ✡

45 Mi iŋgo mberommberom ma tila tilol lele kizin, mi tikan zin ma tisaana.

Mi iŋgo ŋgeu ma tila tipasaana zin. ✡

46 Mi iŋgo siizi ma tila tikan kini kizin

mi tipasaana mokleene kizin. ✡

47 Mi ikam ma yaŋpat isu mi ipasaana ke baen kizin,

mi yaŋ mosoolo ipasaana ke fik kizin. ✡

48 Mi ikam ma yaŋpat isu mi ipun makau kizin.

Mi ikam ma lolo iwenweene sipsip kizin.

49-50 Imbotmbot ma kaimer to irao iyaraama kete malmalŋana kini mini som. Leleene ibayou ma isaana kat.

Tana ileele zin Aikuptu kan mini som, mi iliŋ kete malmalŋana kini ma isu ikam kat zin.

Pa iŋgo zin aŋela ma tila, mi tipasaana zin pa mete sananŋana ma timetmeete lup. ✡

51 Tana ni ikasgeege zin pikin muŋgamuŋga ta boozomen kizin Aikuptu kan ma timetmeete ma timap.

Zin Aikuptu kan, ula kizin ka ŋonoono mataana kana, ta tisu lup. ✡

52 To ikam zin wal kini ma tizem Aikuptu.

Imuŋmuuŋgu pizin kembei ta mboroŋan kizin sipsip, ma ziŋan tiwwa pa lele bilimŋana.

53 Ni imuŋmuuŋgu pizin mi iporoukalkaala zin, tana timbot ambai men, mi timoto kosa sa som.

Mi kan koi bizin na, tai ilol zin ma timon lup. ✡

54 Mi ni iyaaru zin ma timar tipet toono kini potomŋana ka kambasa.

Tipet abal ta itunu mburaana ikam ma iwe lene na. ✡

55 Mi ni iziiri toono tana ka tomtom bizin ma tiko papirik, mi wal kini tila tikam toono kizin.

To ipeete toono tana ma ikot urum urum kizin Israel ma iwe len be timbot pa. ✡

56-57 Tamen zin tisu mi titoombo Anutu kor kana kat mini.

Tikam mbulu raraate kembei ta taman bizin. Pa tizorzoori, mi matan iŋgal tutu kini som.

Mi tipizil ndemen pini, mi timolo sua ta timbuk pini na.

Tana ni irao ipase pizin som.

Zin kembei peene ta palam imet pa ma le uraata sa mini som.

58 Pa tiurpewe patoronŋana murin pizin merere pakaamŋan sala lele mbukunbukun.

Tana tipas kat Anutu keteene.

Mi tiurpe merere pakaamŋan kunun.

Tabe tikam ma Anutu mata mburmbur.

59 Ni ire mbulu kizin tana, to keteene ibeleu

mi ipizil kat ndemeene pizin.

60 Tana izem beeze kini potomŋana ta imbot kar Silo na, ma imborene.

Itunu muriini ta imbotmbot la wal kini mazwan na, leleene be imbot pa mini som.

61 Mi Sua Mbukŋana Ka Koror ta iwe kin pa mburaana mi azuŋka kini, ina ni izem ila kan koi bizin naman. ✡

62 Zin Israel na, wal kini ŋonoono. Tamen ni keteene ibeleu kat pizin.

Tana izem zin mi kan koi bizin tikas zin pa buza.

63 Kete malmalŋana kini ikan zin naŋgaŋ kaibiim kizin kembei ta you ma timetmeete pa malmal ma timap.

Tabe tamuriŋ kizin kan tomooto sa be tiwoolo zin som, mi timbombooren sorok.

64 Mi wal patoronŋana kan na, tiŋgal zin pa buza ma timetmeete.

Mi nora kizin titaŋ pizin som.

65 To Anutu imaŋga, kembei tomtom ta ikeene ma imaŋga mi mataana iyaara.

Ikam kembei tomtom mbolŋana ki malmal ta iwin ma ikeene, to imaŋga ma mataana ikam pak.

66 Pa imaŋga pa ka koi bizin, mi iketo zin ma timiili ma tila len raama kan miaŋ.

Mi kan miaŋ tana ko imbotmbot ma alok.

67 To Anutu ipizil ndemeene pa wal ki Eparaim, ta popoŋana ki Yosep na.

Kaimer ipeikat zin pa uraata kini biibi sa mini som.

68 Mi ipeikat popoŋana ta ki Yuda i, mi ikam abal Sion ma iwe lene.

Abal tana, ni leleene pa ilip.

69 Mi ipo urum kini potomŋana isala be iwe itunu muriini. Urum tana imbot sala kor kat.

Mi uunu ko imbol ma imbotmbot ma alok, kembei ta toono ta ni iur na.

70 Mi ipeikat mbesooŋo kini Dabit.

Indeeŋe Dabit imbotmbot siiri kizin sipsip mi imborro zin na, Anutu ikami pa uraata kini. ✡

71 Tana Dabit izem zin sipsip lutuntun raama nan bizin ma timbotmbot,

mi iwe king pizin Israel bekena imboro Yakop popoŋana kini.

72 Mi imboro zin raama ŋgar ŋgeezeŋana, mi ikam kat peeze pizin. ✡

79

Tiŋiizi kizin Israel ila ki Merere pa Yerusalem reegeŋana

Mboe ki Asap

1 O Anutu, iŋgi zin karkari timar toono ku taiŋgi, mi tipasaana wal ku.

Mi tipasaana urum ku potomŋana ma isaana kat pa motom,

mi tiyasureege kar Yerusalem ma borok su lene.

2 Mi tipun zin mbesooŋo ku ma timetmeete, mi tizem zin uri tana ma timbotmbot sorok,

bekena tiwe man kan buzur.

Tana wal ku ta tiurur lelen pu mi titoto mbulu ku, ta tiwe koroŋ saŋsaŋŋan kan buzur be tikan.

3 Koyam koi bizin tikas yam ma siŋ tiam ireere kembei ta yok ma irao pa Yerusalem.

Mi tomtom sa imbot be itwi zin uri tana na som.

4 Tana zin karkari ta timbot kolouŋana piam na, tire yam mi tirepilpiili yam.

Mi tikamam ŋeu piam, mi tizeŋzeeŋge piam, mi kwon pasomsom yam.

5 O Yooba, parei? Ko ketem malmalŋana ku imbotmbot se tiam ta kembei ma alok?

Ko motom mburmbur men, mi lelem ibayou kembei ta you, mi iseeŋge iseeŋge ma ila?

6 Liŋ ketem malmalŋana ku ma isalakaala zin karkari ta tiute u som na.

Zin wal ta timbesmbeeze pu som na, ur kadoono pizin.

7 Pa niam ta wal ku na, zin tipambiriizi yam ma amap.

Mi tipasaana toono tiam taiŋgi ma koroŋ sa imbot ambai mini som.

8 Sanaana ta niamŋan tumbuyam bizin amkamam na, motom iŋgalŋgal pepe. Mi ka kadoono ise tiam pepe.

Lelem isaana piam, mi loŋa mar mi uulu yam.

Pa iŋgi amsaana kat.

9 Anutu, nu ta tuyam ŋonoono. Uulu yam lak!

Naso zom iwe biibi.

Yooba, tatke yam pa pataŋana taiŋgi mi reege sanaana tiam.

Pa nu zom biibi pa mbulu ta kembei.

10 Tana uulu yam: Kokena zin karkari tikam sua repiiliŋana piam ma tisombe:

“Aa, Anutu tiom mburaana iŋgoi?”

Anutu, zin karkari ta tikazas sorok zin mbesooŋo ku ma siŋ kizin ireere na, leleyam be pokot mbulu kizin tana ma amre kat pa motoyam.

Naso zin tiute ta kembei: Nu urur kadoono pa mbulu sananŋan.

11 Ŋgun talŋom pa tiŋiizi kizin wal ku ta tikoki zin ma timbot la kan koi bizin naman na.

Nu mburom biibi.

Tana swe mburom tana, mi kamke zin wal ku ta kan koi bizin tisombe tipun zin ma timetmeete na.

12 O Merere, sua repiiliŋana ta zin karkari tiwirri pu na,

pokot ma imiili pizin pa lamata mi ru.

13 Naso niam wal ku leleyam ambai,

mi ampakurkur zom mi amwidit mbol pa uraata ku, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Pa niam sipsip ku, mi nu ta mboroŋan tiam ŋonoono.

80

Zin Israel tisuŋ Merere be iuulu zin ma timbot ambai mini

Mboe ki Asap

1-2 O mboroŋan tiam Israel, ŋgun talŋom pa suŋŋana tiam.

Pa niam popoŋana ki Yakop, ta sipsip ku, mi nu ta muŋmuuŋgu piam.

Nu mbotmbot se murim peeze kana ta imbot la zin aŋela mbolŋan ndemen na.

Maŋga mi swe itum ramaki mburom mi azuŋka ku pa zin wal ki Eparaim mi Benyamen mi Manase.

Mar mi uulu yam.

3 O Anutu, nu mburom keskeezeŋom, Uulu yam ma ambot ambai mini.

Swe itum ramaki kampeŋana ku piam, mi kam mat ku ma iyaara piam. Kamke yam.

4 O Yooba, Anutu tiam. Nu mburom keskeezeŋom.

Mi iŋgi ketem malmal piam wal ku, tana leŋleŋ suŋŋana tiam mini som. Ŋiizi na ketem malmalŋana ku imap?

5 Nu kamam pataŋana ramaki tiŋiizi ma iwe koyam kini.

Mi motoyam luluunu isula mbooro biibi ma iwe koyam yok.

6 Pa iŋgi nu pizil ndemem piam. Tana zin karkari ta timbot kolouŋana na, tiserseere be tikam toono tiam.

Mi koyam koi bizin ta boozomen tikamam seŋge piam.

7 O Anutu, nu mburom keskeezeŋom. Uulu yam ma ambot ambai mini.

Swe itum ramaki kampeŋana ku piam, mi kam mat ku ma iyaara piam. Kamke yam.

8 Muŋgu ke baen ta imbot toono kizin Aikuptu. Mi nu puru, mi kam ma imar lele tiŋgi,

to ziiri lele tiŋgi ka tomtom bizin ma tiko papirik, mi paaza ke baen tana su toono kizin. ✡

9 Mi nu laama ke uunu, bekena indom ma ise ambai.

Tana uranuran ikeraama sula kat, mi namannaman irao pa toono biibi ti.

10 Ke baen ku tana isala ma isala kat, ma ilip pizin abal mi iur nerekou pizin.

Mi ke bibip pakan timbot la kopo mbarmaana tomini.

11 Namannaman pakan tiyaara ma tila pa tai biibi ta imbot lele ta zoŋ izulla pa na.

Mi namannaman pakan tiyaara ma tila pa yok biibi Euprates ta imbot zoŋ uunu na.

12 Mi iŋgi parei ta nu reege siiri ta muŋgu iliu baen lene ku?

Re. Zin tomtom ta tiwwa len sorok na, tikemem baen ku ŋonon.

13 Mi ŋge saŋsaŋŋan tisuzus uranuran,

mi buzur saŋsaŋŋan tikanan ŋonon mi tipasansaana.

14 O Anutu, nu mburom keskeezeŋom mi mbotmbot ta saamba a.

Motom miili piam.

Mar mi urpe ke baen ku ma imbot ambai mini.

15 Pa ke baen tiŋgi na, itum nomom woono ta ipaaza.

Mi nu mboro i ma iwe biibi, bekena ipiyooto kom ŋonoono ambaimbaiŋan.

16 Re. Iŋgi kom koi bizin titaara ke baen ku, mi tiur you pa.

Tana ketem malmal pizin, mi pambiriizi zin ma tila len!

17 Mi mbesooŋo ku ta imbot la nomom woono na, kiskisi.

King tiam ta itum roogi mi uri pa uraata na, motom pini mi pomboli ma iwe biibi.

18 Tona niam ko ampizil ndemeyam pu mini som. Som ma som kat.

Tana uulu yam be ambot ambai mini, mi niam ko ambesmbeeze pu mi ampakurkur zom.

19 O Anutu, nu mburom keskeezeŋom. Uulu yam ma ambot ambai mini.

Swe itum ramaki kampeŋana ku piam, mi kam mat ku ma iyaara piam. Kamke yam.

81

Merere leleene be zin Israel tiur kat lelen pini

Mboe ki Asap

1 Leleyom ambai pa Anutu mi kombo mboe pini. Pa ni ta ipombolmbol ti.

Menmeen yom pa Anutu ki Yakop, mi kalŋoyom isala ma kapakuri.

2 Kamaŋga mi kombo.

Mi keyelyel kakaaba,

mi kupun koroŋ matakiŋa bekena kepeŋgeeze mboe.

3 Sombe puulu popoŋana ka suŋŋana, som puulu ilup ma iwe munŋaana na,

kiwi twiiri ma kalŋaana biibi.

4 Pa mbulu ta kembei, ina ito tutu ta Anutu iur piti Israel pataaŋa kek na.

Anutu ki Yakop, ta ikam tutu tiŋgi piti be toto.

5 Indeeŋe ta ni imaŋga pizin Aikuptu kan na,

ni iswe tutu tiŋgi piti Israel.

Nio aŋleŋ kalŋaana ta imar. Mi muŋgu mbulu sa ta kembei ipet pio som. Tabe ikam yo ma aŋkankaana. Iso ta kembei:

6 “Nio ta aŋtatke mburu tiom pataŋana pa regeyom,

mi aŋkam yom ma keteyom su pa uraata ta kakamam na. ✡

7 Indeeŋe ta kombotmbot lela pataŋana biibi leleene mi kataŋroro yo be aŋuulu yom na, nio aŋmar mi aŋkamke yom.

Mi aŋbotmbot lela miiri tieene, mi lele ikuruŋruŋ ma aŋpekelkel kwoyom.

Mi aŋtoombo yom su yok bukbukŋana Meriba bekena aŋute: Ko keleŋ la kalŋoŋ, som som? ✡

8 O niom wal tio, keleŋ sua tabe aŋpazal yom pa i.

Niom Israel, sombe kuŋgun talŋoyom pa sua tio, so ndabok!

9 Kozo kembeeze pa merere toro sa pepe.

Tana kelek kumbuyom pa wal pakan merere kizin pepe. ✡

10 Pa nio Yooba ta Anutu tiom.

Nio ta aŋkam yom ma kezem Aikuptu.

Tana kwoyom ikaaga. Naso aŋparaurau kwoyom be kapakur kat nio zoŋ.”

11 Tamen wal tio Israel tileŋ la kalŋoŋ som.

Mi lelen be timbot la kopoŋ mbarmaana som. ✡

12 Tanata aŋzem zin ma tikam zooroŋana irao zitun lelen mi ŋgar kizin. ✡

13 Mibe tileŋ la kalŋoŋ

mi tito zaala tio, so ndabok!

14 To loŋa men mi aŋkoto kan koi bizin,

mi aŋpun zin pa ituŋ mburoŋ ma timap.

15 To zin wal ta tiurur koi pio na, tilek kumbun pio raama motoŋana biibi,

mi tikam kadoono kizin sananŋana tabe imbotmbot se kizin ma alok.

16 Tamen zin Israel na, nio ko aŋkam kan kini ambaimbaiŋan be tikan ma kopon bok.

Mi aŋkam bigil suruunu ma ireere pa pat be tiwin ma tirao.

82

Anutu iur kadoono pa zin peeze kan sananŋan mi zin aŋela sananŋan ta tipombolmbol zin

Mboe ki Asap

1 Anutu imender la lupŋana kini matan isu kar saamba,

mi ipamender zin merere pakan be iur kadoono pizin. Isombe:

2 “Niom tina, ŋiizi na kezem mbulu tiom sananŋana? Peeze ta kakamam, ina indeeŋe som.

Niom sombe kapamender zin tomtom be kitiiri sua kizin, na kalalae kizin wal sananŋan.

3 Niom tina kombot be koporoukaala zin wal ta len mburan biibi som na, mi zin moondo.

Mi niom bela kemender pa zin wal tau timbot ŋoobo mi zin wal ta len ulaaŋa sa som na, mi ku'uulu zin pa pataŋana kizin.

4 Mi zin wal ta len mburan biibi som, mi timbot ŋoobo ma tiru zalan na,

niom leyom uraata be motoyom pizin mi kakamke zin la wal sananŋan naman.

5 Tamen niom kakamam ta kembei som. Niom tina leyom ŋgar sa som.

Kawwa la zugut lene men.

Pa mbulu mi tutu boozomen ta ipombolmbol mbotŋana ambaiŋana isu toono, ta kapasaana ma isaana lup. ✡

6 Ŋonoono, muŋgu aŋpaata yom be ‘anutu.’

Pa aŋsombe niom ta boozomen Anutu kor kana kat lutuunu bizin. ✡

7 Tamen niom kozo ko kemetmeete raraate kembei ta zin tomtom toono kan.

Swoyom ko imap kembei ta zin bibip ki toono na, mi zoyom sa mini som.” ✡

8 O Anutu, maŋga mi ur kadoono pizin wal sananŋan ta timbotmbot toono na.

Pa karkari ta boozomen ramaki toono kizin na, koroŋ ku men. Nu ta mborro zin.

83

Zin Israel tisuŋ Merere be ikoto kan koi bizin

Mboe ki Asap

1 O Anutu, kwom imun paso?

Ur nim mi maane pepe!

2 Re. Kom koi bizin kalŋan izalla mi tikam kumbun pa malmal.

Zin wal ta tiurur koi pu na, nin se ma tiso tilip pu kek. ✡

3 Mi wal ku ta nu lelem pizin ilip na,

kom koi bizin timburmbuuru pizin mi timbuk kan kiizi.

4 Mi tisombe: “Ou, kamaŋga ma tala takas zin Israel ma timap kat.

Naso toono kizin imbot sorok mi zan imap.”

5 Ŋonoono kat. Kom koi bizin tilup lelen mi ŋgar kizin ma iwe tamen,

mi tiparmbuk sua pizin be tikam malmal pu. Zin wal ta kembei:

6 Zin wal ki lele pakaana ki Edom ziŋan Ismael popoŋana kini,

mi zin wal ki lele pakaana ki Moap ziŋan zin Agri,

7 mi zin wal ki lele pakaana ki Gebal ziŋan zin Amon mi Amalek,

mi zin Pilistia kan mi kar Tiro kan.

8 Mi zin Asiria kan timbuk sua be tilae kizin Amon mi Moap ta Lot popoŋana kini na,

mi tiuulu zin pa malmal tomini.

9 Tana amsuŋu be kam mbulu pizin wal tana raraate kembei ta muŋgu kam pa zin wal ki Midian na,

mi kembei ta muŋgu kam pa Sisera ziru Yabin su yok Kison na.

10 Nu kas zin su kar Endor,

mi uri kizin timbot sorok su toono kembei ta te ma tibuuzu.

11 Tana zin bibip ki koyam koi bizin na, kam mbulu pizin raraate kembei ta muŋgu kam pa Oreb ziru Zeeb na.

Mi zin peeze kan kizin ta kembena. Koto zin kembei ta kam pa Zeba ziru Zalmuna na.

12 Wal ru tana, muŋgu tiso ta kembei: “Aa, tala takam malmal pa Anutu wal kini. Naso takam toono kizin ma iwe lende.

Pa ina lele mbutmbuutuŋana ta ambai be zin sipsip timbot pa.”

13 Anutu tio, palamuuzu zin ma tiwe kembei ta ululu.

Kam zin ma tiwe kembei koroŋ gubungubun ta miiri iwilaala ma ila ne lup.

14 Pasaana zin kembei ta you ikanan rie,

mi kembei ta you bilbilŋana ikanan su ta imbot sala abal na.

15 Pei miiri biibi ramaki yaŋ be iketo zin.

Mi kam miiri napiu tomini ma pamoto zin pa.

16 O Yooba, koto kat zin. Naso kan miaŋ biibi,

mi tikilaalu kembei nu zom biibi.

17 Koto zin mi pamiaŋ kat zin. Naso timoto kan, mi timbotmbot ta kembei ma alok.

Kam zin ma tiru zalan. Mi pambiriizi zin ma timap kat.

18 Naso tikilaala ta kembei: Yooba, nu itum tamen ta biibi ŋonoono.

Nu Anutu kor kana kat ta mborro koroŋ ta boozomen.

84

Mboe kizin wal ta tikam pai molo be tisala pa Urum Merere

Mboe kizin Kora

1 O Yooba, nu mburom keskeezeŋom.

Nio leleŋ pa urum ku ilip. Pa ina nu itum murim tau. ✡

2 Nio leleŋ ilip kat be aŋbotmbot lela urum ku leleene. Mi iŋgi aŋbot molo pa. Tana aŋtwermiili pa mi aŋso: “A tina ko!”

Pa nu Anutu motom yaryaaraŋom. Tana ŋgar tio mi leleŋ ta imap imama ku men. ✡

3 Yooba, nu mburom keskeezeŋom. Nu ta king tio mi Anutu tio.

Zin man ta timbotmbot lela urum ku leleene na, lelen ambai kat.

Mi yaŋnaana tiwwo len ŋgini lela urum ku lene be tikenne pa.

Mi timborro lutun bizin kolouŋana pa artaal ku.

4 Zin wal tau timbotmbot lela urum ku leleene totomen na, lelen ambai kat pa kampeŋana biibi tana.

Tana timbombo mboe mi tipakurkuru.

5 Mi zin wal ta tipase pu be pombol zin,

mi ŋgar kizin imbol be tito zaala tabe isama pa abal Sion na,

zin tomini lelen ambai kat pa kampeŋana ku ta ise kizin. ✡

6 Zin sombe tiwwa ma tisula pa lele ŋgolooboŋana ki Baka ta ka yok somŋana i,

nako yok boozomen bukbuk ma tise, mi tirereere.

Mi Anutu ko ikampe lele tana, mi ikam yaŋ ma isu bekena lele tana ipiyooto koroŋ ndabokbokŋan boozo.

7 Tana zin tiwwa ma tila, mi mburan iwedet ma iwe biibi,

mi tila tipet Anutu kereene uunu ta Sion a.

8 O Yooba, nu Anutu mburom keskeezeŋom. Leŋ suŋŋana tio.

Anutu ki Yakop, ŋgun talŋom pio.

9 Anutu, motom pa king tiam mi kampe i.

Pa nu itum roogi mi uri pa uraata kini. Mi ni ta iwe siŋgiao piam.

10 Nio sombe aŋbotmbot lela urum ku pa aigule tamen ŋonoono, ina ilip pa aigule ta munŋaana men ta aŋbombooreŋ sorok pa lele toro.

Tana mbotŋana ambaiŋana ta niamŋan zin wal sananŋan amrao be amkam lela beeze kizin na, nio leleŋ pa risa som.

Nio leleŋ be aŋlonloondo pa urum ki Anutu tio mi aŋzuŋzuŋ. Pa ina koroŋ ŋonoono mi koroŋ ambaiŋana kat.

11 Yooba Anutu, ni iurur mat piti mi iwe siŋgiao piti.

Mi ipomosmoozo zin mbesooŋo kini pa kampeŋana mi muŋaiŋana kini, mi ipakurkur zin.

Wal ta so tipa pai kizin ma indeeŋe men, na ni irao iruutu koroŋ ambaiŋana sa pizin na som. ✡

12 O Yooba, nu mburom keskeezeŋom.

Wal ta so tipase pu, nako menmeen zin pa kampeŋana ku ta imbotmbot se kizin. ✡

85

Anutu wal kini tisuŋi be iuulu zin ma timbot ambai mini

Mboe kizin Kora

1 O Yooba, muŋgu nu muŋai toono ku.

Pa indeeŋe ta pataŋana ikam yam wal ta popoŋana ki Yakop na, nu uulu yam ma ambot ambai mini.

2 Mi indeeŋe wal ku tipaŋoobo pa zaala ku na, nu reege sanaana kizin.

Mbulu kizin ta boozomen ta irao pa nu motom som na, nu mus ma ila ne.

3 Tana nu yaramraama ketem malmalŋana ku,

mi kototo lelem bayouŋana.

4 Mi iŋgi amsuŋu mini. Anutu, ulaaŋa tiam, motom miili piam.

Ketem malmal piam mini pepe.

5 Parei, ko ketem malmalŋana ku izze tiam ma alok?

Ko kiskis men ta kembei, mi iseeŋge iseeŋge ma ila?

6 Motom miili piam. Pa niam wal ku tau. Uulu yam be ambot ambai mini.

Naso leleyam ambai pu mi amwidit urum.

7 O Yooba, mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku na, swe ma amre mini.

Kamke yam ma ambot ambai.

8 Nio ko aŋgun talŋoŋ pa sua tabe Anutu iso i.

Pa Yooba ko ikam sua luumuŋana piti ta kembei:

Zin wal ta so tiurur lelen pini mi titoto mbulu kini na, ni ko iuulu zin ma timbot ambai mini.

Mi kozo tire zin: Kokena timiili mini pa mbulu kankaanaŋana. ✡

9 Ŋonoono kat. Zin wal ta timototo Anutu mi tileŋleŋ la kalŋaana na, ni imbotmbot raama zin mi iuluulu zin.

Pa ina zaala tabe ni iswe mburaana mi mbulu kini ndabokŋana ma ipet mat isu toono taiŋgi.

10 Mbulu ki Anutu ta iurur leleene pa wal kini, ina igabgaaba mbulu kini ta itoto sua kini.

Mi mbulu kini ndeeŋeŋana mi mbulu kini luumuŋana ta kembena. Tilup ma tiwe tamen. ✡

11 Mbulu ki tozzo sua ŋonoono men mi tototo sua kiti, ta iwedet pa toono.

Mi mbulu ndeeŋeŋana ta izzu pa kar saamba. Mi ziru tiparlup zin ma tiwe tamen.

12 Ŋonoono kat. Yooba ko ikampe yam pa koroŋ ambaimbaiŋan.

Ni ko ikam ma mai ambaiŋana ipet pa toono tiam. ✡

13 Mi mbulu ndeeŋeŋana, ta ko imuuŋgu pini

mi iurpe zaala pini be imar.

86

Merere, kamke yo mi paute yo pa zaala ku

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, ŋgun talŋom pio. Leŋ suŋŋana tio ti mi uulu yo.

Pa iŋgi aŋbotmbot raama pataŋana mi aŋrru zaala.

2 Nu ta Anutu tio. Mi nio mbesooŋo ku mi aŋpase pu.

Tana poroukaala yo mi kamke yo: Kokena aŋmeete.

Pa nio aŋurur leleŋ pu mi aŋtoto mbulu ku.

3 Merere tio, muŋai yo lak!

Pa aigule ta boozomen, zoŋ ise ma ila zoŋ isula na, aŋtaŋroro u.

4 Merere, nio mbesooŋo ku. Uulu yo. Naso kam ma leleŋ ambai mi menmeen yo.

Pa iŋgi suŋŋana tio imama ku raama leleŋ.

5 Merere, nu ambaiŋom kat. Nu rekreege sanaana kizin tomtom,

mi toto sua ku mbukŋana, mi urur kat lelem pa zin wal ta titaŋroro u na. ✡

6 O Yooba, ŋgun talŋom pa suŋŋana tio.

Leŋ tiŋiizi tio ti mi muŋai yo. Pa nio mbesooŋo ku tau.

7 Nio sombe pataŋana indeeŋe yo, nako aŋtaŋroro u.

Pa nu leŋleŋ suŋŋana tio mi uluulu yo.

8 Merere tio, nu itum tamen ta Anutu ŋonoono. Anutu toro sa kembei ta nu na som.

Pa uraata ku ilip kat. Tana kadom sa som. ✡

9 Merere tio, nu ur tomtom ta munŋaana men ma timbot pa lele kizin kizin.

Karkari ta boozomen ko timar be tilek kumbun pu mi tipakur zom. ✡

10 Pa nu ta biibi ŋonoono. Mi nu kamam uraata mburanŋan ta ipa ndel kat.

Tana nu itum tamen ta Anutu ŋonoono.

11 O Yooba, paute yo pa zaala ku.

Naso aŋpa pai tio ma indeeŋe men pa sua ku ŋonoono.

Mi kam ma aŋur kat leleŋ pu. Naso aŋmototo u mi aŋleŋleŋ la kalŋom. ✡

12 Merere, nu Anutu tio.

Nio ko leleŋ ambai pu mi aŋur kat leleŋ pu,

mi aŋpakurkur zom ma alok.

13 Pa nu toto sua ku mbukŋana mi urur kat lelem pio.

Muŋgu aŋbot la naala kezeene. Tamen nu tatke yo pa pataŋana tana, tabe aŋmeete som.

14 O Anutu, re. Iŋgi zin wal sananŋan timaŋga be tikam malmal pio mi tikoto yo.

Wal zigzikŋan tilup zin, mi tisombe tipun yo ma aŋmeete.

Wal tana timuŋai tomtom sa som, mi tikam ŋgar pu risa som.

15 Tamen Merere, nu lelem izanzaana pizin mbesooŋo ku, mi muŋaiŋai zin mi kampewe zin.

Mi ketem malmal karau som, mi toto sua ku mbukŋana mi urur kat lelem pa wal ku. ✡

16 Tana motom miili pio mi muŋai yo.

Pombol yo mi kamke yo. Pa nio mbesooŋo ku tau.

Aŋbesmbeeze pu kembei ta muŋgu naŋgoŋ ikamam na.

17 Tana Yooba, kam mbulu sa tabe iswe kembei kampeŋana ku imbotmbot men se tio.

Uulu yo mi potor leleŋ.

Naso koŋ koi bizin tire mi kan miaŋ.

87

Karkari ta boozomen ko tiwe Yerusalem lutuunu bizin

Mboe kizin Kora

1-2 Yooba itunu ta ipamender kar biibi Sion sala lele kini abalabalŋana ta potomŋana na.

Mi ni iur kat leleene pa kar tana

ma ilip pa kar boozomen ta Yakop popoŋana kini timbotmbot pa na. ✡

3 O Yerusalem, nu ta Anutu kar kini.

Tana tomtom tiwidit urum ma iwe biibi.

4 Anutu iso ta kembei: “Nio ko aŋkam zin Aikuptu kan mi zin Babilon kan ma tiute yo, mi aŋpaata zin be wal tio.

Mi ko aŋso pa zin Pilistia kan, Tiro kan, mi Etiopia kan tomini ta kembei:

‘Niom tina, kewe Yerusalem lutuunu bizin, kembei zin wal ta nan bizin tipeebe zin ma tisu Yerusalem na.’ ”

5 Ŋonoono kat. Kar Sion, nako tiso ka sua ta kembei:

“Anutu kor kana kat iyo wal kini pa lele ta boozomen, mi ikam zin ma tiwe Yerusalem lutuunu bizin.

Kar tana, ni itunu ta ipamender.”

6 Mi sombe Yooba ibeede tomtom ta boozomen zan ise ro kini,

nako ibeede wal tana kan sua sotaaraŋana ta kembei:

“Zin tiwe Yerusalem lutuunu bizin kek.”

7 Tana tomtom ko tizze kombom mi timbombo raama menmeen zin ma tizzo ta kembei:

“O kar Yerusalem, nu kembei ta yok bukbukŋana. Pa nu piyotyooto kampeŋana boozomen piam.”

88

Suŋŋana ki tomtom ta imbot lela pataŋana biibi leleene

Mboe kizin Kora Heman, tomtom kizin Ezra itooro

1 Yooba, nu Anutu tio mi ulaaŋa tio.

Aigule ma mbeŋ na, tiŋiizi tio imama ku men.

2 Leŋ suŋŋana tio.

Ŋgun talŋom pa tiŋiizi tio ti.

3 Pa pataŋana boozomen ilol yo lup kek,

ma iŋgi be aŋsula leŋ Andewa i.

4 Tomtom tire yo kembei aŋbot la naala kezeene kek.

Pa mburoŋ imap kat.

5 Iŋgi tizem yo ma aŋbombooreŋ sorok kembei ta zin wal meeteŋan.

Nio kembei zin wal ta tikas zin ma timetmeete, mi tipiri zin sula naala,

mi nu motom iŋgalŋgal zin mini som, mi kampe zin mini som.

6 Nu ur yo sula kat naala ta usomŋana i,

mi zugut biibi ilol yo.

7 Ketem malmalŋana ku, ta ikoto yo,

mi ilol yo kembei ta duubu biibi ipol ma isalakaala yo.

8 Nu kam ma waeŋ bizin timbotmbot molo pio.

Mbulu ta kam pio i, ina ikam ma wal tio timototo mi lelen be tire yo risa som.

Iŋgi kembei aŋbotmbot lela ruumu sanaana, mi leŋ zaala sa tabe aŋyooto pa na som.

9 Tana pataŋana tiŋgi ikam yo ma mburoŋ imap kat.

O Yooba, aigule ta boozomen nio aŋwidit nomoŋ isala kor,

mi aŋtaŋroro u be uulu yo.

10 Lak, nu tooro mos sa pizin wal meeteŋan ma tire?

Mi parei? Zin wal zanŋan ta timetmeete kek na, kizin tasa irao imaŋga ma ipakur zom? Som.

11 Zin wal ta timbotmbot sula naala na, tizzo sua pa mbulu ku ta urur lelem pa wal ku mi muŋaiŋai zin?

Zin Andewa kan tizzo pa mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana? Som.

12 Zin wal ta timbotmbot la zugut leleene na, tiute mos ku bibip?

Mi zin wal ta timbotmbot la meeteŋan murin mi tomtom matan mbeleele kat zin na, zin matan iŋgalŋgal mbulu ku ndeeŋeŋana? Som kat!

13 Mi nio na, tiŋiizi tio imama ku be uulu yo.

O Yooba, aigule ta boozomen, zoŋ ise na, aŋmaŋgaŋga pa muriŋ mi suŋŋana tio imama ku.

14 Yooba, parei ta nu pizil ndemem pio, mi turke motom pio?

15 Indeeŋe ta nio naŋgaŋŋoŋ mi imar na, aŋbadbaada pataŋana mi aŋbotmbot la naala kezeene.

Pa nu seseeze kat motoŋ mi pamototo yo ma kembei ta kom koi ta nio i. Tana leŋ zaala sa mini som.

16 Pa ketem malmalŋana ku ta ilol yo kek.

Koroŋ sananŋan ta nu ur be tipasaana yo na, tikam yo ma aŋmoto ma aŋsaana kat.

17 Iŋgi pataŋana matakiŋa tiliu yo,

mi tikamam be tilol yo kembei ta nonor ikot mbeŋ ma aigule.

Irao aŋko na som.

18 Mi nu kam ma wal tio ma toŋmatiziŋ tio timbotmbot molo pio.

Mi toroŋ bizin ŋonoono tomini tigarau yo som.

Iŋgi aŋbotmbot lela zugut biibi leleene.

89

Zin Israel lelen iwe ru pa sua mbukŋana ta Merere ikam pa Dabit na

Mboe ki Etan, tomtom kizin Ezra

1 O Yooba, nio ko aŋbombo mboe mi aŋpakurkuru pa uraata ku boozomen ta iswe kembei nu urur lelem pa wal ku mi muŋaiŋai zin.

Mi mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana na, kwoŋ ko izzoyaryaara pizin tomtom totomen.

2 Ko aŋzzo ta kembei: Mbulu ku ta urur lelem pa wal ku mi muŋaiŋai zin, inako imbotmbot ma alok.

Mi mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana, inako imbol ma imbotmbot kembei ta saamba, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

3-4 Muŋgu nu itum so ta kembei: “Nio aŋpeikat mbesooŋo tio Dabit mi aŋbuk sua pini kek.

Mi aŋpombol sua tana ma imbol kat. Sua ta kembei:

‘Nio ko aŋpamender zin popoŋana ku be tiwe king. Mi zin ko tikam peeze pizin Israel ma alok.

Popoŋana ku ko tiparpekelkel zin, mi timbutultul se king muriini peeze kana, mi tikamam peeze, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.’ ”

5 O Yooba, zin wal mburanŋan mi potomŋan ki kar saamba tiwidit urum pa uraata bibip ta kamam na.

Zin tiluplup zin mi tipakurkuru pa mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana na. ✡

6 Yooba, nu kadom asiŋ? Som. Pa nu lip pa koroŋ boozomen ta timbotmbot saamba na.

Wal saamba kan, kizin tasa irao u som.

7 Nu mburom ilip kat pa zin wal mburanŋan mi potomŋan ta tiluplup zin su kerem uunu ta saamba a. Tanata timototo u mi timbesmbeeze pu.

8 Yooba, nu Anutu mburom keskeezeŋom. Merere toro sa kembei nu na som.

Pa nu mburom biibi. Mi tortooro ŋgar ku som. Nu toto sua ku mbukŋana pa koroŋ ta boozomen.

9 Nu ta mborro tai.

Sombe duubu zoŋo zirzirŋana, na nu rao be kam ma taun isu.

10 Mi muŋgu nu petepaala Rahab uteene ma imeete. *

Mi nomom mburaanaŋana ta iyaŋgwiiri kom koi bizin ma tiko papirik.

11 Saamba na koroŋ ku. Mi toono tomini, ina koroŋ ku men.

Pa nu ta ur saamba mi toono ramaki koroŋ boozomen ta timbotmbot pa. ✡

12 Nu ur toono ma ila imap su re uunu, mi ila imap su iwaara uunu.

Abal Tabor mi abal Hermon lelen ambai pu mi timbombo mboe be tipakur zom.

13 Nu mburom keskeezeŋom.

Nomom woono na, mburaana ilip kat be ikas kom koi bizin.

14 Peeze ku, ina imender se mbulu ku ta urpewe pataŋana kizin tomtom mi kamam mbulu ndeeŋeŋana men.

Mi mbulu ku ta boozomen izzwe kembei: Nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku.

15 Yooba, zin wal ta tiluplup zin pa suŋŋana, mi kalŋan izalla ma tipakurkuru na, menmeen zin.

Pa wal ta kembei tipa pai kizin pa mat ku leleene, tana nu mbotmbot raama zin mi kampewe zin. ✡

16 Zin tiute mbulu ta kamam na.

Tana aigule ta boozomen, zoŋ ise ma ila zoŋ isula na,

lelen ambai kat, mi tipakurkuru pa mbulu ku ndeeŋeŋana.

17 Nu pombolmbol yam, tanata niyam ise mi zoyam iwe biibi.

Kampeŋana ku, ta ikam yam ma amlip pa koyam koi bizin.

18 O Yooba, nu itum ta pamender king tiam be iwe siŋgiao piam.

Nu Anutu tiam Israel, mi nu potomŋom. Mi nu ta ur king tiam be ikam peeze piam.

Sua mbukŋana ta Merere ikam pa Dabit

19 Zin wal ta tiurur lelen pa Anutu mi titoto mbulu kini na, muŋgu kat ni ipatooŋo zin pa mbulu tabe ni ikam. Iso pizin ta kembei:

“Naŋgaŋ ta, ni imbotmbot la mazwoyom.

Nio ituŋ aŋpeikati be aŋpakuri ma iwe biibi.

Mi aŋpomboli ma ilip pa zin wal malmal kan.

20 Nio aŋdeeŋe mbesooŋo tio Dabit,

mi aŋliŋ ŋgere potomŋana isala uteene kek bekena aŋuri pa uraata. ✡

21 Nio kola aŋkiskisi mi aŋpombolmboli.

Mi nomoŋ woono ko isilou i.

22 Ka koi sa ko irao ilip pini na som.

Mi tomtom sananŋana sa ko irao be ikoto i na som.

23 Pa nio ko aŋmuŋmuuŋgu pini mi aŋkazas ka koi bizin.

Zin wal ta so tiurur koi pini na, nio ko aŋpun zin ma timetmeete lup.

24 Nio ko aŋtoto sua ta aŋbuk pini na, mi aŋurur leleŋ pini. Mi ko irao aŋzemi na som.

Ko aŋbotmbot raami mi aŋpombolmboli be iliplip pa ka koi bizin. Tana zaana ko iwe biibi kat.

25 Nio ko aŋkam ma toono kini iwe biibi. Ko ipera pa Tai Mediterenian,

mi ilela pa toono uunu, to ila imiili su yok Euprates.

26 Ni ko iso pio ta kembei: ‘Nu na nio Tamaŋ.

Nu Merere tio mi ulaaŋa tio mbolŋana ta pombolmbol yo mi menderkalkaala yo.’ ✡

27 Mi nio ko aŋkami ma iwe lutuŋ muŋgamuŋga.

Tana ni ko ilip pa king ta boozomen. ✡

Sua ta Merere imbuk pizin popoŋana ki Dabit

28 Nio ko aŋurur leleŋ pini ma alok.

Mi sua ta aŋbuk pini na, ta kembena. Ko imbol mi imbotmbot ma alok.

29 Mi nio ko aŋpamender wal kini be tikam peeze pizin Israel.

Peeze kizin ko imbotmbot ma alok, kembei ta saamba.

Pa popoŋana kini ko tiparpekelkel zin ma tiwe king, mi timbutultul se Dabit muriini peeze kana, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡

30 Tamen, sombe popoŋana kini tipizil ndemen pa sua tio,

mi tipa pai kizin ma indeeŋe pa tutu tio som,

31 mi tirepiili tutu tio ta imbot pataaŋa kek na kembei koroŋ sorok,

mi timolo tutu tio,

32 nako aŋbalis zin pa zooroŋana kizin.

Zin ko tire yoyouŋana pa sanaana kizin.

33 Tamen ko irao aŋtatke muŋaiŋana tio pa Dabit mi popoŋana kini na som.

Mi sua ta aŋbuk pini na, irao aŋpizil ndemeŋ pa na som.

34 Pa sua tana, irao aŋrepiili kembei koroŋ sorok na som.

Sua ta ipet pa ituŋ kwoŋ na, irao aŋtooro na som. Som kat.

35 Pa nio Merere potomŋoŋ. Tana sua ta aŋpombol ma imbol kek, nako imbotmbot ta kembei ma alok.

Irao aŋpakaam Dabit pa na som. Som ma som kat.

36 Sua ta kembei: Popoŋana kini ko irao timap na som.

Ko motoŋ pizin ma timbotmbot mi tikamam peeze, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Peeze kizin ko imbotmbot ma alok, kembei ta zoŋ.

37 Peeze kizin ko imbol ma imbotmbot kembei ta puulu.

Pa Ni ta imbotmbot ta saamba a, irre koroŋ ta boozomen mi itoto sua kini.”

Tiŋiizi pa pataŋana ta ipet pa king

38 Yooba, muŋgu nu so sua ta kembei. Tamen koozi nu ketem malmal biibi kat pa king ta itum roogi mi uri pa uraata na.

Mi lelem pini som, mi pizil kat ndemem pini.

39 Sua mbukŋana ta kam pa mbesooŋo ku na, iŋgi nu reege kek.

Mi kinke mogar kini mi pundu sula toono.

40 Siiri bibip mi mbolŋan ta tiliu kar kini na, nu reege zin ma tisu lup.

Mi pasaana ruumu kini mbolŋan ta boozomen ma borok su toono.

41 Tana wal boozomen ta tiwwa len sorok ma timar na, tikemem len koroŋ kini.

Mi wal ta tigarau i na, tirepilpiili i mi tikamam ŋeu pini.

42 Yooba, nu ta pombol king tiam ka koi bizin ma timaŋga pini mi tilip pini.

Tana kam ma zin ta boozomen menmeen zin.

43 Mi pimiili Dabit zaaba kini ma imiili mini mi ipasaana itunu.

Pa indeeŋe ta ni ikam malmal na, nu pomboli som.

44 Tana koroŋ kini ndabokbokŋan ta zaana biibi pa na, nu tatke pini.

Mi muriini peeze kana na, nu reege ma borok su toono.

45 Ni naŋgaŋ kaibiim. Tamen nu kami ma isaana ma iwe kolman karau men.

Tana pamiaŋi biibi kat.

Suŋŋana pa ulaaŋa

46 O Yooba, ŋiizi na motom mar piam mini?

Ko ketem malmalŋana ku imbotmbot se tiam ma alok?

47 Yooba, lelem isaana piam.

Motom ŋgal. Niam tomtom ambotmbot su toono ma molo som.

Nu itum ta mbuuzu yam pa toono ma ampet. Ko uraata ku tana iwe koroŋ sorok? ✡

48 Asiŋ ta irao imeete som mi imbot mataana iyaryaara men isu toono ti?

Asiŋ irao itatke itunu pa meeteŋana mburaana? Som. ✡

49 Yooba, muŋgu nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku. Tamen buri na, muŋaiŋana ku ila parei?

Sua ku mbukŋana ta kam pa Dabit mi pombol ma imbol kat na, parei ta toto mini som?

50 O Yooba, motom iŋgal yam mbesooŋo ku.

Pa iŋgi zin karkari tipamiaŋ yam,

mi tirepilpiili yam ma leleyam isaana kat.

51 Yooba, re king ta itum roogi mi uri pa uraata na.

Lele swoi ta ni isombe ila pa i, na kom koi bizin tipasomi,

mi tigibgiibi sua repiiliŋana pini.

52 Tapakur Yooba pa kampeŋana kini totomen.

Ŋonoono kat.

90

Merere imbotmbot ma alok. Mi iti tomtom na, tombot ma molo som

Suŋŋana ki Mose, ta Anutu tomtom kini na

1 O Merere, ta muŋgu muŋgu mi imar na,

nu we ur piam mi menderkalkaala yam.

2 Muŋgu kat, indeeŋe zin abal tipet zen mi nu kam toono ma ipet zen na, nu mbotmbot.

Mi koozi ma kaimer tomini, nu ko mbotmbot.

Pa nu Anutu ta mbotmbot ma alok.

3 Mi niam tomtom na, musmuuzu ki toono men.

Tanata nu zzo piam be amilmiili ma amsula mini toono. ✡

4 Pa ndaama munŋaana (1,000) ta ila kek na, nu re kembei ta aigule tamen.

Ina kembei neeri ŋonoono pa nu motom.

Ina mazwaana katŋana kat, irao kembei ta amsu ma amkeene mi ampol pa mbeŋ lukutuunu. ✡

5-6 Nu yembutmbut swoyam ma imapmap karau men,

kembei ta miuŋana i.

Niam kembei ta manman pwoono.

Sombe zoŋ ise, na ipeele.

Beso rou mi zoŋ isula na, itoptop su lene. ✡

7 Tana ketem malmalŋana ku, ta ikanan yam totomen.

Mi kadoono ta urur pa sanaana tiam na, isalakalkaala yam.

Tabe amoto koyam ma ambotmbot.

8 Pa mbulu tiam ta ampaŋobŋoobo pa zaala ku na, nu wwo se ndomom.

Mi sanaana tiam turkeŋan na, nu reke ma imap. Sa ike pu som. Pa mat ku izzwe koroŋ ta boozomen. ✡

9 Tana aigule boozomen ta ambotmbot su toono na, nu ketem malmal piam.

Tanata ametmeete ma amla leyam karau men.

Swoyam na, katŋana men. Niam kembei tomtom ta iyak pa tamen mi ipas.

10 Koyam ndaama irao tomto tel laamuru men, mi ametmeete.

Mi sombe mburoyam biibi, inako amsala tomto paŋ ma iŋgi.

Mi ndaama ta boozomen tana na, amkamam uraata biibi mi ambadbaada pataŋana.

Ta kembei kembei men ma irao swoyam imap.

11 Asiŋ ikilaala kat ketem malmalŋana ku mburaana?

Mi asiŋ ikam kat ŋgar pa lelem bayouŋana, tana imototo u mi ileŋleŋ la kalŋom? Som.

12 Tana paute yam be amkilaala kat ta kembei: Mboti tiam isu toono ti na, molo som.

Naso amkam ŋgar ku ma imbol la leleyam. ✡

13 O Yooba, ŋiizi na tooro ŋgar ku mi motom miili piam?

Pa niam mbesooŋo ku tau. Tana lelem isaana piam.

14 Zoŋ isombe ise na, zeebe yam pa kampeŋana ku. Naso leleyam ndabok.

Swe mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku.

Naso ambombo mboe raama menmeen yam ikot aigule ta boozomen.

15 Muŋgu nu urur pataŋana bibip ise tiam. Mi buri na, amsuŋu be potor leleyam, mi kam ma leleyam ambai.

Naso pokot ndaama ndaama tau ambot ŋoobo na.

16 Kam uraata bibip be amre mini.

Mi swe mburom ramaki mbulu ku ndabokŋana pa lutuyam bizin ma tire tomini.

17 Merere Anutu tiam, niam leleyam be kampeŋana ku imbotmbot se tiam.

Uulu yam be uraata tiam ta amkamam pa nomoyam na iloondo ambai.

Pombol uraata tiam. Naso iur ŋonoono.

91

Merere iwe ur pa wal kini mi imenderkalkaala zin

1 Tomtom ta so ipase pa Anutu kor kana kat be iwe ur pini mi imenderkaali,

mi Anutu mbura keskeezeŋana ikuubukaali,

2 na ni irao iso pa Anutu ta kembei: “Yooba Anutu tio, nio aŋpase pu.

Pa nu we siiri mbolŋana pio mi poroukalkaala yo.”

3 Ŋonoono kat. Ni ko ipazalu mi ipiŋgis kumbum pa kilis ta kom koi bizin tiur pu na.

Mi sombe mete sananŋana sa ipet, na ni ko iziiri ma imbot molo pu.

4 Ni ko ikuubukaalu kembei ta man ikamam pa lutuunu bizin, bekena mbotmbot ndabok men.

Mi mbulu kini ta itoto sua kini mbukŋana na, ko iwe siŋgiao pu mi iporoukalkaalu.

5 Tana nu ko moto kom pa koroŋ sananŋan ta tiwwa pa mbeŋ na som.

Mi aigule tomini, ko moto kom pa kom koi bizin peene lutunlutun kizin na som.

6 Tana mete sananŋana ta ikamam zin tomtom pa mbeŋ na,

mi pataŋana ta ikazas zin pa aigule na,

nu ko moto som.

7 Sombe tomtom munŋaana men (1,000) timetmeete ma titoptop su zilŋom uunu,

mi tomtom munŋaana laamuru (10,000) timetmeete su nomom woono, na moto pepe.

Pa koroŋ sa ko ipasaanu som.

8 Nu ko mbotmbot, mi re kat kadoono

tabe Anutu ikam pizin wal sananŋan.

9 Ŋonoono kat. Yooba, nio aŋpase pa nu itum tamen be we ur pio mi menderkaala yo.

Tana sombe Anutu kor kana kat iwe ur pu, mi imenderkalkaalu,

10 na koroŋ sananŋana sa ko irao be ipasaanu na som.

Mi mete sananŋana sa ko irao igarau ruumu ku na som.

11 Pa Anutu ko iur sua pizin aŋela kini

be timboro u mi matan pu pa pai ku ta boozomen.

12 Mi zin ko tikiskisu:

Kokena tutkat kumbum sala pat ma mel. ✡

13 Nu ko paraama su pa laion mi mooto sananŋan, mi zin tikam kosa sa pu som.

Laion popoŋan ta malmalŋan kat i, mi mooto ta kananŋan i, ko tirao be tipasaanu na som. ✡

14 Pa Yooba iso ta kembei: “Zin wal ta tiur lelen pio mi tisekap mar tio na, nio ko aŋboro zin ma timbot ambai.

Paso, zin tiute kat yo, tana nio ko aŋwit zin mi aŋur zin sala kor: Kokena koroŋ sa ipasaana zin.

15 Zin sombe titaŋroro yo, nako aŋpekel kalŋan mi aŋuulu zin.

Mi sombe pataŋana sa ikam zin, nako aŋbotmbot raama zin,

mi aŋtatke zin pa pataŋana kizin, mi aŋpakur zin ma zan iwe biibi.

16 Nio ko aŋseeŋge swon ma timbot molo isu toono.

Mi zin ko tire kat ulaaŋa biibi tabe aŋkam pizin i.”

92

Aigule potomŋana ka mboe

Mboe ta timbombo pa aigule tabe ketende su pa i

1 O Yooba, nu Anutu kor kana kat.

Nio sombe aŋpakuru mi aŋbo mboe be aŋwit zom isala kor, ina indeeŋe men.

2 Tana aigule ta boozomen, zoŋ ise ma ila mbeŋ na,

aŋzzoyaryaara mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana, mi urur lelem pa wal ku mi muŋaiŋai zin.

3 Nio aŋbombo mboe mi aŋzze kombom tio.

Aŋpunun koroŋ matakiŋa, bekena aŋpakurkuru.

4 Pa Yooba, nio aŋkamam ŋgar pa uraata ku, tana ikam yo ma leleŋ ambai kat.

Mi aŋrre lala pa nomom muriini, tana menmeen yo mi aŋbombo mboe.

5 Yooba, uraata ta kamam, ina bibip, mi ndabokbokŋan, mi mburanŋan.

Mi ŋgar ku na, ilip kat. Aŋkam ŋgar pa ma aŋrao som. ✡

6 Tamen wal kankaanaŋan tikilaala som.

Zin wal talliŋan ŋgar kizin ipet pa koroŋ taiŋgi som.

7 Ŋonoono, iti tere kembei zin wal sananŋan timasak ma tirao pa toono kembei mbutmbuutu ta izaara karau men.

Zin wal ta tinoknok sanaana kamŋana na, tere kembei mboti kizin ambai men.

Tamen kaimer, Anutu ko ipambiriizi zin ma tila len kat.

8 O Yooba, nu ta biibi ma lip. Mi ko mbotmbot murim ta kor a, mi kamam peeze, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

9 Ŋonoono kat. Kom koi bizin boozomen ta tikamam mbulu sananŋana na, nu ko yaŋgwiiri zin.

Ko pambiriizi zin ma timap lup.

10 Mi nio na, nu pombol yo mi pakur yo, mi kam leŋ mburoŋ biibi kembei ta makau saŋsaŋŋana.

Mi kampeŋana ku isalakaala yo, tana kam ma leleŋ ambai kat.

11 Indeeŋe ta koŋ koi bizin timaŋga mi tizaŋzaaŋa yo na, Anutu ikoto zin mi aŋre kat pa motoŋ.

Ni iketo wal sananŋan tana ma tiko papirik, mi aŋleŋ la pa orooro biibi ramaki tiŋiizi kizin.

12 Zin wal ndeeŋeŋan, nako timbot ambai mi tipiyotyooto ŋonoono ambaimbaiŋan kembei ta ni rouŋana.

Mi zin timendernder mbolŋana kembei ke ki Lebanon ta bibip mi mbolŋan. ✡

13 Pa Yooba ipaaza zin lela urum kini potomŋana.

Tana zin ko timender su lele ki Anutu tiam, mi tizze ma tiwe bibip mi mbolŋan.

14 Mi sombe tiwe kolman,

na tipiyotyooto men ŋonon ambaimbaiŋan kembei ta ke popoŋan. ✡

15 Mi tizzoyaryaara sua ta kembei: “Yooba, ni ikam ŋoobo mbulu sa som.

Mbulu kini ta boozomen na, indeŋdeeŋe men. Mi ni tundu ŋonoono. Pa ipombolmbol ti, mi iporoukalkaala iti.”

93

Anutu peeze kini ko imbol ma imbotmbot

1 Yooba, ni king biibi ŋonoono ta ikamam peeze pa koroŋ ta boozomen.

Zaana biibi mi mburaana, ina iwe kembei mburu ta ni irru pa be ikam malmal.

Muŋgu kat, ni iur toono ma uunu imbol kat. Tana kosa sa ko irao ikam ma imuzik na som.

2 O Yooba, muŋgu kat, indeeŋe ta ur kosa sa zen na, nu mbotmbot.

Mi peeze ku ta kembena. Ta muŋgu mi imar na, imbol ma imbotmbot.

3 Yooba, tai imaŋga raama mburaana biibi,

mi kalŋaana izalla kembei lele ikuruŋ.

Duubu ipol mi kalŋaana biibi.

4 Tamen Yooba, nu mburom keskeezeŋom.

Nu mbotmbot ta kor a, mi kamam peeze pa koroŋ ta boozomen.

Mburom ilip kat pa tai ma duubu mburan.

Mi nonor ma wo tomini, nu lip pizin.

5 O Yooba, tutu ta ur pa wal ku, ina imbol ma imbotmbot.

Mi mbulu ku potomŋana mi mbulu potomŋana ki wal ku ko ipeŋgeeze urum ku ma alok.

94

Anutu ipokotkot mbulu sananŋana kizin tomtom

1 O Yooba, nu Anutu ta pokotkot mbulu sananŋana kizin tomtom.

Swe itum ramaki mburom mi azuŋka ku. ✡

2 Nu ta tiiriŋana katuunu. Tana maŋga mi pokot mbulu kizin wal ta tipakurkur zitun na.

Pimiili mbulu kizin sananŋana ma ipasaana zitun. ✡

3 Yooba, re zin wal sananŋan. Zin nin se mi menmeen zin pa mbulu kizin sananŋana.

Ŋiizi na kam mbulu sa pizin?

4 Zin wal ta tikamam mbulu sananŋana na, kwon bok pa sua pakurŋana.

Timap ma kalŋan izalla mi tipakurkur zitun zan.

5 Yooba, zin tikamam pataŋana biibi pa wal ku.

Pa zin wal ta itum peikat zin mi kam zin ma tiwe lem na, wal tana tiseseeze kat matan.

6 Mi tipunun zin noroŋa mi moondo ma timetmeete.

Mi zin wal ta tiwe leembe isu toono ti na, tikazas zin. ✡

7 Mi tikamam sua repiiliŋana pu ta kembei: “Aa, Yooba ire yam?

Mbulu ta amkamam i, Anutu ki Yakop iute som.”

8 Niom tina talliŋoyom kat! Leyom ŋgar sa som.

Niom kankaanaŋoyom. Ŋiizi na kakam kat ŋgar? ✡

9 Parei, ni ta iur talŋoyom na, irao ileŋ sua tiom som?

Mi ni ta iur motoyom na, irao ire mbulu tiom som?

10 Ni ta ipazalzal zin karkari ta boozomen na, ko iŋgal motoyom som?

Ni ta ipaute tomtom ta boozomen na, itunu le ŋgar som?

11 Yooba, ni iute ŋgar turkeŋan boozomen ta tomtom lelen iurur pa.

Mi ni iute: Ŋgar kizin tana ŋono somŋana. ✡

12 O Yooba, tomtom ta so nu pazali mi paute i pa sua ku, na ni ko leleene ambai kat.

Pa kampeŋana ku ko imbotmbot se kini. ✡

13 Wal ta kembei, sombe pataŋana sa indeeŋe zin, na irao tikam ŋgar boozo pa som.

Pa nu itum ko kipiiri zin mi motom pizin ma irao kel naala pa zin wal sananŋan ma titoptop sula.

14 Pa Yooba, ni irao ipizil ndemeene pa wal kini na som.

Zin wal ta ni itunu ikam zin ma tiwe lene kek na, ni ko izem zin som. ✡

15 Tana ni ko iur zin peeze kan ambaimbaiŋan be tikam kat peeze mi tipombol mbulu ndeeŋeŋana.

Mi wal boozomen ta lelen ŋgeezeŋan, nako tipombol mbulu ta kembei.

16 Sombe tomtom tikam ŋoobo mbulu pio, na asiŋ ko ilae tio mi iuulu yo?

Mi sombe zin wal sananŋan tiŋgal sua pio, na asiŋ ko imender pio?

Tomtom sa som. Yooba itunu tau.

17 Mibe Yooba iuulu yo som, so karau men mi aŋmeete mi aŋbot sula zin meeteŋan murin.

Zin wal ta timbot lele tana na, tizzo sua mini som.

18 Yooba, indeeŋe ta aŋyasipir mabe aŋtop pa urlaŋana tio na,

muŋaiŋana ku ta ikis yo mi ikipiiri yo.

19 Mi indeeŋe ta kopoŋ rru mi leleŋ ipata kat na,

nu potor leleŋ ma ambai mini.

20 Zin peeze kan sananŋan ta timbutultul se tiiriŋana muriini kizin mi tiurur tutu ta ipasansaana zin tomtom na,

nu gabgaaba zin? Som kat!

21 Wal tana tilup zin mi timbuk sua be tikas zin wal ndeeŋeŋan ta len uunu sa isaana som na ma siŋ kizin ireere. ✡

22 Tamen Yooba, ni iwe siiri mbolŋana pio be aŋke lela.

Ni iwe ur pio mi imenderkalkaala yo, tana aŋbot ambai.

23 Mi ni ko ipimiili mbulu sananŋana kizin wal tana ma ipasaana zitun.

Tana mbulu ta tikam pa wal pakan, nako imiili pizin mi ipun zin ma timetmeete.

Yooba ta Anutu kiti i, ko ipambiriizi zin ma timap ma tila len.

95

Tapakur Merere. Mi tozoori pepe.

1 Kamar ma tapakur Yooba.

Kalŋanda isala mi tombo mboe pa ulaaŋa kiti mbolŋana raama menmeen ti.

Pa ni ta ipombolmbol ti mi imenderkalkaala iti.

2 Tamar kat ta kereene uunu mi lelende ambai pini.

Kalŋanda isala mi tombo mboe pakurŋana pini raama menmeen ti.✡

3 Pa Yooba, ni ta Anutu biibi ŋonoono, mi king biibi ŋonoono.

Ilip pa merere ta boozomen.✡

4 Ni imborro koroŋ ta boozomen ta irao toono ma ila.

Toono ta imbot meleeba kat ma ila isala abal ute ŋgutŋguutuŋan na, katuunu ta ni.

5 Tai mi toono na, koroŋ kini men tau. Pa ni itunu ta iur zin.

Mi itunu mburaana ta ikam ma toono raraazaŋana ipet.

6 Kamar tusuŋ mi tutuundu pa Yooba.

Telek kumbundu pini mi tapakuri.

Pa ni ta iur iti.✡

7 Ni Anutu kiti ta mataana piti mi imborro iti.

Mi iti na, sipsip kini tau.✡

Koozi keleŋ kat Yooba kalŋaana. Iso ta kembei:

8 “Keleŋtut sua pepe. Kokena ŋgar tiom imbol mi kakam zooroŋana kembei ta muŋgu tumbuyom bizin tikam su lele bilimŋana ki Meriba mi Masa na.✡

9 Indeeŋe tana, titoombo mburoŋ.

Pa nio aŋbelmbel uraata bibip pizin, mi zin tire kat mburoŋ pa matan.

Tamen tinoknok zooroŋana, mi tikam kinkiini be tire mini.✡

10 Tabe tikam ma leleŋ pizin risa som pa ndaama tomtooru.

Mi aŋso pizin ta kembei: ‘Wal tina, tiute zaala tio som,

mi gorgori lelen imbotmbot molo pio.’✡

11 Tana keteŋ malmal pizin, mi aŋbuk sua mbolŋana, mi aŋpombol ma imbol kat.

Sua ta kembei:

‘Ŋonoono kat. Toono ta aŋur pizin be tila ma keten su mi timbot ambai pa na, zin ko tirao be tilela na som. Som kat!’✡

96

Merere, ni king biibi ŋonoono. Tana koroŋ ta boozomen bela tipakuri

1 Kombo mboe popoŋana pa Yooba!

Niom tomtom ta karao pa toono ta boozomen na, kombo mboe pa Yooba. ✡

2 Kombo mboe pini mi kapakur zaana pa kampeŋana kini.

Aigule ta boozomen kozzoyaryaara uruunu ambaiŋana pa uraata biibi ta ni ikamam be iuulu iti. ✡

3 Kosoyaara zaana biibi pizin karkari ta boozomen.

Koso zin tomtom ta munŋaana men pa uraata kini bibip ta ipa ndel kat. ✡

4 Pa Yooba, ni ta biibi ŋonoono. Tanata tiwidit uruunu ma isala kor kat.

Ni ilip pa merere ta boozomen. Tana iti tomototo i mi teleŋleŋ la kalŋaana.

5 Zin karkari, merere kizin ta boozomen na, pakaamŋan men.

Mi Yooba, ni Anutu ŋonoono ta iur saamba raama ka koroŋ ta boozomen. ✡

6 Ni zaanaŋana mi king biibi ŋonoono. Mi ni mbura keskeezeŋana mi ndabokŋana kat.

Sombe telela urum kini mi tombot su kereene uunu, to tikilaala ta kembei.

7 Tana niom karkari ta boozomen, kapakur Yooba.

Kewe kwoono mi kapakuri pa zaana biibi mi mburaana.

8 Kapakuri pa zaana biibi kat.

Mi kelela urum kini raama patoronŋana tiom be kakam pini.

9 Kelek kumbuyom mi kutuundu pa Yooba. Pa ni potomŋana mi ndabokŋana kat.

Tana niom tomtom ta karao pa toono ta boozomen na, sombe kombot su kereene uunu, na kokoto ituyom, mi komoto i mi keleŋ la kalŋaana.

10 Koso ma irao karkari ta boozomen ta kembei: “Yooba, ni king biibi ŋonoono ta ikamam peeze pa koroŋ ta munŋaana men!

Muŋgu ni iur toono ma uunu imbol kat. Tana kosa sa irao be ikam toono ma imuzik mini na som.

Mi ni ko itiiri zin karkari ta boozomen mi iur kadoono pizin. Mi kadoono tabe ikam pizin i, ko indeeŋe men. ✡

11 Niom koroŋ ta kombot saamba mi toono na, niom ta boozomen leleyom ambai mi menmeen yom.

Mi tai ramaki ka koroŋ matakiŋa ta boozomen tomini, kalŋoyom isala ma biibi kat. ✡

12 Mi mokleene ramaki koroŋ ta tindomdom pa, mi ke boozomen ta timbotmbot su leleene na,

kozo kamap ma kalŋoyom isala ma biibi, mi menmeen yom isu kereene uunu.

13 Pa iŋgi be Yooba imar.

Ni ko imar mi ikam peeze pa zin tomtom ta timbotmbot toono na, mi ito sua kini mi iurpe pataŋana kizin.

Ni ko itiiri zin karkari, mi iur kadoono ndeeŋeŋana pizin. ✡

97

Merere, ni king biibi ŋonoono ta ilip pa merere ta boozomen

1 Yooba, ni king biibi ŋonoono ta ikamam peeze pa koroŋ ta munŋaana men.

Tana niom tomtom ta karao pa toono ta boozomen na, leleyom ambai.

Mi niom mutumutu ta munŋaana men ta karao pa tai na, menmeen yom. ✡

2 Yooba isombe iswe itunu, na imbotmbot lela miiri tieene gabgapŋana mi imar.

Peeze kini, ina imender se mbulu kini ndeeŋeŋana.

Pa ni imendernder pizin tomtom mi iurpewe pataŋana kizin. ✡

3 You kini imuŋmuuŋgu pini,

mi ikanan ka koi bizin ma timap lup.

4 Ni ikamam ma lele ikimitmit, mi lolo kini iwenweene.

Tabe toono ire, to itortoori kembei moori ta ikamam be ipeebe i.

5 Yooba, ni biibi ta imborro toono ta boozomen.

Sombe imar igarau na, you kini inenne zin abal ma tirereere kembei ta yok ma tila len. ✡

6 Koroŋ ta timbotmbot sala maŋaanaŋana na, tizzoyaryaara mbulu kini ndeeŋeŋana.

Mi karkari ta boozomen tire mburaana mi mbulu kini ndabokbokŋan ta zaana biibi pa i.

7 Tana zin wal ta so timbesmbeeze pa merere pakaamŋan mi nin zze pa ke teeteŋan ta koroŋ ŋonoono som na, Yooba ikam zin ma kan miaŋ.

Pa mburaana ilip pa merere ta boozomen.

Tana wal tana merere kizin tilek kumbun pini tomini.

8 O Yooba, nu mendernder pizin tomtom mi uluulu zin pa pataŋana kizin.

Tana zin wal ki Sion tileŋ urum na, lelen ambai kat.

Mi kar ta boozomen ki Yudea menmeen zin.

9 Pa Yooba, nu ta Anutu kor kana kat. Nu mborro toono ta boozomen,

mi lip kat pa merere ta munŋaana men.

10 Niom wal ta kuur leleyom pa Yooba na, kuur koi pa mbulu sananŋana.

Pa wal kini ta tiurur lelen pini mi titoto mbulu kini na, ni iporoukalkaala zin, mi itatkewe zin la wal sananŋan naman.

11 Mi iurur mat pizin wal ndeeŋeŋan.

Mi zin wal ta lelen ŋgeezeŋan na, ni ikamam zin ma menmeen zin biibi.

12 O niom wal ndeeŋeŋoyom, menmeen yom pa Yooba!

Leleyom ambai pini mi kapakur zaana potomŋana! ✡

98

Merere, ni king biibi ŋonoono ta iporou ma ilip kek

1 Kombo mboe popoŋana pa Yooba!

Pa ni ikamam uraata ta ipa ndel kat.

Ni iporou pa namaana mburaanaŋana ta potomŋana i ma ilip pa ka koi bizin kek. ✡

2 Yooba iswe mburaana biibi mi ikamke iti.

Iswe mbulu kini ndeeŋeŋana pizin karkari ma tire kat kek. ✡

3 Ni mataana iŋgalŋgal sua ta ni imbuk pizin Israel na, mi iurur leleene pizin mi imuŋaiŋai zin.

Uraata biibi ta Anutu kiti ikam piti bekena ikamke iti na, zin tomtom ta tirao pa toono ta boozomen tire kek.

4 Niom toono ta boozomen, leleyom ambai pa Yooba mi koyotyooto pini.

Menmeen yom pini mi kapakuri pa mboe.

5 Kese kombom mi kombo mboe pakurŋana pa Yooba!

Kupun gita mi kiwit uruunu!

6 Menmeen yom, mi kiwi twiiri, mi kalŋoyom isala mi kapakur Yooba.

Pa ni ta king biibi ŋonoono.

7 Tai ramaki koroŋ boozomen ta timbotmbot lela na, ko kalŋan isala mi tipakur Yooba.

Mi toono ramaki zin tomtom ta timbotmbot pa na, ta kembena. Kalŋan ko isala mi tipakuri.

8 Mi yok ta boozomen ko tipespeeze naman pini.

Mi abalabal ta boozomen ko tilup kwon, mi kalŋan isala ma tipakuri isu kereene uunu.

9 Pa iŋgi be Yooba imar i.

Ni kola imar mi iur kadoono pizin tomtom irao toono ta boozomen.

Mi kadoono tabe ikam pizin i, ko indeeŋe men. ✡

99

Merere, ni king potomŋana

1 Yooba, ni king biibi ŋonoono ta ikamam peeze pa koroŋ ta munŋaana men.

Tana niom karkari ta boozomen komoto i mi keleŋ la kalŋaana.

Ni mbuleene se muriini peeze kana ta imbotmbot la zin aŋela mbolŋan begen na.

Mi toono ire i na, imurur mi ikam katkat.

2 Yooba, kar kini ta Sion. Mi ni biibi kat.

Ilip pizin karkari ta boozomen.

3 Yooba, nu ta biibi ŋonoono. Mi mburom na, ilip kat. Tana tomtom timototo u.

Tomtom ta munŋaana men ko tipakur zom potomŋana. ✡

4 Mi nu king mbolkeŋkeŋŋom, mi lelem pa mbulu ndeeŋeŋana ilip.

Tutu ta ipombolmbol mbulu ndeeŋeŋana na, nu swe pizin popoŋana ki Yakop, mi tikiskis ma imbol pizin.

Mi nu kamam mbulu ndeeŋeŋan pizin mi urpewe pataŋana kizin.

5 Tana kapakur Yooba ta Anutu kiti na.

Kamar kolouŋana pa muriini peeze kana, mi kelek kumbuyom pini.

Pa ni potomŋana. Mbulu kini ipa ndel kat.

6 Muŋgu Mose mi Aron ziŋan wal pakan tikamam patoronŋana pini.

Mi Samuel, ni izuŋzuŋ pini.

Wal tel tana titaŋroro Yooba be iuulu zin Israel, mi ni ileŋ kalŋan. ✡

7 Ni imbot lela miiri tieene mi iso zin pa tutu kini.

Tutu tana iso zin pa zaala tabe ziŋan Anutu tiparlup zin ma tiwe tamen.

Mi zin matan iŋgalŋgal tutu tana mi tutu pakan ta ni iur pizin na, mi titoto. ✡

8 O Yooba, Anutu tiam, nu leŋleŋ suŋŋana kizin Israel, mi zzwe muŋaiŋana ku pizin mi rekreege sanaana kizin.

Tamen mbulu ta tikamam ŋoobo na, nu urur kadoono pa tomini. ✡

9 Kapakur Yooba Anutu kiti zaana,

mi kuzuŋzuŋ pini isu abal kini potomŋana.

Pa Yooba Anutu kiti, ni potomŋana.

100

Tembeeze pa Merere raama lelende ambai

Mboe tabe tapakur Anutu pa i

1 Niom karkari ta karao pa toono ma ila na, kalŋoyom isala mi menmeen yom pa Yooba!

2 Kembeeze pini raama leleyom ambai.

Kamar kereene uunu, mi kombo mboe raama menmeen yom.

3 Mi kuute kat ta kembei: Yooba, ni ta Anutu ŋonoono.

Ni iur iti, mi ikam ti ma tewe lene kek.

Iti sipsip kini tau. Tana ni mataana piti mi imborro iti.

4 Kapaŋuru urum kini kwoono mi leleyom ambai pini.

Kombo mboe pini mi kapakuri.

Leleyom ambai pini mi kiwit uruunu pa kampeŋana kini.

5 Pa Yooba, ni ambaiŋana.

Ni ko iurur leleene pa wal kini mi imuŋaiŋai zin ma alok.

Mi mataana iŋgalŋgal sua kini mbukŋana, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

101

Suŋŋana ki king ambaiŋana ta itoto Anutu leleene

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, nio aŋkam ŋgar pa mbulu ku, tana aŋtooro mboe ti bekena aŋbo mi aŋpakuru pa.

Pa nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku, mi kamam mbulu ndeeŋeŋana men

2 Mi zaala ku na, ndabokŋana kat.

Tanata leleŋ ambai pu mi aŋtooro mboe ti.

Mi ŋiizi na mar uulu yo?

Pa nio aŋkamam mbulu ŋgeezeŋana men lela ruumu tio.

Mi peeze ta aŋkamam, ina indeŋdeeŋe men.

3 Nio aŋyok be koroŋ sananŋana sa imbot su kereŋ uunu na som.

Mi zin wal ta tipaŋobŋoobo pa zaala ku na, nio aŋurur koi pizin mi aŋzirziiri zin ma tila len.

Kokena tikeske yo pa mbulu kizin sananŋana.

4 Zin wal ta lelen bok pa ŋgar pakaamŋana na, aŋzirziiri zin ma timbotmbot molo pio.

Mi zin wal sananŋan na, aŋgabgaaba zin som.

5 Zin wal ta tiŋgalŋgal sorok sua pizin tomtom na, aŋkazas zin bekena aŋpumun kwon.

Mi zin wal ta tipakurkur zitun mi tikamam be tiwe bibip na, leleŋ be tigarau yo risa som.

6 Mi zin wal ki toono ti ta titoto zaala ku mi tizzo sua ŋonoono na, motoŋ pizin, mi aŋkamam zin ma timbotmbot raama yo.

Zin wal ta tipa pai kizin ma iŋgeeze men na, zin ta tiwe mbesooŋo tio mi tiuluulu yo pa uraata.

7 Tamen zin wal ta tikamam mbulu pakaamŋana na, irao timbot lela ruumu tio na som.

Pa zin wal ta tizzo sua pakaamŋana na, aŋzirziiri zin ma timbot molo pio.

8 Aigule ta boozomen, zoŋ ise na, aŋkazas zin wal sananŋan ta timbotmbot toono ti, bekena aŋpumun kwon.

Zin wal ta tikamam mbulu sananŋana na, aŋzirziiri zin pa Yooba kar kini ma timap ma tila len. ✡

102

Naŋgaŋ ta itaŋroro Merere mi iswe urlaŋana kini

Iŋgi suŋŋana ki tomtom ta pataŋana indeeŋi mi mburaana imap, tana itaŋroro Yooba be iuuli

1 O Yooba, iŋgi tiŋiizi tio ima ku.

Leŋ suŋŋana tio ti mi uulu yo.

2 Pa nio aŋbotmbot lela pataŋana biibi leleene.

Tana piŋgis motom pio pepe.

Sombe aŋtaŋroro u na,

ŋgun talŋom pio, mi loŋa mar mi uulu yo.

3 Nio iŋgi be aŋmeete ma aŋla leŋ i.

Nio kembei you ka koi ta ikam buk ma ise, mi imbiriizi ma imap.

Kuliŋ ibayou kat, mi tiroŋ ta boozomen iyoyou.

4 Nio kembei mbutmbuutu ta zoŋ ikan ma imetmeete.

Mi leleŋ pa kini kanŋana mini som.

5 Tana aŋyakyak men,

mi kuliŋ isu ma aŋkoŋkoŋ.

6 Iŋgi aŋyamaana kembei ta ituŋ tamen kat. Nio kembei man ta itababaaba sorok pa lele bilimŋana.

Beso ila ma ire kar muŋguŋana sa ta tomtom tizem ma imborene sorok, to ila ma imbotmbot pa.

7 Tana nio kembei man ta itutamenŋana imbotmbot sala ruumu uteene.

Mbeŋ na, aŋkenne kat som.

8 Zoŋ ise ma ila zoŋ isula na, koŋ koi bizin tirepilpiili yo mi tizeŋzeeŋge pio.

Mi sombe tisuŋ sosor pa tomtom sa, na tiwatwaata nio zoŋ mi tiso pu be pasaana tomtom tana kembei ta kam pio i.

9-10 Nu lelem bayou pio, mi ketem malmalŋana ku ikam kat yo.

Mi kam yo, mi piri yo lae kembei musmuuzu.

Tana you ka kokou, ta iwe koŋ kini be aŋkan,

mi aŋwinin yok raama motoŋ luluunu.

11 Iŋgi swoŋ igarau be imap, kembei ta zoŋ isula i.

Mi mburoŋ izzu kembei mbutmbuutu ta zoŋ ikan ma imelle.

12 Tamen Yooba, nu ko mbutultul se murim peeze kana ma alok.

Mi zin wal popoŋan tabe tipet pa kaimer i, nako matan iŋgalŋgal zom, mi tizuŋzuŋ pu, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

13 Nu ko lelem isaana pa kar Sion mi kam mbulu sa be uuli.

Pa nol tabe muŋai i mi urpe i mini, ta imar igarau kek.

14 Ŋonoono, tireege kar Sion ma borok su lene lup. Mi tipiri ruumu tirontiron mi kan koroŋŋanŋan ta boozomen ma timbot leŋaleŋa.

Tamen zin mbesooŋo ku lelen pa kar tana ilip. Tabe tire ma lelen isaana kat.

15-16 Mi Yooba kola ipamender kar Sion mini,

mi iswe itunu raama mburaana mi zaana biibi.

Tona zin karkari ta boozomen ziŋan king kizin ko tikilaala mburaana mi zaana biibi,

mi timoto i mi tilek kumbun pini.

17 Pa zin wal kini ta timbot ŋoobo na, ni irao itit zin na som. Kola ileŋ suŋŋana kizin mi iuulu zin.

18 Yooba isombe ipiyooto uraata kini popoŋana, mi iuulu zin wal kini ma timbot ambai mini, nako tibeede uraata tana ise ro.

Naso zin wal popoŋan tabe tipet pa kaimer i, tiute mi tipakuri pa.

19 Yooba imbotmbot lele kini potomŋana ta kor a, mi mataana isu. Ni imbotmbot saamba, mi irre su pizin tomtom.

20 Mi zin wal ta timbot ŋoobo la kan koi bizin naman mi tikaraŋesŋeeze na,

ni ko ileŋ tiŋiizi kizin mi itatke zin pa meeteŋana.

21-22 Tana kaimer zin karkari ziŋan zin king kizin ko timar

ma tilup zin su Yerusalem be tizuŋzuŋ pa Yooba.

Mi ko tizzoyaryaara zaana biibi,

mi tipakurkuri sala abal Sion.

23 Nio ti aŋwe kolman zen. Mi iŋgi Yooba ikoto yo mi ipun yo ma mburoŋ imap.

Ni ipemet mbotŋana tio ma swoŋ igarau kek.

24 Tana aŋso pini ma aŋso:

“O Anutu tio, tatke yo pa toono ti pepe. Pa aŋwe kolman zen!

Mi nu na, mbotŋana ku iseeŋge iseeŋge ma ila.

25 Yooba, muŋgu kat nu ur toono ma uunu imbol kat.

Mi saamba tomini, ina nomom muriini. ✡

26-27 Tamen kaimer saamba mi toono ko tisaana kembei kawaala pasaana.

Tana nu ko lek zin ma timap ma tila len,

mi pekel zin pa saamba mi toono popoŋan.

Tamen nu na, mbotmbot men ta kembei.

Tortooru som, mi rao map na som. ✡

28 Mi niam mbesooŋo ku na, nu ko mboro lutuyam bizin ma timbot ambai.

Mi popoŋana kizin tomini, nu ko motom pizin ma timbot ambai su kerem uunu, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.”

103

Tapakur Merere pa kampeŋana mi muŋaiŋana kini

Mboe ki Dabit

1 Leleŋ ko imap ipakur Yooba pa kampeŋana kini.

Ŋonoono kat, leleŋ, mburoŋ, mi koroŋŋoŋ ta boozomen ko imap ipakur Anutu tio zaana.

Pa ni potomŋana! Mbulu kini ipa ndel kat.

2 Leleŋ ko imap ipakur Yooba pa kampeŋana kini.

Mi mbulu boozomen ta ni ikamam be iuulu yo na, irao motoŋ mbeleele na som.

3 Ni irekreege sanaana tio ta boozomen,

mi iurpewe mete tio ta munŋaana men. ✡

4 Mi itatkewe yo pa meeteŋana.

Mi ikampewe yo biibi kat, mi iurur leleene pio mi imuŋaiŋai yo.

5 Ni ipomosmoozo yo pa koroŋ ambaimbaiŋan matakiŋa, tana ikam yo ma aŋbot ambai kat.

Mi ipombolmbol yo ma mburoŋ imilmiili mini kembei ta naŋgaŋ kaibiim. Tana aŋbol ma aŋbotmbot kembei ta manmboŋ. ✡

6 Mbulu ta Yooba ikamam, ina indeŋdeeŋe men.

Zin wal ta so tomtom tikamam pataŋana pizin mi tikototo zin na, ni imendernder pizin mi iuluulu zin pa pataŋana kizin. ✡

7 Muŋgu, ni iswe zaala kini pa Mose,

mi ikam uraata bibip ila zin Israel matan ma tire kat.

8 Yooba, ni leleene izanzaana pizin mbesooŋo kini, mi imuŋaiŋai zin mi ikampewe zin.

Ni keteene malmal karau som.

Mi itoto sua kini mbukŋana mi iurur kat leleene pa wal kini. ✡

9 Ŋonoono, ni keteene malmal pa sanaana kiti mi iyamyaamba iti pa.

Tamen kete malmalŋana kini ko imbotmbot ma alok na som.

10 Mbulu ta takamam ŋoobo na, ni irao iŋgal kat matanda pa.

Tamen ikamam ta kembei som. Imuŋaiŋai iti, mi ipokotkot kat sanaana kiti som. ✡

11 Muŋaiŋana ta Yooba izzwe pizin wal ta timototo i mi tileŋleŋ la kalŋaana na,

isala ta kor a, kembei saamba imbot kor kat pa toono. ✡

12 Kere. Lele pakaana ta zoŋ izze pa i, mi pakaana ta zoŋ izulla pa i, tipargarau zin? Som. Timbot molo kat.

Mi Yooba ikamam pa sanaana kiti ta kembena. Izirziiri ma ila imbot molo kat piti.

13 Zin wal ta timototo Yooba mi tiurur lelen pini na,

ni leleene izanzaana pizin kembei ta pikin taman bizin lelen izanzaana pizin. ✡

14 Pa ni itunu ta imbuuzu iti.

Tana mataana iŋgalŋgal ta kembei: Iti tomtom toono kanda na, ululu men. ✡

15 Mbotŋana ta takam su toono ti na, molo som. Tombot rimen mi tamap.

Iti kembei ta manman pwoono. Sombe zoŋ ise, na ipeele. Mi so ila rorou, na imelle.

16 Mi sombe miiri iwilaala,

na itop su toono ma muriini bilim.

17-18 Tamen zin wal tau timototo Yooba mi tileŋleŋ la kalŋaana na,

ni ko iurur leleene pizin mi imuŋaiŋai zin, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Mi ni ko imendernder pa popoŋana kizin mi iuluulu zin pa pataŋana kizin.

Tana zin wal tau titoto sua ta ziŋan Anutu timbuk na, mi tiurpe tutu kini mi titoto ka mbulu na,

ni ko iurur leleene pizin ma alok. ✡

19 Yooba iur muriini peeze kana isu saamba.

Ni king biibi ta ikamam peeze pa koroŋ ta boozomen.

20 Tana niom aŋela mbolkeŋkeŋŋoyom ki Yooba, kamap ma kapakuri.

Niom aŋela ta keleŋleŋ la kalŋaana mi kototo sua kini na, kiwit uruunu!

21 Mi niom malmal koyom ki kar saamba ta kembesmbeeze pini mi kototo kat leleene na, ta kembena.

Kiwit uruunu ma isala kor!

22 Niom koroŋ ta Yooba iur yom ma karao pa toono na, kamap ma kapakuri.

Pa ni biibi tiom mi ikamam peeze piom.

Mi nio ta kembena. Leleŋ ko imap ipakur Yooba pa kampeŋana kini.

104

Tapakur Merere. Pa ni ta iur saamba mi toono

1-2 Leleŋ ko imap ipakur Yooba pa kampeŋana kini.

O Yooba, Anutu tio, nu ta biibi ŋonoono.

Mburom mi azuŋka ku, ramaki mbulu boozomen ta zom biibi pa i, ina iliu u ma iwe kembei ta mburu pu.

Muŋgu kat, nu ur saamba ma iwe kembei saŋarai ta begeene ila molo na, bekena mbotmbot pa. ✡

3 Mi ur murim ise yok kor kana ŋwaana.

Mi miiri tieene, ta iwe lem karis be zze.

Tana miiri ikwarra u mi wwa pa maŋaanaŋana.

4 Nu ŋgoŋgo miiri ma ilala be ikam uraata ku.

Mi lolo ta iwenweene mi ikamam ma you iwedet, ta iwe lem mbesooŋo. ✡

5 Muŋgu nu ur toono ma imbot se uunu ta mbolŋana kat. Tana irao imuzik na som.

6 Mi nu kam ma tai ilol toono

mi zin abal ma timap. ✡

7 To maŋga mi kalŋom isala ma yaamba tai. Tabe iko pa toono.

Pa kalŋom na, mburaana biibi, kembei ta lele ikuruŋ i.

Tana tai ileŋ to, karau men mi iyaaru ma isula imbot muriini, mi toono raraazaŋana ipet.

8 Tai iyaaru ma isula na, izem toono mi abalabal ta boozomen ma timbot mat.

Mi yok rereereŋan tipet ma tila tizulla lele ŋgolooboŋan.

Pa ina murin ta nu ur pizin be timbotmbot pa.

9 Mi nu ur mbut pa tai mi toono. Mbut tana, tai irao imolo na som.

Tana tai ko irao izooro mi ilol toono mini na som. ✡

10 Nu ta kamam yok mbukmbukŋan ma tiwedet pa abal zilŋanzilŋan,

mi tirereere ma tizulla pa lele ŋgolooboŋan.

11 Yok tana timbotmbot be zin buzur su kan ta boozomen tiwin.

Mi zin doŋki saŋsaŋŋan ta miri zin na, zin tomini tiwin ma tirao.

12 Mi ke ta timendernder la yok kezenkezen na,

man tiwwo len ŋgini sala be timbotmbot pa mi titaŋtaŋ.

13 Nu mbotmbot murim ta kor a, mi kamam yaŋ ma izzu bekena pembesmbeeze zin abal.

Mi uraata ku tana ikamam ma toono ipiyotyooto koroŋ ambaimbaiŋan boozomen.

14 Nu kamam mbutmbuutu ma izze bekena zin mbili tikanan.

Mi ur koroŋ pakan pa niam tomtom be ampaaza ma iwe koyam kini. ✡

15 Nu ur koyam baen be ampaaza mi amwin ma leleyam ambai.

Mi kam ke olib piam, bekena amkam ka ŋgere, mi amsuulu yam pa ma ruŋguyam ambai.

Mi ur koyam kini bekena amkan ma ipombol yam.

16 Yooba, nu motom iŋgalŋgal ke ku bibip ta timbotmbot Lebanon na, mi kamam yaŋ ma izzu pizin. Tabe tise ma tiwe bibip.

Ke tana, nu itum ta paaza zin.

17 Ke tana namannaman na, man tiwwo len ŋgini isala.

Mi utenuten na, tiwe man kokomo murin.

18 Zin abal ta uten mololo na, mekmek saŋsaŋŋan timbotmbot sala.

Mi moozo tikewe lela toono sumbunsumbun ta timbotmbot dogo zilŋanzilŋan na.

19 Nu ta ur puulu bekena iwe seŋgaaŋa pa ndaama.

Mi zoŋ ta ur, ina iute nol tabe ise, mi nol tabe isula.

20 Mbeŋ na, nu kamam ma lele zugut,

bekena koroŋ su kan tipa.

21 Tana laion kalŋan izalla mi tiwwa pa mbeŋ

ma tirru kan buzur ta nu itum ur pizin na.

22 Mi sombe zoŋ ise, na timilmiili

ma tilala mini murin, mi tikenne lela.

23 Tonabe tomtom kadoono tiyotyooto pa ruumu kizin,

mi tilala ma tikamam uraata kizin ma irao zoŋ isula. ✡

24 O Yooba, nu ur koroŋ matakiŋa boozo.

Mi koroŋ boozomen ta nu ur na, ina tiswe kembei ŋgar ku biibi kat.

Toono ti bok pa koroŋ munŋaana ka tieene ta ur zin na.

25 Mi nio aŋkam ŋgar pa tai tomini. Ina biibi kat.

Mi koroŋ bibip mi munmun matakiŋa ta timbotmbot sula.

Tinin zin na tarao som.

26 Wooŋgo tikowo pa tai.

Mi Lebiatan, koroŋ zazaŋana ŋonoono ta muŋgu uri na, ta imbotmbot tai leleene mi izogzoogo lele.

27 Koroŋ ta munŋaana men tana, sombe petel zin,

na tiurur matan pu be kam kan kini.

28 Nu mborro zin, tanata tikanan kan kini.

Itum nomom, ta ipututu zin pa koroŋ ambaimbaiŋan ma kopon bok. ✡

29 Mi sombe turke motom pizin,

na tiseŋeeŋe ma tiru zalan.

Mi sombe kiskis zin som mi tatke bubuŋan pizin,

to timetmeete ma tiwe toono mini.

30 Zin buzur mi koroŋ matakiŋa ta timbotmbot su toono na, Bubuŋom ta ipiyotyooto popoŋana kizin ma tiwedet.

Gorgori nu kamam uraata,

tana popoŋana kizin iwedet su toono.

31 Yooba zaana biibi, ramaki mburaana mi azuŋka kini ko imbotmbot ma alok.

Mi ni ko leleene ambai pa uraata boozomen ta itunu namaana ikamam na.

32 Ni mburaana biibi kat. Sombe mataana isu pa toono risa, na yeŋyeeŋge itok toono.

Mi sombe iteege su pa zin abal, na you imaŋga raama ka koi.

33 Tana mazwaana ta so aŋbot motoŋ yaryaara na, kalŋoŋ ko izalla mi aŋbombo mboe pa Yooba.

Ko leleŋ ambai pa Anutu tio, mi aŋpakurkuri pa mboe ma irao meeteŋana tio.

34 Nio menmeen yo biibi pa Yooba.

Mi aŋsuŋi be ipazal ŋgar ta imbot la leleŋ i mi mboe tio ma irao pa itunu leleene.

35 Mi wal sananŋan mi wal zorzooroŋan na, leleŋ be ni ipambiriizi zin pa toono ma timap kat.

Leleŋ be kizin tasa imbot mini pepe.

Leleŋ ko imap ipakur Yooba!

Haleluya!

105

Merere mataana iŋgalŋgal sua ta ni imbuk pizin Israel

1 Leleyom ambai pa Yooba, mi kosoyaara zaana biibi.

Koso uraata kini bibip ila zin karkari mazwan bekena zin tiute.

2 Kombo mboe pini mi kapakuri.

Kipit mbol pa uraata kini ndabokbokŋan boozomen ta ipa ndel kat.

3 Yooba, ni zaana potomŋana. Tana iti nindi se pini mi tapakuri!

Zin wal ta so tikam kinkiini be tiute i mi timbot kolouŋana pini, nako lelen ambai kat mi menmeen zin.

4 Kuur motoyom pa Yooba mi kusuŋi be ipombol yom pa itunu mburaana.

Kakam kinkiini be kuute kati mi kombot kolouŋana pini. Naso ni imbotmbot raama yom totomen. ✡

5-6 Niom popoŋana ki Abaraam ta mbesooŋo kini na,

niom popoŋana ki Yakop ta Anutu ipeikat yom na,

motoyom iŋgalŋgal uraata mi mos bibip ta ni ikam na. Uraata kini tana ipa ndel kat.

Mi kadoono ta ni iur pa kanda koi bizin na, motoyom mbeleele pepe.

7 Ni Yooba, Anutu kiti tau.

Kadoono ta ni iurur pa kanda koi bizin na, uruunu ila ma irao toono ta boozomen.

8 Ko mataana iŋgalŋgal sua kini mbukŋana mi itoto ma alok.

Tomtom tipepeebe len kelŋan, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. Mi sua ta ni itunu iur na, ta kembena. Ko imbol ma imbotmbot ma alok. ✡

9 Muŋgu ni imbuk sua pa Abaraam be ziru tiparlup zin ma tiwe tamen.

To ikam sua raraate men pa Isak, mi ipombol ma imbol kat. ✡

10-11 To ikam sua mbukŋana tana pa Yakop,

mi ipombol mini ma iso sua tana ko imbol ma imbotmbot ma alok.

Mi iso pa Yakop ta kembei: “Nio ko aŋkam toono Kanaan ma iwe lem.

Mi toono tana ko iwe matamur pa popoŋana ku, be timbotmbot pa, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.” ✡

12 Indeeŋe tana, zin wal boozoŋan som.

Wal rimen ŋonoono. Mi tiwe leembe men su toono tana.

13 Tana timbot ri isu lele ta, to tizem mi tila lele toro.

Tila tipet ki king ta mi timbot raami, to tizemi mi tila tipet ki king toro. Ta kembei men mi tiwwa.

14-15 Mi Anutu, ni mataana pizin. Tana iyok pa wal sa be tikoto zin mi tipasaana zin na som.

Mi ikam ŋgalseki pa king pakan ma iso pizin ta kembei:

“Zin wal ta ituŋ aŋpeikat zin mi aŋur zin be tikam uraata tio na, kumbuulu zin pepe.

Pa zin tiwe nio kwoŋ. Tana kapasaana zin pepe.” ✡

16 To Yooba ikam ma peteele ipet pa toono Kanaan.

Tabe Yakop bizin tirao be tindeeŋe kan kini sa som.

17 Mi ni iŋgo tomtom kizin ta, zaana Yosep ma imuuŋgu pizin.

Ni, tikam mburooŋo pini ma iwe mbesooŋo sorok pizin Aikuptu. ✡

18 Mi zin Aikuptu kan tiuri lela ruumu sanaana, mi tikam sen ila ŋgureene mi timbit la kumbuunu.

Tana ni ire yoyouŋana ma isaana kat. ✡

19 Imbotmbot ta kembei ma irao iso zin Aikuptu kan pa mbulu tabe ipet pizin i, mi sua kini tana iur ŋonoono.

Tana sua ta Yooba ikam pini na, iswe Yosep kembei ni le uunu sa som, mi mbulu kini iŋgeeze men.

20 To king ki Aikuptu ta ikamam peeze pizin wal boozomen na, iur sua be tiputke Yosep,

mi tizemi ma iyooto pa ruumu sanaana. ✡

21 Mi iuri be imboro ruumu kini biibi,

mibe ikam peeze pa koroŋ kini ta boozomen. ✡

22 Tana Yosep iwe biibi pizin wal ta timuŋmuuŋgu pa uraata ki king na, mi ipazalzal zin.

Mi zin wal ta tiuluulu king pa ŋgar na, ni ipaute zin pa ŋgar ambaiŋana.

23 Ina zaala tina ta zin Israel tisula Aikuptu.

Tana popoŋana ki Yakop tiwe leembe pa wal ki Ham toono kizin. ✡

24 Mi Yooba ipombolmbol wal kini, ma timasak ma tiwe boozo kat.

Tabe mburan ilip pa zin kartu. ✡

25 To itooro ŋgar kizin Aikuptu ma tiwe wal kini kan koi.

Tana tiru zaala be tipakaam zin mbesooŋo ki Anutu mi tikam pataŋana pizin.

26 To Yooba iŋgo mbesooŋo kini Mose ziru Aron ma tisula Aikuptu.

Aron tana, Yooba itunu ipeikati. ✡

27 Mi ziru tiwe Yooba kwoono mi tiso zin Aikuptu kan pa mos bibip mi uraata mburanŋan tabe Yooba ikam la mazwan i. Uraata tana ipa ndel kat. ✡

28 Yooba ikam ma zugut mandiŋ ipet pa toono kizin Aikuptu.

Pa zin tizooro la kalŋaana tau. ✡

29 Mi itooro yok kizin ma tiwe siŋ.

Tabe ye kizin ta boozomen timetmeete lup. ✡

30 Mi ikam ma lele kizin bok pa ŋgeu.

Ruumu leleene boozomen ta zin peeze kan kizin Aikuptu tikenne pa na, ina tomini ŋgeu tilela ma bok. ✡

31 Mi Yooba iur sua, to mberommberom ramaki muŋgingin dudut ma timar,

mi tirao pa toono kizin Aikuptu. ✡

32 Mi ni itooro yaŋ kizin ma iwe yaŋpat, mi isu ma ipasaana toono kizin.

Mi ikam ma lolo niini iwenweene irao lele kizin ta boozomen. ✡

33 Tana ipasaana ke baen mi ke fik kizin,

mi ke pakan tomini.

34 Mi iur sua to siizi munŋaana ka tieene tipet ma tilol lele ma sik.

Siizi tana, tinin na tarao som. ✡

35 Mi tikan kini ramaki koroŋ boozomen ta tindomdom pa toono kizin Aikuptu na ma imap.

36 Kaimer to Yooba ikasgeege lutun bizin muŋgamuŋga ta boozomen.

Ula kizin ka ŋonoono mataana kana, ta tisu lup. ✡

37 To Yooba iyaaru zin Israel ma tizem Aikuptu, mi tila raama mburu milmilŋan kizin Aikuptu ta tiurpe pa silba mi gol na.

Mi timap ma tipa ambai men mi tila. Kizin tasa imborene som. ✡

38 Indeeŋe zin Aikuptu kan tire zin Israel tizem zin mi tila na, lelen ambai kat.

Pa timoto zin tau!

39 Yooba ikam miiri tieene ma iwe ur pizin pa aigule.

Mi mbeŋ na, you miaana iyaryaara mi iurur mat pizin. ✡

40 Indeeŋe zin tiwi i pa kan kini na, ni ikam man kiau mi kini saamba kana pizin.

Tana tikam ma tikan ma kopon bok. ✡

41 Ni ipetepaala pat, mi yok ipet pa.

Yok tana irereere ma biibi pa lele magargaaraŋana ta ka yok somŋana na. ✡

42 Yooba ikam mbulu ta boozomen tana paso,

mataana iŋgalŋgal sua kini potomŋana ta imbuk pa mbesooŋo kini Abaraam na.

43 Tana Yooba iyaaru zin wal kini ta itunu ipeikat zin na, ma tizem Aikuptu,

mi tila raama menmeen zin, mi timbombo mboe pakurŋana.

44 Mi ni ikam toono kizin karkari pa wal kini ma iwe len.

Tana timbot se wal pakan uraata kizin tieene.

45 Mbulu ta boozomen tana, Yooba ikam pizin, bekena tito tutu kini ta imbot pataaŋa kek na,

mi mataana iŋgalŋgal sua ta ni ikam pizin.

Haleluya!

106

Zin Israel timbel zooroŋana. Mi muŋaiŋana ki Anutu irao imap na som

1 Haleluya!

Leleyom ambai pa Yooba mi kapakuri. Pa ni ambaiŋana kat.

Ni ko itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

2 Asiŋ irao inin uraata bibip ta Yooba ikamam na?

Mi asiŋ irao isoyaara mbulu kini boozomen ta iti tapakurkuri pa i ma imap? Som.

3 Zin wal ta so timendernder pizin tomtom mi tiuluulu zin pa pataŋana kizin,

mi tikamam mbulu ndeeŋeŋana totomen, nako lelen ambai kat.

Pa kampeŋana ki Anutu ko imbotmbot se kizin.

4-5 O Yooba, nu itum ta peikat zin Israel mi kam zin ma tiwe lem.

Sombe swe kampeŋana ku pizin mini mi kamke zin pa pataŋana kizin, na motom iŋgal yo mi uulu yo tomini.

Pa leleŋ be ituŋ aŋre kat mbulu ambaiŋana tabe kam pizin i.

Mi sombe uulu zin ma timbot ambai mini, mi kam zin ma lelen ndabok,

na leleŋ be aŋgaaba zin, mi niamŋan menmeen yam mi ampakuru.

6 Niam taiŋgi, mbulu tiam sa irao pa nu motom som. Pa amkamam sanaana kembei ta tumbuyam bizin.

Amkam ŋoobo kek. Pa zaala ku, amtoto som.

7 Indeeŋe tumbuyam bizin timbotmbot Aikuptu na,

nu kam uraata bibip pizin. Uraata tana ipa ndel kat.

Tamen zin tikam ŋgar pa som.

Mi nu urur lelem pizin mi muŋaiŋai zin biibi kat.

Tamen zin matan iŋgalŋgal mbulu ku tana som.

Nu ta Anutu kor kana kat. Mi zin tila tipet Tai Siŋsiŋŋana, to tikam zooroŋana pu. ✡

8 Tamen Yooba, ni zaana biibi pa mburaana mi muŋaiŋana kini.

Tana ikamke zin bekena iswe mburaana biibi ma ipet mat.

9 Indeeŋe tana, ni kalŋaana isala ma iso la pa Tai Siŋsiŋŋana, to imet ma iwe ru, mi toono raraazaŋana ipet.

To iyaaru wal kini ma tipa pa magargaara ta imbot meleebe kat na, ma tila. ✡

10 Tana ni ikamke zin pa kan koi bizin.

Itatke zin la kan koi bizin naman, tana zin tirao be tipasaana zin som.

11 To tai imiili ma ilol kan koi bizin ma timetmeete lup.

Kizin tasa imbot mini som.

12 Tona zin Israel tiurla sua kini,

mi timbo mboe pakurŋana pini. ✡

13 Tamen molo som to, matan mbeleele uraata bibip ta ni ikam pizin na.

Mi tisa i be iswe ŋgar kini pizin som.

Tito zitun ŋgar kizin men.

14 Pa indeeŋe ta timbotmbot lele bilimŋana na, nin gesges pa kini mataana ta, mi tikam kaisiigi be tikan koroŋ matakiŋa.

Tana tisu mi tisombe titoombo Yooba mburaana. ✡

15 Mi koroŋ ta tiwi i pa na, ni ikam pizin.

Tamen iur mete sananŋana ma ipasaana zin tomini.

16 Zin tilup zin ma timbotmbot su lele bilimŋana na,

tomtom kizin pakan timaŋga mi matan mburmbur pa Mose ziru toono Aron ta mbesooŋo potomŋana ki Yooba na. ✡

17 To toono kwoono ikaaga, mi iwon Datan.

Mi Abiram ziŋan wal kini titoptop sula toono sumbuunu tana tomini, to toono ila imun mini.

18 To you imbot saamba mi isu ma ikan wal pakan ta tito zin pa ŋgar kizin tana.

Wal sananŋan tana, you ikan zin ma timap.

19 Tila tipet abal Sinai uunu, to tiurpe makau ruŋguunu pa pat gol,

mi tilek kumbun pa merere pakaamŋana tana. ✡

20 Tana Anutu kizin ta zaana biibi, mi mburaana biibi, mi imbotmbot lela azuŋka kini leleene na, tipizil ndemen pini.

Mi tisu ma tipakur koroŋ ta ikanan mbutmbuutu na ruŋguunu. ✡

21 Tana Anutu ŋonoono ta ikamke zin,

mi ikam uraata bibip su Aikuptu na, matan mbeleele kati.

22 Ni itooro mos bibip isu toono kizin Ham,

mi ikam uraata mburanŋan isu Tai Siŋsiŋŋana. Uraata tana, tomtom tire ma timoto.

Tamen zin Israel tikam ŋgar pa som.

23 Tana Anutu isombe ipambiriizi zin ma timap kat.

Tamen mbesooŋo kini Mose ta ni itunu ipeikati na,

ni imender pizin Israel ma isuŋ mbolŋana pa Anutu.

Tabe ni ikoto kete malmalŋana kini, mi ipasaana wal kini som. ✡

24 Indeeŋe zin Israel tigarau toono Kanaan na, tiurla sua mbukŋana ki Yooba som.

Pa toono ambaiŋana ta ni isombe ikam pizin na, zin titit.

25 Mi lelen be tito kalŋaana som,

mi timbotmbot lela beeze kizin men mi tikamam ŋunuŋunuŋ.

26 Tana ni imbuk sua mbolŋana pizin, mi iwit namaana bekena ipombol sua tana ma imbol kat.

Sua ta kembei: Ni kola ikas zin su lele bilimŋana ma timap kat,

27 mi iyaŋgwiiri popoŋana kizin

ma tila timbot leŋaleŋa irao lele ta boozomen.

28 Indeeŋe ta tila tipet abal Peor na, tigaaba zin wal ta timbesmbeeze pa merere pakaamŋana zaana Baal.

Pa patoronŋana ta wal tana tikamam pa ke teeteŋan kizin na, zin Israel tikan ka kini tomini. ✡

29 Tabe tipas kat Yooba keteene,

mi ni ipasaana zin pa mete sananŋana.

30 To tomtom kizin ta, zaana Pineas, imaŋga mi imender la Anutu mi zin Israel mazwan, mi isuŋ pizin.

Tabe mete sananŋana tana imap.

31 Mbulu kini tana, ta ikam ma Anutu ire i kembei tomtom ndeeŋeŋana.

Mi Anutu ko mataana iŋgalŋgali ta kembei ma alok.

32 Zin tila ma tipet yok Meriba, to tipamalmal Yooba keteene mini.

Mi tikam pataŋana pa Mose tomini.

33 Pa tipas keteene,

tabe ni ikam kat ŋgar som, mi ipiri sorok sua. ✡

34 Indeeŋe ta tipet toono Kanaan na, Yooba iso pizin be tikas zin wal ta timbotmbot toono tana ma timap kat.

Tamen tikas zin som.

35 Ziŋan zin Kanaan timbotmbot mbata,

mi tigabgaaba zin pa mbulu kizin soroksorok ta boozomen.

36 Mi timbesmbeeze pa merere kizin pakaamŋan,

mi mbulu tana iwe kilis pizin.

37 To tisu ma tikam zitun lutun bizin mi lutun moori bizin,

mi tipun zin ma timetmeete, bekena tiwe patoronŋana pa merere pakaamŋan kizin Kanaan.

38 Zitun lutun bizin mi lutun moori bizin ta len uunu sa isaana som,

ta zin Israel tipun zin ma siŋin ireere su toono,

bekena tiwe patoronŋana pa zin merere pakaamŋan kizin Kanaan.

Tana tikam ma toono kizin isaana kat pa Anutu mataana. ✡

39 Pa mbulu kizin iŋgeeze som,

mi sua ta ziŋan Yooba timbuk na, tipizil ndemen pa.

40 Zin na, Yooba wal kini ŋonoono. Tamen tipas kat keteene.

Tabe tikam ma ni leleene pizin mini risa som.

41 To izem zin la zin karkari naman,

mi kan koi bizin kadoono timboro zin.

42 Tana kan koi bizin tiur pataŋana boozo ise kizin, mi tikoto zin pa mburan,

mi tikam zin ma tiwe mbesooŋo sorok pizin.

43 Tana Yooba, ni mataana iŋgalŋgal zin Israel, mi itatkewe zin pa pataŋana boozomen.

Tamen zin tizorzoori, mi titoto zitun ŋgar kizin men.

Tipaŋoobo kat pa zaala kini. Tana tisu ma timbot ŋoobo kat.

44 Mi Yooba ileŋleŋ tiŋiizi kizin

mi irre pataŋana kizin,

45 to mataana iŋgal sua mbukŋana ta ikam pa tumbun bizin na, mi ikototo kete malmalŋana kini.

Pa ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini.

46 Tana kan koi bizin boozomen ta tiyo zin ma tila lele kizin na,

Yooba itooro ŋgar kizin ma lelen isaana pizin Israel mi timuŋai zin.

47 O Yooba, Anutu tiam, iŋgi ambot leŋaleŋa ila zin karkari mazwan.

Yogeege yam, mi kam yam ma amiili mi amlup yam su toono tiam mini.

Tonabe leleyam ambai pu mi ampakur zom potomŋana.

48 Iti tapakur Yooba pa kampeŋana kini. Ni Anutu kiti Israel.

Tapakurkuri totomen!

Mi iwal biibi be tiso: “Ŋonoono.”

Haleluya!

107

Tapakur Merere pa muŋaiŋana kini matakiŋa

1 Leleyom ambai pa Yooba mi kapakuri. Pa ni ambaiŋana kat.

Ko iurur leleene pa wal kini mi imuŋaiŋai zin ma alok.

2 Zin wal ta Yooba itatke zin la kan koi bizin naman na, irao tiso sua ta kembei.

Paso ni itatke zin pa pataŋana kizin, mi ikam zin ma timbot ambai.

3 Muŋgu kan koi bizin tikam zin ma tila timbot leŋaleŋa ila karkari mazwan.

Pakan timbot lele ta zoŋ izze pa i, mi pakan timbot lele ta zoŋ izulla pa i. Timbot irao tai pakaana ta boozomen.

Mi Yooba iyogeege zin, mi ikam zin ma timiili ma timar kar kizin mini.

4 Tomtom pakan tisaŋsaŋ pa lele bilimŋana ta magargaara men.

Mi tirru zaala ki kar sa be tito mi tila timbot pa. Tamen tindeeŋe som.

5 Zin petel zin, mi miri zin

ma mburan imap.

6 Tana timbot ŋoobo kat. Mi titaŋroro Yooba,

to ni iuulu zin pa pataŋana kizin.

7 Ipatooŋo zin pa zaala ambaiŋana,

mi zin tito ma tila mi tindeeŋe kar be timbot pa.

8 Tana zin irao lelen ambai pa Yooba mi tipakurkuri.

Pa ni iurur leleene pa wal kini mi imuŋaiŋai zin.

Mi ikamam uraata bibip ta ipa ndel kat, bekena iuulu zin tomtom.

9 Wal ta miri zin na, ni ipalumluumu ŋguren.

Mi zin wal ta petel zin na, ni ikamam kan koroŋ ambaimbaiŋan ma tirao kat. ✡

10 Mi tomtom pakan na, timbotmbot lela zugut biibi leleene, mi pataŋana ikamam zin mabe timeete i.

Timbotmbot lela ruumu sanaana leleene, mi re ma sen ikanan zin ma tisaana kat.

11 Pa tizorzooro sua ki Anutu kor kana kat.

Mi ŋgar ta ni leleene iur pa na, tirepilpiili mi tito som.

12 Tana ni iur uraata sananŋana kat ise kizin bekena ikoto zin.

Mi zin tikunkun ma titoptop su toono, mi len tomtom sa be iuulu zin som.

13 Tana timbot ŋoobo kat. Mi titaŋroro Yooba,

to ni iuulu zin pa pataŋana kizin.

14 Itatke zin pa zugut biibi tana leleene, mi ikam zin ma tiyooto ma tipet mat.

Mi iyembut re mi sen pizin. ✡

15 Tana zin irao lelen ambai pa Yooba mi tipakurkuri. Pa ni iurur leleene pa wal kini mi imuŋaiŋai zin.

Mi ikamam uraata bibip ta ipa ndel kat, bekena iuulu zin tomtom.

16 Kataama mbolŋana ki ruumu sanaana na, ni ipetepaala.

Mi ain mbolŋan ta ipombolmbol kataama na, ni ibogboogo ma ipolpol lup.

17 Mi tomtom pakan na, zin talliŋan mi tinoknok zooroŋana.

Zin tikamam ŋoobo mbulu, tana mete biibi ikam zin ma tirre yoyouŋana pa.

18 Zin lelen pa kini sa mini som. Sombe tire kini sa, na tikamam be tilulu.

Tana timbot naala kezeene kek.

19 Zin ra, timbot ŋoobo kat. Mi titaŋroro Yooba,

to ni iuulu zin pa pataŋana kizin.

20 Iur sua mi sua kini tana iurpe zin ma nin ambai mini.

Muŋgu timbot naala kezeene. Mi ni itatke zin pa meeteŋana.

21 Tana zin irao lelen ambai pa Yooba mi tipakurkuri. Pa ni iurur leleene pa wal kini mi imuŋaiŋai zin.

Mi ikamam uraata bibip ta ipa ndel kat, bekena iuulu zin tomtom.

22 Tana zin irao lelen ambai pa uraata bibip ta ni ikam pizin na, mi tikam patoronŋana pini.

Mi kalŋan isala mi tipakuri pa mboe, mi tisoyaara uraata kini tana.

23 Tomtom pakan na, tise wooŋgo mi tikwai

ma tila lele molo be tikam mburooŋo.

24 Zin tire kat Yooba mburaana,

mi uraata bibip ta ni ikamam su tai lwoono na.

25 Pa ni iur sua, to miiri biibi ipol,

mi ipei duubu ma ise.

26 Mi duubu iwit wooŋgo kizin ma isala ta kor a.

Beso izem na, sam ma ila ne. Som, mi ise mini.

Tana motoŋana biibi ikam zin ma mburan imap kat.

27 Mi matan mburri, mi tila ma timelmel su kembei tomtom ta iwin ma ikankaana.

Zin tiute kat peeze kamŋana. Tamen tirao som.

28 Tana timbot ŋoobo kat. Mi titaŋroro Yooba,

to ni iuulu zin pa pataŋana kizin.

29 Ikam ma miiri imap,

mi duubu keten su, mi taun. ✡

30 Zin tire taun isu, to lelen ambai mi menmeen zin biibi.

Mi Yooba ikam zin ma sor lela lele ta tisombe tila pa i.

31 Tana zin irao lelen ambai pa Yooba mi tipakurkuri. Pa ni iurur leleene pa wal kini mi imuŋaiŋai zin.

Mi ikamam uraata bibip ta ipa ndel kat, bekena iuulu zin tomtom.

32 Tana sombe Anutu wal kini tilup zin pa suŋŋana, na wal tana bela tiwit Yooba uruunu ma isala ta kor a.

Mi tipakuri lela lupŋana kizin wal peeze kan tomini.

33 Yooba, ni irao ikam ma lele ta yok bibip tireere pa i iwe lele magargaaraŋana ta ka yok somŋana i.

Mi lele ta yok bukbuk ma tizze pa i na, ni irao ipumun mi lele tana kerekere.

34 Mi toono mbuyeeneŋana na, ni irao be ipasaana ma iwe toono sananŋana ta kosa sa irao be indom pa mini som.

Mbulu ta kembei, ni ikamam pa lele ta ka tomtom bizin tinoknok mbulu sananŋana.

35 Ni irao be ikam ma yok biibi ireere pa lele magargaaraŋana ta ka yok somŋana i.

Mi ni irao be ikam ma yok bukbuk ma tise pa lele kerekereŋana.

36 Mi zin wal ta petel zin na, ni ko ikam zin ma tila timbot pa lele ambaiŋana tana,

mi titu ma iwe len kar.

37 Mi zin ko tipaaza kan kini ma baen,

mi tikam mai ambaiŋana.

38 Mi ni ko ipombol zin ma timasak ma tiwe boozo kat,

mi mataana pa mbili kizin tomini ma timasak ma tiwe boozo.

39 Muŋgu mburan izzu mi tire yoyouŋana. Pa kan koi bizin tikototo zin mi tiseseeze matan.

Tana timbot ŋoobo mi lelen ipata kat. Mi iŋgi timbot ambai mini.

40 Pa Yooba ikototo zin wal zanŋan mi ipasomsom zin.

Mi ikamam ma tizirri zin mi tila tiliuliu len sorok pa lele bilimŋana.

41 Tamen zin wal ta timbot ŋoobo mi tibaada pataŋana biibi na, ni ipakurkur zin,

mi mataana pizin ma timasak ma tiwe wal boozo.

42 Mbulu kini tana, zin wal ndeeŋeŋan tire ma lelen ambai kat.

Mi wal sananŋan ta boozomen na, len sua sa mini som. Sua kizin imap.

43 Tomtom ta so le ŋgar, inako ikamam ŋgar pa mbulu ti,

mi mataana ilala pa mbulu ki Yooba ta iurur leleene pa wal kini mi imuŋaiŋai zin.

108

Tomtom ta isuŋ Anutu be iuuli pa ka koi bizin

Mboe ki Dabit

1 O Anutu, iŋgi leleŋ iwe ru som. Ŋgar tio imbol be aŋpase pu mi aŋto zaala ku.

Tana nio ko aŋbo mboe mi aŋpakuru.

2 Ko aŋmaŋga mi aŋkam kombom tio,

mi aŋzze ma irao zoŋ pok ma ise.

3 Yooba, nio ko aŋpakuru ila karkari mazwan, mi aŋso zin ta kembei: Nio leleŋ ambai pa kampeŋana ku.

Ko aŋbombo mboe mi aŋwidit urum isala kor irao toono ta boozomen.

4 Pa muŋaiŋana mi kampeŋana ta nu zzwe pa wal ku, ina biibi kat. Isala ma ilip pa saamba a.

Mi mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana na, ta kembena. Isala ta kor a. ✡

5 O Anutu, maŋga mi swe azuŋka ku mi mburom ta zom biibi pa i, sala saamba.

Mi swe ma irao toono ta boozomen tomini.

6 Leŋ suŋŋana tiam ti, mi swooro nomom woono ma uulu yam.

Pa niam wal ku ta nu lelem piam ilip. Tana kamke yam lak!

7 Muŋgu Anutu imbot lela urum kini potomŋana mi iso ta kembei:

“Nio niŋ se paso, aŋporou ma aŋlip kek.

Tana ko aŋpeete toono Sekem mi lele ŋgolooboŋana ki Sukot,

mi aŋur ma iwe leyom leyom.

8 Toono pakaana ki Gileat, ina nio tio.

Mi toono kizin Manase tomini, ina nio tio men.

Eparaim ta iwe kembei koroŋ ta ipakaala uteŋ.

Mi lele pakaana ki Yudea, ina kembei tete ta iwe kilalan pa peeze ta aŋkamam i.

9 Mi lele pakaana ki Moap, ina iwe kembei timbiiri ta aŋwwe pa i.

Mi lele pakaana ki Edom, ina lele ta aŋpiri kumbuŋ keteene pa.

Mi zin Pilistia kan na, nio aŋlip pizin kek. Tana niŋ ise mi kalŋoŋ izalla!”

10 Asiŋ ta irao be ikam yo ma aŋlip pa koŋ koi bizin, mi aŋlela kar kizin ta ka siiri mbolŋana na?

Asiŋ ko imuuŋgu pio, mi iyaaru yo ma aŋla aŋpet lele pakaana ki Edom?

11 Asiŋ toro? Anutu, nu tau!

Tamen iŋgi nu pizil ndemem piam,

mi gabgaaba zin malmal kan tiam mini som.

12 O Anutu, uulu yam be amlip pa koyam koi bizin.

Pa ulaaŋa ta amkamam la kizin tomtom, ina koroŋ sorok.

13 Sombe Anutu igaaba iti, nako tilip.

Pa ni irao be ikoto kanda koi bizin ma mburan imap.

109

Tomtom ta isuŋ Anutu be ipimiili mbulu sananŋana ki ka koi bizin

Mboe ki Dabit

1 O Anutu, nio aŋpakurkuru. Mi nu mbomboorem sorok pepe.

Maŋga mi kam mbulu sa tabe iswe kembei nio leŋ uunu sa isaana som!

2 Pa wal sananŋan mi wal pakamkaamŋan tiwe koŋ koi

mi tiŋgalŋgal sorok sua pakaamŋana pio.

3 Zin tiurur koi pio mi tiwirri sorok sua sananŋana kat pio.

Mi timaŋgaŋga pio mi tipasansaana sorok nio zoŋ.

4 Muŋgu nio aŋurur leleŋ pizin. Tamen iŋgi tisu mi tipokot mbulu tio tana pa mbulu sananŋana mi tiŋgalŋgal sua pio.

Mi nio tomtom ki suŋŋana.

5 Nio aŋkamam mbulu ambaiŋana men pizin mi aŋurur leleŋ pizin. Tamen zin tipokot pa mbulu sananŋana,

mi tiurur koi pio sorok.

Mi timbuuru koŋ mi tisuŋ sosor pio ta kembei:

6 “Kozo tuur tomtom sananŋana tasa be imender su zilŋaana uunu,

mi iŋgal sua pini ta kembei: ‘To tana, nio aŋre i ikam ŋoobo mbulu.’

7 Beso ni imender be titiiri sua kini, nako tindeeŋe le uunu mi tiur kadoono sananŋana pini.

Mi suŋŋana kini tomini ko irao pa Anutu mataana som.

8 Niam leleyam be to tana swoono imap karau men.

Kozo tomtom toro ikam muriini mi ikeli pa uraata. ✡

9 Lutuunu bizin ko tiwe moondo,

mi kusiini iwe nora.

10 Mi ko tipasaana lutuunu bizin ruumu kizin.

Tana zin ko tizem lele kizin mi tiwe wal sorrokŋan,

mi tiliuliu len sorok ma tinono ruumu be tiru kan kini, mi tizuŋzuŋ zin tomtom pa len pat.

11 Sombe mbun kini imbot ki tomtom sa, na tomtom tana ko imar mi iyo koroŋ kini ta boozomen men ma imap iwe lene.

Mi wal pakan ki lele toro ko timar mi tisei len koroŋ kini, mi timbot se uraata kini tieene.

12 Tomtom sa ikampe i pepe.

Mi tomtom sa imuŋai zin moondo kini pepe.

13 Popoŋana kini ta boozomen ko timbiriizi ma timap lup.

Tana wal tabe tipet pa kaimer i, ko tiute zin risa som. Pa zan imap kat.

14 Sanaana ta tumbuunu bizin tikamam, nako tiso Yooba pa, bekena mataana iŋgalŋgal mi iur ka kadoono ise ki to tana.

Mi naana sanaana kini tomini, Yooba imus ma ila ne pepe.

15 Tana sanaana ki to tana ziŋan wal kini na, Yooba ko mataana iŋgalŋgal totomen,

mi imus zan ma tila len. Naso tomtom matan mbeleele kat zin.

16 Pa to tana, ni mataana iŋgalŋgal mbulu ki kampeŋana mi muŋaiŋana som.

Zin sorrokŋan, mi zin wal ta timbot ŋoobo, mi zin ta lelen ipata kat na, ni iseseeze matan mi ipunun zin ma timetmeete.

17 Mi mbulu ki tusuŋ sosor na, ni leleene pa ilip.

Tamen sua kini sananŋana tana ko imiili mini pa itunu.

Mbulu ki tusuŋ Anutu be ikampe zin tomtom na, ni leleene pa som.

Tana kampeŋana ki Anutu imbotmbot molo pini tomini.

18 Mbulu kini ta iwirri sua sananŋana na, ni izemzem som. Ina iwe kembei mburu ta ni izebzeebi pa totomen.

Tamen sua kini tana kola imiili mini ma ipasaana itunu.

Ko isula kat leleene kembei ta yok, mi izil pa mazaana mi tiroono kembei ta ŋgere.

19 Mi izukkaali ma sik kembei ta kawaala mat kana,

mi ikipiiri i ma tuŋ kembei ta pus.

Mi ko imbotmbot ta kembei ma alok!”

20 O Yooba, sua sananŋan boozomen ta koŋ koi bizin tiŋgalŋgal pio na,

leleŋ be nu pimiili pizin. Naso pokot mbulu kizin.

21 Yooba, Merere tio, nu zom biibi pa mbulu ku ambaiŋana.

Pa nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku.

Tana uulu yo, mi tatke yo pa pataŋana tio taiŋgi.

22 Pa iŋgi aŋbot ŋoobo kat, mi leŋ zaala sa som.

Tana keteŋ kutkut.

23 Nio kembei koroŋ kunuunu ta so zoŋ isula na, imbiriizi raama.

Nio kembei siizi ta miiri iwilaali ma ila lene.

24 Nio aŋgalsek ituŋ pa kini kanŋana ma molo, tana kumbuŋ mburaana mini som,

mi aŋkoŋkoŋ ma tiroŋ men.

25 Mi sombe koŋ koi bizin tire yo, na tirepilpiili yo mi aŋwe ŋeu pizin.

Mi uten suk pio ma tiso: “Aa buri, yamaana kek?”

26 Yooba Anutu tio, uulu yo.

Pa nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku. Tana kamke yo lak!

27 Kam uraata biibi pa nomom woono, mi swe mburom pa koŋ koi bizin ma tire kat.

Naso tikilaala kembei nu ta ulaaŋa tio.

28 Ŋonoono, zin tiwirri sua sananŋana pio. Tamen nu ko kampe yo.

Mi sombe lelen be timaŋga pio, na timaŋga lak! Pa nu ko koto zin mi pimiili zin ma tila raama kan miaŋ.

Naso kam mbesooŋo ku ma leleene ambai mi menmeeni.

29 Tana zin wal ta tiŋgalŋgal sua pio na, pakankaana zin mi kam zin ma tiru zalan. Naso kan miaŋ ma tisaana kat, mi timbotmbot men ta kembei.

Kan miaŋ tana ko iwe kembei mburu pizin be tizebzeebe zin pa totomen.

30 Sombe Yooba ikam ta kembei, nako leleŋ ambai kat pini, mi kalŋoŋ isala ma aŋpakuri.

Mi sombe niamŋan zin iwal biibi amlup yam pa suŋŋana, nako aŋmaŋga ma aŋwit zaana ma isala ta kor a.

31 Pa zin wal ta timbot ŋoobo mi tiru zalan na, ni imbotmbot zilŋan uunu be iuulu zin.

Mi zin wal ta tomtom tiŋgalŋgal sorok sua pizin ma tisombe tipun zin ma timetmeete na, ni ikamkewe zin.

110

Tomtom ta Anutu iuri ma iwe king mi patoronŋana ka tomtom

Mboe ki Dabit

1 Yooba itunu iso pa Merere tio ta kembei:

“Mar mbulem su ta nomoŋ woono i ma irao aŋkoto kom koi bizin ma mburan imap kat, mi kumbum ise ŋguren.” ✡

2 O king, iŋgi nu mbotmbot kar Sion mi Yooba ipombolmbolu. Tana peeze ku mbolŋana ilala pa kom koi bizin,

bekena kam zin ma timbot la kopom mbarmaana.

3 Mi nu sombe maŋga be la pa malmal, na wal ku ta munŋaana men ko nin se, mi lelen be tigaabu ma niomŋan kala.

Sombe zoŋ pok ma ise, na naŋgaŋ kaibiim ku boozomen ko tisama ku mi tirao zin abal potomŋan kembei ta numur berek kana irao mbutmbuutu.

4 Yooba imbuk sua pu, mi ipombol ma imbol kat.

Mi irao be itooro ŋgar kini mini na som. Sua ta kembei:

“Nu ko we patoronŋana ka tomtom kembei ta Melkisedek, mi mendernder la Anutu mi zin tomtom mazwan ma alok.” ✡

5 Merere, ni imbotmbot nomom woono mi ipombolmbolu.

Sombe nol tabe iswe kete malmalŋana kini ipet, to ni kola ikasgeege zin king ma timap.

6 Ko iur kadoono pizin karkari, mi ikasgeege zin ma tisu tiwe uri men.

Tana zin peeze kan ta tirao toono ta boozomen na, ni ko ikasgeege zin ma timap. ✡

7 Mi king tiam na, ni ko iwin yok rereereŋana ta imbot kolouŋana pa zaala zilŋaana na, mi niini se.

Pa Anutu ko ipakuri ma iwe biibi.

111

Tapakur Merere pa uraata kini mi toto sua kini

1 Haleluya!

Sombe zin wal ndeeŋeŋan tilup zin pa suŋŋana,

na nio ko aŋgaaba zin mi aŋur leleŋ imap ma ila ki Yooba mi aŋpakuri.

2 Pa Yooba, ni ikamam uraata bibip kat.

Tana zin wal ta lelen pa uraata kini ilip na, matan iŋgalŋgal mi tikamam ŋgar pa.

3 Uraata kini izzwe i kembei ni ta king biibi ŋonoono, mi ni ndabokŋana kat.

Mbulu kini ndeeŋeŋana ko imbotmbot ma alok. ✡

4 Ni ikam ti ma tuluplup pa suŋŋana, bekena matanda iŋgalŋgal uraata kini bibip ta ipa ndel kat.

Ni leleene izanzaana pizin mbesooŋo kini, mi imuŋaiŋai zin mi ikampewe zin.

5 Zin wal ta timototo i mi tileŋleŋ la kalŋaana na, ni ikamam kan kini.

Mi sua ta ni ziŋan wal kini timbuk be tiparlup zin ma tiwe tamen na, ni ko mataana iŋgalŋgal ma alok. ✡

6 Muŋgu, ni iswe uraata kini mburanŋan pa wal kini ma tire kat pa matan.

Pa ikam toono kizin karkari ma iwe len be timbot pa.

7 Uraata ta ni ikamam, ina iswe i kembei ni ndeeŋeŋana mi itoto sua kini.

Tana sua boozomen ta ni iur pizin tomtom na, irao tuurla mi tototo.

8 Pa sua tana ko imbol mi imbotmbot ma alok.

Mi ni leleene be toto sua tana, mi matanda iŋgalŋgal sua ta ni itiŋan tumbuk na, mi takamam mbulu ndeeŋeŋana.

9 Ni itatke zin wal kini pa pataŋana kizin.

Mi iur sua pizin pa zaala tabe ni ziŋan tiparlup zin ma tiwe tamen. Sua tana ko imbol mi imbotmbot ma alok.

Ni potomŋana mi mburaana biibi. Tana tomtom timototo i mi tileŋleŋ la kalŋaana.

10 Ŋgar ambaiŋana uunu ŋonoono, ina ta kembei: Bela tomototo Yooba mi teleŋleŋ la kalŋaana.

Pa zin wal ta so titoto sua ta ni iur na, zin ko tikam len ŋgar ambaiŋana.

Tana ko tapakurkuri ma alok!

112

Mbulu kizin wal ta titoto zaala ki Anutu

1 Haleluya!

Tomtom ta so imototo Yooba mi ileŋleŋ la kalŋaana,

mi leleene pa tutu kini ilip, nako leleene ambai kat.

Pa kampeŋana ki Anutu ko imbotmbot se kini.

2 Mi popoŋana kini ko tiwe wal zanŋan mi ndeeŋeŋan.

Tana zin wal ta timbotmbot toono ti, nako matan ikot se kizin, mi kampeŋana ki Anutu imbotmbot se kizin.

3 Tomtom ta kembena, ziŋan zin wal ta timbotmbot ruumu kini na, ko tirao kat pa koroŋ ta boozomen.

Mi ni ko ikiskis mbulu ndeeŋeŋana ma imbol pini, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

4 Tomtom ndeeŋeŋana, sombe imbotmbot la zugut biibi leleene, na mat ko iyaara pini.

Mi ni leleene izanzaana pa zin mbesooŋo kini, mi imuŋaiŋai zin mi ikampewe zin.

5 Tomtom ta so imuŋaiŋai zin tomtom, mi irairai koroŋ kini pizin,

mi ikamam katkat mbulu pizin, nako imbot ambai. ✡

6 Tomtom ndeeŋeŋana ta kembei na, toomboŋana sa ko irao be itoki na som.

Mi tomtom ko tikamam ŋgar pini mi matan iŋgalŋgal mbulu kini, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

7 Sombe ni ileŋ uruunu sananŋana sa, na irao imoto na som.

Pa ipase pa Yooba, mi urlaŋana kini imbol kat.

8 Tana kopoono rru som, mi imototo som.

Izza men mi iurur mataana pa Anutu be ikoto ka koi bizin.

9 Mi zin wal ta timbot ŋoobo ma tiru zalan na, ni irairai koroŋ boozo pizin.

Mi ni ko ikiskis mbulu ndeeŋeŋana ma imbol pini, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Tana tomtom ko matan ikot se kini mi tipakurkuri. ✡

10 Mi zin wal sananŋan, sombe tire mbulu ta iwedet pini, nako keten malmal,

mi matan mburmbur pini, mi tiŋa zurun.

Tamen ŋgar ta lelen iur pa be tikam, nako iur ŋonoono som.

Tana zin ko tikam ma som, mi tisaana ma tila len.

113

Yooba, ni biibi ŋonoono mi muŋaiŋana katuunu

1 Haleluya!

Niom mbesooŋo ki Yooba, kapakuri.

Kapakur zaana ma isala kor!

2 Kapakurkur Yooba zaana pa kampeŋana kini

ta buri, mi iseeŋge iseeŋge ma ila!

3 Niom ta zoŋ uunu koyom, mi ila irao lele ta zoŋ izulla pa i,

kapakur Yooba zaana!

4 Yooba, ni imbotmbot sala kor kat. Ni ilip pa tomtom ta boozomen ki toono ti.

Mi zaana biibi mi mburaana ilip pa koroŋ ta boozomen ki saamba.

5 Asiŋ ta ni irao pa Anutu tiam Yooba? Som. Ni kadoono sa som.

Ni imbotmbot se muriini peeze kana ta imbot sala kor kat.

6 Tana sombe leleene be ire koroŋ sa ki saamba, som toono,

na bela ituundu mi mataana isu.

7-8 Tamen zin sorrokŋan ŋonoono ta timbot ŋoobo kat mi tilala musmuuzu muriini be tiru kan kini na, ni mataana mbeleele zin som.

Ni iuluulu zin ma timbot ambai mini, mi ipakurkur zin.

Tana zin tirao be tigaaba zin wal zanŋan ta tikamam peeze pa wal kini na, ma ziŋan timbotmbot. ✡

9 Mi zin moori ta kopon somŋan i, na ni iuluulu zin mi iurur len zaala be tikam len pikin boozo.

Tana timbotmbot raama lutun bizin ma lelen ambai kat.

Haleluya!

114

Zin Israel matan iŋgal mazwaana ta tizem Aikuptu

1 Muŋgu zin Israel ta Yakop popoŋana kini na, tizem Aikuptu.

Tizem zin wal ta tizzo kalŋan toro. ✡

2 Indeeŋe tana, zin Yuda tiwe wal potomŋan ki Yooba.

Zin Israel tiwe Yooba lene, mi ni ikamam peeze pizin. ✡

3 Indeeŋe Tai Siŋsiŋŋana ire i na, iko ma ila lene.

Mi yok Yordan ire i na, imiili ma ila, mi ipot ma imbotmbot. ✡

4 Zin abal tiseŋeeŋe mi tilulu zin kembei ta mekmek.

Mi lele mbukunbukun timorsop, mi tilulu zin kembei ta sipsip popoŋan. ✡

5 O tai, nu tina ko pa so uunu i?

Mi yok Yordan, parei ta nu miili ma la mi pot?

6 Mi niom abalabal mi lele mbukunbukun na,

keseŋeeŋe mi kululu yom paso?

7 O toono, re u kek? Pa molo som, to Yooba imar.

Iŋgi be Anutu ki Yakop iswe kat mburaana.

8 Ni ta ikam ma yok ipet pa pat mi irereere ma biibi.

Mi ikam ma yok ipet pa raŋ, mi irereere ma isu.

115

Yooba, ni Anutu ŋonoono

1 O Yooba, niam leleyam be tomtom tipakur zoyam pepe.

Bela tipakur nu zom. Pa nu itum tamen ta zom biibi.

Mi nu toto sua ku mbukŋana, mi urur lelem pa wal ku mi muŋaiŋai zin. Tana swe mburom mi uulu yam.

2 Kokena zin karkari tirepilpiilu mi tizzo piam ta kembei:

“Anutu tiom mburaana iŋgoi?”

3 Anutu tiam, ni imbotmbot saamba.

Mi mbulu pareiŋana ta so ni leleene pa be ikam, na ikam men.

4 Tamen wal pakan na, tiurpewe merere kizin pa silba mi gol.

Merere kizin tana na, tomtom naman murin men. ✡

5 Zin kwon mi matan.

Mi tirao be tiso sua som, tire lele som.

6 Zin talŋan mi kuzun.

Mi tirao be tileŋ sua som, mi tiyoozo koroŋ sa som.

7 Zin kumbun mi naman.

Mi tirao be tipa som, mi tiyamaana koroŋ sa som.

Mi miiri sa ipet pa kwon som. Pa ina zin matan yaryaaraŋan som. ✡

8 Tana zin wal ta so tiurpe merere pakaamŋan ta kembei,

mi zin ta tipase pa merere pakaamŋan,

nako len mburan sa som, mi tiwe koroŋ sorok kembei ta merere kizin.

9 Niom iwal biibi ki Israel, kapase pa Yooba.

Pa ni ta ulaaŋa tiom, mi iwe siŋgiao piom mi iporoukalkaala yom. ✡

10 Mi niom patoronŋana koyom ta popoŋana ki Aron na tomini, kapase pa Yooba!

Pa ni ta ulaaŋa tiom, mi iwe siŋgiao piom mi iporoukalkaala yom.

11 Tana niom wal ta komototo Yooba mi keleŋleŋ la kalŋaana na, niom ta boozomen kapase pini.

Pa ni ta ulaaŋa tiom, mi iwe siŋgiao piom mi iporoukalkaala yom.

12 Yooba, ni mataana iŋgalŋgal yam. Mi ni ko ikampe yam.

Ko ikampe zin iwal biibi ki Israel,

mi ikampe zin patoronŋana kan ta popoŋana ki Aron na tomini.

13 Tana zin wal ta timototo i mi tileŋleŋ la kalŋaana na, ni ko ikampe zin ta boozomen.

Zin sorrokŋan, mi zin ta zanŋan na tomini.

14 Yooba ko ipombol yom ramaki lutuyom bizin ma kamasak ma kewe boozo.

15 Yooba ta iur saamba mi toono.

Itunu ko ikampe yom.

16 Yooba iur saamba be iwe itunu muriini.

Mi toono na, ni iur piti tomtom be tombot pa.

17 Zin wal ta timetmeete ma tisula len Andewa na, tizzo sua mini som.

Tana tirao be tipakur Yooba mini som.

18 Tamen iti ta tombot matanda yaryaara i, nako lelende ambai pa Yooba mi tapakurkuri pa kampeŋana kini ta buri,

buri, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Haleluya!

116

Suŋŋana ki tomtom ta Anutu itatke i pa pataŋana kini

1-2 Nio leleŋ pa Yooba ilip paso, ni ileŋ tiŋiizi tio.

Nio aŋtaŋroro i, mi ni iŋgun talŋaana pio mi iuulu yo.

Tana mazwaana ta so aŋbotmbot su toono,

nako aŋzzoyaryaara uraata biibi ta ni ikam pio na.

3 Kilis ki meeteŋana, rimen mi ikam yo.

Wooro ki Andewa ta ikaukau yo, mi iyakat yo be aŋsula zin meeteŋan murin.

Tabe ikam ma leleŋ ipata, mi aŋmoto koŋ ma aŋsaana kat.

4 To aŋtaŋroro Yooba.

Aŋso ta kembei: “O Yooba, uulu yo lak!”

5 Yooba, ni ndeeŋeŋana. Mi imuŋaiŋai iti ta mbesooŋo kini na, mi ikampewe kat iti.

Pa Anutu kiti, ni leleene izanzaana piti.

6 Tana zin wal ta tirao be tiuulu zitun som na, Yooba itunu imenderkalkaala zin.

Kembei ta nio i. Indeeŋe ta mburoŋ imap ma aŋsaana kat na, ni imar mi ikamke yo.

7 Tana ko irao aŋmoto mini som mi leleŋ ambai.

Pa Yooba ikampe yo kat, mi ikam yo ma keteŋ su.

8-9 Ŋonoono kat, ni itatke yo pa meeteŋana,

mi imus motoŋ luluunu ma ila ne.

Mi ni ta ikiskis yo. Tana aŋtop som, mi aŋmeete som,

mi iŋgi aŋbot motoŋ yaryaara, mi niamru Yooba amwwa.

10 Ŋonoono, muŋgu aŋso ta kembei: “Iŋgi pataŋana biibi isalakaala yo mi aŋbot ŋoobo kat.”

Tamen aŋzem urlaŋana tio som.

11 Pataŋana tana ikam yo ma aŋru zaala. Tana aŋpiri sorok sua ma aŋso ta kembei:

“Tomtom ta boozomen na, pakamkaamŋan men. Irao aŋdemeere tasa na som. Som kat!” ✡

12 Mi ko aŋpekel kampeŋana ambaimbaiŋan boozomen ki Yooba be parei?

13 Nio ko aŋkam patoronŋana pini, mi aŋkam mbooro baen ma aŋliŋ sala.

Mi leleŋ ambai pini, mi aŋpakuri pa ulaaŋa biibi ta ni ikam pio na, mi aŋzzoyaryaara zaana biibi.

14 Tana Yooba wal kini tisombe tilup zin pa suŋŋana,

na nio ko aŋto sua ta aŋbuk la kini na, mi aŋkam ka uraata ila matan. ✡

15 Zin wal ta tiurur lelen pa Yooba mi titoto mbulu kini na, ni ire zin kembei koroŋ kini ŋonoono.

Tana leleene be kizin tasa imeete sorok na som. ✡

16 O Yooba, nio mbesooŋo ku. Aŋbesmbeeze pu kembei ta muŋgu naŋgoŋ ikamam na.

Mi nu ta putke wooro ta ikaukau yo na, mi tatke yo pa meeteŋana.

17 Tana leleŋ ambai pu, mi aŋso aŋkam patoronŋana pu,

mi aŋzzoyaryaara zom biibi.

18-19 Tana Yooba wal kini tisombe tisala Yerusalem mi tilup zin pa suŋŋana lela urum kini,

na nio ko aŋto sua ta aŋbuk la kini na, mi aŋkam ka uraata ila matan.

Haleluya!

117

Karkari ta boozomen bela tipakur Merere zaana

1 Niom karkari ta boozomen, kapakur Yooba!

Niom tomtom ta karao pa toono ta boozomen na, kiwit uruunu ma isala kor! ✡

2 Pa muŋaiŋana mi kampeŋana ta Yooba izzwe piti na, biibi kat. Isala ta kor a!

Mi ni ko itoto sua kini mbukŋana ma alok.

Haleluya!

118

Zin Israel ziŋan king kizin lelen ambai kat pa Merere

1 O niom iwal, leleyom ambai pa Yooba mi kapakuri. Pa ni ambaiŋana kat.

Ni ko itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

2 Niom iwal biibi ki Israel, koso ta kembei:

“Ni ko itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.”

3 Mi niom patoronŋana koyom ta popoŋana ki Aron na tomini, koso ta kembei:

“Ni ko itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.”

4 Tana niom wal ta komototo Yooba mi keleŋleŋ la kalŋaana na, niom ta boozomen koso ta kembei:

“Ni ko itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.”

5 Nio ti, indeeŋe ta aŋbotmbot pataŋana leleene mi aŋru zoloŋ na, aŋtaŋroro Yooba be iuulu yo.

Mi ni ileŋ kalŋoŋ mi iur leŋ zaala, tabe aŋyooto pa pataŋana tana mi aŋbot mat.

6 Sombe Yooba ilae tio, na nio ko aŋmoto koroŋ sa som.

Pa tomtom len mburan iŋgoi be tipasaana yo? ✡

7 Iŋgi Yooba imbotmbot kolouŋana pio be iuulu yo.

Tana nio ko aŋre i ikoto koŋ koi bizin mi ikam yo ma aŋlip pizin. ✡

8 Iti tapase pizin tomtom pepe.

Tapase pa Yooba itutamen be iporoukaala iti, to ambai.

9 Mi zin bibip ta tikamam peeze i tomini, tapase pizin pepe.

Tapase pa Yooba itutamen be iporoukaala iti, to ambai.

10 Muŋgu zin karkari timar ma tiliukaala yo be tikam malmal pio.

Tamen nio aŋpase pa Yooba mburaana, tana aŋkas zin ma timap.

11 Timar pa lele boozomen, mi tiliukaala yo ma sik.

Tamen nio aŋpase pa Yooba mburaana, tana aŋkas zin ma timap.

12 Zin tiku yo ma sik kembei ta parambel.

Mi bil pa tamen mi mburan imap, mi tiko ma tila len, kembei ta you ikan mbutmbuutu gorokŋana.

Pa nio aŋpase pa Yooba zaana, tana aŋkas zin ma timap.

13 Zin timaŋga pio ma rimen mi tikoto yo.

Tamen Yooba iuulu yo.

14 Yooba ikamam leŋ mburoŋ mi iporoukalkaala yo.

Ni ulaaŋa tio ŋonoono.

15 Keleŋ la pa zin wal ndeeŋeŋan. Iŋga timbotmbot beeze kizin kizin, mi kalŋan izalla ma tiyotyooto. Pa Yooba ikamke iti kek.

Tizzo ta kembei: “Yooba namaana woono na, mburaanaŋana.

16 Namaana woono, ta ikam uraata biibi piam.

Yooba namaana woono na, mburaanaŋana kat!”

17 Uunu tina ta aŋmeete som, mi iŋgi aŋbot motoŋ yaryaara men,

bekena aŋsoyaara uraata bibip ki Yooba.

18 Ŋonoono, ni ibalis kat yo.

Tamen izem yo ma aŋmeete som. ✡

19 Tana kataama ta kizin wal ndeeŋeŋan i na, kakaaga zin pio.

Pa aŋsombe aŋlela mi aŋpet Yooba kereene uunu, mi aŋpakuri pa mbulu ta ni ikam pio na.

20 Iŋgi kataama ki Yooba

be zin wal kini ndeeŋeŋan tilela ma tipet kereene uunu. ✡

21 Yooba, nu leŋ tiŋiizi tio mi uulu yo.

Tana leleŋ ambai pu mi aŋpakuru.

22 Pat ta zin ruumu poŋana kan matan repiili mi tipiri lae lene na,

pat tamen tana ko iwe pat mataana kana be ruumu mbuleene ise. ✡

23 Mbulu tana ipet pa Anutu itunu mburaana.

Mi amre na, ipa ndel kat.

24 Aigule ambaiŋana ti, Yooba ikam piti.

Tana lelende ambai mi menmeen ti pa. ✡

25 O Yooba, muŋai yam mi kamke yam!

Kampe yam mi kam yam ma ambot ambai!

26 Yooba ko ipombol tomtom taiŋgi mi ikampe i. Pa ni ikam Yooba ruŋguunu ta imar i!

Tana niam ta ambot lela Yooba urum kini leleene na, amsuŋi be ipombol yom mi ikampe yom. ✡

27 Yooba, ni ta Anutu ŋonoono!

Ni iurur mat piti mi ikampewe iti.

Keteege ni runrun ila nomoyom, mi kala kapapiliu artaal mi kapakuri.

28 Nu ta Anutu tio. Nio leleŋ ambai pu mi aŋpakuru.

Nu ta Anutu tio. Nio ko aŋwit urum isala kor!

29 O niom iwal, leleyom ambai pa Yooba mi kapakuri. Pa ni ambaiŋana kat.

Ni ko itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok!

119

Suŋŋana ki tomtom ta iurur kat leleene pa sua ki Anutu

Toto Anutu sua kini, to tendeeŋe kampeŋana biibi

1 Ziŋoi ta lelen ambai mi kampeŋana biibi imbotmbot se kizin?

Ina zin wal ta tikamam ŋoobo mbulu sa som,

mi tipa pai kizin ma indeeŋe men pa sua ta Yooba ikam piti.

2 Pa zin tomtom tau matan iŋgalŋgal zaala ta Anutu iur pa wal kini na, mi titoto ka tutu,

mi tiur lelen imap ma ila kini mi tikam kinkiini be tiute kati,

na zin ko lelen ambai, mi kampeŋana biibi imbotmbot se kizin. ✡

3 Pa zin tikamam ŋoobo mbulu sa som,

mi titoto zaala ki Anutu men.

4 Yooba, sua boozomen ta nu kam piam na,

nu sombe amto ma amto kat.

5 Nio leleŋ ilip be aŋkam tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na, ma imbol pio,

mibe mbulu tio ito kat tutu tana.

6 Pa sombe motoŋ iŋgalŋgal tutu ku ta boozomen,

nako koŋ miaŋ ila iwal biibi matan som.

7 Nu sombe paute yo pa tutu ku ndeeŋeŋan,

nako leleŋ ambai pu mi aŋpakuru raama leleŋ ta iŋgeeze men.

8 Tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na, nio ko motoŋ iŋgalŋgal mi aŋtoto.

Tana pizil kat ndemem pio pepe.

Ŋgar ambaiŋana imar pa Anutu

9 Naŋgaŋ sa, sombe leleene be mataana iŋgal itunu mi ikam mbulu ta iŋgeeze men pa nu motom, nako ikam parei?

Bela mataana iŋgalŋgal sua ku mi itoto.

10 Nio aŋur leleŋ imap ma ima ku, mi aŋkam kinkiini be aŋute katu mi aŋbot kolouŋana pu.

Tana uulu yo: Kokena aŋpaŋoobo pa tutu ku.

11 Nio aŋur sua ku ila leleŋ be ipombol yo:

Kokena aŋkam mbulu sa ta irao pa lelem som.

12 O Yooba, nio aŋpakuru pa kampeŋana ku.

Paute yo pa tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na.

13 Tutu ku ndeeŋeŋan boozomen ta nu so piam na,

nio aŋsinin zin ma timap.

14 Zaala ta nu ur pa wal ku na, ka tutu ta ikam yo ma menmeen yo biibi kat,

kembei tomtom menmeen zin pa koroŋ bibip mi zanŋan ta ki toono i.

15 Sua boozomen ta nu ur na, motoŋ lala pa mi aŋrru ka ŋgar.

Mi motoŋ iŋgalŋgal zaala ku.

16 Tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na, ina ikam yo ma leleŋ ambai kat.

Tana irao motoŋ mbiriizikaala sua ku na som.

Sua ki Anutu ipombol ti be tabaada pataŋana

17 O Yooba, nio mbesooŋo ku. Kampewe yo mi muŋai yo.

Naso aŋbot ambai mi aŋtoto sua ku.

18 Pei ŋgar tio bekena aŋkilaala ŋgar ndabokbokŋan boozomen ta imbot la sua ku.

19 Toono ti na, kar tio ŋonoono som. Iŋgi aŋwe leembe pa men.

Tana turke tutu ku pio pepe. ✡

20 Gorgori nio leleŋ ilip pa tutu ku ndeeŋeŋan.

21 Zin wal tau tipakurkur zitun mi tipaŋobŋoobo pa tutu ku na, nu yamyaamba zin,

mi ketem malmalŋana ku imbotmbot se kizin.

22 Mi nio na, motoŋ iŋgalŋgal zaala ta nu ur pa wal ku na, mi aŋtoto ka tutu.

Tana piŋgis sua repiiliŋana mi pamiaŋŋana kizin ma imbot molo pio.

23 Zin bibip ta tikamam peeze i tomini tilup zin mi timbuuru pio.

Mi toŋgo. Nio ko motoŋ lala pa tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na, mi aŋkamam ŋgar pa. Pa nio mbesooŋo ku tau.

24 Zaala ta ur pa wal ku na, ka tutu ta ikam yo ma leleŋ ambai kat.

Mi tutu tana izzo yo pa mbulu tabe aŋkam.

Tuur lelende pa zaala ki sua ŋonoono mi toto

25 Nio mburoŋ imap kat ma iŋgi be aŋmeete ma aŋla leŋ i.

Tana to sua ku mbukŋana, mi uulu yo ma aŋbot ambai mini.

26 Nio aŋso u pa mbulu tio ta boozomen, mi nu leŋ suŋŋana tio mi uulu yo.

Paute yo pa tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na.

27 Sua boozomen ta nu ur na, paute yo pa ka ŋgar.

Naso aŋute zaala ku, mi motoŋ lala pa uraata ku bibip ta ipa ndel kat.

28 Nio leleŋ ipata ma mburoŋ imap kat.

Tana to sua ku, mi pombol yo mini.

29 Uulu yo be aŋbotmbot molo pa mbulu pakaamŋana. Kokena aŋpizil ndemeŋ pu.

Sua ta nu kam piam, ina ko iwe zaala pio be kampeŋana mi muŋaiŋana ku ise tio.

30 Nio leleŋ iur kek be aŋto zaala ki sua ŋonoono.

Mi aŋpo tutu ku ndeeŋeŋan se ndomoŋ.

31 O Yooba, zaala ta nu ur pa wal ku na, nio aŋkiskis kat ka tutu.

Tana zem yo pepe: Kokena koŋ miaŋ ila iwal matan.

32 Nu kam leŋ ŋgar pa koroŋ boozo.

Tana niŋ ise be aŋto zaala ki tutu ku.

Tusuŋ Anutu be ipaute iti pa tutu kini

33 O Yooba, tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na, paute yo pa ka zaala.

Naso motoŋ iŋgalŋgal mi aŋtoto ma irao swoŋ imap.

34 Kam leŋ ŋgar pa sua ta nu kam piam.

Naso motoŋ iŋgalŋgal, mi aŋtoto raama leleŋ.

35 Pazal yo be aŋto zaala ki tutu ku.

Pa zaala tana, ta ko ikam yo ma leleŋ ambai kat.

36 Zaala ta nu ur pa wal ku na, kam yo ma aŋur kat leleŋ pa ka tutu.

Kokena motoŋ koroŋŋoŋ mi aŋru zaala be aŋdoundou leŋ koroŋ boozo. ✡

37 Kam yo ma aŋpiŋgis motoŋ pa koroŋ soroksorok ki toono ta ŋonon somŋan i.

Pombol yo be aŋto zaala ku. Naso kam yo ma aŋbot ambai mini.

38 Nio mbesooŋo ku tau. Tana motom iŋgal sua ta mbuk pio na, mi kam ma iur ŋonoono.

Sua tana, nu kam pa wal boozomen ta timototo u mi tileŋleŋ la kalŋom na.

39 Nio aŋmoto sua repiiliŋana mi pamiaŋŋana ki koŋ koi bizin.

Tana piŋgis sua kizin tana pio. Pa kadoono ta urur pizin tomtom, ina indeŋdeeŋe men.

40 O Yooba, nio leleŋ ilip pa sua boozomen ta ur na.

Tana to mbulu ku ndeeŋeŋana, mi uulu yo ma aŋbot ambai mini.

Sua ki Anutu ipombol ti be tapase pini

41 O Yooba, nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku. Swe mbulu ku tana pio.

To itum kalŋom, mi kamke yo.

42 Naso aŋrao be aŋpekel sua repiiliŋana ta tomtom tiwirri pio na.

Pa nio aŋpase pa sua ku.

43 Nio aŋurur motoŋ pu be to tutu ku ndeeŋeŋan mi uulu yo. Naso aŋwit urum pa mbulu ku ta zzo sua ŋonoono men mi toto sua ku.

Tana re: Kokena uulu yo som, to aŋrao aŋso sua sa mini pa mbulu ku tana som.

44 Sua ta nu kam piam na, nio ko aŋtoto totomen.

45 Nio aŋkam kinkiini be aŋto sua boozomen ta nu ur na.

Tana kosa sa ko irao be ipakaala zaala pio mini na som.

46 Nio ti aŋmoto som, mi koŋ miaŋ pizin tomtom som.

Zaala ta ur pa wal ku na, nio ko aŋsoyaara ka tutu ila zin king keren uunu. ✡

47 Pa tutu ku ta ikam yo ma leleŋ ndabok kat.

Tana leleŋ pa ilip.

48 Nio aŋwit nomoŋ isala, mi aŋpakuru pa sua ku.

Mi motoŋ lala pa tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na, mi aŋkamam ŋgar pa.

Sombe tabaada pataŋana, na sua ki Anutu ko ipotor lelende

49 Nio mbesooŋo ku. Tana motom iŋgalŋgal sua ku mbukŋana ta kam pio na.

Pa ina ipombolmbol yo be aŋur motoŋ pu mi aŋsa ulaaŋa ku.

50 Sombe pataŋana ikam yo, na sua ku ko iuulu yo be aŋbot ambai. Ŋgar tana, ta ipotor leleŋ.

51 Zin wal ta tipakurkur zitun mi tirepilpiili Anutu na, timbel sua repiiliŋana pio.

Tamen sua ta nu kam piam na, aŋzem som.

52 O Yooba, nio motoŋ ŋgalŋgal tutu ku ndeeŋeŋan ta ur muŋgu kek na.

Tabe ipombol yo mi ipotor leleŋ.

53 Nio, sombe aŋre zin wal sananŋan tipizil ndemen pa sua ta nu kam piam,

ina ikam yo ma keteŋ malmal kat.

54 Toono ti, kar tio ŋonoono som. Iŋgi aŋwe leembe pa men.

Mi mazwaana ta so aŋbotmbot su toono ti na, nio ko aŋpakurkuru pa tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na, mi aŋbombo mboe pa.

55 Yooba, mbeŋ tomini, motoŋ iŋgalŋgalu,

mi leleŋ be aŋto sua ta nu kam piam na.

56 Tana nio aŋkamam ta kembei:

Sua boozomen ta nu ur na, motoŋ iŋgalŋgal mi aŋtoto.

Lelende ambai pa Anutu mi toto sua kini

57 O Yooba, nio aŋre u kembei koroŋ tio ŋonoono. Pa nu kampewe yo, mi aŋbotmbot se ku pa koroŋ ta boozomen.

Tana aŋbuk sua pu be aŋto sua ku.

58 Iŋgi suŋŋana tio ima ku raama leleŋ:

To sua ku mbukŋana, mi kampe yo mi muŋai yo. Pa nio mbesooŋo ku tau.

59 Nio aŋkam ŋgar pa zaala ta aŋtoto i,

tana aŋtooro yo mi aŋso aŋto zaala ta nu ur pa wal ku na.

60 Mi irao aŋnaunau na som.

Ko aŋmaŋga mi aŋto tutu ku pataaŋa.

61 Zin wal sananŋan tiur kilis boozo be tikeene yo.

Tamen motoŋ mbeleele sua ta nu kam piam na som.

62 Nio aŋmaŋgaŋga pa mbeŋ lukutuunu,

mi aŋpakurkuru pa tutu ku ndeeŋeŋan.

63 Zin wal ta timototo u mi tileŋleŋ la kalŋom na,

nio leleŋ pizin mi aŋgabgaaba zin.

64 O Yooba, mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku, ina nu zzwe ma irao toono ta boozomen.

Paute yo pa tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na, bekena aŋute kat.

Anutu, ni ambaiŋana kat

65 O Yooba, nio mbesooŋo ku. Mi nu toto sua ku mbukŋana,

mi kamam mbulu ambaiŋana pio.

66 Paute yo pa ŋgar ku, mi kam leŋ ŋgar ambaiŋana.

Pa nio aŋpase pa tutu ku.

67 Muŋgu nio aŋpaŋobŋoobo pa zaala ku.

Mi nu balis yo mi pazal yo, tana koozi motoŋ iŋgalŋgal sua ku mi aŋtoto.

68 Nu ambaiŋom kat. Mi mbulu ta kamam ta kembena, ina ambai men.

Paute yo pa tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na.

69 Zin wal ta tipakurkur zitun mi matan pasomu na, tiŋgalŋgal sua pakaamŋana pio.

Tamen nio aŋur leleŋ imap pa sua ta nu ur na, mi motoŋ iŋgalŋgal mi aŋtoto.

70 Wal tina len ŋgar somŋan, mi tiyamaana sanaana kizin som.

Mi nio na, sua ta nu kam piam, ta ikam yo ma leleŋ ambai kat.

71 Pataŋana ta muŋgu ikam yo na, koroŋ ambaiŋana.

Pa ipazal yo mi ipei ŋgar tio pa tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na.

72 Sua ta ipet pa kwom na, nio aŋre kembei koroŋ tio ŋonoono.

Ilip pa pat silba mi gol munŋaana ka tieene.

Anutu iur ti ma tepet. Tana iti bela toto tutu kini

73 Itum nomom ta imbuuzu yo mi iur yo.

Tana uulu yo be aŋkam kat ŋgar pa tutu ku.

74 Zin wal ta timototo u mi tileŋleŋ la kalŋom na, sombe tire yo, na menmeen zin.

Paso, aŋpase pa sua ku mbukŋana, mi aŋurur motoŋ pa ka ŋonoono be ipet.

75 O Yooba, nio aŋute: Tutu ku mi kadoono ta urur pizin tomtom, ina indeŋdeeŋe men.

Mi nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pio, tanata balis yo mi pazal yo.

76 Nio mbesooŋo ku tau. Tana aŋsuŋu be to sua ku mbukŋana, mi swe mbulu ku ta urur lelem pa wal ku mi muŋaiŋai zin na.

Naso potor leleŋ mi pombol yo.

77 Lelem isaana pio, mi uulu yo ma aŋbot ambai mini.

Pa sua ta nu kam piam, ta ikam yo ma leleŋ ndabok kat.

78 Zin wal ta tipakurkur zitun mi matan pasomu, nako kan miaŋ. Pa tiŋgalŋgal sorok sua pakaamŋana pio.

Mi nio, nako motoŋ lala pa sua boozomen ta nu ur na, mi aŋkamam ŋgar pa.

79 Zin wal ta timototo u mi tileŋleŋ la kalŋom,

mi tiute tutu ta nu ur pa wal ku na,

zin ko timar mi tigaaba yo.

80 Nio leleŋ be ŋgar tio iŋgeeze men, mibe aŋto kat tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na.

Naso koŋ miaŋ pa ituŋ som.

Tiŋiizi ki tomtom ta itoto tutu ki Anutu

81 O Yooba, nio aŋzza u be uulu yo, mi aŋbel naamaŋom kek. Tana mburoŋ imap ma aŋsaana kat.

Tamen aŋpase men pa sua ku.

82 Nio aŋurur motoŋ pa sua ku mbukŋana be iur ŋonoono. Mi aŋnaama, aŋnaama ma som.

Ŋiizi na potor leleŋ ma ambai mini?

83 Nio aŋsaana ma tomtom matan mbeleele yo kek.

Tamen tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na, motoŋ mbeleele som.

84 Nio mbesooŋo ku tau. Parei ta nu gedgeede koŋ koi bizin mi tiseseeze motoŋ?

Ŋiizi na ur kadoono pizin?

85 Re. Zin wal ta tipakurkur zitun mi matan pasomu na, tikel naala pio kek be aŋtop sula.

Mi sua ta nu kam piam na, wal tana titoto som.

86 Tutu ku ta boozomen na, irao aŋdemeere mi aŋpase pa be iuulu yo.

Mi iŋgi tomtom tiseseeze sorok motoŋ. Tana uulu yo lak!

87 Pa molo som to tipun yo ma aŋmeete ma aŋmap pa toono.

Tamen aŋpizil ndemeŋ pa sua ta nu ur na som.

88 Nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku. Tana uulu yo ma aŋbot ambai mini.

Naso motoŋ iŋgalŋgal zaala ta nu ur pa wal ku na, mi aŋtoto ka tutu. Tutu tana ipet pa itum kwom tau.

Sua ki Anutu imbotmbot ma alok

89 O Yooba, sua ku ko imbol mi imbotmbot ma alok. Irao imap na som.

Pa uunu imbot ta saamba a. ✡

90 Tomtom tipepeebe len kelŋan, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. Mi mbulu ku ta zzo sua ŋonoono men mi toto sua ku na, ta kembena. Iseeŋge iseeŋge ma ila.

Nu ta ur toono ma tuŋ kat, tana imbol ma imbotmbot.

91 Pa sua ta nu ur, ta ikiskis koroŋ ta munŋaana men ma timbotmbot murin.

Mi koroŋ ta boozomen timbotmbot be timbesmbeeze pu men.

92 Sombe leleŋ ilip pa sua ku som,

so pataŋana tio ikam yo ma aŋmeete.

93 Sua boozomen ta nu ur na, irao motoŋ mbeleele na som. Som ma som kat.

Pa sua ku, ta ikam yo ma aŋbot ambai.

94 Nio aŋwe lem kek. Tana kamke yo lak! Pa nio aŋkam kinkiini be aŋto sua boozomen ta nu ur na.

95 Iŋgi zin wal sananŋan tizaŋzaaŋa yo be tipun yo ma aŋmeete. Tamen nio aŋkamam ŋgar men pa tutu ta nu ur pa wal ku na.

96 Nio aŋre koroŋ sa ila ma iwe ambai komboono na som. Pa koroŋ ta boozomen tilala ma timilmiili. Tamen tutu ku na, ambai komboono, mi imbotmbot ma alok.

Sua ki Anutu ta ikamam lende ŋgar ambaiŋana

97 Sua ta nu kam piam na, nio leleŋ pa ilip!

Tana zoŋ ise ma ila zoŋ isula na, motoŋ ilala pa mi aŋrru ka ŋgar.

98 Tutu ku imbotmbot raama yo totomen.

Tabe ikam ma ŋgar tio ilip pa koŋ koi bizin ŋgar kizin.

99 Mi ŋgar tio ilip pa zin wal ŋgarŋan ta tipaute yo na tomini.

Pa zaala ta nu ur pa wal ku na, motoŋ ilala pa ka tutu mi aŋkamam ŋgar pa.

100 Mi ŋgar tio ilip pa zin kolman ŋgar kizin tomini.

Pa sua boozomen ta nu ur na, motoŋ iŋgalŋgal mi aŋtoto.

101 Nio aŋgabiizi ituŋ, mi aŋbotmbot molo pa zaala sananŋan ta boozomen, bekena aŋto sua ku.

102 Tana aŋpizil ndemeŋ pa tutu ku ndeeŋeŋan som.

Pa nu itum ta paute yo pa tutu tana.

103 Bigil suruunu inamut. Mi sua ku na, inamut kat.

Ilip pa bigil suruunu.

104 Sua boozomen ta nu ur na, iuluulu yo be aŋkam ŋgar ambaiŋana.

Tana aŋurur koi pa mbulu boozomen ta iyaryaaru yo be aŋpizil ndemeŋ pu.

Sua ki Anutu iurur mat piti

105 Sua ku, ta iurur mat pio kembei ta kai i,

mi izzo yo pa zaala tabe aŋto. ✡

106 Nio aŋbuk sua pu, mi aŋpombol ma imbol kat,

be aŋto tutu ku ndeeŋeŋan.

107 O Yooba, iŋgi pataŋana biibi kat indeeŋe yo.

To sua ku mbukŋana, mi uulu yo ma aŋbot ambai mini.

108 Nio leleŋ be aŋpakuru mi sua tio iwe kembei patoronŋana ta nu lelem pa i.

Paute yo pa tutu ku ndeeŋeŋan.

109 Gorgori nio aŋbotmbot naala kezeene.

Tamen sua ta nu kam piam na, motoŋ mbeleele som.

110 Zin wal sananŋan tiurur kilis be tikeene yo.

Tamen sua boozomen ta nu ur na, aŋzem som.

111 Tutu ta nu ur pa wal ku, ina matamur ambaiŋana ta kam pio. Tana nio ko aŋkiskis ma alok.

Pa ina, nio aŋre kembei koroŋ tio ŋonoono, mi ikam ma leleŋ ndabok kat.

112 Tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na, nio leleŋ iur be aŋtoto ma irao swoŋ imap.

Tuur kat lelende pa Anutu mi sua kini

113 Zin wal ta tiur kat lelen pu som, mi titeege tete ru na, leleŋ pizin risa som.

Mi sua ta nu kam piam na, leleŋ pa ilip. ✡

114 Nu we ur pio be aŋke lela, mi nu we siŋgiao pio mi poroukalkaala yo.

Tana aŋpase pa sua ku mi aŋzza be iur ŋonoono.

115 Tana niom wal ta kakamam mbulu sananŋana na, koko molo pio.

Pa nio leleŋ be motoŋ iŋgalŋgal tutu ki Anutu tio mi aŋtoto.

116 O Yooba, to sua ku mbukŋana mi we silou pio. Naso aŋmender mbolŋana mi aŋbot ambai.

Kokena aŋur sorok motoŋ pu, to koŋ miaŋ. ✡

117 Palot yo, mi tatke yo pa pataŋana tio ti.

Naso aŋbot ambai, mi motoŋ iŋgalŋgal tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na.

118 Wal boozomen ta so tipaŋoobo pa tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na, nu pizil ndemem pizin.

Pa mbulu kizin pakaamŋana iswe zin kembei tipizil ndemen pa zaala ku kek.

119 Zin wal sananŋan ta timbotmbot toono na, nu re zin ta boozomen kembei musmuuzu sorok ta tiwirri ma ila lene.

Tana zaala ta nu ur pa wal ku, ramaki ka tutu na, nio leleŋ pa ilip.

120 Nio aŋkam ŋgar pu na, kuliŋ imoto. Pa nu potomŋom mi mburom keskeezeŋom.

Mi mbulu ku ta urur kadoono pizin tomtom, ina tomini ikam yo ma aŋmoto koŋ.

Suŋŋana ki mbesooŋo ki Anutu

121 Nio aŋkam ŋoobo tomtom sa som. Aŋkamam mbulu ndeeŋeŋana men.

Tana zem yo la koŋ koi bizin naman pepe.

122 Nio mbesooŋo ku tau. Tana mender pio mi poroukaala yo ma aŋbot ambai.

Kokena zin wal ta tipakurkur zitun mi matan pasomu na, tiseeze motoŋ mi tikoto yo.

123 Nio aŋurur motoŋ pu be kamke yo, mi aŋbel naamaŋom kek.

Ŋiizi na kam mbulu ndeeŋeŋana ta mbuk sua pa na, mi uulu yo?

124 Nio mbesooŋo ku. Tana mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku na, swe pio ma aŋre tomini.

Mi paute yo pa tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na.

125 Nio mbesooŋo ku. Tana kam leŋ ŋgar ambaiŋana.

Naso aŋkam kat ŋgar pa tutu ta ur pa wal ku na.

126 O Yooba, iŋgi tomtom timbel zooroŋana pa sua ta nu kam piam.

Tana maŋga mi kam mbulu sa pizin!

127 Gol ta iŋgeeze kat, ina koroŋ zaanaŋana mi wal boozomen lelen pa.

Tamen nio na, leleŋ pa tutu ku ma ilip pa gol.

128 Tana sua boozomen ta nu ur, ta ikamam peeze pio pa pai tio.

Mi aŋurur koi pa zaala boozomen ta iyaryaaru yo be aŋpizil ndemeŋ pu.

Tuur kat lelende pa sua ki Anutu

129 Tutu ta ur pa wal ku, ina ndabokŋana kat.

Tana motoŋ iŋgalŋgal mi aŋtoto.

130 Sua ku, sombe tipeeze, to iur mat pizin tomtom.

Mi zin wal tau len ŋgar biibi som na, sua ku iwe zaala pizin be tikam len ŋgar ambaiŋana. ✡

131 Nio leleŋ pa tutu ku ilip,

kembei tomtom ta miri i pa ka yok.

132 Mar lae tio, mi muŋai yo mi kampe yo.

Pa ina mbulu ta kamam pa zin mbesooŋo ku tau tiurur lelen pu mi tipakurkur zom.

133 Pazal yo pa sua ku. Naso aŋpa pai tio ma ambai men.

Kokena mbulu sananŋana sa ikam peeze pio.

134 Zin wal ta tiseseeze motoŋ mi tikamam be tikoto yo na, tatke yo la naman.

Naso aŋto sua boozomen ta nu ur na.

135 O Yooba, nio mbesooŋo ku. Swe itum ramaki kampeŋana ku pio, mi ur mat pio.

Mi paute yo pa tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na.

136 Nio aŋbel tiŋiizi ma motoŋ luluunu izzu.

Pa sua ta nu kam piam na, tomtom tito som.

Mbulu ndeeŋeŋana ki Anutu

137 Yooba, nu ndeeŋeŋom.

Mi tutu ku ta kembena. Indeŋdeeŋe men.

138 Tutu boozomen ta nu ur pa wal ku, ina indeŋdeeŋe men.

Mi tutu tana imbol ma imbotmbot. Itortooro som. Tana aŋro aŋpase pa mi aŋurla kat.

139 Nio leleŋ pa sua ku ilip mi aŋkamam kaisiigi pa.

Tamen koŋ koi bizin na, tikam ŋgar pa sua ku risa som. Tabe tikam ma leleŋ ibayou kat.

140 Niam amre kek. Sua ku, ina ŋonoono men. Tana irao amdemeere mi ampase pa kat.

Mi nio ta mbesooŋo ku na, leleŋ pa ilip.

141 Ŋonoono, nio tomtom sorokŋoŋ mi tomtom tirepilpiili yo.

Tamen sua boozomen ta nu ur na, motoŋ mbeleele som.

142 Mbulu ku ndeeŋeŋana ko imbotmbot ma alok.

Mi sua ta nu kam piam, ina ŋonoono men. Tana irao aŋdemeere mi aŋpase pa kat.

143 Iŋgi pataŋana boozomen isalakaala yo, mi leleŋ ipata kat.

Tamen tutu ku, ta ikam ma leleŋ ambai kat.

144 Tutu ta nu ur pa wal ku, ina indeŋdeeŋe men, mi imbotmbot ta kembei ma alok.

Uulu yo be aŋkam kat ŋgar pa. Naso aŋbot ambai.

Sombe lelende ipata, na matanda iŋgal sua ki Anutu

145 O Yooba, nio leleŋ imap ma aŋtaŋroro u. Leŋ suŋŋana tio mi uulu yo.

Mi nio ko motoŋ iŋgalŋgal be aŋto tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na.

146 Iŋgi tiŋiizi tio ima ku. Tatke yo pa pataŋana tio ti.

Mi nio ko motoŋ iŋgalŋgal zaala ta nu ur pa wal ku na, mi aŋtoto ka tutu.

147 Zoŋ ise zen, mi aŋmaŋga mi aŋtaŋroro u be uulu yo.

Pa nio aŋpase pa sua ku mbukŋana, mi aŋzza be iur ŋonoono.

148 Mi mbeŋ tomini na, aŋpamatmaata

mi aŋkamam ŋgar pa sua ku.

149 O Yooba, nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku. Tana leŋ suŋŋana tio ti.

To tutu ku ndeeŋeŋana, mi uulu yo ma aŋbot ambai mini.

150 Iŋgi wal sananŋan timar tigarau yo be tipasaana yo.

Mbulu kizin ipa ndel kat pa sua ta nu kam piam na.

151 Tamen Yooba, nu mbotmbot kolouŋana pio.

Mi tutu ku ta boozomen, ina ŋonoono men. Tana irao aŋdemeere mi aŋpase pa kat.

152 Zaala ta nu ur pa wal ku na, muŋgu kat nio aŋkilaala ka tutu ta kembei:

Ina nu ur be imbotmbot ma alok.

Tomtom ta itaŋroro Anutu be iuuli pa ka koi bizin

153 Yooba, re yo pa pataŋana tio taiŋgi, mi tatke yo pa.

Pa sua ta nu kam piam na, motoŋ mbeleele som.

154 Mender pio mi uulu yo.

Pa iŋgi tomtom tiŋgalŋgal sorok sua pio. Tana to sua ku mbukŋana, mi uulu yo ma aŋbot ambai mini.

155 Ulaaŋa ku imbotmbot molo pa zin wal sananŋan.

Pa tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na, zin tikam kinkiini be tito na som.

156 O Yooba, nu lelem izanzaana kat pa zin wal ta timbotmbot raama pataŋana na.

Tana to mbulu ku ndeeŋeŋana, mi uulu yo ma aŋbot ambai mini.

157 Pa koŋ koi bizin ta tiseseeze motoŋ na, boozo kat.

Mi zaala ta nu ur pa wal ku na, aŋzem ka tutu som.

158 Nio aŋre zin wal ta tipizil ndemen pu na, leleŋ pizin risa som kat,

mi aŋbotmbot molo pizin. Pa zin titoto sua ku som.

159 O Yooba, re. Sua boozomen ta nu ur na, nio leleŋ pa ilip.

Uulu yo ma aŋbot ambai. Pa nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku.

160 Sua ku ka uunu ŋonoono, ina ta kembei: Nu zzo sua ŋonoono men mi toto sua ku mbukŋana. Tana tomtom tirao be tipase pu.

Mi tutu ku ta boozomen na, ndeeŋeŋan, mi ko timbotmbot ma alok.

Mbulu kizin wal ta titoto zaala ki Anutu

161 Zin peeze kan tiseseeze sorok motoŋ.

Tamen nio aŋkam ŋgar pizin som. Pa nio aŋmototo u, mi aŋkamam ŋgar pa sua ku.

162 Sua ku, ta ikam yo ma leleŋ ambai kat,

kembei tomtom ta indeeŋe le koroŋ ta ambaiŋana kat.

163 Mbulu pakaamŋan ta boozomen kizin wal ta tipizil ndemen pu na, leleŋ pa risa som, mi aŋurur koi pa.

Mi sua ta nu kam piam na, leleŋ pa ilip.

164 Nio aŋkamam ŋgar pa tutu ku ndeeŋeŋan.

Tana aigule ta boozomen leleŋ ambai pu mi aŋpakurkuru pa lamata mi ru.

165 Zin wal ta so lelen ilip pa tutu ku, inako timbot ambai kat.

Mi kosa sa ko irao ikam zin ma titop na som.

166 O Yooba, nio aŋtoto tutu ku,

mi aŋurur motoŋ pu be kamke yo.

167 Zaala ta nu ur pa wal ku na, nio leleŋ pa ka tutu ilip.

Tana motoŋ iŋgalŋgal mi aŋtoto.

168 Nio aŋtoto tutu tana ramaki sua boozomen ta nu ur na.

Pa mbulu tio mi pai tio ta boozomen na, nu re ma imap.

Matanda iŋgal sua ki Anutu mi tapakuri

169 O Yooba, leŋ tiŋiizi tio ti.

To sua ku mi kam leŋ ŋgar ambaiŋana.

170 To sua ku mbukŋana, ŋgun talŋom pa suŋŋana tio, mi tatke yo pa pataŋana tio.

171 Paute yo pa tutu ku ta tibeede pataaŋa kek na.

Naso kwoŋ ipakurkuru totomen.

172 Nio ko aŋbombo mboe pa sua ku. Pa tutu ku ta boozomen na, indeŋdeeŋe men.

173 Itum nomom ko iuulu yo.

Pa leleŋ iur kek be aŋto sua boozomen ta nu ur na.

174 O Yooba, nio leleŋ ilip be kamke yo. Tana iŋgi aŋbotmbot mi aŋurur motoŋ pu.

Mi sua ta nu kam piam, ta ikam yo ma leleŋ ambai kat.

175 Kiskis yo ma aŋbotmbot, bekena aŋpakuru.

Tutu ku ko ipombol yo.

176 Nio mbesooŋo ku. Tamen iŋgi aŋsaŋsaŋ kembei sipsip ta imbiriizi na.

Tana ru yo, mi kam yo ma aŋmiili mini. Pa nio motoŋ mbeleele tutu ku som. ✡

120

Suŋŋana ki tomtom ta leleene pa mbulu luumuŋana

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem

1 Nio aŋbotmbot raama pataŋana, mi aŋtaŋroro Yooba be iuulu yo.

Mi ni ileŋ suŋŋana tio.

2 O Yooba, zin wal ta kwon pakamkaamŋan,

mi tiŋgalŋgal sorok sua pizin tomtom na, tatke yo la naman.

3 Nu tomtom ta ŋgalŋgal sorok sua na, parei? Nu wi pa kadoono tabe Yooba ikam pu i?

Mi lelem be ute sokorei tabe ikam pu ma ipokot mbulu ku? Kadoono ku ko ta kembei:

4 Izi kini mataanaŋana ko iŋgalu.

Mi you keseene ko isalakaalu mi ineenu!

5 O ra, tembel yo kek! Pa iŋgi aŋbotmbot raama zin wal ta len ŋgar somŋan i! Iŋgi kembei aŋwe leembe su lele pakaana Mesek,

mi tomini kembei aŋbotmbot la zin Kedar mazwan.

6 Pa lele ti ka tomtom bizin na, tikamam mbulu kembei ta wal matan munŋan. Zin lelen be tikam mbulu luumuŋana mi niamŋan amparlup yam na som.

Mi nio aŋbel mbotŋana la mazwan kek.

7 Nio na, aŋkamam mbulu luumuŋana men pizin, mi leleŋ be niamŋan amparlup yam ma amwe tamen.

Mi zin na, lelen pa mbulu ki malmal men.

121

Merere imbotmbot raama iti mi mataana piti

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem

1 Nio motoŋ izalla pa zin abal.

Ko leŋ ulaaŋa sa imar be parei?

2 Ulaaŋa tio na Yooba itutamen tau.

Ni ta iur saamba mi toono.

3 Ni ko irao izemu ma tutkat kumbum mi mel na som.

Pa mboroŋan ku, ni mata ŋenŋeene somŋana.

4 Ŋonoono kat, mboroŋan kiti Israel, mata ŋenŋeene somŋana,

mi ikenne som.

5 Yooba, ni mataana pu mi imborro u.

Mi imbotmbot zilŋom uunu totomen mi iwe ur pu. ✡

6 Tana zoŋ mataana ko ilasu pa aigule na som.

Mi mbeŋ na, puulu ko irao be ipasaanu na som.

7 Yooba ko mataana pu mi iporoukalkaalu pa koroŋ sananŋan ta munŋaana men.

Ni ko imboro u ma mbot ambai men. ✡

8 Ni ko mataana pu pa pai ku ta boozomen. Tana nu sombe le ma mar, som pet ma la, na ni ko imbotmbot raamu mi mataana pu,

ta buri mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

122

Suŋŋana pa Yerusalem

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem Mboe ki Dabit

1 Indeeŋe tomtom tiso pio ma tiso: “Tamaŋga mi tasala pa urum ki Yooba,”

na ikam yo ma leleŋ ambai kat.

2 Mi iŋgi tamar ma telela siiri kwoono ki Yerusalem,

mi temendernder lela kar biibi kek.

3 Yerusalem, ina kar ndabokŋana. Tipo ma ambai kat.

Mi ka siiri ta iliu na, mbolŋana.

4 Niam wal ki Yooba amzze mi amluplup yam su kar ta ti.

Zin Israel un bizin ta boozomen tiwwa ma timarmar kar Yerusalem taiŋgi be tipakur Yooba zaana.

Tito tutu ta ni iur pizin tau.

5 Pa zin king tiam ta Dabit popoŋana kini na, murin peeze kana imbotmbot kar ta ti.

Tana timbotmbot ti mi tiurpewe pataŋana kizin tomtom.

6 Kusuŋ pa kar Yerusalem bekena imbot ambai! Kusuŋ ta kembei:

“Zin wal ta so tiur lelen pa Yerusalem, nako timoto som mi timbotmbot ndabok men.

7 Mi zin wal ta timbotmbot lela siiri mbolŋana ki Yerusalem leleene, nako timbot ambai.

Mi king ziŋan zin peeze kan kini ta timbotmbot lela ruumu mbolŋan ki Yerusalem na, ta kembena. Ko timoto som, mi timbot ndabok men.”

8 Nio motoŋ iŋgal zin toŋmatiziŋ tio mi zin gaabaŋoŋ, tana aŋso pa Yerusalem ta kembei:

“Niom Yerusalem koyom, Anutu ko imboro yom ma kombot ambai.”

9 Mi aŋkam ŋgar pa urum ki Yooba ta Anutu kiti na,

tana aŋsuŋi be imboro yom Yerusalem koyom ma kombot ambai pa koroŋ ta boozomen.

123

Merere mbesooŋo kini tipase pa muŋaiŋana kini

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem

1 O Yooba, nu mbotmbot se murim peeze kana ta saamba a.

Tana aŋurur motoŋ pu mi aŋpase pu.

2 Yooba, Anutu tiam, niam ko amrre ma pu ma irao nu muŋai yam mi uulu yam. Pa nu ta biibi tiam.

Tana ampase pu pa koroŋ ta boozomen,

kembei ta zin mbesooŋo tomooto ma moori tipase pa zin bibip kizin.

3-4 O Yooba, lelem isaana piam, mi muŋai yam mi uulu yam. Pa niam mbesooŋo ku tau.

Re. Iŋgi zin wal ta timoto u som, mi tipase pa zitun ma tiso zin tirao pa koroŋ ta boozomen, ta timbel repiiliŋoyam kek.

Zin tana matan pasom yam mi tirepilpiili yam ndabok!

124

Merere, ni iporoukaala wal kini pa kan koi bizin

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem Mboe ki Dabit

1 “Sombe Yooba ilae kiti som, mi iuulu iti som, nako parei piti?”

Niom iwal biibi ki Israel koso ta kembei:

2 “Indeeŋe tau kanda koi bizin timaŋga piti na,

sombe Yooba ilae kiti mi iuulu iti som, ✡

3 so kanda koi bizin tipambiriizi iti ma tamap lup.

Paso, keten malmal piam biibi kat.

4-5 Pataŋana tana, ina kembei wo mburaanaŋana ta isur ti mabe tala lende.

Mi ina kembei nonor biibi ta ikamam be ilol ti. Mi som.

6 Tana tapakur Yooba pa kampeŋana kini!

Pa ni izem ti ila kanda koi bizin naman be tipasaana iti na som.

7 Indeeŋe tana, iti kembei ŋge ta kilis ikami.

Tamen Yooba iputke wooro tana piti,

mi matanda yaryaara mi toko ma tala lende.

8 Ulaaŋa kiti na, Yooba itutamen tau.

Ni ta iur saamba mi toono. ✡

125

Merere ni imenderkalkaala wal kini

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem

1 Zin wal ta tipase pa Yooba na, zin kembei ta abal Sion.

Pa abal tana irao imuzik na som. Tuŋ ma imbotmbot ma alok. ✡

2 Yerusalem na, abal boozomen iliu i.

Mi ina raraate men pa Yooba wal kini. Ni iwe kembei siiri mbolŋana ta iliu zin.

Mi imenderkalkaala zin ta buri, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

3 Tana toono ta Anutu ikam pa wal kini ndeeŋeŋan na, zin wal sananŋan ko tikam peeze pa ma alok na som.

Kokena tikam ma zin wal ndeeŋeŋan tomini tisemboron zitun pa mbulu sananŋana.

4 O Yooba, kampe zin wal ku ambaimbaiŋan ta lelen ŋgeezeŋan na. ✡

5 Tamen zin wal ta tipizil ndemen pa zaala ku, mi titoto zaala pakaamŋana na,

ziiri zin ma tila len raama zin wal sananŋan.

O Yooba, mboro zin Israel ma timbot ambai men! ✡

126

Zin Israel tisuŋ be Anutu iuulu zin

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem

1 Indeeŋe kar Sion isaana kat na, Yooba iuulu kar kini ma imbot ambai mini.

Tabe ikam ma lelende ambai kat. Mi tamen tuurla kat som. Toso “Mbulu ti, ko ŋonoono? Ko tere miuŋana ma iŋgi.” ✡

2 To lelende ambai kat mi teseeŋge.

Mi kalŋanda isala ma tombo mboe raama menmeen ti.

Indeeŋe tana, zin karkari tire ti ma tiso:

“Wai, Yooba ikam uraata bibip pizin Israel!”

3 Mi ina ŋonoono. Yooba ikam uraata bibip kat piti.

Tanata lelende ambai kat.

4 Tamen Yooba, koozi amsaana mini. Tana amsuŋu: Uulu yam ma ambot ambai mini, kembei ta kamam pa lele pakaana ki Negeb na.

Lele tana na, ka yok somŋana. Mi nu kamam ma yaŋ izzu, tabe yok tireere pa.

5 Zin wal ta tiwaswaaza kini raama tiŋiizi na,

kaimer ko kalŋan isala mi tiŋgaama raama menmeen zin. ✡

6 Mi zin wal ta titaŋtaŋ mi tibaada kini iweniwen ma tila mokleene na,

kaimer ko timiili raama kini ŋonoono, mi kalŋan isala ma menmeen zin.

127

Kampeŋana ki Merere ta ikam ma uraata kiti iur ŋonoono

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem Mboe ki Salumo

1 Zin wal ta tiwwo ruumu na, sombe Yooba igaaba zin pa uraata kizin som, na tipunun sorok mburan pa ruumu tana.

Mi zin menderŋan ki kar biibi ta kembena. Sombe Yooba igaaba zin pa uraata kizin ma imenderkaala kar tana som, na tipamatmaata sorok. ✡

2 Tana nu sombe pase pa Yooba som, mi kamam uraata pa berek ma ila mbeŋ na, nu punun sorok mburom.

Pa kampeŋana kini, ta ikamam ma tere uraata kiti iurur ŋonoono mi takamam kanda kini.

Tana zin wal ta Anutu leleene pizin na, kopon rru som, mi tikenne kat pa mbeŋ. ✡

3 Mi lutundu bizin tomini. Yooba ipomosmoozo iti tomtom mi ikamam lende pikin.

Ina kampeŋana kini tau.

4 Tana naŋgaŋ kaibiim sa isombe ipeebe le pikin tomooto pakan,

nako leleene ambai. Pa zin ta ko timender pa urum.

5 Mi sombe tomtom sa ipeebe le pikin tomooto boozo, na ni ko leleene ambai kat pa kampeŋana tana.

Pa kaimer, sombe ziŋan ka koi bizin tiparzorzooro pa sua isu kar keteene, na lutuunu bizin tana ko timender pini mi tiuuli. Tana ka koi bizin ko tirao be tikoto i na som.

128

Sua pombolŋana pa zin wal ta timototo Merere mi tileŋleŋ la kalŋaana

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem

1 Zin wal ta so timototo Yooba mi titoto zaala kini,

nako lelen ambai pa kampeŋana tabe ise kizin i. ✡

2 Nu sombe kam ta kembei, na uraata ta kamam pa nomom na, ko iur ŋonoono, mi kom kini ma lem koroŋ irao.

Tana ko lelem ambai pa kampeŋana tabe imbotmbot se ku i, mi mbotmbot ambai.

3 Mi kusim moori ta imborro ruumu ku, nako ipeebe lem pikin boozo, kembei ta ke baen ipiyotyooto ŋonoono ambaimbaiŋan.

Tana niomŋan lutum bizin ko kaparlup yom pa kini kanŋana, mi zin tiliu u kembei ta ke olib iweene tindomdom ma tizze pa ke uunu na.

4 Tana kampeŋana ta kembena,

ta ko ise ki tomtom ta imototo Yooba mi ileŋleŋ la kalŋaana.

5 Yooba, ni imbotmbot kar Sion. Itunu ko ipombolu mi ikampe u.

Mi mazwaana ta so nu mbotmbot su toono na, nu ko re Yerusalem imbotmbot ambai men.

6 Mi ko mbotmbot ma molo su toono,

ma irao re tumbum bizin tipet.

Yooba ko imboro zin Israel ma timbot ambai men. Ŋonoono.

129

Merere ikoto zin Israel kan koi bizin

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem

1 “Indeeŋe ta nio naŋgaŋŋoŋ mi imar na, koŋ koi bizin timbel motoŋ seezeŋana.”

O niom iwal biibi ki Israel, koso ta kembei:

2 “Ŋonoono kat. Indeeŋe ta nio naŋgaŋŋoŋ mi imar na, koŋ koi bizin timbel motoŋ seezeŋana.

Tamen tirao be tilip pio na som.

3 Tiballis yo ma tau ndemeŋ mbelŋan men.”

4 Mi Yooba, ni ndeeŋeŋana.

Tana iuulu yo ma iyembut re ta wal sananŋan tipo yo pa na.

5 Wal boozomen ta tiurur koi pa kar Sion na,

Yooba ko ipimiili zin ma tila len raama kan miaŋ.

6-7 Pa zin tipiyooto koroŋ ambaiŋana sa som.

Tana zin kembei kini ambaiŋana ta tomtom tiŋgaama, mi tikam ma ila ruumu i, na som.

Zin ko tiwe kembei mbutmbuutu ta ise sorok, mi karau men mi imelle.

8 Mi sombe tomtom pakan tipa se keren uunu,

nako irao tipombol zin pa Merere zaana

mi tiso “Yooba ko ikampe yom” na som.

Mi niom na, amsuŋ Yooba be ikampe yom mi ipombol yom.

130

Muŋaiŋana ki Anutu

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem

1 O Yooba, iŋgi pataŋana biibi ilol yo ma kembei ta nio be aŋmon sula leŋ ta mozo lukutuunu i! Tana aŋtaŋroro u.

2 O Merere, ŋgun talŋom pa tiŋiizi tio.

Leŋ suŋŋana tio ti, mi muŋai yo lak!

3 Yooba, sombe motom kiskis mbulu boozomen ta amkamam ŋoobo na,

asiŋ ko irao be imender su kerem uunu? Som.

4 Tamen nu muŋaiŋana katuunu, mi rekreege sanaana tiam.

Tanata tomtom timototo u mi tileŋleŋ la kalŋom.

5 Nio aŋpase pa Yooba mi aŋzza i. Pa leleŋ ilip be iswe muŋaiŋana kini mi iuulu yo.

Tana aŋurur motoŋ pa sua kini mbukŋana be iur ŋonoono, mi aŋbotmbot.

6 Nio leleŋ pa Yooba ilip mi aŋurur motoŋ pini,

kembei zin menderŋan ta matan pa kar pa mbeŋ na, tiurur matan pa zoŋ.

Zin, sombe tire zoŋ pok ma ise, na lelen ambai. Mi nio ta kembena. Sombe Yooba iswe itunu mi muŋaiŋana kini pio, nako leleŋ ambai kat.

7 O niom Israel, kapase pa Yooba mi kuur motoyom pini be iuulu yom.

Pa ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini.

Sombe ni itatke yom pa pataŋana tiom, nako ikam ma ikam kat.

8 Tana ni itunu ko itatke yom Israel pa pataŋana tiom,

mi ireege sanaana tiom ta boozomen ma ila lene. ✡

131

Suŋŋana ki tomtom ta ipakur itunu som, mi ipase pa Merere men

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem Mboe ki Dabit

1 O Yooba, ŋgar pakurŋana sa imbot la leleŋ som,

aŋwidit ituŋ som,

mi aŋkamam be aŋwe biibi som.

Tana koroŋ bibip mi uraata bibip ta aŋrao pa som na, aŋmaŋmaŋ pa som. ✡

2 Pa aŋpase pu tau. Tana aŋkototo ituŋ, mi aŋur niŋ ma aŋbotmbot.

Mi kopoŋ rru som, mi leleŋ ambai men,

kembei pikin ta iwin tui ma irao, mi naana imbaraari na.

3 O niom Israel, kapase pa Yooba, mi kuur motoyom pini be iuulu yom,

ta buri, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

132

Merere ta ipeikat Dabit mi abal Sion

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem

1 O Yooba, motom ŋgalŋgal Dabit mi pataŋana boozomen ta ni ibaada pa nu zom na.

2 Muŋgu, ni imbuk sua mbolŋana pa Yooba, ta Anutu mbolkeŋkeŋŋana ki Yakop na.

Mi ipombol sua tana ma imbol kat.

3-4 Iso ta kembei: “Nio ti, ko irao aŋlela ruumu tio som,

aŋsu muriŋ be aŋkeene som,

aŋur motoŋ som,

mi aŋkeenekaala ki motoŋ som,

5 ma irao aŋdeeŋe Yooba le lele sa.

Pa ŋgar tio imbol be aŋkam Anutu mbolkeŋkeŋŋana ki Yakop le muriini sa be imbot pa. ✡

6 Indeeŋe niam ambot lele pakaana ki Eparata na, amleŋ Sua Mbukŋana Ka Koror uruunu.

Tana amla ma amdeeŋi imbot igarau kar Yar.

7 To amso: “Tamaŋga mi tala Anutu muriini ta Yerusalem a.

To tala tagarau muriini peeze kana, mi telek kumbundu pini ma tapakuri.”

8 O Yooba, maŋga ramaki Sua Mbukŋana Ka Koror ta iswe mburom na, mi la pa murim.

9 Patoronŋana ka tomtom bizin ku ko tikam mbulu ndeeŋeŋana totomen. Ko iwe kembei len mburu be tizebzeebe zin pa.

Mi zin wal ku ta tiurur lelen pu mi titoto mbulu ku na, kalŋan ko izalla mi tiyotyooto raama menmeen zin.

10 Yooba, motom iŋgal mbesooŋo ku Dabit.

Popoŋana kini ta itum roogi mi uri ma iwe king na, pizil ndemem pini pepe.

11 Muŋgu Yooba itunu imbuk sua mbolŋana pa Dabit, mi ipombol ma imbol kat. Tana irao ireege sua tana na som. Sua ta kembei:

“Popoŋana ku tabe tiyooto pu i, nio ko aŋur kizin tasa ma ikelu be imbot se murim peeze kana. ✡

12 Mi sombe lutum bizin matan iŋgalŋgal sua tio mbukŋana mi titoto kat ka tutu,

tona lutun bizin tomini kadoono ko tikam murim, mi timbutultul su murim peeze kana, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Tutu tana, nio ituŋ ko aŋpaute zin pa.”

13 Yooba iroogo kar Sion, mi ikam ma iwe lene kek.

Lele tana, ta ni leleene be imbotmbot pa.

14 Tana iso ta kembei: “Lele ti ko iwe muriŋ be aŋbotmbot pa ma alok.

Nio leleŋ be muriŋ peeze kana imbotmbot lele ta ti.”

15 Nio ko aŋpombol zin Sion kan, mi aŋkampe zin ma tirao kat pa koroŋ ta boozomen.

Tana zin wal ki Sion ta petel zin ma timbot ŋoobo na, nio ko aŋputu zin ma kopon bok.

16 Mi zin patoronŋana kan ki Sion na, nio ko aŋpombolmbol zin pa uraata kizin, mi zin ko tizzwe zaala tabe aŋkamke zin tomtom pa i.

Mi zin wal ki Sion ta tiurur lelen pio mi titoto mbulu tio na, kalŋan ko izalla mi tiyotyooto raama menmeen zin.

17 Popoŋana ki Dabit ta iwe king mi imbotmbot Sion na, nio ko aŋkam i ma zaana mi mburaana iwe biibi.

King ta ituŋ aŋroogi mi aŋuri pa uraata na, nio ko aŋpombolmbol peeze kini, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Peeze kini ko kembei lam ta iyaryaara totomen. ✡

18 Mi nio ko aŋkoto ka koi bizin ma timbotmbot raama kan miaŋ.

Mi mogar ta imbotmbot sala king uteene, nako imilmil ma iŋgeeze kat.

133

Taparlup lelende. Naso kampeŋana ki Anutu imbotmbot se kiti

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem Mboe ki Dabit

1 Sombe zin toŋmatiziŋ timbot la mbata, mi tiparlup lelen ma iwe tamen, ina ambai kat.

Tere na, ikam ti ma lelende ambai. ✡

2 Pa ina kembei ŋgere kuziiniŋana ta tiliŋ sala Aron uteene

mi ireere ma isula pa kezeene ruunu

ma tuŋ sula kawaala kini molo kwopiriini na.

3 Mi ina kembei ta tolou biibi ki abal Hermon isu pa zin abal ta tigarau kar Sion na.

Pa sombe taparlup ti ma tewe tamen su kar Sion, na Yooba ko iur kampeŋana kini ma isalakaala iti.

Kampeŋana tana na, mbotŋana ambaiŋana ta iseeŋge iseeŋge ma ila.

134

Suŋŋana mbeŋ kana

Mboe kizin wal ta tizalla pa Yerusalem

1 Niom mbesooŋo boozomen ki Yooba ta kembesmbeeze pini lela urum kini leleene pa mbeŋ na, kamar mi kapakuri pa kampeŋana kini.

Kiwit uruunu ma isala kor.

2 Motoyom ila pa lele ta potomŋana kat na,

mi kiwit nomoyom ma kapakur Yooba pa kampeŋana kini!

3 Yooba ta iur saamba mi toono.

Mi imbotmbot kar Sion.

Itunu ko ipombol yom mi ikampe yom. Ŋonoono.

135

Anutu ki Israel imborro koroŋ ta boozomen mi ikamam uraata bibip

1-2 Haleluya!

Niom mbesooŋo ki Yooba ta kembesmbeeze pini lela urum kini leleene,

som kombotmbot urum zilŋaana na,

kapakur Yooba zaana!

3 Kapakuri paso, ni ambaiŋana kat.

Kombo mboe pini mi kapakur zaana ndabokŋana.

4 Pa Yooba itunu ta ipeikat Yakop, mi ikami ma iwe lene.

Tana ni ire iti Israel kembei koroŋ kini ŋonoono, mi leleene piti ilip. ✡

5 Nio aŋute kat ta kembei: Yooba, ni ta biibi ŋonoono.

Merere kiti ilip kat pa merere ta boozomen.

6 Sombe Yooba leleene iur be ikam mbulu sa isu saamba, som toono, som tai,

som mozo lukutuunu, na ikam men.

Pa koroŋ sa irao be ipakaali na som.

7 Ni ta ikamam ma miiri tieene indoundou ma izze pa lele uunu.

Mi iŋgoŋgo yaŋ, mi ikamam ma lolo iwenweene zin koroŋ.

Mi ikakaaga kataama pa ruumu kini ta miiri imbotmbot lela na, be iyooto mi iloondo ma irao toono.

8 Muŋgu, ni ikasgeege zin pikin muŋgamuŋga mi mbili muŋgamuŋga kizin Aikuptu ma timap lup. ✡

9 Mi ikam mos mi uraata bibip isu Aikuptu,

bekena iseeze king kizin ziŋan mbesooŋo kini ta boozomen matan.

10 Ni ta ikasgeege zin karkari boozomen,

mi ipun zin king mburanŋan ma timetmeete.

11 Ipun Sihon ta king kizin Amor na,

Og ta king ki Basan na,

mi king ta boozomen ki toono Kanaan.

12 Mi ikam toono kizin pa wal kini Israel ma iwe len

be timbotmbot pa, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

13 O Yooba, zom biibi ko imbotmbot ma alok!

Tomtom ko tipepeebe len kelŋan, mi matan iŋgalŋgal uraata ku mi tizzoyaryaara urum, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

14 Pa Yooba imendernder pa wal kini mi iurur kadoono pa kan koi bizin.

Mi leleene izanzaana pa zin mbesooŋo kini.

15 Zin merere kizin karkari na, tomtom tiurpewe zin pa silba mi gol.

Merere ta kembei na, tomtom naman muriini men. ✡

16 Zin kwon mi matan.

Tamen tirao be tiso sua som, mi tire lele som.

17 Zin talŋan. Mi tirao be tileŋ sua som.

Mi miiri sa iwedet pa kwon som. Paso zin matan yaryaaraŋan som.

18 Tana zin wal ta so tiurpe merere pakaamŋan mi tipase pizin,

nako len mburan sa som, mi tiwe koroŋ sorok kembei ta merere kizin.

19 O niom iwal biibi ki Israel, kapakur Yooba pa kampeŋana kini!

Mi niom patoronŋana koyom ta popoŋana ki Aron na tomini, kapakur Yooba pa kampeŋana kini!

20 Mi niom popoŋana ki Lebi ta ku'uluulu uraata ki urum na, ta kembena. Kapakur Yooba pa kampeŋana kini!

Tana niom wal ta komototo Yooba mi keleŋleŋ la kalŋaana na, niom ta boozomen kapakuri pa kampeŋana kini.

21 Yooba muriini imbotmbot ta Yerusalem.

Tana niom wal ta kombot su Sion na, kapakuri pa kampeŋana kini!

Haleluya!

136

Merere itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini

1 Leleyom ambai pa Yooba mi kapakuri. Pa ni ambaiŋana kat.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

2 Leleyom ambai pa Anutu mi kapakuri. Pa ni ilip pa merere ta boozomen.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.✡

3 Leleyom ambai pini mi kapakuri. Pa ni ta Merere biibi ŋonoono. Ilip pa merere ta boozomen.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.✡

4 Ni itutamen ta ikamam uraata bibip ta ipa ndel kat.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

5 Muŋgu ni iur saamba ramaki ka koroŋ ta boozomen. Uraata tana iswe i kembei ni le ŋgar biibi.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

6 Mi iur toono ma imbot se yok ŋwaana.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

7 Ni ta iur koroŋ bibip sala maŋaanaŋana be tiur mat piti.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.✡

8 Iur zoŋ be iyaara pa aigule.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

9 Mi iur puulu ramaki pitik be tiyaara pa mbeŋ.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

10 Ni ta ikasgeege zin pikin muŋgamuŋga kizin Aikuptu.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.✡

11 Mi itatke zin Israel pa zin Aikuptu kan naman.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.✡

12 Uraata tana, ni ikam raama mburaana biibi. Pa ni mbura keskeezeŋana.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

13 Ni ikam ma tai siŋsiŋŋana imet ma iwe ru, mi toono raraazaŋana ipet.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.✡

14 Mi iyaaru zin Israel ma tipa pa toono raraazaŋana ta imbot tai lukutuunu na, mi tilae mbaaga.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

15 Mi igiibi king kizin Aikuptu ziŋan zin malmal kan kini sula Tai Siŋsiŋŋana, ma tiwin katkat tai ma timetmeete.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

16 Ni imuŋmuuŋgu pa wal kini ma ziŋan tiwwa pa lele bilimŋana.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

17 Ni ikasgeege zin king mburanŋan.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

18 Ni ipun zin king zanŋan ma timetmeete.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

19 Ipun Sihon ta king kizin Amor na ma imeete.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

20 Mi ipun Og, ta king ki Basan na, ma imeete.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

21 Mi ikam toono kizin pa wal kini Israel ma iwe len.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

22 Ikam toono tana pa zin Israel ta mbesooŋo kini na, ma iwe len be timbotmbot pa, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

23 Indeeŋe niam ambot ŋoobo kat na, ni mataana mbeleele yam som.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.✡

24 Ni itatke yam pa koyam koi bizin naman.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

25 Ni ta ipututu koroŋ matan yaryaaraŋan ta boozomen.

Ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

26 Tana leleyom ambai pa Anutu ta imbot saamba a, mi kapakuri!

Pa ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini ma alok.

137

Zin Israel lelen isaana pa mbulu ta zin Babilon tikam pa Yerusalem

1 Indeeŋe ta tikam yam ma amla ambot su Babilon na, ambutultul su yok kizin kezenkezen, mi amtwermiili pa kar Sion ma leleyam isaana kat mi amtaŋtaŋ.

2 Mi ampalweeze kombom tiam se ke namannaman ma timbombooren sorok.

3 Pa koyam koi bizin ta tikam yam ma amla ambot lele kizin na, tikam seŋge piam ma tiso piam be amrak mi ambo mboe bekena tileŋ len ma lelen ambai.

Tiso piam ta kembei: “Ou, kombo mboe tiom sa ki kar Sion ma amleŋ.”

4 Mi iŋgi ambot toono toro.

Tana ko irao ambo mboe ki Yooba be parei? Ina som.

5-6 O kar Yerusalem, sombe motoŋ mbeleelu,

na aŋsuŋ Yooba be ipasaana nomoŋ woono ma aŋwe kaamaŋoŋ.

Kokena aŋse kombom mini.

Mi sombe motoŋ imbiriizikaala Yerusalem,

mi menmeen yo pa koroŋ toro sa ma ilip pa Yerusalem,

na aŋsuŋ Yooba be ipasaana kwoŋ ma imun.

Kokena aŋbo mboe mini.

7 O Yooba, motom iŋgalŋgal mbulu kizin Edom kan mi pokot.

Pa indeeŋe ta koyam koi bizin tireege Yerusalem na,

zin Edom menmeen zin mi kalŋan izalla ma tizzo ta kembei:

“Yo! Kereege Yerusalem.

Kereege ma isu lene kat!”

8 Mi niom Babilon koyom, nako tireege kar tiom ma isaana kat!

Tomtom ta so ipokot mbulu ta kakam piam, nako leleene ambai mi kampeŋana ki Anutu imbot se kini.

9 Mi zin ta so tikam lutuyom bizin mi tipiliiti zin sala pat na, ta kembena. Ko lelen ambai kat mi kampeŋana ki Anutu imbot se kizin. ✡

138

Suŋŋana ki tomtom ta leleene ambai pa ulaaŋa ki Anutu

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, nio leleŋ ambai pu, mi leleŋ imap ipakuru!

Nio aŋbo mboe pakurŋana pa nu itum tamen. Merere toro sa som. Tana sombe merere pakan tire yo, na tire yo lak!

2 Nio motoŋ ima pa urum ku mi aŋlek kumbuŋ pu.

Mi leleŋ ambai pu mi aŋpakur zom!

Pa nu toto sua ku mbukŋana, mi urur lelem pa wal ku mi muŋaiŋai zin.

Nu zom biibi kat. Tamen mbulu pakan ta mbuk sua pa be kam, inako ikam ma zom biibi ma ilip.

3 Indeeŋe ta aŋtaŋroro u be uulu yo na, nu leŋ suŋŋana tio,

mi pombol yo, mi kam yo ma niŋ ise.

4 O Yooba, king ta boozomen ki toono, sombe tileŋ sua ta ipet pa kwom,

nako lelen ambai pu mi tipakuru.

5 Ko timbo mboe mi tipakuru pa zom biibi, mi mburom, mi mbulu ta kamam pizin na.

6 Ŋonoono Yooba, nu biibi mi mbotmbot sala kor kat. Mi motom iŋgalŋgal zin wal sorrokŋan.

Tamen zin wal tau tipakurkur zitun na, nu ute zin lup. Pa nu motom molo. ✡

7 Sombe pataŋana boozo isalakaala yo, na nu ko uulu yo ma aŋbot ambai mini.

Mi sombe koŋ koi bizin keten malmal kat pio, mi tikamam be tipasaana yo,

na nomom woono mbolŋana ko iporoukaala yo ma aŋbot ambai.

8 O Yooba, mbulu boozomen ta lelem iur pa be ipet pio, ina kola ipet.

Pa nu toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku ma alok.

Tana pizil ndemem pio pepe. Pa nio na itum nomom muriini tau. ✡

139

Anutu imbotmbot raama iti mi irre iti totomen

Mboe ki Dabit

1 Yooba, nu itum tiiri kat leleŋ

mi ute yo ma imap. ✡

2 Nio, sombe keteŋ su, som aŋmaŋga mi aŋla pa uraata, na nu ute.

Pa nu motom molo. Tana ute ŋgar tio ma imap. ✡

3 Sombe aŋpa ma aŋla lele sa, som aŋur motoŋ ri mi aŋkeene leŋ, na nu rre yo.

Tana nu ute mbulu tio ta boozomen. ✡

4 Yooba, sua ta leleŋ iurur pa mi ipet pa kwoŋ zen i,

ina tomini, nu ute ma imap.

5 Nu muŋmuuŋgu pio mi kemermer pio.

Mi itum nomom, ta ikiskis yo mi ikamam peeze pio.

6 Nio aŋkam ŋgar pa mbulu ku tana ma aŋrao som.

Pa ŋgar ku na, ipa ndel. Ilip kat pio. ✡

7 Nio sombe leleŋ be aŋko molo pu, nako aŋla ki parei? Som.

Pa aŋrao be aŋke pa motom na som. ✡

8 Sombe aŋsala pa saamba, na nu mbotmbot.

Mi sombe aŋkeene sula Andewa, na nu mbotmbot su tina tomini.

9 Mi sombe aŋrie ma aŋla pa lele ta zoŋ ise,

som aŋla aŋbot lele pakaana ta zoŋ isula pa,

10 nako aŋdeeŋu mbotmbot.

Mi nu ko wiliŋ yo ma ituru tala.

11 Mi sombe aŋso be zugut imar ma izukkaala yo,

mibe mat itooro ma iwe mbeŋ,

ina tomini irao be ipakaala yo pa motom na som.

12 Pa zugut irao be isekaala motom na som.

Mi mbeŋ na, nu rre koroŋ ta boozomen raraate kembei ta aigule.

Tana zugut mi mat na, raraate men pa nu motom.

13 Nu ta ur leleŋ.

Mi nu ur koroŋŋoŋ ta boozomen, mi lup lela anaŋ kopoono leleene mi aŋsu. ✡

14 Tana nio aŋmoto u mi aŋpakuru. Pa nu pa ndel kat.

Mi uraata ku boozomen ta kembena. Ipa ndel kat.

Nu ute yo ma imap.

15 Indeeŋe ta aŋtum riŋariŋa lela anaŋ kopoono na, nu ute.

Tiroŋ ta boozomen iŋgalakenken, mi tasa ike pa nu motom som.

16 Tana aŋbotmbot lela anaŋ kopoono, mi nu re yo kek.

Mi aigule ta munŋaana men tabe aŋbotmbot su toono i, na lelem iur pa mi tibeede se ro ku, mana anaŋ ipeebe yo ma aŋsu.

17 O Anutu, nio aŋkam kinkiini be aŋute ŋgar ku. Tamen aŋrao som.

Pa ŋgar ku ilip kat. Nu kamam ŋgar pa koroŋ munŋaana ka tieene.

18 Sombe aŋtoombo be aŋnin zin, na aŋrao som. Pa tilip pa magargaara ta tai kana i.

Mibe aŋnin ma imap, ina tomini irao ikam yo ma aŋute katu na som.

19 O Anutu, nio aŋsombe nu pun kat zin wal sananŋan ma timetmeete lup.

Mi zin wal ta titekteege siŋ pizin tomtom na, leleŋ be timbot molo pio.

20 Kom koi bizin tana tipakamkaam, mi tiwirri sua sananŋana pu,

mi tipombolmbol sorok sua kizin pa nu zom.

21 O Yooba, zin wal ta tiurur koi pu na, nio tomini aŋurur koi pizin.

Mi zin wal ta timaŋga be tizorzooru na, leleŋ pizin risa som kat.

22 Aŋurur koi pizin, mi aŋre zin kembei koŋ koi bizin ŋonoono.

23 O Anutu, tiiri leleŋ mi ŋgar tio.

Toombo yo bekena ute kat ŋgar ta imbot la leleŋ i. ✡

24 Tiiri yo to re: Nio aŋtoto zaala sananŋana som.

Mi pazalzal yo bekena aŋto zaala ku ndabokŋana. Naso aŋbot ambai ma alok. ✡

140

Tatke yo pa koŋ koi bizin naman

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, tatke yo pizin wal sananŋan.

Poroukaala yo pizin wal ta tikamam zaaba pizin tomtom na. Kokena tipasaana yo.

2 Zin lelen iurur pa ŋgar sananŋan bozboozo,

mi tipesese zin tomtom pa malmal.

3 Kwon na, kembei mooto sananŋan. Pa sua ta tiwirri na, mataanaŋana,

mi ipasansaana zin tomtom kembei mooto kananŋana na. ✡

4 O Yooba, menderkaala yo: Kokena zin wal sananŋan tikam yo.

We seraara pa zin wal ta tikamam zaaba pizin tomtom na.

Pa iŋgi tirru zaala be tikam yo ma aŋtop.

5 Zin wal ta tipakurkur zitun mi matan pasomu, ta iŋgi tiur napitpit kizin be tipasaana yo.

Mi tiraara pu kizin be tikam yo.

Mi tiur kilis su zaala ta aŋwwa pa, bekena tikeene yo.

6 Mi nio aŋso pa Yooba ta kembei: “Nu ta Anutu tio!

Ŋgun talŋom pa tiŋiizi tio ti mi muŋai yo.

7 O Yooba, Merere tio, nu ulaaŋa tio mburomŋom.

Indeeŋe mazwaana ki malmal na, nu poroukalkaala yo.

8 Yooba, iŋgi zin wal sananŋan lelen iur be tipasaana yo, mi timburmbuuru pio.

Tana aŋsuŋu be koto zin.

Kokena ŋgar kizin sananŋana tana iur ŋonoono.

9 Zin nin se mi tiliu yo be tipasaana yo.

Mi nio aŋsuŋu be pimiili sua sananŋana ta iwedet pa kwon na, ma imiili pizin mi ipasaana zitun.

10 Kam ma you keseene itoptop sala ŋwan.

Mi piri zin sula kat naala ta usomŋana i. Kokena tise mini. ✡

11 Zin wal ta tiŋgalŋgal sua pakaamŋana pizin tomtom na, ziiri zin pa toono ku ma tila len.

Mi zin wal ta tikamam zaaba pizin tomtom na, mbulu sananŋana ko iketo zin mi ipasaana zin ma timap.

12 Yooba, nio aŋute: Nu uluulu zin wal ta tomtom tikamam pataŋana pizin na, mi urur kadoono pa kan koi bizin.

Mi zin wal ta timbot ŋoobo na, nu mendernder pizin mi uluulu zin pa pataŋana kizin. ✡

13 Ŋonoono kat, zin wal ndeeŋeŋan ko lelen ambai pu mi tipakur zom.

Mi zin wal ta lelen ŋgeezeŋan ko timbotmbot su kerem uunu totomen. ✡

141

Tomtom ta isuŋ Anutu be ipiŋgis toomboŋana ma imbot molo pini

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, nio aŋtaŋroro u be loŋa mar mi uulu yo!

Ŋgun talŋom mi leŋ kalŋoŋ.

2 Leleŋ be suŋŋana tio iwe kembei koroŋ kuziini ambaiŋana ta tirukruk su kerem uunu na.

Mi sombe aŋwit nomoŋ mi aŋsuŋ, na re suŋŋana tio kembei patoronŋana ta tikamam pa mbeŋ na. ✡

3 O Yooba, mboro kat mioŋ mi menderkaala kwoŋ. Kokena sua sananŋana sa iyooto pa. ✡

4 Mi zem ŋgar sananŋana sa ma izeebe yo pepe. Kokena aŋgaaba zin wal sananŋan pa mbulu kizin.

Uulu yo be aŋmender mbolŋana. Kokena tiyaaru yo ma aŋla aŋgaaba zin mi niamŋan amkan kini kizin mbuyeeneŋana.

5 Tomtom ndeeŋeŋana sa, sombe ibalis yo mi iyaamba yo be ipazal yo, inako leleŋ ambai men. Pa ina iswe kembei ni iur kat leleene pio.

Tamen zin wal sananŋan na, irao aŋyok be tipomoozo yo mi tiliŋ ŋgere kizin ambaiŋana sala uteŋ na som.

Pa nio aŋzuŋzuŋu totomen be koto mbulu kizin sananŋana.

6 Zin wal sananŋan, sombe Ni ta Tiiriŋana Katuunu i, iur kadoono pizin mi igiibi zin sula lele taraŋgatŋana, to tikilaala ta kembei:

Sua ta muŋgu aŋkamam pizin bekena aŋpazal zin na, sua ambaiŋana mi sua ŋonoono.

7 Wal tana tiron ko timbot leŋaleŋa su Andewa kwoono kembei toono ta bapalo itaara na.

8 O Yooba, Merere tio, nio aŋurur motoŋ pu be we ur pio mi menderkaala yo. Tana zem yo ma aŋmeete pepe.

9 Mboro yo mi motom pio. Kokena kilis ta zin wal sananŋan tiur pio na, ikeene yo,

som aŋti la pu ta zin tiraara pio.

10 Kam wal tana ma timap titi la zitun pu kizin.

Mi uulu yo ma piŋgis pai tio pa pu kizin.

142

Suŋŋana ki tomtom ta iyamaana kembei ni itutamenŋana

Mboe ki Dabit Indeeŋe ni imbotmbot lela raŋ sumbuunu na, itooro mboe ti

1 Nio kalŋoŋ isala mi aŋtaŋroro Yooba.

Tiŋiizi tio ila kini be imuŋai yo. Pa ni ta biibi tio.

2 Pataŋana tio ta boozomen aŋzzwe la kini.

Mi koroŋ ta ikam yo ma leleŋ ipata na, aŋzzo i pa.

3 Nio sombe leleŋ ipata kat mi mburoŋ ikamam be imap, na nu ute zoloŋ.

Zaala ta aŋtoto na, koŋ koi bizin tiur kilis su be tikeene yo pa.

4 Mi motoŋ lae zilŋoŋ uunu na, tomtom sa imbot be iuulu yo na som.

Mi muriŋ sa be aŋke lela mi aŋbot ambai pa na som.

Mi tomtom sa ikam ŋgar pio som.

5 Yooba, nio aŋtaŋroro u be uulu yo.

Mi aŋpase pu mi aŋso ta kembei: Nu ta ko menderkaala yo mi we ur pio be aŋke lela.

Tana mazwaana ta so aŋbotmbot su toono na, sombe nu mbotmbot raama yo, na aŋru leŋ koroŋ toro mini paso?

Pa nu kampewe yo mi aŋbotmbot se ku pa koroŋ ta boozomen.

6 Ŋgun talŋom pa tiŋiizi tio.

Pa iŋgi pataŋana tio taiŋgi ikoto yo ma aŋbot ŋoobo kat.

Tatke yo pa koŋ koi bizin naman.

Pa zin wal ta tiketoto yo na, mburan ilip kat pio.

7 Iŋgi aŋyamaana kembei aŋbot lela ruumu sanaana leleene i.

Tana uulu yo be aŋyooto. Naso aŋpakur zom.

Mi zin wal ndeeŋeŋan ko tire kampeŋana ku ta swe pio na, ma timar tiliu yo mi niamŋan ampakur zom.

143

Tapase pa muŋaiŋana ki Merere mi sua kini mbukŋana

Mboe ki Dabit

1 O Yooba, leŋ suŋŋana tio ti mi uulu yo.

Pa nu toto sua ku mbukŋana mi kamam mbulu ndeeŋeŋana men.

Mi nu ta biibi tio. Tana ŋgun talŋom pa tiŋiizi tio mi muŋai yo.

2 Nio mbesooŋo ku. Tana pamender yo pa sua pepe.

Pa tomtom sa ndeeŋeŋana kat be imender su kerem uunu na som. Niam ta boozomen leyam uunu makiŋ. ✡

3 Re. Koŋ koi bizin tiketo yo mi tiparaama yo su toono kek.

Mi tikam yo ma aŋbotmbot lela zugut biibi leleene, kembei zin wal ta timetmeete ta muŋgu kek na.

4 Iŋgi leleŋ ipata, mi aŋmoto koŋ ma mburoŋ imap.

Pa leŋ zaala sa mini som.

5 Tana motoŋ ilala pa mbulu ta muŋgu kamam na.

Nio aŋkamam ŋgar pa uraata bibip boozomen ta itum nomom ikamam na. ✡

6 Mi aŋwit nomoŋ mi aŋsuŋu.

Nio leleŋ pu ilip, kembei tomtom ta miri i ma ŋgureene ikerekere. Nio iŋgi kembei toono ta ka yok somŋana mi izza pa yaŋ. ✡

7 O Yooba, leŋ suŋŋana tio ti, mi loŋa mar uulu yo. Pa iŋgi mburoŋ imap kat.

Turke motom pio pepe. Kokena aŋmeete mi aŋgaaba zin wal meeteŋan sula Andewa.

8 Yooba, nio aŋpase pu tau.

Sombe zoŋ ise, na so leŋ sua sa. Kam mbulu sa tabe iswe kembei muŋaiŋana ku imbotmbot se tio men.

Mi patooŋo yo pa zaala tabe aŋto.

Pa nio leleŋ pu mi aŋurur motoŋ pu be uulu yo.

9 Yooba, tatke yo pa koŋ koi bizin naman.

Menderkaala yo mi we ur pio be aŋke lela.

10 Nu ta Anutu tio.

Tana paute yo be aŋto kat mbulu ta nu lelem pa i.

Itum Bubuŋom ambaiŋana ko ikam peeze pio.

Naso aŋpa pa zaala keteeneŋana. ✡

11 Yooba, nu zom biibi pa muŋaiŋana ku. Uulu yo be aŋbot motoŋ yaryaara.

To mbulu ku ndeeŋeŋana mi tatke yo pa pataŋana ti.

12 Mbulu ku ta toto sua ku mbukŋana mi urur lelem pa wal ku na, swe mini, mi kas koŋ koi bizin ma timap.

Wal boozomen ta tiurur koi pio na, pambiriizi zin ma timap kat.

Pa nio mbesooŋo ku tau.

144

Zin Israel tisuŋ Merere be iporoukaala zin mi ikampe zin

Mboe ki Dabit

1 Nio aŋpakur Yooba. Pa ni ulaaŋa tio mbolŋana ta ipombolmbol yo mi imenderkalkaala yo.

Ni ipaute yo pa mbulu ki malmal, mi ikam ma nomoŋ alalalŋana. ✡

2 Ni iurur leleene pio mi iporoukalkaala yo. Mi iwe kembei siiri mbolŋana pio be aŋke lela.

Mi iwidit yo mi iurur yo sala kor bekena aŋbot ambai.

Ni itatkewe yo pa koŋ koi bizin naman, mi iwe siŋgiao pio.

Mi ikototo zin karkari ma timbot la kopoŋ mbarmaana.

3 O Yooba, niam tomtom toono koyam na, koroŋ sorok.

Parei ta nu kamam ŋgar biibi piam, mi motom ŋgalŋgal yam? ✡

4 Pa niam ambot rimen mi amap, kembei miiri ta iwedet pa kwoyam na.

Mbotŋana tiam isu toono na, kembei koroŋ kunuunu ta sombe zoŋ imap na imap. ✡

5 Yooba, kaaga saamba mi su!

Teege su pizin abal, mi pei you raama ka koi ma ise.

6 Kam ma lolo niini iwenweene mi iyaŋgwiiri koŋ koi bizin ma tiko leŋaleŋa.

Ser peene ku lutuunu. Naso tiko papirik.

7 Pa iŋgi kembei wo mburaanaŋana ikamam be isur yo ma aŋla leŋ i. Tana nomom su mi maata yo ma aŋse.

Uulu yo, mi tatke yo pizin wal ta timar pa toono toro na naman.

8 Wal tana, kwon pakamkaamŋan.

Tiwit naman woono isala be tipombol sua kizin mbukŋana ma imbol kat. Tamen tito sua kizin som.

9 O Anutu, nio ko aŋbo mboe popoŋana pu,

mi aŋse kombom be aŋpakuru.

10 Pa nu ta uluulu zin king tiam Israel ma tiliplip pa kan koi bizin.

Nu kamkewe mbesooŋo ku Dabit ziŋan popoŋana kini.

11 Piŋgis zaaba pio, mi tatke yo pa zin wal ta timar pa toono toro na naman.

Wal tana, kwon pakamkaamŋan.

Tiwit naman woono isala be tipombol sua kizin mbukŋana ma imbol kat. Tamen tito sua kizin som.

12 Lutuyam bizin ko titum ma tiwe bibip, kembei ke popoŋan.

Mi lutuyam moori bizin ko ruŋgun ambaimbaiŋan kembei gungun ta tisap koroŋ kunun ila bekena tipeŋgeeze king ruumu kini.

13 Mi diditu tiam ko bokbok pa kini matakiŋa,

mi sipsip mi mekmek tiam timasak ma tiwe munŋaana ma munŋaana ka tieene.

14 Mi makau tiam ta kembena. Mete sa ko irao ikam zin na som.

Ko tumŋan, mi tipepeebe ambai men ma tiwe boozo kat.

Mi ko teleŋ tiŋiizi sa isu kar keteene som.

15 Zin wal ta so kampeŋana ta kembei imbotmbot se kizin, nako lelen ambai kat.

Mi ina zin wal ta timbesmbeeze pa Yooba. Tana zin ta ko lelen ambai. Pa kampeŋana kini ko imbotmbot se kizin. ✡

145

Tapakur Merere pa mburaana mi kampeŋana kini

Mboe pakurŋana Mboe ki Dabit

1 O Anutu, nu ta king tio. Nio ko aŋwit urum isala kor,

mi aŋpakur zom pa kampeŋana ku ta buri, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

2 Aigule ta boozomen nio ko aŋpakurkuru pa kampeŋana ku,

mi aŋwidit zom isala kor ta buri, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

3 Yooba, ni ta biibi ŋonoono. Takam ŋgar pini na tarao som. Tanata tomtom tiwidit uruunu ma isala kor kat!

Pa ni biibi kat. ✡

4 Tomtom ko tipepeebe len kelŋan, mi tiwidit urum pa uraata ku ndabokbokŋan, mi tizzo zin pa.

Ko tizzo zin pa mos ku mburanŋan ma tileŋleŋ. Naso zin tomini tipakurkur zom, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

5 Ko tizzo pa mburom, zom biibi, mi azuŋka ku ta ilip kat.

Mi nio ta kembena. Leleŋ be aŋkamam ŋgar pa uraata ku ndabokbokŋan ta ipa ndel kat.

6 Tomtom ko tizzoyaryaara uraata ku mburanŋan ta tomtom tire ma timoto na.

Mi nio ko aŋzzoyaryaara zom biibi.

7 Tomtom ko matan iŋgalŋgal kampeŋana ku biibi mi tizzoyaryaara uruunu.

Ko kalŋan izalla mi timbombo mboe pa mbulu ku ndeeŋeŋana.

8 Pa Yooba, ni leleene izanzaana pizin mbesooŋo kini, mi imuŋaiŋai zin mi ikampewe zin.

Ni keteene malmal karau som.

Mi itoto sua kini mbukŋana mi iurur kat leleene pa wal kini. ✡

9 Yooba, ni ikamam mbulu ambaiŋana pa tomtom ta munŋaana men.

Mi leleene izanzaana pa koroŋ boozomen ta itunu iur zin na. ✡

10 O Yooba, koroŋ boozomen ta itum ur zin, nako timap ma tipakur zom.

Mi wal ku ta tiurur lelen pu mi titoto mbulu ku, nako lelen ambai pu mi tipakuru pa kampeŋana ku.

11 Ko tizzo pa peeze ku ta mburaanaŋana mi ndabokŋana kat na.

Mi tiwidit mbol pa mburom biibi.

12 Naso tomtom ta boozomen tiute ta kembei: Nu kamam uraata mburanŋan.

Mi peeze ku ta kembena. Mburaanaŋana mi ndabokŋana kat.

13 Peeze ku ko iseeŋge iseeŋge ma ila.

Koroŋ ta boozomen ko timbotmbot la kopom mbarmaana, mi nu mborro zin ma alok.

Yooba itoto sua kini mbukŋan ta boozomen.

Uraata kini ta boozomen iswe i kembei ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini. ✡

14 Zin wal ta so pataŋana ipun zin ma mburan imap na, ni iuluulu zin. Mi wal boozomen ta pataŋana ikototo zin na, ni isilou zin. ✡

15-16 Koroŋ matan yaryaaraŋan ta boozomen tiurur matan pu. Pa sombe petel zin, na nu kamam kan kini.

Nu welweele nomom be pututu zin, mi zin ta boozomen tikan ma tirao. ✡

17 Yooba mbulu kini ta boozomen iswe i kembei ni ndeeŋeŋana.

Mi uraata kini ta munŋaana men iswe i kembei ni itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini.

18 Zin wal ta so titaŋroro i raama lelen,

na ni imbotmbot kolouŋana pizin mi iuluulu zin.

19 Mi zin wal ta timototo i mi tileŋleŋ la kalŋaana na, sombe lelen pa koroŋ pakan mi tisuŋi pa, na ni ikamam pizin.

Ileŋleŋ tiŋiizi kizin mi iuluulu zin.

20 Tana zin wal ta tiurur lelen pini na, ni mataana pizin mi imenderkalkaala zin.

Tamen zin wal sananŋan na, ni ko ipasaana zin ma tila len lup.

21 Nio kwoŋ ko ipakurkur Yooba.

Mi koroŋ boozomen ta ni iur zin na tomini, ko timap ma tipakur zaana potomŋana.

Ta buri, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

146

Tapase pizin tomtom pepe. Tapase pa Anutu

1 Haleluya!

Leleŋ ko imap ipakur Yooba!

2 Mazwaana ta so aŋbot motoŋ yaryaara, nako aŋpakurkur Yooba.

Nio ko aŋbombo mboe pa Anutu tio, mi aŋpakurkuri ma irao swoŋ.

3 Zin wal peeze kan na, kapase pizin pepe.

Pa zin na, tomtom toono kan men. Tana tirao be tikamke yom na som.

4 Mi sombe timeete, nako timiili ma tisula mini toono.

To ŋgar pareiŋana ta muŋgu lelen iur pa be tikam, nako iur ŋonoono som. Pa ina, ko timetmeete ramaki.

5 Mi tomtom ta so ipase pa Anutu ki Yakop be iuuli, nako leleene ambai.

Pa tomtom ta so iurur mataana pa Yooba Anutu kini mi ipase pini, na kampeŋana ki Anutu ko imbotmbot se kini.

6 Yooba, ni ta iur saamba, toono,

mi tai, ramaki koroŋ boozomen ta timbotmbot pa. ✡

Mi sua ta ni imbuk pa wal kini na, ni ko mataana iŋgalŋgal mi itoto ma alok.

7 Zin wal ta so tomtom tikam ŋoobo zin mi tiseseeze matan, na Yooba imendernder pizin mi iuluulu zin pa pataŋana kizin.

Mi zin wal ta so peteltel zin, na ni ikamam kan kini.

Mi wal ta so timbotmbot la kan koi bizin naman, na ni ikamkewe zin. ✡

8 Mi zin ta matan pisŋan na, ni iurpewe zin ma matan ipeere.

Mi zin wal ta tikunkun pa pataŋana kizin na, ni iuluulu zin be tipa kat.

Yooba, ni iurur leleene pizin wal ndeeŋeŋan. ✡

9 Mi zin wal ta so tiwe leembe pa lele sa, na ni mataana pizin.

Mi zin noroŋa mi zin moondo na, ni iuluulu zin ma timbot ambai.

Tamen zin wal sananŋan na, ni ipakokoogo zaala kizin ma tindeeŋe pataŋana boozo. ✡

10 Yooba ko ikam peeze ma alok.

O niom Sion koyom, peeze ki Anutu tiom ko iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡

Haleluya!

147

Tapakur Merere pa muŋaiŋana kini mi mburaana biibi

1 Haleluya!

Ŋonoono kat. Sombe tombo mboe pa Anutu kiti mi tapakuri, ina ambai.

Pa mbulu ta kembei, ina indeeŋe men. Mi ikamam ti ma lelende ambai.

2 Iŋgi Yooba ikamam uraata be iurpe Yerusalem mi ipamender mini.

Mi iyyo zin Israel ta kan koi bizin tikoki zin ma tila timbot leŋaleŋa na, mi ikamam zin ma timilmiili mini.

3 Mi zin wal ta so lelen ipata ma tisaana kat na,

ni ipotortor lelen mi iurpewe pataŋana kizin. ✡

4 Ni ta iur zin pitik, mi inin zin lup.

Mi itunu iwatwaata zanzan ma ikot zin.

5 Merere kiti, ni biibi ŋonoono mi mburaana ilip kat.

Mi ŋgar kini ta kembena, biibi kat. Koroŋ boozomen ta ni ikamam ŋgar pa na, tomtom sa irao iute kat na som. ✡

6 Zin wal ta so timbotmbot raama pataŋana na, Yooba iuluulu zin ma timbot ambai mini.

Tamen zin wal sananŋan na, ni ikototo zin mi iparamraama ŋguren isula toono. ✡

7 Leleyom ambai pa Yooba mi kombo mboe pini.

Kese kombom mi kapakur Anutu kiti.

8 Ni ikamam ma miiri tieene irao pa saamba.

Mi iŋgoŋgo yaŋ ma izzu bekena ipembesmbeeze toono.

Mi ikamam ma mbutmbuutu izze pa abal lwonlwon.

9 Ni ikamam zin buzur kan kini.

Mi sombe man aŋkor lutun bizin titaŋ pa kan kini, na ni ipututu zin tomini. ✡

10 Tomtom lelen pa hos mburanŋan mi zin malmal kan ta kumbun imbol pa malmal na, mi nin se pizin.

Tamen Anutu, ni leleene pa koroŋ ta kembei som, mi niini se pizin som.

11 Ni leleene pizin wal ta timototo i mi tileŋleŋ la kalŋaana,

mi zin wal ta tipase pa mbulu kini ta itoto sua kini mbukŋana mi iurur leleene pa wal kini na.

12 O niom Yerusalem koyom, kapakur Yooba!

Niom Sion koyom, kiwit Anutu tiom uruunu ma isala kor!

13 Pa kar tiom ka siiri kwonkwon na, ni ipombolmbol ma tuŋ.

Mi kampeŋana kini imbotmbot se tiom.

14 Ni mataana pa lele tiom mi iporoukalkaala yom ma kombotmbot ambai men.

Mi ikamam koyom kini ta ndabokŋana kat.

15 Sombe ni leleene be mbulu sa ipet su toono, na iur sua men mi mbulu tana ipet.

Pa sua kini ikamam uraata karau men.

16 Ni ikamam ŋauŋau ma izzu mi ilol toono.

Mi iswirri tolou ma izzu ma irao toono.

17 Ni iwirri yaŋpat mi imiyaryaara kembei patpat,

mi ikamam ma lele ilomo kat. Tabe yok itooro ma iwe ais.

18 To izzo sua mini mi ais itooro ma iwe yok.

Pa ipei miiri kini bayouŋana ma iloondo, tabe ais itooro ma iwe yok mini mi ireere.

19 Muŋgu ni ikam sua kini ila ki Yakop.

Iso zin Israel pa tutu kini ta iur pataaŋa kek na, mi isope zin pa tutu kini ndeeŋeŋan.

20 Mbulu tana, ni ikam pa toono toro sa ka tomtom bizin som.

Tanata zin tiute tutu kini ndeeŋeŋan som.

Haleluya!

148

Koroŋ ta boozomen bela tipakur Merere

1 Haleluya!

Niom wal saamba koyom, kapakur Yooba!

Niom ta kombot sala kor kat na, kapakuri!

2 Niom aŋela kini ta boozomen, kapakuri!

Mi niom malmal koyom ta boozomen ki kar saamba, kapakuri! ✡

3 Zoŋ mi puulu, kapakuri!

Mi niom pitik ta kayaryaara na, kapakuri!

4 Nu saamba ta mbot sala kor kat na, pakuri!

Mi niom yok ta kombot sala kor a, kapakuri!

5 Zin ta boozomen tana bela tipakur Yooba zaana.

Pa ni iur sua ma zin tipet.

6 Mi iur zin la murinmurin be timbotmbot ta kembei ma alok.

Pa kan sua ta ni iur pataaŋa kek na, irao imap na som.

7 Mi niom koroŋ ta kombotmbot su toono na tomini, kapakur Yooba!

Niom koroŋ mburanŋan ki tai mi mozo lukutuunu na, kapakuri!

8 Mi lolo niini, mi yaŋpat, ŋauŋau mi tolou,

mi miiri mburanŋan ta keleŋleŋ la kalŋaana na, kapakuri!

9 Niom abalabal mi lele mbukunbukun ta boozomen,

mi ke ŋononŋan mi ke mbolŋan ta munŋaana men ki su na, kapakuri!

10 Mi niom mbili kar koyom mi buzur su koyom,

niom koroŋ karraŋoyom, mi niom man ta kirie na, kapakuri!

11 Niom king, mi iwal karkari ta boozomen,

niom peeze koyom, mi niom ta zoyomŋoyom na, kapakur Yooba!

12 Niom naŋgaŋ mi tamuriŋ,

kolman mi pikin, kapakuri!

13 Niom ta boozomen bela kapakur Yooba zaana.

Pa ni itutamen ta zaana biibi ma ilip.

Koroŋ boozomen ta timbot pa saamba mi toono na, tiswe i kembei ni ta biibi ŋonoono.

14 Mi iŋgi ni ikam wal kini len mburan popoŋana mi ipakur zin mini.

Zin wal kini ta tiurur lelen pini mi titoto mbulu kini na, ni ikam ma urun iwe biibi.

Pa ni leleene pizin Israel mi imbotmbot kolouŋana pizin.

Haleluya!

149

Anutu ko ikam wal kini ma tilip, tana zin tipakuri

1 Haleluya!

Kombo mboe popoŋana pa Yooba.

Niom wal kini ta kuurur leleyom pini mi kototo mbulu kini na, kulup yom mi kombo mboe pini ma kapakuri!

2 Niom Israel, leleyom ambai pini. Pa ni ta iur yom.

Niom Sion koyom, menmeen yom pini. Pa ni ta king tiom.

3 Karak mi kapakur Yooba zaana.

Kitir kakaaba mi kese kombom be kapakuri.

4 Pa Yooba, ni leleene ambai kat pa wal kini.

Zin wal ta timbotmbot raama pataŋana mi tipase pini men na, ni ko ikamke zin, mi ikam zin ma nin se.

5 Tana zin wal tau tiurur lelen pa Yooba mi titoto mbulu kini, nako lelen ambai mi nin se. Pa ni ko ipakur zin, mi ikam zin ma tilip.

Mi sombe tilek kumbun pini be tisuŋ, nako kalŋan isala mi tipakuri raama menmeen zin.

6 Mboe pakurŋana ko imbot la kwon,

mi buza mata mbaaru imbot la naman keteene, ✡

7 bekena tipokot mbulu sananŋana kizin karkari

mi tiur kadoono pa kan koi bizin.

8 Ko tipo zin king kizin pa re mbolŋan,

mi tipo zin peeze kan kizin pa sen ta tiurpe pa ain na.

9 Naso tikam ma wal tana tire kadoono kizin. Kadoono tana, tibeede ka sua pataaŋa kek.

Mbulu tana iso ipet, tona zin wal ta tiurur lelen pa Yooba mi titoto mbulu kini na zan ko iwe biibi.

Haleluya!

150

Takam mbulu matakiŋa be tapakur Anutu

1 Haleluya!

Kapakur Anutu lela muriini potomŋana!

Kapakuri lela muriini mbolŋana ta saamba a!

2 Kapakur zaana pa uraata kini mburanŋan ta ni ikamam na.

Kapakuri pa ni ta zaana biibi ma ilip.

3 Kiwi twiiri mi kapakur zaana.

Kese kombom mi kupun gita mi kapakuri.

4 Kitir kakaaba, mi karak mi kapakur zaana.

Kapakuri pa mamaaza mi gita.

5 Kupun koŋ mi kapakuri.

Mi sombe kupun, na kupun kat bekena kalŋaana biibi.

6 Tana niom koroŋ mata yaryaaraŋoyom ta munŋaana men, kapakur Yooba! ✡

Haleluya!

✡ 1:1: Mbo 26:4+

✡ 1:2: Mbo 112:1, 119:1,35

✡ 1:3: Un 49:22; Mbo 52:8, 92:12

✡ 1:5: Mt 13:41+; Tur 22:14+

✡ 1:6: Tur 20:15

✡ 2:1: Ŋgo 4:25+

✡ 2:7: Ŋgo 13:33; Ibr 1:5, 5:5

✡ 2:9: Tur 2:27, 12:5, 19:15

✡ 2:11: Pil 2:9+; Ibr 12:28

✡ 2:12: Mbo 34:8, 84:12

✡ 3:5: Mbo 4:8

✡ 3:6: Mbo 23:4, 27:3

✡ 3:8: Mbo 62:7+; Tur 7:10

✡ 4:7: Pil 3:8

✡ 5:3: Mbo 57:9, 88:13

✡ 5:5: Ro 1:18

✡ 5:6: Tur 21:8

✡ 5:9: Mbo 12:1+; Ro 3:10+

✡ 6:1: Mbo 38:1

✡ 6:5: Mbo 30:9, 88:10+

✡ 7:3: Yo 8:46, 15:25

✡ 7:7: Mt 25:31+

✡ 7:9: Tur 2:23

✡ 7:11: Mbo 90:9; Ro 1:18

✡ 7:14: Yems 1:14+

✡ 8:2: Mt 21:16

✡ 8:3: Un 1:14+; Mbo 19:1+

✡ 8:4: Mbo 144:3+; Ibr 2:6+

✡ 8:5: Un 1:28+; 1Kor 15:27

✡ 8:6: Un 1:28, 9:2; 2Tim 2:12; Tur 22:3+

✡ 9:8: Un 18:25; Ŋgo 17:31

✡ 9:10: Ibr 13:5

✡ 10:4: Mbo 14:1

✡ 10:5: Mbo 73:3+

✡ 10:6: Lu 12:16+; Tur 18:7

✡ 10:7: Ro 3:14

✡ 10:11: Mbo 64:5, 94:7

✡ 10:14: Mbo 68:5, 82:3+, 146:7+

✡ 10:16: 1Tim 1:17

✡ 11:3: Mbo 82:5

✡ 11:6: Un 19:24+; Tur 14:10, 21:8

✡ 11:7: Mbo 27:4; Mt 5:8; 2Pe 3:13

✡ 12:6: Mbo 19:9, 119:140

✡ 12:7-8: Yo 17:15; 1Pe 1:5

✡ 13:1: Mbo 22:1+

✡ 14:1: Mbo 10:4, 53:1+; Ro 3:10+

✡ 14:2: Un 18:21

✡ 14:3: Un 6:5

✡ 14:4: Yems 5:4+

✡ 14:7: Mbo 53:6, 126:1

✡ 15:1: Mbo 23:6

✡ 15:2: Mt 5:8; Ep 4:25; 1Tes 3:13

✡ 15:3: Kam 20:16

✡ 15:5: Kam 22:25

✡ 15:5: Kam 22:24, 23:8; 2Pe 1:5+

✡ 16:3: Mbo 119:63; Ŋgo 2:42+; Ibr 10:25

✡ 16:5: Mbo 23:5+, 73:25+; Pil 3:8

✡ 16:6: Mbo 142:5; Ro 8:17; Ga 4:7

✡ 16:8: Mbo 15:5; Ŋgo 2:25

✡ 16:10: Ŋgo 2:27, 13:35

✡ 16:11: Mbo 36:7+; Mt 7:14

✡ 17:3: Mbo 139:1

✡ 17:15: Mbo 11:7; Yo 17:24; 1Kor 13:12; 1Yo 3:2

✡ 18:8: Kam 19:18

✡ 18:11: Kam 19:9

✡ 18:13: Mbo 29:3+

✡ 18:15: Kam 15:1-12

✡ 18:21: Mbo 119:102

✡ 18:27: Mt 23:12

✡ 18:28: Yo 8:12; 2Kor 4:6; 2Pe 1:19

✡ 18:32: 1Pe 5:10

✡ 18:49: Ro 15:9

✡ 19:1: Mbo 89:5+, 97:6; Ro 1:19+

✡ 19:4: Ro 10:18

✡ 19:7: Mbo 119:104,142; 2Tim 3:15

✡ 19:8: Mbo 119:105,130; 2Pe 1:19

✡ 19:10: Mbo 119:72,103

✡ 19:11: Yo 14:21+; 1Tim 4:8

✡ 20:7: Mbo 33:17

✡ 21:11: Mbo 2:1, 37:7; Mk 14:1

✡ 22:1: Mbo 69:3; Mk 15:34

✡ 22:6: Yesa 53:3

✡ 22:7: Mt 27:39; Mk 15:29

✡ 22:8: Mt 27:43

✡ 22:9: Mbo 71:6; Ga 1:15

✡ 22:16: Lu 23:33; Yo 19:18

✡ 22:18: Mt 27:35; Yo 19:24

✡ 22:22: Ibr 2:12

✡ 22:27: Mbo 2:8; Tur 5:9-13, 7:9

✡ 23:1: Un 48:15; Yo 10:11; Pil 4:19; Ibr 13:20; 1Pe 2:25

✡ 23:2: Mbo 36:8; Tur 7:17

✡ 23:6: Mbo 27:4+, 65:4; Yo 14:3; Tur 3:12

✡ 24:1: Mbo 50:12, 89:11; 1Kor 10:26

✡ 24:2: Un 1:6; 2Pe 3:5

✡ 24:3: Mbo 15:1

✡ 24:4: Kam 20:16; Mbo 51:10; Mt 5:8

* 24:7: Re 2 Samuel 6:1-19. Sua Mbukŋana Ka Koror ta muŋgu imbot lela beeze ki Merere mi zin Israel tiziŋziŋ pa lele bilimŋana na, zin tire kembei Anutu itunu imbotmbot raama. Tana indeeŋe ta tisiŋ koror tana ma tilela pa Yerusalem na, tikam ŋgar kembei Anutu itunu ilela kar Yerusalem.

✡ 24:7: Mt 21:5; 1Kor 2:8

✡ 24:8: Kam 15:3+

✡ 25:13: Mbo 37:9,11; Mt 5:5

✡ 26:1: Mbo 7:8+

✡ 26:2: Mbo 139:1,23+

✡ 26:3: Mbo 119:30

✡ 26:4: Mbo 1:1; 2Kor 6:14

✡ 26:6: Mbo 15:1+, 24:3+

✡ 26:8: Kam 40:35

✡ 27:1: Mbo 118:6; Yo 8:12; Ro 8:31

✡ 27:4: Mbo 11:7, 23:6

✡ 27:11: Kam 33:13; Mbo 25:4+

✡ 27:12: Mt 26:59+; Ŋgo 6:13

✡ 27:14: Mbo 31:24, 62:5+; Ep 6:10

✡ 28:2: Mbo 63:4, 134:2

✡ 28:4: Mt 16:27; Tur 20:12+, 22:12

✡ 28:8: Kam 15:2; Mbo 18:1, 27:1

✡ 28:9: Mbo 23:1, 95:7

✡ 29:1: Mbo 103:20

✡ 29:2: Mbo 96:7+

✡ 29:3: Yo 12:28+; Tur 4:5

✡ 29:7: Tur 8:5

✡ 30:3: Mbo 16:10, 56:13; Yona 2:6

✡ 30:5: Mbo 103:8+; Yo 16:20+; 2Kor 4:17

✡ 31:5: Lu 23:46; Ŋgo 7:59

✡ 31:11: Mk 14:50

✡ 31:13: Mt 12:14

✡ 31:19: Mbo 23:5+

✡ 32:1: Mbo 103:3; Lu 7:36+; Ro 4:6+; Ep 2:4+

✡ 32:2: Yo 1:47; 2Kor 5:19; Tur 14:5

✡ 32:5: Mbo 51:1+, 103:9+; 1Yo 1:9

✡ 32:10: Ro 2:9+

✡ 33:3: Mbo 40:3; Tur 5:9

✡ 33:4: Mbo 19:8, 119:142; Tur 19:11

✡ 33:5: Mbo 11:7

✡ 33:6: Un 1:14+; Ibr 11:3

✡ 33:12: Mbo 144:15

✡ 33:13: Mbo 11:4, 53:2

✡ 33:15: Mbo 119:73; Ibr 4:13

✡ 33:17: Mbo 20:7

✡ 33:18: Kam 3:16; 1Pe 3:12

✡ 33:19: Mbo 56:13; Ŋgo 12:11

✡ 34:7: Mt 18:10; Ŋgo 12:11

✡ 34:8: Ibr 6:5; 1Pe 2:3

✡ 34:9: Mbo 23:1; 2Kor 9:8; Pil 4:19

✡ 34:13: Mbo 141:3; 1Pe 3:10; Yems 1:26, 3:2+

✡ 34:14: Mt 5:9; Ro 12:18, 14:19; Ibr 12:14; Yems 3:17+

✡ 34:18: Mt 5:3+; Lu 18:13; 2Kor 1:3+

✡ 34:19: 2Tim 3:11

✡ 34:20: Yo 19:36

✡ 34:22: Ro 8:1

✡ 35:10: Kam 9:14

✡ 35:11: Mt 26:60

✡ 35:15-16: Ŋgo 7:54

✡ 35:19: Yo 15:25

✡ 36:1: Ro 3:18

✡ 36:5: Mbo 57:10, 89:1+, 108:4

✡ 36:6: Mbo 145:16

✡ 36:7: Rut 2:12; Mbo 17:8, 57:1

✡ 36:8: Mbo 65:4; Yo 4:10+

✡ 36:9: Yo 1:4, 4:10+, 7:37+; 1Pe 2:9

✡ 37:1: Mbo 73:2+

✡ 37:2: Yems 1:10+

✡ 37:3: Yo 10:9

✡ 37:4: Mbo 145:19; Mt 6:33

✡ 37:5: 1Pe 5:7

✡ 37:8: Ep 4:31; Kol 3:8

✡ 37:11: Mbo 73:18+; Mt 5:5

✡ 37:18: 1Pe 1:4

✡ 37:21: Mbo 112:5; Mt 5:42; 2Kor 8:7

✡ 37:25: Ibr 13:5

✡ 37:27: Mbo 34:14; 3Yo 11

✡ 37:28: Mbo 18:25

✡ 38:20: 1Yo 3:12

✡ 39:1: Mbo 34:13; Yems 1:26, 3:2

✡ 39:4: Mbo 78:39, 90:12

✡ 39:5: Mbo 90:4, 144:4

✡ 39:6: Lu 12:20; Yems 4:14

✡ 39:11: Ibr 12:5+

✡ 39:12: Un 23:4, 47:9; Ibr 11:13; 1Pe 2:11

✡ 40:2: Mbo 27:5, 31:8, 69:14

✡ 40:3: Mbo 96:1; Tur 5:9

✡ 40:4: Mbo 1:1, 84:12; 2Kor 6:14+

✡ 40:6: Mbo 50:8+; Ibr 10:5+

✡ 40:8: Yer 31:33; Mt 26:39; Ro 7:22

✡ 40:9: Mbo 22:22,25

✡ 40:10: Ŋgo 20:20,27

✡ 41:1: Mbo 112:5,9; Mt 5:7; Yems 2:13+

✡ 41:9: Mbo 55:12+; Lu 22:21; Yo 13:18

✡ 42:1: Mbo 63:1, 119:131, 143:6

✡ 42:4: Mbo 100:2+

✡ 43:3: Mbo 25:5, 27:1; Yo 8:12; 2Kor 4:6

✡ 44:2: Kam 15:17; Ŋgo 7:45

✡ 44:3: Kam 15:16

✡ 44:8: Mbo 34:2; 1Kor 1:31; 2Kor 10:17

✡ 44:22: Ro 8:36

✡ 45:2: Lu 4:22

✡ 45:3: Mbo 149:6; Tur 1:16

✡ 45:4: Mbo 65:5; Tur 6:2, 19:11+

✡ 45:6: Ibr 1:8

✡ 45:7: Mbo 11:5, 33:5

✡ 45:11: Ep 5:22+

✡ 45:14: Tur 19:7+

✡ 46:4: Mbo 1:3, 36:8; Tur 22:1

✡ 46:6: Mbo 97:5; 2Pe 3:10+

✡ 46:7: Ro 8:31

✡ 47:2: Mbo 46:10, 95:3; Mt 5:35

✡ 47:4: 1Pe 1:4

✡ 47:5: Mbo 68:18

✡ 47:7: Mbo 95:3; Kol 3:16

✡ 47:8: Tur 4:9

✡ 48:3: Mt 5:35

✡ 49:3: Mbo 37:30

✡ 49:5: Mbo 23:4, 27:1

✡ 49:6: Mbo 73:12; 1Tim 6:17

✡ 49:7-8: 1Pe 1:18+

✡ 49:9: Mbo 16:10; Mt 16:26

✡ 49:13: Lu 12:20

✡ 49:15: Mbo 56:13; 1Kor 15:51+; 1Tes 4:13+

✡ 49:17: Lu 12:15+; 1Tim 6:7

✡ 50:3: Kam 19:16,18

✡ 50:5: Kam 24:7

✡ 50:6: Mbo 19:1+; Ro 1:20

✡ 50:7: Kam 20:2

✡ 50:8: Mbo 40:6

✡ 50:10: Mbo 104:24

✡ 50:11: Mt 6:26

✡ 50:12: Kam 19:5; Mbo 24:1; 1Kor 10:26

✡ 50:14: Mbo 66:13+; Ibr 13:15

✡ 50:15: Mt 7:7; Yems 5:13

✡ 50:18: Ro 1:32

✡ 50:23: Mbo 91:16; Lu 2:30

✡ 51:1: Lu 18:13; Ŋgo 3:19

✡ 51:2: Ŋgo 22:16; Ibr 9:14; 1Yo 1:9

✡ 51:4: Lu 15:21; Ro 3:4

✡ 51:5: Un 8:21; Ep 2:3

✡ 51:6: Mbo 119:66; Yo 4:23

✡ 51:7: Yesa 1:18; Ibr 9:19; Tur 7:14

✡ 51:10: Ezek 36:26; Yo 3:3+; 2Kor 5:17; 1Pe 1:22

✡ 51:14: Ro 6:23

✡ 51:17: Mbo 34:18; Mt 11:29

✡ 53:1: Mbo 10:4, 14:1+

✡ 53:3: Ro 3:10+; Ep 2:3

✡ 53:6: Mt 1:21; Ro 11:26

✡ 55:14: Mbo 41:9; Yo 13:18+

✡ 55:22: Mt 6:25+; Lu 12:22+; 1Pe 5:7

✡ 56:4: Mbo 27:1, 118:6; Ro 8:31; Ibr 13:6

✡ 56:6: Mk 3:6

✡ 56:7: Ro 2:3; Ibr 12:25

✡ 56:9: Ro 8:31

✡ 57:10: Mbo 36:5

✡ 58:2: Mt 15:19

✡ 58:11: Un 18:25; Mbo 37:37; 2Tes 1:5+

✡ 61:7: Lu 22:69; Ep 1:20

✡ 62:8: Mt 26:36+

✡ 62:10: Lu 12:16+; 1Tim 6:6-17

✡ 62:12: Mt 16:27; Ro 2:6; 1Kor 3:8; 2Kor 5:10; Tur 22:12

✡ 63:1: Mbo 42:2, 84:2

✡ 63:5: Mbo 23:5+; Mt 5:6

✡ 65:3: Mbo 40:12; Ro 3:25, 5:8

✡ 65:10: Ŋgo 14:17

✡ 65:11: Mbo 67:6

✡ 66:6: Kam 14:22; 1Kor 10:1

✡ 66:7: Kam 15:18

✡ 66:10: Kam 15:25; Yems 1:2+; 1Pe 1:7

✡ 66:11: Kam 1:14

✡ 66:12: Yesa 43:2

✡ 66:18: Yo 9:31; Yems 4:3; 1Yo 4:21+

✡ 67:1: Nam 6:24+

✡ 67:2: Ŋgo 10:34+; Tit 2:11

✡ 67:6: Mbo 65:11

✡ 67:7: Mt 12:21, 28:19; Tur 7:9

✡ 68:4: Kam 19:16; Mbo 18:10+; Mt 26:64

✡ 68:5: Kam 22:22+; Mbo 10:14, 146:7+

✡ 68:7-8: Kam 19:16+

✡ 68:18: Ep 4:8

✡ 68:19: Mbo 81:6; 2Kor 1:4+

✡ 68:20: Mbo 56:13; 1Kor 15:51+; 1Tes 4:13+; Tur 1:18

✡ 68:33: Mbo 29:3, 68:4

✡ 68:35: Kam 19:5+; Mbo 29:10+; 2Kor 1:3

✡ 69:4: Yo 15:25

✡ 69:8: Mbo 31:11; Yo 7:5

✡ 69:9: Yo 2:17; Ro 15:3

✡ 69:13: 2Kor 6:2

✡ 69:21: Mt 27:34,48; Yo 19:29

✡ 69:22: Ro 11:9+

✡ 69:25: Ŋgo 1:20

✡ 69:28: Kam 32:32+; Tur 20:12+, 21:27

✡ 69:30: Mbo 28:7, 34:3

✡ 69:31: Mbo 50:9+, 51:16

✡ 69:32: Mbo 34:2

✡ 70:1: Mbo 22:19, 40:13+

✡ 71:10: Mbo 31:13; Mt 12:14

✡ 71:18: Mbo 78:4

✡ 72:4: Mt 25:31+

✡ 72:7: Lu 2:14

✡ 72:11: Mt 2:11; Ro 14:11; Pil 2:9+

✡ 72:17: Un 12:3; 2Pe 3:18

✡ 73:1: Mt 5:8

✡ 73:3: Mbo 37:1,7

✡ 73:19: Mbo 37:9,10,35,36

✡ 73:25: Mbo 16:2; Pil 3:8

✡ 74:1: Mbo 43:2, 95:7, 100:3

✡ 74:2: Kam 15:16; 1Kor 6:20

✡ 74:13-14: Kam 14:21; Mbo 89:9+

✡ 74:15: Kam 17:6; Mbo 107:33+

✡ 74:16: Un 1:14

✡ 74:17: Un 8:22; Ŋgo 17:26

✡ 75:7: Mbo 147:6; Lu 1:52; Tur 18:7+

✡ 75:8: Tur 14:10, 16:19

✡ 76:10: Kam 9:16; Ro 9:17

✡ 77:13: Kam 15:11

✡ 77:15: Kam 6:6

✡ 77:16: Kam 14:21

✡ 77:19: Kam 14:22

✡ 78:5: Kam 10:2, 12:26+

✡ 78:14: Kam 13:21; Mbo 105:39

✡ 78:15: Kam 17:6; 1Kor 10:4

✡ 78:17: Ibr 3:16

✡ 78:18: Kam 16:3, 17:2; 1Kor 10:9

✡ 78:22: Ibr 3:19

✡ 78:24: Kam 16:4; Yo 6:31; 1Kor 10:3

✡ 78:27: Kam 16:13

✡ 78:37: Ŋgo 8:21

✡ 78:38: Kam 34:6

✡ 78:41: Kam 17:2

✡ 78:43: Kam 10:1

✡ 78:44: Kam 7:20

✡ 78:45: Kam 8:2,6

✡ 78:46: Kam 10:13

✡ 78:47: Kam 9:23+

✡ 78:49-50: Kam 15:7; 1Kor 10:10

✡ 78:51: Kam 12:12

✡ 78:53: Kam 14:19,28, 15:7

✡ 78:54: Kam 15:13,17

✡ 78:55: Yos 13:7; Ŋgo 13:19

✡ 78:61: 1Sam 4:4+

✡ 78:70: 1Sam 16:11+

✡ 78:72: Mt 2:6; Yo 10:11

✡ 80:8: Kam 15:17; Mt 21:33+; Ŋgo 7:45

✡ 81:6: Kam 1:11+, 6:6; Mt 11:28

✡ 81:7: Kam 17:7

✡ 81:9: Kam 20:3

✡ 81:11: Kam 32:1+

✡ 81:12: Ŋgo 7:42; Ro 1:24

✡ 82:5: Mbo 11:3

✡ 82:6: Yo 10:34

✡ 82:7: Ŋgo 12:22+

✡ 83:2: Mbo 2:1

✡ 84:1: Mbo 27:4

✡ 84:2: Mbo 42:1+, 63:1

✡ 84:5: Ibr 11:13+

✡ 84:11: Mbo 34:10; Tur 21:23

✡ 84:12: Mbo 2:12

✡ 85:8: Yo 14:27; Ro 5:1; 2Tes 3:16

✡ 85:10: Mbo 89:14; Ro 3:26

✡ 85:12: Mbo 67:6; Yems 1:17

✡ 86:5: Kam 34:6; Yona 4:2

✡ 86:8: Kam 8:10, 15:11

✡ 86:9: Tur 15:4

✡ 86:11: Kam 33:13; Mbo 25:5; Yer 32:39

✡ 86:15: Kam 34:6

✡ 87:1-2: Mbo 48:1

✡ 89:5: Tur 4:8

* 89:10: Wal pakan ta tigarau Israel na, tiurla ta kembei: Koroŋ sananŋana ta imbot tai, zaana Rahab. Gorgori ikamam be ipasaana koroŋ ta boozomen. Muŋgu kat, ziru Anutu tiporou ma Anutu ilip. Mi koozi na, Anutu iyaramraami.

✡ 89:11: Mbo 24:1

✡ 89:15: Yo 8:12; 1Yo 1:7

✡ 89:20: Ŋgo 13:22

✡ 89:26: Ibr 1:5

✡ 89:27: Ep 1:20+; Kol 1:18; Tur 1:5

✡ 89:29: Lu 1:33; Ibr 1:8

✡ 89:47: Mbo 39:5

✡ 89:48: Mbo 49:7+

✡ 90:3: Un 3:19

✡ 90:4: 2Pe 3:8

✡ 90:5-6: Yems 1:10; 1Pe 1:24

✡ 90:8: 1Kor 4:5; Ibr 4:13

✡ 90:12: Mbo 39:4

✡ 91:12: Mt 4:6; Lu 4:10; Ibr 1:14

✡ 91:13: Mk 16:18; Lu 10:19

✡ 92:5: Ro 11:33; Tur 15:3

✡ 92:12: Mbo 1:3, 52:8

✡ 92:14: Yo 15:5

✡ 94:1: Ro 12:19

✡ 94:2: Un 18:25; Ibr 12:23; Yems 5:9

✡ 94:6: Kam 22:21+

✡ 94:8: Mbo 14:1, 53:1

✡ 94:11: Mbo 139:2; 1Kor 3:20

✡ 94:12: 1Kor 11:32; Ibr 12:5

✡ 94:14: Ro 11:1+

✡ 94:21: Mt 27:4

✡ 95:2: Ep 5:19

✡ 95:3: Mbo 47:2, 48:1

✡ 95:6: Pil 2:10

✡ 95:7: Kam 23:21; Mbo 23:1

✡ 95:8: Kam 17:7; Ibr 3:7+, 4:7

✡ 95:9: 1Kor 10:9

✡ 95:10: Nam 14:34

✡ 95:11: Ibr 3:7-18

✡ 96:1: Mbo 98:1; Tur 5:9

✡ 96:2: Lu 2:30

✡ 96:3: Mt 28:19

✡ 96:5: Un 1:1; 1Kor 8:4+

✡ 96:10: Mbo 97:1

✡ 96:11: Tur 12:12

✡ 96:13: Ŋgo 17:31

✡ 97:1: Kam 15:18; Mbo 93:1

✡ 97:2: Kam 19:16+

✡ 97:5: Mbo 46:2,6

✡ 97:12: Pil 4:21

✡ 98:1: Kam 15:6; Lu 1:51

✡ 98:2: Lu 2:30

✡ 98:9: Mbo 96:10; Ŋgo 17:31

✡ 99:3: Tur 4:8

✡ 99:6: Kam 4:15; 1Sam 7:9

✡ 99:7: Kam 19:9, 33:9

✡ 99:8: Kam 34:6+

✡ 101:8: Ro 13:4

✡ 102:25: Un 1:1; Ibr 1:10+

✡ 102:26-27: Mt 24:35; Ibr 13:8; 2Pe 3:7+; Yems 1:17; Tur 20:11

✡ 103:3: Kam 15:26, 34:7; Mbo 32:1+; 1Pe 2:24; 1Yo 1:9

✡ 103:5: 2Kor 4:16

✡ 103:6: Lu 4:18

✡ 103:8: Kam 34:6

✡ 103:10: Ro 6:23

✡ 103:11: Mbo 57:10; Ep 3:18

✡ 103:13: Yesa 63:16, 64:8+

✡ 103:14: Un 2:7, 3:18; Mbo 139:13+

✡ 103:17-18: Kam 20:6; Lu 1:50

✡ 104:1-2: 1Tim 6:16

✡ 104:4: Ibr 1:7

✡ 104:6: Un 7:19

✡ 104:9: Un 9:15

✡ 104:14: Un 1:11; Mbo 147:8

✡ 104:23: 2Tes 3:10+

✡ 104:28: Mt 6:26

✡ 105:4: Yo 17:3

✡ 105:8: Mbo 106:45, 111:5

✡ 105:9: Un 15:18, 17:2+, 26:3; Lu 1:54+; Ibr 6:14+

✡ 105:10-11: Un 28:13+, 35:12

✡ 105:14-15: Un 12:17, 20:3+

✡ 105:17: Un 37:27+, 45:5

✡ 105:18: Un 39:20

✡ 105:20: Un 41:14

✡ 105:21: Un 41:40

✡ 105:23: Un 46:1+

✡ 105:24: Kam 1:7

✡ 105:26: Kam 3:10, 4:16

✡ 105:27: Kam 7:9+

✡ 105:28: Kam 10:22

✡ 105:29: Kam 7:19+

✡ 105:30: Kam 8:2

✡ 105:31: Kam 8:17

✡ 105:32: Kam 9:23+

✡ 105:34: Kam 10:12+

✡ 105:36: Kam 12:29

✡ 105:37: Kam 12:35

✡ 105:39: Kam 13:21

✡ 105:40: Kam 16:13+

✡ 105:41: Kam 17:6; 1Kor 10:4

✡ 106:7: Kam 14:11+

✡ 106:9: Kam 14:21+

✡ 106:12: Kam 15:1+

✡ 106:14: Kam 16:3; 1Kor 10:9

✡ 106:16: Nam 16:1+

✡ 106:19: Kam 32:4

✡ 106:20: Ro 1:23

✡ 106:23: Kam 32:32+

✡ 106:28: Nam 25:1+

✡ 106:33: Nam 20:1+

✡ 106:38: Lo 18:10

✡ 107:9: Mt 5:6; Lu 1:53

✡ 107:14: Lu 1:79

✡ 107:29: Yona 1:15; Lu 8:24

✡ 108:4: Kam 34:6; Mbo 36:5

✡ 109:8: Ŋgo 1:20

✡ 110:1: Mt 22:44; Ŋgo 2:34; 1Kor 15:25; Ibr 1:13

✡ 110:4: Un 14:18; Ibr 5:6, 7:1+

✡ 110:6: Tur 19:11+

✡ 111:3: Tur 15:3

✡ 111:5: Mt 6:31+

✡ 112:5: Mbo 37:21,26; Lu 6:34+

✡ 112:9: Lu 19:8; Ŋgo 9:36; 2Kor 9:9

✡ 113:7-8: 1Sam 2:8; Lu 1:52

✡ 114:1: Kam 12:41

✡ 114:2: Kam 19:5, 24:3+

✡ 114:3: Kam 14:21

✡ 114:4: Kam 19:18

✡ 115:4: Ŋgo 19:26; Tur 9:20

✡ 115:7: Mbo 135:15+; 1Kor 12:2; Tur 9:20

✡ 115:9: Mbo 37:3, 62:8

✡ 116:11: Ro 3:4

✡ 116:14: Mbo 22:25, 66:13

✡ 116:15: Mbo 72:14

✡ 117:1: Ro 15:11

✡ 118:6: Mbo 56:4, 121:7; 2Tim 4:18; Ibr 13:4

✡ 118:7: 1Kor 15:57; 1Yo 5:4

✡ 118:18: 1Kor 11:32; Ibr 12:5

✡ 118:20: Mbo 15:1+, 24:3+; Tur 22:14

✡ 118:22: Mt 21:42; Mk 12:10+; Ŋgo 4:11; 1Pe 2:7

✡ 118:24: Pil 4:4

✡ 118:26: Lu 13:35, 19:38; Yo 12:13

✡ 119:2: Yo 14:21+; Ŋgo 24:16; 2Kor 1:12; 1Tim 1:5

✡ 119:19: Pil 3:20; 1Pe 2:11; Ibr 11:13

✡ 119:36: Lu 12:13+; 1Tim 6:9+

✡ 119:46: Mt 10:18+; Mk 13:9; 1Pe 3:15

✡ 119:89: Mt 5:18; Lu 16:17, 21:33; 1Pe 1:25

✡ 119:105: Mbo 119:130; 2Pe 1:19

✡ 119:113: Yems 1:8, 4:8

✡ 119:116: Ro 5:4+

✡ 119:130: Mbo 19:7; 2Tim 3:15

✡ 119:176: Lu 15:4

✡ 121:5: Mbo 1:6

✡ 121:7: Mbo 91:9+

✡ 124:2: Mbo 94:17; Ro 8:31

✡ 124:8: Un 1:1; Mbo 121:2

✡ 125:1: Mbo 46:5,7, 48:3

✡ 125:4: Mbo 36:10

✡ 125:5: Ga 6:16

✡ 126:1: Mbo 14:7, 85:1

✡ 126:5: Mk 4:2+; Ŋgo 20:19,31; 1Kor 3:6+; 2Kor 2:4

✡ 127:1: Yo 15:5; 1Kor 3:7

✡ 127:2: Mt 6:25+

✡ 128:1: Mbo 119:1+

✡ 130:8: Mt 1:21; Lu 1:68

✡ 131:1: Ro 12:16; 1Pe 5:5

✡ 132:5: Ŋgo 7:46

✡ 132:11: Ŋgo 2:30

✡ 132:17: Mbo 148:14; Lu 1:69

✡ 133:1: Yo 17:23; Ro 12:10

✡ 135:4: Kam 19:5; Tit 2:14

✡ 135:8: Kam 12:29

✡ 135:15: Mbo 115:4; Tur 9:20

✡ 136:2: 1Kor 8:5+

✡ 136:3: 1Tim 6:15

✡ 136:7: Un 1:14

✡ 136:10: Kam 12:29

✡ 136:11: Kam 13:3

✡ 136:13: Kam 14:21

✡ 136:23: Kam 2:24

✡ 137:9: Tur 18:1–19:4

✡ 138:6: Mbo 113:7+; Lu 1:52, 14:11

✡ 138:8: Pil 1:6

✡ 139:1: Mbo 17:3, 44:21; Ibr 4:13

✡ 139:2: Mbo 94:11; Mt 9:4

✡ 139:3: Yo 21:17; Ibr 4:13

✡ 139:6: Ro 11:33

✡ 139:7: Yona 1:3

✡ 139:13: Mbo 119:73

✡ 139:23: Mbo 26:2; Tur 2:23

✡ 139:24: Mbo 17:3+

✡ 140:3: Ro 3:13; Yems 3:8

✡ 140:10: Mt 3:10; Tur 20:15

✡ 140:12: Mbo 9:18, 34:6

✡ 140:13: Mt 5:8

✡ 141:2: 1Tim 2:8; Tur 5:8, 8:3

✡ 141:3: Mbo 34:13; Mt 12:36; Ep 4:29; Yems 1:26, 3:8

✡ 143:2: Mbo 14:3; Ro 3:10,20; Ga 2:16

✡ 143:5: Mbo 77:5

✡ 143:6: Mbo 42:2, 63:1

✡ 143:10: Mbo 25:4+, 119:12; Yo 16:13

✡ 144:1: Mbo 18:34

✡ 144:3: Mbo 8:4; Ibr 2:6

✡ 144:4: Yems 4:14

✡ 144:15: Mbo 33:12

✡ 145:3: Ro 11:33

✡ 145:8: Kam 34:6

✡ 145:9: Mbo 103:13+, 136:1

✡ 145:13: 1Kor 1:9; 1Tim 1:17; Ibr 10:23; Tur 11:15

✡ 145:14: Mbo 37:17

✡ 145:15-16: Mbo 104:28; Mt 6:26

✡ 146:6: Ŋgo 14:15; Tur 4:11, 10:6, 14:7

✡ 146:7: Mbo 9:18, 37:17, 103:6, 107:9

✡ 146:8: Mt 11:5, 11:28

✡ 146:9: Kam 22:22+; Mbo 10:18

✡ 146:10: Mbo 93:1, 99:1; Tur 11:15

✡ 147:3: Mbo 34:18; 2Kor 1:3+, 7:6

✡ 147:5: Ro 11:33

✡ 147:6: Lu 1:52

✡ 147:9: Mt 6:26; Lu 12:24

✡ 148:2: Lu 2:13+

✡ 149:6: Ep 6:17; Ibr 4:12; Tur 1:16

✡ 150:6: Tur 5:13

Sua Tutŋana

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

Sua Tutŋana

1

1 Iŋgi sua tutŋana mi sua tooroŋan pakan ki Dabit lutuunu Salumo ta king kizin Israel na.

Sua tutŋana tiŋgi ka uunu

2 Sua tiŋgi ko ipaute iti pa ŋgar ambaiŋana mi ipazal ŋgar kiti.

Mi ipei ŋgar kiti pa sua ta izzwe mbulu ambaiŋana mi mbulu sananŋana na.

3 Mi sua tiŋgi ko iuulu iti be tagabiizi itundu, mi takam mbulu kiti raama ŋgar.

Naso takam mbulu ambaiŋana men ta indeeŋe pa Anutu mi tomtom matan, mi takam mbulu raraate men pizin tomtom ta boozomen.

4 Zin wal tau len ŋgar biibi som na, sua tiŋgi ko ipei ŋgar kizin mi iso zin pa mbulu ambaiŋana tabe tikam i.

Sua tiŋgi ko ipaute zin naŋgaŋ pa so ŋgar i tabe tito.

5 Mi zin wal ta len ŋgar biibi na, zin tomini irao tileŋ la sua ti. Naso tiseeŋge ŋgar kizin.

Zin wal tau ŋgar kizin ipet kek na, sua tiŋgi irao ikam peeze pizin.

6 Sua tiŋgi ko iuulu iti be takam kat ŋgar pa sua matakiŋa: sua tutŋan, sua tooroŋan, mi sua pambaaraŋan kizin wal ŋgarŋan, ramaki sua kizin pakan ta tizzo na.

7 Mbulu tau tomototo Yooba mi teleŋleŋ la kalŋaana, ina ŋgar ambaiŋana uunu ŋonoono.

Tamen wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, matan repilpiili ŋgar ambaiŋana mi sua pazalŋana.✡

Tagaaba zin wal sananŋan pa mbulu kizin pepe

8 O lutuŋ, sombe tomom ipazalu, na leŋ la sua kini.

Mi mbulu ambaiŋana ta nom ipaute u pa na, ta kembena. Zem pepe. Kiskis mi to.✡

9 Pa sua kizin ko iurpe mbulu ku ma ambai pa Anutu mi tomtom matan,

kembei natabu ma mogar ta iwe aigau piti na.✡

10 Lutuŋ, sombe wal sananŋan tiwatu pa sua kizin mbuyeeneŋana be gaaba zin,

na leŋ zin pepe.✡

11 Wal tana tizzo ta kembei:

“Ai, mar itiŋan tala ma teke su zaala lwoono mi tazaŋzaaŋa.

Beso tomtom tasa ipa pa zaala ma imar, to tupuni sorok ma imeete.

12 Ko tapamorsopi, mi tupuni ma imeete,

kembei meeteŋana ipamorsop tomtom mata yaryaaraŋana, mi imeete karau men ma isula lene naala.

13 Naso takam lende koroŋ ambaimbaiŋan matakiŋa ta kan kadon bibip i,

mi tadaaba ruumu kiti pa mburu tana ma bok.

14 Mi nu ta kembena. Sombe gaaba yam, inako amur ndomom tomini. Pa mburu ta so takam na, ko tarai ma lende lende.”

15 O lutuŋ, sombe tikam sua ta kembei pu, na ruutu itum, mi la gaaba zin pepe.

Zaala ta titoto na, nu to zin pa pepe.

16 Pa zin na, karau men mi timaŋgaŋga be tikam zaaba pizin tomtom, mi tipun zin ma timetmeete.

Tiserseere kat pa sanaana kamŋana.✡

17 Kwiili ta imbot la mban na, ye tire kek.

Tamen tikam kinkiini pa mban be tikan, tana tila ma kwiili ikam zin.

18 Mi wal sananŋan tana ta kembena. Mbulu kizin ta tikewe mi tizaŋzaaŋa zin tomtom, ina kaimer ko imiili pizin mi ikam zaaba pizin ma timetmeete.

Tamen tikilaala som, mi tila men.

19 Ŋonoono kat. Wal boozomen taso tikamam malmal be tikem len koroŋ, na zaala kizin ta kembei.

Mbulu kizin tana ko ipasaana mbotŋana kizin, mi tisaana ma tila len.✡

Bobi ki ŋgar ambaiŋana

20 Ŋgar ambaiŋana ikewe piti som. Ina kembei moori ta imbotmbot zaala biibi,

mi ilala nol uunu tomini mi ipaŋarairai kalŋaana.✡

21 Mi sombe zin iwal biibi tilup zin su kar keteene, som zaala kwoono,

na ni iboboobo zin ma izzo ta kembei:

22 Niom wal ta leyom ŋgar biibi som na, parei? Leleyom be kombotmbot men ta kembei ma alok?

Niom wal ta kapakurkur ituyom mi kerepilpiili ŋgar ambaiŋana na, mi niom wal kankaanaŋoyom ta kapase pa ituyom mi leleyom pa ŋgar ambaiŋana ri sa som na, ŋiizi mi kezem mbulu tiom tana?

23 Nio aŋso aŋpazal yom. Tamen leleyom be kotooro ŋgar tiom som.

Mibe kotooro yom, so aŋswe ŋgar ta imbotmbot la leleŋ i, mi aŋso yom pa.

24 Nio ti, aŋbelmbel sua piom. Tamen niom kitidit kalŋoŋ.

Mi aŋkololo yom be kamar, tamen leleyom be kamar som.

25 Pa ŋgar ambaiŋana ta aŋzzo yom pa i na, leleyom pa som.

Mi aŋtomtoombo be aŋpazal yom na, keleŋleŋ la kalŋoŋ som.

26-27 Tana kaimer, sombe pataŋana biibi sa itok yom kembei miiri biibi,

mi ipasaana yom kembei miiri napiu,

mi isalakaala yom, mi ikau yom, mi ikam yom ma keseŋeeŋe,

na nio tomini ko uteŋ katkat piom, mi aŋseeŋge piom.✡

28 To niom ko kataŋroro yo be aŋuulu yom. Tamen nio ko aŋleŋ yom som.

Mi ko kuru yo. Tamen ko karao be kendeeŋe yo na som.✡

29 Pa leleyom pa ŋgar ambaiŋana ri sa som.

Mi leleyom be komoto Yooba mi keleŋ la kalŋaana som.

30 Indeeŋe ta aŋzzo yom pa ŋgar ambaiŋana na, kakan la kalŋoŋ som.

Mi indeeŋe ta aŋtoombo be aŋpazal yom na, motoyom pasom sua tio kembei koroŋ sorok.

31 Tana mbulu bozboozo ta kakamam, ta iŋgi be kakan ka ŋonoono.

Gorgori kurru zaala sananŋana, tana iŋgi be kayamaana kat ka pataŋana.✡

32 Pa zin wal ta len ŋgar biibi som, mi tileŋsil sua na, mbulu kizin tana ko ipun zin ma timetmeete.

Mi zin wal kankaanaŋan ta tipase pa zitun mi tindemeere sorok na, mbulu kizin tana ko ipasaana zin ma tila len.

33 Tamen zin wal ta so tileŋleŋ la kalŋoŋ, na nio ko aŋporoukaala zin ma timbot ambai.

Irao timoto na som. Pa kosa sa ko irao be ipasaana zin na som.”✡

2

Takam kinkiini pa ŋgar ambaiŋana

1 O lutuŋ, kan la sua tio ti.

Re tutu tio ta boozomen kembei koroŋ ku ŋonoono, mi kiskis ma imbol la lelem.

2 Ŋgun talŋom pa ŋgar ambaiŋana,

mi ur lelem be kilaala kat ŋgar iŋgoi ta ambai ma ilip.

3 Taŋroro Anutu be ipei ŋgar ku,

mi iso u pa ŋgar iŋgoi ta ambai ma ilip.✡

4 Kam kinkiini pa ŋgar ambaiŋana mi rru,

kembei tomtom tikelel toono mi tirru silba mi koroŋ ndabokbokŋan pakan ta timbotmbot la toono leleene na.

5 Naso mbot mat pa mbulu ki tomototo Yooba mi teleŋleŋ la kalŋaana.

Mi nu ko ute kat Anutu.✡

6 Pa Yooba ta ikamam lende ŋgar ambaiŋana.

Sua ta iwedet pa kwoono, ta ipeyei ŋgar kiti, mi iuluulu iti be tikilaala ŋgar iŋgoi ta ambai ma ilip.

7 Zin wal ta mbulu kizin iŋgeeze men na, ni iuluulu zin ma uraata kizin iurur ŋonoono.

Mi zin wal ta tipa pai kizin ma ambai men na, ni iwe kembei siŋgiao pizin.✡

8 Pa ni mataana pizin wal ndeeŋeŋan pa pai kizin.

Zin wal ta tiurur lelen pini mi tikiskis mbulu kini na, ni imborro zin ma timbotmbot ambai.✡

Ŋgar ambaiŋana iuluulu iti be tombot molo pa mbulu sananŋana

9 Tana kam kinkiini pa ŋgar ambaiŋana. Naso mbot mat pa zaala ambaimbaiŋan ta boozomen.

Nu ko kilaala mbulu ta indeeŋe men pa Anutu mi tomtom matan,

mi kam mbulu raraate men pizin tomtom ta munŋaana men.

10 Pa ŋgar ambaiŋana ko izeebu.

Mi sombe kam kat ŋgar, nako yamaana ambai.

11 Mbulu ki tombot mi takam kat ŋgar muŋgu, inako imboro u ma mbot ambai.

Mi sombe nu rao be kilaala ŋgar iŋgoi ta ambai ma ilip, nako iuulu u be mbotmbot molo pa koroŋ boozomen tabe ipasaanu i.

12 Ŋgar ambaiŋana ko iuulu u be mbotmbot molo pa zaala ta wal sananŋan titoto na.

Wal tana tipasansaana zin tomtom pa sua kizin pakamkaamŋana.

13 Zin tizem zaala ndeeŋeŋana kek,

mi iŋgi titoto zaala ki zugut.

14 Zin lelen pa mbulu sananŋana ilip.

Sombe tikam ŋoobo mbulu pa tomtom sa, ina ikam zin ma menmeen zin biibi.

15 Tana zaala ŋonoono, zin tizem kek.

Mi iŋgi titoto zaala sananŋana.

16 Ŋgar ambaiŋana ko iuulu u be mbotmbot molo pizin moori zaala lwoono kan.

Zin moori ta kembei kwon imbesmbeeze pizin tomooto bekena tiyaaru zin ma tila kizin.✡

17 Pa zin moori ta kembei tipizil ndemen pa kusin bizin ta mata popoten kana i kek.

Mi sua kizin mbukŋana ta tikam la Anutu mataana na, matan mbelele kek.

18 Zaala ta isula pa Andewa na, kwoono imbot kat ta ndeete uunu kizin.

Tana wal ta so titop la kizin, nako tisula ma tigaaba zin wal meeteŋan ma ziŋan timbotmbot.✡

19 Zin wal ta so tila kizin moori ta kembei, na kizin tasa ko imiili mi ito zaala ki mbotŋana mata yaryaaraŋana mini na som.

Sombe tila, na timbot pataaŋa.

Zaala ru

20 Tana zaala tau wal ambaimbaiŋan titoto na, nu tomini motom iŋgal be pa pa.

To zin wal ndeeŋeŋan pa mbulu kizin totomen. Zem pepe.

21 Pa zin wal ta len uunu sa isaana som, mi mbulu kizin iŋgeeze men,

ta tirao be timbotmbot pa toono ta Yooba ikam pa wal kini na.✡

22 Tamen zin wal ta tipizil ndemen pini na, Yooba ko ipuru zin ma tila len pa toono kini, kembei ta tomtom tipuru ro sananŋan pa mokleene kizin.

Ni ko iyembut kat zin wal sananŋan ma irao timar tigarau toono kini mini som.

3

Tapase pa Yooba men

1 Lutuŋ, sua ta nio aŋkam pu na, motom mbelele pepe.

Motom iŋgalŋgal tutu tio ta boozomen mi kiskis la lelem.

2 Pa ina ko ikamu ma mbot ambai,

mi iseeŋge mbotŋana ku ma molo.

3 Mbulu ki tu'urur lelende pa Anutu mi zin tomtom mi tototo sua kiti mbukŋana na, zem pepe.

Mbulu ru tana, kiskis la lelem mi zzwe totomen. Pa ina ko iwe kembei aigau ta imbot la ketem na.✡

4 Tana kiskis mbulu ru tana. Naso ndeeŋe kampeŋana biibi,

mi Anutu ziŋan zin tomtom tire u kembei nu lem ŋgar ambaiŋana.

5 Re: Kokena pase pa itum ŋgar ku.

Ur lelem imap ila ki Yooba, mi pase pini men.

6 Mi so zaala i ta lelem iur pa be to, na kam ŋgar pa Yooba muŋgu, mana kam.

Naso ni ikam peeze piwi mi iso u pa ka zaala.

7 Re itum kembei nu rao kat pa ŋgar pepe.

Moto Yooba, leŋleŋ la kalŋaana, mi pizil ndemem pa mbulu sananŋan ta boozomen.✡

8 Pa mbulu ta kembei ko iuulu kulim ma imbot ambai,

mi ikam ma kulim iŋgeeze mi nim se pa uraata.

9 Yooba, ni ikam lem koroŋ boozo kek. Tana pimilmiili koroŋ pakan ma ilala kini bekena pakuri pa.

Koroŋ ku paazaŋan ta boozomen na, motom iŋgal be pazas mataana kana ma ilala kini.✡

10 Naso Anutu ikam ma mokleene ku ipiyooto kini boozo, mi diditu ku bokbok men.

Mi baen ku ko ipiyotyooto ŋonon ta sorok som, mi baen piiziŋana muriini bokbok kat pa yok baen popoŋana.

11 Lutuŋ, sombe Yooba ikam mbulu sa pu bekena ipazalu pa, na parsiki pepe.

Mi sombe iyaambu, na lelem iŋgis pa pepe.✡

12 Pa zin wal ta Yooba leleene pizin na, ni ipazalzal zin,

kembei ta takamam pa lutundu bizin tau lelende pizin ilip na.✡

Ŋgar ambaiŋana iuluulu iti pa zaala matakiŋa

13 Tomtom ta so iru ŋgar ambaiŋana ma indeeŋe, mi ikilaala ŋgar iŋgoi ta ambai ma ilip,

nako leleene ambai kat, mi kampeŋana ki Anutu imbotmbot se kini.

14 Pa ŋgar ambaiŋana ipiyotyooto ŋonoono ambaimbaiŋan boozomen piti.

Ilip pa silba ma gol.✡

15 Mi ilip pa pat milmilŋan pakan ta ndabokbokŋan kat.

Tana koroŋ boozomen ta nu lelem pa i na, sa irao kembei ŋgar ambaiŋana na som.✡

16 Ŋgar ambaiŋana namaana ru iteege koroŋ boozomen be ikam piti.

Namaana woono irao iseeŋge swondo ma molo.

Mi namaana ŋas na, irao ikam lende koroŋ boozo, mi ikam ma zanda iwe biibi.✡

17 Zin wal ta so titoto zaala ki ŋgar ambaiŋana, nako tiyamaana ambai.

Pa mboti kizin ko ndabok kat.

18 Ŋgar ambaiŋana, ina iwe kembei ke ki mbotŋana mata yaryaaraŋana.

Pa zin wal ta so tikami ma iwe len mi tikiskisi, nako timbot ambai, mi kampeŋana ki Anutu imbotmbot se kizin.✡

19 Muŋgu kat Yooba ito ŋgar kini ambaiŋana, mi iur toono uunu ma imbol.

Mi ikam kat ŋgar, mana iur saamba.✡

20 Muŋgu kat yok ta imbot meleebe na, ise raama mburaana biibi. Ito ni ŋgar kini.

Mi ŋgar kini, ta izzo i pa mbulu tabe ikam ma yaŋ izzu pa gubur tiene, mi tolou iwedet.

21 Lutuŋ, motom iŋgal be kiskis ŋgar ambaiŋana.

Ŋgar ta iurur ŋonoono na, zem pepe.

22 Pa ina ko ikamu ma mbot ambai,

mi ipeŋgeeze mbulu ku, kembei aigau ta imbot la ketem na.

23 To pa pai ku ma ambai men.

Pa kosasa ko ipasaanu som, mi irao tutkat kumbum na som.✡

24 Mi sombe su murim be keene, nako moto som.

Ko keene kat lem.✡

25 Tana pataŋana biibi tabe ipamurur zin wal sananŋan mi ipasaana zin i, nu ko irao moto na som.✡

26 Pa Yooba ko imbotmbot zilŋom uunu mi imborro u.

Tana kilis sa ko irao ikeene kumbum na som.

Sua tutŋana pakan

27-28 Sombe pataŋana indeeŋe tomtom sa mi nu lem uraata be uuli, na titi pepe. Sombe rao be uuli, na kam pataaŋa.

So pini be ila ma gaaga to imiili mini pepe. Sombe lem koroŋ imbot, na kam pini pataaŋa.✡

29 Tomtom ta so ruumu kini igarau u, na kam ŋgar be pasaani pepe.

Pa ina ni indemeere kembei nu ko kam mbulu ambaiŋana men pini.

30 Mi tomtom ta so ikam ŋoobo mbulu som,

na maŋga mi kam sorok sua pini pepe.

31 Zin wal ta tikamam zaaba pizin tomtom na, motom berber pa mburu kizin pepe,

mi to zin pa zaala kizin pepe.✡

32 Pa zin wal ta tikamam ŋoobo mbulu na, Yooba leleene pizin ri sa som kat.

Tamen zin wal ta mbulu kizin iŋgeeze men na, Yooba igabgaaba zin mi izzwe leleene mi ŋgar kini pizin.✡

33 Wal sananŋan ziŋan wal kizin na, Yooba kete malmalŋana kini imbotmbot se kizin.

Mi wal ndeeŋeŋan ziŋan wal kizin na, kampeŋana kini imbotmbot se kizin.

34 Zin wal ta tipakurkur zitun mi matan pasom ŋgar ambaiŋana na, Yooba irepilpiili zin.

Mi zin wal ta tikototo zitun na, ni leleene pizin mi ikampewe zin.✡

35 Zin wal ta len ŋgar ambaiŋana, nako zan iwe biibi.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro, nako kan miaŋ biibi.

4

Takam kinkiini pa ŋgar ambaiŋana

1 O lutuŋŋan, tomoyom ta nio i. Keleŋ sua tio tutŋana ti mi motoyom iŋgalŋgal.

Naso ŋgar tiom ipet mi kikilaala ŋgar iŋgoi ta ambai ma ilip.✡

2 Ŋgar ambaiŋana ta tipaute yo pa kek, ta iŋgi be aŋkam piom i.

Tana kezem sua tio ti pepe.

3 Muŋgu ta nio naŋgaŋŋoŋ mi aŋbotmbot tamaŋ ruumu kini na, naŋgoŋ lutuunu tamen ŋonoono ta nio i.

Tana ni leleene pio ilip.

4 Indeeŋe mazwaana tana, tamaŋ ipaute yo ma iso ta kembei:

“Motom iŋgal be kiskis sua tio ila lelem, mi toto tutu tio. Naso mbot ambai.

5 Kam kinkiini be kam lem ŋgar ambaiŋana mi kilaala ŋgar iŋgoi ta ambai ma ilip.

Mi motom mbelele sua tio pepe, mi paŋoobo pa pepe.

6 Pizil ndemem pa ŋgar ambaiŋana pepe.*

7 Kam kinkiini pa ŋgar ambaiŋana. Pa ina ilip pa koroŋ ta boozomen.

Tana ru zaala be kam lem ŋgar ambaiŋana. Sombe zem koroŋ ku ta boozomen ma ila bekena kam lem ŋgar ambaiŋana, na ila lak! Nin pepe.✡

8 Nu sombe pakur ŋgar ambaiŋana, nako ŋgar ambaiŋana ipakuru tomini.

Mi sombe yogeege lem ŋgar ambaimbaiŋan matakiŋa, nako ikam ma zom iwe biibi.

9 Ŋgar ambaiŋana ko iwe kembei mogar ndabokŋana kat tau imbot la ndomom mi iwe aigau pu.

10 O lutuŋ, leŋ sua tio ti mi kan la.

Naso mbotmbot su toono ma molo, mi kom ndaama boozo.✡

11 Nio iŋgi aŋpaute u pa zaala ki ŋgar ambaiŋana.

Aŋmuŋmuuŋgu pu, mi aŋzzo u pa zaala ndeeŋeŋana.

12 Zaala tana, ambaiŋana. Sombe pa pa, na koroŋ sa ko irao iŋgal kumbum na som.

Mi sombe loondo pa, na kumbum ko irao ikam giris ma mel na som.

13 Sua tutŋana ta aŋkam pu na, zem pepe.

Motom iŋgalŋgal mi kiskis la lelem.

Pa ina ko ikamu ma mbot ambai.

Tombot molo pizin wal sananŋan

14-15 Zaala ta zin wal sananŋan titoto na, ur kumbum ise ri sa pepe.

Kokena gaaba zin mi to zin pa mbulu kizin.

Tana pizil ndemem pa zaala kizin mi mbotmbot molo pa. Motom iŋgalŋgal zaala ambaiŋana men mi toto.✡

16 Pa wal sananŋan ŋgar kizin ta kembei: Aigule ta boozomen bela tikam mbulu sananŋana sa, tona lelen ambai mi tisu murin ma tikeene kat len.

Mi sombe tipasaana tomtom sa som, na irao tikeenekaala matan na som.

17 Pa mbulu sananŋana ta iwe kan kini. Mi mbulu ki malmal ta iwe kan yok.

Aigule ta boozomen bela tikam, to lelen ambai.

18-19 Tana zin wal sananŋan titoto zaala ki zugut biibi.

Mi koroŋ tabe titutkat zin sala ma sursur ma tila kaŋkuruŋ su na, tikilaala som.

Tamen wal ndeeŋeŋan na, zaala kizin toro. Mbotŋana kizin kembei zoŋ mataana ta pok ma ise,

mi iyaara iyaara ma ila irao aigule palakuutu, to ka azuŋka biibi kat.✡

Matanda iŋgal itundu

20 O lutuŋ, motom mar mi ŋgun talŋom pa sua ta aŋzzo i.

21 Motom mbelele sua tio pepe.

Kiskis mi ur la lelem.✡

22 Pa zin wal ta so tikam sua tio ti ma iwe len, nako tindeeŋe mbotŋana ambaiŋana.

Mi sua tio ko iuulu zin ma kulin tomini imbot ambai.✡

23 Motom iŋgalŋgal be mboro kat lelem. Ina koroŋ biibi ta ilip pa koroŋ ta boozomen.

Pa lelende ta ipiyotyooto mbotŋana kiti.✡

24 Mi mboro kat kwom tomini:

Kokena sua sananŋana, som pakaamŋana sa ipet pa.✡

25 Motom su pa zaala ndeeŋeŋana men mi toto.

Motom rikrik pepe.✡

26 Motom iŋgalŋgal kumbum be itoto kat zaala ndeeŋeŋana.

Naso pa pai ku ma ambai men, mi irao yasipir na som.✡

27 Kumbum ilalae mi imarmare pepe.

Kokena kam mbulu sananŋana sa.

5

Mbulu ki tuurnol ko ipasaana kat iti

1 O lutuŋ, leŋ la ŋgar ambaiŋana tabe aŋso u pa i.

Ŋgun talŋom pio. Pa sua tio ti ko iuulu u be kilaala mbulu iŋgoi ta ambai ma ilip.

2 Naso kam kat ŋgar,

mi kwom izzo ŋgar ambaiŋana men.

3 Kozo re u pizin moori zaala lwoono kan. Pa sua kizin inamut kat, kembei ta bigil suruunu.

Sua ta iwedet pa kwon na, mbuyeeneŋana ma ilip.✡

4 Mi nu sombe la ki moori sa ta kembei, na kaimer mbotŋana ku ko isaana ma ipakpak kat.

Ko kembei ta buza mata mbaaru iŋgalu.

5 Nu sombe to zaala kini, nako meete ma la lem.

Pa ni ko iyaaru ma sula lem naala.✡

6 Zaala ki mbotŋana mata yaryaaraŋana na, ni ikamam ŋgar pa ri sa som kat.

Zaala ta ni itoto, ina ipa ndel pa zaala ndeeŋeŋana.

Tamen ni ikilaala som.

7 Tana lutuŋŋan, keleŋ la kalŋoŋ.

Kipizil ndemeyom pa sua tio ti pepe.

8 Moori ta kembei na, kagarau i pepe.

Kombotmbot molo pini.✡

9 Kokena ipasaana zoyom, mi koroŋ tiom ta ndaama ndaama mi kembelmbel uraata pa na, imap pini sorok.

Mi koroŋ toro tomini. Sombe kusiini ileŋ, nako iseeze kat motoyom. Irao imuŋai yom ri sa na som. Som kat!✡

10 Tana koroŋ tiom ambaimbaiŋan ta uze tiom tiene na, ko iwe wal pakan len,

be tikanan ma tiwinin.

11 Mi niom ko kusu ma kewe koroŋ sorok, mi mete ikam yom ma mburoyom imap mi saana kat.

Mi sombe swoyom igarau, to ko ketwer ma koso ta kembei:

12 “O yae, muŋgu wal pakan titut yo. Mi parei ta aŋleŋ la kalŋan som?

Indeeŋe ta titoombo be tipazal yo na, aŋrepilpiili sua kizin.

13 Mi titoombo be tipaute yo na, aŋgun talŋoŋ pizin som,

mi aŋto sua kizin som.

14 Tana iŋgi mbotŋana tio isaana kat,

mi koŋ miaŋ biibi ila iwal matan.”✡

Matanda iŋgal itundu kusindi bizin men

15 O lutuŋ, niomru kusim men kaparlup yom mi menmeen yom pa mbulu ki ula.

Pa ina kembei nu winin yok ta itum touŋom na.

16 Parei ta nu lelem be la kizin moori pakan ma niomŋan kekeene?

Pa ina kembei nu kam yok ta ireere pa yok ku lepeene na, mi liŋ sorok su zaala lwoono, som kar keteene.

17 Ula ka mbulu, ina koroŋ ki niomru kusim men be menmeen yom pa.

Tana niomŋan moori pakan kakam pepe.

18 Bela nu menmeenu pa kusim ta nu naŋgaŋŋom mi wooli na.

Naso kampeŋana ki Anutu imbotmbot se ula tiom, mi waem ko ikamu ma lelem ambai kat.

19 Pa ni ko iurur kat leleene pu, mi nu re ruŋguunu mi koroŋŋanŋan ta boozomen na, ambai men pa motom.

Zuzuunu ko ikamu ma so tekteege lem.

Tana ni ko ikam kat lelem, mi ŋgar ku imap ma ilala kini.

20 O lutuŋ, kokena moori toro ikam lelem ma zem ula ku.

Re: Nu sombe teege tomooto toro kusiini zuzuunu, ko ambai? Som.

21 Pa mbulu boozomen ta iti tomtom takamam na, imbot kat mat pa Yooba mataana.

Ni itirtiiri iti pa mbulu kiti ta boozomen.✡

22 Mbulu sananŋana kizin wal sananŋan ta ikaukau zin.

Mbulu kizin ta irao pa Yooba mataana som na, ina iwe kembei wooro be tipo zin pa.✡

23 Tana wal ta kembei ko timeete ma tila len. Paso tiyaraama zitun som tau.

Ŋgar kizin ikankaana kat mi timbelmbel zooroŋana. Tabe ikam zin ma tipaŋoobo pa zaala ambaiŋana.✡

6

Tumbuk sua be tokot tomtom toro mbun kini pepe

1 Lutuŋ, sombe waem toro sa ikam mbun, mi tiwi u be mbuk sua ta kembei: “Sombe ni itunu irao be ikot som, na nio ko aŋmender pini mi aŋkot mbun kini.” Na sua mbukŋana ta kembei, kam pepe.✡

2 Pa ina, sua ta ipet pa itum kwom, ta ko iwe kembei kilis pu be ikeenu.

3 Tana mbotmbot pepe! Ru lem zaala sa be tatke itum pa kilis tana. Pa tomtom ta waem tana ikam mbun la kini na, nu mbotmbot la namaana kek.

Tana koto itum, koŋuru tomtom tana ma la, mi taŋroro i be mataana mbiriizikaala sua ku mbukŋana tana.

Pazonognoogi ma irao ileŋ la kalŋom.

4 Keene ma mbot aigule toro pepe.

Maŋga mi la ta buri be re i!

5 Kozo kam kembei ŋge ta iti la pu, mi ipus ma ila ne,

som kilis ikeeni mi ipurus.

Tamaol pepe

6 Nu ta tomtom maolŋom na, la ma re moolo mbulu kizin mi kam ŋgar pa.✡

7 Zin len biibi sa be iur zin pa uraata mi ikam peeze pizin na som.

8 Tamen mazwaana ta so kini boozo imbotmbot na, tiyyo mi tindoundou lae.

Beso mazwaana ki peteele, to tirao pa kan kini.✡

9 Nu tomtom maolŋom, ŋiizi na zem keeneŋana mi maŋga?

10-11 Parei, nu sombe mbulu ki namanda ikamam uraata som, mi ketende izzu, mi tekenne lende sorok, ina ambai? Na kozo re u. Pa molo som to su ma mbot ŋoobo kat mi ru zolom.

Mbulu ta kembei ko ipamorsopu kembei ta wal kuumbuŋan tikamam i. Mi ko iwe kembei tomtom ta ipasepeelu pa le koroŋ, mi iniimu ma map kat.✡

Wal sananŋan ko tindeeŋe pataŋana

12 Wal sananŋan ta tipasansaana mboti kizin tomtom na, kwon ambai som kat.

13 Mi lelen be tiswe mbulu mi ŋgar kizin ma ipet mat na som.

Tana matan ikinmetmeete, mi tiurur naman, mi tikamam mbulu pakan pa kumbun, bekena tipatooŋo waen bizin pa so mbulu i tabe tikam i.✡

14 Lelen na, iurur pa mbulu soroksorok boozomen ta sananŋan i.

Mi tipesese zin tomtom mi tikamam ma ŋoŋi imbotmbot la mazwan.

15 Tamen molo som to pataŋana biibi sa ko ipamurur zin, mi ipasaana zin ma tila len.

Mi ko len zaala sa be timbot ambai mini na som.

Mbulu pakan ta Yooba leleene pa ri sa som

16 Mbulu lamata mi ta, ta Yooba leleene pa ri sa som, mi iurur koi pa.

E-e, aŋso ŋoobo. Mbulu lamata mi ru:

17 Mbulu ki tapakur itundu mi matanda pasom zin tomtom,

mbulu tau kwondo ipakamkaam,✡

mbulu ki namanda iteege siŋ pizin wal ta len uunu sa isaana som,

18 mbulu tau lelende iur pa ŋgar sananŋana,

mbulu tau kumbundu ipawwai iti be takam mbulu sananŋana,

19 mbulu ki topombol sorok sua pakaamŋana ila zin bibip matan,

mi mbulu tau tukuru toŋmatiziŋ kopon, mi takam ma ŋoŋi imbotmbot la mazwan.✡

Tuurnol pepe

20 O lutuŋ, motom iŋgalŋgal tutu ta boozomen ki tomom mi toto.

Mi ŋgar ambaiŋana ta nom ikam pu na, zem pepe.

21 Po sua kizin ila ndomom, mi kiskis la ŋgar ku.

Pa ina ko ipeŋgeeze mbulu ku, kembei aigau ta imbot la ketem na.✡

22 Sua kizin irao ikam peeze pu, mi iuulu u be pa pai ku ma ambai men.

Mi keeneŋana ku tomini ko ambai. Pa sua kizin ta imborro u.

Mi sombe maŋga, na sua kizin ko ipeyei ŋgar ambaiŋana pu.

23 Tutu kizin ko iwe kembei ta kai pu be iyaara pu mi iso u pa zaala.

Sua ta tikam pu na, ko iurur mat pu.

Mi sua tutŋana ta tikam pu bekena tipazalu pa na, ina ko iwe zaala pu be ndeeŋe mbotŋana ambaiŋana.✡

24 Sua kizin ko iuulu u be mbotmbot molo pizin moori zaala lwoono kan.

Kokena timbuulu kwon pu, to tikam lelem.✡

25 Ŋonoono, zin moori ta kembei na, ruŋgun ambaimbaiŋan. Tamen motom la pizin pepe.

Mi sombe matan ikinmeete pu, na tikam lelem pepe.✡

26 Zin moori ta zaala lwoono kan na, kan kadon bibip som.

Mi nu sombe la ki tomtom toro kusiini ma niomru kekeene, nako ka kadoono biibi kat. Pa nu ko meete ma la lem!

27 Lak, sombe tomtom sa iur namaana sala you, ko ikani som?

28 Mi sombe ipa se you keseene, ko kumbuunu ipokpok som?

29 Mi ina raraate men pa tomtom ta so ila ki tomooto toro kusiini na.

Ni kola ire ka kadoono. Irao tileeli na som.✡

30 Sombe tomtom sa peteli ma isaana kat, mi ikam kuumbu pa ka kini,

nako tomtom tire kembei ambai ri. Paso lelen isaana pini.

31 Tamen sombe tindeeŋi, nako tiur sua pini be ikot koroŋ ta ni ikem na pa lamata mi ru.

Ko ikot mi ila ila ma irao ruumu kini leleene ikolkol kat.

32 Mi tomtom ta so ila ki tomooto toro kusiini, na ni kankaanaŋana kat.

Pa ina, ipasaana itunu.

33 Ko tipuni ma ruŋguunu isaana, mi ka miaŋ biibi kat.

Mi ka miaŋ tana ko irao imap na som.

34 Pa re. Sombe nu la ki tomooto toro kusiini, nako kam tomooto tana ma mataana mburmbur mi keteene malmal biibi kat.

Tana ni kola ipokot mbulu ku. Irao imuŋai u ri sa na som.

35 Sombe toombo sua pini be ŋgiimi sosor ku, na irao ileŋu na som.

Sombe kam le koroŋ zaanaŋana sa, ina tomini, irao iurpe leleene na som.

7

Tomooto bela tire zin pizin moori zaala lwoono kan

1 O lutuŋ, motom iŋgalŋgal sua tio ti,

mi kiskis tutu tio ta boozomen ma imbol kat la ŋgar ku.

2 Motom iŋgalŋgal tutu tio mi toto. Naso mbotmbot ambai.

Sua boozomen ta aŋkam pu na, kozo mboro kat, kembei ta mborro kat itum motom na.

3 Tana kiskis sua tio ta boozomen ma imbol la ŋgar ku totomen,

kembei ta kukuugu imbotmbot la nomom totomen.

4 Ur kat lelem pa ŋgar ambaiŋana,

kembei ta lelem pa lumri bizin mi toŋmatiziŋ ku.

5 Pa sombe kam lem ŋgar ambaiŋana, nako iuulu u be mbotmbot molo pizin moori zaala lwoono kan ta tiwadat zin tomooto na.

Kokena kwon imbuulu u, to sua kizin ikam lelem.✡

6-7 Kembei ta lwoono ta. Nio aŋbotmbot ruumu leleene, mi aŋmender la miiri kwoono.

Mi motoŋ la na, aŋre naŋgaŋ pakan timendernder ma timbotmbot. Ŋgar kizin ipet zen.

Mi tomtom kizin ta, ni le ŋgar somŋana.

8 Iwwa pa zaala ma ila, mi igarau ruumu ki moori ta.

9 Ila ipet ruumu tana na, zoŋ isula mi zugut isu.

10 To moori tana izeebi pa mburu kembei ta moori zaala lwoono kan tiurur na, mi ipaŋuru i ma imar.

Imar raama ŋgar turkeŋana ta.

11 Moori tana mbuleene izzu ruumu som.

Gorgori iwwa lene mi ipaŋarairai kalŋaana.✡

12 Mi irru zin tomooto su nol muriini,

mi ikewe su zaala lwoono be izaŋzaaŋa zin.

13 Tana ire naŋgaŋ tina, to loŋa men mi isou i, mi ikan kwoono.

Mi ka miaŋ ri sa som. Iso kat pini ma iso:

14 “Ai, nio ti, muŋgu aŋbuk sua pa Anutu be aŋkam patoronŋana pini.

Mi koozi aŋkam patoronŋana tana, mi buzur ka lwoono imbotmbot ruumu tio be takan.

15 Tana aŋyooto pa ruumu ma aŋmar be aŋru u tau.

Mi iŋgi aŋdeeŋu kek.

16 Leŋ. Nio aŋurpe mbalia tio, mi aŋwar mburu ta kan mos ambaimbaiŋan na ise muriŋ.

Mburu tana imbot taa Aikuptu mi imar.

17 Mi aŋliŋ koroŋ pakan ta kuzin ambaimbaiŋan na ise ma ambai leen!

18 Tana mar ma ituru tekeene.

Ko menmeen ti mi takamam ma ila irao zoŋ ise!

19 Kam ŋgar pa kusiŋ pepe. Pa ni imbotmbot ruumu som. Iŋga ila pa lele molo.

Ko loŋa imar na zeen.

20 Pa ila raama kautu kini ta bok pa pat.

Tana ko imbotmbot ma puulu ilupi, tona imar.”

21 Moori tana ikam mbulu boozo pa naŋgaŋ tana bekena iyaaru i. Mi kwoono imbesmbeeze pini ma tau!

Tabe ikam leleene, mi ni ito i ma ziru tila.

22 Naŋgaŋ tana inamnaama som. Ziru tila pataaŋa.

Ni kembei makau ta iur niini mi tikami ma tila be tipuni ma imeete.

Mi kembei buzur ta ikilaala kilis som mi kumbuunu isula.

23 Ni ikilaala som. Mbulu ta ikam na, ko ikami ma imeete.

Kaimer peene lutuunu sa ko iŋgetŋgeete ise kuliini.

Ni ko iwe kembei ŋge ta ila ma kilis ikami.✡

24 Tana lutuŋŋan, keleŋ la sua tio ti, mi motoyom iŋgalŋgal.

25 Kere yom pizin moori ta kembei: Kokena tikam leleyom ma kezem zaala ambaiŋana, mi koto zin pa zaala kizin.

26 Pa zin wal ta titop la kizin na, sorok som.

Tikazas wal boozo kat ma timetmeete.

27 Zaala biibi ta isula pa naala na, kwoono imbot kat ta ndeete kizin uunu na.

Tana zin wal ta so tito zaala kizin, nako tisula kizin wal meeteŋan.✡

8

Ŋgar ambaiŋana izzo pa itunu mi uraata ta ni ikamam na

1 Ŋgar ambaiŋana, ina kembei moori ambaiŋana ta imbotmbot, mi ipaŋarairai kalŋaana ma iboboobo iti tomtom be tala kini, bekena ipaute iti pa ŋgar iŋgoi ta ambai ma ilip.

2 Ni ikewe piti som. Imbotmbot sala lele mbukuunu ta igarau zaala biibi na,

mi isu ma imendernder la zaala boogoŋan tomini.

3 Mi ilala pa zaala kwoono,

mi ipaŋarairai kalŋaana ma izzo ta kembei:

4 “O niom iwal biibi ki toono, nio iŋgi aŋboboobo yom be kamar ma keleŋ sua tio ti.

5 Niom wal ta leyom ŋgar biibi som na, kamar tio. Naso aŋuulu yom be kakam kat ŋgar.

Niom wal kankaanaŋoyom ta kozorzooro na, kamar tio bekena aŋuulu yom ma kikilaala ŋgar iŋgoi ta ambai ma ilip na.

6 Keleŋ sua tio ti. Pa nio leŋ ŋgar ambaimbaiŋan boozomen be aŋso yom pa.

Sua ta iwedet pa kwoŋ na, indeŋdeeŋe men.✡

7 Sua sananŋana sa irao ipet pa kwoŋ na som. Som kat.

Sua tio, ina ŋonoono men.

8 Sua boozomen ta iwedet pa kwoŋ na, sa ipaŋoobo som.

Indeŋdeeŋe men.✡

9 Zin wal ta ŋgar kizin ipet kek na, tikilaala kembei sua tio ta boozomen izal men.

Zin wal ta len ŋgar na, tiute: Sua tio, ina ambai men.

10 Kakam ŋgar pa pat silba pepe. Kakan la sua tio pazalŋana. Pa ina ilip pa pat silba.

Mi ŋgar ambaiŋana tabe aŋso yom pa i, ta kembena. Ilip pa gol ta ambaimbaiŋan kat. Tana kakam ma iwe leyom.✡

11 Pa ŋgar ambaiŋana, ina ilip pa pat milmilŋan ta kan kadon bibip i.

Koroŋ boozomen ta leleyom pa i, sa irao iuulu yom kembei ŋgar ambaiŋana na som.”

12 Ŋgar ambaiŋana izzo ta kembei: “Nio aŋbotmbot raama ŋgar ta iurur ŋonoono.

Pa aŋkam kat ŋgar kek. Tana aŋrao be aŋpaute yom pa so mbulu tabe kakam i.

13 Tomtom ta so imototo Yooba mi ileŋleŋ la kalŋaana, nako iurur koi pa mbulu sananŋana.

Mi nio ta kembena. Mbulu ki pakurŋana mi repiiliŋana, ramaki mbulu sananŋan mi sua pakamkaamŋan ta boozomen na, leleŋ pa ri sa som kat.

14 Nio aŋrao be aŋso yom pa ŋgar ambaiŋana, mi aŋuulu uraata tiom ma iur ŋonoono.

Pa leŋ ŋgar ambaiŋana mi mburoŋ biibi.✡

15 Nio aŋuluulu zin king mi wal peeze kan be tikam kat peeze,

mibe tiur tutu ndeeŋeŋan men pizin tomtom.

16 Nio aŋuluulu zin bibip be timboro kat zin tomtom,

mibe tiurpe pataŋana kizin ma indeeŋe men.

17 Zin wal ta so tiurur lelen pio, na nio aŋurur leleŋ pizin.

Mi zin wal ta so tikam kinkiini be tiru yo, nako tindeeŋe yo.✡

18 Sombe nio aŋbotmbot raama tomtom sa, na ni ko ikam le koroŋ ndabokbokŋan boozomen mi zaana iwe biibi.

Ni ko iute zaala ndeeŋeŋana tabe irao kat pa le koroŋ.

Mi koroŋ kini ko imbotmbot ambai ma molo.✡

19 Ŋonoono ambaimbaiŋan ta aŋpiyotyooto na, ilip pa gol ma silba ta iŋgeeze kat na.

20 Mi zaala ta aŋtoto, ina ndeeŋeŋana.

Zin wal ta so titoto zaala tio, nako tirao be tiurpe pataŋana kizin tomtom ma indeeŋe men.

21 Zin wal ta so tiurur lelen pio, na aŋkamam len koroŋ boozomen.

Tabe ruumu leleene kizin tau titiurkewe koroŋ kizin ambaimbaiŋan ilelala pa i na, bokbok.

Ta muŋgu mi imar na, ŋgar ambaiŋana imbotmbot

22 Indeeŋe ta matapopo ten na, Yooba iur yo ma aŋpet muŋgu,

mana imaŋga pa uraata kini be iur koroŋ ta boozomen.✡

23 Muŋgu kat, indeeŋe toono ipet zen na, ni iur yo ma aŋpet.✡

24-25 Mazwaana ta ni ipiyooto yo na, tai imbotmbot som.

Mi yok lepenlepen ta yok irereere pa i ta kembena. Timbotmbot som.

Mi abal ma dogo ta boozomen tomini, tipet zen.✡

26-27 Indeeŋe ta Yooba iur toono, su, mi ululu zen na, nio aŋbotmbot raami.

Mazwaana tana, ni iur saamba, mi iut ma imbot ndel pa yok ta imbot meleebe na.

28-29 Mi iur gubur tiene ma isala kor,

mi iyaraama yok ta imbot meleebe na, mi iur mbut pa. Kokena izooro tutu kini mi ilol toono.

Mi ŋgar kini iur pa lele tabe toono imbot pa i, mana iur toono ma ipet, mi ipombol uunu ma imbol.

30 Indeeŋe tana, nio aŋbotmbot zilŋaana uunu, mi aŋkamam peeze pa uraata ta boozomen tana. Pa nio nomoŋ mosŋoŋ.

Aigule ta boozomen, nio aŋbotmbot su kereene uunu na, menmeen yo mi aŋzeŋzeeŋge.

31 Pa leleŋ ambai kat pa toono ramaki ka koroŋ ta boozomen,

mi menmeen yo pizin tomtom tomini.✡

32 Tana lutuŋŋan, kuur talŋoyom pio.

Pa zin wal ta so matan iŋgalŋgal zaala tio mi titoto, nako lelen ambai kat mi kampeŋana ki Anutu imbotmbot se kizin.

33 Sua ta aŋkam piom na, keleŋtut pepe.

Keleŋ la mi koto. Naso kakam leyom ŋgar ambaiŋana.

34 Zin wal tau timbotmbot ruumu tio kwoono pa aigule ta boozomen mi tinamnaama bekena aŋso zin pa ŋgar ambaiŋana, mi tileŋleŋ la sua tio na,

zin ko lelen ambai kat mi kampeŋana ki Anutu imbotmbot se kizin.✡

35 Pa tomtom ta so indeeŋe yo, nako ikam mbotŋana ambaiŋana,

mi Yooba leleene pini.✡

36 Tamen tomtom ta so iru yo ma som, ina ni imbel itunu.

Mi wal boozomen ta lelen pio som mi tiurur koi pio, na zin lelen be timeete.

9

Sua tooroŋana pa bobi ki ŋgar ambaiŋana

1 Ŋgar ambaiŋana, ni ipo le ruumu kek,

mi isap nasil lamata mi ru ta mosŋan na, mi ipamender zin ma tiliu ruumu kini bekena ipeŋgeeze ruumu.✡

2 Mi iurpe buzur mi yok baen ambaiŋana,

mi iur se mbalia, mi iparaŋraŋ bekena tomtom tikan mi tiwin.

3 Mi iŋgo zin mbesooŋo moori kini ma tisala lele mbukuunu ta igarau kar na,

bekena tiboboobo la pizin tomtom be timar pa kini kanŋana.✡

4 Mi zin wal ta ŋgar kizin ipet zen na, ni izzo pizin ta kembei:

“Ai, niom wal ta leyom ŋgar biibi som na, niom ta boozomen kamar ruumu tio.

5 Pa kini mi yok baen, ta aŋurpe ma imap kek.

Kamar ma kakan mi kiwin.✡

6 Kezem mbulu tiom kankaanaŋana ma imborene. Naso kombot ambai.

Koto zaala ki ŋgar ambaiŋana.”

7 Zin wal ta tipakurkur zitun mi tirepilpiili ŋgar ambaiŋana na, sombe tomtom sa itoombo be ipazal zin, nako tipiri sua sananŋana pini.

Mi sombe tayaamba zin wal sananŋan, nako tipekel sua sananŋana kat piti ma kanda miaŋ!✡

8 Tana zin wal ta tipakurkur zitun mi tirepilpiili ŋgar ambaiŋana na, toombo be pazal zin pepe. Kokena tiur koi pu.

Mi tomtom ta le ŋgar ambaiŋana, to pazali. Pa ni ko leleene ambai pa sua ku pazalŋana mi iur leleene pu.✡

9 Zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, sombe so zin pa sua ambaiŋana, nako tikam len ŋgar pakan ma isala ki.

Mi tomtom ndeeŋeŋana ta kembena. Sombe paute i, nako iseeŋge ŋgar kini.✡

10 Mbulu tau tomototo Yooba mi teleŋleŋ la kalŋaana, ina ŋgar ambaiŋana uunu ŋonoono.

Pa sombe tuute kat Anutu ta potomŋana i, inako tarao be tikilaala kat ŋgar iŋgoi ta ambai ma ilip.✡

11 Ŋgar ambaiŋana ko iseeŋge swom ma molo.

Ko ikam ma kom ndaama boozo, mana meete.✡

12 Tana nu sombe to ŋgar ambaiŋana, nako iuulu u ma biibi.

Mi sombe pakurkur itum mi zorzooro, na kozo re u. Pa mbulu ku tana ko ipasaanu.

Sua tooroŋana pa bobi ki ŋgar kankaanaŋana

13 Ŋgar kankaanaŋana, ina kembei moori ta le ŋgar somŋana, mi irao iyaraama itunu som, mi kalŋaana izalla sorok.

14 Ikewe piti som. Imbutultul su ruumu kini kwoono bekena iboboobo la pizin tomtom be tila kini.

Mi ilala mbalia kini ta imbotmbot sala lele mbukuunu ta igarau kar na tomini be iboboobo zin tomtom.

15 Zin wal ta matan iŋgalŋgal zaala ambaiŋana be titoto na, ni iboboobo la pizin bekena iyaaru zin ma tizem zaala ambaiŋana.

16 Mi zin wal ta ŋgar kizin ipet zen na, ni izzo pizin ta kembei:

“Ai, niom wal ta leyom ŋgar biibi som na, niom ta boozomen kamar ruumu tio.

17 Pa yok ta so takam kuumbu pa i, ina inamut kat.

Mi kini ta so tekewe mi takanan, ina ikamam ŋgurende.”✡

18 Tamen zin wal ta tileŋ la kalŋaana ma tila kini na, tikilaala som.

Zin wal ta so tiwe leembe kini, na kaimer ko timetmeete ma tisula len naala.

10

Sua tutŋana ki King Salumo

1 Iŋgi sua tutŋana mi sua tooroŋan pakan ki King Salumo.

Naŋgaŋ sa, sombe le ŋgar ambaiŋana, nako ikam ma tamaana leleene ambai.

Mi zin naŋgaŋ kankaanaŋan ta tizorzooro, nako tikam ma nan bizin lelen ipata.✡

2 Iti irao takam lende koroŋ boozomen pa zaala sananŋana. Tamen koroŋ tana ko irao iuulu kat iti na som.

Mi mbulu ndeeŋeŋana na, itatkewe iti pa meeteŋana.✡

3 Wal ndeeŋeŋan na, Yooba irao izem zin ma tikan peteele na som.

Mi koroŋ ta wal sananŋan lelen pa i na, ni ipiŋgisŋgis pizin.✡

4 Sombe namanda ikamam kat uraata som, nako tombot ŋoobo.

Mi sombe namanda ikamam kat uraata, nako lende koroŋ boozo.✡

5 Sombe mazwaana ki mai ipet, mi lutundu bizin tikam uraata ma tiyo kanda kini, ina iswe kembei zin len ŋgar ambaiŋana.

Mi sombe tikenne mi timbombooren, ina tipamiaŋ ti.✡

6 Wal ndeeŋeŋan na, kampeŋana matakiŋa imbotmbot se kizin.

Mi wal sananŋan na, tizzwe malmal tabe tikam i som. Titurkewe.

7 Sombe wal ndeeŋeŋan timeete, na tomtom matan lala pa mbulu kizin ambaiŋana mi tipakurkur Anutu pa.

Mi wal sananŋan na, zan ko isaana ma isaana kat.✡

8 Wal ta len ŋgar ambaiŋana na, sombe tutut zin, nako tileŋ la kalŋanda.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro mi kwon perper sorok na, zin ko tisaana ma tila len.✡

9 Tomtom ta so ipa pai kini ma ambai men, na kosasa ko irao be ipasaana kati na som.

Tamen zin wal ta tipaŋobŋoobo pa zaala ambaiŋana na, kaimer mbulu kizin ta tikamam ki keŋana na, ko imbot kat mat mi tomtom tiute.✡

10 Zin wal ta matan iparkinmeete pizin na, kaimer ko tikam mbulu sa mi tikam pataŋana piti.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro mi kwon perper sorok na, zin ko tisaana ma tila len.

11 Sua kizin wal ndeeŋeŋan, ina kembei yok lepeene. Pa iuluulu zin tomtom be timbot ambai.

Mi zin wal sananŋan na, tizzwe malmal tabe tikam i som. Titurkewe.✡

12 Mbulu ki tuurur koi, ina ikamam ma ŋoŋi imbotmbot la mazwanda.

Mi sombe tuurur lelende pizin tomtom, nako matanda mbiriizikaala sanaana kizin, mi takam ŋgar pa mini som.✡

13 Zin wal tau tikilaala ŋgar iŋgoi ta ambai ma ilip na, kwon ipiyotyooto ŋgar ambaiŋana men.

Mi zin wal ta len ŋgar somŋan na, teene ko ikan zin!✡

14 Zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, gorgori tirru ŋgar pakan be isala ki.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, molo som to sua sananŋana ta iwedet pa kwon na, ko ipasaana zin.

15 Zin wal ta len koroŋ boozo na, tipase pa pat ma koroŋ kizin be iporoukaala zin pa pataŋana.

Mi zin wal sorrokŋan ta len koroŋ som mi timbot ŋoobo na, pataŋana kizin tana ko ipun zin ma tisaana kat.

16 Kadoono ta wal ndeeŋeŋan tikamam pa uraata kizin, ina iuluulu zin be tikam mbotŋana ambaiŋana.

Mi kadoono ta wal sananŋan tikamam pa uraata kizin, ina tiwirri sorok pa koroŋ sananŋan men.

17 Tomtom ta so ileŋleŋ la sua pazalŋana, na imbotmbot la zaala ki mbotŋana ambaiŋana kek.

Mi zin wal tau tileŋtut sua pazalŋana, nako tiyaaru zin tomtom pakan ma tipaŋoobo pa zaala ambaiŋana.✡

18 Tomtom ta so iurur koi pu mi ikiskis la leleene, nako kwoono ipakamkaam.

Mi tomtom ta so ileŋ sua ŋgalŋana sa mi ila ma izzo pizin wal pakan, na ni tomtom kankaanaŋana.

19 Sombe nu kwom suaŋom, na re u. Pa nu kola kam sanaana. Irao kam som na som.

Mi tomtom ta so imborro kat kwoono, na ni tomtom ŋgarŋana.✡

20 Sua ta iwedet pa wal ndeeŋeŋan kwon, ina kembei pat silba ta tomtom lelen pa ilip.

Tamen ŋgar ta imbotmbot la wal sananŋan lelen, ina ŋono somŋana.

21 Sua ta iwedet pa wal ndeeŋeŋan kwon, ina iuluulu tomtom boozomen be timbot ambai.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tikam kat ŋgar som. Tana kaimer ko timetmeete ma tila len.

22 Kampeŋana ki Yooba, ta ikamam lende koroŋ boozomen.

Mi koroŋ ta so ni ikam piti, nako ka pataŋana sa som.✡

23 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, sombe lelen iurur pa mbulu sananŋana sa, to ikam zin ma lelen ambai mi menmeen zin.

Mi tomtom ta so ŋgar kini ipet kek, na ŋgar ambaiŋana ta ikami ma leleene ambai.✡

24 Koroŋ ta wal sananŋan timototo, ta ko ipet pizin.

Mi koroŋ ta wal ndeeŋeŋan lelen pa na, Yooba ko ikam pizin.✡

25 Pataŋana biibi ko ipambiriizi zin wal sananŋan.

Tamen wal ndeeŋeŋan ko timendernder mbolŋana ma alok.✡

26 Zin wal ta so tiŋgo tomtom maolŋana ma ila be ikam uraata, nako lelen ambai som.

Ko kembei koroŋ ta ikam ma zoŋon imenel, mi you ka koi ila matan.

27 Sombe tomototo Yooba mi teleŋleŋ la kalŋaana, nako iseeŋge swondo ma molo.

Tamen ni iyembutmbut wal sananŋan swon bekena timeete ma tila len karau men.✡

28 Koroŋ ambaimbaiŋan ta wal ndeeŋeŋan tiurur matan pa na, zin kola tire mi menmeen zin pa.

Mi wal sananŋan na som. Koroŋ ta tiurur matan pa na, zin ko tirao be tire na som.✡

29 Yooba, ni iwe kembei siiri mbolŋana pizin wal ndeeŋeŋan be tike lela.

Tamen ipasansaana zin wal sananŋan.

30 Wal ndeeŋeŋan, zin kembei ke mbolŋana ta irao be imuzu na som.

Mi wal sananŋan na, zin ko tirao be timbot pa toono ta Yooba ikam pa wal kini na som. Ni ko iziiri zin ma tila len.✡

31 Wal ndeeŋeŋan na, kwon ipiyotyooto ŋgar ambaiŋana men.

Mi zin wal ta kwon ipiyotyooto sua sananŋana na, Yooba ko ipasaana zin ma tila len bekena ipumun kwon.✡

32 Wal ndeeŋeŋan matan iŋgalŋgal be tiso sua ambaiŋana men.

Mi wal sananŋan na, sua soroksorok men ta iwedet pa kwon.

11

1 Mbulu ki tapakaam zin tomtom mi tawatke lende koroŋ kizin na, Yooba leleene pa ri sa som.

Tana iti sombe takam ŋgomo pa koroŋ sa, na tere be tuur kadoono ma irao kat pa ka kin. Pa Yooba leleene pa mbulu ta kembei. Kokena tasala mete.✡

2 Tomtom ta so ipakurkuri ma iso ni irao, na kaimer ko ka miaŋ.

Mi tomtom ta so ikototo itunu, nako ikam le ŋgar ambaiŋana.✡

3 Zin wal ta lelen ŋgeezeŋan na, lelen be tipa pai kizin ma ambai men. Mi ŋgar tana ta ikamam peeze pizin.

Tamen zin wal ta so tisu mini mi tiur koi pa zitun wal kizin na, mbulu kizin pakaamŋana ko ipasaana zin.

4 Anutu isombe iswe kete malmalŋana kini ma ipet kat mat, na koroŋ boozomen ta wal sananŋan tindoundou na, ko irao iuulu zin ri sa som.

Tamen mbulu ndeeŋeŋana, ina ikamkewe iti pa meeteŋana.✡

5 Zin wal ta len uunu sa isaana som na, mbulu kizin ndeeŋeŋana ta iurpewe zaala pizin.

Mi zin wal sananŋan na, mbulu kizin sananŋana ta ipasansaana zin.

6 Zin wal ta lelen ŋgeezeŋan na, mbulu kizin ndeeŋeŋana itatkewe zin pa pataŋana kizin.

Tamen zin wal pakamkaamŋan ta so tisu mini mi tiur koi pa zitun wal kizin na, koroŋ ta zin lelen pa i ko iwe kembei kilis pizin mi ikeene zin.✡

7 Wal sananŋan tipase pa zitun mburan, mi tiso ko tikam len koroŋ boozo.

Tamen sombe timeete, na tisula len naala raama ŋgar kizin tana. Tabe koroŋ ta tiurur matan pa i, na tire ka ŋonoono som.✡

8 Pataŋana tabe ikam zin wal ndeeŋeŋan na, Anutu ipiŋgisŋgis

ma ila izze kizin wal sananŋan.

9 Tomtom ta so ikamam ŋgar pa Anutu som, na kwoono ko ipasansaana waene bizin.

Mi wal ndeeŋeŋan na, ŋgar kizin izzo zin pa zaala tabe tiko pa pataŋana kizin.

10 Sombe wal ndeeŋeŋan timbot ambai, na kar kan ko menmeen zin.

Mi sombe zin wal sananŋan tisaana ma tila len, ina tomini ikam zin tomtom ma lelen ambai.

11 Kampeŋana ta imbotmbot se kizin wal ŋgeezeŋan na, ikamam ma kar niini ise.

Mi sua ta iwedet pa wal sananŋan kwon, ta ipasansaana kar.

12 Zin wal ta len ŋgar somŋan na, kwon pasomsom waen bizin pakan.

Mi tomtom ta so ikam kat ŋgar, nako imborro kat kwoono.

13 Zin wal ta tininin kao na, tilala ma tizzwe sua turkeŋana kizin tomtom.

Mi tomtom ŋonoono na, ni irao iswe sua turkeŋana ki waene bizin pakan na som. Tana iti irao tendemeeri.✡

14 Sombe zin bibip ki lele sa tikamam kat peeze som, nako lele tana isaana.

Mi sombe wal boozomen tiuluulu zin bibip tana pa ŋgar, nako lele tana imbot ambai.✡

15 Tomtom ta so imbuk sua be imender pa tomtom toro mi ikot mbun kini, nako indeeŋe pataŋana.

Tana nu sombe lelem be mbot ambai, na mbuk sua ta kembei pepe!✡

16 Moori sa, sombe mbulu kini irao pa tomtom lelen, nako ikam zaana biibi.

Mi zin wal ta tikamam zaaba pizin tomtom na, tikamam len pat men. Koroŋ toro sa som.

17 Tomtom ta so iurur leleene pa wal kini mi ikampewe zin, na iuluulu itunu.

Mi tomtom ta so imuŋaiŋai zin tomtom som, ina ni ipasansaana itunu.✡

18 Kadoono ta wal sananŋan tikamam pa uraata kizin, ina ŋono somŋana.

Mi tomtom ta so iwaswaaza mbulu ndeeŋeŋana, na kadoono tabe ikam i, ina koroŋ ŋonoono.✡

19 Tomtom ta so ikam kinkiini be ito mbulu ndeeŋeŋana, nako ikam mbotŋana ambaiŋana.

Mi zin wal ta tirru zaala pa mbulu sananŋana, nako timetmeete ma tila len.

20 Zin wal ta tikamam ŋgar sananŋana na, Yooba leleene pizin ri sa som kat.

Mi zin wal ta tipa pai kizin ma ambai men na, ni leleene pizin ilip.✡

21 Lelem iwe ru pepe. Wal sananŋan na, Anutu irao ileele zin na som. Zin kola tire kadoono pa mbulu kizin.

Mi wal ndeeŋeŋan ziŋan popoŋan kizin na, zin len uunu sa isaana som. Tana pataŋana sa ko irao ikam zin na som.

22 Moori ta so ruŋguunu ambai, mi tamen ipizil ndemeene pa mbulu ambaiŋana,

ina kembei aigau ta izuk koroŋ buzaanaŋana.

23 Wal ndeeŋeŋan lelen pa koroŋ ambaimbaiŋan men. Tana kaimer zin ko tindeeŋe kampeŋana ambaiŋana.

Mi wal sananŋan na, tiurur matan pa koroŋ sananŋan men. Tana kaimer Anutu kete malmalŋana kini ko ikam kat zin.✡

Matanda kon pepe

24 Tomtom ta, ni mata merereŋana mi irairai koroŋ boozo pizin tomtom. Tamen koroŋ ta imilmiili pini na, boozo ma ilip.

Mi tomtom toro, ni mata konŋana, mi ikiskis koroŋ kini ta boozomen. Tamen molo som na, koroŋ kini tana imbiriizi, mi isu ma imbot ŋoobo.✡

25 Tomtom rairaiŋana ko ikam mboti ambaiŋana.

Pa tomtom ta so ise yok mi ikam pizin wal pakan, na itunu ko iwin kana tomini.✡

26 Tomtom ta so iruutu kini kini pa mazwaana ki peteele, nako tipiri sua sananŋana pini.

Mi tomtom ta so iyok pizin tomtom be tiŋgiimi kini kini na, kampeŋana tabe imbotmbot se kini i ko ikam ma zaana iwe biibi.✡

27 Zin wal ta tikamam kinkiini pa koroŋ ambaimbaiŋan, nako tindeeŋe kampeŋana biibi.

Mi sombe ŋgar kiti ilala pa koroŋ sananŋan men, na mbulu sananŋana ko ipet piti.✡

28 Tomtom ta le koroŋ boozo mi ipase pa, na mbotŋana kini ko isaana.

Mi wal ndeeŋeŋan na, zin kembei ke ka saluundu ta indom ma ise i.✡

29 Tomtom ta so ikamam pataŋana pa wal kini, nako irao ikam le matamur sa na som.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, zin ko tiwe mbesooŋo sorok pizin wal ta len ŋgar ambaiŋana na.

30 Wal ndeeŋeŋan tiuluulu zin tomtom be timbot ambai, kembei ke ta ipiyotyooto ŋonoono ambaimbaiŋan.

Mi zin wal ta tikamam zaaba pizin tomtom na, tipunun zin tomtom ma timetmeete.

31 Iti tuute: Indeeŋe ta wal ndeeŋeŋan timbotmbot men su toono na, tikamam len kadoono ambaiŋana pa mbulu kizin.

Kenako toso parei pizin wal sananŋan mi zin wal ta tikamam ŋgar pa Anutu som na? Zin tomini ko tire kat kadoono pa mbulu kizin.✡

12

1 Iti sombe lelende be tomtom tipazal ti, ina iswe kembei lelende pa ŋgar ambaiŋana.

Mi tomtom ta so leleene iŋgis pa sua pazalŋana, na ni italli kembei ta wok!✡

2 Tomtom ambaiŋana na, Yooba leleene pini mi ikampewe i.

Mi zin wal ta tirru zaala be tikam mbulu sananŋana na, Yooba iurur kadoono pizin.

3 Tomtom sa irao imbol se mbulu sananŋana na som.

Mi wal ndeeŋeŋan na, zin kembei ke ta uraana isula kat toono. Irao timuzu na som.✡

4 Moori ta so ikamam kat uraata ma mbulu, na iwe kembei mogar pa kusiini. Pa ikamam ma kusiini niini izze.

Mi moori ta so mbulu kini ipamiaŋ kusiini, ina ni kembei motmooto ta itoutou kusiini tiroono.✡

5 Wal ndeeŋeŋan na, lelen iurur pa koroŋ ambaimbaiŋan men.

Mi wal sananŋan na, sombe tikamam peeze piti, nako tipasaana iti. Tana irao tendemeere ŋgar kizin na som.

6 Sua kizin wal sananŋan iwe kembei kilis be ikeene zin tomtom mi ipasaana zin.

Mi wal ndeeŋeŋan na, sua kizin itatkewe zin pa pataŋana kizin.

7 Wal sananŋan, sombe koroŋ sa ipasaana zin, nako irao timaŋga mini na som.

Mi wal ndeeŋeŋan ziŋan wal kizin na, zin ko timender mbolŋana ma timbotmbot.✡

8 Tomtom ta so ikamam kat ŋgar mi uraata kini ilonloondo ambai men, nako tipakuri.

Mi zin wal ta tikamam ŋgar sananŋana na, tomtom tirepilpiili zin.

9 Wal sorrokŋan ru, ta len pat riŋa be iuulu zin. Ta na, ikam ŋgar pa mboti kini, tana iŋgiimi le mbesooŋo be imbeeze pini.

Mi toro na, iwirri sorok pat kini bekena ikam tomtom lelen mi tipakuri. Tabe kaimer isu ma imbot ŋoobo.

Asiŋ ilip?

10 Tomtom ndeeŋeŋana, ni leleene izanzaana pizin mbili kini mi imbesmbeeze pizin.

Mi wal sananŋan na, tiute mbulu ki muŋaiŋana ri sa som. Tanata tiseseeze tomtom matan.

11 Tomtom ta so ikamam kat uraata pa mokleene kini, nako ka kini boozo.

Mi zin wal ta gorgori tirru zaala pa koroŋ ta ŋonon somŋan i, na zin len ŋgar sa som.✡

12 Wal sananŋan sombe tiur kilis kizin sananŋana sa be tikam zin tomtom, ina ikam zin ma lelen ambai kat.

Mi tomtom ndeeŋeŋana, ni kembei ke ta uraana isula kat toono mi indom ma iwe biibi.

13 Sua ta wal sananŋan tizorzooro pa i, ko iwe kembei ta kilis pizin.

Mi wal ndeeŋeŋan na, zin len zaala be tiko pa pataŋana kizin.✡

14 Sombe sua ambaiŋana men iwedet pa kwondo, inako ikam ti ma tombot ambai.

Mi sombe namanda ikamam kat uraata, inako tere lende kadoono ambaiŋana.

15 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, lelen be tileŋ la tomtom toro kalŋaana som. Pa tindemeere sorok ma tiso titoto kat zaala ambaiŋana.

Mi tomtom ta le ŋgar ambaiŋana na, ni ileŋleŋ la sua tutŋana ta tomtom tikamam pini na.

16 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, sombe wal pakan tikam mbulu sa pizin, na karau men mi keten malmal.

Mi tomtom ta le ŋgar na, sombe wal pakan tipiri sua sananŋana pini, na irao niini puliizi pa na som.

17 Zin wal ta titoto mbulu ŋonoono men, sombe tipombol tomtom toro sua kini, na irao tendemeere sua kizin. Pa ina sua ŋonoono.

Mi sombe wal pakamkaamŋan tipombol tomtom toro sua kini, na irao tendemeere sua kizin na som. Pa ina sua pakaamŋana.

18 Sua ta so takam ŋgar pa som mi tipiri sorok, ina irao ipasaana tomtom lelen ma kembei ta izi iŋgal zin.

Mi sua ta iwedet pa wal ŋgarŋan kwon, ina iurpewe tomtom lelen.

19 Zin wal ta kwon ipiyotyooto sua ŋonoono men, inako timbotmbot ma alok.

Mi zin wal ta kwon ipiyotyooto sua pakaamŋana, inako timbot rimen mi timap.

20 Zin wal ta lelen iurur be tikam mbulu sananŋana na, ŋgar kizin bok pa pakaamŋana.

Mi zin wal ta tirru zaala be tilup zin tomtom mibe tikam zin ma timbot ambai, inako lelen ambai kat.✡

21 Tomtom ndeeŋeŋana na, koroŋ sa irao ipasaana kati na som.

Mi wal sananŋan na, pataŋana ilolol zin.✡

22 Zin wal ta kwon ipiyotyooto sua pakaamŋana na, Yooba leleene pizin ri sa som kat.

Mi zin wal ta tizzo sua ŋonoono men mi titoto sua kizin mbukŋana na, ni leleene pizin ilip.✡

23 Wal ta len ŋgar ambaiŋana na, sombe lelen iurur pa ŋgar sa, na irao tiso sorok pizin tomtom na som. Pa ŋgar kizin tana ko iur ŋonoono kek?

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, keten pitpit mi loŋa tizzwe ŋgar kizin talliŋana pizin tomtom.✡

24 Tomtom ki uraata, nako iwe biibi mi ikam peeze.

Mi tomtom maolŋana, nako isu ma iwe mbesooŋo sorok.✡

25 Sombe lelende ipata kat, ina ipun ti ma mburanda imap.

Mi sombe tomtom tikam sua ambaiŋana piti, nako ikam ma lelende ambai mini.✡

26 Tomtom ndeeŋeŋana, ni itiiri kat zin tomtom muŋgu, mana ikam zin ma tiwe toroono bizin.

Mi mbulu ta wal sananŋan titoto, ina iyaryaaru zin be tizem zaala ambaiŋana.✡

27 Wal maolŋan na, tirao be tiru kan buzur sa som.

Mi tomtom ki uraata, nako le koroŋ boozo. Tabe ikami ma leleene ambai.

28 Zaala ndeeŋeŋana, ina zaala ki mbotŋana ambaiŋana.

Sombe tototo zaala tana, na irao temeete ma tala lende na som.

13

1 Pikin ta le ŋgar ambaiŋana, nako ileŋ la sua tutŋana ki tamaana.

Mi zin wal ta tipakurkur zitun mi tirepilpiili ŋgar ambaiŋana na, sombe tayaamba zin, na irao tileŋ la kalŋanda na som.

2 Sombe sua ambaiŋana men iwedet pa kwondo, ina irao iwe zaala piti be takam lende koroŋ ambaimbaiŋan.

Mi zin wal pakamkaamŋan tau tisu mini mi tiur koi pa zitun wal kizin na, lelen ilip be tikam zaaba pizin tomtom.

3 Tomtom ta so mataana iŋgalŋgal itunu mi imborro kat kwoono, nako imbot ambai.

Mi tomtom ta so ikam kat ŋgar som mi iwirri sorok sua, ina ni ipasaana itunu.✡

4 Tomtom beleegeŋana, ni leleene pa koroŋ boozo. Mi irao ikam na som.

Mi wal uraataŋan na, koroŋ boozomen ta lelen pa i, nako tikam ma tirao pa kat.✡

5 Tomtom ndeeŋeŋana, ni iurur koi pa mbulu pakaamŋana.

Mi wal sananŋan na, mbulu buzaanaŋana mi mbulu pamiaŋŋana ta igabgaaba zin ma ziŋan tiwwa.

6 Tomtom ta ikamam kat mbulu na, mbulu kini ndeeŋeŋana ko iporoukalkaali ma imbotmbot ambai.

Mi zin wal ta mbulu kizin irao som na, mbulu kizin sananŋana ko ipasaana zin ma tisaana kat.

7 Tomtom ta, iti tere i na, toso ni le koroŋŋana. Mi som. Ni le koroŋ sa som.

Mi tomtom toro, tere i na, toso ni sorokŋana. Mi som. Ni le koroŋ boozo.✡

8 Zin mbio uunu, sombe kan koi sa ipamoto zin mi iboobo pa le pat, na tirao be tiŋgiimi i, mi ni izem zin ma timbot.

Mi wal sorrokŋan na, pataŋana ta kembei iwedet pizin som. Pa tomtom tiute: Zin len koroŋ sa som.

9 Wal ndeeŋeŋan tikamam mbotŋana ambaiŋana mi tiurur mat pizin tomtom.

Mi wal sananŋan na, mbotŋana kizin kembei kai ta molo som mi imeete.✡

10 Mbulu ki tapakurkur itundu, ina ipiyotyooto ŋoŋi boozo.

Mi zin wal ta tileŋleŋ la sua na, ŋgar ambaiŋana imbotmbot la lelen.

11 Pat ta ka usomŋana mi ipet sorok, nako imap karau men mi ka ŋonoono sa som.

Mi tomtom ta so ikamam uraata mi iurur pat kini ilalae, na pat tana ko ipet ma iwe biibi.

12 Sombe tanamnaama koroŋ sa mi ipet karau som, inako ikam ma lelende isaana.

Mi talala ma sombe takam koroŋ tana, inako ikam ma menmeen ti, mi tayamaana kembei mbotŋana kiti ambai.

13 Zin wal ta tirepilpiili sua ki Anutu kembei koroŋ sorok, nako tire kadoono pa mbulu kizin tana.

Mi tomtom ta so ileŋleŋ la tutu ki Anutu mi imoto kana, nako ikam le kadoono ambaiŋana.✡

14 Zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, sua kizin kembei yok bukbukŋana ta ipiyotyooto mbotŋana ambaiŋana piti.

Pa ipiŋgisŋgis kumbundu pa kilis tabe ikam ti ma temeete i.✡

15 Ŋgar ambaiŋana ta iurur ŋonoono, ina ikam ma tomtom lelen piti.

Mi zin wal pakaamŋan ta tisu mini mi tiur koi pa zitun wal kizin na, zaala kizin ko ipata.

16 Zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, timbot mi titiiri uraata ka zaala muŋgu, mana tikam.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tipamalmaala ŋgar kizin talliŋana ila iwal biibi matan.

17 Sombe toŋgo tomtom sananŋana sa pa uraata, inako ikam pataŋana piti.

Mi sombe ŋgoŋana kiti ila ma iso kat sua kiti, ina irao iurpe pataŋana kiti.✡

18 Tomtom ta so ileŋsil sua tutŋana, na kaimer ko imbot ŋoobo mi ka miaŋ biibi.

Mi tomtom ta so ileŋleŋ la sua pazalŋana, na kaimer zaana ko iwe biibi.✡

19 Sombe tanamnaama koroŋ sa ma molo mana takam, inako ikam ti ma lelende ambai kat mi toso: “Aa buri!”

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, lelen be tipizil ndemen pa mbulu kizin sananŋana ri sa som.

20 Tomtom ta so igabgaaba wal ŋgarŋan, nako iwe tomtom ŋgarŋana.

Mi tomtom ta so igabgaaba wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, ni ko indeeŋe pataŋana.✡

21 Zin wal ta mbulu kizin irao pa Anutu mataana som na, pataŋana indeŋdeeŋe zin.

Mi wal ndeeŋeŋan na, mbotŋana ambaiŋana ta iwe len kadoono.

22 Mazwaana ta so tomtom ambaiŋana imbotmbot toono na, ni ikamam le koroŋ boozo. Tana kaimer sombe imeete, na lutuunu ma tumbuunu bizin ko tikam len matamur ambaiŋana.

Mi zin wal ta mbulu kizin irao pa Anutu mataana som na, koroŋ boozomen ta tindoundou na, kaimer ko iwe wal ndeeŋeŋan len.

23 Ŋonoono, mokleene kizin wal sorrokŋan ipiyotyooto kini boozo.

Tamen tomtom tipakamkaam zin mi tikamam ŋoobo mbulu pizin, tabe kan kini irao som.

24 Tomtom ta so lutuunu ikamam ŋoobo mbulu mi ni ibalisi som, na iurur kat leleene pa lutuunu som.

Mi tomtom ta so iurur kat leleene pa lutuunu, nako karau men mi ipazali mi iurpe mbulu kini.✡

25 Wal ndeeŋeŋan tikanan kini ma kopon bok.

Mi wal sananŋan na, peteltel zin ma kopon golok kat.✡

14

1 Zin moori ta len ŋgar ambaiŋana na, tikamam uraata be tiurpe ruumu kizin mi mboti ki wal kizin.

Mi zin moori kankaanaŋan ta tizorzooro na, mbulu kizin ipasansaana ruumu kizin mi mboti ki wal kizin.✡

2 Sombe tomtom sa ipa pai kini ma ambai men pa Yooba mataana, ina iswe i kembei ni imototo Yooba, mi ileŋleŋ la kalŋaana.

Mi sombe tomtom sa itoto zaala pakaamŋana, ina iswe i kembei ni irepilpiili Yooba kembei koroŋ sorok.

3 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, sua kizin talliŋana ta iwe uunu pizin be teene ikan zin.

Mi wal ta len ŋgar ambaiŋana na, sua kizin iporoukalkaala zin ma timbotmbot ambai.

4 Sombe tiŋgiimi lende bapolo, nako lende uraata be tuputu i. Mi irao tomoto pa ka uraata pepe.

Pa ulaaŋa tabe ni ipimiili piti i, ko biibi ma ilip. Ko ikam ma mokleene kiti ipiyooto kini boozo.✡

5 Tomtom ŋonoono isombe ipombol tomtom toro sua kini, na irao ipakaam na som.

Mi sombe tomtom pakamkaamŋana sa ipombol tomtom toro sua kini, na irao tendemeere sua kini tana na som. Pa zin wal ta kembei, kwon bok pa sua pakaamŋana.

6 Tomtom ta so ipakurkur itunu mi irepilpiili ŋgar ambaiŋana, sombe iru ŋgar ambaiŋana, nako irao indeeŋe na som. Ko ike pini.

Mi zin wal ta ŋgar kizin ipet kek, nako imarra pizin be tikam len ŋgar pakan ma isala ki.

7 Wal kankaanŋan ta tizorzooro na, garrau zin pepe. Mbotmbot molo pizin.

Pa ŋgar ambaiŋana sa ko irao iyooto pa kwon na som.✡

8 Wal ŋgarŋan na, matan iŋgalŋgal zitun mi tikamam ŋgar pa zaala ta titoto na: Zaala tana ambai, som ambai som?

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, ŋgar kizin talliŋana ipakankaana zin.

9 Sombe tomtom sa ikam patoronŋana pa sanaana kini, na wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, ko tikam sua repiiliŋana pini.

Mi zin wal ta tikamam kat mbulu na, Anutu leleene pizin.

10 Tomtom toro sa irao iute kat lelende na som.

Pa sombe lelende ipata kat, som menmeen ti biibi, na iti itundu men ta tayamaana.

11 Mbotŋana kizin wal sananŋan ko kembei ruumu ta ibuuzu ma borok su lene.

Mi zin wal ta tikamam kat mbulu na, mbotŋana kizin ko kembei ruumu ta imbol ma imbotmbot.✡

12 Zaala pakan ta tomtom titoto na, tindemeere ma tiso ko zaala ambaimbaiŋan.

Mi som. Ina zaala ki meeteŋana.✡

13 Wal pakan tizeŋzeeŋge sorok. Tamen lelen na, ambai som.

Mi tomtom pakan ta koozi lelen ambai mi menmeen zin na, kaimer ko lelen ipata.

14 Tomtom ta so ipizil ndemeene pa zaala ki Anutu, nako ire kat kadoono pa mbulu kini tana.

Mi wal ambaimbaiŋan ta kembena. Zin ko tikam len kadoono ambaiŋana pa mbulu ta tikamam na.

15 Zin wal ta len ŋgar biibi som na, tikanan la sorok sua ta boozomen.

Mi wal ŋgarŋan na, tikamam ŋgar pa zaala ta titoto na: Zaala tana ambai, som ambai som?✡

16 Tomtom ta le ŋgar ambaiŋana na, imototo kana mi imbotmbot molo pa koroŋ sananŋan.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tipase pa zitun ma tiso tirao. Tanata timototo som, mi tikamam mbulu talliŋana tabe ipasaana zin i.✡

17 Tomtom ta so keteene malmal karau, nako ikam mbulu talliŋana.

Mi zin wal ta gorgori tirru zaala be tikam mbulu sananŋana na, tomtom tiurur koi pizin.✡

18 Zin wal ta len ŋgar biibi som na, tipamalmaala mbulu kizin talliŋana, kembei zin naroogo kan tipamalmaala aigau kizin.

Mi zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, ŋgar kizin tana iswe zin kembei zan bibip, kembei mogar ta zin king tiurur na.

19 Wal sananŋan ko tilek kumbun pizin wal ambaimbaiŋan.

Ko tilala pa wal ndeeŋeŋan ruumu kizin kwon kwon, mi tipakurkur zin.✡

20 Wal sorrokŋan na, waen bizin tiurur kat lelen pizin som.

Mi zin wal ta mbio uunu na, len tomtom boozo.✡

21 Tomtom ta so mata pasom waene bizin, ina ni ikam sanaana.

Mi tomtom ta so imuŋaiŋai zin wal ta timbot ŋoobo na, ni ko leleene ambai mi kampeŋana biibi imbotmbot se kini.✡

22 Zin wal ta lelen iurur pa mbulu sananŋana na, tisaŋsaŋ pa zaala ambaiŋana kek.

Mi tomtom ta so irru zaala be ikam mbulu ambaiŋana pizin tomtom, na tomtom ko tiurur kat lelen pini. Irao tizemi na som.

23 Uraata boozomen ta so takam kat, inako iuulu iti.

Mi sombe tombomboorende men, mi toyyo kwondo pa sua soroksorok, nako molo som to tusu ma tombot ŋoobo.✡

24 Zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, tirao kat pa koroŋ boozo, mi koroŋ kizin tana iswe zin kembei zan bibip, kembei mogar ta zin king tiurur na.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, ta kembena. Mbulu kizin talliŋana ta izzwe zin.

25 Tomtom ta so ikam ŋoobo mbulu sa som, mi tipamenderi sorok be tipuni ma imeete, sombe le gaabaŋana sa be iso sua ŋonoono mi ipombol sua kini, na gaabaŋana tana ko irao be ikamke i.

Mi sombe tomtom pakamkaamŋana sa ipombol tomtom toro sua kini, na irao tendemeere sua kini tana na som. Pa sua kini tana ko pakaamŋana.

26 Tomtom ta so imototo Yooba mi ileŋleŋ la kalŋaana, nako ipase pa Yooba be iporoukaali.

Mi lutuunu bizin tomini ko tipase pa Yooba be iwe ur pizin.✡

27 Mbulu ki tomototo Yooba mi teleŋleŋ la kalŋaana, ina kembei yok bukbukŋana ta ipiyotyooto mbotŋana ambaiŋana piti.

Pa ipiŋgisŋgis kumbundu pa kilis boozomen tabe ikam ti ma temeete i.✡

28 King sa, sombe imborro iwal biibi, nako niini ise mi ikam zaana biibi.

Mi sombe imborro wal boozo som, inako mbotŋana kini isaana, mi zaana biibi som.

29 Sombe tomtom sa leleene luumuŋana, ina iswe i kembei ni le ŋgar biibi.

Mi tomtom ta so keteene malmal karau, ina ni ipamaala mbulu kini talliŋana ma imbot kat mat.✡

30 Sombe lelende ambai, nako ikam ma kulindi imbot ambai tomini.

Mi sombe matanda mburmbur, inako ikam mete piti.

31 Tomtom ta so ikototo zin wal sorrokŋan, ina ni irepilpiili Anutu ta iur zin na.

Mi sombe tomtom sa ikampewe zin wal ta timbot ŋoobo, inako iwe zaala pa Anutu be ikam zaana biibi.✡

32 Mbulu sananŋana ta wal sananŋan tikamam na, ko ipasaana zitun.

Mi sombe wal ndeeŋeŋan timeete, na Anutu ko iwe ur pizin be tike lela ma timbot ambai.✡

33 Zin wal ta ŋgar kizin ipet kek na, lelen iwe kembei ŋgar ambaiŋana muriini be imbotmbot pa.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, ŋgar ambaiŋana sa imbotmbot la lelen som.

34 Lele sa, sombe tikamam mbulu ndeeŋeŋana men, nako zan iwe biibi.

Mi sombe tinoknok sanaana, ina ipamiaŋ zin.

35 Mbesooŋo sa, sombe le ŋgar ambaiŋana, nako king leleene pini ilip.

Mi sombe mbesooŋo sa ipamiaŋ biibi kini, nako biibi kini keteene malmal pini.✡

15

1 Sombe tomtom keten malmal piti mi tepekel pa sua luumuŋana, nako takam ma lelen iluumu.

Mi sua kekeŋana, ina ipazas tomtom keten.✡ 2 Zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, tizzwe ŋgar kizin totomen som. Mazwaana tataŋa men ta tipiyotyooto ŋgar kizin pizin tomtom.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, kwon pereupereu pa sua. Sua kizin talliŋana ireere kembei ta yok!✡ 3 Yooba, ni mataana molo. Tana ire lele ta boozomen.

Mataana ikamam zin wal sananaŋan, mi wal ambaimbaiŋan tomini.✡ 4 Sombe sua ta iwedet pa kwondo na iurpewe tomtom lelen, ina iwe kembei ke ta ipiyotyooto mbotŋana ambaiŋana pizin.

Mi sombe sua pakaamŋana iwedet pa kwondo, ina ipasansaana tomtom lelen.✡ 5 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, sombe taman bizin tipazal zin, na tileŋleŋ la kalŋan som.

Mi tomtom ta le ŋgar ambaiŋana na, ni ileŋleŋ la sua pazalŋana.✡ 6 Wal ndeeŋeŋan ruumu kizin, ina bok pa koroŋ ndabokbokŋan matakiŋa.

Mi pat ta wal sananŋan tikamam, ina ikamam pataŋana pizin.✡ 7 Zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, sua ŋgarŋana ta iwedet pa kwon, ina irak ma irao zin tomtom.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tikamam ta kembei som. Pa ŋgar ambaiŋana sa imbotmbot la lelen som.

8 Patoronŋana kizin wal sananŋan na, Yooba leleene pa ri sa som kat.

Tamen zin wal ta tikamam kat mbulu na, ni leleene pa suŋŋana kizin ilip.✡ 9 Zaala ta wal sananŋan titoto na, Yooba leleene pa ri sa som kat.

Mi zin wal ta tikamam kinkiini pa mbulu ndeeŋeŋana na, ni iurur kat leleene pizin.✡ 10 Tomtom ta so izem zaala ambaiŋana, nako mbulu kekeŋana sa ipet pini bekena ipazali.

Mi tomtom ta so leleene iŋgis pa sua pazalŋana, nako imeete ma ila lene.

11 Andewa mi lele ta tipasansaana zin wal meeteŋan su pa i, ina Yooba irre. Ike pa mataana som.

Mi so kembena, na ni irre iti tomtom lelende tomini.✡ 12 Tomtom ta so ipakurkur itunu mi irepilpiili ŋgar ambaiŋana, sombe tipazali, nako leleene iŋgis.

Tana wal ta kembei lelen be tila kizin wal ŋgarŋan ma tiuulu zin pa ŋgar pakan na som.

13 Sombe lelende ambai, nako tomtom tikilaala mar pa ruŋgundu.

Mi sombe lelende ipata, nako ipasaana ŋgar kiti.✡ 14 Tomtom ta so ŋgar kini ipet kek, nako ikam kinkiini be ikam le ŋgar pakan ma isala ki.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tinoknok mbulu kizin talliŋana mi lelen pa ilip, kembei ta kini namutŋana.✡ 15 Zin wal ta timbotmbot raama pataŋana na, aigule sa ambai pizin som.

Mi tomtom ta so leleene ambai, na ni kembei tomtom ta ikanan ma iwinin mi menmeeni ikot aigule ta boozomen.

16 Iti sombe tomototo Yooba ma teleŋleŋ la kalŋaana, mi lende koroŋ rimen,

nako mbotŋana kiti ambai ma ilip pizin wal ta len koroŋ boozo, mi tamen timbotmbot raama lelen ipata.✡ 17 Iti sombe kanda kini biibi som, mi tamen lelende par piti,

nako mbotŋana kiti ambai ma ilip pizin wal tau tikanan kini ambaiŋana, mi tamen tiurur lelen par pizin som.

18 Tomtom ta so keteene malmalŋana, nako ipeyei malmal.

Mi zin wal ta keten malmal karau som na, tipunmetmeete ŋoŋi.✡ 19 Tomtom maolŋana isombe ila pa uraata, inako som. Pa koroŋ boozomen ko ipakalkaali ma kembei kolomboŋ ikowo i.

Mi zin wal ta tikamam kat mbulu na, titoto zaala ambaiŋana ta mbaŋbaŋ sa isekaala som. Tana tipa pai kizin ma ambai men.✡ 20 Sombe pikin sa le ŋgar ambaiŋana, nako ikam ma tamaana leleene ambai kat.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tirepilpiili nan bizin.✡ 21 Zin wal ta len ŋgar somŋan i, na lelen ilip pa mbulu talliŋana.

Mi tomtom ta so ŋgar kini ipet kek na, ni itoto zaala ndeeŋeŋana men.

22 Sombe wal pakan tiuulu iti pa ŋgar kizin som, nako ŋgar kiti iur ŋonoono som.

Mi sombe wal boozo tiuulu iti pa ŋgar kizin, nako uraata kiti iloondo ambai, mi ŋgar kiti iur ŋonoono.✡ 23 Sombe tepekel sua kizin tomtom, mi sua kiti ila ma indeeŋe men, ina ikam ti ma lelende ambai kat.

Tana tipiri sua karau pepe. Tombot mi tanaama ka mazwaana muŋgu. Iso ipet, to tipiri. Naso sua kiti itop la kat.✡ 24 Zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, ko irao tisula Andewa na som. Zin ko tikam mbotŋana ambaiŋana.

Pa titoto zaala ta izalla pa saamba.

25 Zin wal ta tipakurkur zitun na, Yooba irekreege ruumu kizin mi mboti kizin.

Mi zin noroŋa na, ni mataana pizin: Kokena tomtom sa ipakaam zin mi ikam toono kizin.✡ 26 Wal sananŋan na, Yooba leleene pa ŋgar kizin ri sa som kat.

Mi zin wal ta lelen ŋgeezeŋan na, ni leleene pa sua kizin.✡ 27 Tomtom ta so mata koroŋŋana, na ni ikamam pataŋana pa wal kini.

Mi mbulu ki tiŋgiimi zin tomtom bekena tigaaba iti, ina tomini ikamam pataŋana piti. Tana tomtom ta so iurur koi pa mbulu tana, nako imbot ambai.✡ 28 Wal ndeeŋeŋan timbot mi tikam kat ŋgar pa sua uunu muŋgu, mana tipekel.

Mi sua ta iwedet pa wal sananŋan kwon, ina ambai som kat.✡ 29 Yooba imbotmbot molo pizin wal sananŋan.

Mi wal ndeeŋeŋan na, ni ileŋleŋ suŋŋana kizin.✡ 30 Sombe ruŋgundu iswe iti kembei lelende ambai, nako ikam ma zin wal ta tire iti na, lelen ambai tomini.

Mi sombe teleŋ uruunu ambaiŋana sa pizin wal pakan, inako ikam ma nindi ise.

31 Sombe tomtom tipazal ti bekena tiurpe mbotŋana kiti, mi teleŋ la kalŋan,

nako tarao be tagaaba zin wal ŋgarŋan.

32 Sombe takam sua pazalŋana pa tomtom sa mi ni ileŋtut, ina ni mata pasom itunu.

Mi tomtom ta so ileŋleŋ la sua pazalŋana, na ŋgar kini ko izze.

33 Mbulu ki tomototo Yooba mi teleŋleŋ la kalŋaana, ina zaala ŋonoono tabe takam lende ŋgar ambaiŋana.

Mi sombe lelende be zanda iwe biibi, na bela tokoto itundu muŋgu.✡

16

1 Ŋonoono, iti tomtom lelende iurur pa mbulu matakiŋa tabe takam i.

Mi sua ta iwedet pa kwondo na, Yooba itunu ta ikamam peeze pa. ✡

2 Iti tomtom tendemeere itundu kembei mbulu kiti ta boozomen iŋgeeze men pa Anutu mataana.

Mi Yooba, ni itirtiiri lelende mi iute uunu tau takamam mbulu kiti pa i. ✡

3 Uraata boozomen ta lelem iurur pa be kam na, ur ila Yooba namaana.

Naso ŋgar ku tana iur ŋonoono. ✡

4 Koroŋ boozomen ta Yooba iur na, kan uraata makiŋ.

Zin wal sananŋan tomini. Yooba iur zin beso kan nol ipet, to iswe kete malmalŋana kini pizin. ✡

5 Zin wal ta so tipakurkur zitun mi tikamam ŋgar kembei tilip pa waen bizin pakan na, Yooba leleene pizin ri sa som kat.

Tana kam ŋgar boozo pizin pepe. Kola tire kadoono pa mbulu kizin tana. Ni ko irao ileele zin na som. ✡

6 Iti sombe tuurur lelende pa Yooba mi zin tomtom, mi tototo sua kiti mbukŋana, nako Yooba ireege sanaana kiti ma ila lene.

Mi mbulu tau tomototo Yooba mi teleŋleŋ la kalŋaana, ina iuluulu iti be tombotmbot molo pa mbulu sananŋana.

7 Iti sombe takamam mbulu kiti ma irao Yooba leleene,

na ni ko ikam ma kanda koi bizin tomini lelen piti, mi itiŋan taparlup ti ma tombot ambai. ✡

8 Iti sombe lende koroŋ rimen, mi tamen mbulu kiti indeeŋe men pa Anutu mataana,

na mbotŋana kiti ko ambai ma ilip pizin wal ta tikam len koroŋ boozomen pa zaala sananŋana. ✡

9 Sombe lelende iurur pa ŋgar sa.

na bela Yooba iyok pa ŋgar kiti tana, tona iur ŋonoono. ✡

10 Sua ta iwedet pa king kwoono, ina Yooba ta ikamam peeze pa.

Tana king isombe iurpe pataŋana kizin tomtom, na bela ikam ma indeŋdeeŋe men.

11 Iti sombe lelende be takam ŋgomo pa koroŋ sa, na Yooba leleene be tuur ka kadoono ma irao kat pa ka kin.

Kokena tasala sorok pizin wal pakan, mi pakan na, tusu pizin. Takam kadoono raraate men pizin wal ta boozomen. Pa mbulu ta kembei, ina imar pa Yooba. ✡

12 Mbulu sananŋana na, zin king lelen pa ri sa som kat.

Pa zin tiute: Bela lele ta zin timborro na titoto mbulu ndeeŋeŋana men, to peeze kizin imbol. ✡

13 Tomtom ta so kwoono izzwe mbulu ndeeŋeŋana na, zin king ko lelen ambai pini.

Mi zin wal tau tizzo katkat sua ŋonoono men ta kembena. Zin king lelen pizin mi tipase pizin. ✡

14 Sombe teleŋ kembei king keteene malmal, na tere iti. Pa ni irao ipun ti ma temetmeete!

Tamen tomtom ta le ŋgar ambaiŋana na, ni ko irao be ipaluumu king leleene.

15 Sombe king menmeeni, nako iti ta boozomen tombot ambai.

Pa sombe leleene ambai piti, nako kampeŋana kini isu ma isalakaala iti kembei ta yaŋ ipembesmbeeze toono. ✡

16 Iti sombe takam lende ŋgar ambaiŋana, ina ambai ma ilip pa gol ma silba.

Tana tuur lelende pa silba pepe. Takam kinkiini be tuute kat ŋgar ambaiŋana. Pa ina koroŋ ta ambai ma ilip. ✡

17 Tomtom ta so ikamam kat mbulu, ina kembei ipa kat pa zaala biibi. Ilae imare som. Paso leleene be imbotmbot molo pa mbulu sananŋana.

Tana nu sombe lelem be mbot ambai, na motom iŋgalŋgal pai ku be to zaala ambaiŋana men.

18 Mbulu ki nindi izze mi tapakurkur itundu, nako ipasaana iti ma tala lende.

Tana sombe takam ŋgar kembei iti ambaiŋanda ma tilip pa waende bizin pakan, na tere iti. Pa ko molo som, to totop. ✡

19 Zin wal tau tipakurkur zitun mi tiwatkewe len koroŋ na, tomtom pakan tigabgaaba zin paso, lelen ilip pa ndomon ta wal tana tikamam pizin na.

Tamen iti sombe tokototo itundu mi tagabgaaba zin wal sorrokŋan, nako mbotŋana kiti ambai ma ilip pizin tomtom ta kembei. ✡

20 Tomtom ta so ileŋleŋ la sua tutŋana mi itoto, nako indeeŋe mbotŋana ambaiŋana.

Mi tomtom ta so ipase pa Yooba, nako leleene ambai kat mi kampeŋana ki Yooba imbotmbot se kini. ✡

21 Zin wal tau lelen bok pa ŋgar ambaiŋana na, tomtom tiwidit urun pa ŋgar kizin.

Mi sombe sua kiti ambai pa tomtom talŋan, nako ikam ma lelen be tileŋleŋ len. To ŋgar kizin ipet karau men.

22 Zin wal ta so tikamam kat ŋgar, na ŋgar kizin tana ko iwe kembei yok bukbukŋana ta ipiyotyooto mbotŋana ambaiŋana pizin.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, zin ko tire kadoono pa mbulu kizin talliŋana. ✡

23 Ŋgar ambaiŋana ta imbotmbot la tomtom ŋgarŋana leleene, ina ikamam peeze pa sua ta iwedet pa kwoono na.

Tana sua kini ipeyei ŋgar kizin tomtom.

24 Sua ambaiŋana ta ikamam lelende i, ina namutŋana kat, kembei ta bigil suruunu.

Sua ta kembei iurpewe lelende mi ŋgar kiti, mi ikamam ma kulindi imbot ambai tomini.

25 Zaala pakan, tomtom tire na, tiso ko zaala ambaiŋana.

Mi som. Sombe toto zaala tana ma tala, nako temetmeete ma tala lende. ✡

26 Wal uraata kan sombe petel zin, nako timaŋga mi tikam kat uraata.

Paso lelen be tikan kan kini. ✡

27 Zin wal ta tikamam mbulu soroksorok na, lelen iurur pa mbulu bozboozo.

Mi sua kizin ipasansaana zin tomtom kembei ta you na. ✡

28 Zin wal ta tizem zaala ambaiŋana na, tipeyei ŋoŋi.

Mi zin wal ta tininin kao na, tirao be tikam ma itiŋan torondo bizin ŋonoono taparmbotmbot molo piti.

29 Zin wal ta tikamam zaaba pizin tomtom na, tiyaryaaru waen bizin be tito zaala sananŋana.

30 Tomtom ta so mataana ikinmeete pa waene toro, na leleene iurur be ikam mbulu sa.

Mi tomtom ta so ikarrut zuruunu na, ni kola ikam malmal. Peteke i, na rao som. ✡

31 Moomo kizin kolman ta iwe aigau pizin, mi ikam ma tomtom tipakurkur zin.

Pa ina iswe zin kembei titoto zaala ndeeŋeŋana. ✡

32 Tomtom ta so iyaramraama itunu, mi keteene malmal karau som, na ni ilip pizin wal ta tirao kat pa malmal na.

Mi tomtom ta so imborro kat itunu, na ni ilip pizin wal malmal kan ta tiporou mbolŋana ma tilip pa kar ta kek. ✡

33 Tomtom tikamam mbulu matakiŋa bekena ipatooŋo zin pa zaala tabe tito i.

Mi mbulu tana iso ipet be parei, na Yooba itunu ta ikamam peeze pa.

17

1 Sombe kanda kini ri sa, mi itiŋan wal kiti lelende ambai, mi taparlup ti ma tombotmbot,

na mbotŋana kiti ko ambai ma ilip pizin wal ta kan kini biibi, mi tamen timbotmbot raama ŋoŋi. ✡

2 Tomtom sa, sombe lutuunu ipamiaŋi, nako iur mbesooŋo kini sorokŋana sa ta le ŋgar ambaiŋana na ma iwe biibi pa lutuunu tana be imboro i.

Mi kaimer ni ko ikam mbesooŋo tana le matamur kini raraate kembei ta ikam pa itunu lutuunu bizin pakan.

3 You ikanan gol ma silba bekena kan muk ila ne ma tiŋgeeze kat.

Mi iti tomtom na, Yooba izemzem pataŋana pakan ma iwedet piti bekena itoombo iti mi ipeŋgeeze mbulu kiti. ✡

4 Tomtom sananŋana, ni ileŋleŋ la sua ta iwedet pa wal sananŋan kwon.

Mi tomtom pakamkaamŋana na, ni iŋgungun talŋaana pizin wal ta tipasansaana tomtom urun.

5 Tomtom ta so igibgiibi sua repiiliŋana pizin wal sorrokŋan, ina ni kwoono pasom Anutu tomini. Pa ni ta iur zin wal sorrokŋan ma tipet.

Mi tomtom ta so ire tomtom toro ibaada sorok pataŋana mi leleene ambai pa, na ire i. Pa ni kola ire kadoono pa mbulu kini tana. Irao Anutu ileeli na som. ✡

6 Tomtom ta so iwe kolman kat mi ire tumbuunu bizin, nako niini ise. Paso tumbuunu bizin tana tiwe kembei aigau pini be tomtom tiwit uruunu.

Mi zin pikin ta kembena. Nin se pa mbulu ki taman ma nan bizin. ✡

7 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, mbulu kizin pakurŋana tere kembei ambai som.

Mi sombe zin bibip ta tikamam peeze i tipakamkaam, ina ambai som kat!

8 Zin wal ta tiwadat zin tomtom pa pat bekena tito ŋgar kizin na, tindemeere pat kizin tana kembei ta naborou i.

Pa tire kembei pat tana iuluulu uraata kizin ta boozomen ma ilonloondo ambai men! ✡

9 Iti sombe tuurur lelende pizin tomtom, nako matanda imbiriizikaala sanaana kizin.

Mi tomtom ta so izeizei lene sua kizin wal pakan mi iyyo kwoono pa, na ni irao ikam ma itiŋan torondo bizin ŋonoono taparmbot molo piti. ✡

10 Tomtom ta so ŋgar kini ipet kek na, sombe tayaambi, nako karau men mi itooro mbulu kini.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, som. Sombe tabalis zin pa re pa tomto lamata, na takamam lende men. Mi irao titooro mbulu kizin sananŋana na som.

11 Wal sananŋan, ŋgar kizin imbol kat be tikam mbulu zooroŋana.

Tana kaimer biibi sa kola ila ma ibalis kat zin. Mi ni ko irao imuŋai zin ri sa som.

12 Ŋge saŋsaŋŋana ta so ipeebe na, koroŋ ambai som. Sombe la garau ŋgini kini, nako imaŋga mi ikanu.

Mi wal kankaanŋan ta tizorzooro na, zin ambai som kat. Pa mbulu kizin talliŋana irao be ipasaana katu. Tana la garau zin pepe. ✡

13 Tomtom ta so tikam mbulu ambaiŋana pini mi ipokot pa mbulu sananŋana,

na ziŋan wal kini mbotŋana kizin ko isaana kat ma imborene ta kembei. Irao ambai mini na som. Som kat. ✡

14 Sombe pataŋana sa ipet na, kwom la pa karau pepe. Zem sua pa.

Kokena kam ma ŋoŋi musaana ila ma iwe pataŋana biibi ŋonoono.

15 Zin bibip ta titirtiiri sua i, sombe tizem zin wal sananŋan ma tila sorok, som tiur sorok kadoono pizin wal ta len uunu sa som,

na Yooba leleene pa mbulu ru tana ri sa som kat. ✡

16 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, titeege pat pepe.

Pa zin tikam kinkiini pa ŋgar ambaiŋana som.

17 Torondo bizin ŋonoono, nako tiurur lelen piti pa mazwaana ta boozomen.

Mi toŋmatiziŋ kiti timbotmbot be tiuulu iti pa pataŋana kiti. ✡

18 Tomtom ta so imender pa tomtom toro mi imbuk sua ta kembei: “Sombe ni irao be ikot mbun kini som, na nio ituŋ ko aŋkot.”

Na tomtom ta kembei, ni kankaanaŋana kat. ✡

19 Zin wal ta lelen pa mbulu sananŋana, ta tiŋoŋooŋo len sorok.

Mi tomtom ta so ipo siiri biibi bekena ipakuri pa, mibe iyembut itunu pa waene bizin pakan, na ni itoto zaala tabe ipasaani. ✡

20 Tomtom ta so ŋgar sanaŋana izeebi kek, nako irao indeeŋe mbotŋana ambaiŋana na som.

Mi tomtom ta so miaana ibogboogo, nako indeeŋe pataŋana.

21 Pikin kankaanaŋan ta tizorzooro na, tipasansaana taman bizin lelen.

Tana taman bizin ko irao lelen ambai na som. ✡

22 Sombe lelende ambai mi menmeen ti, inako iuulu kulindi tomini be imbot ambai.

Mi sombe lelende isaana ma tombotmbot, inako ikam mete piti. ✡

23 Wal sananŋan, sombe tomtom sa ipabeleu pat mi ikam pizin bekena tipakaam mi tiuuli pa sua kini, na zin ko tiyok pa men.

Pa mbulu ki sua urpeŋana na, zin tikamam ŋgar pa ri sa som. ✡

24 Tomtom ta so ŋgar kini ipet kek, nako ŋgar ambaiŋana imbotmbot keren uunu totomen.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, matan ipinin pa koroŋ ŋonon somŋan tau timbotmbot molo pizin i. Mi ko tirao be tikam na som.

25 Pikin kankaanŋan ta tizorzooro na, ko tipasaana taman bizin lelen.

Mi nan bizin ta tipeebe zin na tomini, ko keten pakpak. ✡

26 Sombe tuur sorok pataŋana pizin wal ta tikamam kat mbulu, ina ambai som.

Mi zin bibip tau tikamam kat uraata kizin ta kembena. Tapamiaŋ zin pepe, mi tiseeze sorok matan pepe.

27 Tomtom ta so le ŋgar ambaiŋana, nako imborro kat kwoono.

Mi zin wal ta ŋgar kizin ipet kek na, keten meeteŋan. ✡

28 Wal kankaanaŋan, sombe timborro kat kwon mi tizzo sua pe som,

inako tomtom tire zin kembei zin tomini len ŋgar!

18

1 Tomtom ta so leleene be igaaba zin iwal biibi som mi isombe itutamen imbotmbot ndel, nako ikam ŋgar pa itunu men.

Mi sombe wal pakan tiso i pa ŋgar ambaimbaiŋan pakan, nako izorzooro la kalŋan.

2 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tindemeere sorok ma tiso zin tirao pa ŋgar kek. Tana lelen be tileŋ la tomtom pakan ŋgar kizin som.

Lelen be zin men tizzo sua. ✡

3 Mbulu sananŋana imuŋmuuŋgu, mi sua repiiliŋana itoto.

Pa sombe takam ŋoobo mbulu, inako tomtom kwon pasom ti ma kanda miaŋ. ✡

4 Sua ta iwedet pa tomtom kwon, ina kembei yok ta ka li biibi. Pa sua kizin ka uunu biibi, mi uunu pakan na ike.

Ŋgar ambaiŋana ta tomtom tipiyotyooto, ina kembei yok bukbukŋana ta irereere ma iwedet. ✡

5 Sombe tuurpe pataŋana kizin wal ndeeŋeŋan som, som talae kizin wal sananŋan, ina ambai som. ✡

6 Sua ta iwedet pa wal kankaanaŋan kwon, ta ipazas tomtom keten ma tikamam sua boozo pizin.

Sua kizin talliŋana ikamam ma tomtom lelen be tiballis zin men.

7 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, zitun kwon ta ipasansaana zin.

Sua kizin iwe kembei ta kilis be ikeene zin.

8 Zin wal ta tininin kao na, tomtom lelen pa sua kizin kembei kini ta inamut kat.

Mi tere iti. Pa sua kizin sananŋana tana ko isula kat lelende ma ipasaana ŋgar kiti. ✡

9 Mbulu ki tamaol pa uraata, ina igabgaaba mbulu zigzikŋana.

Mbulu ru tana tiwe kembei ta toŋmatiziŋ.

10 Yooba zaana, ina iwe kembei ruumu mbolŋana piti.

Wal ndeeŋeŋan tilonloondo pa ruumu tana, tabe timbotmbot ambai. ✡

11 Mi zin wal ta mbio uunu na, tipase pa koroŋ kizin be iwe siiri mbolŋana pizin.

Mi tindemeere ma tiso pataŋana sa ko irao ilela siiri kizin tana leleene na som. ✡

12 Tomtom sa sombe leleene bok pa ŋgar pakurŋana, nako molo som to isu ma iwe koroŋ sorok.

Mi mbulu ki tokototo itundu mi tembesmbeeze pizin tomtom, ina iwe zaala piti be kaimer zanda iwe biibi. ✡

13 Mbot mi waem toro iposop sua kini muŋgu, mana pekel.

Serseere pa sua pepe. Pa ina mbulu kankaanaŋana tabe ipamiaŋu.

14 Iti sombe mete ikam ti, mi tamen lelende ambai, inako ipombolmbol ti.

Mi sombe koroŋ sa ipasaana kat lelende, ina pataŋana biibi. Asiŋ irao be ibaada? Som. ✡

15 Zin wal ta tikilaala ŋgar iŋgoi ta ambai ma ilip na, tikamam len ŋgar pakan ma isala ki.

Pa zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, gorgori tirru len ŋgar pakan, mi tiŋgungun talŋan pa. ✡

16 Zin wal ta tiso tire tomtom biibi sa, nako naman men ma tila kini na som. Matan iŋgalŋgal be tikam koroŋ ambaiŋana sa be tikam pini.

Pa zin tiute: Koroŋ tana ko iwe zaala pizin be tila kat kini ma ziŋan tiso sua.

17 Wal ru tisombe timender pa sua, mi kizin tasa iso sua kini muŋgu, nako tere kembei tomtom tana ilip to ambai.

Tamen wiŋana imiili pini zen. Tana tombot mi teleŋ wiŋana pakan tabe tikam pini i. Naso tuute: Ni iso sua ŋonoono, o som?

18 Sombe wal ru ta tiparwe kan koi na, timender pa sua mi sua kizin iporou mete, ina ambai be takam mbulu sa bekena Anutu itunu iswe asiŋ ta iso sua ŋonoono. Naso sua kizin tana imap. ✡

19 Sombe takam ŋoobo tomtom sa ma leleene iŋgis, ina ipata be takam leleene ma imiili piti mini. Pa ŋgar kini ko imbol kat kembei siiri mbolŋana ta iliu kar na.

Mi sombe ŋoŋi sa imbotmbot la wal pakan mazwan, ina iwe mbukuunu biibi pizin mi ikam zin ma tiparmbot molo pizin.

20 Sua ta so kwondo ipiyotyooto, nako tere ka ŋonoono imiili piti, mi takan ma kopondo bok pa.

Sombe sua kiti ambai, nako ipiyooto ŋonoono ambaiŋana piti, mi ikam ma lelende ndabok.

21 Kwondo na, mburaana biibi. Irao ikam ti ma tombot ambai, mi irao ipasaana iti ma temeete ma tala lende tomini.

Tana zin wal ta lelen be tizzo sua, nako tire mbulu kizin tana ka ŋonoono. ✡

22 Tomtom ta so iwoolo moori ŋonoono ta le ŋgar ambaiŋana, ina ni ikam le koroŋ ambaiŋana kat.

Ina kampeŋana biibi ta imar pa Yooba. ✡

23 Wal sorrokŋan, zin titaŋroro zin bibip bekena timuŋai zin.

Mi zin wal ta mbio uunu na, tinin tomtom sa som. Tana kezen keke pa sua.

24 Tomtom ta so le gaabaŋana boozo, nako indeeŋe pataŋana.

Mi torondo bizin pakan na, tiurur kat lelen piti ma tilip pa toŋmatiziŋ kiti ŋonoono. ✡

19

1 Tomtom sorokŋana ta so ipa pai kini ma ambai men,

na ilip pizin wal kankaanaŋan ta kwon ipiyotyooto sua sananŋana na. ✡

2 Iti sombe tombol kat pa mbulu sa, mi tamen takam kat ŋgar pa ka uunu som, ina ambai som.

Mi mbulu ki ketende pitpit tomini, ina ambai som. Pa ina ko ikam ti ma tapaŋoobo pa zaala ambaiŋana. ✡

3 Wal pakan mbulu kizin kankaanaŋana ta ipasansaana mbotŋana kizin.

Tamen tiurur uunu ila ki Yooba, mi keten malmal pini sorok. ✡

4 Sombe iti lende koroŋ boozo, nako wal boozo lelen be tigaaba iti ma tiwe torondo bizin.

Mi zin wal ta len koroŋ somŋan na, toron bizin ŋonoono tipizil ndemen pizin tomini. ✡

5 Tomtom ta so ipombol sorok sua pakaamŋana, na ni kola ire ka kadoono. Irao tileeli na som.

Mi zin wal tau gorgori timbelmbel sua pakaamŋana ta kembena. Kadoono tabe ise kizin i, na tirao be tiko pa na som. ✡

6 Zin bibip ta tikamam peeze i, na wal boozomen tirru zaala be tikam lelen.

Mi tomtom ta so irairai koroŋ kini, nako tomtom ta boozomen lelen be tigaabi ma tiwe toroono bizin.

7 Tomtom sorrokŋana na, waene bizin timbotmbot molo pini.

Sombe iso pizin be timar kini, na irao tileŋi na som.

Mi toŋmatiziŋ kini ŋonoono tomini, tiurur lelen pini som. ✡

8 Tomtom ta so leleene be kunuunu imbot ambai, nako iru zaala be ikam le ŋgar ambaiŋana.

Mi sombe tomtom sa mataana iŋgalŋgal be ikiskis ŋgar ambaiŋana, inako indeeŋe mbotŋana ambaiŋana. ✡

9 Tomtom ta so ipombol sorok sua pakaamŋana, na ni kola ire kadoono pa mbulu kini tana. Irao tileeli na som.

Mi zin wal ta timbelmbel sua pakaamŋana ta kembena. Ko tisaana ma tila len. ✡

10 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, sombe tikam len mboti ambaiŋana kat, ina irao pa ŋgar kiti som.

Mi sombe tiur mbesooŋo sorok sa ma iwe biibi be ikam peeze pizin bibip pakan, ina tomini, ambai som kat. ✡

11 Tomtom ta so le ŋgar ambaiŋana, nako keteene malmal karau som. Tana tere mbulu kini na, iŋgeeze men.

Pa sombe tomtom tikam ŋoobo mbulu pini, na ni irao ikam ŋgar biibi pa na som. Ire kembei koroŋ sorok. ✡

12 Sombe king keteene malmal, ina ikamam ti ma tomototo kembei laion ta kalŋaana izalla be ikan tomtom.

Mi kampeŋana ki king, ina kembei tolou ta izzu mi ipalumluumu kini. ✡

13 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tipasansaana mbotŋana ki taman bizin.

Mi sombe kusindi bizin tinoknok zooroŋana mi tiŋoŋooŋo, inako tikam ma mbotŋana kiti isaana kembei ruumu ta ka kooto sumbunsumbun, mi yaŋ itoptop su ruumu leleene na. ✡

14 Ruumu mi pat, ina matamur ta tamanda ma nanda bizin tikamam piti.

Mi sombe towoolo moori ŋonoono ta le ŋgar ambaiŋana, ina kampeŋana biibi ta Yooba ikam piti. ✡

15 Wal maolŋan sombe tikeene, na tizemke zin kat.

Mi tomtom ta so ikamam uraata som mi imbomboorene sorok, nako peteli. ✡

16 Tomtom ta so ikamam ŋgar pa itunu be imbot ambai, nako mataana iŋgalŋgal be ito kat zaala ambaiŋana.

Mi tomtom ta so irepilpiili zaala ambaiŋana mi itoto som, na ni ko imeete ma ila lene. ✡

17 Tomtom ta so ikampewe zin wal sorrokŋan, ina ni ikamam mbulu tana pa Anutu.

Mi kaimer Anutu itunu ko ipokot mbulu kini tana. ✡

18 Pazal lutum pataaŋa. Pa iŋgi mazwaana ta ni ileŋleŋ la sua ku.

Re beso pazali som, ina kembei nu lelem be ni imeete ma ila lene. ✡

19 Tomtom ta so keteene malmal karau, nako ire ka kadoono.

Wal ta kembei, uulu zin pa pataŋana kizin pepe. Pa kaimer zin kola tikam mini mbulu raraate men tau.

20 Sombe tomtom tisope u mi tipazalu, na leŋ la kalŋan.

Pa ina zaala tabe nu kam lem ŋgar ambaiŋana. ✡

21 Iti tomtom lelende iurur pa mbulu matakiŋa be takam.

Mi bela ŋgar kiti ito ŋgar ki Yooba, to iur ŋonoono. ✡

22 Sombe tuurur kat lelende pizin tomtom mi tototo sua kiti mbukŋana, ina koroŋ biibi kat. Mbulu ta kembei, tomtom lelen pa ilip.

Sombe lende koroŋ som mi tombot ŋoobo, na turu zaala pakaamŋana sa bekena tawatke lende koroŋ pepe. Ambai be tombot ŋoobo.

23 Mbulu ki tomototo Yooba mi teleŋleŋ la kalŋaana, ina zaala tabe tombot ambai pa i.

To tomoto koroŋ toro sa som, mi takam kene kiti ma ambai men, mi pataŋana sa irao ipasaana iti som.

24 Wal maolŋan naman isula timbiiri leleene be tipei kan kini.

Tamen naman ipata be tiur ila kwon.

25 Zin wal ta tipakurkur zitun mi tirepilpiili ŋgar ambaiŋana na, sombe tabalis zin, ina ambai. Naso zin wal ta len ŋgar biibi som na tire mi ipei ŋgar kizin.

Mi zin wal ta ŋgar kizin ipet kek na, tabalis zin pepe. Toso men sua be tapazal zin. Pa zin ko tikam ŋgar. ✡

26 Pikin ta so imaŋga pa tamaana, mi iziiri naana ma ila lene pa ruumu,

ina ni ipamiaŋ zin biibi kat. ✡

27 Lutuŋ, nu sombe zeeze talŋom pa sua pazalŋana, ina ambai. Zeeze lak!

Naso nu talli kat pa ŋgar ambaiŋana!

28 Sombe tomtom timender pa sua, mi takam wal sananŋan pakan ma timar be tipombol sua kizin, inako tepeŋeu sua urpeŋana tana ma iwe koroŋ sorok.

Wal sananŋan lelen pa mbulu sananŋana ilip, kembei ta kini namutŋana.

29 Zin wal ta tipakurkur zitun mi tirepilpiili ŋgar ambaiŋana na, kadoono kizin inamnaama zin ma imbotmbot.

Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tomtom ko tibalis zin ma ndemen berebere.

20

1 Tomtom ta so iwinin yok baen mi yok mbolŋana, nako kalŋaana izalla sorok mi ikamam mbulu bozboozo.

Tana zin wal ta koroŋ ru tana iyaryaaru zin na, len ŋgar sa som. ✡

2 Sombe king keteene malmal, ina ikamam ti ma tomototo kembei laion ta kalŋaana izalla be ikan tomtom.

Pa tomtom ta so ipas king keteene, nako imeete.

3 Tomtom ta so iŋoŋooŋo som, nako uruunu ambai.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, zin ta boozomen karau men mi keten malmal ma tiŋoŋooŋo.

4 Sombe mazwaana ki kini paazaŋana ipet, na wal maolŋan tikamam uraata be tipaaza kan kini som.

Tana mai ki kini isombe ipet, na tila tiru kan kini ma som.

5 Iti tomtom lelende, ina kembei yok ta ka li biibi. Pa ŋgar ta imbotmbot sula na, ka uunu biibi mi turkeŋana.

Mi tomtom ŋgarŋana na, ni iute zaala tabe ikam ti ma teswe ŋgar kiti turkeŋana ma imbot mat.

6 Wal boozomen tizzo ta kembei: “Nio ti, aŋurur leleŋ pa Anutu mi zin tomtom mi aŋtoto sua tio mbukŋana.”

Mi asiŋ irao indeeŋe tomtom sa ta ikamam mbulu ta kembei? Som. Tomtom sa ndemeereŋana som.

7 Wal ndeeŋeŋan tipa pai kizin ma ambai men.

Tana kaimer lutun bizin ko lelen ambai kat, mi kampeŋana ki Anutu imbotmbot se kizin. ✡

8 King mbuleene ise muriini peeze kana be iurpe pataŋana kizin tomtom.

Ni le uraata be ipitpeleele zin tomtom. Ambaimbaiŋan tila ndel, sananŋan tila ndel.

9 Asiŋ irao iso ta kembei: “Nio motoŋ iŋgalŋgal ituŋ mi leleŋ iŋgeeze men. Nio ambaiŋoŋ, mi leŋ sanaana sa som.”

Tomtom sa isombe iso sua ta kembei, ko sua kini ŋonoono? Som. ✡

10 Iti sombe lelende be takam ŋgomo pa koroŋ sa, na Yooba leleene be tuur ka kadoono ma irao kat pa ka kin.

Kokena tasala sorok pizin wal pakan, mi pakan na tusu pizin. Pa mbulu pakaamŋana ta kembei, Yooba leleene pa ri sa som kat. ✡

11 Mbulu kizin pikin ta izzwe zin.

Sombe mbulu kizin ambai mi indeeŋe men, na zin pikin ambaimbaiŋan.

12 Yooba iur matanda be tere mi tikilaala.

Mi iur talŋanda be teleŋ sua mi takam ŋgar pa. ✡

13 Keene rimos! Kokena su ma mbot ŋoobo.

Maŋga karau pa mankwoono mi kam uraata. Naso rao kat pa kom kini. ✡

14 Iti sombe takam mburooŋo pa koroŋ sa bekena kadoono isu, mi sombe mburooŋo kiti ila ambai,

nako kaimer tala raama menmeen ti, mi tapakur itundu pa mburooŋo ta takam na.

15 Wal ta tizzo sua raama ŋgar na, zin boozo ŋan som. Tana iti sombe tendeeŋe lende tomtom sa ta kembei, ina koroŋ biibi.

Pa wal ta kembei tilip pa gol mi pat milmilŋan ta kan kadon bibip na.

16 Waem sa, sombe imbuk sua pa tomtom toro ta ni iute i som na ma iso: “Sombe nu rao be kot mbun ku som, na nio ituŋ ko aŋmender pu mi aŋkot.” Ina ni ikam mbulu kankaanaŋana kat.

Tana sombe ni iso pu be kam mbulu raraate men pini, na ndemeeri pepe. So pini be ikam koroŋ kini pakan ma imar imbot ku. Beso ni irao be ikot som, to koroŋ kini tana iwe lem.

17 Ŋonoono, kini ta so takam pa zaala ki pakaamŋana, sombe ila kwondo, ina inamut kat.

Mi sombe takan ma isula kopondo, nako tayamaana ambai som. Ko kembei ta patpat! ✡

18 Sombe turru zaala pa koroŋ sa, na itundu men takam ŋgar pa pepe. Tiwi wal pakan be tiuulu iti pa ŋgar kizin tomini.

Mi sombe malmal biibi sa ipet, to matanda iŋgal kat be takam lende wal pakan bekena tiso iti pa malmal ka zaala. ✡

19 Wal ta tininin kao na, tizzwe sua turkeŋana ki waen bizin.

Tana tomtom ta gorgori kwoono perper sorok na, nu mbotmbot molo pini: Kokena iswe sua ku ma wal pakan tileŋ. ✡

20 Tomtom ta so ipiri sua sananŋana pa tamaana som naana,

nako imeete karau men. Ko iwe kembei lam ta tipunmeete mi lele zugut. ✡

21 Rai koroŋ ku pa lutum bizin karau pepe.

Kokena timboro kat som, to kampeŋana ki Anutu imbotmbot se koroŋ tana som. ✡

22 Sombe tomtom sa ikam mbulu sananŋana pu, na kam ŋgar be pokot pepe.

Zem la Yooba namaana, mi ni ko iuulu u pa pataŋana ku tana. ✡

23 Iti sombe lelende be takam ŋgomo pa koroŋ sa, na tuur ka kadoono ma irao kat pa ka kin. Kokena tasala sorok pizin wal pakan, mi pakan na tusu pizin.

Pa mbulu pakaamŋana ta kembei, Yooba leleene pa ri sa som kat.

24 Yooba ta ikamam peeze pa pai kiti.

Mbulu tabe ipet piti pa kaimer i, na asiŋ iute? Tomtom sa som. Yooba itutamen ta iute. ✡

25 Sombe tomtom sa ikam kat ŋgar som, mi imbuk sorok sua be iur koroŋ sa ma iwe Yooba lene, na ni iur kilis pa itunu.

Pa kaimer sombe ŋgar kini itooro, na le zaala sa be ireege mini sua kini mbukŋana tana na som. ✡

26 King ta so le ŋgar ambaiŋana, nako ipitpeleele zin tomtom: Ambaimbaiŋan tila ndel, sananŋan tila ndel.

Mi wal sananŋan na, ni ko ipun zin ma mburan imap.

27 Mat ki Yooba ta iyaryaara piti,

mi izzwe ŋgar kiti turkeŋana ta imbotmbot sula lelende. ✡

28 King sa isombe iurur leleene pa Anutu mi zin tomtom mi itoto sua kini mbukŋana, nako imbot ambai.

Pa sombe iurur leleene pizin tomtom mi imuŋaiŋai zin, na peeze kini ko imbol ma imbotmbot.

29 Zin naŋgaŋ na, mburan biibi, tabe nin se pa.

Mi zin kolman na, momo kizin ta iwe aigau pizin mi iswe zin kembei mbulu kizin iŋgeeze men. ✡

30 Sombe tabalis zin wal sananŋan ma ruŋgun isaana,

nako iurpe mbulu kizin, mi ipus zin ma lelen iŋgeeze.

21

1 Yooba ta imborro king leleene mi ikamam peeze pini.

Tana king itoto Yooba leleene kembei ta yok itoto zalaana. ✡

2 Iti tomtom tendemeere kembei mbulu kiti ta boozomen indeeŋe men.

Mi Yooba, ni itirtiiri lelende ma iute kat. ✡

3 Sombe takamam mbulu ndeeŋeŋana men mi tuurpewe pataŋana kizin tomtom,

na Yooba leleene pa mbulu ta kembei ma ilip pa patoronŋana matakiŋa ta tomtom tikamam pini na.

4 Wal sananŋan matan pasom zin tomtom mi tipakurkur zitun ma tiso tilip pizin.

Gorgori ŋgar sananŋana tana ikamam peeze pizin. Tanata tinoknok sanaana kamŋana. ✡

5 Zin wal ta tikamam kat uraata raama ŋgar na, uraata kizin ilonloondo ambai mi iurur ŋonoono.

Mi zin wal ta gorgori tirru zaala be tindou len koroŋ boozo karau men, na uraata kizin ko iur ŋonoono som, mi tisu ma timbot ŋoobo. ✡

6 Sombe takam lende koroŋ boozo pa zaala ki pakaamŋana, na koroŋ tana ko irao imbot ma molo na som.

Ko imap karau men kembei ta ŋauŋau, mi iwe kilis piti, mi ipasaana iti. ✡

7 Wal sananŋan ta titekteege zaaba pizin tomtom na, mbulu kizin tana ko imiili pizin mi ipasaana zin.

Pa zin lelen be tikam mbulu ndeeŋeŋana ri sa som.

8 Wal sananŋan tipaŋobŋoobo pa zaala ambaiŋana.

Mi wal ndeeŋeŋan na, mbulu kizin iŋgeeze men.

9 Sombe kusim inoknok zooroŋana mi iŋoŋooŋo, na mbotmbot raami lela ruumu pepe.

Ambai be zemi mi pera lem mat! ✡

10 Wal sananŋan lelen pa mbulu sananŋana ilip.

Mi irao timuŋai waen bizin pakan na som.

11 Zin wal ta tipakurkur zitun mi tirepilpiili ŋgar ambaiŋana na, sombe tire kadoono pa mbulu kizin, nako ipei ŋgar kizin wal ta len ŋgar biibi som na.

Mi zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, sombe tapaute zin, nako tikam len ŋgar pakan ma isala ki.

12 Anutu, ni ndeeŋeŋana, mi iute mbulu boozomen ta iwedet lela wal sananŋan ruumu kizin.

Tanata ipasansaana zin.

13 Tomtom sa isombe izeeze talŋaana pa tiŋiizi kizin wal ta timbotmbot raama pataŋana na, kozo ire i.

Pa kaimer sombe itaŋroro pa le ulaaŋa sa, nako irao tileŋi na som. ✡

14 Sombe tomtom sa keteene malmal kat piti mi teseŋgeere le koroŋ ambaimbaiŋan pakan, nako tapaluumu leleene.

Seŋgeeri ta so takam pini ki keŋana, nako iurpe leleene.

15 Sombe zin bibip tiurpewe pataŋana kizin tomtom, ina ikam zin wal ndeeŋeŋan ma lelen ambai kat.

Tamen zin wal ta tikamam mbulu sananŋana na, tire ma timoto kan. ✡

16 Tomtom ta so isaŋsaŋ pa zaala ki ŋgar ambaiŋana,

nako imeete ma ila igaaba zin wal meeteŋan.

17 Tomtom ta so leleene ilip be ikam le mbulu matakiŋa ta ki kulindi i, nako isu ma imbot ŋoobo.

Mi sombe tomtom sa leleene ilip pa kini namutŋana mi yok baen, mi iwirri pat biibi pa, na ni ko irao iwe mbio uunu na som. ✡

18 Pataŋana tabe ikam zin wal ndeeŋeŋan mi zin wal tau tikamam kat mbulu i, ina Yooba ipiŋgisŋgis pizin, mi ilala ma ikamam zin wal sananŋan mi zin wal pakamkaamŋan tau tisu mini mi tiur koi pa zitun wal kizin na.

19 Sombe kusim inoknok zooroŋana mi iŋoŋooŋo, na mbotmbot raami lela ruumu pepe.

Ambai be zemi mi la mbomboorem lele bilimŋana sa. ✡

20 Zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, ruumu kizin bok pa koroŋ ndabokbokŋan matakiŋa.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tirao be tiyaraama zitun som. Tana tipasansaana koroŋ kizin ta boozomen pa koroŋ soroksorok.

21 Tomtom ta so ikamam kinkiini be ito zaala ndeeŋeŋana mi iurur leleene pizin tomtom,

nako ikam mbotŋana ambaiŋana, mi zaana iwe biibi, mi iwe tomtom ndeeŋeŋana. ✡

22 Ŋonoono, kar pakan wal mburanŋan. Mi tomtom ta le ŋgar ambaiŋana na, ni ko irao be ikam malmal pizin mi ireege siiri kizin mbolŋana ta tipase pa na. ✡

23 Sombe lelem be pataŋana ikamu som,

na motom iŋgalŋgal be mboro kat kwom! ✡

24 Zin wal ta tizorzooro mi tipasomsom zin tomtom, na tawatwaata zin be wal matan repiiliŋan.

Wal ta kembei timbel pakurŋana. Pa tiso tilip pizin tomtom ta boozomen.

25 Wal maolŋan lelen ilip be tikam len koroŋ.

Tamen naman ikamam uraata som. Tana tiru zaala pakan be tikam len koroŋ, mi ina ipasaana zin ma timeete.

26 Zoŋ ise ma ila zoŋ isula na, wal maolŋan timbombooren, mi ŋgar kizin ilala pa koroŋ boozomen ta lelen pa i.

Mi wal ndeeŋeŋan na, tirairai koroŋ kizin pakan pizin wal sorrokŋan. Tirutruutu som. ✡

27 Patoronŋana kizin wal sananŋan na, Anutu leleene pa ri sa som.

Mi re beso tikam patoronŋana kizin raama ŋgar sananŋana sa, na ni leleene pa ri sa som kat! ✡

28 Tomtom ta so ipombol sua pakaamŋana, nako ila lene.

Mi tomtom ta so ileŋleŋ kat sua, nako tomtom lelen be tiŋgun talŋan pa sua kini.

29 Wal sananŋan, nin zze mi tipakurkur zitun kembei timoto kosasa som.

Mi zin wal ta tikamam kat mbulu na, matan iŋgalŋgal zitun be tito zaala ambaiŋana men.

30 Ŋgar sa, som sua sa, som koroŋ toro sa irao ilip pa Yooba na som. ✡

31 Sombe malmal sa be ipet, nako taparaŋraŋ lende mburu malmal kana.

Mi tilip, som tilip som, ina koroŋ ki Yooba. Ni itunu ta imborro. ✡

22

1 Tomtom lelen pa gol ma silba mi koroŋ ndabokbokŋan pakan.

Tamen sombe urundu ambai mi tomtom lelen piti, ina ilip kat pa koroŋ ta boozomen tana.

2 Yooba iur tomtom ta boozomen raraate men.

Zin mbio uunu ta len koroŋ boozo, mi zin wal ta sorrokŋan na tomini.

3 Tomtom ŋgarŋana, ni irao iur itunu ila zaaba kwoono sorok na som. Sombe ikilaala kembei pataŋana sa be ipet, na loŋa men mi iru zaala be iko pa.

Mi zin wal ta len ŋgar biibi som na, tikilaala som. Tila men. Tabe tindeeŋe pataŋana.

4 Iti sombe tokototo itundu, mi tomototo Yooba mi teleŋleŋ la kalŋaana,

nako lende koroŋ boozo, mi urundu ambai, mi mbotŋana kiti ambai.

5 Zaala ta wal sananŋan titoto, ina ipata. Pa worwooro matanmatanŋan mi kilis boozomen imbotmbot la.

Tana tomtom ta so mataana iŋgalŋgal itunu, nako imbotmbot molo pa zaala kizin.

6 Paute lutum pa zaala tabe ito i.

Naso itum raama ŋgar ambaiŋana, mi ikiskis ma irao iwe kolman. Irao izem na som. ✡

7 Wal sorrokŋan tileŋleŋ la zin mbio uunu kalŋan. Irao tizooro zin na som.

Mi tomtom ta so ikam mbun, nako iwe kembei mbesooŋo sorok pa tomtom ta iuuli na.

8 Mbulu sananŋana ta tomtom tiwaswaaza, ina kaimer ipiyotyooto pataŋana pizin.

Tona mburan imap, mi tirao be tipasaana zin tomtom mini som. ✡

9 Tomtom ta mata merereŋana, nako indeeŋe kampeŋana.

Paso irairai kini mi koroŋ kini pakan pizin wal sorrokŋan.

10 Zin wal ta tizorzooro mi tirepilpiili ŋgar ambaiŋana na, ziiri zin ma tila len.

Naso mbulu ki zooroŋana, ŋoŋi, mi repiiliŋana imap. ✡

11 Tomtom ta so leleene ŋgeezeŋana mi ikamam sua ambaiŋana men,

nako king itunu leleene pini mi ikami ma iwe le gaabaŋana. ✡

12 Yooba itunu ta mataana pa ŋgar ambaiŋana.

Mi zin wal pakamkaamŋan tau tisu mini mi tiur koi pa zitun wal kizin na, ni ikamam ma sua kizin iurur ŋonoono som.

13 Wal maolŋan, sombe toso pizin be tila tikam uraata, na tipandelndel sua piti ta kembei: “Aiss, nio mburoŋ som. Ko aŋdeeŋe laion sa isu zaala lwoono mi ikan yo, som wal sananŋan tipun yo ma aŋmeete ma iŋgi.”

Tana tila pa uraata som.

14 Zin moori ta tiyaryaaru zin tomooto na, sua kizin kembei naala ta isula kat.

Mi wal ta Yooba kete malmalŋana kini imbotmbot se kizin ta titoptop sula. ✡

15 Zin naŋgaŋ lelen bok pa ŋgar talliŋana.

Mi sombe taballis zin mi tapazalzal zin, nako ŋgar kizin talliŋana tana imap pizin. ✡

16 Tomtom ta so iur pataŋana pizin wal sorrokŋan bekena ikoto zin mi ikam koroŋ kizin ma iwe lene,

som ipomosmoozo zin wal mbio uunu, na kaimer ni ko isu ma imbot ŋoobo.

Sua tutŋan tomoota laamuru

17-18 Zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, ŋgun talŋom pizin mi leŋleŋ la sua kizin.

Mi ŋgar ta so nio aŋpaute u pa i, na kiskis ma imbol la lelem.

Pa nu so kam ta kembei, nako ikamu ma lelem ambai.

Mi ko irao ru zolom pa sua sa na som.

19 Nio leleŋ be nu tina pase pa Yooba.

Tanata koozi aŋpaute u pa ŋgar ti.

20 Nio aŋso aŋpaute u pa sua ŋgarŋana tabe ikam peeze pu i.

Tana lem sua tomoota mi laamuru ta iŋgi be ima i.

21 Sua tabe aŋpaute u pa i, ina sua ŋonoono men. Nu irao pase pa kat.

Tana nu sombe miili ma la kizin wal tau tiŋgo u ma mar na, nu irao swe ŋgar tiŋgi pizin. Pa ina ŋonoono men.

1

22 Ŋonoono, wal sorrokŋan, len mburan biibi be tiporoukaala zitun som. Tamen nu irao pamoto zin sorok mi kem koroŋ kizin pepe.

Mi sombe timender pa sua, na koto zin sorok pepe. Tiiri kat sua kizin, mi urpe ma indeeŋe men.

23 Pa tomtom sa isombe iyo sorok koroŋ kizin wal sorrokŋan,

na Yooba itunu ko imender pizin mi itatke koroŋ kizin tana pini. ✡

2

24-25 Tomtom ta so leleene tataŋa mi keteene malmal karau men,

na we toroono pepe, gabgaabi pepe.

Kokena ikeske u pa mbulu kini, to iwe kilis pu. ✡

3

26 Mi sombe tomtom sa leleene be ikam mbun, tana iwi u be uuli mi mbuk sua mbolŋana ta kembei: “Sombe ni irao ikot mbun kini som, na nio ko aŋmender pini mi aŋkot.”

Na nu yok pa sua kini tana pepe.

27 Pa kaimer sombe nu rao be kot mbun kini som, nako tiniimi koroŋ ku ta boozomen ma imap.

Itum mbalia ku ta kenne pa i, ina tomini, ko tikam ma tila!

4

28 Toono ka kambasa ta tumbundu bizin tiur ta muŋgu kek na, tisiri pepe.

5

29 Re la pizin wal ta tirao kat pa uraata kizin. Wal ta kembei ko irao tikam uraata pizin tomtom sorok na som.

Pa zin king ko lelen pizin mi tikam zin pa uraata kizin. ✡

23

6

1 Sombe tomtom peeze kana sa iluŋke u ma la be niomru mbuleyom su pa kini kanŋana, na kam kat ŋgar pa kini tana ka uunu muŋgu, mana kan. Pa ni iboobu sorok som.

2 Mi sombe nu motom kiniŋom, na rre be yaraama itum

3 Kokena kini namtuŋana tana ikam motom, to kan sorok.

Pa kini tana na, ka zaala pakaamŋana sa ko imbotmbot. ✡

7

4 Nu lem ŋgar. Tana pun kat mburom be we mbio uunu pepe.

Ŋonoono, nu lelem be kam koroŋ boozo. Tamen yaraama itum.

5 Pa koroŋ boozomen ta tomtom tindoundou isu toono na, ina imapmap karau men. Ina kembei koroŋ ta terre la pa, mi matanda kolom na, ila ne kek.

Nu so koroŋ ku tana ko imbotmbot ma molo? Som. Ko kembei ta manboŋ. Itir begeene na, irie ma ila ne kek! ✡

8

6 Zin wal ta so tikampewe zin tomtom som na, ŋgurem kutkut pa kini kizin pepe.

Ŋonoono, kini ambaimbaiŋan matakiŋa imbotmbot se mbalia kizin be kan.

Mi kini tana ikam motom pepe.

7 Pa wal ta kembei, gorgori tikamam ŋgar biibi pa pat kizin ta tipasansaana pa kini na.

Ŋonoono, kwon na, tiso pu be kan ma win. Mi tiur kat lelen pu som.

8 Tana kini ri ta so kan, na kaimer ko lulu.

Mi sua pakurŋana ta so kam pizin pa kini tana, na nu so sorok. Pa kaimer zin ko tikam kosasa pu mini som.

9

9 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, la kizin ma niomŋan koso sua pepe.

Pa sua ŋgarŋana ta so kam pizin, na zin ko tirepiili kembei koroŋ sorok. ✡

10

10 Toono ka kambasa tau tiur ta muŋgu kek na, siri pepe.

Mi sei lem toono kizin monmoondo pepe.

11 Pa zin len Tomtom Mburaanaŋana ta imbotmbot be imenderkaala zin.

Sombe niomru kakam sua, ko rao? ✡

11

12 Sua pazalŋana ta so tikam pu, na kiskis ma imbol la lelem.

Mi sua ta izzwe ŋgar ambaiŋana na, ŋgungun talŋom pa.

12

13 Sombe lutum sa ikamam ŋoobo mbulu, na leeli pepe. Kam ke mi balisi pa bekena pazali.

Kam ŋgar boozo pepe. Ni ko irao imeete na som.

14 Tana balisi.

Naso kamke i pa zaala ki meeteŋana. ✡

13

15 O lutuŋ, sombe nu kiskis ŋgar ambaiŋana ila lelem,

nako kam ma leleŋ ambai kat.

16 Mi sombe sua ndeeŋeŋana men iwedet pa kwom,

nako leleŋ ndabok kat.

14

17 Zin wal ta mbulu kizin irao pa Anutu mataana som na, motom berber pizin pepe.

Zoŋ ise ma ila zoŋ isula na, mototo Yooba mi leŋleŋ la kalŋaana.

18 Naso mbot ambai,

mi koroŋ ambaiŋana ta urur motom pa i, nako kam. ✡

15

19 O lutuŋ, leŋ la sua tio ti. Naso we tomtom ŋgarŋom.

Mi motom iŋgalŋgal be to kat zaala ambaiŋana.

20 Zin wal ta tiwinin yok baen ma zaza na, mbotmbot raama zin pepe.

Mi zin wal ta tikanan saaba kini na, gabgaaba zin pepe.

21 Pa wal ta kembei tikamam uraata som mi gorgori tikenne len sorok.

Tana kaimer zin ko tisu ma timbot ŋoobo, mi tizebzeebe zin pa mburu marrazaŋana men. ✡

16

22 Tomom ta iuru. Tana leŋleŋ la kalŋaana.

Mi sombe nom iwe kolman ma isaana, na motom pasomi pepe. ✡

23 Re: Kokena ziiri sua ŋonoono ma ila ne.

Kam kinkiini pa sua ŋonoono mi ŋgar ambaimbaiŋan matakiŋa bekena kam ma iwe lem.

24 Pikin ta so ikamam mbulu ndeeŋeŋana, nako tamaana menmeeni biibi pini.

Mi sombe ikam le ŋgar ambaiŋana, nako tamaana leleene pini ilip.

25 Motom iŋgal mbulu tabe ikam ma tomom ma nom lelen ambai.

Kam mbulu ambaiŋana. Naso nom ta ipeebu na menmeeni biibi.

17

26 O lutuŋ, ur kat lelem pio.

Mi motom iŋgalŋgal be to zaala tio.

27 Kozo re u pizin moori zaala lwoono kan mi zin tau tiurur nol na.

Pa zin kembei naala ta isula kat.

28 Gorgori tizaŋzaaŋa zin tomooto kembei zin wal kuumbuŋan.

Mi tikamam ma tomooto boozomen tirekreege sua kizin mbukŋana mi tipasansaana ula kizin.

18 (Mbulu kizin wal ta tiwinin)

29 Ziŋoi ta len pataŋana boozomen mi tiyakyak?

Mi ziŋoi ta timbotmbot raama ŋoŋi mi tomtom tiyyo kwon pizin?

Mi ziŋoi ta kulin berebere sorok, mi matan uunu isiŋsiŋ?

30 Ina zin wal ta tizemzem yok baen winŋana som,

mi lelen be titoombo yok mbolŋan matakiŋa.

31 Ŋonoono, yok baen ku tana isiŋsiŋ kat.

Yok ta imbotmbot sula mbooro ku na, ambai kat be rre lem.

Mi sombe win, na ikamam ŋgurem.

32 Tamen kaimer ko ikanu kembei ta mooto.

Mi ipasaanu kembei mooto sananŋana ta ikanan zin tomtom ma timetmeete i.

33 Ŋgar ku ko ikankaana,

mi nu ko re koroŋ pakan ta ipa ndel.

34 Mi keeneŋana ku ko kembei mbotmbot sala wooŋgo,

mi duubu ipiri u ma la kena, la kena.

35 Mi ko kam sua ta kembei: “Aiss, tipun yo ma ruŋguŋ isaana.

Tamen iŋgi kuliŋ iyoyou som, mi aŋyamaana kosasa som.

Tana karau men mi motoŋ ikam pak, mi aŋla aŋru koŋ yok mbolŋana sa be aŋwin mini!”

24

19

1 Wal sananŋan na, motom berber pizin pepe,

tikam lelem pepe, mi gabgaaba zin pepe.

2 Pa wal ta kembei lelen be tikamam zaaba pizin tomtom.

Gorgori tiluplup zin mi timburmbuuru pizin tomtom.

20

3 Sombe ŋgar kiti ipet mi takam ŋgar ambaiŋana ma iwe lende, nako tuurpe mbulu kiti mi mboti kiti.

Naso itiŋan wal kiti tombot ambai. Ko kembei topo lende ruumu ambaiŋana be tombot lela.

4 Pa ŋgar ta iwe zaala piti be ruumu kiti bok pa koroŋ ambaimbaiŋan mi ndabokbokŋan matakiŋa ta kan kadon bibip i.

21

5 Tomtom ta le ŋgar ambaiŋana na, ni ilip pizin wal ta len mburan biibi na.

Gorgori wal ŋgarŋan mburan izze.

6 Iti sombe lelende be takam malmal, na turu zin wal ŋgarŋan be tikam peeze piti mi tiso iti pa malmal ka zaala.

Pa bela wal boozo tiuulu iti pa ŋgar kizin, tona tilip pa kanda koi bizin. ✡

22

7 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tikam kinkiini pa ŋgar ambaiŋana. Mi tirao som.

Tana sombe tomtom tilup zin pa sua, na wal kankaanaŋan len sua sa som. Timaane men.

23

8 Tomtom ta so gorgori irru zaala be ikam mbulu sananŋana, nako tipaati be pakaamŋana katuunu.

9 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, sombe tirru zaala pa koroŋ sa, na ŋgar kizin ilala pa zaala sananŋan men.

Mi zin wal ta tipakurkur zitun mi tirepilpiili ŋgar ambaiŋana na, tomtom lelen pizin ri sa som kat.

24

10 Sombe nu mbotmbot la pataŋana sa leleene mi mburom imap, na nu tomtom ŋonoono som.

Pa zin wal ta tomtom ŋonoono na, timendernder mbolŋana mi tirao be tibaada pataŋana. ✡

25

11 Zin wal ta len uunu sa som, mi kan koi bizin tikam zin sorok ma tila be tipun zin ma timeete na, re be tatke zin la kan koi bizin naman.

Mi zin wal ta titoto zaala ki meeteŋana mi sursur ma tila na, karau men la mi kamke zin.

12 Kokena pakaam ma so: “Wai, mi mbulu ta iwedet pizin na, niam ti amute som.”

Pa Anutu, ni irre iti tomtom lelende ma imap. Tana mbulu ta kam na, ni iute kek.

Pa Ni ta imborro u na, ikankaana pu som.

Mi ni kola iur kadoono piti tomtom tataŋa ikot mbulu kiti kiti. ✡

26

13 O lutuŋ, win bigil suruunu. Pa ina koroŋ ambaiŋana.

Sombe win, na inamut kat.

14 Mi ŋgar ambaiŋana ta kembena. Nio leleŋ be nu ute kat ta kembei: Sombe kam ma iwe lem, nako yamaana ambai.

Pa sombe ndeeŋe ŋgar ambaiŋana, na kaimer ko mbot ambai.

Swom ko irao imap karau na som. Tana koroŋ ambaiŋana ta urur motom pa i, nako mbotmbot mi re kat ka ŋonoono. ✡

27

15 Nu tomtom sananŋom, zaŋzaaŋa zin wal ndeeŋeŋan su ruumu kizin pepe.

Mi petepaala ruumu kizin mi kem koroŋ kizin pepe.

16 Pa sombe tomtom ndeeŋeŋana sa itop, nako imaŋga mini. Ni irao itop pa lamata mi ru. Mi toŋgo. Ni kola imaŋga mini.

Mi zin wal sananŋan na som. Sombe pataŋana sa ikam zin ma tisu, na tisu timbot pataaŋa. ✡

28

17 Kom koi sa, sombe pataŋana ikami, na menmeenu pepe.

Mi sombe itop, na nim se pepe.

18 Kokena Yooba ire mbulu ku tana,

to kete malmalŋana kini ikam kat kom koi tana som.

29

19 Zin wal sananŋan na, tipas ketem pepe, mi motom berber pizin pepe.

Kokena tikam ma ŋgar ku isaana.

20 Pa kaimer zin ko irao timbot ambai na som.

Anutu ko iyembut swon ma timeete karau men, kembei lam ta tupunmeete na. ✡

30

21 O lutuŋ, mototo Yooba ziru king, mi leŋleŋ la kalŋan.

Mi zin wal ta so tizorzooro la Yooba ziru king kalŋan, na mbotmbot molo pizin.

22 Pa molo som to, wal ru tana tipamorsop zin wal zorzooroŋan pa pataŋana sa.

Mi zaala tabe tipasaana zin pa i, ina tuute som. ✡

Sua pakan kizin wal ŋgarŋan

23 Iŋgi sua pakan kizin wal ta len ŋgar ambaiŋana na.

Sombe iti lende uraata be tuurpe pataŋana kizin tomtom, na titiiri kat sua kizin. Kokena talae sorok kizin wal pakan. Pa ina mbulu ambai som.

24 Biibi ta so itirtiiri kat sua som, mi iso pizin wal ta tikamam ŋoobo mbulu na ta kembei: “Nio aŋre kembei leyom uunu sa isaana som.”

Na biibi ta kembei, iwal biibi ko keten malmal pini, mi tigiibi sua sananŋana pini.

25 Mi zin bibip ta tiurur kat kadoono pizin wal sananŋan ma ikot mbulu kizin,

inako timbot ambai, mi kampeŋana ki Anutu imbotmbot se kizin.

26 Sombe tomtom sa iso kat sua pu,

ina iswe i kembei ni torom ŋonoono mi iurur kat leleene pu.

27 Paaza lem koroŋ, kam uraata pa mokleene ma imap, mi po lem ruumu, mana woolo.

Naso niomŋan wal ku kombot ambai.

28 Sombe tipamender tomtom sa, na ŋgal sorok sua pini pepe,

mi kwom pakaam pepe.

29 Re: Kokena nu so ta kembei: “A buri! Mbulu ta ni ikam pio, ta iŋgi be kadoono aŋpokot.

Nio ko aŋkam mbulu raraate men pini, kembei ta ni ikam pio.” Na mbulu ta kembei, kam pepe. ✡

Mbulu kizin wal maolŋan

30 Aigule ta na, nio aŋwwa ma aŋla mi aŋre la pa tomtom ta mokleene mi baen lene kini.

Tomtom tana, ni maolŋana mi ŋgar somŋana.

31 Worwooro matanmatanŋan mi mbutmbuutu sananŋan ise pa mokleene kini mi ilol ma imap.

Mi siiri ta iliu lele kini tana na, borok su lene lup.

32 To aŋkam ŋgar pa mbulu ta aŋre na,

mi ŋgar tio ipet.

33 Iti sombe namanda mburanda pa uraata som,

mi tuurur matanda ri, tekenene lende ri, tombomboorende ri,

34 na molo som, to tusu ma tombot ŋoobo kat.

Koroŋ kiti ko imap kat, kembei tomtom kuumbuŋana sa iyo lup ma ila ne.

25

Sua tutŋana pakan ki King Salumo

1 Iŋgi sua tutŋana mi sua tooroŋan pakan ki King Salumo. Hezekia, king ta imborro lele pakaana ki Yudea na, wal uraata kan kini ta tibeede sua ti ise ro na.

2 Anutu, ni ikamam zaana biibi pa mbulu kini pakan ta turkeŋan na.

Mi zin king na, zan iwe biibi paso, tirao be tipeeze koroŋ turkeŋan. ✡ 3 Mbulu ta iwedet pa kar saamba, som sula kat toono leleene na, asiŋ irao iute? Som.

Mi ina raraate pa ŋgar ta imbotmbot la king leleene na. Tomtom toro sa irao iute na som.

4 Sombe tikam pat silba ka muk ma ila ne, to silba tana iŋgeeze,

mi tirao be tiurpe ma iwe koroŋ ambaiŋana.

5 Mi ina raraate men pizin wal sananŋan. Sombe tatatke zin pa king kereene uunu ma tila len,

to king ikam mbulu ndeeŋeŋana men mi peeze kini imbol. ✡ 6 Sombe mbotmbot raama king, na pakur itum pepe,

mi serseere be gaaba zin bibip pakan pepe.

7 Kokena kaimer king iseru ma la lem, to kom miaŋ biibi ila matan.

Tana mbotmbot mi namnaama. Sombe king itunu iboobu be sala kini, tona la. Zaala ta kembei, ina ambai ma ilip. ✡ 8 Sombe nu re waem sa ikam ŋoobo mbulu, na loŋa pamenderi ila zin bibip matan pepe. Mbot mi kam kat ŋgar muŋgu.

Pa sombe sua ku ila ma ambai som, mi waem tana ilip, nako kom miaŋ biibi.

Manako kam so? ✡ 9 Sombe nu niomru waem sa koŋooŋo, na koŋooŋo lak!

Mi re: Kokena kwom iyabakes pa wal pakan sua kizin turkeŋan. ✡ 10 Pa sombe zitun tileŋ, nako tipamiaŋu ma urum isaana kat.

Kaimer urum ko irao ambai mini na som.

11 Tomtom sa isombe iso sua ma sua kini itop la kat, na tere kembei ambai.

Ina kembei aigau milmilŋana ta tiurpe pa gol ma silba na. ✡ 12 Tomtom ta le ŋgar ambaiŋana na, isombe ipazal tomtom sa mi tomtom tana ileŋ la kalŋaana, na tere kembei ambai.

Ina tomini kembei aigau milmilŋana ta tiurpe pa gol na. ✡ 13 Sombe zin bibip tiŋgo mbesooŋo kizin tasa ma ila pa uraata sa, mi ni ikam kat uraata tana,

inako zin bibip kini lelen ambai kat mi tiso: “Ulei,”

kembei wal uraata kan ta keten su mi tiwin kan yok lomoŋana na. ✡ 14 Tomtom ta so ipakurkur itunu sorok pa kampeŋana kini, mi tamen ikamam koroŋ pizin tomtom som,

ina ni kembei miiri tiene ta igabgap ma imar ila ne, mi yaŋ sa isu som. ✡ 15 Sombe zin bibip ŋgar kizin imbol kat pa koroŋ sa mi nu lelem be tooro ŋgar kizin, na toombo be kam sua riŋariŋa men pizin.

Pa sombe nim gesges som, mi noknok men sua luumuŋana pizin, nako kam ma tileŋ la kalŋom. ✡ 16 Nu sombe ndeeŋe bigil suruunu, na win ma zaza pepe.

Kokena ipasaana kopom, to lulu.

17 Mi waem bizin ta kembena. Lala taparpaara pa ruumu kizin pepe.

Kokena pagesges zin, to kam ma lelen be tire u mini som.

18 Tomtom ta so iŋgal sorok sua pakaamŋana pa waene toro,

ina sua kini ko ipasaana waene toro tana kembei zaaba, buza, o peene lutuunu mataanaŋana. ✡ 19 Re. Sombe zoŋondo iyoyou, ko tarao be takan kini? Mi sombe kumbundu imbekes, ko tarao be temender se? Som.

Mi zin wal ta ndemeereŋan som na, ta kembena. Irao tapase pizin pa mazwaana ki pataŋana na som.

20 Mi parei? Sombe lele ilomo kat, mi waem sa ikoto i pa kawaala, mi nu la ma tatke pini, ko leleene ambai? Som.

Mi sombe lombo ise mbeete ku keteene, *

ko lelem ambai? Som kat!

Mi zin wal ta timbot la pataŋana leleene na, ta kembena. Sombe kalŋanda izalla mi tombombo lende mboe mi zin tileŋ, nako tapasaana lelen. ✡

21 Sombe kom koi sa peteli, na kam ka kini.

Mi so miri i, na kam ka yok. ✡ 22 Naso kami ma ka miaŋ biibi pa mbulu ta ni ikam pu na,

mi Yooba ikam lem kadoono ambaiŋana.

23 Sombe taŋgal sorok sua pakaamŋana pizin tomtom,

inako tapas keten mi zurun imbukmbuk piti, kembei ta re ipol mi ipei miiri ma duubu.

24 Sombe kusim inoknok zooroŋana mi iŋoŋooŋo, na mbotmbot raami lela ruumu leleene pepe.

Ambai be yooto ma wwa lem mat!

25 Sombe tomtom sa ileŋ uruunu ambaiŋana sa ta imbot lele molo mi imar,

nako ikami ma leleene ambai, kembei tomtom ta ikam uraata ma niini isaana mi iwin ka yok lomoŋana.

26 Sombe wal sananŋan tikamam mbulu sananŋana mi tomtom ndeeŋeŋana sa igedgeede zin men,

na ni kembei yok touŋana, som yok bukbukŋana ta imunmuundu ma isaana na.

27 Sombe tiwin bigil suruunu ma zaza, ina ambai som.

Mi sombe takam kinkiini be zanda iwe biibi, ina tomini ambai som.

28 Sombe tomtom sa irao be iyaraama itunu som,

na ni kembei kar ta ka siiri borok su lene, mi koroŋ sa imbot be ipakaala kan koi bizin mini som.

26

Mbulu kizin wal kankaanŋan ta tizorzooro

1 Iti tuute: Sombe lele ibayou, na irao ŋauŋau isu na som. Mi sombe yaŋpat isu pa mazwaana ki kini ŋgaamaŋana, inako ipasaana kini.

Ina raraate men pizin wal kankaanŋan ta tizorzooro na. Sombe tapakur zin, ina indeeŋe som. Pa kaimer zin ko tikam pataŋana piti. ✡

2 Sombe tomtom sa ikam ŋoobo mbulu sa som, mi tisuŋ sosor pini be Merere ipasaani, na suŋŋana tana ko irao ikam kosa sa pini na som.

Ina kembei man ta irie ma ila, mi le muriini sa be imbot pa na som.

3 Koroŋ ta boozomen kan uraata makiŋ. Re na, taballis zin hos pa. Mi wooro na, tuurur la bapolo kuzun bekena tapazal zin pa.

Mi teene ta kembena. Imbotmbot be tabalis zin wal kankaanaŋan pa! Naso tepei ŋgar kizin. ✡

4 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, pekel sua kizin talliŋana pepe.

Kokena nu we kembei ta zin. ✡

5 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, zem zin ma tizzo sua kizin talliŋana pepe. Re be pekel.

Kokena maane men, to nin se mi tindemeere sorok kembei tirao pa ŋgar.

6 Nu sombe ŋgo tomtom kankaanaŋana sa ma ila be iso kalŋom pizin wal pakan, nako kam pataŋana pa itum.

Ina kembei nu yembut itum kumbum ma ila ne. Pa ni ko ila ma itooro kalŋom, to ikam ma malmal ipet. ✡

7 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, sombe tikam sua tutŋana pizin tomtom, na asiŋ ko ileŋ la kalŋan? Som.

Sua kizin ko mburaana som, kembei tomtom ta kumbuunu imeete mi kolkol ma imbotmbot.

8 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tapakur zin pepe. Pa ina takam mbulu talliŋana tabe imiili piti mi ipasaana iti.

Ina kembei tembe ta tuurpe kat som, mi ka pat imiili ma ipetepaala ndomondo na!

9 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, sombe tikam sua tutŋana pizin tomtom, na tire zin. Pa sua tana ko imiili pa zitun!

Ina kembei tomtom ta iwin ma ikankaana, mi iteege wooro matanmatanŋana mi wooro tana iŋgal namaana.

10 Wal kankaanŋan ta tizorzooro na, mi zin wal ta tuute zin som na, tuur zin be tikam uraata piti pepe.

Mbulu tana kankaanaŋana kat, kembei tomtom ta iwenweene sorok zin tomtom pa peene lutuunu.

11 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, irao tizem mbulu kizin talliŋana ma imborene kat na som.

Kaimer ko tikam mini, kembei me ta ilulu, to imiili mi ikan luluŋana mini. ✡

12 Wal kankaanaŋan, ina ipata piti be tepei ŋgar kizin.

Mi tomtom ta so indemeere sorok kembei ni irao kat pa ŋgar, sombe totoombo be tepei ŋgar kini, nako tarao som kat.

Mbulu kizin wal maolŋan

13 Wal maolŋan, sombe toso zin be tila ma tikam uraata, nako tipandelndel sua piti ma tiso:

“Aiss, nio mburoŋ som. Pa laion biibi sa ko imbotmbot zaala ma iŋgi. Kokena imaŋga mi ikan yo!”

14 Wal maolŋan, sombe tikeene, na titortooro zin sala mbalia kizin, kembei kataama ta ilala mi imarmar.

15 Wal maolŋan na, tiŋgwol kat. Naman isula timbiiri leleene be tipei kan kini.

Mi naman ipata be tiur ila kwon!

16 Wal maolŋan tire zitun kembei tirao kat pa ŋgar.

Tipakurkur zitun ma tiso ŋgar kizin ilip pizin wal lamata mi ru ta len ŋgar na.

Mbulu ta ipeyei ŋoŋi

17 Tomtom ta so izeizei lene ŋoŋi kizin wal pakan,

ina ni kembei tomtom ta imbuulu me ki waene toro. Kozo ire i: Kokena me tana imaŋga mi ikani!

18-19 Tomtom ta so ikam sua pakaamŋana pa waene toro, mi kaimer isu mini mi iso: “A, kam ŋgar boozo pa sua tana pepe. Ina nio aŋkam ŋeu pu men.”

Na tomtom ta kembei, ŋgar kini italli kat. Ni kembei tomtom kankaanaŋana ta iwenweene sorok zin tomtom pa peene lutuunu tau timus koroŋ sananŋana ise mataana mi you ikanan la.

20 Tesegergeere you, to ikanan. Som, to imeete.

Mi ŋoŋi ta kembena. Sombe tomtom tininin kao pa som, nako karau men mi imap.

21 Tesegergeere you, to ikan ma biibi.

Mi zin wal ta tizorzooro pa sua na, ta kembena. Ko tikam ma ŋoŋi iwe biibi.

22 Zin wal ta tininin kao na, tomtom lelen pa sua kizin ilip, kembei kini namutŋana.

Mi tere iti. Pa sua kizin sananŋana tana ko isula kat lelende mi ipasaana ŋgar kiti.

Takan la sorok sua kizin tomtom pepe. Kokena tipakaam ti.

23 Tomtom ta so ikamam sua mbuyeeneŋana piti, mi tamen ŋgar sananŋana imbotmbot la leleene,

ina ni kembei kuuru ta tipot ndemeene ma imilmil kat, mi leleene na tiŋtiiŋgiŋana. ✡

24 Sombe itiŋan kanda koi bizin toso sua mi kalŋan ambai piti, na tendemeere zin pepe.

Pa ŋgar sananŋana sa ko imbotmbot la lelen.

25 Tana kom koi sa isombe ikam sua ambaiŋana pu, na kan la sua kini pepe.

Pa ŋgar sananŋan boozomen ta ko imbotmbot la leleene.

26 Ŋgar sananŋana ta imbotmbot la leleene na, ni irao iswe na som. Iturkewe.

Tamen kaimer, ŋgar kini sananŋana mi pakaamŋana kini ko ipet mat ma tomtom tiute. ✡

27 Tomtom ta so ikel naala pizin wal pakan, nako itunu itop sula.

Mi tomtom ta so ipatimbil pat bekena ipasaana waene bizin pakan, inako pat tana ipili. ✡

28 Tomtom ta so iurur koi pizin tomtom, nako ikam sua pakaamŋana pizin bekena ipasaana zin.

Mi zin wal ta kwon imbesmbeeze piti sorok na, tere iti pizin. Pa zin ko tipasaana iti.

27

1 Koroŋ tabe kam pa kaimer i, na pakur itum pa pepe.

Pa mbulu tabe ipet i, ina nu ute som. ✡

2 Sombe wal pakan tiwe kwom mi tipakuru, ina ambai.

Mi nu na, kam mbulu pakurŋana ma wit itum urum pepe. Pa ina mbulu ambai som. ✡

3 Pat ma magargaara na, koroŋ pataŋan. Tabaada na, ipata.

Mi wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, ta kembena. Sombe tipagesges iti, ina pataŋana biibi kat be tabaada.

4 Mbulu ki ketende malmal mi ketende ibayou kat, ina ambai som. Pa sombe tomtom tipas ketende, inako tumuŋai zin som, mi teseseeze matan.

Tamen mbulu ki matanda mburmbur, ina sananŋana ma ilip. Re sombe tomtom toro imbuuru ila ki waene, ko rao mender su kereene uunu? Som! ✡

5 Waende sa isombe ikam ŋoobo mbulu mi iti tuur kat leleene pini, na tamaane pepe.

Mbulu ki tozzo katkat sua pizin tomtom mi tapazalzal zin, ina ambai ma ilip.

6 Kom koi, ni irao ikam mbulu ambaimbaiŋan boozomen pu, bekena ipakaamu mi ikam lelem.

Mi torom ŋonoono ta iurur kat leleene pu, na ni ko iyaamba katu mi ipazalu. ✡

7 Tomtom ta so ikan kini ma kopoono bok, nako leleene be ikan kini mini som. Koroŋ ambaiŋana kat tomini kembei bigil suruunu, ni ko leleene pa som.

Mi tomtom ta so peteli, na irao ipeleele kini sa na som. Kini sananŋana tomini, ni ko leleene pa mi ire kembei kini namutŋana.

8 Tomooto ta so izem ruumu mi wal kini ma timboren, mi ila ma iwwa le sorok,

ni kembei man ta izem ŋgini kini raama lutuunu bizin ma timbot, mi irie ma ila lene pa lele pakaana toro.

9 Ŋgere mi koroŋ pakan ta kuzinŋan na, sombe tusuulu kulindi pa, ina ikamam ti ma nindi se mi lelende ambai.

Mi torondo bizin ta kembena. Sombe tiuulu iti pa ŋgar ambaimbaiŋan pakan, ina ikam ti ma lelende ambai.

10 Itum torom bizin ziŋan tomom toroono bizin na, pizil ndemem pizin pepe.

Mi sombe pataŋana sa indeeŋu mi toŋmatiziŋ ku timbotmbot molo, na la kizin pepe. Koŋuru zin wal ta timbotmbot kolouŋana pu na. Pa zin ko tikam ulaaŋa biibi pu ma tilip pizin toŋmatiziŋ ku ŋonoono. ✡

11 O lutuŋ, motom iŋgal be swe ŋgar ambaiŋana men pizin tomtom. Naso kam ma leleŋ ambai.

Mi zin wal ta tigiibi sua repiiliŋana pio, sombe tire mbulu ku, nako sua kizin imap.

12 Tomtom ta so le ŋgar, na irao iur itunu ila zaaba kwoono sorok na som. Sombe ikilaala kembei pataŋana be ipet, na loŋa men mi iru zaala be iko pa.

Mi zin wal ta len ŋgar biibi som na, tila men. Tabe tindeeŋe pataŋana. ✡

13 Waem sa, sombe imbuk sua pa tomtom toro ta ni iute i som na ma iso: “Sombe nu rao be kot mbun ku som, na nio ko aŋmender pu mi aŋkot.” Ina ni ikam mbulu kankaanaŋana kat.

Tana sombe ni iso pu be kam mbulu raraate men pini, na ndemeeri pepe. So pini be ikam koroŋ kini pakan ma imar imbot ku. Beso ni ikot som, to koroŋ kini tana iwe lem.

14 Sombe waem sa ikenne, mi mbeŋbeŋŋana mi nu la kini ma kalŋom izalla mi kam mankwoono pini, ko leleene ambai? Som.

Ko kam ma keteene malmal kembei ta piri sua sananŋana pini.

15 Sombe kusindi bizin tinoknok zooroŋana mi tiŋoŋooŋo, inako tikam ma mbotŋana kiti isaana,

kembei ruumu ta ka kooto sumbunsumbun, mi yaŋ itoptop su ruumu leleene na. ✡

16 Zin moori ta kembei, tayaraama zin, na tarao som.

Ina kembei totoombo be teteege miiri, som koroŋ sipirpirŋana.

17 Sombe totwooro buza, na tere ka pail ta tiurpe pa ain na. Pa ain men ta irao ikam uraata pa ain.

Mi ina raraate men piti tomtom. Bela taparuluulu iti pa ŋgar mi taparpazalzal ti, tona takam ma mbulu kiti iŋgeeze.

18 Tomtom ta so imborro kat ke fik, nako ikan ka ŋonoono.

Mi zin mbesooŋo ta kembena. Sombe timboro kat uraata ta zin bibip kizin tiur la naman, nako zan iwe biibi. ✡

19 Iti sombe lelende be tere ruŋgundu, na titiiri itundu ila yok.

Mi sombe lelende be tuute iti tomtom pareiŋanda, na tere mbulu tau tomtom tikamam piti na. Pa ina iswe iti.

20 Meeteŋana ikam wal boozomen kek. Tamen imap zen.

Mi iti tomtom ta kembena. Takam lende koroŋ boozo kek. Tamen toso: “Iŋgi irao zeen.” ✡

21 Tomtom tinenne gol ma silba, bekena tiute: Gol ma silba tana ambaiŋan som sananŋan?

Mi iti tomtom ta kembena. Sombe tomtom tipakur ti, tona teswe itundu: iti pareiŋanda.

22 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tirao be tizem mbulu kizin talliŋana na som.

Sombe tupun zin ma ruŋgun isaana, ina tomini irao ikam zin ma tizem na som.

Matanda iŋgalŋgal uraata kiti. Naso tombot ambai

23 Motom pizin mbili ku mi mboro zin ma timbot ambai.

24 Pa pat ma koroŋ ku pakan ko irao imbot ma alok na som.

Mi king ziŋan zin bibip pakan ta kembena. Ko irao tikam peeze ma alok na som.

25-26 Tana ndemeere zin pepe. Mboro kat zin mbili ku. Beso mbutmbuutu ise pa abal zilŋanzilŋan, mi mazwaana ki yembutŋana ipet, mi tomtom tiur mbutmbuutu ilae pizin mbili be tikan, na mbili ku tana ko tipeebe ma boozo.

Mi sipsip ma mekmek ku ko tiwe zaala pu be kam lem mburu, toono, ma koroŋ pakan.

27 Nu ko irao kam ŋgomo pa tui kizin mekmek ku,

mi niomŋan wal ku mi zin mbesooŋo moori ku kombotmbot se ka pat.

28

1 Wal sananŋan mbulu kizin, ta ipakoikoi zin. Tana tomtom tiketoto zin som, mi tikowo len sorok.

Mi wal ndeeŋeŋan na, timototo som. Timendernder mbolŋana kembei ta laion.

2 Lele sa, sombe ka tomtom bizin wal zorzooroŋan, nako tizirziiri zin peeze kan kizin kolouŋana kolouŋana.

Mi tomtom ta so le ŋgar ambaiŋana mi ikilaala mbulu iŋgoi ta ambai ma ilip, nako ikam ma koroŋ ta boozomen iloondo ambai. ✡

3 Biibi ta so ikototo zin wal sorrokŋan,

ina ni kembei yaŋpat ta isu mi ipasaana kini.

4 Zin wal ta tipakurkur zin wal sananŋan na, tiswe kembei tipizil ndemen pa tutu ki Anutu kek.

Mi zin wal ta matan iŋgalŋgal tutu kini mi titoto, na tikamam uraata be tikoto zin wal sananŋan.

5 Wal sananŋan tikilaala mbulu ndeeŋeŋana som.

Mi zin wal ta tikamam kinkiini be tiute Yooba mibe timbot kolouŋana pini na, tiute mbulu ndeeŋeŋana ma imap.

6 Tomtom sorokŋana ta so ipa pai kini ma ambai men,

na ilip pizin mbio uunu ta tipaŋobŋoobo pa zaala ambaiŋana na. ✡

7 Sombe lutundu bizin matan iŋgalŋgal tutu mi titoto, ina iswe kembei ŋgar kizin ipet kek.

Mi sombe pikin sa igabgaaba zin wal tau tiwirri pat ma koroŋ kizin pa koroŋ soroksorok men, ina ni ipamiaŋ tamaana.

8 Sombe tomtom tikam mbun mar kiti, na toso pizin be tipekel raama gegeene biibi pepe.

Pa pat ta so tondou pa zaala ta kembei, na Anutu ko itatke piti, mi ikam pizin wal ta tikampewe zin wal sorrokŋan na. ✡

9 Tomtom ta so izezeeze talŋaana pa tutu,

na Anutu ko leleene be ileŋ suŋŋana kini ri sa som. ✡

10 Tomtom ta so ipakamkaam zin wal ndeeŋeŋan mi iyaryaaru zin be tito zaala sananŋana, nako itop la itunu kilis kini.

Mi zin wal ta so tipa pai kizin ma ambai men, nako tikam len matamur ambaiŋana. ✡

11 Zin mbio uunu nin se ma tindemeere sorok kembei zin len ŋgar biibi.

Tamen zin wal sorrokŋan ta ŋgar kizin ipet kek na, tikilaala mbulu ta zin mbio uunu tikamam.

12 Sombe wal ndeeŋeŋan tilip pa kan koi bizin, na tomtom lelen ambai kat mi menmeen zin biibi.

Mi sombe wal sananŋan timaŋga be tikam peeze, na tomtom tiru zaala be tike pizin. ✡

13 Tomtom ta so iwatkaala sanaana kini, na mboti kini ko irao ambai kat na som.

Mi sombe tomtom sa iswe sanaana kini mi izem, nako Anutu leleene isaana pini mi imuŋai i. ✡

14 Tomtom ta so imototo Anutu mi mataana iŋgalŋgal itunu, nako leleene ambai mi kampeŋana ki Anutu imbotmbot se kini.

Mi tomtom ta so ŋgar kini imbolmbol se pa mbulu ki zooroŋana, na ni ko indeeŋe pataŋana. ✡

15 Sombe tomtom sananŋana sa ikamam peeze mi ikototo zin wal sorrokŋan,

ina ni kembei laion ta kalŋaana izalla, o bea ta ilonloondo ma ila be ikan tomtom.

16 Biibi sa isombe ikototo sorok zin wal ta timbot la ni kopo mbarmaana, ina iswe i kembei ŋgar kini ipet zen.

Mi sombe biibi sa iurur koi pa mbulu ki watkeŋana, na ni ko imbot ambai su toono ma molo. ✡

17 Tomtom ta so ipun tomtom toro ma imeete, na kaimer ko irao mbuleene su kat na som.

Ko imototo mi leleene ipata pa mbulu kini tana ma irao meeteŋana kini.

Mi ko irao ikam le gaabaŋana sa be ipomboli na som. ✡

18 Tomtom ta so ipa pai kini ma ambai men, nako Anutu itatke i pa pataŋana kini.

Mi tomtom ta so ipaŋobŋoobo pa zaala ambaiŋana, nako molo som to imeete ma isula lene Andewa. ✡

19 Tomtom ta so ikamam uraata pa toono kini, nako irao kat pa ka kini.

Mi zin wal ta tilala pa koroŋ soroksorok ta ŋonon somŋan i, nako tisu ma timbot ŋoobo kat.

20 Tomtom ta so izzo sua ŋonoono men mi itoto sua kini mbukŋana, nako indeeŋe kampeŋana biibi.

Mi zin wal ta gorgori tirru zaala pakaamŋana sa be karau men mi tindou len koroŋ boozo, na Anutu ko irao ileele zin na som. Zin kola tire kadoono pa mbulu kizin. ✡

21 Sombe iti lende uraata be tiurpe pataŋana kizin tomtom, mi talae kizin wal pakan, ina mbulu ambai som. Bela takam mbulu raraate men pizin wal ta boozomen.

Tamen zin bibip pakan ta titirtiiri sua i, sombe tomtom tikam len koroŋ rimen ŋonoono, nako tilae kizin mi tiuulu zin pa sua kizin. ✡

22 Zin wal ta matan konŋan na, tirru zaala be karau men mi tindou len koroŋ boozo.

Mi tikilaala som. Zaala ta titoto na, kaimer ko ikam zin ma tisu ma timbot ŋoobo.

23 Nu sombe yaamba tomtom sa bekena pazali,

na kaimer ni ko leleene ambai pu ma ilip pizin wal ta kwon imbesmbeeze pini sorok na. ✡

24 Tomtom ta so ikam kuumbu pa tamaana ma naana, mana kaimer isu mi iso: “Nio aŋkam ŋoobo mbulu sa som.”

Na ni kembei igabgaaba zin wal ta tikamam zigzik na. ✡

25 Zin wal ta matan koroŋŋan na, tipasansaana tomtom lelen, mi tikamam ma ŋoŋi iwedet.

Mi tomtom ta so ipase pa Yooba, nako imbot ambai mi itum kat.

26 Tomtom ta so ipase pa itunu, na ikankaana kat.

Mi tomtom ta so itoto zaala ki ŋgar ambaiŋana, na pataŋana sa ko irao ipasaana kati na som. ✡

27 Tomtom ta so irairai koroŋ kini pakan pizin wal sorrokŋan, nako irao iru zalaana pa koroŋ sa som.

Mi tomtom ta so irre zin men, mi iuluulu zin som, nako tigiibi sua sanaŋan boozo pini. ✡

28 Sombe wal sananŋan timaŋga be tikam peeze, na tomtom tiru zaala be tike pizin.

Mi sombe wal sananŋan timeete ma tila len, inako zin wal ndeeŋeŋan timasak ma tiwe boozo. ✡

29

1 Tomtom ta so imbelmbel sua pazalŋana leŋŋana, mi tamen inoknok men zooroŋana,

nako lwoono sa to pataŋana biibi ipasaani. To zaala sa be imbot ambai mini na som.

2 Sombe wal ndeeŋeŋan timasak ma tiwe boozo, to tomtom menmeen zin mi lelen ambai kat.

Mi sombe wal sananŋan tikamam peeze, na tomtom lelen ipata mi tikaraŋesŋeeze.✡

3 Pikin sa, sombe leleene ilip be ikam le ŋgar ambaiŋana, nako ikam ma tamaana leleene ambai kat.

Mi pikin ta so igabgaaba zin moori zaala lwoono kan, nako ipasaana koroŋ ki tamaana.✡

4 King ta so ikamam mbulu ndeeŋeŋana men, nako ipombol zin tomtom be tikam mbulu ambaiŋana, mi lele kini imbot ambai.

Mi king ta so mata koroŋŋana mi isombe tomtom tiŋgiimi i, tona iuulu zin, nako ikam ma lele kini isaana.✡

5 Tomtom ta so kwoono imbesmbeeze pa waene toro,

na iurpewe kilis pini be ikeeni.

6 Zooroŋana kizin wal sananŋan ko iwe kilis pizin mi ipasaana zin.

Mi wal ndeeŋeŋan na, zin lelen ambai men mi tilonloondo ma tila pa zaala ambaiŋana.

7 Wal ndeeŋeŋan tikamam ŋgar biibi pizin wal sorrokŋan, mi lelen be tikam ŋoobo zin som.

Mi wal sananŋan na, tikamam ŋgar pa koroŋ ta kembei som.

8 Zin wal ta tipakurkur zitun mi tirepilpiili ŋgar ambaiŋana na, tipesese zin tomtom be tipasaana kar.

Mi zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, tipalumluumu tomtom lelen bekena keten malmalŋana kizin imap.

9 Tomtom ta le ŋgar ambaiŋana na, isombe ipamender tomtom kankaanaŋana sa pa sua,

nako tomtom kankaanaŋana tana kalŋaana izalla mi ikam sua repiiliŋana boozo pini. Irao iur niini na som.

10 Zin wal ta tipa pai kizin ma ambai men na, wal ta tikamam zaaba pizin tomtom tiurur koi pizin.

Mi wal ndeeŋeŋan na, tikamam kinkiini be tiuulu zin ma timbot ambai.

11 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, tirao be tiyaraama keten malmalŋana kizin som. Tizzwe ma imbot mat.

Mi tomtom ta le ŋgar ambaiŋana na, ni iyaramraama itunu.

12 Tomtom peeze kana sa isombe ileŋleŋ la sua pakaamŋana,

na wal uraata kan kini ko timap ma tiwe wal sananŋan.

13 Wal sorrokŋan mi zin bibip ta tiseseeze tomtom matan na, zin raraate som. Mi koroŋ tamen ta ilup zin:

Yooba ipayaryaara zin mi ikiskis zin, ta timbot matan yaryaara.✡

14 King ta so iurpewe pataŋana kizin wal sorrokŋan ma indeŋdeeŋe men,

na peeze kini ko imbol ma imbotmbot.

15 Sombe tabalis zin tomtom mi tapazal zin, nako tikam len ŋgar ambaiŋana.

Mi sombe tezem pikin sa ma inoknok mbulu sananŋana, na kaimer ni ko ipamiaŋ naana.✡

16 Sombe wal sananŋan timasak ma tiwe boozo, na mbulu sananŋana ko ipet ma iwe biibi.

Tamen kaimer wal ndeeŋeŋan ko tire kat ki matan ta kembei: Wal sananŋan ko tisu ma mburan imap.

17 Pazal lutum. Naso lelem ipata som mi mbotmbot raama menmeenu.

Pa ni ko ikamu ma lelem ndabok kat.

18 Sombe Anutu kwoono bizin tizzwe sua kini som, nako tomtom timaŋga mi tikam mbulu bozboozo. Pa koroŋ sa be iyaraama zin mini som.

Mi tomtom ta so mataana iŋgalŋgal tutu ki Anutu mi itoto, nako leleene ambai mi kampeŋana ki Anutu imbotmbot se kini.

19 Nu sombe so sua men pa mbesooŋo ku, nako rao urpe mbulu kini na som.

Ŋonoono, sua ni ileŋleŋ. Mi ko irao ikan la na som. Bela nu balisi, tona ileŋ la kalŋom.

20 Wal kankaanaŋan ta tizorzooro na, ipata pizin be titooro mbulu kizin.

Mi tomtom ta so ikam kat ŋgar som, mi iwirri sorok sua, nako ipata kat pini be itooro mbulu kini.✡

21 Sombe mbesooŋo ku naŋgaŋŋana mi kwom ikanani pa uraata som,

na kaimer ni ko irao ikam kat uraata som, mi ikam pataŋana pu.

22 Tomtom ta so keteene bayouŋana, nako ipeyei ŋoŋi boozo,

mi itunu ikamam sanaana boozo.

23 Mbulu ki tapakurkur itundu ko ikam ti ma kanda miaŋ.

Mi sombe tomtom sa ikototo itunu mi imbesmbeeze pizin tomtom, ina zaala tabe zaana iwe biibi.✡

24 Nu sombe gaaba tomtom toro pa mbulu ki kuumbu, na ur itum ila pataŋana.

Pa kaimer, sombe tipamenderu, mi tiso pu be so kat sua ŋonoono ila Anutu mataana, nako kam so? Pa sombe swe mbulu ku tana, nako tiur kadoono pu. Mi sombe watkaala, nako Anutu itunu keteene malmal pu mi ipasaanu.

25 Mbulu ki tomototo zin tomtom ko iwe kilis piti.

Mi tomtom ta so ipase pa Yooba, na Yooba ko mataana pini mi imboro i ma imbot ambai. Irao koroŋ sa ipasaani na som.✡

26 Wal boozomen tirru zaala be tila tire zin peeze kan. Pa tiso ko zin tiuulu zin pa pataŋana kizin.

Mi tundu ŋonoono na Yooba. Pa ni ta iuluulu kat iti pa pataŋana kiti.

27 Wal ndeeŋeŋan lelen pizin wal sananŋan ri sa som.

Mi wal sananŋan ta kembena. Lelen pizin wal ta titoto zaala ambaiŋana na ri sa som kat.

30

Sua pakan ki Agur

1 Iŋgi sua ki Agur ta Yake lutuunu na. Ŋgar taiŋgi, Anutu iswe pini.

Ni iso ta kembei: “O Anutu, nio niŋ isaana kek.

Ŋonoono kat, iŋgi niŋ isaana ma mburoŋ imap kat.

2 Nio ti, kembei tomtom som. Pa leŋ ŋgar ri sa som kat.

Wal boozomen ta timbotmbot toono na, ŋgar kizin ilip pio.

3 Nio, tipaute yo pa ŋgar ambaiŋana som.

Mi Anutu potomŋana na, aŋute kati som.

4 Lak, asiŋ ta isala saamba, mi isu mini be iso ka sua?

Mi asiŋ ta ikiskis miiri ila namaana keteene,

mi iurur yaŋ ilala miiri tiene?

Asiŋ iur toono ka seŋgaaŋa ta boozomen?

Ni zaana asiŋ, mi lutuunu zaana asiŋ?

Sombe nu ute, na so yo lak!

5 Anutu sua kini ta boozomen na, totoombo ma tikilaala kek: Ina ŋonoono men.

Mi zin wal ta tipase pini be iporoukaala zin na, ni iwe siŋgiao pizin. ✡

6 Re: Kokena pagaaba sua ku ila raama sua kini,

to ni iyaambu, mi tomtom tiso nu kwom pakamkaamŋom. ✡

7 O Yooba, koroŋ ru ta nio leleŋ be aŋwi u pa.

Mazwaana ta aŋbotmbot su toono na, ruutu koroŋ ru taiŋgi pio pepe.

8 Mbulu boozomen ta pakamkaamŋan mi ŋonon somŋan na, ziiri ma timbotmbot molo pio.

Mboro kat yo. Kokena leŋ koroŋ som mi aŋbot ŋoobo, som leŋ koroŋ boozo mete. Kam koŋ kini ta irao yo. ✡

9 Pa sombe leŋ koroŋ boozo mete, nako aŋpizil ndemeŋ pu mi aŋrepiilu ma aŋso: “Yooba, ni asiŋ?”

Mi sombe leŋ koroŋ som mi aŋbot ŋoobo, nako aŋkam kuumbu mi aŋpamiaŋ Anutu tio zaana.

10 La ki biibi sa ma ŋgal sorok sua pa mbesooŋo kini pepe.

Kokena mbesooŋo tana ileŋ, to isuŋ Anutu be ipasaanu.

Pa nu uunu ku.

Wal pakan ta tembel zin kek

11 Tomtom pakan, zin tizuŋzuŋ Anutu be ikampe nan bizin som,

mi tigibgiibi sua sananŋan boozomen pa taman bizin.

12 Mi wal pakan na, tire zitun kembei mbulu kizin iŋgeeze men.

Tamen mbulu kizin pakan ta tikamam ki keŋana na, sananŋana kat. Iŋgeeze som.

13 Mi tomtom pakan na, tipakurkur zitun,

mi matan pasom waen bizin pakan ma tau!

14 Mi wal pakan na, kwon kembei ta buza. Sua kizin ipasansaana kat zin wal sorrokŋan ta timbotmbot raama pataŋana na,

Pa tisombe tipambiriizi zin ma timap kat pa toono.

15 Wal pakan, zin kembei ta ndeeme i.

Pa gorgori tizzo ta kembei: “Kam leŋ koroŋ. Kam koŋ koroŋ.”

Koroŋ paŋ, ta gorgori tizzo ta kembei: “Iŋgi amkam irao zeen.”

16 Koroŋ ta kembei: Meeteŋana, zin moori ta kopon somŋan, toono ta ka yok somŋana mi ikerekere na, mi you.

17 Tomtom ta so mata pasom tamaana, mi irepilpiili naana mi izorzooro la kalŋaana, na meeteŋana kini ko ambai som kat, mi irao titwi i na som.

Putuunu ko imbot mat mi man aŋkor timar ma tipai mata kutuluunu mi tikan!

18-19 Mbulu tel ta tipa ndel kat.

Aŋkam ŋgar pa ma aŋrao som.

Mbulu ki manboŋ ta irie pa maŋaanaŋana na,

mbulu ki mooto ta iwwa se pat na,

mi mbulu ki wooŋgo ta ikowo pa tai na.

Mi toro ta iwe paŋ pa na, ina mbulu tau zin naŋgaŋ ma tamuriŋriŋ tikamam. Aŋkam ŋgar pa ma aŋrao som kat.

20 Mbulu kizin raraate kembei zin moori tau timololo ula ka tutu na.

Pa zin kembei tikan kini, to timus kwon ma tiso: “Niam ti amkam ŋoobo mbulu sa som.”

21 Mbulu paŋ ta iwedet su toono, mi tamen irao pa iti tomtom ŋgar kiti som.

Tere na, tumurur pa.

22 Ta na, mbulu tau mbesooŋo sorok iwe king.

Mi iwe ru pa na, mbulu tau wal kankaanaŋan timbot ambai mi tirao kat pa kan kini mi len koroŋ.

23 To iwe tel pa na, mbulu tau moori sa iwoolo, mi tamen kusiini iurur leleene pini som.

Mi iwe paŋ pa na, mbulu tau mbesooŋo moori sa ikam moori ta imborro i na muriini ma iwe biibi pini.

24 Koroŋ munmun paŋ ta timbotmbot toono, mi len ŋgar biibi kat. Koroŋ ta kembei:

25 Ta na, moolo. Pa zin len mburan biibi som.

Tamen mazwaana ki zoŋ na, tikamam uraata biibi bekena tindoundou kan kini. Beso yaŋ imar ma lele isaana, to kan kini imbotmbot. Tiru zalan som.

26 Mi iwe ru pa na, moozo. Pa zin tomini len mburan biibi som.

Tamen gorgori tirru len lele be tike lela mi timbot ambai.

27 Mi iwe tel pa na, siizi pakan. Pa zin len king sa som.

Tamen sombe tipa, na tiparto zin mi tipa raraate men.

28 Mi iwe paŋ pa na, ŋguloŋ. Pa ina koroŋ musaana. Irao teteege pa namanda.

Tamen timbotmbot lela ruumu bibip kizin king tomini.

29 Mi koroŋ paŋ ta tizarra kan mbooro mi tiwwa. Tana lelende be terre lende.

30 Ta na, laion. Pa ni mburaana biibi ma ilip pa koroŋ boozomen ta tiwwa pa toono na.

Tana kosasa irao ikami ma iko na som.

31 Mi iwe ru pa na, man tatariigi ta iwwa.

To iwe tel pa na, mekmek.

Mi iwe paŋ pa na, king ta iwwa raama zin malmal kan kini.

32 Sombe nu kamam ŋgar be kam mbulu kankaanaŋana mi pakur itum, som lelem iurur pa mbulu sananŋana, na ambai be so sua sa pepe.

Maane men, mi zem ŋgar pa mbulu tana.

33 Sombe totooro tui, nako iwe bata.

Mi sombe tumbuulu tomtom sa kuzuunu, nako takam ma siŋ isu.

Mi sombe tapamalmal tomtom keten, nako takam ma malmal ipet!

31

Sua ki King Lemuel

1 Iŋgi sua ki King Lemuel. Ŋgar taiŋgi, Anutu iswe la ki Lemuel naana, mi naana kadoono ikam la kini.

2 O lutuŋ, nom ŋonoono ta nio i. Indeeŋe ta nu mbotmbot men lela kopoŋ leleene na, aŋbuk sua pa Anutu be aŋuru ma we ni lene.

Tana kozo ŋgun talŋom pa sua tio ti.

3 Re: Kokena pasaana koroŋ ku pizin moori mi zem mburom pizin.

Pa ina zaala ta ipasansaana king boozomen ma tizanzaana pa i.

4 O Lemuel, motom iŋgal. Zin wal ta tikamam peeze na, yok mbolŋana irao ipasiksik ŋguren na pepe.

5 Kokena tiwin, to matan mbeleele tutu ta imbot pataaŋa kek na,

mi tiurpe kat pataŋana kizin wal sorrokŋan som.

6 Yok mbolŋana mi baen, ina king koroŋ kizin som.

Ina koroŋ kizin wal ta tikamam be timeete i, mi zin wal ta lelen ipata kat ma timbotmbot.

7 Pa zin wal ta len koroŋ som ma timbot ŋoobo, mi zin wal ta lelen ipata kat na, tiwinin bekena matan mbeleele pataŋana kizin.

8 Zin wal ta tirao be tiporoukaala zitun som na, sombe tomtom tikam ŋoobo zin, na nu maane pepe. Maŋga mi so sua bekena uulu zin.

Zin wal ta timbotmbot raama pataŋana na, mender pizin mi urpe pataŋana kizin ma indeeŋe men.

9 Tana sombe tomtom timbotmbot raama pataŋana mi tiru zalan na, nu maane pepe. Maŋga mi so sua bekena uulu zin.

Mender pizin, mi urpe pataŋana kizin ma indeeŋe men.

Mbulu ki moori ambaiŋana

10 Sombe tomooto sa leleene be iwoolo, mi indeeŋe moori ŋonoono ta ikamam kat mbulu, na ni ikam le koroŋ ambaiŋana kat.

Zin moori ta kembei tilip pa pat milmilŋan ta kan kadon bibip i. Tamen zin boozo som. Ko tendeeŋe zin la ki parei? ✡ 11 Moori ta kembei na, kusiini ko irao ipase pini kat.

Mi ni ko iuulu kusiini be ikam koroŋ ndabokbokŋan boozo. ✡ 12 Mazwaana ta imbotmbot su toono, na ikamam mbulu ambaiŋana men pa kusiini.

Irao ikam mbulu sananŋana sa pini na som.

13 Ni moori nama mosŋana. Irao iurpe sipsip rumuunu mi koroŋ pakan ma iwe mburu be tomtom tizeebe zin pa.

Mi ni mata seŋana, mi ikamam uraata raama menmeeni.

14 Ni kembei wooŋgo ta ilala lele molo mi ikamam koroŋ popoŋan ma timar.

Pa ilala irru kini matakiŋa bekena ikam pa wal kini.

15 Mbeŋbeŋŋana mi ni imaŋgaŋga be iteege you pa wal kini,

mi iurur zin mbesooŋo moori kini pa uraata.

16 Ni irru toono ambaimbaiŋan be iŋgiimi ma iwe lene.

Mi iŋgiimi toono tana pa pat ta ikamam pa uraata kini na, mi ipaaza ke baen isula.

17 Ni maolŋana som.

Ni moori uraataŋana.

18 Mburooŋo ta ni ikamam na, isipirpir som. Ire kembei iurur ŋonoono.

Mi lam kini na, imetmeete som. Pa ni ikamam uraata pa mbeŋ tomini.

19 Ni iurpewe koroŋ pakan be isese ma iwe mburu.

20 Mi iwelweele namaana mi irairai koroŋ pakan pizin wal sorrokŋan.

Mi zin wal ta timbotmbot raama pataŋana na tomini, ni iuluulu zin.

21 Sombe lele isaana, na ni irao ikam ŋgar boozo pa na som. Pa iparaŋraŋ wal kini len mburu pataaŋa kek.

Wal kini tizebzeebe zin pa mburu ambaimbaiŋan men.

22 Tana irao nin tekteege pa mbeŋ som. Pa ni iurpewe len mburu be tikototo zin pa.

Mi ni itunu na, izebzeebi pa mburu ndabokbokŋan ta kan mos ambaimbaiŋan na.

23 Tomooto ta so iwoolo moori ta kembei, isombe ila ma ziŋan zin kolman tilup zin pa sua, nako tomtom len ŋger pini, mi tire i kembei tomtom ŋonoono.

24 Moori ta kembei, ni isese mburu ambaimbaiŋan mi ikamam ŋgomo pa.

Mi iurpewe pus bekena tomtom tiŋgiimi mi tila tikam ŋgomo pa.

25 Mbulu kini ŋgeezeŋana ta iwe aigau pini, mi ikam ma tomtom tipakuri ma tiso ni moori ŋonoono.

Mi mbulu tabe ipet pa kaimer i, na ni imototo som. Pa mbulu pareiŋana ta so ipet, na ni ko imender mbolŋana.

26 Ni izzo sua raama ŋgar.

Mi ipaute wal kini be tiurur kat lelen pa Anutu mi zin tomtom.

27 Ni imborro kat ruumu kini.

Irao imbomboorene mi ikam mbulu kembei ta wal maolŋan na som. Ikamam kat uraata.

28 Moori ŋonoono ta kembei na, lutuunu bizin ko lelen ambai pini mi tipakurkuri.

Mi kusiini tomini ko iwidit uruunu ma iso ta kembei:

29 “Moori boozomen tirao pa mbulu.

Mi nu na, lip kat pizin.”

30 Tana moori ruŋgun, som mbulu kizin pakan ta ikamam zin tomooto lelen, na takam ŋgar pa pepe. Pa ina koroŋ ŋonoono som. Imbot rimen mi imap.

Mi moori ta so imototo Yooba mi ileŋleŋ la kalŋaana, to tapakuri. ✡ 31 Pa ni ikamam kat mbulu. Tana iti tapakuri pa uraata ta ni ikamam na,

mi tiwit uruunu ila iwal biibi matan, to indeeŋe.

✡ 1:7: Kam 20:20; Mbo 111:10; Tut 9:10

✡ 1:8: Tut 6:20, 19:20

✡ 1:9: Tut 4:9, 19:20

✡ 1:10: Tut 16:29

✡ 1:16: Ro 3:15

✡ 1:19: 1Tim 6:10

✡ 1:20: Tut 8:1-3

✡ 1:26-27: Mbo 2:4+

✡ 1:28: Mbo 18:41+

✡ 1:31: Tut 14:14; Ga 6:7

✡ 1:33: Mbo 112:8

✡ 2:3: Yems 1:5

✡ 2:5: Pil 3:10

✡ 2:7: Mbo 84:11

✡ 2:8: Mbo 1:6, 18:25, 91:3-7

✡ 2:16: Tut 6:24, 7:5

✡ 2:18: Tut 5:5, 7:27

✡ 2:21: Mbo 37:9; Mt 5:5

✡ 3:3: Tut 6:21, 7:3

✡ 3:7: Tut 28:26; Ro 12:16

✡ 3:9: Kam 23:19

✡ 3:11: Ibr 12:5-7,10; Tur 3:19

✡ 3:12: Tut 13:24

✡ 3:14: Mbo 19:10, 119:72,127; Tut 8:10+

✡ 3:15: Mt 13:45

✡ 3:16: Tut 4:10, 8:18, 9:11, 10:27, 22:4

✡ 3:18: Un 2:9; Tut 11:30; Tur 2:7

✡ 3:19: Mbo 136:5

✡ 3:23: Mbo 37:24; Tut 4:12

✡ 3:24: Mbo 4:8, 91:5+; Tut 6:22

✡ 3:25: Mbo 112:7+

✡ 3:27-28: Ŋgo 9:36; Ga 6:10; 1Yo 3:17-18

✡ 3:31: Mbo 1:1, 37:1,7; Tut 4:14-15

✡ 3:32: Mbo 101:4, 25:14

✡ 3:34: 1Pe 5:5+; Yems 4:10

✡ 4:1: Tut 1:8, 13:1

* 4:6: Pa ina ko iuulu be mbotmbot molo pa mbulu sananŋana.

✡ 4:7: Mt 13:45,46; Tut 23:23

✡ 4:10: Tut 3:16+

✡ 4:14-15: Mbo 1:1, 17:4-5; Tut 1:15, 3:31

✡ 4:18-19: Mt 5:13; Yo 8:12; Pil 2:15

✡ 4:21: Tut 3:21

✡ 4:22: Tut 3:8

✡ 4:23: Mt 12:34; Mk 7:20+; Lu 6:45

✡ 4:24: Ep 4:29; Yems 3:6

✡ 4:25: Mbo 119:37

✡ 4:26: Mbo 119:5; Ibr 12:13

✡ 5:3: Mbo 55:21; Tut 2:16+, 6:24

✡ 5:5: Tut 2:18, 7:27

✡ 5:8: 2Tim 2:22

✡ 5:9: Tut 6:34-35

✡ 5:14: 1Kor 6:18

✡ 5:21: Mbo 11:4, 26:2, 139:23; Ibr 4:13

✡ 5:22: Mbo 9:16

✡ 5:23: Tut 11:5

✡ 6:1: Tut 11:15, 17:18, 20:16, 22:26, 27:13

✡ 6:6: Tut 10:4, 20:4

✡ 6:8: Tut 30:24-25

✡ 6:10-11: Tut 24:33+

✡ 6:13: Mbo 35:19; Tut 10:10

✡ 6:17: Mbo 101:5; Tut 16:5

✡ 6:19: Tut 12:17, 14:5

✡ 6:21: Tut 1:9, 3:3

✡ 6:23: Mbo 19:8, 119:105; 2Pe 1:19

✡ 6:24: Tut 2:16, 5:3, 7:5

✡ 6:25: Mt 5:28-29

✡ 6:29: Ibr 13:4

✡ 7:5: Tut 2:16, 6:24

✡ 7:11: Tut 9:13

✡ 7:23: Tut 5:4+

✡ 7:27: Tut 2:18, 9:18; Mt 7:13; 1Kor 6:9-10

✡ 8:6: Pil 4:8

✡ 8:8: Mbo 119:160; Pil 2:15

✡ 8:10: Mbo 19:10; Tut 3:14, 16:16

✡ 8:14: Ro 16:27

✡ 8:17: Yo 14:21-23; Mt 7:7-11; Yems 1:5

✡ 8:18: Tut 3:16

✡ 8:22: Mbo 104:24

✡ 8:23: Yo 1:1, 17:5

✡ 8:24-25: Mbo 90:2

✡ 8:31: Yo 1:1-4; Kol 1:15-20

✡ 8:34: Mbo 119:1-2

✡ 8:35: Tut 3:16; 1Yo 5:11

✡ 9:1: Ep 2:20-22

✡ 9:3: Mt 22:1-11

✡ 9:5: Yo 6:27, 7:37-38

✡ 9:7: Tut 23:9; Mt 7:6; 1Pe 4:4

✡ 9:8: Mbo 141:5; Tut 10:8, 28:23

✡ 9:9: Tut 18:15; Mt 13:12

✡ 9:10: Mbo 111:10; Tut 2:4-5

✡ 9:11: Tut 3:16

✡ 9:17: Tut 20:17

✡ 10:1: Tut 15:20, 17:21,25, 29:3

✡ 10:2: Tut 11:4

✡ 10:3: Mbo 34:9-10, 37:19,25

✡ 10:4: Tut 12:24,27, 13:4, 19:15

✡ 10:5: Tut 6:8-11

✡ 10:7: Mbo 37:9,22,28,38

✡ 10:8: Tut 9:8-9

✡ 10:9: Mbo 23:4; Lu 8:17; 1Tim 5:24-25

✡ 10:11: Mbo 37:30

✡ 10:12: Tut 17:9; 1Kor 13:4-7; 1Pe 4:8; Yems 5:20

✡ 10:13: Tut 19:29

✡ 10:17: Tut 13:1,18

✡ 10:19: Mt 12:36,37; Yems 1:19, 3:2-10

✡ 10:22: Mbo 128:2

✡ 10:23: Tut 15:21

✡ 10:24: Mbo 37:4; Mt 5:6; 1Yo 5:14-15

✡ 10:25: Mbo 37:35-36; Mt 7:24-27; 2Tim 2:19

✡ 10:27: Tut 3:16+; Mbo 55:23

✡ 10:28: Mbo 112:10; Tut 11:7

✡ 10:30: Mbo 37:28+, 112:6, 125:1; Tut 2:22, 14:11

✡ 10:31: Mbo 37:30, 52:3-5

✡ 11:1: Tut 20:10

✡ 11:2: Tut 16:18, 18:12

✡ 11:4: Tut 10:2

✡ 11:6: Tut 5:22, 12:13, 13:6

✡ 11:7: Tut 10:28

✡ 11:13: Tut 20:19, 25:9

✡ 11:14: Tut 15:22, 20:18

✡ 11:15: Tut 6:1+, 17:18, 20:16

✡ 11:17: Mt 5:7

✡ 11:18: Tut 22:8-9; Ga 6:8-9; Yems 3:18

✡ 11:20: Mbo 15:1-2, 101:4, 119:1; Tut 12:22

✡ 11:23: Ro 2:8-9

✡ 11:24: Mbo 112:9; Tut 22:9; 2Kor 9:6-9

✡ 11:25: Lu 6:38

✡ 11:26: Un 41:53-57

✡ 11:27: Mbo 7:15-16; Mt 7:12

✡ 11:28: Mbo 1:3, 49:6-8; Mk 10:25; 1Tim 6:17

✡ 11:31: Mbo 11:5-7, 73:17-19; 1Pe 4:17-18

✡ 12:1: Tut 13:1,18, 15:5

✡ 12:3: Tut 10:25,30

✡ 12:4: Tut 14:1, 31:10+

✡ 12:7: Tut 14:11

✡ 12:11: Tut 28:19

✡ 12:13: Mbo 7:15+, 9:17; 2Pe 2:9

✡ 12:20: Mt 5:9; Ro 14:18-19

✡ 12:21: Mbo 91:10-12

✡ 12:22: Tut 6:16+, 11:20

✡ 12:23: Tut 10:14, 13:16

✡ 12:24: Tut 10:4, 13:4, 19:15

✡ 12:25: Mbo 94:19

✡ 12:26: Tut 18:24

✡ 13:3: Mbo 12:2, 34:13; Tut 21:23

✡ 13:4: Tut 10:4, 12:24,27, 19:15, 21:25

✡ 13:7: Tur 3:17; 2Kor 6:10

✡ 13:9: Tut 20:20, 24:20; Mt 5:14; Pil 2:15

✡ 13:13: Tut 16:20; Yo 12:48

✡ 13:14: Tut 10:11, 14:27, 18:4

✡ 13:17: Tut 10:26, 25:13

✡ 13:18: Tut 10:17

✡ 13:20: Tut 1:10, 2:20, 12:26

✡ 13:24: Tut 3:12, 19:18, 22:15, 23:13, 29:15; Ep 6:4; Ibr 12:7

✡ 13:25: Tut 10:3

✡ 14:1: Tut 12:4, 19:14, 31:10+; Rut 4:11

✡ 14:4: Tut 12:10

✡ 14:7: Ep 5:15

✡ 14:11: Tut 10:25; Mt 7:24-29

✡ 14:12: Mt 7:13-14,21-23

✡ 14:15: Tut 4:26

✡ 14:16: Tut 28:14

✡ 14:17: Tut 12:16, 16:32; Tit 1:7; Yems 1:20

✡ 14:19: Tur 3:9

✡ 14:20: Tut 19:4,7

✡ 14:21: Mbo 41:1; Tut 22:9, 31:9; Mt 5:7; Yems 2:12-16

✡ 14:23: Tut 21:5

✡ 14:26: Tut 18:10, 20:7

✡ 14:27: Tut 13:14

✡ 14:29: Tut 16:32, 17:27, 19:11; Yems 1:19

✡ 14:31: Tut 17:5, 22:2; Mt 25:40; Yems 3:9

✡ 14:32: Mbo 49:14-15

✡ 14:35: Mt 24:45-51, 25:14-30

✡ 15:1: Tut 25:15

✡ 15:2: Tut 12:23, 13:16

✡ 15:3: Mbo 33:13-15, 90:8, 139:1+; Ibr 4:13

✡ 15:4: Tut 6:19, 10:11, 22:22

✡ 15:5: Tut 12:1, 13:1,18

✡ 15:6: Tut 10:2,16

✡ 15:8: Mbo 51:17; Tut 21:27, 28:9; Yo 9:31; Yems 5:16

✡ 15:9: Tut 21:21; 1Tim 6:11

✡ 15:11: Mbo 44:20-21, 139:8

✡ 15:13: Mbo 51:8; Tut 17:22, 18:14

✡ 15:14: Tut 18:15

✡ 15:16: Mbo 37:16-17, 39:6-7; Tut 17:1

✡ 15:18: Tut 10:12, 26:21, 29:22; Yems 1:20

✡ 15:19: Tut 22:5

✡ 15:20: Tut 10:1, 17:21,25, 19:13, 29:3

✡ 15:22: Tut 11:14, 20:18, 24:6

✡ 15:23: Tut 24:26, 25:11

✡ 15:25: Tut 23:10-11; Lu 1:51; 1Pe 5:5

✡ 15:26: Mbo 18:26, 24:4

✡ 15:27: Mbo 15:5; Tut 28:25

✡ 15:28: Tut 10:32; 1Pe 3:15

✡ 15:29: Yo 9:31

✡ 15:33: Mt 23:12; Lu 14:11, 18:14; 1Pe 5:6

✡ 16:1: Tut 19:21; Yems 4:13-14

✡ 16:2: Mbo 139:23; Tut 21:2; 1Kor 4:4; Ibr 4:12

✡ 16:3: Mbo 37:5, 55:22, 90:17; 1Pe 5:7

✡ 16:4: Kam 9:15-16

✡ 16:5: Mbo 40:4; Tut 6:16-17

✡ 16:7: Ro 12:17-18; Ibr 12:14

✡ 16:8: Mbo 37:16; Tut 15:16, 17:1

✡ 16:9: Tut 19:21, 20:24

✡ 16:11: Tut 11:1, 20:10

✡ 16:12: Tut 20:28, 25:5, 29:4,14; Ro 13:3+

✡ 16:13: Tut 22:11

✡ 16:15: Tut 19:12

✡ 16:16: Mbo 49:20; Tut 3:13+, 8:10+

✡ 16:18: Tut 11:2, 18:12

✡ 16:19: Tut 3:34

✡ 16:20: Mbo 34:8, 37:5; Tut 13:13

✡ 16:22: Tut 13:14

✡ 16:25: Mt 7:13-14

✡ 16:26: 2Tes 3:10

✡ 16:27: Mbo 140:2-3; Yems 3:6

✡ 16:30: Tut 6:13, 10:10

✡ 16:31: Tut 20:29

✡ 16:32: Tut 14:17, 19:11; Yems 1:19

✡ 17:1: Mbo 37:16; Tut 15:16+, 16:8

✡ 17:3: Mbo 26:2, 139:23; 1Pe 1:7

✡ 17:5: Tut 14:31, 24:17

✡ 17:6: Mbo 128:5-6

✡ 17:8: Kam 23:8; Tut 15:27, 28:16; 1Tim 6:10

✡ 17:9: Tut 10:12, 16:28

✡ 17:12: Tut 29:9

✡ 17:13: Mbo 109:4+; Ro 12:17; 1Tes 5:15; 1Pe 3:9

✡ 17:15: Kam 23:6-8; Mbo 94:21-23

✡ 17:17: Rut 1:16; Tut 18:24; 1Kor 13:4-7

✡ 17:18: Tut 6:1+, 11:5, 20:16, 22:26+

✡ 17:19: Tut 16:18, 18:12, 29:22-23

✡ 17:21: Tut 10:1, 15:20

✡ 17:22: Mbo 32:3; Tut 15:13, 18:14

✡ 17:23: Kam 18:21, 23:8

✡ 17:25: Tut 10:1

✡ 17:27: Tut 10:19, 14:29; Yems 1:19

✡ 18:2: Tut 13:16

✡ 18:3: Mbo 31:18; Tut 11:2

✡ 18:4: Tut 10:11, 13:14, 20:5

✡ 18:5: Tut 24:23, 28:21

✡ 18:8: Mbo 55:21; Tut 26:22

✡ 18:10: Mbo 31:3, 61:3-4

✡ 18:11: Tut 10:15

✡ 18:12: Tut 15:33, 16:18, 22:4, 29:23

✡ 18:14: Tut 15:13, 17:22

✡ 18:15: Tut 15:14

✡ 18:18: Tut 16:33

✡ 18:21: Mbo 12:2-4; Tut 13:2-3; Mt 12:36-37; Yems 3:5-6

✡ 18:22: Tut 12:4, 19:14, 31:10+

✡ 18:24: Tut 17:17; Yo 15:13-15

✡ 19:1: Tut 28:6

✡ 19:2: Tut 29:20; Ro 10:2

✡ 19:3: Un 4:5; Yems 1:13-14

✡ 19:4: Tut 14:20

✡ 19:5: Kam 20:16, 23:1; Tut 21:28

✡ 19:7: Mbo 38:11; Tut 14:20

✡ 19:8: Tut 8:35-36

✡ 19:9: Tur 21:8

✡ 19:10: Tut 17:16, 26:1, 30:21-22

✡ 19:11: Tut 14:29, 16:32

✡ 19:12: Tut 16:14+, 20:2

✡ 19:13: Tut 10:1, 17:25, 21:9, 27:15

✡ 19:14: Tut 18:22, 31:10+

✡ 19:15: Tut 6:6-11, 10:4, 20:13

✡ 19:16: Tut 13:13, 16:17

✡ 19:17: Mt 10:42, 25:40

✡ 19:18: Tut 13:24, 22:15, 23:13

✡ 19:20: Tut 1:8-9

✡ 19:21: Mbo 33:11; Tut 16:1,9

✡ 19:25: Mbo 141:5; Tut 21:11

✡ 19:26: Kam 21:15; Tut 20:20

✡ 20:1: Tut 23:20-21; Ep 5:18

✡ 20:7: Mbo 25:12-13, 112:1-2

✡ 20:9: Un 8:21; Mbo 51:1-5; Ro 3:23; 1Yo 1:8

✡ 20:10: Tut 11:1, 16:11

✡ 20:12: Mbo 94:9

✡ 20:13: Tut 6:9+, 19:15, 24:30-34

✡ 20:17: Tut 9:17, 10:2

✡ 20:18: Tut 11:14, 15:22, 24:6; Lu 14:31-32

✡ 20:19: Tut 11:13, 25:9

✡ 20:20: Kam 21:17; Tut 30:17; Mt 15:4

✡ 20:21: Tut 19:26; Lu 15:12-14

✡ 20:22: Mbo 27:14, 37:34; Ro 12:19; 1Tes 5:15

✡ 20:24: Mbo 37:23, 90:12; Tut 16:9, 19:21

✡ 20:25: Mt 15:5+

✡ 20:27: Tut 16:2; 1Kor 2:10-11

✡ 20:29: Tut 16:31

✡ 21:1: Mbo 33:15-16

✡ 21:2: Tut 16:2, 24:12; 1Kor 4:4-5; Ibr 4:12

✡ 21:4: Mbo 101:4-5

✡ 21:5: Tut 13:11, 28:20

✡ 21:6: Tut 10:2; Yems 5:1-5

✡ 21:9: Tut 19:13

✡ 21:13: Tut 22:8; Mt 18:23-34; 2Kor 9:6; Ga 6:7

✡ 21:15: Ro 13:3

✡ 21:17: Tut 23:20-21; Lu 15:13+

✡ 21:19: Tut 25:25

✡ 21:21: Mt 5:6

✡ 21:22: Tut 23:5; 2Kor 10:4

✡ 21:23: Tut 13:3

✡ 21:26: Mbo 37:26, 112:5; Ep 4:28

✡ 21:27: Tut 15:8

✡ 21:30: Tut 16:9, 19:21; 1Kor 3:18-20

✡ 21:31: Mbo 3:8, 33:16+, 147:10+

✡ 22:6: Tut 4:10-13; Ep 6:4

✡ 22:8: Tut 12:21; Ga 6:7

✡ 22:10: Tut 26:20+

✡ 22:11: Mbo 24:4; Mt 5:8

✡ 22:14: Tut 5:3-5, 7:25+, 23:27

✡ 22:15: Tut 13:24, 19:18, 23:13

✡ 22:23: Kam 22:22-27, 23:6,7; Mbo 12:5, 140:12; Yems 2:5-6

✡ 22:24-25: Tut 12:13; 1Kor 15:33; Ep 5:6-7

✡ 22:29: Un 39:2-4, 41:39-40

✡ 23:3: Mbo 141:4

✡ 23:5: Tut 27:24; Mt 6:19; 1Tim 6:6-10; Ibr 13:5

✡ 23:9: Tut 1:7, 9:7-8, 12:1; Mt 7:6

✡ 23:11: Kam 22:22-23; Mbo 10:14, 12:5, 68:5, 146:7,9

✡ 23:14: Tut 13:24, 19:18, 22:15

✡ 23:18: Mbo 37:1-4,37, 73:2+

✡ 23:21: Tut 21:17

✡ 23:22: Tut 15:20, 30:17

✡ 24:6: Tut 11:14, 15:22, 21:22

✡ 24:10: Ga 6:9

✡ 24:12: Mbo 82:3-4, 94:9-11; Tut 31:8-9; Ro 2:6

✡ 24:14: Yems 1:5, 3:13,17-18

✡ 24:16: Mbo 34:19, 37:24; 2Tim 3:10-11

✡ 24:20: Mbo 37:1-2, 38

✡ 24:22: Ro 13:1-7; 1Pe 2:17

✡ 24:29: Tut 14:5, 20:22; Mt 5:38-44; 1Pe 3:9

✡ 25:2: Ro 11:33-36

✡ 25:5: Tut 16:12, 20:8,28

✡ 25:7: Lu 14:8-11

✡ 25:8: Tut 17:14, 24:28; Mt 5:25

✡ 25:9: Tut 11:13, 20:19

✡ 25:11: Tut 15:23

✡ 25:12: Tut 1:9, 3:22, 4:9, 15:31

✡ 25:13: Tut 13:17

✡ 25:14: Yud 12

✡ 25:15: Tut 14:29, 15:1; Lu 18:1-5

✡ 25:18: Kam 20:16; Mbo 59:7

* 25:20: Iburu iso ta kembei: “Sombe tuur vinegar ise mbeete, ko ambai?” Vinegar, ina koroŋ ta iyes ti. Tana iŋgi ampekel vinegar pa lombo. Pa tomtom boozo tiute vinegar som.

✡ 25:20: Mbo 137:1-4; Ro 12:15

✡ 25:21: Kam 23:4-5; Mt 5:44; Ro 12:20

✡ 26:1: Tut 17:16, 19:10

✡ 26:3: Mbo 32:8-9; Tut 10:13

✡ 26:4: Tut 22:9; Mt 7:6

✡ 26:6: Tut 10:26, 13:17

✡ 26:11: Mbo 85:8; Tut 23:35; 2Pe 2:22

✡ 26:23: Mt 23:25

✡ 26:26: Lu 8:17

✡ 26:27: Mbo 7:16, 9:16, 57:6

✡ 27:1: Lu 12:9-10; Yems 4:13-15

✡ 27:2: 2Kor 10:12,18

✡ 27:4: Tut 6:34

✡ 27:6: Mbo 141:5; Tut 15:31, 28:23; Mt 26:49-50

✡ 27:10: Tut 17:17

✡ 27:12: Tut 7:21-23, 9:16-18

✡ 27:15: Tut 19:13

✡ 27:18: Un 39:2-4; Mt 25:21; Lu 12:42-44; Yo 12:26; 2Tim 2:6

✡ 27:20: Tut 30:15-16

✡ 28:2: Tut 8:15-16, 29:4

✡ 28:6: Tut 19:1

✡ 28:8: Kam 22:25

✡ 28:9: Mbo 66:18; Yo 9:31

✡ 28:10: Tut 26:27; Mt 15:14; Ibr 6:12

✡ 28:12: Tut 29:2

✡ 28:13: Mbo 32:3-5; 1Yo 1:9

✡ 28:14: Tut 14:16

✡ 28:16: Tut 29:4

✡ 28:17: Un 4:14, 9:6; Kam 21:12-15

✡ 28:18: Tut 12:13

✡ 28:20: Tut 20:21, 21:5; 1Tim 6:6,9

✡ 28:21: Tut 24:23

✡ 28:23: Tut 9:8, 27:5

✡ 28:24: Tut 19:26; Mt 15:4-6

✡ 28:26: Tut 3:5,7; 1Kor 3:18-20

✡ 28:27: Mbo 109:15-16; Tut 19:17, 22:9

✡ 28:28: Tut 11:10, 29:2

✡ 29:2: Kam 2:23-24; Tut 11:10, 28:12,28

✡ 29:3: Tut 10:1, 15:20, 27:11; Lu 15:13-30

✡ 29:4: Tut 16:12, 28:16

✡ 29:13: Mt 5:45

✡ 29:15: Tut 13:24, 22:6,15, 23:13

✡ 29:20: Tut 26:12; Yems 1:19

✡ 29:23: Tut 15:33, 18:12; Lu 14:11; 1Pe 5:5

✡ 29:25: Mt 10:28; Yo 12:42-43; Ŋgo 4:18-21

✡ 30:5: Mbo 12:6, 18:30, 91:4

✡ 30:6: Tur 22:18

✡ 30:8: Mt 6:11; 1Tim 6:8

✡ 31:10: Rut 3:11; Tut 18:22, 19:14

✡ 31:11: Tut 12:4, 14:1

✡ 31:30: Tut 11:22

Yona

1

2

3

4

Yona

1

Yona izooro la Merere kalŋaana

1 Tomtom ta, zaana Yona. Ni Amitai lutuunu. Aigule ta na, Yooba kalŋaana ila kini ma iso ta kembei: 2 “Maŋga mi la ta kar biibi Ninibe, * mi paŋarai kalŋoŋ pizin. Pa mbulu kizin sananŋan boozomen ta tikamam na, nio aŋre lup.”

3 Tamen Yona mburaana som, mi isombe iko pa Yooba ma ila lene pa kar molo Tarsis. Tana ipa ma isula kar Yopa, mi indeeŋe wooŋgo ta isombe ila pa Tarsis. Iŋgiimi wooŋgo, to ise bekena iko pa Yooba mataana ma ila ne.✡

4 Tikwai ma tila, mi Yooba ikam ma miiri biibi ipol. To ipei duubu ma tai isaana kat, mi wooŋgo ikamam be imapaala. 5 Tabe zin uraata kan ki wooŋgo timoto kan, mi zin tataŋa timaŋga mi titaŋroro merere kizin kizin be tiuulu zin. Tamen som. Tona tipiri mburu pakan isula pa tai bekena wooŋgo ipotpot. Mi Yona na, isula wooŋgo leleene mi ikeene ma izemke i kat.

6 Tomtom peeze kana ki wooŋgo ipa ma ila na, indeeŋe Yona ikenne. To iso pini ta kembei: “Ai, kenne paso? Iŋgi be temetmeete ma tala lende i! Maŋga mi toombo taŋroro Merere ku ten! Ko irao be imuŋai iti mi iuulu iti, som som?”

7 Tona zin uraata kan ki wooŋgo timaŋga ma tiso: “Ou! Kozo turu pataŋana taiŋgi ka uunu. Ko asiŋ ikam ma pataŋana ti ise kiti?” Beso tikam na, tindeeŋe uunu imbot la ki Yona. 8 To tiso pini ta kembei: “Lak, so kat piam. Uunu parei ta pataŋana tiŋgi ise kiti i? Mi nu pa pa so uraata i? Nu mbot swoi ta mar i? Mi nu mar pa so toono i?”

9-10 Tana Yona ipekel kalŋan ma iso: “Nio tomtom ki Iburu. Aŋzuŋzuŋ pa Yooba. Ni Anutu ki kar saamba ta iur tai mi toono. Tamen aŋko pini ta aŋmar i.” Tileŋ sua tana to, motoŋana biibi ikam zin. Mi tiso pini: “Waii, nu kam ŋoobo kat!” 11 To tiwi Yona ta kembei: “Ma iŋgi ko amkam parei pu bekena tai imeete mi taun isu?” Pa tai keteene isaana ma isaana kat.

12 Yona iso pizin ta kembei: “Kakam yo mi kupundu yo sula tai. Tonabe taun isu piom. Nio aŋute: Ina uunu tio ta ikam ma tai isaana kat mi tendeeŋe pataŋana taiŋgi.” 13 Tamen zin wal uraata kan ki wooŋgo lelen be tikam ta kembei som. Tana titoombo be tiŋgooro wooŋgo ma mburan papiriizi be sor lela peende uunu. Tamen miiri ikelkel mete, mi ipimilmiili zin ma timilmiili mini. 14 Tona titaŋroro Yooba ma tiso: “O Yooba, niam sombe ampundu tomtom taiŋgi isula tai, na pasaana yam ma ametmeete pepe. Ŋonoono, ni ikam ŋoobo mbulu sa piam som. Mi mbulu tabe amkam pini i, na pokot pepe. Pa nu itum ta ur kadoono pini. Ina ni sosor kini men. Sosor tiam som.”

15 Tana tikam Yona mi tipundu i sula tai, to loŋa men mi tai imeete ma taun isu. 16 Tiŋgi tabe ikam ma zin uraata kan ki wooŋgo timoto kat Yooba. Mi tikam patoronŋana pa Yooba, mi timbuk sua mbolŋana pini.

17 Mi Yooba iŋgo ye biibi ma ila mi iwon Yona. Mi Yona imbotmbot lela ye kopoono leleene ma irao aigule tel mi mbeŋ tel.✡

2

Suŋŋana ki Yona

1 Yona imbotmbot lela ye biibi kopoono leleene, mi isuŋ pa Yooba Anutu kini. 2 Iso ta kembei:

“Indeeŋe ta nio aŋbotmbot la pataŋana biibi leleene na, aŋtaŋroro Yooba.

Mi ni ileŋ kalŋoŋ mi iuulu yo.

Yooba, nio aŋbotmbot sula Andewa mi aŋtaŋroro u be uulu yo.

Mi nu leŋ tiŋiizi tio.

3 Nu pundu yo ma aŋsula kat ta tai leleene a,

mi tai ilol yo ma sik.

Mi nu kam duubu biibi ma ipol ma isalakaala yo.

4 Nio aŋso ta kembei: Nu ziiri yo pa motom kek.

Tamen nio ko aŋre urum ku potomŋana mini.

5 Duubu ipol salakaala yo ma ikoto yo,

mi tai ilol yo kek.

Mi uteŋ na, mbutmbuutu tai kana ikaukau ma imap.

6 Nio aŋsula kat abal uunu ta imbot sula tai leleene a.

Lele sananŋana tana, ta ikis yo ma aŋso ko irao aŋse mini na som.

Tamen Yooba Anutu tio, nu maata yo ma aŋse pa naala,

mi iŋgi aŋbot motoŋ yaryaara.

7 “Yooba, indeeŋe ta mburoŋ ikamam be imap na, motoŋ iŋgalu mi aŋkam suŋŋana tio ima ku.

Mi nu mbotmbot lela urum ku potomŋana mi leŋ yo.

8 “Wal tau tikiskis merere kizin pakaamŋan ta ŋonon somŋan i,

na tipizil ndemen pa Merere. Tana ni ko irao imuŋai zin na som.

9 “Mi nio, nako leleŋ ambai pa kampeŋana ku mi aŋbo mboe mi aŋkam patoronŋana pu.

Mi koroŋ boozomen ta aŋbuk sua pu be aŋkam na, nio ko aŋkam. Yooba, nu itum tamen ta ulaaŋa tiam.”

10 To Yooba iso pa ye biibi tana ma ila mi iluai Yona isu peende.

3

Yona ito Merere kalŋaana mi ila pa kar biibi Ninibe

1-2 To Yooba kalŋaana ila ki Yona mini ma iwe ru pa. Iso ta kembei: “Maŋga mi la ta kar biibi Ninibe a, mi paŋarai kalŋoŋ pizin. Nio ituŋ ko aŋso u pa sua tabe kam pizin i.” 3 Tana Yona ito sua ki Yooba mi imaŋga ma ila pa Ninibe. Ninibe tina, ina kar biibi kat. Tomtom sa isombe ipa ma ire le kar, nako ipa irao kembei aigule tel ma iŋgi.

4 Yona imaŋga mi ilela kar biibi leleene. Iwwa pa aigule ta, mi ipaŋarai Yooba kalŋaana pizin. Iso ta kembei: “Aigule tomtooru isombe imap, tona Yooba ireege kar biibi Ninibe ma isu lene.”

5 Zin Ninibe kan tileŋ sua tana na, tiurla ki Anutu pataaŋa, mi lelen ipata pa sanaana kizin. Tana zin ta boozomen timbuk sua raraate be tiŋgalsek zitun pa kini kanŋana. Mi timap ma tiŋgun muuŋgu ma timbotmbot. Zin bibip mi zin sorrokŋan tomini. ✡

6 King ki Ninibe ileŋ sua tana na, ni tomini izem muriini peeze kana, mi ikinke mburu kini ndabokbokŋan su lene, mi iŋgun muuŋgu, mi mbuleene isu koukou uunu ma imbotmbot.

7 Mi iur sua mbolŋana ila pizin tomooto mi moori ta boozomen ki Ninibe ma iso ta kembei: “Nio niamŋan zin bibip pakan, amur sua mbolŋana ta kembei: “Kozo iti ta boozomen, ramaki mbili kiti, takan mi tiwin pepe. Tombot sorok men. 8 Mi tamap ma tuŋgun muuŋgu, mi iti tataŋa tataŋroro Anutu. Mi iti tataŋa tipizil ndemende pa mbulu kiti sananŋana mi takam zaaba pizin tomtom mini pepe. 9 Totoombo mi tere ten. Ko Anutu irao itooro ŋgar kini, mi leleene isaana piti ma ikoto kete malmalŋana kini. Naso irao temetmeete ma tala lende som.”

10 Anutu ire zin tizem mbulu kizin sanaanaŋana mi titooro lelen, to leleene isaana pizin. Tana ipambiriizi zin som. Kadoono ta muŋgu ni isombe iur se kizin na, ikam som.

4

Yona keteene malmal pa muŋaiŋana ki Anutu

1 Yona ire mbulu ki Anutu na, irao leleene ri sa som. Paso, Anutu ipasaana zin Ninibe kan som. Tabe ikam ma Yona keteene malmal kat. 2 Tana iso pa Yooba ma iso: “O Yooba, indeeŋe ta aŋbotmbot kar tio na, aŋute kek. Nu ko kam ta kembei. Pa nu muŋaiŋai zin tomtom mi lelem izanzaana pizin. Mi kototo ketem malmalŋana ku mi urur kat lelem pizin tomtom. Sombe lelem iur kek be pasaana zin tomtom, mi so titooro lelen, nako tooro ŋgar ku karau men, mi ur kadoono pizin som. Nio aŋute mbulu ku tana kek. Tabe aŋso loŋa men mi aŋko ma aŋla leŋ pa kar Tarsis. ✡ 3 Tana Yooba, koozi leleŋ aŋsombe pun yo ma aŋmeete. Pa nio mburoŋ be aŋbot mini som. Tana sombe aŋmeete, ina ambai.”

4 Yooba ipekel sua kini ta kembei: “Yona, ŋoŋi ku tana, re na indeeŋe?” 5 Mi Yona izem kar biibi, mi ipa ma isula pa lele pakaana ki zoŋ ise, mi ipo lene beeze be keteene isu mi imbotmbot lela. Mi izza be ire so mbulu i tabe ipet pa kar biibi Ninibe.

6 Tona Yooba Anutu ikam ke wooro ta ma indom ma ise be iur nerekou pa Yona: Kokena zoŋ ikani, to imbot ambai som. Mi Yona, ni menmeeni biibi pa ke wooro tana. 7 Tamen aigule toro, zoŋ ise na, Anutu iŋgo motmooto ta ma imar mi ikan lae pa ke wooro tana ma imeete mi gorokgorok. 8 Beso zoŋ ise ma mataana kat na, Anutu ikam miiri bayouŋana kat ma imar pa re uunu. Mi zoŋ ikan Yona uteene ma ibayou kat. Tabe mataana mburri ma mburaana imap. Tana Yona ikam ŋgar ta kembei: “Toŋgo, nio aŋmeete lak. Pa nio mburoŋ be aŋbot mini som. Tana sombe aŋmeete, ina ambai.”

9 Yooba iso pa Yona ta kembei: “Ke wooro tina imeete kek, mi nu ketem malmal pa, na? Ŋoŋi ku tana, re na indeeŋe?” Mi Yona ipekel kwoono ma iso: “E! ina indeeŋe. Tanata keteŋ malmal mi aŋso aŋmeete ma aŋla leŋ.”

10 To Yooba iso pini ta kembei: “Ke wooro tana, indom ma ise mi iwe biibi pa mbeŋ tamen. Mi mbeŋ toro na, imeete. Nu kam uraata sa pa som. Itunu ta ise ma iwe biibi. Tamen nu kam ŋgar biibi pa koroŋ sorokŋana tana. Parei ta nu so mbulu ta nio aŋkam pizin Ninibe kan, ina indeeŋe som? Ŋgar ku tana ambai som. 11 Ninibe na kar biibi, mi ka tomtom bizin boozo kat (120,000) ta matan munŋan mi tikilaala mbulu kizin som. Mi mbili kizin tomini, boozomen. Parei, irao be aŋkam ŋgar pizin mi aŋmuŋai zin som?”

* 1:2: Ninibe na kar biibi kizin Asiria. Mi imbot molo kat pa Israel. Zin Israel timototo zin Asiria kan mi lelen pizin ri sa som. Pa tire zin kembei wal sananŋan kat.

✡ 1:3: Mbo 139:7

✡ 1:17: Mt 12:40, 16:4

✡ 3:5: Mt 12:41; Lu 11:32

✡ 4:2: Kam 34:6

Matai

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Uruunu ambaiŋana ki Yesu Krisi ta Matai ibeede

1

Yesu uunu bizin

(Lu 3:23-38)

1 Iŋgi ro pakaana ti iso pa Yesu Krisi uunu ta ipet pa i. Imbot ta kembei: Ni popoŋana ki king Dabit, mi Dabit ni popoŋana ki Abaraam.✡

2 Ipet ta Abaraam mi iparto ma imar se ki Dabit, ta zan tis: Abaraam, ni ipeebe Isak, Isak ipeebe Yakop, Yakop ipeebe Yuda mi zin toŋmatiziŋ kini,✡ 3 Yuda ziru Tamar lutun bizin ru, ta Peres mi Sera. To Peres lutuunu Ezron, mi Ezron lutuunu Ram.✡ 4 Ram lutuunu Aminadap, mi Aminadap lutuunu Nason. To Nason lutuunu Salmon. 5 Mi Salmon ziru kusiini Reap lutun ta Boas na. Boas iwoolo Rut, to tipeebe Obet. Obet lutuunu Yesi. 6 Mi Yesi tiŋgi, ta lutuunu king Dabit. Dabit iwoolo Uraia kusiini, mi tipeebe Salumo.✡

7 Mi Salumo lutuunu Reobeam, to Reobeam lutuunu Abia, mi Abia lutuunu Asa. 8 Asa lutuunu Yosapat, Yosapat lutuunu Yoram, to Yoram lutuunu Usia, 9 Usia lutuunu Yotam, Yotam lutuunu Aas, to Aas lutuunu Esekia. 10 Esekia lutuunu Manase. Manase lutuunu Amon, to Amon lutuunu Yosia. 11 Mi Yosia lutuunu bizin ta Yekonia mi tiziini bizin pakan. Indeeŋe mazwaana tina na, zin Babilon timar ma tireege zin kar kizin Israel, mi tikam zin ma tila timbot Babilon.✡

12 Tila ma timbotmbot Babilon mi timiili, to Yekonia ipeebe Sealtiel. Mi Sealtiel lutuunu Zerubabel. 13 Zerubabel lutuunu Abiut, Abiut lutuunu Eliakim, mi Eliakim lutuunu Azor. 14 Azor lutuunu Sadok, Sadok lutuunu Akim, mi Akim lutuunu Eliut. 15 Mi Eliut lutuunu Eleasar, to Eleasar lutuunu Mattan, mi Mattan lutuunu Yakop. 16 Yakop lutuunu Yosep, ta iwoolo Maria na. Mi Maria tiŋgi, ta ipeebe Yesu ta tipaati be Krisi na.

17 Tana Abaraam popoŋana kini ta timar ma timiili su Dabit, ina pikin tiparpekel taman bizin pa laamuru mi paŋ. To indeeŋe Dabit mi ila ma imiili ta zin Israel tisula Babilon na, ina pikin tiparpekel taman bizin pa laamuru mi paŋ. Mi indeeŋe ta zin Israel timiili mini pa Babilon, mi ila ipet ta Krisi naana ipeebi pa i, ina pikin tiparpekel taman bizin pa laamuru mi paŋ tomini.

Aŋela isotaara Yosep pa pepe ki Yesu

(Lu 2:1-7)

18 Yesu Krisi pepe kini ipet ta kembei. Naana Maria, ni tiroogi pa Yosep be ziru tiwoolo. Ziru tiparlup zin zen, mi tikilaala kembei Maria ni kopoono. Mi mbulu tana ipet pa Bubuŋana Potomŋana mburaana tau.✡ 19 Yosep, ni tomtom ndeeŋeŋana, tana leleene be ikam Maria ka sua ma ipet mat pepe. Kokena ipamiaŋi ila iwal biibi matan. Tana leleene iurur be ikam ki keŋana mi izemi ma imborene. 20 Ikamam ŋgar ma imbotmbot, mi molo som na, Anutu aŋela kini ta ipet kini pa miuŋana mi iso: “Yosep, nu popoŋana ki Dabit, lelem iwe ru pepe. Kam Maria ma iwe kusim. Pa pikin ta ni kopoono pini na, iŋga Bubuŋana Potomŋana ta iuri. 21 Kaimer, pikin tiŋga isu, nako tomooto. Kozo paata zaana be Yesu. * Pa ni ta ko ikamke zin wal kini pa sanaana kizin.”✡

22 Mbulu boozomen tiŋgi, ina ikam ma sua ta muŋgu Anutu kwoono iso na iur ŋonoono. Sua ta kembei:

23 Kere. Moori metet tasa kola kopoono mi ipeebe pikin tomooto.

Mi ko tipaata zaana be Imanuel. †✡

24 Tana Yosep ikeene ma imaŋga, to ito sua ta Merere aŋela kini iur pini na, mi ikam Maria ma ila ruumu kini. 25 Tamen igarau Maria som, ma ila indeeŋe ni ipeebe pikin tomooto ma isu. Mi Yosep ipaata zaana be Yesu.✡

2

Zin ŋgarŋan ki zoŋ uunu timar tire Yesu

1 Indeeŋe king Erot ikamam peeze pizin Israel na, Maria ipeebe Yesu su kar Betelem ta ki Yudea na. Kaimer mana wal pakan ta tikamam ŋgar pizin pitik na, tiwwa ma timar tipet Yerusalem. Kar kizin imbot lele molo ta zoŋ uunu a. 2 Timar to tiwi ma tiso: “King kizin Yuda ta buri naana ipeebi i, ni imbot swoi? Pa niam amre ka pitik taa zoŋ uunu a, ta iŋgi amar be amlek kumbuyam pini mi ampakuri.”✡

3 King Erot ileŋ sua ti ma ziŋan iwal biibi ki Yerusalem timorsop pa mi tikam ŋgar boozo. 4 Tana zin bibip kizin patoronŋana kan mi zin ŋgarŋan ki tutu na, Erot iyo zin ta boozomen ma tilup zin, to iwi zin. Iso: “Lak, Mesia ko naana ipeebi su so kar i?” 5 Mi zin tiso: “Ko isu kar Betelem ta imbot lele pakaana ki Yudea ti. Pa muŋgu Anutu kwoono ta, iso ta kembei:

6 Kar Betelem ta imbot toono ki Yudea na, nu kar sorokŋom som.

Zom ko ilip pa kar bibip ta boozomen ki Yudea.

Paso, nu ko piyooto tomtom biibi tasa.

Mi ni ta ko ikam peeze pizin wal tio Israel mi imboro zin.”✡

7 Tana Erot iboobo zin wal zoŋ uunu kan ki keŋana ma tila kini, mi ziŋan tilup zin, mi iwi zin pa mazwaana iŋgoi kat ta tire pitik tana ipet. 8 To iŋgo zin ma tila pa kar Betelem, mi iso pizin ta kembei. Iso: “Kala kuru pikin tina ma sombe kendeeŋi, tona kimiili ma kamar mi kosotaara yo. Naso nio tomini aŋla ma aŋre i, mi aŋlek kumbuŋ pini.”

9-10 Erot isotaara zin zoŋ uunu kan makiŋ, to tizemi mi tila. Mi pitik ta tire i su zoŋ uunu na, iyaara ma imuuŋgu pizin, mi iso zin pa zaala. Zin tire ma menmeen zin biibi kat, mi tito i ma tila. Pitik ila ma imbot sala ruumu ta pikin imbotmbot pa na, 11 to zin tilela na tindeeŋe pikin ziru naana Maria, mi tilek kumbun pini mi tipakuri. To tikaaga pelpeele kizin mi tiweene koroŋ ndabokbokŋan pakan ta kadon bibip i, mi tipakuri pa. Tikam pat gol, mi koroŋ ambaimbaiŋan mi kuzinŋan ma tikam pini.✡

12 Mi Anutu ipet kizin pa miuŋana mi isope zin be timiili ma tila ki king Erot mini pepe. Tana tito zaala toro mi timiili ma tila pa lele kizin.

Yosep bizin tiko ma tisula pa Aikuptu

13 Zin zoŋ uunu kan timaŋga ma tila mi molo som na, Anutu iŋgo aŋela kini ta ma ila ipet ki Yosep pa miuŋana, mi iso pini ta kembei. Iso: “Iŋgi Erot leleene iurur be iru pikin be ipuni ma imeete. Tana maŋga, kam pikin ziru naana, mi koko ma kusula pa Aikuptu. Kala kombotmbot tina ma irao aŋso piom mini, to kimiili ma kese.”

14 Tana Yosep imaŋga pa mbeŋ, to ikam pikin ziru naana, mi tiko ma tisula Aikuptu. 15 Mi timbotmbot tana ma irao Erot imeete.

Tabe sua ki Anutu kwoono ta iur ŋonoono. Sua ta kembei:

Lutuŋ imbotmbot su Aikuptu, mi aŋboobi ma imiili ma ise.✡

Erot ipun zin pikin ki kar Betelem

16 Yosep ikam pikin ziru naana ma tisula Aikuptu, mi Erot inaama zin zoŋ uunu kan ma som, to ikilaala kembei zin tipakaami. Tabe ikam ma keteene ibeleu kat. To mataana ila pa sua ta zin zoŋ uunu kan tiso pa mazwaana ta pitik ipet pizin pa na. Tana iŋgo zin malmal kan ma tila kar Betelem mi kar pakan ta timbot kolouŋana na. Tila tipet na, tipun pikin tomooto ta boozomen ta kan ndaama ruruŋa mi isu. 17 Tabe sua ki Anutu kwoono Yeremia iur ŋonoono. Sua ta kembei:

18 Tiŋiizi biibi ko isu kar Rama * ma isaana kat.

Rael ko itaŋ ma iyeryer pa lutuunu bizin.

Pa tipun zin ma timetmeete lup.

Tana tikam be tipotor leleene, tamen tirao som.✡

Yosep bizin tizem Aikuptu mi timiili

19 Yosep bizin timbotmbot Aikuptu ma kaimer Erot imeete. To Anutu aŋela kini ta ila ipet ki Yosep pa miuŋana isu Aikuptu, 20 mi iso pini. Iso: “Maŋga ma kam pikin ziru naana mi kimiili ma kala pa Israel. Pa wal ta timbuuru pa pikin taiŋgi, ta timetmeete kek.”✡

21 Tana Yosep imaŋga na, ikam pikin ziru naana, mi timiili ma tila pa Israel mini. 22 Tamen Yosep ileŋ kembei Erot lutuunu Arkelaus ikam tamaana muriini ma iwe king pa Yudea, tana imoto kana, mi leleene be ila pa Yudea mini som. Mi Anutu ipet kini pa miuŋana, mi iso pini be tisula pa lele pakaana ki Galilea. 23 Tana tila mi titu su kar Nasaret. Tabe sua ki Anutu kwoono bizin iur ŋonoono. Sua ta kembei:

Ni ko tipaati be tomtom ki Nasaret.✡

3

Yoan, tomtom ki yok kamŋana isoyaara sua ki Anutu

(Mk 1:1-8; Lu 3:1-18; Yo 1:19-28)

1 Kaimer mana Yoan, tomtom ki yok kamŋana imaŋga pa uraata kini, mi ila lele bilimŋana ki Yudea mi izzoyaryaara Anutu sua kini pizin tomtom. 2 Ni ikamam sua pizin ta kembei: “Kotooro leleyom! Pa molo som to peeze ki kar saamba ipet mat.” ✡ 3 Yoan tina, muŋgu Anutu kwoono Yesaya iso ka sua ta kembei:

Kalŋaana ta, iboboobo su lele bilimŋana ma iso ta kembei:

Kuurpe zaala pa Merere!

Kapazal zaala pini. ✡

4 Yoan, ni izebzeebi pa mburu ta tiurpe pa kamel rumuunu na, mi ipezekat lwoono pa pus ta tiurpe pa mbili kuliini. Mi siizi ta iwe ka kini, mi bigil suruunu ta iwe ka yok. ✡ 5 Mi wal ta boozomen ki Yerusalem, ziŋan kar boozomen ki Yudea mi lele pakaana ta igarau yok Yordan na, timapmap ma tilala kini. 6 Mi tizzwe sanaana kizin ilala kini, mi ni ikamam yok pizin isu yok Yordan. ✡

7 Yoan ire zin tutu kan mi sadusi boozomen timar tomini be ikam yok pizin, mi iso la matan ma iso: “Niom tina sananŋoyom kat kembei mooto sananŋana lutuunu bizin! Lak, asiŋ iso yom, ta kamar ti be koko pa Anutu kete malmalŋana kini? ✡ 8 Kozobe kotooro kat leleyom, so kipiyooto ka mbulu ambaimbaiŋan pakan. Mi iŋgi som. ✡ 9 Niom koso Abaraam popoŋana kini ta niom. Ambai. Mi kapase pa koroŋ tana pepe. Pa nio aŋso kat piom: Anutu, ni irao iso pizin pat tiŋgi mi timaŋga ma tiwe Abaraam popoŋana kini. ✡ 10 Mi kere. Ke boozomen ta tipiyotyooto ŋonon ambaimbaiŋan som na, iŋgi be nakabasi ikan zin ma tisu len lup be tisala you. ✡

11 Niom wal ta so kotooro leleyom, na nio aŋkam yok piom. Mi ni tabe imar kaimer pio i, nako ikam Bubuŋana Potomŋana isalakaala yom raama you. Nio aŋre ituŋ kembei aŋrao pini risa som kat. Uraata sorokŋana kembei kumbu keteene pieŋana, ina tomini, irao aŋkam pini na som. Pa ni mburaana ilip kat pio. ✡ 12 Mi koroŋ imbot la namaana keteene kek be ipeleele kini. Ambaimbaiŋan ko izulla kiri mi ikam ma ila ruumu kini. Mi sananŋan ramaki musmuuzu, nako ni itun pa you ta irao imap na som.” ✡

Yoan ikam yok pa Yesu

(Mk 1:9-11; Lu 3:21-22)

13 Indeeŋe mazwaana tana, Yesu izem Galilea mi ipa ma ila ipet yok Yordan bekena Yoan ikam yok pini. 14 Tamen Yoan ipeteke i ma iso: “E-e, mar tio pepe. Bela nu kam yok pio, to ambai.”

15 Yesu ipekel kwoono ma iso: “Soom. Iti takam ta kembei, to ambai. Pa iti bela toto mbulu ndeeŋeŋan ta boozomen ma imap.” Tana Yoan ileŋi, mi ikam yok pini. 16 To Yesu izem yok mi ise. Indeeŋe tana ire saamba ikaaga, mi Anutu Bubuŋana isu kembei mbalmbal, mi imbot sala ŋwaana. ✡ 17 To tileŋ kalŋaana ta imbot saamba mi isu ma iso ta kembei. Iso: “Tomtom tana, ina nio Lutuŋ ŋonoono. Nio leleŋ ambai pini mi leleŋ pini ilip.” ✡

4

Sadan itoombo Yesu

(Mk 1:12-13; Lu 4:1-13)

1 To Bubuŋana ipaŋgutŋguutu Yesu ma ila pa lele bilimŋana be Tomtom Sanaana itoombi.✡ 2 Yesu ikan kini som ma irao aigule tomtooru, mi peteli ma isaana kat.✡ 3 To Watiiŋi ipet kini mi iso: “Lak, nu sombe Anutu Lutuunu, na kena ur sua pizin pat ti bekena tiwe kom kini ma kan.” 4 Tamen Yesu ipekel kwoono ma iso: “Sua ki Anutu imbot pataaŋa kek ta kembei:

Kini men ko irao ikis tomtom sa ma imbot ndabok na som.

Sua boozomen ta ipet pa Anutu kwoono ta ikam tomtom ma imbot ambai.”✡

5 To Tomtom Sanaana ikami ma tila pa kar potomŋana Yerusalem, mi tisala Urum Merere uteene. 6 To iso lae pa Yesu ma iso: “Sombe nu Anutu Lutuunu, na mbot ti mi lu uma sula. Pa sua imbot pataaŋa kek ta kembei:

Ni ko iur sua pizin aŋela kini be timboro u mi matan pu.

Mi zin ko tisiibu,

kokena punu se pat.”✡

7 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Tamen sua lwoono toro iso ta kembei:

Nu irao toombo sorok Merere Anutu ku mburaana pepe.”✡

8 Tona Tomtom Sanaana ikami mini ma tisala pa abal biibi uteene, mi iso i pa lele mi toono ta boozomen, ramaki koroŋ ndabokbokŋan mi zanŋan matakiŋa ta munŋaana men. To iso pini. Iso: 9 “Lak, nu sombe lek kumbum pio mi pakur yo, inako aŋkam koroŋ ta boozomen taiŋgi ma imap iwe lem.” 10 Tamen Yesu iseri ma iso: “Sadan, la lem! Pa sua ki Anutu imbot pataaŋa kek ta kembei:

Lek kumbum pa Merere Anutu ku,

mi mbeeze pa ni itutamen.”✡

11 Tana Tomtom Sanaana izemi mi ila, mi aŋela pakan timar tipet ki Yesu mi tiuuli.✡

Yesu imaŋga pa uraata kini isu Galilea

(Mk 1:14-15; Lu 4:14-15)

12 Indeeŋe ta Yesu ileŋ Yoan uruunu kembei tiuri lela ruumu sanaana na, imiili ma ila pa lele pakaana ki Galilea.✡ 13 Mi ila ma itu su kar Nasaret mini som. Ila itu su kar Kapenaum ta imbot tai Galilea ka peende na. Kar tana imbot se toono pakaana ki Israel un bizin ru, Zebulon mi Naptali.✡ 14 Tabe sua ta muŋgu Anutu kwoono Yesaya iso na, iur ŋonoono. Sua ta kembei:

15-16 Niom wal ta kombot pa toono pakaana ki Zebulon mi Naptali,

mi kagarau zaala biibi ta isula pa tai na,

mi niom wal ta kombot la yok Yordan pakaana ta zoŋ izze pa i, keleŋ sua ti.✡

Niom Galilea koyom ta kombot raama zin wal ta Yuda somŋan i, iŋgi sua tiŋgi ima piom tau.

Zin wal tau timbotmbot la zugut lene, ta tire azuŋka biibi.

Mi zin wal tau timbotmbot la zaala ki meeteŋana mi zugut izukkaala zin,

ta zoŋ mataana pok ma ise mi iur mat pizin.✡

17 Indeeŋe mazwaana tana na, Yesu imaŋga pa uraata kini be isoyaara sua ki Anutu pizin tomtom. Ni ikamam sua pizin ta kembei. Iso: “Kotooro leleyom! Pa nol tabe peeze ki kar saamba ipet mat, ta igarau kek.”✡

Yesu iboobo naŋgaŋ paŋ

(Mk 1:16-20; Lu 5:1-11)

18 Aigule ta na, Yesu ipiyalyaala pa tai Galilea ka peende ma ila, mi ire toŋmatiziŋ ru, Simon (ni tipaata zaana toro be Petrus) mi tiziini Andreas. Ziru tiwaswaaza ma timbotmbot. Pa ziru na, tomtom ki tikamam ye. 19 To iso pizin ma iso: “Ai, niomru tina, kamar koto yo. Nio ko aŋpaute yom be kakam zin tomtom.”✡ 20 To loŋa men mi tizem pu kizin ma imbot, mi tito i ma ziŋan tila.✡

21 Tiwwa ma tilae ri, to Yesu mataana ila na, ire Zebedi lutuunu bizin ru, Yems ziru Yoan. Ziŋan taman timbotmbot sala wooŋgo mi tiurpewe pu kizin. Mi Yesu iso la pizin, 22 to loŋa men mi tizem taman raama wooŋgo kizin ma imbot, mi timar ma tito Yesu ma ziŋan tila.

Yesu isoyaara sua pizin tomtom mi iziiri mete pizin

(Lu 6:17-19)

23 Tona Yesu imaŋga mi iwwa pa lele ta boozomen ki Galilea, mi ikamam sua lela lupŋana murin kizin. Mi izzoyaryaara uruunu ambaiŋana pa peeze ki kar saamba, mi izzo zin tomtom pa, mi izirziiri mete matakiŋa ta boozomen pizin tomini.✡ 24 Tabe uruunu irak ma irao lele ta boozomen, mi ila ipet lele pakaana ki Siria tomini. Mi tiyo zin meteŋan kizin ta munŋaana men ma timar kini, mi ni iurpe zin ma nin ambai. Zin ta yoyouŋana biibi ikam zin, mi zin ta bubuŋana sananŋan tizeebe zin ma tigadgaada, zin ta tikadat ma titoptop, zin narapeŋan, mi zin kaamaŋan. 25 Tabe iwal biibi ki Galilea mi iwal biibi ki lele pakaana ki Dekapolis, mi zin Yerusalem kan, mi zin Yudea kan, mi kar pakan ta timbot yok Yordan pakaana ta zoŋ izze pa i, timokor la kini mi tito i.

5

Yesu ikam mos pa Anutu sua kini sala abal ta

1 Yesu ire zin iwal biibi tito i, tana ikam zin naŋgaŋ kini ma tisala pa abal. To mbuleene isu, 2 mi ikam sua pizin ta kembei:

Kar saamba ka tomtom bizin, pareiŋan?

(Lu 6:20-23)

3 “Zin wal ta so tikilaala zitun kembei tirao pa Anutu mataana som, na lelen ambai pa kampeŋana ki Anutu tabe ise kizin i.

Pa timbot lela peeze ki kar saamba kek.✡

4 Mi zin ta lelen ipata na, lelen ambai pa kampeŋana ki Anutu tabe ise kizin i.

Pa ni ko ipotor lelen mi ipombol zin.✡

5 Mi zin ta tikototo zitun na, lelen ambai pa kampeŋana ki Anutu tabe ise kizin i.

Pa zin ta ko tikam toono ramaki koroŋ ta boozomen ta Anutu imbuk sua pa na.✡

6 Mi zin ta tikam kinkiini pa mbulu ndeeŋeŋana na, lelen ambai pa kampeŋana ki Anutu tabe ise kizin i.

Pa koroŋ ta lelen pa, ta Anutu ko ikam pizin ma tirao.✡

7 Mi zin ta timuŋaiŋai zin tomtom na, lelen ambai pa kampeŋana ki Anutu tabe ise kizin i.

Pa zin tomini Anutu ko imuŋai zin.✡

8 Mi zin ta lelen ŋgeezeŋan na, lelen ambai pa kampeŋana ki Anutu tabe ise kizin i.

Pa zin ta ko tire i.✡

9 Mi zin ta tikamam uraata be tilup zin tomtom lelen ma iwe tamen na, lelen ambai pa kampeŋana ki Anutu tabe ise kizin i.

Pa ni ko ipaata zin be lutuunu bizin.✡

10 Mi zin ta titoto mbulu ndeeŋeŋana ki Anutu mi tomtom tiseeze matan pa uunu tana na, lelen ambai pa kampeŋana ki Anutu tabe ise kizin i.

Pa timbot lela peeze ki kar saamba kek.✡

11 “Mi niom ta tipasomsom zoyom, mi tiseseeze motoyom, mi tipasansaana sorok uruyom pa uunu ta kototo yo na, leleyom ambai pa kampeŋana ki Anutu tabe ise tiom i.✡ 12 Leleyom ambai kat mi menmeen yom biibi. Pa mbulu tana popoŋana som. Ina raraate kembei ta muŋgu tikamam pa Anutu kwoono bizin na. Tana kadoono tiom biibi ta imbotmbot saamba mi izza yom a.✡

Sua pa tai mi kai

(Mk 4:21, 9:50; Lu 8:16, 14:34-35)

13 Mi Yesu iso mini ma iso: “Niom ta kewe kembei ta tai, mi kombot la tomtom mazwan. Tamen sombe tai isaana ma mburaana imap, nako tuurpe mini be parei? Som. Tai ta kembena na, ka uraata sa mini som. Tana ko tipiri ma ila ne, mi tomtom tipadaaga.

14 Mi niom ta kewe kembei ta kai be kuur mat pa toono ti. Iti tuute: Kar ta so imbot sala lele mbukuunu, inako irao ike na som. Pa imbot malaŋ keteene kek.✡ 15 Mi parei, sombe tutun lam sa, ko tukutunkaala pa timbiiri? Som. Iti tuurur se kor. Naso iur mat pizin tomtom boozomen ta timbot ruumu leleene na.✡ 16 Mi niom ta kembena. Kawatkaala urlaŋana tiom pepe. Keswe ma imbot mat. Naso tomtom tire mbulu tiom ambaiŋana, mi tipakur Tomoyom Anutu ta imbotmbot saamba a.”✡

Tutu ka sua

17 Yesu iso mini: “Kokena leleyom iur sorok ma kosombe nio aŋmar be aŋziiri tutu ki Mose mi sua kizin Anutu kwoono bizin. Na na som. Nio aŋmar be aŋpiyooto ka ŋonoono ma ipet.✡ 18 Nio aŋso kat piom. Saamba mi toono ko timap. Tamen tutu ka bude kimbiŋana risa ko irao ila lene na som. Som kat. Ko imbotmbot men ta kembei ma irao sua ta boozomen iur ŋonoono.✡ 19 Tana tomtom sa isombe izem tutu kimbiŋana risa, mi ipaute zin tomtom pakan be tikam ta kembei, nako tire i kembei ni za somŋana mi ikemer kat pizin wal boozomen ta timbot kar saamba. Mi tomtom ta so ito kat tutu ta boozomen mi ipaute zin tomtom pa, inako tire i kembei ni zaana biibi isu kar saamba.✡

20 Pa nio aŋso kat piom: Sombe kewe tomtom ndeeŋeŋoyom pa Anutu mataana som, inako irao kelela kar saamba som. Bela kewe ndeeŋeŋoyom kat ma kilip pizin tutu kan mi zin ŋgarŋan ki tutu, tona kelela.”✡

Tuur koi pizin tomtom pepe

21 To Yesu iso pizin mini ta kembei: “Sua ta muŋgu Anutu iso pa tumbundu bizin mi niom tomini keleŋ kek, ina ta kembei: ‘Pun tomtom ma imeete pepe.’ Pa tomtom ta so ikam ta kembei, inako imender pa ka sua mi ikam ka kadoono.✡ 22 Mi nio na, aŋso piom ta kembei: Tomtom sa isombe iur koi pa tomtom toro sa, na ni tomini ko imender pa ka sua mi ikam ka kadoono. Mi sombe tomtom sa ipiri sua repiiliŋana pa tomtom toro sa, inako tipamenderi la zin peeze kan matan be tiŋgal mataana. Mi sombe tomtom sa kwoono ipasom kat tomtom toro sa, mi iso ni ikankaana kat mi iute Anutu risa som, nako ikam ka kadoono mi ila lene you ki kar sanaana.✡

23 “Tana nu sombe kam patoronŋana ku sa ila ki Anutu, mi sombe motom imiili pa tomtom sa ta nu kam ŋoobo mbulu pini, 24 na zem patoronŋana ku tina ma imbotmbot artaal uunu, mi miili ma la ki tomtom tina ma niomru kaparurpe leleyom muŋgu, tonabe miili mi kam patoronŋana ku.✡

25 “Mi tomtom sa isombe ikamu ma kala sua tiiriŋana muriini be ipamenderu pa sua, na loŋa wi i be niomru kuurpe leleyom. Kokena iuru la ki biibi ta itirtiiri sua i. To biibi tana iuru la zin menderŋan naman be tipiri u lela ruumu sanaana. 26 Mi nio aŋso kat pu. Nu ko irao yooto karau na som. Ko mbotmbot ma irao posop kat kadoono ta tiur pu na.✡

Tapasaana ula pepe

27 “Sua ta muŋgu tiso ma niom keleŋ kek, ina ta kembei: ‘Pasaana ula pepe.’✡ 28 Tamen nio na, aŋso piom ta kembei: Sombe tomooto sa mataana ila pa moori sa, mi leleene iurur pini be imbuuli, ina ni Anutu ire i kembei ipasaana ula ka tutu kek.✡ 29 Tana sombe motom woono iyaryaaru upa mbulu sananŋana, na ambai be pai ma isu lene. Kokena imbot, tona iyaaru u ma la lem kar sanaana.✡ 30 Mi nomom woono ta kembena. Sombe iyaryaaru u pa mbulu sananŋana, na ambai be yembut ma ila ne tomini. Kokena imbot, to iyaaru u ma la lem kar sanaana.✡

Ula yembutŋana ka sua

(Mt 19:9; Mk 10:11-12; Lu 16:18)

31 “Sua toro ta muŋgu tiso ma keleŋ kek, ina ta kembei: ‘Tomooto sa sombe leleene be iyembut ziru kusiini ula kizin, na bela ibeede sua sotaaraŋana ise ro pakaana. Naso tomtom tiute kembei ni iziiri i kek.’✡ 32 Mi nio na, aŋso piom ta kembei: Tomooto sa irao be iziiri sorok kusiini na som. Kokena ikam ma kusiini tana ipasaana ula ka tutu. Pa sombe moori tana ila ma iwoolo tomooto toro, tona Anutu ko ire i kembei ziru tomooto popoŋana tana tipasaana ula ka tutu. Tamen sombe moori sa izem itunu pa tomooto toro sa, tona kusiini ko irao be iyembut ula kizin.✡

Sua pombolŋana ka sua

33 “Sua toro ta muŋgu Anutu iso pa tumbundu bizin ma niom tomini keleŋ kek, ina ta kembei: ‘Paata Merere, som koroŋ toro sa zaana be pombol sua pakaamŋana pepe. Mi sombe mbuk sua sa mi pombol sua tana pa Merere zaana, na reege pepe. Motom iŋgal be to.’✡ 34-35 Mi nio na, aŋso piom ta kembei: Sombe kumbuk sua sa, na kapaata koroŋ sa zaana be kopombol sua tiom tana pa pepe. Tana kapaata Merere zaana be kopombol sua tiom pa pepe. Mi koroŋ kini kembei saamba, ma toono, ma Yerusalem, ina tomini kapaata zan be kopombol sua tiom pa pepe. Pa saamba, ina Anutu muriini peeze kana. Mi toono, ina muriini be kumbuunu ise pa. Mi Yerusalem, ina kar ki King Biibi.✡ 36 Mi uteyom tomini, kapaata pepe. Pa niom karao be koso mi uteyom ruunu gabgapŋana sa ise, som moomo ise? Som. Anutu itutamen ta imboro. 37 Tana koso men ta kembei: ‘E, nio ko aŋkam’, som ‘Som, nio ko aŋkam som’. Ina irao. Pa sua pombolŋana pakan, ina imar pa Tomtom Sanaana.✡

Tuur lelende pa kanda koi bizin

(Lu 6:29-30)

38 “Sua toro ta muŋgu tiso ma keleŋ kek, ina ta kembei: ‘Nu sombe pun waem sa mataana, inako irao be tipun nu ku tasa ma ikot. Mi sombe pun zoŋoono sa ma itop, inako irao be tipun nu ku tasa tomini ma ikot.’✡ 39 Tamen nio na, aŋso piom ta kembei: Mbulu sananŋana ta so tikam piom, na kopokot pepe. Tana tomtom sa isombe ipeeze poŋom woono, na tooru mi ipeeze poŋom ŋas tomini.✡ 40 Mi sombe tomtom sa ipamenderu pa sua be isei lene mburu ku sa, na yo kwom pa pepe. Zem ma ila pini, mi kam le mburu pakan ma isala ki tomini.✡ 41 Mi sombe menderŋana sa kwoono imbol pu, be uuli ma kwaara mburu kini ma la zaala lwoono, na kaŋkaŋ ma ur la pataaŋa lele ta ni iso ila pa i. 42 Mi sombe tomtom sa isuŋu pa le koroŋ sa, na kam pini. Mi sombe iwi u be ikam koroŋ ku sa be ila ikam uraata pa, na ruutu pepe. Yok pini.✡

Lelende pa kanda koi bizin

(Lu 6:27-28,32-36)

43 “Sua toro ta muŋgu tiso ma niom keleŋ kek, ina ta kembei: ‘Ur lelem pa waem bizin, mi ur koi pa kom koi bizin.’✡ 44 Tamen nio na, aŋso piom ta kembei: Kuur leleyom pa koyom koi bizin tomini. Mi zin wal ta tiseseeze motoyom na, kusuŋ Anutu be ipazal zin.✡ 45 Naso keswe mbulu ki Tomoyom Anutu ta imbot saamba a. Pa ni ikampewe wal ta boozomen. Ikam ma zoŋ kini iyaryaara pizin wal ambaimbaiŋan, mi wal sananŋan tomini. Mi ikam ma yaŋ izzu pizin wal sananŋan raraate kembei ta izzu pizin wal ndeeŋeŋan.✡ 46 Niom, sombe kuurur leleyom pizin wal ta lelen piom men, inako kakam leyom kadoono ambaiŋana be parei? Som. Pa mbulu ta kembei na, zin wal sananŋan tikamam tomini. 47 Mi sombe kakam ‘aigule ambaiŋana’ tiom pizin toŋmatiziŋ tiom men, nako mbulu tiom ilip pa mbulu kizin wal pakan be parei? Som. Pa ina, zin wal ta tiute Anutu som na, tikamam ta kembena tomini. 48 Tana kakam kinkiini be mbulu tiom ta boozomen ambai komboono kembei ta Tomoyom ta imbot saamba a.”✡

6

Takam mbulu ambaiŋana bekena tapakur itundu pa pepe

1 Mi Yesu iso pizin mini ta kembei: “Kere. Mbulu tiom ambaimbaiŋan ta so kakam pa Merere na, kapamaala ila tomtom matan be tire yom mi tiwit uruyom pa pepe. Pa sombe kakam ta kembei, inako Tomoyom ta imbot saamba a ikam leyom kadoono ambaiŋana sa som.✡

2 “Tana sombe kakam koroŋ pizin wal sorrokŋan, na kapamaala isu malaŋ keteene be iwal biibi tire yom pepe. Pa ina, mbulu kizin wal ta tikamam pakaamŋana pa urlaŋana kizin na. Pa zin tiwe zitun kwon mi tipakurkur zitun ilela lupŋana muriini leleene, mi isu kar keteene, bekena tomtom tire zin mi tiwit urun. Nio aŋso kat piom: Kadoono kizin ta tikam pataaŋa kek.

3-4 Mi niom na, sombe kakam koroŋ pizin wal sorrokŋan be ku'uulu zin, na kakam ki keŋana. Sombe nomoyom woono ikam, na nomoyom ŋas iute pepe. Naso Tomoyom ta imbot saamba a, ipokot nomoyom. Pa mbulu turkeŋana sa ike pini som.✡

Tusuŋ be parei?

(Lu 11:2-4)

5 “Mi sombe kusuŋ, na kakam kembei zin wal ta tikamam pakaamŋana pa urlaŋana kizin na pepe. Pa zin na, lelen be timender la lupŋana muriini leleene, som su kar keteene, mi tikam suŋŋana ila iwal biibi matan. Naso tomtom tiwit urun. Nio aŋso kat piom: Kadoono kizin ta tikam pataaŋa kek.✡ 6 Mi niom, sombe kusuŋ, na kelela ruumu tiom leleene, mi kokotkaala kataama, mi kusuŋ ila ki Tomoyom ta tomtom sa irao be ire i som na. Mi ni ko ileŋ suŋŋana tiom mi ikam leyom kadoono ambaiŋana. Pa mbulu turkeŋana sa ike pini som.

7 “Mi sombe kusuŋ, na kayaaru sua soroksorok boozomen kembei zin wal ta tiute Anutu som na pepe. Pa zin tikam ŋgar ta kembei: Sombe tikam suŋŋana molo kenkenŋana, nako tikamam len ulaaŋa.✡ 8 Mi niom na, kakam kembei ta zin pepe. Pa koroŋ ta kuru zoloyom pa i, na Tomoyom Anutu, ni iute kek.✡ 9 Tana sombe kusuŋ, na kusuŋ ta kembei:

‘Niam Tomoyam ta mbot saamba a,

Nu zom wal ko tipotom pa.

10 Kam zin tomtom ma tito peeze ku.

Kam zin ma tito lelem isu toono,

kembei tito isu saamba.✡

11 Ur koyam kini pa aigule ta koozi.✡

12 Reege sanaana tiam,

kembei niam amzem ŋgar pa sanaana ta tomtom tikam piam.✡

13 Ziiri toomboŋana ma imbot molo piam.

Mi tatke yam pa koroŋ sananŋan ta boozomen.’✡

14 “Pa niom sombe kezem ŋgar pa sanaana ta tomtom tikam piom, inako Tomoyom ta imbot saamba a ireege sanaana tiom.✡ 15 Mi sombe kezem ŋgar pa sanaana kizin tomtom som, inako sanaana tiom tomini, Tomoyom ireege som.

Kini ŋgalsekŋana ka sua

16 “Niom sombe kaŋgalsek ituyom pa kini kanŋana bekena motoyom iŋgal suŋŋana, na motoyom muŋaiŋai kembei zin wal ta tikamam pakaamŋana pa urlaŋana kizin na pepe. Pa zin sombe tiŋgalsek zitun pa kini kanŋana na, tipakamkaam kembei lelen ipata bekena tomtom tire mbulu kizin tana mi tiwit urun pa. Nio aŋso kat piom: Kadoono kizin ta tikam pataaŋa kek.✡ 17 Mi niom na, sombe kaŋgalsek ituyom pa kini kanŋana, na keswe pepe. Kuŋguuru motoyom mi kuurpe ituyom ma ruŋguyom ambai. 18 Kokena tomtom tikilaala kembei niom kaŋgalsek ituyom pa kini kanŋana. Mi Tomoyom Anutu ta tomtom sa irao be ire i som na, ni ko iute, mi ikam leyom kadoono ambaiŋana. Pa mbulu turkeŋana sa ike pini som.

Koroŋ saamba kana ina koroŋ ŋonoono

(Lu 12:21,33-34)

19 “Kakam kinkiini be kondou leyom koroŋ boozo isu toono pepe. Pa ina, rap ko ipasaana, mi pakan ko siŋin ikam ma isaana. Mi pakan na, wal kuumbuŋan ko tipetepaala ruumu tiom, mi tilela ma tikem.✡ 20 Mi koroŋ ŋonoono ki saamba, to kakam kinkiini pa. Pa koroŋ tana, rap irao be ipasaana som, mi wal kuumbuŋan tirao be tikem som.✡ 21 Mi lele ta nu sombe re kembei koroŋ ku ŋonoono imbotmbot pa na, inako ŋgar ku imap ma ilala pa.

Mat ka zaala

(Lu 11:34-36)

22 “Iti matanda ta iurur mat piti. Tana sombe matanda ambai, ina iswe kembei mat imbot la lelende kek. 23 Mi sombe matanda isaana, inako iswe kembei tombot la zugut lene. Tana motom iŋgalŋgal itum. Kokena ndemeere sorok ma so ko mat imbot la lelem, mi tamen ko zugut ma iŋgi. Pa zugut ta kembei na, biibi kat.

Irao tembeeze pa bibip ru na som

(Lu 16:13)

24 “Tomtom sa ko irao be imbeeze kat pa bibip ru na som. Pa ina ko iur leleene pa ta, mi ileŋ la sua kini. Mi toro na, ko iur koi pini mi irepiili i. Tana niom koso kembeeze pa Anutu mi koroŋ sa ki toono, nako karao som.✡

Anutu ko mataana piti

(Lu 12:22-31)

25 “Tana nio aŋso piom ta kembei: Kopoyom rru pa koyom kini ma yok, mi leyom mburu pepe. Pa koroŋ kulindi kana men kembei kini mi mburu, ina irao ikam ti ma tombot ndabok na som.✡ 26 Kere. Man tiwaswaaza kan kini? Som titoutou kini ma tizebzeebe lela diditu? Som. Tomoyom Anutu ta imbot saamba a, ni itunu ta ipututu zin. Mi niom na, kilip kat pizin man.✡ 27 Mi parei? Sombe tiom tasa iru zaala be iseeŋge itunu swoono ma imbot moloŋana ri, ko irao? Som.

28 “Mi parei ta kakamam ŋgar biibi pa leyom mburu be kapakaala yom pa? Kere. Aigau boozomen ta tizze na, tikamam uraata sa? Som. Mi zitun tiurpewe len mburu be tizeebe zin pa i? Som. 29 Mi nio aŋso kat piom. Muŋgu, king Salumo, ni izebzeebi pa mburu ta ndabokbokŋan kat. Tamen mburu kini sa irao kembei aigau tiŋgi som.✡ 30 Mi aigau tiŋgi, iŋgi koroŋ sorok. Koozi timbot. Gaaga tila len. Tamen Anutu itunu ta iurpe ma ambai kat. Lak, sombe ni mataana iŋgalŋgal koroŋ soroksorok ta kembei, na ni ko mataana iŋgalŋgal yom pa leyom mburu tomini. Oo niom, urlaŋana tiom musaari mete!✡

31 “Tana kopoyom rru mi koso: ‘Wai, koyam yok mi kini iŋgoi be amkam i? Mi leyam mburu iŋgoi tabe amzeebe yam pa i?’ Koso kembena pepe. 32 Pa ina, zin wal ta tiute Anutu som, ta tikamam ŋgar biibi pa koroŋ ta kembei. Mi Tomoyom ta imbot kor a, ni iute koroŋ ta kuru zoloyom pa i. Mi ni iute: Niom sombe leyom koroŋ ta kembei som, nako mbotŋana tiom ambai som.✡ 33 Tamen niom bela kakam kinkiini pa peeze kini mi mbulu kini ndeeŋeŋana, to koroŋ taiŋgi ko ito mi ima piom tomini.✡ 34 Tana kopoyom rru pa aigule toro ka pataŋana pepe. Pa ina, niom komboro som. Kakam ŋgar men pa pataŋana ta ipet ta koozi. Ina irao.✡

7

Tere waende bizin kembei wal sananŋan pepe

(Lu 6:37-42)

1 “Kere waeyom bizin mi loŋa koso zin sananŋan pepe. Kokena Anutu ire yom tomini kembei wal sananŋoyom. ✡ 2 Pa niom sombe loŋa mi koso zin sananŋan, inako Anutu iso piom ta kembei tomini. Pa mbulu ta so kakam pizin tomtom, ta ko imiili piom tomini. ✡ 3 Re. Ke pakaana biibi ta imbot la motom na, yamaana som? Kena parei ta loŋa kwom ila pa ke tipiini ri ta imbot la toŋmatiziŋ ku mataana na, ✡ 4 mi so pini: ‘A barau, ke tipiini ri ta imbot la motom na, nio aŋsombe aŋuulu u mi aŋpai ma isu lene.’ 5 Ina nu kam pakaamŋana! Pai nu ku ta biibi na ma isu muŋgu. Naso re kat tipiini ta imbot toŋmatiziŋ ku tana mataana na, mi rao pai ma isu lene.

6 “Koroŋ potomŋana na, kigiibi sorok pizin me pepe. Mi koroŋ tiom ambaimbaiŋan na, kipiri su pizin ŋge pepe. Kokena tikelut ma isaana, mi timaŋga piom tomini. ✡

Kusuŋ, kuru, mi kutut kataama

(Lu 11:9-13)

7 “Niom koso kiwi, to kakam. Kuru, to kendeeŋe. Kutut kataama, to kataama ikaaga piom. ✡ 8 Pa tomtom ta so iwi, nako ikam. Mi tomtom ta so iru, nako indeeŋe. Mi tomtom ta so itut kataama, nako kataama ikaaga pini.

9 “Parei, sombe pikin tasa iwi tamaana pa ka kini, ko tamaana ikam ka pat? Som. 10 Mi sombe iso pa ka ye, ko ikam ka mooto sananŋana? Som. 11 Lak, niom na sananŋoyom. Tamen kakamam koroŋ ambaimbaiŋan men pa lutuyom bizin. Mi Tomoyom ta imbotmbot saamba a, kampeŋana kini ilip kat piom. Tana wal ta so tisuŋi, na ni ko ikam koroŋ ambaimbaiŋan kat pizin. ✡

12 Mbulu ta so leleyom be tomtom tikam piom, na niom kupumuuŋgu pizin. Pa tutu ki Anutu mi sua kizin Anutu kwoono bizin, ka uunu ŋonoono ta tiŋgi. ✡

Zaala ru

(Lu 13:24)

13 “Kelela siiri kwoono ta musaana na. Pa zin wal tabe tila len i, na siiri kwoono ta zin tilela pa i, na biibi. Mi zaala ta tito na, imarra pizin. Tabe tomtom boozomen lelen pa zaala tana. ✡ 14 Mi zaala tabe tomtom tito ma tikam mbotŋana mata yaryaaraŋana pa i, na kwoono musaari, mi ipata pizin be tito. Tabe wal rimen ta tindeeŋe mi tito. ✡

Mbulu kizin wal pakamkaamŋan ko iswe zin

(Lu 6:43-44, 13:25-27)

15 “Kere yom! Pa wal pakamkaamŋan ta tiso zin Merere kwoono bizin, kola timar tipet tiom. Zin sombe timar na, mbulu kizin mat kana ko kembei ta sipsip. Mi lelen na, kembei me saŋsaŋŋan ta malmalŋan i. ✡ 16 Tamen niom ko karao be kikilaala zin. Pa mbulu mi uraata kizin ko iswe zin piom. Parei, ko worwooro sananŋan tipiyooto ŋonoono ambaiŋana sa be teke mi takan? Som. ✡ 17 Mi ke ta kembena. Sombe ambaiŋana, nako ipiyotyooto ŋonoono ambaimbaiŋan men. Mi ke sananŋana, ina ipiyotyooto ŋonoono sananŋan men. 18 Tana ke sananŋana ko irao ipiyooto ŋonoono ambaiŋana sa na som. Mi ke ambaiŋana ko irao ipiyooto ŋonoono sananŋana sa na som. 19 Mi ke boozomen ta so tipiyotyooto ŋonon ambaimbaiŋan som, inako titaara ma tisu len, mi tipiri sala you ikan. ✡ 20 Tana mbulu mi uraata ta zin wal pakamkaamŋan tipiyotyooto, ta ko iswe zin piom. ✡

Tapaata sorok Yesu be Merere kiti pepe

(Lu 13:25-27)

21 “Zin wal ta tiwatwaata yo be ‘Merere kizin’, inako timap ma tilela kar saamba som. Pa zin wal tau titoto Tamaŋ Anutu ta imbot saamba na leleene, mi tikamam ka mbulu na, zin men ta ko tilela. ✡ 22 Tana mbeŋ kaimer iso ipet, na wal boozo ko timaŋga mi tiso ta kembei: ‘O Merere, muŋgu niam amkam uraata boozomen pa nu zom. Amwe kwom mi amzzo kalŋom pizin tomtom. Mi amzirziiri bubuŋana sananŋan pizin tomtom, mi amtortooro mos boozo ma ipet tomini.’ 23 Tamen nio ko aŋso kat pizin ta kembei: ‘Nio aŋute yom risa som. Kala leyom! Pa niom wal sananŋoyom.’ ✡

Tomtom ru tipo ruumu

(Lu 6:47-49)

24 “Tana wal ta so tileŋleŋ la sua tio ti, mi titoto, ina zin kembei ta tomtom ŋgarŋana ta ipo ruumu mbolŋana isala raŋ. 25 Beso yaŋ mosoolo isu ma wo ipet mi miiri biibi imar ma itok ruumu tana, na irao imuzu na som. Pa raŋ ipombol ruumu ma imbol kat.

26 Mi wal ta so tileŋleŋ sorok kalŋoŋ, mi titoto som, ina zin kembei ta tomtom talliŋana ta ipo ruumu kini sala lele magargaaraŋana. 27 Beso yaŋ mosoolo isu ma wo ipet, mi miiri biibi itok ruumu tana, na loŋa men mi imuzu ma isu lene, mi ka mburu ta boozomen porokporok ma imap.”

28 Yesu iposop sua kini ma imap, to zin iwal ta tileŋleŋi na, timurur pa ŋgar kini. 29 Pa ni ikamam sua kembei ta zin ŋgarŋan ki tutu na som. Ni izzo katkat sua raama mburaana, kembei tomtom ta zaana pa uraata kini. ✡

8

Yesu iurpe tomtom ta mbetmbeete sananŋana ikami

(Mk 1:40-44; Lu 5:12-16)

1 Yesu izem abal tana, mi imiili ma isula. Mi iwal biibi tito i ma ziŋan tila. 2 Mi tomtom ta, ni mbetmbeete sananŋana ikami. Imar ipet ki Yesu mi itop su kereene uunu ma iso: “O biibi, sombe lelem isaana pio, na nu rao ziiri mete tio ti ma kuliŋ iŋgeeze mini.”

3 Mi Yesu namaana ila ma iteegi mi iso: “E, nio leleŋ be aŋuulu u. Kulim ambai lak!” To loŋa men, mi mete tana iko pini ma kuliini iŋgeeze mini. 4 To Yesu iso pini. Iso: “Leŋ. Sombe la, na so tomtom sa pa mbulu ti pepe. Kaŋkaŋ ma la, mi pamaala itum pa patoronŋana ka tomtom sa muŋgu, mi kam patoronŋana pa Anutu kembei ta tutu ki Mose iso na. Naso ipombol zin patoronŋana kan be tiurla tio.”✡

Yesu iurpe mbesooŋo ta ki biibi kizin malmal kan

(Lu 7:1-10)

5 Yesu iwwa ma ilela pa kar Kapenaum. Mi tomtom ta, ni biibi kizin malmal kan ki Rom, imar ipet kini mi itaŋroro i be iuuli. 6 Iso: “Biibi, mbesooŋo tio ta ra, mete ikam kati ma isaana kat. Ikenne ma imbotmbot ta ruumu a.” 7 Yesu ipekel kwoono ma iso: “Oo, kenako aŋla mi aŋre i.”

8 Tamen biibi kizin malmal kan tina ipeteke i mi iso: “E-e biibi, nio tomtom ambaiŋoŋ som, tana mar ruumu tio pepe. Nio aŋurla ta kembei: Nu sombe ur sua men, na mbesooŋo tio ko niini ndabok. 9 Pa nio aŋute pa ituŋ. Nio ti aŋbot la zin bibip pakan kopon mbarman. Mi zin malmal kan pakan timbot la nio kopoŋ mbarmaana. Tana sombe aŋso pa tiŋgi ma aŋso: ‘La!’ nako ila. Mi sombe aŋso pa tiŋga: ‘Mar!’ nako imar. Mi sombe aŋso pa mbesooŋo tio: ‘Kam ta kembei.’ nako ikam.”

10 Yesu ileŋ sua tana na, imurur pa. To iso pizin iwal biibi ta titoto i na. Iso: “Nio aŋso kat piom. Nio aŋdeeŋe tomtom sa ki Israel ta urlaŋana kini imbol kembei ta tomtom tiŋgi na som.✡ 11 Mi nio aŋso piom ta kembei: Wal boozomen ko timar pa toono ta munŋaana men be mbulen su ma ziŋan Abaraam, Isak, mi Yakop tilup zin pa kini kanŋana su kar saamba.✡ 12 Tamen zin wal ta muŋgu timbot lela peeze ki kar saamba leleene, inako tiziiri zin ma tila len pa zugut lene, mi titaŋtaŋ ma zoŋon ŋekŋek ma timbotmbot.”✡

13 Tona Yesu iso pa biibi kizin malmal kan tana ma iso: “La pa ruumu ku. Urlaŋana ku tina, ta buri iur ŋonoono i.” Mi indeeŋe kat ta Yesu iso sua tina na, mbesooŋo kini, mete tana iko pini.

Yesu iziiri mete pizin wal boozomen

(Mk 1:29-34; Lu 4:38-41)

14 To Yesu ila pa Petrus ruumu kini, mi ire Petrus rwoono mooribi kuliini ibayou kat ma ikenne. 15 Tana iteege lae pa mooribi namaana, to mete iko pini ma niini ambai. To burup ma imaŋga, mi iurpe Yesu ka kini.

16 Timbotmbot ma lele ikamam be rou, to tomtom tiyo wal boozomen ta bubuŋana sananŋan tizeebe zin na, ma tila kini. Mi Yesu iur sua men, mi bubuŋan tina tiko pizin tomtom ma tila len. Mi iziiri mete pizin tomtom ta boozomen ma nin ambai lup. 17 Tana sua ta muŋgu Anutu kwoono Yesaya iso na iur ŋonoono. Sua ta kembei:

Ni ibaada pataŋana kiti, mi iziiri mete kiti ma ila lene.✡

Wal pakan ta tiso tito Yesu

(Lu 9:57-62)

18 Yesu ire zin iwal biibi timar mi tiliukaali, tana iso pizin naŋgaŋ kini be tikam wooŋgo mi tila yok tatiliuŋana pakaana mbaaga. 19 Som, mi tomtom ŋgarŋana ta ki tutu, ni imar kini mi iso: “Mos katuunu, lele sa ta nu so la pa i, na nio ko aŋto umen.”

20 Yesu ipekel kwoono ma iso: “Me saŋsaŋŋan na, zin len murin ta toono sumbuunu. Mi man na, zin len ŋgini. Tamen Tomtom Lutuunu, ni le muriini sa be keteene su mi imbot pa na som.”✡

21 To naŋgaŋ kini toro isu na iso pini ta kembei. Iso: “Biibi parei? Ko irao aŋmiili ma aŋturke tamaŋ mataana muŋgu, mana aŋto u?” 22 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Som. Zin wal ta timbot la zaala ki meeteŋana na, zin irao titwi zin meeteŋan. Mi nu na, mar to yo.”

Yesu ipunmeete miiri ma duubu

(Mk 4:35-41; Lu 8:22-25)

23 To Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tisala wooŋgo ma tila. 24 Tila lukutuunu, to miiri ipol ma mburaana. Mi ipei duubu ma ise tabe ikam ma lele isaana kat. Mi tai borokborok sula wooŋgo leleene mabe timon. Mi Yesu, ni ikeenemeete men. 25 To naŋgaŋ kini tila tipai lae pini ma tiso: “Wai, Merere, iŋgi be tomon i! Re iti lak!”

26 Yesu ipekel kalŋan ma iso: “Komoto sorok paso? Urlaŋana tiom musaari mete.” Tona imaŋga na iŋasaara miiri ma duubu, mi taun biibi isu.✡ 27 Naŋgaŋ kini tire mos tana na, timurur pa mi tiso: “Wai, tomtom tiŋgi, ni pareiŋana, ta miiri ma duubu tomini tileŋleŋ la kalŋaana?”✡

Yesu iziiri bubuŋana sananŋan pa tomtom ru

(Mk 5:1-20; Lu 8:26-39)

28 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tila tipet lele pakaana kizin Gadara ta imbot la tai pakaana mbaaga na. To Yesu ipa ma ila, mi indeeŋe tomtom ru ta timbot lela zin meeteŋan murin mi tipet. Wal ru tana, bubuŋana sananŋan tizeebe zin ma tikankaana ma tisaana kat, tabe lelen tataŋa men. Sombe tire tomtom sa, na timaŋga pini pataaŋa. Tana tomtom tilala pa lele tana som. Pa timototo zin tau. 29 Wal ru tana tire Yesu, to kalŋan isala ma tiso: “O Anutu Lutuunu, iŋgi mar be kam parei piam? Pa nol tabe seeze motoyam pa i, ina zen.”✡

30 Tire la pa ŋge uunu biibi ta tikanan ma timbotmbot la ki pakaana, 31 to tisu na titaŋroro Yesu ta kembei: “Sombe ziiri yam, na yok piam be amla amru pizin ŋge taŋga.” 32 To ni iso pizin: “Kala!” Tona tizem wal ru tana, mi tila tiloondo pizin ŋge. To ŋge tana tiko mi tiparkamtoto zin ma tila pa yok tatiliuŋana kezeene, to tizirir pa dogo ma tisula yok, mi tiwin katkat yok ma timetmeete lup.

33 Zin wal ta timborro ŋgeŋan i, tire mbulu tina, to tiko ma tila pa kar kizin mi tiso mbulu tana uruunu pizin tomtom ma tileŋ. 34 Tona iwal biibi ki kar tana timap ma tila ki Yesu mi timaŋmaŋi be izem lele kizin, mi ila lele pakaana toro.

9

Yesu iurpe tomtom narapeŋana ta

(Mk 2:1-12; Lu 5:17-26)

1 To Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tisala wooŋgo, mi timiili ma tila pa kar kini mini. 2 Tipet kar na, tindeeŋe wal pakan tisiŋ tomtom narapeŋana ta ma timar kini. Mi Yesu ire wal tina urlaŋana kizin imbol kat. Tana iso pa tomtom narapeŋana tina ma iso: “Tiziŋ, lelem ipata pepe. Sanaana ku, nio aŋreege kek.”

3 Zin ŋgarŋan ki tutu tileŋ sua tina, to tiparso sua pizin ma tiso: “Wai! Iŋga sa ipasaana sua pa Anutu na.” 4 Mi Yesu, ni iute ŋgar kizin kek. Tana isu mi iso pizin. Iso: “Parei ta kakamam ŋgar sananŋana ta kembena ila leleyom? ✡ 5-6 Sua taŋgoi ta imarra be aŋso? Aŋso pa tomtom taiŋgi be aŋreege sanaana kini, som aŋso pini be burup ma imaŋga mi ipa? Mi nio leleŋ be kuute kat ta kembei: Tomtom Lutuunu, ni zaana be ireege sanaana kizin tomtom isu toono.” To iso pa tomtom narapeŋana tana. Iso: “Maŋga, lek mi ku, mi la pa ruumu ku.” ✡ 7 To tomtom tina burup ma imaŋga, mi izem zin ma ila pa ruumu kini. 8 Mi zin wal ta timbot mi tire uraata tana na, timoto kan mi tipakur Anutu. Paso, ni ikam mburaana biibi ta kembei pizin tomtom.

Yesu iso pa Matai ma ito i

(Mk 2:13-17; Lu 5:27-32)

9 Yesu izem kar tana, mi iwwa ma ila na, ire tomtom ta iyyo takesŋana i, zaana Matai. Ni imbutultul su uraata kini muriini, mi ikamam uraata. Yesu ire i, to iso pini. Iso: “Mar to yo.” Tabe Matai imaŋga, mi ito i ma ziŋan tila.

10 Kaimer to Matai ikam kini isu ruumu kini. Mi ziŋan Yesu mi naŋgaŋ kini tikanan ma timbotmbot. Molo som na, wal pakan ta tiyyo takesŋan i mi wal sananŋan pakan timar, mi ziŋan tikanan kini ma timbotmbot. 11 Zin tutu kan pakan tire mbulu tana, to tisu na tiso pizin naŋgaŋ kini. Tiso: “Wai, parei ta biibi ta ikamam ŋgar piom na, ziŋan zin wal ta tiyyo takesŋan i mi zin wal sananŋan tina tikanan kini la mbata?”

12 Yesu talŋaana ikam la pa sua tana, to iso pizin ma iso: “Parei, tomtom ta iurpewe zin meteŋan i, ko ila pizin wal ta nin ambaimbaiŋan i? Som. Ni ilala be iuulu zin wal meteŋan. 13 Sua imbot pataaŋa ta kembei: ‘Anutu, ni leleene ilip pa mbulu ki muŋaiŋana. Mi mbulu ki patoronŋana na, ni ikamam ŋgar pa pe som.’ Kozo kala mi kakam ŋgar pa sua tina ka uunu. Pa nio ti, aŋmar be aŋboobo zin wal ndeeŋeŋan na som. Nio aŋmar pizin wal sananŋan.” ✡

Wiŋana pa mbulu ki kini ŋgalsekŋana

(Mk 2:18-20; Lu 5:33-35)

14 Tona Yoan naŋgaŋ kini tikoŋuru Yesu mi tiwi i ta kembei. Tiso: “Aigule tataŋa, niamŋan zin tutu kan amgalseksek ituyam pa kini kanŋana bekena motoyam iŋgal kat Merere. Mi uunu parei ta naŋgaŋ ku titoto mbulu tana som?” ✡

15 Yesu ipekel kwon ma iso: “Sombe tikam kini biibi pa ula popoŋana sa, inako parei pa tomooto toroono bizin ta timar pa kini kanŋana na? Ko lelen ipata mi tikan kini som? Som. Ko tikan. Pa tomooto ta iwoolo popoŋana na, ni imbotmbot raama zin, tana lelen ambai. Mi kaimer, ma sombe wal sa timar mi tikam tomtom ula kana tina ma izem zin, tona toroono bizin ko lelen ipata mi tiŋgalsek zitun pa kini kanŋana.” ✡

Zaala muŋguŋana irao igaaba zaala popoŋana som

(Mk 2:21+; Lu 5:36+)

16 Yesu iso mini ma iso: “Kawaala muŋguŋana ta imaraaza kek na, ko tesesekaala pa kawaala suruunu ta popoŋana i? Ina som. Kokena kawaala popoŋana suruunu iselul ma iwe musaari, to kawaala muŋguŋana tana imaraaza ma biibi. 17 Mi yok baen popoŋana ta kembena. Ko tiliŋ sula baen putuunu muŋguŋana? Inako som tomini. Kokena baen popoŋana iti putuunu muŋguŋana, to imapaala, mi baen borok su lene. Som. Baen popoŋana bela isula putuunu popoŋana. Naso baen mi putuunu imbot ambai.” ✡

Yesu iurpe moori ta, mi ipei morri ta ma imaŋga mini

(Mk 5:21-43; Lu 8:40-56)

18 Yesu izzo sua tana ma imbotmbot, mi molo som na, tomtom peeze kana ta ki kar, ni imar ma itop su Yesu kumbuunu uunu, mi itaŋroro i ma iso: “O biibi, buri ŋonoono ta lutuŋ moori, ra, imeete. Mar ruumu tio ma nomom isalakaali, to ni ko imaŋga mini.” 19 Tana Yesu imaŋga, mi ziŋan naŋgaŋ kini tito i ma tila.

20-21 Tiwwa ma tila, mi moori ta, ni mete kizin moori ikisi pa ndaama laamuru mi ru kek. Itokelkeele Yesu ma ila ise kini, to iteege lae pa mburu kini kwopiriini. Pa ikam ŋgar la leleene ta kembei: ‘Oo, nio sombe aŋteege lae pa mburu kini kwopiriini risa, to mete tio imap.’ 22 Yesu itoori mi ire moori tana, to iso pini ma iso: “Luŋri, lelem ambai. Pa urlaŋana ku ta iuulu uma mete ku imap kek.” Mi indeeŋe ta Yesu izzo sua pini na, mete kini imap.

23 Tila tipet ruumu ki mboroŋan tana mi tilela na, Yesu ire zin wal tiwwi mamaaza, mi zin iwal tizzu ma tizze, mi tiŋiizi biibi izalla. 24 Tabe iso pizin ma iso: “Niom ta boozomen koyooto ma kala leyom. Morri tana, ni imeete som. Iŋga sa ikeene na.” Zin tileŋ sua kini tana na, tiseeŋge pini. ✡ 25 Tiziiri zin iwal ma tiyooto lup, to Yesu ilela pa ruumu leleene. To iteege su pa morri tana namaana, mi iwiti mi burup ma imaŋga. ✡ 26 Tana uruunu irak ma irao kar ta boozomen ki lele pakaana tina.

Yesu iurpe matan pisŋan ru mi tomtom kwo munŋana ta

27 Yesu izem lele tina, mi ipa ma ila na, tomtom matan pisŋan ru titoto i ma tila. Mi kalŋan izalla ma tizzo: “O, Dabit Lutuunu, muŋai yam lak!” ✡ 28 Yesu isala pa ruumu, mi matan pisŋan ru tana tila tuŋ la kini, to ni iwi zin. Iso: “Parei? Niomru kuurla kembei nio aŋrao be aŋurpe motoyom ma ambai?”

Ziru tipekel kwoono ma tiso: “E Merere, niamru amurla ta kembena.” 29 To Yesu namaana ila matan mi iso: “Koroŋ ta niomru kuurla, ta ko ipet piom.” 30 Ni iso sua tana, mi matan ipeere ma tire kat lele. To Yesu kwoono imbol pizin, beso tila na, tiswe uraata ti uruunu pizin tomtom pepe. 31 Tamen ziru tizemi mi tila, to tizzo uruunu ma irao lele tana.

32 Wal ru tana tizemi ma tila, mi wal pakan tikam tomtom kwo munŋana ta ma imar ki Yesu. Tomtom tana, bubuŋana sananŋana ta ikami ma irao be iso sua som. 33 Yesu iziiri bubuŋana sananŋana tana ma iyooto pini, to tomtom tina iso sua. Mi iwal biibi ta timbot mi tire mos tana na, timurur pa mi tiso: “Ai, ta muŋgu muŋgu mi imar i, na mbulu sa ta kembei ipet su Israel som.” 34 Tamen zin tutu kan tiso: “Iŋga sa Belsebul, biibi kizin bubuŋana sananŋan, ta ikamam le mburaana. Tanata izirziiri zin bubuŋana sananŋan ma tiyotyooto.”

Wal uraata kan na, zin rimen

35 Yesu iwwa pa kar ta boozomen ma izzoyaryaara uruunu ambaiŋana pizin tomtom pa peeze ki kar saamba. Kar bibip mi kar munmun tomini. Mi ikamam sua pizin lela lupŋana kizin murin, mi iurpewe zin pa mete matakiŋa ta boozomen. 36 Mi ire zin iwal biibi ta pataŋana boozomen ikam zin ma mburan imap kat na, timekewe ma timarmar. Tana leleene isaana kat pizin. Pa zin kembei sipsip ta len mboroŋan somŋan i. ✡ 37 Tana iso pa zin naŋgaŋ kini ma iso: “Kini metmetŋana na, biibi kat. Tamen wal uraata kan tabe tikam na, zin rimen. ✡ 38 Tana kusuŋ kini katuunu be iŋgo wal uraata kan pakan ma tila be tiŋgaama kini kini.”

10

Yesu iŋgo naŋgaŋ kini laamuru mi ru ma tila pa uraata

(Mk 3:13-19, 6:7-13; Lu 6:12-16, 9:1-6)

1 Kaimer mana Yesu ilup zin naŋgaŋ kini laamuru mi ru, mi iur zin pa uraata be tila ma tiziiri bubuŋana sananŋan, mibe tiurpe zin tomtom pa mete matakiŋa ta boozomen.✡ 2 Ŋgoŋana laamuru mi ru tana zan ta kembei: Mataana kana na Simon, (ta tipaata zaana toro be Petrus na,) mi tiziini Andreas, to Zebedi lutuunu bizin ru, Yems ziru tiziini Yoan, 3 to Pilip ma Batolomai, to Tomas ma Matai ta iyyo takesŋana i, to Yems ta Alpai lutuunu na, ma Tadeus, 4 to Simon (ni igabgaaba zin wal ta tisombe tiziiri zin Rom na), mi Yudas Iskariot ta kaimer iur Yesu ila ka koi bizin naman.

5 Indeeŋe Yesu iŋgo zin laamuru mi ru tana be tila ma tisoyaara uruunu ambaiŋana na, isope zin ta kembei. Iso:

“Niom sombe kala, na kala pizin wal ta Yuda somŋan i pepe, mi kelela kar sa kizin Samaria kan pepe.✡ 6 Kala kizin Israel men. Pa zin na, sipsip ki Anutu ta tisaŋsaŋ lup kek.✡ 7 Mi kosoyaara sua pizin ta kembei: ‘Nol tabe peeze ki kar saamba ipet mat, ta iŋgi igarau kek.’

8 Kuurpe zin meteŋan mi kepei zin meeteŋan ma timaŋga mini. Zin wal ta mbetmbeete sananŋan ikam zin na, kuurpe zin ma kulin iŋgeeze mini. Mi kiziiri bubuŋana sananŋan pizin tomtom. Mburaana ta nio aŋkam piom na, niom kiŋgiimi som. Aŋkam piom sorok. Tana niom ta kembena. Sombe kakam uraata pizin tomtom, na koboobo pa leyom kadoono pepe. Kakam pizin sorok.✡ 9 Mi sombe kala, na kapa raama mburu boozo pepe. Kakam moni pepe, 10 pelpeele pepe, mburu keeneŋana sa pepe, kumbuyom keteene pepe, mi tete pepe. Pa tomtom uraata kana na, ni irao ikam le ulaaŋa ila kizin tomtom ta ni ikamam uraata pizin na.✡

11 “Sombe kala ma kelela kar sa, to kiwi zin ma so kendeeŋe tomtom sa ta irao, mi iyok be ikam yom, to kombot kini ma irao kezem kar tana. 12 Sombe kasala ruumu, to koso pa ka tomtom bizin ta kembei. Koso: ‘Merere ko imboro yom ma kombot ambai!’ 13 Mi sombe zin tikam yom mi lelen ambai piom, inako pombolŋana tiom tana imbotmbot se kizin. Mi sombe tikampe yom som, nako pombolŋana tana imiili ma ima tiom mini. 14 Mi sombe zin tomtom ki kar sa, som ruumu sa tikam yom som, mi titit yom, na kezem zin ma timboren, mi kitirke ululu pa kumbuyom ma isu lene.✡ 15 Nio aŋso kat piom: Indeeŋe mbeŋ kaimer ma Anutu isombe iur kadoono pizin tomtom, na kar tana ko tikam kadoono sananŋana ma ilip pizin Sodom ma Gomora.✡

Naŋgaŋ ki Yesu ko tindeeŋe pataŋana

(Mt 24:9-14; Mk 13:9-13; Lu 21:12-19)

16 “Keleŋ. Niom kembei sipsip ta iŋgi be aŋgo yom ma kala kombot la me malmalŋan mazwan. Tana kere be kakam kat ŋgar mi koto mbulu ta ŋgeezeŋana men.✡ 17 Pa tomtom kola tikam yom ma tipamender yom pa sua, mi tibalis yom lela lupŋana kizin murin. 18 Mi ko tikam yom ma tipamender yom su zin peeze kan mi zin king keren uunu tomini. Paso, niom kototo yo tau. Tamen mbulu tana ko iwe zaala piom be keswe nio zoŋ mi kopombol sua tio ila zin peeze kan matan mi wal boozomen ta Yuda somŋan i matan tomini.✡ 19 Mi sombe tikam yom mi tipamender yom la zin bibip matan be titiiri sua tiom, na kopoyom rru mi motoyom rru sua tabe koso i pepe. Pa indeeŋe ta so tiwisese yom, na Anutu itunu ko iso yom pa sua tabe koso i. 20 Tana ituyom ko koso sua som. Pa Tomoyom Anutu Bubuŋana, ta ko ikam ŋgar piom mi iso yom pa sua tabe koso i.✡

21 “Tomtom ko tiur toŋmatiziŋ kizin ila zin bibip naman be tipun zin ma timetmeete. Mi zin kolman ko tikam ta kembena pa lutun bizin. Zin naŋgaŋ ko tizooro taman ma nan bizin, mi tiur zin la zin bibip naman be tipun zin ma timetmeete tomini. 22 Mi tomtom ta boozomen ko tiwe koyom koi. Paso, niom kototo yo tau. Tamen tomtom ta sombe ikiskis urlaŋana kini ma ila indeeŋe ka swoono, na Anutu ko ikamke i ma imbot ambai.✡ 23 Niom sombe kakam uraata isu kar sa mi zin tiseeze motoyom, na koko ma kala pa kar toro. Pa nio aŋso kat piom: Niom ko kakam uraata pa kar ta boozomen kizin Israel ma imap zen, mi Tomtom Lutuunu kola imar.

24 “Naŋgaŋ ta buri ikamam ŋgar na, ni irao ilip pa kolman ta ipaute i na som. Mi mbesooŋo ta kembena. Ko irao ilip pa biibi kini na som.✡ 25 Tana mbulu ta so tikam pa kolman ta ipaute i, inako tikam pini tomini. Mi mbesooŋo ta kembena. Mbulu ta so tikam pa biibi kini, inako tikam pini tomini. Tana sombe tipaata zaana Belsebul * ise ki tomtom ta iwe mataana pa lupŋana sa, nako tipasaana wal kini zan tomini ma isaana kat.”✡

Tomoto Anutu itutamen

(Lu 12:2-9)

26 “Tana nio aŋso piom: Komoto zin tomtom pepe. Pa koroŋ zukŋan ta boozomen na, Anutu ko ipeeze ma borok su. Mi koroŋ turkeŋan, inako kaimer ni iswe ma ipet kat mat. 27 Tana sua ta aŋso piom la zugut lene na, kozo keswe ma ipet mat pa aigule. Mi sua ta aŋburum pa ila talŋoyom na, kala ma kosoyaara su kar keteene. 28 Mi zin wal ta tiso tipun yom ma kemetmeete na, komoto zin pepe. Pa zin sombe tipun yom ma kemeete, ina imap ta tina. Kaimer na, tirao be tikam kosa sa pa kunuyom mata yaryaaraŋana na som. Mi Anutu, to komoto i. Pa ni mburaana biibi. Irao be ipasaana tomtom kuliini ramaki kunuunu, mi iziiri i ma ila imbot kar sanaana.✡

29 “Kere. Man kimbinbin ina koroŋ sorok. Irao be tiŋgiimi ru pa pat siŋsiŋŋana tamen ŋonoono. Tamen Tomoyom Anutu, ni irao izem tasa ma imeete sorok mi itop su toono na som. 30-31 Mi niom na, ndomoyomŋoyom. Kilip pizin man. Uteyom runrun na, Anutu inin ma imap. Tana komoto koyom pepe.✡

32 “Sombe tomtom sa iswe kembei ni iwe leŋ ila iwal matan, inako nio tomini aŋswe i kembei ni naŋgaŋ tio ila Tamaŋ ta imbot kar saamba a mataana. 33 Tamen, sombe tomtom sa iwatkaala nio zoŋ ila iwal matan, inako nio tomini aŋwatkaali ila Tamaŋ ta imbot kar saamba a mataana.✡

Yesu ko iwe uunu pizin tomtom be tiparyapaala zin

(Lu 12:51-53, 14:26-27)

34 “Niom koso nio aŋmar be aŋlup zin tomtom ma lelen iwe tamen. Ina som. Pa nio ko aŋwe uunu pizin be tikam malmal mi tiparyapaala zin ma timbot ndelndelŋa.

35 Ko aŋkam ma pikin tomooto ziŋan taman bizin tilup zin mini som.

Mi pikin moori ta kembena. Ko ziŋan nan bizin tilup zin mini som.

Mi moori ulaŋan ziŋan rwon moori bizin ko tilup zin mini som.

36 Mi toŋmatiziŋ uunu tamen, nako tiparwe kan koi.✡

37 “Tomtom ta so leleene ilip pa naana ma tamaana, mi iur leleene pio pe som, inako irao be iwe naŋgaŋ tio na som. Mi sombe tomtom sa ni leleene ilip pa lutuunu bizin, mi iur leleene pio pe som, ina ni tomini ko irao be iwe naŋgaŋ tio som. 38 Mi sombe tomtom sa ikwaara ke pambaaraŋana kini † mi ito yo som, inako ni irao be iwe naŋgaŋ tio na som.✡ 39 Tomtom ta sombe ikam ŋgar biibi pa itunu kuliini men, inako ikam mbotŋana ŋonoono ta ki Anutu i som. Mi tomtom ta sombe izem kat itunu pio, inako ikam mbotŋana ŋonoono ta ki Anutu i.

Tu'uulu Merere wal kini. Naso takam lende kadoono ambaiŋana

(Mk 9:40-42)

40 “Sombe tomtom sa ikam yom mi iuulu yom pa uunu tau kewe leŋ, ina ni ikam yo tomini. Mi sombe ikam yo, nako ikam Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i tomini.✡ 41 Tana tomtom sa isombe ikam Anutu kwoono sa mi iuuli pa uunu tau ni imar pa Anutu zaana, inako ikam kadoono ambaiŋana raraate kembei ta Anutu kwoono tana. Mi sombe tomtom sa ikam tomtom ndeeŋeŋana sa mi iuuli pa uunu tau tomtom tana ni tomtom ndeeŋeŋana, inako ziru tikam kadoono ta Anutu ikamam pizin wal ndeeŋeŋan. 42 Nio aŋso kat piom: Sombe tomtom sa ikam yok lomoŋana risa pa naŋgaŋ tio sorokŋana tasa pa uunu tau ni iwe naŋgaŋ tio, na Anutu ko irao mataana mbeleeli na som. Kaimer ni ko ikam tomtom tana le kadoono ambaiŋana.”✡

11

Yoan iŋgo naŋgaŋ kini ma tila ki Yesu

(Lu 7:18-35)

1 Yesu isope naŋgaŋ kini laamuru mi ru ma imap, to izem lele tana, mi imaŋga ma ila pa kar pakan ki Galilea, be ipaute zin tomtom mi ikam Anutu sua kini pizin.

Yoan iŋgo naŋgaŋ kini ma tila ki Yesu

2 Yoan, tomtom ki yok kamŋana, ni imbotmbot lela ruumu sanaana leleene, mi ileŋleŋ Krisi uruunu pa uraata ta ni ikamam. Tana iŋgo naŋgaŋ kini pakan ma tila ki Yesu.✡ 3 Tila tipet kini, to tiwi i ma tiso: “Ulaaŋa tabe imar i, ina nu tau? Som amsa tomtom toro?”✡

4 Yesu ipekel kwon ma iso: “Sua ta keleŋleŋ mi uraata ta kerre i, kimiili ma kala, to koso Yoan pa. 5 Koso pini ta kembei: Matan pisŋan tire lele, mi narapeŋan timaŋga mi tipa. Kulin mbetmbeeteŋan na, kulin iŋgeeze mini. Mi talŋan munŋan tileŋ sua. Zin ta timetmeete kek na, timaŋga mini, mi uruunu ambaiŋana ilala pizin wal sorrokŋan ta timbot ŋoobo na.✡ 6 Mi tomtom ta sombe leleene iwe ru pio som, mi ikiskis urlaŋana kini, na ni ko leleene ambai pa kampeŋana ki Anutu tabe ise kini i.”✡

7-8 Yoan naŋgaŋ kini timiili ma tila, to Yesu iso pizin iwal biibi pa Yoan ma iso: “Indeeŋe ta kala lele bilimŋana be kere Yoan na, koso ko kere sokorei? Me wiini ta miiri ipamirri i? Som tomtom sa ta iru pa mburu ambaimbaiŋan? Ina som. Pa zin wal ta tirru pa mburu ta kembena na, zin timbotmbot raama zin bibip lela ruumu kizin. Irao tizem murin ndabokbokŋan tana na som.✡ 9 Lak! Kala be kere sokorei? Anutu kwoono sa, na? Mi keleŋ. Nio aŋso kat piom: Yoan tina, ni zaana ruk ten ŋana pa Anutu kwoono bizin ta boozomen.✡ 10 Ina ni ta tibeede ka sua pataaŋa kek ta kembei:

Re. Nio ko aŋgo tomtom tasa be iwe kwoŋ.

Mi ni ta ko imuuŋgu pu mi iurpe zaala pu.✡

11 “Nio aŋso kat piom: Wal boozomen ta nan bizin tipeebe zin su toono ti na, tasa zaana biibi ma ilip pa Yoan ta yok kamŋana ka tomtom na som. Tamen tomtom sorokŋana sa, isombe ikilaala kat peeze ki kar saamba mi imbot lela, na ni ilip pa Yoan. 12 Indeeŋe ta Yoan tana imaŋga pa uraata kini mi imar na, peeze ki kar saamba, ikamam be per se mat. Mi wal pakan tikam kaisiigi pa.✡ 13 Tutu mi sua boozomen ta muŋgu Anutu kwoono bizin tiso pa koroŋ tabe ipet i, ina imar imap su ta Yoan.✡ 14 Mi be kuurla sua kizin, so kikilaala ta kembei: Ilia ta muŋgu tisombe kaimer ko imiili mini na, ina tiso se ki Yoan tau.✡ 15 Niom so talŋoyom, na keleŋ sua tio ti mi kakam ŋgar pa.”

16 Yesu ikam sua tooroŋana ti ma iso: “Iŋgi ko aŋso parei pizin wal ta koozi timbotmbot i? Wal ti pareiŋan? Zin kembei pikin ta timbutultul isu kar keteene, mi tiboboobo la pa waen bizin ma tiso:

17 ‘Niam amse kombom piom,

mi niom karak som.

Mi ambo lelaŋ,

mi niom kataŋ som.’

18 “Pa Yoan imar na, igabgaaba zin tomtom pa baen winŋana mi kini kanŋana na som. Tamen tomtom lelen pini som, mi tisombe ni bubuŋana sananŋana izeebi. 19 To Tomtom Lutuunu imar, mi ikanan mi iwinin. Mi ni tomini, tomtom lelen pini som, mi tisombe: ‘Iŋgi to ta igabgaaba zin wal sananŋan mi zin ta tiyyo takesŋan i, mi ziŋan timbel kini kanŋana ma baen winŋana.’ Tamen Anutu ŋgar kini, ina indeeŋe men. Kere mbulu ta ŋgar kini ipiyotyooto, to kikilaala.”✡

Yesu iyaamba kar pakan ki Galilea

(Lu 10:13-15)

20 Kar pakan na, Yesu imbel mos kamŋana pizin kek. Tamen zin tiurla kini som, mi titooro lelen som. Tana isu to iyaamba zin. 21 Iso: “Oora, niom Korazin koyom mi Betsaida koyom na, tembel yom kek! Mos bibip ta tipet su kar tiom na, kozobe zin wal matan munŋan ki kar Tiro ma Sidon tire koroŋ sa ta kembei, so lelen ipata pa sanaana kizin ma tiŋgun muuŋgu pa, mi titooro lelen ta alok kek.✡ 22 Nio aŋso piom. Indeeŋe mbeŋ kaimer ma Anutu isombe iur kadoono pizin tomtom, na ni ko leleene imiili ri pizin. Tamen niom, nako som kat.

23 “Mi niom Kapenaum koyom na, niom koso Anutu ko iwit yom ma kasala kar saamba. Som kat! Niom ko kusula ta kar sanaana a. Pa niom kembel uraata bibip reŋana kek. Mi be muŋgu zin Sodom kan tire mos boozomen ta kembei, so ra, tila len som, mi kar Sodom imbotmbot men. 24 Nio aŋso kat piom. Indeeŋe mbeŋ kaimer, mi Anutu isombe iur kadoono pizin tomtom, nako leleene imiili ri pizin. Tamen niom, nako som kat.”✡

Yesu ko iuulu iti be ketende su

(Lu 10:21,22)

25 Indeeŋe mazwaana tana, Yesu isu mi iso: “O Tamaŋ, nu ta Merere ki saamba mi toono, nio aŋpakuru. Pa koroŋ ta nu turke pizin wal ŋgarŋan, ina nu swe pizin wal ta len ŋgar biibi som ma kembei ta zin pikin i. Tabe zin timbot mat pa.✡ 26 E, Tamaŋ, ina nu itum lelem tau. 27 Koroŋ ta munŋaana men, ta Tamaŋ iur mar nomoŋ kek. Tomtom sa kuliini irou kat Lutuunu som. Tamaana ituta. Mi Tamaana ta kembena. Tomtom sa kuliini irou kati som. Lutuunu itutamen, mi zin tau Lutuunu leleene be iswe Tamaana pizin na, zin men tina ta tiute i.”✡

28 To Yesu iso mini ma iso: “Niom wal ta kembel uraata mi kabadbaada pataŋana boozomen na, kamar tio mibe aŋuulu yom ma keteyom isu.✡ 29 Kagaaba yo, mi kakam ŋgar imar tio. Nio ituŋ ko aŋpakiiri yom pa mbulu tio. Naso itiŋan tapa raraate kembei bapalo ru ta tikamam uraata ila mbata i, mi aŋpamarra pataŋana tiom, mi aŋkam yom ma keteyom isu. Pa nio tomtom luumuŋoŋ mi leŋ ŋgerŋoŋ. 30 Tana nio sombe aŋkam peeze piom mi kagaaba yo ma itiŋan tapa raraate, inako ipata piom som. Mi uraata tabe aŋkam ma ise tiom, ina raurauŋana.”✡

12

Yesu ta imborro aigule potomŋana

(Mk 2:23-28; Lu 6:1-5)

1 Indeeŋe aigule potomŋana tabe zin Yuda keten su pa na, Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tiwwa pa zaala ta ila pa kini wit lene. Mi naŋgaŋ kini petel zin. Tana tiwwa ma tila, mi tikewe ŋonon pakan mi tikanan. 2 Mi tutu kan pakan tire zin, to timaŋga mi tiso pa Yesu. Tiso: “Ai re. Iŋgi sa aigule potomŋana tabe ketende su pa i! Naŋgaŋ ku tina tikewe wit ŋonon paso? Mbulu ta kembei, tutu iŋgalsek pa.”✡

3-4 To Yesu ipekel kwon ma iso: “Sua ta iso pa mazwaana ta king Dabit ziŋan wal kini petel zin ma tiru zalan na, niom kapaata som? Sua tana iso ta kembei: Mazwaana tana, Dabit ilela beeze ki Anutu, mi ikan narabu potomŋana ta tiurur la Anutu kereene uunu na. Narabu tana, ka ŋgalsekiŋana. Pa tutu iso zin patoronŋana kan men ta tirao be tikan. Mi som. Dabit ikam ma ikan, mi ikam pizin wal kini ma tikan tomini. Mi ka sua sa som.✡ 5 Mi sua ta tutu iso pa uraata kizin patoronŋana kan na tomini, niom kapaata som? Aigule potomŋan boozomen tabe ketende su pa i, na zin tikamam uraata lela Urum Merere. Tana zin tomini timololo aigule tana ka tutu. Tamen len uunu sa pa mbulu kizin tana som. Kere kek?✡ 6 Mi nio aŋso kat piom: Koroŋ ta ilip pa Urum Merere, ta koozi imbotmbot ti. 7 Anutu sua kini iso ta kembei: ‘Nio leleŋ ilip pa mbulu ki muŋaiŋana. Mi patoronŋana na, aŋkamam ŋgar pa pe som.’ Mibe kikilaala kat sua ti uunu, so irao kaŋgal sorok naŋgaŋ tio matan na som. Zin len uunu sa isaana som.✡ 8 Pa aigule potomŋana tabe ketende su pa i, Tomtom Lutuunu ta imborro.”✡

Yesu iurpe tomtom nama kaamaŋana pa aigule potomŋana

(Mk 3:1-6; Lu 6:6-11)

9 Yesu izem lele tina, mi ila ma ilela lupŋana muriini kizin. 10 Mi tomtom nama kaamaŋana ta, ni imbotmbot lela lupŋana tana tomini. Mi tutu kan pakan ta ziŋan timbotmbot na, zin tiso titoombo Yesu. Beso imolo aigule potomŋana tabe keten su pa i ka tutu, tonabe iwe le uunu be tiŋgal mataana pa. Tana tisu to tiwi i. Tiso: “Lak, tutu kiti iso parei? Irao be tuurpe zin tomtom ma nin ambai pa aigule potomŋana tabe ketende su pa i, som som?”✡

11 Yesu ipekel kwon ma iso: “Parei, sombe tiom tasa le sipsip tamen ŋonoono, mi sipsip kini tana itop sula toono sumbuunu pa aigule potomŋana tabe ketende su pa i, ko ikeeni ma ise som? Som. Ko ikeeni ma ise.✡ 12 Mi iti tomtom na, tilip pizin mbili. Tana iti sombe tu'uulu zin tomtom pa aigule potomŋana tabe ketende su pa i, na tomolo tutu som.” 13 Tona iso pa tomtom nama kaamaŋana tina ma iso: “Swooro nomom.” Beso iswooro namaana na, ambai kembei ta namaana toro. 14 Tabe zin tutu kan tana tizem lupŋana muriini, mi tila ma tilup zin mi timbuuru kana be tipuni ma imeete.✡

Yesu, ni Anutu mbesooŋo kini

15 Mi Yesu, ni ikam la pa ŋgar kizin tutu kan kek. Tana izem lele tina mi ila lene. Mi iwal biibi ta tito i ma ziŋan tila. Mi Yesu iurpewe meteŋan kizin ta boozomen ma nin ambai. 16 Mi iŋgalsek pizin be tiswe uruunu ma ipet mat pepe. 17 Tana sua ta muŋgu Anutu kwoono Yesaya iso na, iur ŋonoono. Sua ta kembei:

18 Kere mbesooŋo tio taiŋgi. Nio ituŋ aŋroogi,

mi leleŋ ambai pini, mi leleŋ pini ilip kat.

Nio ko aŋkam Bubuŋoŋ ma isalakaali.

Mi ni ko ipaute zin wal ta Yuda somŋan i pa mbulu ndeeŋeŋana ki Anutu.✡ 19 Kalŋaana ko izalla ma biibi som.

Mi ziŋan zin tomtom ko tiparkam siloogo pa sua som.

Kalŋaana ko isala mi ipamaala itunu isu kar keteene na som.

20 Zin wal ta pataŋana ipun zin ma mburan imap na, ni ko ikam pataŋana toro sa ma isalakaala zin som.

Mi zin wal ta mburan ikamam be imap na, ni ko ipayaryaara zin mini.

Mi ko inoknok ta kembena ma irao koroŋ ta boozomen timap ma tito mbulu ndeeŋeŋana ki Anutu.

21 Tana uruunu ko irak ma irao toono ta boozomen, mi zin wal ta Yuda somŋan i ko tiur matan pini mi tipase pini.✡

Tisombe Yesu ikam Sadan mburaana

(Mk 3:20-30; Lu 11:14-23)

22 Kaimer to tikam tomtom ta ma ila ki Yesu. Tomtom tana, bubuŋana sananŋana iru pini, mi ikami ma mataana ipis mi kwoono imun. Mi Yesu iurpe i, to mataana ire lele mi iso sua mini. 23 Zin iwal tire mbulu tina na, kwon itaanda pa mi tiso ta kembei: “Ai, tomtom ti, ko Dabit Lutuunu * som?”

24 Zin tutu kan tileŋ sua tina na, timaŋga mi tiso: “A ni, Belsebul ipombolmboli, tanata le mburaana be iziiri zin bubuŋana sananŋan. Iŋgi biibi kizin bubuŋana sananŋan uraata kini tau.”

25 Mi Yesu, ni iute ŋgar kizin kek. Tana iso pizin ma iso: “Parei, lele sa, sombe ka tomtom bizin tibalak mi tiparkam malmal pizin, ko lele tana imbot ambai? Som. Ko isaana. Mi kar sa, som ruumu sa, ta kembena. Sombe tikam ta kembei, inako timbot ambai som. 26 Sombe Sadan iurur koi pa itunu wal kini, mi izirziiri zin, nako peeze kini imbot ambai be parei? Som. 27 Lak, aŋwi yom. Sombe Belsebul ta ipombolmbol yo mi aŋzirziiri zin bubuŋana sananŋan, na parei pa naŋgaŋ tiom ta tizirziiri zin na? Asiŋ ipombolmbol zin? Sua ta kipiri pio, ta imiili pa ituyom mi iswe ŋgar tiom sananŋana. 28 Tamen sombe Anutu Bubuŋana ta ipombolmbol yo mi aŋzirziiri zin bubuŋana sananŋan, na iŋgi peeze ki Anutu ipet mat ma imbot la mazwoyom kek.✡

29 “Parei, ko tomtom sa irao be ilela sorok ruumu ki tomtom ta ni mburaana biibi na, mi iyo mburu kini? Som. Bela ipun ruumu katuunu ma mburaana imap, mi ipo namaana ma kumbuunu, tona irao iyo koroŋ kini ta boozomen.✡

30 “Tomtom ta so igabgaaba yo som, ina iwe koŋ koi. Mi sombe tomtom sa, ni iuluulu yo be aŋluplup zin tomtom som, na ni kembei iyaŋgwirŋgwiiri zin.✡ 31 Tana nio aŋso piom ta kembei: Sanaana ta boozomen kizin tomtom, mi sua sananŋan boozomen ta tiwirri pa Anutu na, ni irao ireege pizin. Tamen sua sananŋana ta so tipiri pa Bubuŋana Potomŋana, inako Anutu ireege pizin na som.✡ 32 Tana tomtom sa isombe igiibi sua sananŋana pa Tomtom Lutuunu, na sanaana kini tina, Anutu ko irao ireege pini. Tamen sombe ipiri sua sananŋana pa Bubuŋana Potomŋana, na Anutu ko ireege pini som. Som ma som kat. Ko imbotmbot ma alok.”

Ke ŋonoono ta iswe ke pareiŋana

(Lu 6:43-45)

33 Yesu iso mini ma isombe: “Ke sa, sombe ipiyotyooto ŋonoono ambaiŋana, to toso ina ke ambaiŋana. Mi sombe ŋonoono ambai som, to toso ina ke sananŋana. Pa ke ŋonoono ta izzwe ke tina pareiŋana. 34 Mooto sananŋana lutuunu bizin ta niom na! Ko karao be koso sua ambaiŋana sa ma ipet pa kwoyom na som. Pa leleyom na, bok pa ŋgar sananŋana. Mi ŋgar ta imbotmbot la lelende ta iwedet pa kwondo.✡ 35 Tomtom ambaiŋana, ni leleene bok pa ŋgar ambaiŋana. Tana ipiyotyooto mbulu ambaimbaiŋan ma iwedet. Mi tomtom sananŋana na, ni leleene bok pa ŋgar sananŋana. Tana ipiyotyooto mbulu sananŋan ma iwedet.

36 “Mi nio aŋso kat piom. Indeeŋe mbeŋ kaimer na, Anutu ko ipamender zin tomtom, mi iwi zin pa sua soroksorok boozomen ta muŋgu iwedet pa kwon na, mi iur kadoono pa. 37 Tana itum sua ku ta ko iswe u. Sombe sua ku ambai, nako Anutu ire u kembei lem uunu sa isaana som. Mi sombe sua ku ambai som, nako lem uunu mi ni iur kadoono pu.”✡

Yona iwe kilalan pa mbulu tabe ipet pa Yesu

(Mk 8:11-12; Lu 11:29-32)

38 Yesu iso sua tana ma imap, tona zin tutu kan mi zin ŋgarŋan ki tutu pakan tiso pini ma tiso: “Mos katuunu, niam amso amre nu tooro mos sa! Naso amurla ku.”

39 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Wais, niom tomtom ta koozi kombotmbot i, niom sananŋoyom kat. Sua ta kumbuk pa Anutu na, kipizil ndemeyom pa kek. Pa koso kere kat mos sa pa motoyom, to kuurla. Mi mos kembei ta muŋgu ipet pa Anutu kwoono Yona na, mos tamen tina ta ko Anutu ikam piom. 40 Ni imbot la ye biibi kopoono pa aigule tel. Mi mbulu raraate men ta ko ipet pa Tomtom Lutuunu. Pa ni ko imbot sula toono leleene pa aigule tel.✡ 41 Indeeŋe mbeŋ kaimer ma Anutu iso iur kadoono pizin tomtom na, zin Ninibe kan ziŋan zin tomtom ta koozi timbotmbot na, ko timaŋga. Mi zin Ninibe kan ko tiŋgal matan. Pa muŋgu zin tileŋ sua ki Yona, mi titooro lelen. Mi iŋgi tomtom ta ilip pa Yona, ta koozi imbotmbot i. Tamen tomtom tileŋ la sua kini som.✡

42 “Mi moori zaanaŋana ta muŋgu ikamam peeze pa lele pakaana ta mbuleene kat na, ni tomini ziŋan zin tomtom ta koozi timbotmbot i ko timaŋga. Mi ni ko iŋgal matan pa zooroŋana kizin. Paso, ni iute Anutu som. Tamen imbel pai pa lele molo mi imar, bekena ileŋ ŋgar ta Anutu ikam pa king Salumo na. Mi iŋgi tomtom ta ilip pa Salumo, ta koozi imbotmbot i.”✡

Sua tooroŋana pa bubuŋana sananŋana ta ila mi imiili mini

(Lu 11:24-26)

43 Mi Yesu iso pizin mini ma iso: “Bubuŋana sananŋana sa, sombe iru pa tomtom sa mi iyooto mini, inako iwwa le sorok pa lele bilimŋana mi iru muriini sa be keteene isu. 44 Mi sombe iru ma som, nako iso: ‘A, iŋgi ko aŋmiili ma aŋla aŋlou muriŋ muŋguŋana mini!’ Mi so imiili ma ila na ire kembei tiurpe ma tisiiri ma iŋgeeze kek, mi ikolkol ma imbotmbot, 45 nako ila mini mi iyo waene bizin lamata mi ru tomen ta tilip pini pa mbulu sananŋana na, ma ziŋan timar mi tiru pa tomtom tana ma timbotmbot. Tabe ni isaana kat. Muŋgu na pe som. Mi iŋgi be isaana ma isaana kat. Zin wal sananŋan ta koozi timbotmbot i, na mbulu raraate men ta ko ipet pizin.”✡

Yesu naana mi toŋmatiziŋ kini

(Mk 3:31-35; Lu 8:19-21)

46 Yesu ikamam sua pizin iwal biibi ma imbotmbot, mi naana ziŋan tiziini bizin timar tipet. Timbot mat mi tiso tire i. 47 Tana tomtom ta, iso pini ma iso: “Ai, nom ma tizim bizin ta timar timbotmbot mat a. Mi lelen be tire u.”

48 Yesu ipekel kwoono ma iso: “Anaŋ ma tiziŋ bizin ziŋoi?” 49 Tona isara namaana ila kizin naŋgaŋ kini mi iso: “Wal ti, ta nio anaŋ ma tiziŋ bizin. 50 Pa zin wal ta so titoto Tamaŋ ta imbotmbot saamba a leleene, ina zin ta tiwe nio anaŋ mi tiziŋ mi luŋri bizin.”✡

13

Sua tooroŋana pa kini iweniwen tiyaaraŋana

(Mk 4:1-20; Lu 8:4-8)

1 Indeeŋe aigule tana na, Yesu izem ruumu, mi ipa ma isula pa tai Galilea. To mbuleene isu peende mi ikamam sua pizin tomtom. 2 Molo som na, iwal biibi timar ma timokor la kini. Tabe ni ilu i se wooŋgo mi mbuleene isu, mi tipuzuuru wooŋgo ma iperae ŋana ri. Mi zin iwal biibi tana timaramraama su peende be tileŋ sua kini. 3 Mi Yesu iso zin pa koroŋ boozomen ila sua tooroŋan. Iso pizin ta kembei:

“Lwoono ta na, tomtom ta, ni ikam kini iweniwen mi ila mokleene kini be itiyaara. 4 Itiyaryaara ma ila na, pakan titoptop su zaala keteene. Mi man timar ma tire su pa, to tiŋa kan ma tila. 5 Mi pakan na, titoptop su toono ta raŋ biibi imbot meleebe na. Tana karau men mi tindomdom. 6 Beso zoŋ ise ma mataana kat, to run imelle ma timetmeete. Paso, toono biibi som, tana uran isula kat toono leleene som. 7 Mi pakan na, titoptop su toono pakaana ta worwooro matanmatanŋan tindomdom pa i. Beso wooro tindom na, tikaukau kini tana ma isaana. 8 Mi pakan na, titoptop su toono pakaana ta ambaiŋana. Tana tise ambai ma tiur ŋonoono. Kiini pakan tiur ŋonon boozo, pakan boozo kat, mi pakan boozo ma ilip.” 9 Mi Yesu ipemet sua kini ma iso: “Niom so talŋoyom, na keleŋ sua ti mi kakam ŋgar pa.”

Uunu ta Yesu ikamam sua ila sua tooroŋan

(Mk 4:10-12; Lu 8:9-10)

10 Kaimer mana naŋgaŋ kini timar kini mi tiwi i. Tiso: “Parei ta nu kamam sua pizin tomtom ila sua tooroŋan men?” 11 Yesu ipekel kwon ma iso: “Muŋgu peeze ki kar saamba na, ka ŋgar turkeŋana. Mi iŋgi Anutu isombe ipeeze ŋgar tana ma imbot mat piom. Mi wal pakan na, ni leleene be ipeeze ma imbot mat pizin som.✡ 12 Pa tomtom ta sombe ileŋ sua ki Anutu mi iurla, nako Anutu ikam le ŋgar pakan ma isala ki, bekena tomtom tana irao kat pa ŋgar. Tamen ni ta ileŋ, mi iurla som na, ŋgar kini musaari tina, Anutu kola itatke pini.✡ 13 Tana uunu tau aŋkamam sua pizin ila sua tooroŋan men, ina ta kembei:

Matan irre, mi tikilaala som.

Mi talŋan ileŋleŋ, tamen tikam kat ŋgar pa ka uunu som. ✡

14 Tana sua ki Anutu kwoono Yesaya iur ŋonoono ise kizin. Sua ta kembei:

Niom ko kuŋgun talŋoyom ma keleŋleŋ sua.

Tamen ko kakam ŋgar pa ka uunu som.

Mi ko kerre pa motoyom.

Tamen ko kikilaala som.✡ 15 Paso, wal ti ŋgar kizin imbol kat, mi lelen be tikilaala som.

Tana sua ta talŋan ikamam na, tileŋ la som.

Mi tipumun matan, tabe tire som.

Mi be lelen be tikam kat ŋgar, so matan ire, mi tileŋ la sua ta talŋan ikamam na mi tikilaala.

To titooro lelen mi aŋurpe zin.

16 “Mi niom na, leleyom ambai pa kampeŋana ta ise tiom. Paso, koroŋ ta niom kere ki motoyom mi keleŋ kat pa talŋoyom, ina ipei ŋgar tiom kek.✡ 17 Pa nio aŋso kat piom: Muŋgu Anutu kwoono bizin boozo ziŋan wal kini ndeeŋeŋan pakan lelen ilip be tire koroŋ ta niom kerre i. Tamen tire som. Mi lelen be tileŋ koroŋ ta niom keleŋleŋ i. Tamen tileŋ som.”

Yesu ipeeze sua ta ni itooro pa kini iweniwen tiyaaraŋana

(Mk 4:13-20; Lu 8:11-15)

18 Mi Yesu iso mini ma iso: “Keleŋ! Sua tooroŋana ta aŋkam pa tomtom ta itiyaara kini iweniwen na, ka uunu ta kembei. 19 Kini iweniwen ta titoptop su zaala keteene, ina ise kizin wal ta tileŋ sua pa peeze ki kar saamba, mi tamen ipei ŋgar kizin som. Tabe Tomtom Sanaana imar ma itatke sua ta tileŋ na. 20 Mi kini iweniwen ta titoptop su toono ta raŋ biibi imbot pa meleebe na, ina ise kizin wal ta tileŋ Anutu sua kini, mi loŋa men tikan la mi menmeen zin pa. 21 Tamen sua tina isula kat pa lelen som. Tana pataŋana sa isombe indeeŋe zin, som sua ki Anutu iwe uunu pa wal pakan be tiseeze matan, to loŋa men mi tizem urlaŋana kizin. 22 Mi kini iweniwen ta titoptop su lele ta worwooro matanmatanŋan tindomdom pa i, ina ise kizin wal ta tileŋ sua ki Anutu, mi tamen tikam ŋgar biibi mete pa koroŋ ki toono ma matan berber pa koroŋ bozboozo. Tabe koroŋ soroksorok tina ikaukau zin ma urlaŋana kizin ipiyooto ŋonoono ambaiŋana sa som.✡ 23 Mi kini iweniwen ta titoptop su toono ambaiŋana na, ina ise kizin wal ta tileŋ la sua ki Anutu mi tikam ŋgar pa. Tabe urlaŋana kizin ipiyooto ka ŋonoono. Pakan tipiyooto uraata ambaimbaiŋan boozo, pakan boozo kat, mi pakan boozo ma ilip.”✡

Sua tooroŋana pa ro sananŋana ta ise pa mokleene

24 To Yesu ikam sua tooroŋana toro pizin. Iso: “Peeze ki kar saamba na, ka mbulu kembei tomtom tau ikam kini iweniwen tau ambaimbaiŋan ma ipaaza sula mokleene kini. 25 Mbeŋ ma zin tikeene, mi ka koi imar mi ikam ro sananŋana iweniwen mi ipaaza sula mokleene tana tomini raama kini ambaimbaiŋan. To iko ma ila lene. 26 Beso kini tina indom ma ise, na ro ise ramaki. 27 Tana zin uraata kan tila ma tisotaara mokleene katuunu. Tiso: ‘Biibi, nu paaza kini iweniwen ambaimbaiŋan men. Parei ta ro sananŋan taiŋgi tise tomini?’ 28 Ni ipekel kwon ma iso: ‘Inako koŋ koi sa ma koroŋ.” Tana zin uraata kan tiwi i ma tiso: ‘Kenako parei? Ko amla ma ampuru ro sananŋan ma tila len?’ 29 To ni ipekel kwon ma iso: ‘E-e, kembena pepe. Timbot ta kembena. Kokena kupuru ramaki kini ambaiŋana. 30 Kezem zin ma timbot ma irao gorgor ki kini ŋgaamaŋana. Tonabe tikilaala kat zin. Pa nio ko aŋso pizin uraata kan be tipuru zin muŋgu ma tipezekat, mi tigiibi sala you. Mana kaimer to tila tikam kini ŋonoono, mi tindou lela diditu tio.”✡

Sua tooroŋana pa mastet

(Mk 4:30-32; Lu 13:18-19)

31 To Yesu ikam sua tooroŋana toro pizin. Iso: “Peeze ki kar saamba na, ka mbulu kembei mastet iweene musaari ta tomtom ikam mi ila ipaaza sula mokleene kini. 32 Koroŋ tina na somto kat pa koroŋ iweniwen ta boozomen. Tamen sombe indom ma ise, na isala ma ilip pa zeere boozomen ma iwe kembei ta ke i, mi iur namannaman boozo. Tana zin man tila ma tipo len ŋgini isala.”✡

Sua tooroŋana pa yis

(Lu 13:20-21)

33 Mi Yesu ikam sua tooroŋana taiŋgi pizin tomini. Iso: “Peeze ki kar saamba na, ka mbulu kembei ta yis. Sombe moori sa ikam mi itooro raama palawa, to koroŋ ri tana irao izil pa palawa biibi ma imap.”

34 Sua ta boozomen tana Yesu ikam pizin iwal biibi ila sua tooroŋan men. Mi iswe kat pizin som. 35 Tana sua ki Anutu kwoono iur ŋonoono. Sua ta kembei:

Kwoŋ ko ikaaga mi aŋkam sua pizin tomtom ila sua tooroŋan men.

Indeeŋe Anutu iur saamba mi toono, mi imar indeeŋe koozi na, koroŋ pakan ike.

Mi nio ko aŋpeeze ka ŋgar ma ipet mat.✡

Yesu ipeeze sua ta ni itooro pa ro sananŋan

36 Yesu izem iwal biibi tana, mi ila pa ruumu, to naŋgaŋ kini tila kini mi tiwi i. Tiso: “Sua ta nu tooro pa ro sananŋana na, peeze ka uunu piam.”

37 Tana Yesu iso: “Tomtom ta ipaaza kini iweniwen ambaimbaiŋan na, Tomtom Lutuunu tau. 38 Mi mokleene, ina toono ti. Mi kini iweniwen ambaimbaiŋan, ina zin wal ta titoto peeze ki kar saamba. Mi ro sananŋan, ina zin tau titoto peeze ki Tomtom Sanaana.✡ 39 Tomtom tana ka koi ta ipaaza ro sananŋan isula mokleene, ina Tomtom Sanaana. Mi gorgor ki kini ŋgaamaŋana, ina toono swoono. Mi zin uraata kan, ina zin aŋela. 40 Indeeŋe toono swoono, nako tikam pizin wal sananŋan kembei ta zin uraata kan tikam pa ro sananŋan tana. Ko tilup zin mi tipiri zin sala you ma ikan. 41 Pa Tomtom Lutuunu ko iŋgo zin aŋela kini be tiyo wal boozomen ta timololo tutu na, mi zin wal ta tiyaryaaru zin tomtom ma titoptop pa sanaana na. Kokena tigaaba zin wal ta timbot lela peeze kini leleene.✡ 42 Mi ko tipiri zin sula you sananŋana leleene, to tiyeryer ma zoŋon ŋekŋek ma timbotmbot.✡ 43 Mi zin wal ndeeŋeŋan ki Anutu, nako kan azuŋka biibi kembei ta zoŋ, mi timbotmbot lela kar ki Taman Anutu. Niom sombe talŋoyom, na keleŋ sua tio ti mi kakam ŋgar pa!”✡

Sua tooroŋana pa tomtom ta indeeŋe koroŋ ndabokŋana

44 Mi Yesu iso mini ma iso: “Peeze ki kar saamba na, ka mbulu kembei ta tomtom ta iwwa pa lele pakaana ta ma indeeŋe koroŋ ndabokŋana kat. Tana ikel toono, mi iturke koroŋ tana ma imbot. To ila raama menmeeni, mi ikam koroŋ kini ta boozomen ma iŋgomoono zin lup, bekena iŋgiimi toono tana ramaki koroŋ tana ma iwe lene.

Sua tooroŋana pa natabu

45 “Mi peeze ki kar saamba na, ka mbulu kembei ta tomtom tau irru natabu ndabokŋana kat be iŋgiimi. 46 Sombe indeeŋe tasa ta ambaiŋana kat, inako ila mi iŋgomoono koroŋ kini ta munŋaana men bekena iŋgiimi natabu tana ma iwe lene.

Sua tooroŋana pa pu

47 “Mi peeze ki kar saamba na, ka mbulu kembei ta pu ye tau zin wal ye kan tila tipiri sula tai mi tiraara. Mi ye matakiŋa boozo tila titi la pu tana. 48 Ye sombe tila pu ma sik, to wal ye kan tiyaaru ma tilela peende. Tona tikinke zin ye pa pu, mi tipitpeleele zin ma tila ndelndelŋa. Ye ambaimbaiŋan, to tiyo zin sula ŋgamar. Mi sananŋan na, tipiri zin ma tila len. 49 Indeeŋe toono swoono na, mbulu raraate men ta ko ipet pizin tomtom. Pa Anutu aŋela kini ko tisu ma tipitpeleele zin tomtom. Wal ambaimbaiŋan ko tila ndel, sananŋan tila ndel. 50 Tona zin ko tipiri zin wal sananŋan sula you leleene ma you ikan zin ma tiyeryer mi zoŋon ŋekŋek ma timbotmbot.”✡

Sua pemetŋana

51 Yesu iso sua ma imap, to iwi zin naŋgaŋ kini ma iso: “Parei, sua ta aŋzzo na, kakam ŋgar pa ma imap?” Mi zin tiso: “E, niam amkam ŋgar pa kek.” 52 To ni ipekel kwon ma iso: “Tana zin ŋgarŋan ki tutu ta so ŋgar kizin ipet mi tito peeze ki kar saamba, na zin ko tirao be tipaute zin tomtom pa sua muŋguŋana mi sua popoŋana tomini. Kembei ta ruumu katuunu tau iweene koroŋ muŋguŋan mi koroŋ popoŋan pa diditu kini.”

Zin Nasaret kan tiurla ki Yesu som mi tirepiili i

(Mk 6:1-6; Lu 4:16-30)

53 Yesu ikam sua tooroŋana ta boozomen tana ma imap, to izem lele tina, 54 mi imiili ma ila pa itunu kar kini. Mi ilela lupŋana muriini mi ikamam sua pizin tomtom. Mi wal ta tileŋ sua kini na, timurur pa ŋgar kini ma tiso: “Wai, asiŋ ipaute tomtom ti, ta le ŋgar biibi ta kembei? Mi ni ikam mburaana biibi swoi, ta irao ikam uraata bibip ta kembei?✡ 55 E-e, ni kar toro sa bekena takankaana pini? To ti tamaana, ni tomtom ki iwwo ruumu. Mi naana Maria tau. Mi tiziini bizin ta Yems, Yosep, Simon mi Yudas.✡ 56 Mi lunuri bizin tomini ta itiŋan tombotmbot i. Ko ni ikam ŋgar mi mburaana tiŋgi be parei?” 57 Tana tirepiili i mi tiurla kini som.

Mi Yesu iso pizin ma iso: “Anutu kwoono sa, sombe ikam uraata su itunu lele kini, nako tomtom matan pasomi. Mi sombe ikam uraata pa itunu wal kini, nako tirepiili i. Mi sombe ila lele toro, tona len ŋger pini mi tiwit uruunu.”✡ 58 Tana ni itooro mos boozo pe som isu kar kini. Paso, zin tiurla kini som.

14

Yoan ta yok kamŋana ka tomtom na, imeete

(Mk 6:14-29; Lu 9:7-9)

1 Indeeŋe tana, Erot, biibi ta imboro lele pakaana ki Galilea na, ileŋ Yesu uruunu. Tana iso pizin menderŋan kini ma iso: 2 “Iŋga ko Yoan som? Ni ta muŋgu ikamam yok pizin tomtom mi imeete kek, ta ko imaŋga mini a? Tanata le mburaana biibi kat.”

3-4 Erot iso sua tana paso, ikam ŋgar pa mbulu ta ikam pa Yoan na. Pa Erot iwoolo kana toono Pilip kusiini, zaana Erodias. Tana Yoan ilala ki Erot, mi iyamyaambi ma izzo pini ta kembei. Iso: ‘Mbulu ta kam pa tom Pilip kusiini, ina nu molo tutu.’ Tana Erot iso mi tikam Yoan ma tila tipo i, mi tiuri lela ruumu sanaana ma imbotmbot. ✡ 5 Mi Erot, ni leleene be ipun Yoan ma imeete. Tamen imoto kana pizin Yuda. Pa zin tire Yoan kembei ni Anutu kwoono. ✡

6 Erot imbotmbot ma indeeŋe mbeŋ kini ta naana ikami pa na, to ikam kini biibi. Tikanan ma tiwinin ma timbotmbot, mi Erodias lutuunu moori ilela ruumu mi irak su keren uunu ma ambai kat. Tabe ipas Erot keteene, 7 mi imbuk sua mbolŋana pini. Iso: “Ŋonoono kat. Koroŋ ta nu so lelem pa, nako aŋkam pu.” Mi ipombol sua kini tina ma imbol kat.

8 Morri tina ila ki naana Erodias, to naana isokere i mi iso pini be ikam Yoan uteene. Tana ito naana kalŋaana, mi iso pa Erot ta kembei. Iso: “Yoan ta yok kamŋana ka tomtom na, nio leleŋ be yembut ŋgureene, mi uteene isula timbiiri, mi imar tio ti.”

9 King ileŋ sua tina na, leleene ipata. Tamen irao be itit kalŋaana na som. Pa ipombol sua ma iso ŋonoono kat ila wal biibi tina matan ma tileŋ kek. 10 Tana iŋgo wal pakan ma tila ruumu sanaana, mi tiyembut Yoan ŋgureene. 11 To tiur uteene isula timbiiri, mi tikam ma tila ki morri tina. Mi ni ikuundu ma ila ki naana.

12 Yoan naŋgaŋ kini tileŋ, to tila ma tikam putuunu, mi tila titwi i. Mi tila ma tisotaara Yesu.

Yesu iputu tomtom munŋaana lamata (5,000)

(2Kin 4:42-44; Mk 6:30-44; Lu 9:10-17; Yo 6:1-14)

13 Indeeŋe Yesu ileŋ Yoan uruunu kembei ni imeete kek na, izem lele tana, mi ikam wooŋgo ma ila pa lele bilimŋana bekena itutamen imbotmbot. Tamen zin iwal tileŋ uruunu, to tizem kar kizin mi tipa toono ma tito i. 14 Yesu ilela peende na, ire zin iwal biibi tana ma leleene isaana pizin. Tabe iurpe zin meteŋan kizin ma nin ambai. ✡

15 Timbotmbot ma lele be rorou, to naŋgaŋ kini tila mi tiso pini. Tiso: “Lak, iŋgi rou kek. Mi iŋgi tombotmbot lele ta ka kini somŋana i. So pizin bekena tila pa kar ta koloulouŋan ma tiŋgiimi kan kini.” 16 Yesu ipekel kwon ma iso: “Soom. Zin timbotmbot. Irao tila na som. Niom ituyom kakam kan kini ma tikan.”

17 Mi naŋgaŋ kini tipekel kwoono ma tiso: “Mi ta, niam amkam kini sa ma amar som. Niam narabu tiam zaraaba lamata men mi ye luluunu tamen ta imbotmbot i.”

18 To Yesu iso: “Kakam kini tana ma imar.” 19 Tona iso pizin iwal tana ma mbulen isu lele mbutmbuutuŋana. Zin mbulen su makiŋ, to iteege narabu lamata mi ye luluunu ta tana, mi mataana isala kor mi isuŋ pa. To itete narabu mi izarra la kizin naŋgaŋ kini, mi tila ma tirai pizin tomtom. 20 Mi wal ta boozomen tana tikan ma kopon isaana. Mi surunsurun ta imbotmbot na, naŋgaŋ kini tiyogeege sula kiri laamuru mi ru ma bokbok. 21 Wal ta tikan kini tina, tinin zin tomooto men ma tirao kembei munŋaana lamata (5,000). Mi moori ma pikin na, ninŋan som.

Yesu ipa se tai

(Mk 6:45-52; Yo 6:15-21)

22 Uraata tana imap to, Yesu ipiyar naŋgaŋ kini ma tise wooŋgo be timuuŋgu ma tila tai pakaana mbaaga. Tana zin tila, mi ni itunu imbot ma iur zin iwal biibi ma tila. 23-24 Iwal biibi timap ma tila len, tona ni isala pa abal ta be itutamen imbot mi isuŋ. Izuŋzuŋ ma ila mbeŋ. Indeeŋe tana na, naŋgaŋ kini tikam wooŋgo ma tila ma tipet tai lukutuunu kek. Mi tikam sanaana pa miiri ma duubu. Mburan papiriizi pa puze. ✡ 25 Yesu imbotmbot ma lele imarmar, to imaŋga ma izem lele tina, mi ipa se tai kuliini mi ikoŋuru zin naŋgaŋ kini ma ila. 26 Beso tire lae pini na, motoŋana biibi ikam zin mi kalŋan sanaana ma tiso: “Wai kere! Kon sa ta imar i!” Mi timoto kan ma tisaana. ✡

27 To Yesu loŋa men mi iso la pizin ma iso: “Komoto pepe. Leleyom ambai. Iŋgi nio tau.” 28 Tona Petrus imaŋga mi iso: “Merere, ina nu tau? Kena so mi nio aŋpa se tai ma aŋma.”

29 Yesu iso pini ma iso: “Mar lak!” Tona Petrus izem wooŋgo, mi isula be ipa ma ila kini. 30 Tamen ire miiri ma duubu biibi, to imoto kana, mi iso ko imon ma isula lene. Tabe kalŋaana sanaana ma iso: “Merere, uulu yo lak!” 31 To Yesu loŋa mi karau la pa namaana ma iteegi. Mi iso pini: “Oo, urlaŋana ku imbol zeen. Lelem iwe ru paso?” ✡

32 Ziru tila ma tisala wooŋgo na, miiri ma duubu imap mi taun isu. 33 Tana naŋgaŋ ta timbot lela wooŋgo leleene na, tilek kumbun pini mi tiso: “Ŋonoono kat, nu Anutu lutuunu.” ✡

Yesu iziiri mete pizin tomtom isu kar Genesaret

(Mk 6:53-56)

34 To Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tila ma sor lela kar Genesaret. 35 Mi zin tomtom ki kar tana tire zin, to tikilaala kembei Yesu ta imar i. Tana tiloondo ma tikam uruunu ma irao lele tana, mi tiyyo zin meteŋan kizin ma timap ma tila kini. 36 Mi titaŋroro i be irao zin meteŋan titeegi, som titeege mburu kini kwopiriini men. Mi wal boozomen ta titeegi na, mete kizin imap mi nin ambai lup. ✡

15

Tutu ki Anutu ilip pa tutu kizin kolman

(Mk 7:1-13)

1 Tona zin tutu kan ziŋan ŋgarŋan ki tutu pakan tizem Yerusalem, mi timar tipet ki Yesu. Mi tiso pini ta kembei. 2 Tiso: “Parei ta naŋgaŋ ku tina timololo tutu ki tumbundu bizin? Pa tutu ki namanda ŋguuruŋana na, titoto som mi tikanan sorok kini.”✡

3 Yesu ipekel kwon ma iso: “Mi parei ta niom kikiskis tutu kizin kolman mi komololo pa Anutu tutu kini? 4 Pa Anutu iso ta kembei:

Lem ŋger pa tomom ma nom mi mbeeze pizin.

Mi tomtom ta sombe mata pasom tamaana ma naana, som ikam sua sananŋana pizin na, kupuni ma imeete.✡

5 “Tamen niom na, koso ta kembei: Tomtom sa, sombe le koroŋ be iuulu tamaana ma naana pa, mi tamen ikam pizin som, mi iso pizin ma iso: ‘O koroŋ ti, nio aŋrao aŋkam piom som. Pa iŋgi aŋur ma iwe Anutu lene kek.’ 6 Tomtom sa iso ikam ta kembei, na niom koso ni ikam mbulu ambaiŋana mi kopomboli pa. Tabe kakam ma ni iuulu tamaana ma naana som. Tana tutu tiom tana ikam Anutu sua kini ma iwe koroŋ sorok. 7 Niom wal pakamkaamŋoyom. Sua ta muŋgu Anutu kwoono Yesaya ibeede na, ina indeeŋe kat yom. 8 Pa ni iso ta kembei:

Wal taiŋgi, tipakurkur yo sorok pa kwon.

Tamen lelen na, imbot molo kat pio.✡ 9 Pa tipaute zin tomtom pa tutu kizin kolman, mi tiso ina tutu ki Anutu.

Tana mbulu ta tikamam be timbesmbeeze pio na, iwe koroŋ sorok.”✡

Koroŋ ta ikam tomtom ma isaana pa Anutu mataana

(Mk 7:14-23)

10 Tona Yesu iboobo zin iwal ma tila kini, mi iso pizin ta kembei. Iso: “Kuŋgun talŋoyom pa sua tio ti mi kakam ŋgar pa! 11 Koroŋ ta takan ma isula pa kopondo i, ina irao be ikam ti ma tasaana pa Anutu mataana na som. Mi koroŋ ta lelende iur pa, mi iyooto ma ipet pa kwondo, ina ta ikam ti ma tasaana pa Anutu mataana.”✡ 12 Tona naŋgaŋ kini tila kini mi tiso: “Wai, sua ta giibi na, ipasaana zin tutu kan lelen. Manako parei?”

13-14 Yesu ipekel kwon ma iso: “Motoyom ila pizin pepe. Pa Tamaŋ Anutu ta imbotmbot saamba a, koroŋ boozomen ta ni itunu ipaaza som, inako ipuru zin ma timap ma tila len. Wal tana, zin kembei wal matan pisŋan ta tisombe tiso zin tomtom pa zaala. Mi parei? Sombe tomtom mata pisŋana tasa imuuŋgu ma iso waene toro ta mata pisŋana i pa zaala, ko ziru irao titop sula sumbuunu som? Som. Ko titop.”✡

15 To Petrus imaŋga na iso: “Peeze sua tooroŋana tina ka uunu piam ma amleŋ.” 16 Tana Yesu iso pizin ma iso: “Wai, niom tomini kakankaana? 17 Ŋgar tiom ikam sua ti risa som? Koroŋ ta takan pa kwondo na, isula pa kopondo, mi kaimer to iwe tiende ma ila lene. 18 Mi ŋgar sananŋana ta imbotmbot la lelende mi iyooto ma ipet pa kwondo, ina ta ikam ti ma tasaana pa Anutu mataana. 19 Pa ŋgar sananŋan boozomen ta imbotmbot la tomtom lelen, ta ipiyotyooto mbulu sananŋan. Mbulu ta kembei: tupun sorok tomtom ma imeete, tapasaana ula, takam mbulu kizin me ma ŋge, tekem, topombol sua pakaamŋana, mi tipiri sua sananŋana pizin tomtom.✡ 20 Mbulu ta kembena ta ipasaana iti pa Anutu mataana. Mi sombe tomtom sa iŋguuru namaana som, mi ikan sorok kini, ina na som.”

Urlaŋana biibi ki Kanaan nan ta

(Mk 7:24-30)

21 To Yesu imaŋga mini, mi izem lele tina, mi ila pa lele pakaana ta kar bibip ru, Tiro ma Sidon timbot pa na. 22 Mi molo som na, Kanaan nan ta, ni imbot lele tina mi imar ki Yesu. Mi itaŋroro i ma iso: “Biibi, Dabit Lutuunu, muŋai yo lak! Pa lutuŋ moori ta bubuŋana sanaŋana izeebi ma isaana kat.”

23 Mi Yesu ipekel kalŋaana som. Kaŋkaŋ men. Mi moori iboboobo mi itokelkeeli ma tila. To zin naŋgaŋ tila ki Yesu mi tiso pini. Tiso: “Re moori tiŋga lak! Imar ma iyalle iti paso?”

24 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Tamaŋ Anutu, ni iŋgo yo ma aŋmar pizin Israel men. Pa zin na sipsip kini ta tisaŋsaŋ lup kek.”✡

25 Moori tana ileŋ sua ti, to ila itop su Yesu kumbuunu uunu mi iso: “Biibi, uulu yo lak!” 26 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Wai, kini kizin pikin ko loŋa tigiibi ila ma me tikan? Ina ambai som.”

27 To moori ipekel kwoono ma iso: “Biibi, ina ŋonoono. Tamen sombe pikin ikanan kini, mi muunu itoptop su, inako iwe me kan.” 28 Yesu ileŋ sua kini, to ipekel kwoono ma iso: “O moori, urlaŋana ku imbol kat. Tana koroŋ ta nu lelem pa, Anutu ko ikam pu.” Yesu iso sua tina, to bubuŋana sananŋana iyooto pa moori tina lutuunu moori ma niini ambai mini.✡

Yesu iurpe meteŋan boozo ma nin ambai

29 To Yesu izem lele pakaana tana, mi ila ipet tai Galilea mini. Ipiyaala pa peende ma ila, to isala pa lele mbukuunu ta, mi mbuleene isu ma imbotmbot.✡ 30 Mi molo som na, iwal biibi tiyo zin meteŋan kizin boozomen ma tila kini. Pakan kaamaŋan, pakan narapeŋan, pakan matan pisŋan, pakan kwon munŋan, mi meteŋan pakan tomini. Tiyo zin ma tila kini, mi tiur zin su kumbuunu uunu, to ni iurpe zin ma nin ambai. 31 Mi zin iwal ta tire mos tina na, timurur pa mi tipakur Anutu kizin Israel zaana. Paso, kwon munŋan tiso sua, kaamaŋan nin ambai mini, narapeŋan tipa, mi matan pisŋan tire lele.✡

Yesu iputu tomtom munŋaana paŋ (4,000)

(Mk 8:1-10)

32 Tona Yesu iboobo zin naŋgaŋ kini ma tila kini, mi iso pizin. Iso: “Nio leleŋ isaana pizin iwal biibi ti. Pa itiŋan tombotmbot pa aigule tel, ma kini kizin imap kat. Mi leleŋ be aŋur zin sorok ma tila raama petel zin na som. Kokena tila mi mburan imap isu zaala lwoono.”✡

33 Mi naŋgaŋ kini tiso: “Wai! Ko takam kini swoi ma irao be tuputu zin iwal biibi ta kembei? Pa iŋgi sa tombotmbot lele bilimŋana na.”

34 To Yesu iwi zin. Iso: “Narabu tiom piizi ta imbotmbot na?” Zin tipekel kwoono ma tiso: “Lamata mi ru. Mi ye munmun pakan tomini.”

35 Tona Yesu iso pizin iwal ma mbulen isu toono. 36 Zin mbulen isu makiŋ, tona ikam narabu lamata mi ru raama zin ye tina mi isuŋ pa. To itete mi izarra la kizin naŋgaŋ kini, mi zin tila ma tirairai pizin iwal. 37 Mi tomtom ta boozomen tikan ma kopon isaana. To tiyogeege kini surunsurun ma tizeebe sula tiigi lamata mi ru ma bokbok. 38 Zin tomooto ta tikan kini tina na, tinin zin ma tirao kembei munŋaana paŋ (4,000). Mi moori ma pikin na, ninŋan som.

39 Zin iwal tina tikan kini ma imap, to Yesu iur zin ma tila len pa kar kizin kizin. Tona ilu i se wooŋgo, mi ila pa lele pakaana ki Magadan.

16

Zin tutu kan mi zin sadusi tisombe tire mos sa

(Mk 8:11-13; Lu 12:54-56)

1 Timbotmbot mi zin tutu kan mi zin sadusi pakan tikoŋuru Yesu ma timar mi tisombe titoombi. Tisombe ni ikam mos sa tabe iswe kembei ni iwwa raama saamba mburaana, to tiurla kini. ✡ 2 Mi ni ipekel kwon ma iso: “Niom sombe kere zoŋ isula, mi ikam ma saamba uunu isiŋsiŋ, tona koso: ‘Oo, iti gaaga ko zoŋ biibi.’ 3 Mi sombe kere zoŋ ise ma lele uunu igabgap, tona koso: ‘Wai, koozi ko yaŋ biibi.’ Tana lele na, karao be kikilaala. Mi mbulu ta koozi iwedet i na, kikilaala som. 4 Niom tomtom ta koozi kombotmbot na, niom wal sananŋoyom. Sua ta kumbuk pa Anutu na, kipizil ndemeyom pa kek. Pa kamaŋmaŋ be kere kilalan sa pa motoyom, to kuurla. Mi nio aŋso kat piom. Kilalan tamen ta ki Yona, ta ko Anutu ikam piom ma kere.” Ni iso pizin ta kembei, to imaŋga ma izem zin, mi ila lene. ✡

Yis kizin tutu kan mi zin sadusi

(Mk 8:14-21)

5 Indeeŋe Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tila pa tai pakaana mbaaga na, naŋgaŋ kini matan iŋgal be tikam kan narabu som. 6 Yesu imbotmbot mi mataana ila pa mbulu sananŋana kizin tutu kan, to isu na iso pizin naŋgaŋ kini. Iso: “Motoyom iŋgal ituyom mi kere yom pa yis kizin tutu kan mi zin sadusi.” ✡

7 Mi naŋgaŋ kini tikam kat ŋgar pa sua kini som. Tabe tiparzzo pizin ma tiso: “Iŋgi ko iso piti paso, matanda mbeleele mi takam kanda narabu * som tau.”

8 Mi Yesu ikam la pa ŋgar kizin kek. Tana iso pizin ma iso: “Oo, niom tina, urlaŋana tiom musaari mete. Koyyo kwoyom pa narabu paso? 9 Ŋgar tiom ipet pio zen? Uraata tio ta kere kek na. Indeeŋe ta aŋtete narabu lamata men pizin tomtom munŋaana lamata ma tikan na, koyogeege kini surunsurun isula kiri piizi? ✡ 10 Mi indeeŋe ta aŋtete narabu lamata mi ru pizin tomtom munŋaana paŋ ma tikan na, koyogeege surunsurun isula tiigi piizi? ✡ 11 Kena parei ta niom kakam ŋgar pa sua tio ti ka uunu som? Nio aŋso pa narabu ŋonoono som. Iŋgi aŋso piom be kere yom pa mbulu pakaamŋana kizin tutu kan mi zin sadusi.”

12 Tona ŋgar kizin ipet mi tikilaala kembei ni iso pa yis ta tiurur la narabu som. Ni iso pa sua ta zin tutu kan mi zin sadusi tikamam pizin tomtom.

Petrus iswe kat kembei Yesu ni Mesia

(Mk 8:27-30; Lu 9:18-21)

13 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tizem lele tina mi tipa ma tila pa lele pakaana ki kar Sisarea Pilipai. Timbotmbot tina, mi Yesu isu na iwi zin naŋgaŋ kini. Iso: “Lak, tomtom tikam ŋgar pa Tomtom Lutuunu be parei?”

14 Zin tipekel kwoono ma tiso: “Wal pakan tiso nu Yoan ta muŋgu ikamam yok pizin tomtom na. Mi pakan tiso nu Anutu kwoono Ilia. Mi pakan tiso nu Anutu kwoono Yeremia. Mi pakan tiso nu Anutu kwoono toro sa.” ✡

15 To Yesu iwi zin mini ma iso: “Mi niom na, koso nio asiŋ?” 16 Simon Petrus imaŋga mi ipekel kwoono ma iso: “Nu Mesia tau. Anutu mata yaryaaraŋana Lutuunu.” ✡

17 To Yesu iso: “Simon, Yona lutuunu. Lelem ambai pa kampeŋana ki Anutu ta ise ku na. Pa sua ta so na, tomtom toono kana sa iso u pa som. Tamaŋ Anutu ta imbot saamba a, ni itunu ta iswe sua tana pu. ✡ 18 Nio aŋso pu: Nu Petrus. † Mi zin wal ta so timender sala pat taiŋgi, nako nio aŋlup zin ma tiwe lupŋana tio, mi aŋpombol zin ma timender mbolŋana kat. Tana kar sanaana mburaana ko irao ilip pizin na som. ✡ 19 Mi nu Petrus, ko aŋuru be mboro kar saamba ka kataama. Tana koroŋ ta nu sombe ur ŋgalseki pa isu toono, nako ŋgalsekŋana isu saamba tomini. Mi koroŋ ta nu so yok pa isu toono, inako yokŋana isu saamba tomini.” ✡ 20 Yesu iso sua tana ma imap, to kwoono imbol kat pizin be tiswe i la ki wal sa pepe. Kokena tiute ni Mesia. ✡

Yesu iso pa meeteŋana kini

(Mk 8:31-33; Lu 9:22)

21 Indeeŋe tina mi ila na, Yesu izzo katkat pa mbulu tabe ipet pini i ma naŋgaŋ kini tileŋleŋ. Ni izzo pizin ta kembei. Iso: “Nio bela aŋsala Yerusalem, mi zin peeze kan ziŋan bibip kizin patoronŋana kan, mi zin ŋgarŋan ki tutu ko tiseeze motoŋ mi tipun yo ma aŋmeete. Mi mbeŋ iwe tel pa, tona Anutu ko ipei yo ma burup ma aŋmaŋga mini.”

22 Petrus ileŋ sua tina na, ikam Yesu ma ziru tibeleu lae, to imaŋga mi iyaambi. Iso: “E-e biibi, kembena pepe. Mbulu ta kembei irao ipet pu pepe.”

23 Tamen Yesu itoori, mi isu na iyaamba Petrus. Iso: “Sadan, ko molo pio. Nu peteke yo paso? Ŋgar ku kembei Anutu ŋgar kini som. Ina nu kam ŋgar kembei zin tomtom men.” ✡

Zaala tabe toto Yesu pa

(Mk 8:34-38; Lu 9:23-27)

24 Tona Yesu iso pizin naŋgaŋ kini ma iso: “Tomtom sa isombe igaaba yo ma iwe leŋ, na bela ikoto itunu, mi ikwaara ke pambaaraŋana kini mi ito yo. ✡ 25 Pa sombe tomtom sa ikam ŋgar biibi pa itunu kuliini men, inako ikam mbotŋana ŋonoono ta ki Anutu i som. Mi tomtom sa isombe izem kat itunu pio, inako ikam mbotŋana ŋonoono ta ki Anutu i. ✡ 26 Mi parei? Sombe tomtom sa ikam koroŋ toono kana ta munŋaana men, mi tamen itunu kunuunu ila lene, ko ambai? Som. Pa ni le zaala sa be ikam kunuunu tana ma imiili mini na som. 27 Kaimer Tomtom Lutuunu ziŋan aŋela kini kola timiili ma timar raama Tamaana mburaana mi azuŋka kini. Tonabe itiiri zin tomtom ta boozomen, mi iur kadoono pizin ikot mbulu kizin kizin. ✡

28 Mi keleŋ. Nio aŋso kat piom: Tomtom tiom pakan ta itiŋan tombotmbot i, ko kemeete zen, mi kere Tomtom Lutuunu iswe peeze kini raama mburaana biibi.”

17

Yesu ruŋguunu itooro ma iwe milmilŋana

(Mk 9:2-13; Lu 9:28-36)

1 Timbotmbot ma kan mbeŋ lamata mi ta ilae, tona Yesu ikam Petrus mi Yems ziru tiziini Yoan ma zin paŋ men tisala pa abal ta uteene molo. 2 Timbotmbot mi matan ila na, tire Yesu ruŋguunu itooro ma iyaara ma kembei ta zoŋ mataana, mi mburu kini ikokou ma imilmil kat.✡ 3 Molo som na, tire Mose ziru Ilia tipet ki Yesu ma ziŋan tizzo sua. 4 To Petrus imaŋga na iso la pa Yesu. Iso: “Aiss Merere, iŋgi ambai kat. Pa itiŋan ta tombotmbot i. Sombe lelem, nako aŋpo beeze tel sa su ti. Ta pu, ta pa Mose, mi ta pa Ilia.”

5 Petrus izzo mi molo som na, miiri tieene milmilŋana ta izukkaala zin. To tileŋ kalŋaana ta imar pa miiri tieene mi iso: “Lutuŋ tamen ŋonoono ta leleŋ pini ilip kat ta tina. Keleŋ la kalŋaana.”✡

6 Naŋgaŋ tileŋ sua tana na, motoŋana biibi ikam zin. Tabe titop su toono mi iturke matan. 7 To Yesu imar igarau zin, mi iteege zin ma iso: “Komoto pepe. Kamaŋga.” 8 Beso matan se na, tire Yesu itutamen imbotmbot. Tomtom toro sa som.

9 Tizem abal mi tiwwa ma tisula na, Yesu kwoono imbol pizin ma iso: “Mbulu ta kere na, kozo keswe uruunu pizin wal pakan karau pepe. Imbotmbot ma sombe Tomtom Lutuunu imaŋga mini pa naala, tona keswe ma ipet.”✡

10 To naŋgaŋ kini tiwi i ma tiso: “Parei ta zin ŋgarŋan ki tutu tisombe Ilia bela imiili ma imar muŋgu, tona Mesia?”✡

11 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “E, ina ŋonoono. Ilia bela imar muŋgu mi ipazal koroŋ ta boozomen. 12 Mi nio aŋso piom: Ilia, ni imar kek. Tamen tomtom tikilaali som. Mi tito zitun ŋgar kizin mi tiseeze mataana. Mi zin kola tikam mbulu raraate men pa Tomtom Lutuunu.”✡ 13 Ni iso sua tana, to ŋgar kizin ipet mi tikilaala kembei ni izzo pa Yoan, tomtom ki yok kamŋana.✡

Yesu iziiri bubuŋana sananŋana pa naŋgaŋ ta

(Mk 9:14-29; Lu 9:37-42)

14 Tiwwa ma tila mi tipet kizin iwal biibi, to tomtom ta, ni ikoŋuru Yesu, mi ilek kumbuunu pini 15 ma iso: “Biibi, muŋai lutuŋ mi uuli lak! Pa mete sananŋana ta ikami ma ikadat ma isaana kat. Mazwaana pakan, ni itoptop zalla you, mi mazwaana pakan izulla yok. Mete tana kembei ikam pataŋana biibi kat pa lutuŋ tana. 16 Tana aŋkami ma ila kizin naŋgaŋ ku be tiurpe i. Tamen titoombo ma tirao som.”

17 To Yesu iso: “Aiss, niom tina ko som kat! Leyom urlaŋana sa som. Niom zorzooroŋoyom kat. Itiŋan tembel mbotŋana kek. Tana aŋso ko ŋgar tiom ipet risa? Mi iŋgi som. Ambai. Kakam naŋgaŋ tina ma imar.” 18 Tana tikami ma ila ki Yesu, to Yesu iŋasasaara bubuŋana sananŋana tina ma iyooto pini pataaŋa. Iyooto na, naŋgaŋ tina niini ambai, mi mete kini imap kat.

19 Kaimer to naŋgaŋ kini men tila ki Yesu mi tiwi i. Tiso: “Parei ta niam ti amrao be amziiri koroŋ tana som?”

20 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Pa leleyom iwe ru tau. Nio aŋso kat piom. Niom sombe leyom urlaŋana risa, inako karao be koso pa abal ti ta kembei: ‘Zem murim tiŋgi mi la tiŋga.’ Mi ko izem muriini mi ila imbot lele toro. Pa niom ko katat pa kosa sa som.✡

[ 21 Mi zin bubuŋana sananŋan ta kembei na, zaala tamen ta tarao be tiziiri zin pa i: Bela taŋgalsek itundu pa kini kanŋana mi tusuŋ Anutu be iuulu ti, to tarao. Zaala toro sa som.”]

Yesu iso mini pa meeteŋana kini ma iwe ru pa

(Mk 9:30-32; Lu 9:43-45)

22 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tila ma tilup zin su Galilea, to ni iso pizin ta kembei. Iso: “Kere. Tomtom Lutuunu, kola tikami mi tiuri la tomtom pakan naman. 23 Mi zin ko tipuni ma imeete. Tamen ka mbeŋ iwe tel pa, to Anutu ko ipei i ma burup ma imaŋga mi mataana iyaara mini.” Naŋgaŋ kini tileŋ sua tana na, lelen ipata kat.

Yesu ipiri takes pa Urum Merere

24 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tipa ma tila tipet kar Kapenaum, to zin tomtom ta tiyyo takes pa Urum Merere na, timar ki Petrus mi tiwi i. Tiso: “Parei, biibi tiom iwirri takes pa Urum Merere, som som?”✡

25 Mi Petrus ipekel kwoono ma iso: “E, ni iwirri.” Kaimer to imiili ma ila pa ruumu. To Yesu isu mi iwi i. Iso: “A Simon, nu kam ŋgar be parei? Ziŋoi ta tiwirri takes ila ki king? Itunu lutuunu bizin, som zin wal pakan?”

26 Petrus iso: “Zin wal pakan.”

27 To Yesu iso: “Tana lutuunu bizin irao tipiri som. Mi toŋgo. Kokena tapasaana wal ti lelen. Tana la ma kam kwiili ku mi piri sula tai. Ye mataana kana ta so keeni, na pat sa ko imbot la kwoono. Mi pat tina irao ilup ituru. Tana kam ma la, mi giibi pa ituru ndomondo.”

18

Asiŋ ta ni zaana biibi ma ilip

(Mk 9:33-37; Lu 9:46-48)

1 Indeeŋe mazwaana tana, naŋgaŋ ki Yesu tila kini mi tiwi i. Tiso: “Lak, zin wal ta timbot lela peeze ki kar saamba na, asiŋ ta zaana biibi ma ilip?”✡

2 To Yesu iboobo naŋgaŋ musaana ta ma ila kini, mi ipamenderi su keren uunu mi iso: 3 “Nio aŋso kat piom. Bela kotooro ŋgar tiom ma kewe kembei ta zin pikin, tona karao kombot lela peeze ki kar saamba.✡ 4 Pa tomtom ta so ikoto itunu ma iwe kembei ta naŋgaŋ ti, inako zaana biibi ma ilip pizin wal pakan ta timbot lela peeze ki kar saamba. 5 Mi sombe tomtom sa ikam ŋgar pio, mi ikam zin naŋgaŋ munmun kembei ta naŋgaŋ ta tiŋgi mi imbeeze pizin, na ni ikam yo tau.”✡

Watŋana ka sua

(Mk 9:42-48; Lu 17:1-2)

6 Mi Yesu iso mini: “Naŋgaŋ popoŋana sa ta kembei iso iurla tio, mi sombe tomtom sa iwati ma itop pa sanaana, na tomtom tana, tembeli kek. Sombe tikam pat biibi ma timbit la ŋgureene, mi tupundu i sula mozo lukutuunu ma ila ne, to ambai. 7 Tembel zin tomtom toono kan. Pa watŋana boozo kola indeeŋe zin. Pa mbulu ta kembei imbot pataaŋa kek. Mi tomtom ta so ikam tomtom toro ma itop pa sanaana, na ra, tembeli kek.

8 “Nomom tasa, som kumbum tasa, isombe iyaryaaru u ma kamam mbulu sananŋana, na ambai be yembut ma ila ne. Kokena imbot, to ikam ma tigiibu sula lem you sananŋana. Mi you tana ko irao imap na som. Tana toŋgo. Nomom, som kumbum tataŋa men, ina irao. Pa kaimer ko kam mbotŋana mata yaryaaraŋana.✡ 9 Mi motom ta kembena. Tasa isombe iyaryaaru uma kamam mbulu sananŋana, na ambai be pai ma isu lene. Kokena motom ru imbot, to ikam ma tigiibu sula lem you ki kar sanaana. Tana toŋgo. Motom tamen, ina irao. Pa kaimer nu ko kam mbotŋana mata yaryaaraŋana.”

10 To Yesu iso mini ma iso: “Kere. Kokena motoyom pasom zin naŋgaŋ popoŋan tiŋgi! Pa nio aŋso kat piom: Zin aŋela ta matan pizin na, timbotmbot su Anutu kereene uunu ta kar saamba a.✡

Sua tooroŋana pa sipsip ta imbiriizi

(Lu 15:3-7)

11 “Tomtom Lutuunu, ni isu toono be iru zin tomtom ta tisaŋsaŋ pa Anutu zaala kini, mibe ikam zin ma timiili mini.]✡

12 “Lak, sombe tomtom sa, ni le sipsip tomto lamata, mi so tasa imbiriizi, inako ikam parei? Ni ko izem zin tomto paŋ lamoro mata mi paŋ (99) tana ma timbotmbot su abal zilŋaana, mi ila iru sipsip kini ta isaŋsaŋ na. 13 Iru i iru i ma sombe indeeŋi, to leleene ambai kat. Nio aŋso kat piom. Ni ko menmeeni biibi kat pa sipsip ta tina, ma ilip pizin pakan ta tisaŋsaŋ som na. 14 Mi Tomoyom Anutu ta imbotmbot saamba a, ni ŋgar kini raraate men. Ni leleene be zin naŋgaŋ popoŋan tiŋgi, kizin tasa ila lene pepe.”

Sua urpeŋana ka mbulu

(Lu 17:3-4)

15 Mi Yesu iso mini ma iso: “Toŋmatiziŋ ku tasa isombe ikam ŋoobo mbulu pu, na la kini mi niomru men kombot, to pazali. Mi sombe ileŋ la kalŋom, ina ambai. Pa nu kam leleene ma imiili mini.✡ 16 Mi sombe ileŋ sua ku som, to kam tomtom ru sa, mi niomŋan kala mi kotoombo sua pini. Beso ipekel sua pareiŋana, na niom tel tina keleŋ sua kini tana. Tona niom sombe koso zin wal pakan pa sua kini, na sua tiom ko imbol.✡ 17 Mi sombe ni ileŋ yom som, tona koso ka sua lela lupŋana ki Anutu leleene be tileŋ mi titiiri tomini. Mi sombe tomtom tana izooro lupŋana ki Anutu tomini, tona kere i kembei ni tomtom sananŋana mi iute Anutu som.✡

18 “Nio aŋso kat piom: Koroŋ ta so kaŋgalsek pa isu toono, ina ŋgalsekŋana isu saamba tomini. Mi koroŋ ta sombe koyok pa isu toono, ina yokŋana isu saamba tomini.✡

19 “Mi nio aŋso piom mini ta kembei: Sombe wal tiom ru sa tilup lelen mi tiyok raraate be tisuŋ Anutu pa koroŋ sa, na Tamaŋ Anutu ko ileŋ suŋŋana kizin mi ikam ma iur ŋonoono.✡ 20 Pa sombe wal ru, som tel sa tilup zin pa nio zoŋ, na nio ko aŋbot raama zin.”✡

Sua tooroŋana pa mbesooŋo ta imuŋai waene som

21 Tona Petrus imaŋga mi iwi Yesu ma iso: “Merere, sombe toŋmatiziŋ tio sa inoknok mbulu sananŋana pio, inako nio aŋurpe leleŋ pini mi motoŋ mbiriizikaala sanaana kini pa piizi? Sombe aŋkam pa lamata mi ru, ko irao?”

22 Yesu ipekel kwoono ma iso: “E-e, lamata mi ru, ina irao som. Nin pepe. Noknok men. * 23 Pa peeze ki kar saamba na, ka mbulu kembei ta king ta. Ni leleene be itiiri zin uraata kan kini ta timborro pat kini na. Ko timboro kat, som som? 24 Ni imaŋga pa tiiriŋana na, tikam tomtom kini ta ma imar. Tomtom tana, ni ipasaana pat zaanaŋana kat (kembei ta 10 milion kina) ma imbiriizi. 25 Mi ni le pat sa irao be ipekel na som. Tana king iur sua be tikam ŋgomo pa tomtom tina raama waene mi lutun bizin mi koroŋ kini ta boozomen. To kadoono tana imap ma ila ki king be ipekel pat ta tomtom tana ipasaana kek na. 26 Tamen ni ila itop su king kereene uunu mi itaŋroro i ma iso: ‘Biibi, muŋai yo lak! Mbun tio imbotmbot. Mi kaimer ma ko aŋkot.’ 27 Tana king leleene isaana pini, mi iso: ‘Toŋgo pa, imborene.’ To izemi ma ila.

28 “Tomtom tana iyooto ma ila, mi ise ki toroono ta. Toroono tana, ni ikam mbun ri (kembei ta pius laamuru) ila kini. Ise kini na, namaana ila ŋgureene mi ibibiizi mi iso pini ma iso: ‘Ai, kot mbun ku ta buri!’ 29 Tona toroono tina itop su kereene uunu mi itaŋroro i ma iso: ‘Muŋai yo lak. Mbun tio imbotmbot. Mi kaimer ma ko aŋkot.’ 30 Tamen ni ileŋ sua kini som. To iso ma tiur toroono tana lela ruumu sanaana leleene. Mi iso ni ko imbot ma irao ikot mbun kini.

31 “Mi zin uraata kan pakan tire mbulu tana na, kembei ambai pa matan som, mi lelen ipata kat. Tana tila mi tisotaara king. 32 King ileŋ, to loŋa men mi iboobo tomtom tana ma imar, mi iso pini ta kembei. Iso: ‘Nu tina, mbesooŋo sananŋom kat! Nu taŋroro yo be aŋmuŋai u, tana aŋzem mbun ku, mi motoŋ iŋgal mini som. 33 Mi parei ta kam mbulu raraate pa torom tana som?’✡ 34 Tana king keteene malmal biibi kat, mi iur tomtom tana lela ruumu sanaana leleene be tiseeze mataana ma irao ikot mbun kini ma imap kat.”✡

35 Tona Yesu ipemet sua kini ma iso: “Waeyom bizin ta so tikam sanaana piom, sombe kumuŋai zin som, mi kuurpe leleyom pizin som mi motoyom kiskis sanaana kizin men, inako Tamaŋ Anutu ikam mbulu raraate men piom.”✡

19

Sua pa ula yembutŋana

(Mk 10:1-12)

1 Yesu ipemet sua tana makiŋ, tona izem Galilea mi ila pa lele pakaana ki Yudea, ta imbot yok Yordan pakaana ta zoŋ izze pa i. 2 Mi iwal biibi ta titoto i ma ziŋan tila. Mi ni iurpe mete kizin isu lele tana ma nin ambai.

3 To zin tutu kan pakan tila kini ma tisombe titoombi. Tana tiwi i ma tiso: “Lak, tutu kiti iso parei? Tomooto sa, sombe koroŋ sa ikami ma leleene pa kusiini mini som, ko irao iyembut ula kizin, som som?”✡

4 Yesu ipekel kwon ma iso: “Niom kapaata sua ki Anutu som? Pa sua iso ta kembei: Indeeŋe mata popoten ta Anutu iur saamba mi toono na, iur tomooto mi moori.✡ 5 Mi Anutu iso mini ma iso: ‘Uunu tina ta tomooto izem tamaana ma naana, mi ziru moori tiparlup zin ma tiwe tamen.’✡ 6 Tana ziru irao timbot ndelndelŋa mini som. Paso, tiparlup zin ma tiwe tamen kek. Mi koroŋ ta Anutu ilup ma iwe tamen kek na, tomtom sa irao be iyembut na som.”

7 To zin tutu kan tiwi i mini ma tiso: “Kena uunu parei ta Mose ibeede tutu ta kembei: Tomooto sa sombe leleene be iziiri kusiini, na bela ibeede ula yembutŋana ka sua ise ro pakaana. Naso tomtom tiute kembei ni iziiri i kek.”✡ 8 Yesu ipekel kwon ma iso: “Ina ŋonoono. Mi uunu tau Mose iyok piom be kiziiri kusiyom bizin, ina imbot la sanaana ta imbol la leleyom tau. Mi indeeŋe ta mata popoten mi Anutu iur tomooto mi moori na, mbulu sa ta kembena som. 9 Tana nio aŋso piom ta kembei: Tomooto sa irao iziiri kusiini sorok na som. Uunu tamen tau. Sombe kusiini izem itunu pa tomooto toro sa, tona tomooto tana irao iyembut ula kizin. Mi sombe iyembut ula pa uunu sorok sa, mi ila iwoolo kana moori toro, ina ni ipasaana ula ka tutu.”✡

10 Tabe naŋgaŋ kini tisu mi tiso: “Wai, ina ipata. Kenako towoolo pepe.”✡

11 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Sua tiom tana ambai. Tamen wal ta boozomen tirao be tito na som. Zin tau Anutu iur zin pataaŋa be tiwoolo som, mi ipombol zin pa mbulu ta kembei na, zin men ta tirao. 12 Pa tomtom ta tiwoolo som, ina ka uunu matakiŋa. Tomtom pakan na, nan bizin tipeebe zin raama pataŋana sa ta ikam zin ma tirao be tiwoolo som. Mi pakan na, tomtom tipasaana kulin, tabe tirao be tiwoolo som. Mi pakan na, tikam ŋgar biibi pa peeze ki kar saamba, tana lelen be tiwoolo som. Tana tomtom ta so irao be ito sua taiŋgi, na ambai be ito.”✡

Yesu ipombol zin naŋgaŋ munmun

(Mk 10:13-16; Lu 18:15-17)

13 Wal pakan tikam zin naŋgaŋ munmun ma tila ki Yesu, be iur namaana isala uten mi isuŋ pizin mi ipombol zin. Tamen naŋgaŋ kini timaŋga mi tiŋasaara zin. 14 To Yesu iso pizin: “Ai, kapakaala zin paso? Pa peeze ki kar saamba ka tomtom bizin, ina ta kembei. Tana kezem zin ma timar.”✡ 15 Tona iur namaana isala uten, mi ipombol zin. To izem lele tina mi ila.

Mbio uunu ta imar ki Yesu

(Mk 10:17-31; Lu 18:18-30)

16 Tomtom ta, ni imar ki Yesu, mi iwi i ma iso: “Mos katuunu, mbulu ambaiŋana pareiŋana tabe aŋkam, to aŋkam mbotŋana mata yaryaaraŋana?”✡

17 Yesu ipekel kwoono ma iso: “Parei ta nu wi yo pa mbulu ambaiŋana? Anutu itutamen ta ni ambaiŋana. Nu sombe lelem be kam mbotŋana mata yaryaaraŋana, na to kat tutu.”✡

18 To ni iwi Yesu ma iso: “Tutu iŋgoi?” Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Tutu, nu ute kek. ‘Pun tomtom ma imeete pepe, pasaana ula pepe, kem pepe, pombol sua pakaamŋana pepe.✡ 19 Lem ŋger pa tomom ma nom, mi mbeeze pizin. Mi lelem pizin tomtom kembei ta lelem pa itum.’ ”✡

20 Tabe naŋgaŋ tina iso: “Wai, tutu soŋana? Tutu boozomen tana, ta aŋto aŋto ma imar indeeŋe koozi. Mi sokorei toro ta aŋkam zen?”

21 To Yesu iso pini. Iso: “Sombe lelem be mbulu ku ambai komboono, na la mi kam koroŋ ku ta boozomen, mi kam ŋgomo pa. To rai ka pat pizin wal ta sorrokŋan i, mi mar to yo. Naso kam lem koroŋ ŋonoono ta izza u su kar saamba.”✡ 22 Naŋgaŋ tina ileŋ sua tana na, leleene ipata mi ila lene. Paso, ni le koroŋ boozo kat.

23 Tona Yesu iso pizin naŋgaŋ kini ma iso: “Nio aŋso kat piom: Zin ta mbio uunu na, inako ipata kat pizin be tiwe Anutu lene mi timbotmbot lela peeze ki kar saamba leleene.✡ 24 Aŋpoto sua tio, ina ipata kat pizin mbio uunu. Kere. Mbili sa isombe itoombo be iloondo pa sor sumbuunu, ko irao? Som. Mi zin mbio uunu na, ka ŋgar tamen tau. Sombe titoombo be tiwe Anutu lene mi timbot lela peeze kini leleene, nako ipata kat pizin. Tirao som kat.”

25 Naŋgaŋ kini tileŋ sua ti na, timurur pa mi tiso: “Wai, kena ko asiŋ tabe Anutu ikamke i ma imbot ambai?”

26 To Yesu mataana ila kizin mi iso: “Tomtom zitun sombe titoombo, nako tirao som. Mi Anutu, ni itat pa kosa sa som.”✡

27 To Petrus imaŋga ma iso: “Lak, niam ti amzem koroŋ tiam ta boozomen ma imborene lup, mi iŋgi amtoto u i. Ko amre leyam kampeŋana pareiŋana?”

28 Mi Yesu iso pizin: “Nio aŋso kat piom ta kembei: Sombe Anutu iurpe koroŋ ta boozomen ma tiwe popoŋan mini, mi Tomtom Lutuunu mbuleene se muriini peeze kana raama azuŋka biibi, tona niom ta kototo yo i, ko mbuleyom se muriyom peeze kan laamuru mi ru, mi komboro zin Israel un laamuru mi ru.✡ 29 Mi sombe tomtom sa izem ruumu kini, som toŋmatiziŋ kini, som tamaana ma naana, som lutuunu bizin, som mokleene kini pa nio zoŋ, inako ikam kampeŋana ma ilip ma ilip kat pa koroŋ ta izem na. Mi kaimer ko ikam mbotŋana mata yaryaaraŋana tomini.✡ 30 Tamen wal boozo men ta muŋgu tiwe mataana, nako tila tikemer. Mi zin tau kaimer kan, nako tiwe mataana.”✡

20

Sua tooroŋana pizin wal ta tikam uraata pa baen lene

1 Yesu ikam sua tooroŋana taiŋgi. Iso: “Peeze ki Anutu na, ka mbulu kembei ta tomtom ta. Mbeŋbeŋŋana mi ni imaŋga ma ila be iyo wal pakan ma tikam uraata pa baen lene kini. 2 Ni indeeŋe tomtom pakan, to iso pizin ta kembei: Sombe tikam uraata pa aigule ta, to iŋgiimi zin pa pat denari ta. * Iso pizin makiŋ, to tila pa uraata. 3 Ni imbotmbot ma zoŋ mataana ise ma ikam kembei lamata mi paŋ, to ila mini pa nol uunu. Mi ire tomtom pakan timendernder sorok ma timbotmbot, 4 to iso pizin. Iso: ‘Ai, niom tina, kombombooreyom sorok paso? Leyom uraata som? Kena kala kakam uraata pa baen lene tio. Nio ko aŋkam leyom kadoono ma ikot uraata tiom.’ 5 Tana zin tomini tila tikam uraata.

Zoŋ mataana ise ma palakuutu, to ila mini. Mi zoŋ mataana ikam kembei tel na, ni ikam mbulu raraate men tau. 6 Rou, ma zoŋ mataana ikam kembei lamata, to ni iwwa ma ila nol uunu mini. Mi indeeŋe tomtom pakan timendernder sorok ma timbotmbot, to iwi zin ma iso: ‘Ai, parei ta niom kombotmbot sorok ma zoŋ be isula i? Leyom uraata som?’ 7 Mi zin tipekel kalŋaana ma tiso: ‘E-e, tomtom sa ikam yam pa uraata som.’ To ni iso pizin ma iso: ‘Oo, kena kala kakam uraata pa baen lene tio.’

8 “Mi rou kat ma uraata imap, tona baen lene katuunu iboobo menderŋana kini ta ma imar, mi iso pini. Iso: ‘Boobo zin uraata kan ma timar, mi kam len kadoono. Mi kam pizin kaimer kan muŋgu, to ila ma imap su kizin muŋga kan.’ ✡ 9 Tana menderŋana ila ma iyo zin uraata kan ma timar, mi ikam len kadoono. Zin wal ta timar kaimer ma tikam uraata rimen na, ni ikam len pat denari ta ma ikot zin. 10 Tana zin muŋga kan tindemeere ma tiso ko ni ikam len kadoono biibiŋana ma isalae pizin pakan. Mi som. Zin tikam raraate kembei ta zin pakan. 11 Tana indeeŋe ta zin tikam pat na, zurun imbuk mi tikam sua boozo pa baen katuunu. 12 Tiso: ‘Wai, zin wal ta timar kaimer na, tikam uraata biibi som. Mi niam na, zoŋ ilas yam ma ambel uraata pa mbeŋbeŋŋana mi ila rou. Mi iŋgi parei ta nu ŋgiimi yam raraate kembei ta zin kaimer kan!’

13 “Tana baen katuunu iso pa tomtom kizin ta ma iso: ‘Toroŋ, nio aŋkam ŋoobu som. Kadoono ta muŋgu aŋso ma yok pa, ta aŋkam pu na. 14 Tana kam pat ku, mi miili ma la pa ruumu ku. Mi leŋ. Sombe leleŋ be aŋkampe zin kaimer kan ma aŋkam len kadoono raraate kembei ta aŋkam pu, 15 ina nio koroŋ tio. Som parei? Nu ketem malmal pio, paso aŋkampe zin wal pakan?’ ” 16 Tona Yesu ipemet sua kini ma iso: “Kere. Wal kaimer kan ko timuuŋgu, mi zin muŋga kan ko tila tikemer.” ✡

Yesu iso mini pa meeteŋana kini ma iwe tel pa

(Mk 10:32-34; Lu 18:31-34)

17 Yesu iwwa be isala pa Yerusalem, mi ikam naŋgaŋ kini laamuru mi ru ma ziŋan tilae ri, to zin men mi iso sua pizin. 18 Iso: “Keleŋ. Iŋgi be tasala pa Yerusalem i. Mi Tomtom Lutuunu, ni ko tikami mi tiuri la zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin ŋgarŋan ki tutu naman. Mi zin ko tiur sua be imeete. 19 Mi ko tiuri la zin wal ta Yuda somŋan i naman, mi zin tipeŋeu i, mi tibalisi, mi tipuni sala ke pambaaraŋana ma imeete. Tamen ko ka mbeŋ iwe tel pa, to burup ma imaŋga mini.”

Yems ziru Yoan lelen be tiwe biibi

(Mk 10:35-45)

20 Zebedi kusiini ziŋan lutuunu bizin ru tila ki Yesu, to nan iŋgun kumbuunu isu Yesu kereene uunu, mi iso iwi i pa koroŋ ta. 21 Tana Yesu iwi i ma iso: “Nu lelem pa sokorei?” Mi moori tina ipekel kwoono ma iso: “Nio leleŋ be kaimer, nu sombe swe mburom mi peeze ku ma ipet mat, na ur lutuŋ bizin ru ti be timbot su zilŋom uunu mi tiuulu upa peeze kamŋana. Ta imbot nomom woono, mi toro imbot la ki ŋas. ✡

22 Yesu ipekel nan kalŋaana ma iso: “Koroŋ ta kiwi yo pa na, niom kuute ka pataŋana som. Kere. Mbooro tabe nio aŋwin la i, ko niomru karao be kiwin la tomini?” ✡

23 Ziru tipekel kwoono ma tiso: “E, niam amrao.” To Yesu iso: “Ŋonoono, mbooro tio na, niomru kola kiwin la. Mi muriyom ta koso pa na, ina uraata tio som. Ina koroŋ ki Tamaŋ Anutu. Mi zin wal tabe timbot zilŋoŋ uunu i, ina ni iur zan pataaŋa kek. Zin ta ko timbot pa.” ✡

24 Indeeŋe zin naŋgaŋ laamuru tileŋ wal ru tana sua kizin na, keten malmal pizin. 25 Tabe Yesu iso pizin ma timar, mi iso pizin. Iso: “Mbulu ki toono na, niom kuute kek. Zin karkari ta Yuda somŋan i, bibip kizin tipakurkur zitun, mi matan pasom zin wal ta timbot la kopon mbarmaana na. Mi zin wal ta zanŋan i, na tikototo zin tomtom. ✡ 26 Tamen niom na, kakam mbulu ta kembena pepe. Tiom tasa, isombe leleene be iwe biibi piom, na ni bela ikoto itunu ma iwe mbesooŋo piom. ✡ 27 Mi tiom tasa isombe leleene be iwe mataana piom, na bela iwe mbesooŋo sorokŋana kat piom. 28 Pa ina, mbulu ki Tomtom Lutuunu. Kere. Ni imar be tomtom timbeeze pini na som. Imar be itunu imbeeze pizin tomtom, mibe izem kat itunu ma imeete pizin tomtom boozomen bekena iŋgiimi zin ma tiwe lene.” ✡

Yesu iurpe tomtom matan pisŋan ru

(Mk 10:46-52; Lu 18:35-43)

29 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tizem kar Yeriko ma tila na, iwal biibi tito zin ma ziŋan tila. 30 Mi tomtom matan pisŋan ru ta mbulen isu zaala zilŋaana ma timbotmbot. Ziru tileŋ kembei Yesu imar, to timaŋga mi kalŋan biibi ma tiso: “O biibi, Dabit Lutuunu. Muŋai yam lak!”

31 Iwal biibi tileŋ zin, to tipeteke la pizin be timaane. Tamen ziru kalŋan izalla ma tiso: “Ai biibi, Dabit Lutuunu, muŋai yam lak!” 32 Tana Yesu imender, mi iboobo zin ma timar. To iwi zin. Iso: “Niomru leleyom be aŋkam parei piom?”

33 Ziru tipekel kwoono ma tiso: “Biibi, niam leleyam be motoyam peere ma amre lele.” 34 Mi Yesu leleene isaana pizin. Tana namaana ila matan, to loŋa men mi matan ikam pak. Tona ziru tomini tito i ma ziŋan tila.

21

Yesu isala pa Yerusalem

(Mk 11:1-11; Lu 19:28-40; Yo 12:12-19)

1 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tipa ma timar kolouŋana pa Yerusalem. Mi tigarau pa kar Betpage ta imbot sala abal Olib lwoono na, to Yesu iŋgo naŋgaŋ kini ru be timuuŋgu ma tisala. 2 Iso pizin ta kembei: “Kasala pa kar ta imbot mar kembei. Sombe kala kepet, to kere doŋki ziru lutuunu ta timbit zin lae ma timbotmbot. Kuputke zin, mi kakam zin ma kusu. 3 Mi sombe tomtom sa iwi yom, to koso pini ta kembei: ‘Merere, ni le uraata ri pizin. Mako ipimiili zin ma loŋa men mi timar mini.’ ”

4 Tabe sua ki Anutu kwoono ta, iur ŋonoono. Sua ta kembei:

5 Koso pizin Sion * kan ta kembei:

“Kere. King tiom ta isama i.

Ni ikoto itunu, mi mbuleene ise mbili uraata kana.

Mbuleene ise doŋki lutuunu popoŋana mi isama i.”✡

6 Tana naŋgaŋ kini ru tina tila, mi tikam kembei ta ni iso pizin na. 7 Tikam doŋki lutuunu ziru naana ma timar, to tikinke mburu kizin mat kana mi tipeele sala doŋki lutuunu ndemeene, to Yesu isala mi mbuleene ise. 8 Mi iwal biibi tiwar mburu kizin isu zaala bekena tipakuri. Mi wal pakan na, tisebogboogo ke namannaman, mi tisan zin su zaala tomini. 9 To wal pakan timuuŋgu pini, mi pakan tikemer, mi kalŋan izalla ma tizzo:

“Hosana! † Tapakur Dabit Lutuunu.

Merere ko ipombol tomtom ti mi ikampe i.

Pa ni ikam Merere ruŋguunu ta imar i.

Hosana! Tapakur Merere zaana ma isala kor!” ✡

10 Beso Yesu ilela Yerusalem na, kar kopoono iseleeŋge. Mi zin Yerusalem kan tiparwwi zin ma tiso: “Iŋga asiŋ ta imar a?” 11 Mi zin iwal biibi tipekel kalŋan ma tiso: “Iŋga Yesu, Anutu kwoono ta imar pa kar Nasaret ki Galilea.”

Yesu iziiri zin tomtom pa Urum Merere

(Mk 11:15-19; Lu 19:45-48; Yo 2:13-22)

12 To Yesu ilela siiri ki Urum Merere leleene, mi imaŋgayaara zin tomtom ta tikamam ŋgomo pa koroŋ kizin isu urum kwoono na. Ni imaŋga pa mbalia ta zin wal tiparpekelkel pat zalla na, ramaki mbalia kizin wal ta mbulen izze mi tikamam ŋgomo pa man mbalmbal na. 13 Mi iso pizin ta kembei. Iso: “Sua ki Anutu iso pataaŋa kek ta kembei:

Zin ko tipaata urum tio be suŋŋana muriini.’✡

Tamen niom kakam ma iwe kembei ‘raŋ sumbuunu ta zin kuumbu kan tikewe lela i.’ ”✡

14 Yesu imbotmbot la urum kwoono, mi wal matan pisŋan mi narapeŋan pakan timar kini, mi ni iurpe zin ma nin ambai. 15 Mi zin bibip kizin patoronŋana kan mi zin ŋgarŋan ki tutu tire uraata bibip ta ni ikamam na, mi tileŋ zin naŋgaŋ munmun ta timbotmbot urum kwoono na, tipakurkur Yesu mi kalŋan izalla ta kembei: “Hosana! Tapakur Dabit Lutuunu!” 16 To nin puliizi mi tiso lae pa Yesu ma tiso: “A, sua ta tizzo i, nu talŋom ma leŋ som?” Yesu ipekel kwon ma iso: “E, nio aŋleŋ kek. Mi parei? Niom kapaata sua ki Anutu som? Sua ta kembei:

Anutu, nu itum ur zin naŋgaŋ munmun mi pikin

be tiwit urum!” ✡

17 Yesu iso sua tana, to izem zin ma timbotmbot, mi imiili ma ila pa kar Betania, mi ikeene pa mbeŋ tana.

Yesu ipiri sua pa ke fik

(Mk 11:12-14,20-24)

18 Berek su na, Yesu imiili ma ila mini pa Yerusalem. Iwwa ma ila mi peteli su zaala lwoono. 19 Tana mataana ila na, ire ke fik ta imender su zaala zilŋaana na. To ipa ma ila be ikam ka ŋonoono. Tamen ila na, indeeŋe ŋonoono sa som. Ruunu men. Tana iso pa ke tana ma iso: “Indeeŋe ta tiŋgi mi ila na, nu ko piyooto mini ŋonoono sa som.” Iso sua tana na, ke tana ruunu imelle ma imap, mi imeete pataaŋa.✡ 20 Naŋgaŋ kini tire mos tana na, timurur pa mi tiso: “Wai, parei ta ke tiŋgi karau men mi imeete?”

21 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Nio aŋso kat piom: Sombe leleyom iwe ru som mi kuurla kat, inako karao be kakam kembei ta nio aŋkam pa ke taiŋgi. Mi tina men som. Ko karao be kakam uraata bibip pakan tomini. Kembei ta abal tiŋga. Sombe koso be izem muriini mi ila itop sula tai, nako mbulu tana ipet.✡ 22 Pa sombe kuurla kat mi kusuŋ Anutu pa koroŋ sa, inako ni ikam piom.”✡

Zin bibip tiwi Yesu pa asiŋ ta iuri pa uraata kini?

(Mk 11:27-33; Lu 20:1-8)

23 Yesu imiili ma ilela siiri ki Urum Merere leleene mini, mi ikamam sua ki Anutu pizin tomtom ma imbotmbot. Mi zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan pakan timar tipet kini, to tiwi i. Tiso: “Lak, uraata ta kamam na, nu zom pa? Mi asiŋ iuru pa?”✡

24 Yesu ipekel kwon ma iso: “Wiŋana tiom ambai. Mi nio aŋsombe aŋwi yom pa tio ta i. Sombe kepekel, inako aŋpekel niom tiom. 25 Lak, Yoan ta muŋgu ikamam yok pizin tomtom na, asiŋ iuri pa uraata kini? Ni ta imbotmbot saamba a, som zin tomtom?” Mi zin tipekel karau som. Tiparwwi zin ma tiso: “Wai, iŋgi kozo ko toso parei? Pa sombe toso Ni ta imbotmbot saamba a iuri, to ni ko iso piti ta kembei: ‘Kena parei ta niom kuurla sua kini som?’ 26 Mi sombe toso: ‘A Yoan, tomtom tiuri pa uraata kini,’ inako iwal biibi ti timaŋga piti. Pa zin timap tipou Yoan ma tiso ni Anutu kwoono.”

27 Tana tipekel Yesu kwoono ma tiso: “Ii, niam amute som.” To Yesu kadoono isu mi iso pizin. Iso: “Kenako nio tomini, irao be aŋso yom pa Ni ta iur yo pa uraata tio i na som.”

Sua tooroŋana pa zin naŋgaŋ ru

28 Mi Yesu iso pizin ma iso: “Lak, niom kakam ŋgar be parei? Tomtom ta, ni lutuunu bizin ru. Aigule ta, ni ila ki lutuunu ta, mi iso pini ta kembei. Iso: ‘Lutuŋ, koozi la pa baen lene mi kam uraata.’ 29 Mi lutuunu ipekel kalŋaana ma iso: ‘E-e, nio mburoŋ som.’ Mana kaimer itooro ŋgar kini, to ila mi ikam uraata.

30 “Tona tomtom tana ila ki lutuunu toro, mi iso pini be ni tomini ila ikam uraata. Mi lutuunu tina, ni iyok sorok ma iso: ‘E, nio ko aŋla.’ Tamen ila som. 31 Lak, naŋgaŋ iŋgoi ta ito tamaana leleene?”

Mi zin tiso: “Lutuunu mataana kana.”

To Yesu iso: “Nio aŋso kat piom. Zin wal sananŋan ta tiyyo takes na, ziŋan zin moori zaala lwoono kan na, zin timuŋmuuŋgu piom mi tila timbot lela Anutu peeze kini leleene. 32 Pa Yoan imar be iso yom pa zaala ndeeŋeŋana ki Anutu, mi tamen niom kuurla kini som. Mi zin wal sananŋan ta tiyyo takes na, ziŋan zin moori zaala lwoono kan na, zin tiurla kini. Mi niom kere zin titooro lelen, tamen ituyom kotooro leleyom mi kuurla kini som.”✡

Sua tooroŋana pa zin wal uraata kan

(Mk 12:1-12; Lu 20:9-19)

33 Mi Yesu iso pizin mini ma iso: “Kuŋgun talŋoyom mi keleŋ sua tooroŋana toro ti. Toono katuunu ta, ni iurpe toono kini mi ipaaza ke baen pa. Mi ipo siiri ma iliu, mi iurpe baen piiziŋana muriini, to ipo beeze ta isala kor, bekena uraata kan timbot sala mi matan lala pa baen lene. Iurpe koroŋ ta boozomen ma imap, to izem la kizin wal uraata kan naman be matan pa, mi imaŋga ma izem kar kini, mi ila imbot pa lele pakaana toro.✡

34 “Imbot imbot ma indeeŋe mai ki baen keŋana, to iŋgo mbesooŋo kini pakan ma tila kizin wal uraata kan tana be tikam baen kini pakan ma imar. 35 Tamen tila na, mbesooŋo ta, zin uraata kan tikiskisi ma tibalisi. Mi toro na, tipuni ma imeete. Mi toro na, tipuni pa pat. 36 To baen katuunu iŋgo mbesooŋo kini pakan tomen ma tila. Mi zin tomini, uraata kan tikam mbulu raraate men pizin. 37 Kaimer to iŋgo itunu lutuunu ma ila. Pa ikam ŋgar ta kembei. Iso: ‘Lutuŋ ŋonoono, nako len ŋger pini mi tipou i.’ 38 Tana iŋgo lutuunu ma ila. Beso ber na, molo mi uraata kan tiparso pizin ma tiso: ‘Ouo kere. Iŋga biibi itunu lutuunu ta imar a. Ni tabe imender pa koroŋ ti pa kaimer mi iwe katuunu. Lak, kozo tupuni ma imeete. Naso koroŋ ti imbot ma iwe lende.’✡ 39 To timaŋga na tikiskisi, mi tiyaaru tataati pera siiri ndemeene, mi tipuni ma kup.”✡

40 Yesu iso sua tana ma imap, to iwi zin. Iso: “Lak, ina kozoko baen katuunu ikam parei pa wal uraata kan tana?” 41 Mi zin tipekel kalŋaana ma tiso: “Kola ikas zin wal sananŋan tana ma timetmeete lup. Meeteŋana kizin ko sananŋana kat. Mi iur wal pakan be timboro baen lene kini tana. Beso mai ki baen keŋana, tona zin ko tikam baen ŋonoono ila kini.”✡

42 To Yesu iso pizin mini ma iso: “Sua ki Anutu ta tibeede se ro na, niom kapaata som? Sua ta isombe:

Pat ta zin ruumu poŋana kan matan repiili mi tipiri lae lene na,

pat tamen tana, ta ko tipamender ruumu sala ma imbol.

Mbulu tina ipet pa Anutu itunu mburaana.

Mi amre na, ipa ndel kat.”✡

43-44 Mi Yesu iso seeŋge sua mini ma iso: “Mi wal ta so titutkat zin sala pat tana, nako tisaana kat. Mi sombe pat tana itop sala ŋwan ma ipun zin, inako tiron imurummurum ma imap. Tana nio aŋso kat piom: Anutu ko itatke peeze kini piom, mi iur la wal pakan naman, bekena tipiyooto ka ŋonoono ma ipet.”✡

45 Zin bibip kizin patoronŋana kan mi zin tutu kan tileŋ sua tooroŋan ki Yesu na, tikilaala kembei ni iso sua tana ise kizin. 46 Tana tisombe tikisi. Tamen timoto kan. Pa zin iwal biibi tire Yesu kembei ni Anutu kwoono.✡

22

Sua tooroŋana pa bobi ki Anutu

(Lu 14:15-24)

1 To Yesu ikam sua tooroŋan pakan mini pizin tomtom. Iso: 2 “Peeze ki kar saamba na, ka mbulu kembei ta king ta. Ni isombe ikam kini pa ula ki lutuunu. 3 Tana ikam sua ila pizin wal pakan pa ula tabe ipet i. Mi iparaŋraŋ koroŋ ta boozomen makiŋ, to iŋgo mbesooŋo kini mini ma tila be tiyo zin leembe. Tamen tila na, zin leembe mburan be timar som. 4 Tana iŋgo mbesooŋo pakan mini, mi iso pizin ma iso: ‘Zin wal ta aŋboobo zin be timar na, kala mi koso pizin ta kembei: ‘Kini ma buzur, ta aŋparaŋraŋ pataaŋa kek. Tana kamar mi takan ula ka kini.’ 5 Tamen zin leembe tikam ŋgar pa bobi tana som. Mi tila pa uraata kizin kizin. Pakan tila pa mokleene, mi pakan tila be tikam ŋgomo pa koroŋ kizin. 6 Mi pakan na, tikiskis zin mbesooŋo ki king, mi tikam bakai pizin, mi tipun zin ma timetmeete.

7 “Tabe tipas king tana keteene ma keteene malmal kat. To iŋgo zin malmal kan kini ma tila, mi tikas zin wal ta tipun mbesooŋo kini na ma timetmeete lup, mi titun kar kizin. 8 Kaimer to, iboobo mbesooŋo kini pakan ma timar, mi iso pizin ta kembei. Iso: ‘Aiss, lutuŋ kini kini ula kana ta aŋparaŋraŋ makiŋ kek. Mi zin wal ta muŋgu aŋboobo zin be timar na, aŋur motoŋ pizin sorok. Aŋdemeere ma aŋso ko zin wal ambaimbaiŋan. Mi iŋgi som.✡ 9 Kena kala mini, mi kapa pa zaala lwonlwon mi koso pizin wal ta boozomen be timar ma tikan kini ki lutuŋ. Pa iŋgi koroŋ isu ma isaana kek.’

10 “Tana zin mbesooŋo tila pa zaala lwonlwon mi tiyo wal ta boozomen ma timar ma ruumu tana bok kat. Tikam zin wal ambaimbaiŋan, mi wal sananŋan tomini.

11 “Tikanan ma timbotmbot, to king ilela be ire zin leembe. Mi ire tomtom ta, ni iur mburu ki ula som mi imar sorok.✡ 12 Tana iwi i ma iso: ‘Ndaŋ, parei ta nu ur mburu ki ula som, mi mar le ti sorok?’ Mi tomtom tina, ni le sua sa som. 13 To king iso pizin mbesooŋo kini ma iso: ‘Kopo kumbuunu ma namaana, mi kipiri i pera zugut lene. Lele tana ka tomtom bizin tiyakyak mi zoŋon ŋekŋek ma timbotmbot.’ ”✡

14 To Yesu iparwai sua kini ma iso: “Bobi ki Anutu ila pizin iwal biibi. Mi tamen ka tataŋa men, ta ni ikam zin.”

Wiŋana pa takes piriŋana

(Mk 12:13-17; Lu 20:20-26)

15 To zin tutu kan tila tilup zin mi tiru zaala pa Yesu. Tisombe titoombi pa wiŋana pakan. Beso ni ipekel ŋoobo, to iwe le uunu. 16 Tana tiŋgo naŋgaŋ kizin pakan ziŋan Erot wal kini pakan ma tila ki Yesu, mi kwon imbeeze pini ma tiso: “Mos katuunu, niam amute: Nu tomtom ki sua ŋonoono men. Nu mototo zin tomtom som, mi lae ki tomtom sa som. Nu zzo katkat zin tomtom pa Anutu zaala kini, mi kamam sua ŋonoono men pizin. 17 Tana so kat piam. Nu re be parei? Iti sombe tigiibi takes ila ki Kaisa, ko indeeŋe pa tutu kiti, som som?”

18 Mi Yesu, ni iute ŋgar kizin sananŋana kek. Tana iso pizin ma iso: “Niom pakamkaamŋoyom! Parei ta koso kotoombo yo? 19 Pat ta tiwirri pa takes na, kakam tasa imar ma aŋre.” Tana tikam pat denari ta ila kini. 20 Mi ni iteege, to iwi zin. Iso: “Lak, asiŋ ruŋguunu mi zaana ti?”

21 Zin tiso: “Ina Kaisa tau.” To Yesu iso: “Tana. Koroŋ ta Kaisa zaana pa, to ila kini. Mi koroŋ ki Anutu na, ila ki Anutu.”✡ 22 Tileŋ sua kini tana na, timurur pa. To tizemi mi tila len.

Wal meeteŋan ko timaŋga mini, som som?

(Mk 12:18-27; Lu 20:27-40)

23 Indeeŋe aigule tana na, zin sadusi pakan tomini timar ki Yesu. Zin sadusi na, Yuda pakan ta tiurla kembei Anutu ko irao ipei zin meeteŋan ma timaŋga mini som.✡ 24 Tana timar ki Yesu, mi tiwi i ma tiso: “Mos katuunu, Mose iso ta kembei: Sombe tomtom sa iwoolo moori ma tipeebe sa som mi imeete, to tiziini bela iwoolo ka nooro. Beso tipeebe ma iŋgi, tona pikin tana ikel toono kolmanŋana ta imeete na.✡ 25 Lak, lwoono ta na, toŋmatiziŋ tiam lamata mi ru. Timbotmbot ma muŋgamuŋga iwoolo. Mi ikam kelŋana sa som, mi imeete. To tiziini ta ito i na, ikam ka nooro. 26 Mi tipeebe sa som, mi ni tomini ra, imeete. To tiziini ta iwe tel pa na, ikam mbulu raraate men. Ta kembei kembei ma zin lamata mi ru tana timetmeete lup. Mi len kelŋan sa som. 27 To kaimer na, moori tomini, ni imeete. 28 Lak, indeeŋe mbeŋ kaimer ma zin meeteŋan tisombe timaŋga mini pa naala, nako moori tina iwe tomtom iŋgoi kusiini? Pa zin lamata mi ru ta tiwooli na.”

29 Yesu ipekel kwon ma iso: “Aiss, niom tina, kuute Anutu mburaana mi sua kini risa som kat. Tanata kakam kat ŋgar som. 30 Mbeŋ kaimer, sombe Anutu ipei zin meeteŋan ma timaŋga mini pa naala, na tomtom ko tiparwoolo zin mini som. Pa zin ko kembei zin aŋela ta timbot saamba a. 31-32 Mi maŋgaŋana kizin wal meeteŋan, ina niom katalli pa kat. Parei, sua ta Anutu ikam piom na, kapaata som? Sua ta iso ta kembei:

Nio iŋgi Anutu ki Abaraam, Isak, mi Yakop.✡

“Sua tana iswe kembei wal tel tana matan yaryaara ma timbotmbot raama Anutu. Mibe timeete ma tila len kat, so ni irao ipaata itunu be Anutu kizin som.”✡

33 Zin iwal biibi tileŋ sua kini tina na, timurur pa mi sua imap.

Tutu mataana kana

(Mk 12:28-34; Lu 10:25-28)

34 Zin tutu kan tileŋ kembei Yesu ipiri sua pizin sadusi ma sua kizin imap, to tila tilup zin. 35 To tomtom kizin ta, tau ni le ŋgar biibi pa tutu na, ni isombe itoombo Yesu. 36 Tana ila ipet ki Yesu, mi iwi i. Iso: “Mos katuunu, tutu iŋgoi ta ilip pa tutu ta boozomen?”

37 Yesu ipekel kwoono ma iso:

“Ur lelem ila ki Merere Anutu ku raama ŋgar ku mi mburom ma imap ma iwe ni lene men.✡

38 “Tutu tiŋgi ta biibi kat mi iwe mataana pa tutu ta boozomen. 39 Mi tutu biibi toro ta ka ŋgar igarau, ina ta kembei:

Ur lelem pizin tomtom kembei ta lelem pa itum.✡ 40 “Tutu ta boozomen ki Mose mi sua ta muŋgu Anutu kwoono bizin tiso na, timap ma timbot lela tutu ru taiŋgi lelen.”✡

Mesia ko iyooto pa Dabit be parei?

(Mk 12:35-37; Lu 20:41-44)

41 Zin tutu kan tilup zin ma timbotmbot, mi Yesu iwi zin ma iso: 42 “Lak, Mesia tabe imar i, niom kakam ŋgar pini be parei? Ko ipet pa asiŋ popoŋana kini?”

Mi zin tiso: “Ni ko ipet pa Dabit.”✡

43 To Yesu iwi zin mini ma iso: “Kena parei ta Bubuŋana ipei ŋgar ki Dabit ma ipaata Mesia be Biibi kini?✡ 44 Pa Dabit iso ka sua ta kembei:

Merere Anutu iso pa Biibi tio ta kembei:

‘Mar mbulem su ta nomoŋ woono i

ma irao aŋkoto kom koi bizin ma mburan imap kat,

mi kumbum ise ŋguren.’✡

45 “Tana Dabit itunu ipaata Mesia be Biibi kini. Lak, popoŋana sa ki Dabit ko irao be ilip pini be parei?”

46 Tileŋ sua kini tana ma sua imap. Tomtom sa irao be ipekel kwoono som. Tana indeeŋe tana mi ila na, tomtom sa iwi i pa kosa sa mini som. Pa timoto.

23

Mbulu pakurŋana kizin tutu kan mi zin ŋgarŋan ki tutu

(Mk 12:38-39; Lu 11:43,46, 20:45-46)

1 Tona Yesu iso pizin iwal biibi ziŋan naŋgaŋ kini. 2 Iso: “Kere. Zin tutu kan mi zin ŋgarŋan ki tutu tikam Mose muriini be tikam tutu pizin tomtom. 3 Tana sua boozomen ta so tikam piom, na kozo keleŋ la mi koto. Mi mbulu kizin na, koto pepe. Pa sua kizin ta tizzo na, zitun tikamam ka mbulu som.✡ 4 Mi tiyyo tutu namannaman boozomen, tabe tikam pataŋana biibi pizin tomtom. Tamen zitun tiur naman kunuunu risa be tiuulu zin na som.✡ 5 Mbulu kizin ta munŋaana men na, tikamam pa tomtom matan men. Kere. Koroŋ kizin ta sua ki Anutu imbot la mi tiwwo sala ndomon mi ila naman ŋgureene na, ina bibip kat. Ilip pizin tomtom pakan. Mi kere mburu ta tizebzeebe zin pa i, ka morenmoren mololo, bekena tomtom tire mi tipakur zin.✡ 6 Mi sombe tila pa kini kanŋana, som tilela lupŋana muriini, to loŋa mi tiserseere ma tila be mbulen se mbalia mataana kana ta zin wal zanŋan murin na.✡ 7 Mi lelen be tiwwa pa kar keteene, bekena tomtom tire zin mi tiso sua pakurŋana pizin. Mi lelen be tomtom tipaata zin be ‘mos katuunu.’

8 “Tamen niom na, tomtom tipakur yom ma tipaata yom be ‘mos katuunu’ pepe. Niom ta boozomen kaparwatwaata yom be toŋmatiziŋ men. Paso, niom leyom mos katuunu tamen ŋonoono ta imbotmbot. Ina nio tau. 9 Mi niom irao be kapakur tomtom toono kana sa mi kapaati be tomoyom na pepe. Pa Tomoyom tamen ŋonoono na, Ni ta imbotmbot saamba a. 10 Mi wal tipaata yom be biibi kizin pepe. Pa biibi tiom tamen ŋonoono ta Mesia. 11 Tomtom ta sombe leleene be iwe biibi piom, na bela ikoto itunu ma iwe mbesooŋo piom.✡ 12 Pa tomtom ta sombe ipakurkur itunu, na Anutu ko ikoto i. Mi tomtom ta sombe ikototo itunu mi imbesmbeeze pizin tomtom, na Anutu ko ipakuri.✡

Yesu iŋgal zin tutu kan mi zin ŋgarŋan ki tutu matan

(Mk 12:40; Lu 11:39-42,44,52)

13 “Niom tutu koyom mi niom ŋgarŋoyom ki tutu na, tembel yom kek! Niom kembel pakaamŋana pa urlaŋana tiom. Ituyom kombotmbot lela peeze ki kar saamba som. Mi wal ta so tikam kinkiini be timbot lela, na kapakaala zaala pizin mi kepeteke zin.

14 “Niom tutu koyom mi niom ŋgarŋoyom ki tutu, tembel yom kek! Niom kembel pakaamŋana pa urlaŋana tiom! Pa niom koroŋ to kawadatke zin noroŋa bekena kekem leyom ruumu kizin ramaki mburu kizin. Mi kapakaam ma kakamam suŋŋana mololo. Tana kadoono tabe kakam pa mbulu tiom tana, ko sorok som kat.]

15 “Niom tutu koyom mi niom ŋgarŋoyom ki tutu, tembel yom kek! Niom kembel pakaamŋana pa urlaŋana tiom! Pa niom kawwa pa lele ta boozomen ta irao tai mi toono be kakam tomtom lelen ma tigaaba yom mi tiwe naŋgaŋ tiom. Mi zin wal ta kakam zin na, niom kekeske zin pa mbulu tiom sananŋana, ma tila tilip piom kat. Tana kaimer ko niomŋan mi kala leyom ta kar sanaana.

16 “Tembel yom kek! Pa niom motoyom pisŋoyom. Tamen kosombe koso zin tomtom pa Anutu zaala kini. Niom kapakankaana zin tomtom ma kozzo pizin ta kembei: ‘Tomtom sa sombe ipaata Urum Merere zaana bekena ipombol sua kini, na sua tina ko imbol pe som. Mi sombe ipaata mburu milmilŋana ta imbot lela Urum Merere na zaana, tona sua kini ko imbol kat. Irao be itooro kalŋaana mini na som.’✡ 17 Niom motoyom pisŋoyom mi talliŋoyom kat! Koroŋ iŋgoi ta potomŋana kat ma ilip? Urum Merere, som mburu milmilŋana ta imbot lela? Som. Mburu, ina koroŋ sorok. Ina urum ta ikam mburu tana ma iwe koroŋ potomŋana. 18 Mi kakam mbulu toro ta kembei tomini. Pa koso: ‘Tomtom sa isombe imbuk sua sa mi ipaata artaal zaana bekena ipombol sua kini, na sua kini tana ko imbol pe som. Mi sombe ipaata patoronŋana ta imbot sala artaal na zaana, tona sua kini ko imbol kat. Irao be itooro kalŋaana mini na som. 19 Motoyom pisŋoyom kat! Pa koroŋ iŋgoi ta potomŋana kat ma ilip? Artaal, som patoronŋana ta imbot sala artaal? Som. Patoronŋana, ina koroŋ sorok. Ina artaal ta ikam patoronŋana tana ma iwe koroŋ potomŋana. 20 Tana sombe tomtom sa ipaata artaal bekena ipombol sua kini, ina ni ilup artaal ramaki ka koroŋ boozomen ta timbot sala na. 21 Mi sombe ipaata Urum Merere be ipombol sua kini, ina kembei ipaata Anutu zaana pa tomini. Pa Urum Merere, ina Anutu muriini. 22 Mi sombe ipaata saamba bekena ipombol sua kini, ina kembei ni ipaata Anutu zaana mi Anutu muriini peeze kana tomini. Paso, Anutu ni imbotmbot ta tina.✡

23-24 “Niom tutu koyom mi niom ŋgarŋoyom ki tutu, tembel yom kek! Niom kembel pakaamŋana pa urlaŋana tiom! Pa motoyom iŋgalŋgal be kikinin zeere tiom soroksorok mataana kana be kakam la ki Anutu, kembei ta tutu iso na. Ina ambai. Tamen tutu bibip ŋonoono, ina kakam ŋgar pa som! Tutu ta kembei: Kitiiri kat pataŋana kizin tomtom, mi kuurpe ma ambai. Kumuŋai zin tomtom. Mi koto sua tiom mbukŋana. Tutu tel ti mi tutu pakan tomini, sombe koto to ambai. Niom motoyom pisŋoyom! Ko koso zin tomtom pa Anutu zaala kini be parei? Ŋonoono, tutu namannaman munmun ta boozomen na, niom motoyom iŋgalŋgal be koto. Tamen tutu bibip ŋonoono na, kototo som. Niom kembei zin wal ta tisepet lokon pa yambon ma ila ne. Mi mbili biibi kat ta tutu iŋgalsek pa na, tire som, mi tiwon men.✡

25 “Niom ŋgarŋoyom ki tutu mi niom tutu koyom, tembel yom kek! Niom kembel pakaamŋana pa urlaŋana tiom! Niom kembei mbooro ta ndemeene iŋgeeze kat mi leleene na imukmuk. Pa mbulu tiom mat kana na, kuurpe ma ambai pa tomtom matan. Tamen leleyom na, bok pa ŋgar sananŋana. Pa motoyom koroŋŋoyom mi kakamam ŋgar pa ituyom men.✡ 26 Niom tutu koyom tina, niom motoyom pisŋoyom! Kuurpe leleyom muŋgu. Naso mbulu tiom mat kana iŋgeeze tomini.✡

27 “Niom ŋgarŋoyom ki tutu mi niom tutu koyom, tembel yom kek! Niom kembel pakaamŋana pa urlaŋana tiom! Niom kembei meeteŋan murin ta tipeŋgeeze mat kana ma iŋgeeze kat. Mi leleene kana na, bok pa uri tirontiron mi koroŋ buzanŋan boozo.✡ 28 Ina raraate men piom. Pa mbulu tiom mat kana na, tomtom tire ma tiso ko niom ndeeŋeŋoyom. Tamen leleyom na, bok kat pa mbulu pakaamŋana mi sananŋana.✡

Yesu iswe kadoono kizin tutu kan mi zin ŋgarŋan ki tutu

(Lu 11:47-51)

29 “Niom ŋgarŋoyom ki tutu mi niom tutu koyom, tembel yom kek! Niom kembel pakaamŋana pa urlaŋana tiom! Motoyom ila pa Anutu kwoono bizin mi zin wal ndeeŋeŋan ta muŋgu tumbuyom bizin tipun zin ma timetmeete na. Zin wal tana, ta koozi kuurpe naala kizin ma iŋgeeze kat bekena kapakur zin. 30 Mi koso ta kembei: ‘Aiss, niam be ambot pa mazwaana tana, so amgaaba tumbuyam bizin pa mbulu ta tikam pa Anutu kwoono bizin tana na som.’ 31 Tana niom keswe kat ituyom. Zin wal ta tipunun Anutu kwoono bizin ma timetmeete na, popoŋana kizin ta niom na!✡ 32 Kena koposop uraata ki tumbuyom bizin ma imap kat!

33 “Niom sananŋoyom kembei ta mooto. Mooto sananŋana lutuunu bizin ta niom na! Ko kala koyom? Anutu kola iur kadoono piom mi ipiri yom sula kar sanaana.✡ 34 Tana nio aŋso kat piom ta kembei: Nio ko aŋgo zin wal ŋgarŋan, mi Anutu kwoono bizin, mi zin tomtom tabe tipaute yom pa mbulu ki Anutu. Mi tomtom kizin pakan na, niom ko kupun zin ma timetmeete. Mi pakan, nako kupun zin sala ke pambaaraŋana. Mi pakan, nako kabalis zin lela lupŋana muriini tiom, mi keketo zin pa kar ta boozomen.✡ 35 Tana kadoono tabe ise tiom i, ko sorok som. Pa wal boozomen ta titekteege sorok zaaba pizin wal ndeeŋeŋan na, kadoono kizin sananŋana ta iŋgi be ise tiom i. Indeeŋe ta Abel, mi imar imar ma ipet ki Bereki lutuunu Sakaria ta imbot kolouŋana pa artaal uunu lela Urum Merere mi kupuni mi imeete na, mbulu sananŋan ta boozomen tana ka kadoono kola ise tiom.✡ 36 Nio aŋso kat piom: Niom ta kombotmbot i, ko kere sua ta boozomen ti iur ŋonoono.”

Yesu leleene isaana pa Yerusalem

(Lu 13:34-35)

37 Yesu imaŋga to iso: “O kar Yerusalem, kar Yerusalem! Anutu kwoono bizin ta niom kembel kasŋana kek. Mi zin ŋgoŋana kini ta ni iŋgo zin piom na, ku'unun zin pa pat ma timetmeete. Mi nio na, leleŋ be aŋkokor yom ma kamar, kembei ta man ikuubukaala lutuunu bizin. Tamen niom leleyom pio som.✡ 38 Tana Anutu ko izem yom ma Urum Merere tiom imborene sorok.✡ 39 Pa nio aŋso kat piom ta kembei: Niom ko kere motoŋ mini som ma irao ituyom kosombe:

Merere, ko ipombol tomtom ti mi ikampe i.

Pa ni ikam ruŋguunu ta imar i.”✡

24

Yesu iso pa Urum Merere reegeŋana

(Mk 13:1-2; Lu 21:5-6)

1 Yesu izem Urum Merere ma ila, mi zin naŋgaŋ kini tikoŋuru i mi tisombe tiso i pa urum tana mi ruumu pakan ta timbot raama. 2 Mi ni iso pizin ma iso: “Ŋonoono kat. Koroŋ boozomen tiŋga ta kere la pa a, kaimer ko tireege ma tipiri kiŋakiŋa ma tisu len lup. Kan koroŋŋan risa ko imbot se muriini mini na som.” ✡

Pataŋana boozo kola iwedet mana urum reegeŋana

(Mk 13:3-13; Lu 21:7-19)

3 Tona Yesu ila ma isala abal Olib, mi mbuleene su ma imbotmbot. Mi naŋgaŋ kini tila tipet kini, to zin men ziŋan Yesu timbot mi tiwi i. Tiso: “Biibi, so kat piam. Sua ta so pa urum reegeŋana na, uraata tana ko iur ŋonoono ŋiizi? Mi sombe miiliŋana ku mi toono swoono ka nol igarau, inako ka kilalan pareiŋana?”

4 Yesu ipekel kwon ma iso: “Motoyom iŋgalŋgal ituyom! Kokena tomtom sa ipandelndel yom. ✡ 5 Pa wal boozo kola timaŋga, mi tipaata sorok nio zoŋ mi tiso: ‘Iŋgi nio Mesia tau.’ Mi wal boozomen ko tikan la sua kizin pakaamŋana. ✡ 6 Mi sombe keleŋ malmal ka orooro, som malmal bibip urun, na keteyom guruk mi komoto pepe. Pa mbulu ta kembena kola ipet. Mi toono swoono, nako zen. 7 Pa toono ta boozomen ka tomtom bizin kola tiparkam malmal pizin. Mi king ta ko ikam malmal pa king ki lele toro. Yeŋyeeŋge bibip kola titok toono, mi lele pakan ko tikan peteele. ✡ 8 Pataŋana boozomen tana, ina iwe mataana pa pataŋana bibip pakan tabe tipet pa kaimer i.

9 “To koyom koi bizin ko tikam yom, mi tiur yom la zin peeze kan naman be tiseeze motoyom mi tipun yom ma kemetmeete. Mi toono ta boozomen kan tomtom bizin kola tiur koi piom paso, niom kototo yo. ✡ 10 Mbulu tana iso ipet, to tomtom boozo ko tizem urlaŋana kizin, mi tiparwe kan koi, mi tiparswe zin la ki kan koi bizin. 11 Mi wal boozomen kola timaŋga, mi tipakaam kembei zin Anutu kwoono bizin. Mi tomtom boozomen ko tikan la kalŋan. ✡ 12 Mi wal boozomen ko lelen par pizin mini som. Pa mbulu sananŋana kola ipet ma iwe biibi. ✡ 13 Tamen tomtom ta so imender mbolŋana, mi ikis urlaŋana kini ma irao swoono, inako Anutu ikamke i ma imbot ambai. ✡ 14 Mi ko tisoyaara uruunu ambaiŋana tiŋgi pa peeze ki kar saamba ma irao toono muŋgu, bekena tomtom ta boozomen tileŋ, tona toono swoono. ✡

Pataŋana biibi kat kola ikam zin Yerusalem kan

(Mk 13:14-23; Lu 21:20-24)

15 “Kaimer ko kere wal pakan tipamender koroŋ sananŋana kat lela lele potomŋana, to lele tana isaana kat. Ka sua Anutu kwoono Daniel iso ta muŋgu kek. (Tomtom ta sombe ipaata sua ti, na ni itunu irao ikam ŋgar pa ka uunu.) ✡ 16 Mbulu tana iso ipet, na zin wal ta timbotmbot lele pakaana ki Yudea na, loŋa mi tiko ma tisala pa lele abalabalŋana. 17 Tana tomtom sa isombe imbot ruumu kini ka pooto, na ilela ruumu be ikam koroŋ kini sa pepe. Kaŋkaŋ pataaŋa ma ila. 18 Mi sombe tomtom sa imbot mokleene kini mi ikamam uraata, na iloondo ma ila ruumu mini be ikam mburu kini toro sa pepe. Ni tomini, kaŋkaŋ pataaŋa ma ila. 19 Zin moori ta sombe koponŋan mi zin ta pemyamŋan pa mazwaana tana, na ra, tembel zin kek. Pa pataŋana biibi kola ikam zin. 20 Tana kusuŋ pa Anutu. Kokena mbulu tana ipet pa gorgor ki yaŋ, som aigule potomŋana tabe ketende su pa i. To niom irao koko som, mi pataŋana ikam yom. 21 Pataŋana tana, ko sananŋana kat ma ilip pa pataŋana boozomen ta tipet pa toono kek na. Indeeŋe mata popoten ta Anutu iur saamba mi toono, mi imar imar ma indeeŋe koozi na, pataŋana sa ta kembei ipet pasa zen. Mi kaimer ko pataŋana toro sa ta kembei ipet mini som. ✡ 22 Pataŋana tana, sombe Anutu ipemet loŋa som, inako tomtom sa irao imbot na som. Tamen ni kopoono pizin wal kini ta iroogo zin pa itunu kek, tana kola ipemet ma imap karau men.

23 “Mbulu tana iso ipet, mi sombe tomtom sa iso piom ma iso: ‘Kere Mesia ta itunu tis’, som ‘Ni imbotmbot tiŋga’, na kuurla sua kini pepe. ✡ 24 Pa wal pakamkaamŋan kola timaŋga, mi tipakaam zin tomtom ma tiso zin Mesia, som Anutu kwoono sa. Mi ko titooro mos boozo, mi tikam uraata bibip pakan, bekena tipakaam zin tomtom pa. Mi Anutu wal kini ta ni iroogo zin pa itunu na tomini, wal tana ko titoombo be tipakaam zin. ✡ 25-26 Keleŋ! Koroŋ boozomen tana ipet zen, mi iŋgi aŋsotaara yom pataaŋa. Tana sombe tomtom sa iso piom ma iso: ‘Kere. Mesia ta ila ma imbotmbot lele bilimŋana tiŋga!’ na kala pepe. Mi sombe tiso: ‘Mesia ta imbotmbot lela ruumu leleene a!’ na kuurla sua kizin pepe. ✡ 27 Pa Tomtom Lutuunu isombe imiili ma imar mini, na ni ko isu kembei ta lolo ikam bil ma ikakat saamba. Tana tomtom irao toono ta boozomen ko tire i.

28 “Lele ta sombe koroŋ buzaana sa imbotmbot pa, inako man aŋkor tila tindou zin la ma bok. ✡

Miiliŋana ki Tomtom Lutuunu

(Mk 13:24-27; Lu 21:25-28)

29 “Pataŋana boozomen tana sombe tipet lup, inako molo som to zoŋ mataana imeete. Mi puulu tomini, ko iyaara mini som. Mi pitik ko tizem murin mi titoptop. Mi Anutu ko itok zin koroŋ mburanŋan ta timbot sala maŋaanaŋana na. ✡ 30 To kilalan sa ko ipet sala maŋaanaŋana be iso zin tomtom pa Tomtom Lutuunu be imiili. Tana zin tomtom ta timbot toono na, kola titaŋtaŋ, mi tire sala pa Tomtom Lutuunu imbot lela miiri tieene, mi isu raama mburaana mi azuŋka kini biibi kat. ✡ 31 Tona koroŋ sa kembei ta twiiri ko itaŋ ma kalŋaana biibi, mi Tomtom Lutuunu iŋgo zin aŋela kini ma tila tipa pa lele ta boozomen be tiyogeege zin wal ta ni iroogo zin pa itunu na, ma tila tilup zin la kini. ✡

Sua tooroŋana pa ke fik

(Mk 13:28-31; Lu 21:29-33)

32 “Kere la pa ke fik mi kakam ŋgar pa. Ke tana isombe iruŋ, tona kikilaala kembei iŋgi be zoŋ biibi isu. 33 Ina zaala raraate men pa mbulu ta aŋzzo yom pa i. Niom sombe kere mbulu ta boozomen tana tiwedet, to kikilaala ta kembei: Miiliŋana ki Tomtom Lutuunu, ta ka nol igarau kek. 34 Nio aŋso kat piom: Wal ta koozi kan i, ko timap pa toono zen, mi tire uraata boozomen tiŋgi ipet. ✡ 35 Saamba mi toono kola timbiriizi ma tila len. Tamen sua tio ko irao be ila lene na som. Ko imbotmbot men ta kembei. ✡

Miiliŋana ki Tomtom Lutuunu na, tomtom sa iute ka nol som

(Mk 13:32-37; Lu 17:26-30,34-36)

36 “Nol tabe koroŋ ta boozomen tana tipet pa i, na tomtom sa iute som. Aŋela ta timbot saamba na tiute som, mi Lutuunu tomini, iute som. Tamaana itutamen ta iute. ✡ 37-39 Miiliŋana ki Tomtom Lutuunu ko kembei nonor biibi ta ipet pa mazwaana ki Noa na. Indeeŋe tana, tomtom matan sorok ma timbotmbot. Tikilaala mbulu tabe ipet pizin i som. Tikanan ma tiwinin, mi tiparwolwoolo zin, ma ila indeeŋe kat aigule ta Noa bizin tilela wooŋgo na. Tona nonor ipet ma ipambiriizi zin tomtom ma timap lup. Mi sombe Tomtom Lutuunu imiili ma imar mini, inako mbulu raraate men tau. ✡ 40 Nol kini iso ipet, mi tomtom ru timbot mokleene mi tikamam uraata, inako tikam ta, mi ta imbot. 41 Mi sombe moori ru tikamam uraata pa kini urpeŋana ila mbata, inako mbulu raraate men tau. Tikam ta, mi ta imbot. 42 Tana motoyom iŋgal ituyom! Pa nol tabe biibi tiom imiili pa i, ina niom kuute som. ✡ 43 Lak. Sombe ruumu katuunu sa iute nol tabe tomtom kuumbuŋana imar pa i, ko ikeene? Som. Ko ipamatmaata ma imbotmbot. Kokena tomtom kuumbuŋana tana ipetepaala ruumu kini mi ilela. ✡ 44 Tana niom ta kembena. Kozo kuurur motoyom ma kombotmbot. Pa nol ki Tomtom Lutuunu na, niom kuute som. Ni ko imar kembei ta pamururŋana.”

Zin mbesooŋo bela tiurur matan ma timbotmbot

(Lu 12:41-48)

45 To Yesu ikam sua tooroŋana ti. Iso: “Mbesooŋo ta so ni mata seŋana mi le ŋgar ambaiŋana, inako biibi kini iuri be imboro ruumu ka uraata mi irre waene bizin pa kan kini. ✡ 46 Mi sombe biibi kini ila lele sa ma imiili ma imar mini, mi indeeŋe mbesooŋo tana ikamam kat uraata kini, inako mbesooŋo tana ikam kampeŋana ambaiŋana. 47 Nio aŋso kat piom: Biibi kini ko iuri ma iwe mataana be imboro koroŋ kini ta boozomen. ✡

48 “Tamen sombe ni mbesooŋo sananŋana, mi ikam ŋgar ta kembei. Iso: ‘Aa, biibi tio ko loŋa imar na zen.’ 49 To imaŋga mi ipun sorok waene bizin, mi igaaba zin winŋana kan mi ziŋan tiwinin ma tikanan ma tigadgaada, na kozo ire i. 50-51 Pa biibi kini ko imar mi ipamururi. Tonabe ikam zaaba pini, mi ipiri i ma ila igaaba zin wal ta tikam pakaamŋana pa urlaŋana kizin na, ma ziŋan tila lele sananŋana, mi tiyakyak mi zoŋon ŋekŋek ma timbotmbot. ✡

25

Sua tooroŋana pa tamuriŋ laamuru

1 “Indeeŋe nol tabe Tomtom Lutuunu imiili ma imar pa i, na peeze ki kar saamba, nako ka mbulu kembei tamuriŋ laamuru ta titeege lam kizin mi tila be tizza pa tomooto ula kana. ✡ 2-4 Lamata na, kankaanaŋan. Tikam lam kizin ma tila, tamen tikam len kerasin raama som. Mi zin lamata tomen na, len ŋgar. Tikam lam kizin mi tikam len kerasin raama. 5 Mi tomooto ula kana tana, ni loŋa imar som. Tabe zin tamuriŋ tina matan ŋenŋeene ma tisaana kat.

6 “Mi so mbeŋ lukutuunu na, tileŋ wal kalŋan isala ma tiso: ‘Ouo, ula ka tomooto ta imar i. Kamar ma kere i!’ 7 To tamuriŋ laamuru tina burup ma timaŋga be tiurpe lam kizin. 8 Mi zin kankaanaŋan timaŋga na, tiso pa zin tau len ŋgarŋan na, ma tiso: ‘Ai, kere leyam kerasin sa. Pa niam tiam, ta iŋgi be imap i.’ 9 Mi zin tau len ŋgarŋan na, tipekel kwon ma tiso: ‘E-e, amrao amuulu yom na som. Iŋgi irao piam men. Kala kiŋgiimi leyom.’ 10 To moori kankaanaŋan tina tila be tiŋgiimi len kerasin. Mi molo som na, tomooto ula kana imar ipet. Tana zin tamuriŋ ta len ŋgarŋan na, timaŋga ma tila kini mi ziŋan tila ma tilela ruumu ula kana. Tilela, mi kataama imar kolok la.

11 “Kaimer na, zin lamata tomen ta timar titut kataama mi tiso: ‘O biibi, sol kataama piam lak!’ ✡ 12 Tamen tomooto ula kana tana iso pizin ma iso: ‘Ou, niom ziŋoi? Nio aŋute yom som. Kala leyom.’ ” ✡

13 To Yesu ipemet sua kini ma iso: “Tana motoyom iŋgalŋgal. Pa nol tabe Biibi tiom imiili pa i, na niom kuute som.” ✡

Sua tooroŋana pa mbesooŋo tel

(Lu 19:11-27)

14 Mi Yesu ikam sua tooroŋana toro ma iso: “Peeze ki Anutu, nako ka mbulu kembei ta tomtom ta. Ni isombe imaŋga ma ila pa lele molo. Tana iboobo zin mbesooŋo kini ma timar, to iur koroŋ kini ta boozomen ila naman be timboro mibe tikam uraata pa. 15 Mi iur pat ikot zin tataŋa irao ŋgar kizin kizin. Iur pat munŋaana lamata (kembei 5,000 kina) ila ki mbesooŋo ta. Mi munŋaana ru (2,000 kina) ila ki toro, mi munŋaana ta (1,000 kina) ila ki toro. Tona izem zin mi ila. ✡

16 “Mbesooŋo ta ikam pat munŋaana lamata na, ni loŋa mi imaŋga pa ka uraata. Tabe ipeebe muŋaana lamata (5,000) tomen ma isala ki ma iwe munŋaana laamuru (10,000 kina). 17 Mi ni ta ikam munŋaana ru na, ikam mbulu raraate. Tabe ipeebe munŋaana ru tomen ma isala ki ma iwe munŋaana paŋ (4,000 kina). 18 Tamen mbesooŋo ta ikam munŋaana ta na, ni ila itwi pat ki biibi kini tina isula toono, mi iturke ma imbotmbot.

19 “Timbotmbot ma moloŋana ri, mana biibi kizin imiili ma imar mini. To iboobo zin ma timar bekena itiiri zin pa uraata kizin. 20 Tomtom ta ikam pat munŋaana lamata na, iteege munŋaana laamuru ma ila iur su biibi kereene uunu mi iso pini ta kembei. Iso: ‘Biibi re. Pat ku munŋaana lamata ta ur mar nomoŋ, ta aŋkam uraata pa ma ipeebe munŋaana lamata tomen ma isala ki ma iwe munŋaana laamuru na. Kam koroŋ ku tis!’ 21 Tana biibi kini iso pini ma iso: ‘Yo barau! Nu mbesooŋo ambaiŋom kat. Pa motom se mi kam kat uraata pa koroŋ musaari. Tana ko aŋuru be mboro koroŋ bibip pakan. Mar ruumu tio be itiŋan tombotmbot mi menmeen ti.’ ✡

22 “To mbesooŋo ta ikam pat munŋaana ru na, ila ipet kini mi iso: ‘Biibi re. Pat munŋaana ru ta ur mar nomoŋ, ta aŋkam uraata pa ma ipeebe munŋaana ru tomen ma isala ki ma iwe munŋaana paŋ. Kam koroŋ ku tis!’ 23 Tana biibi kini iso pini ma iso: ‘Yo barau! Nu mbesooŋo ambaiŋom kat. Pa motom se mi kam kat uraata pa koroŋ musaari. Tana ko aŋuru be mboro koroŋ bibip pakan. Mar ruumu tio be itiŋan tombotmbot mi menmeen ti.’

24 “Kaimer to, ni ta ikam pat munŋaana ta na, ila ipet kini mi iso: ‘Biibi, nio aŋute nu tomtom toro. Pa nu muŋaiŋai zin tomtom risa som. Mi mbotmbot se wal pakan uraata kizin tieene. 25 Tana aŋmoto u mi aŋla aŋturke koroŋ ku isula toono. Re pat ku tis. Kam lem koroŋ.’ 26 Biibi kini iso pini ma iso: ‘Oo, nu mbesooŋo sananŋom mi ŋgwolŋom kat! Nu sombe nio aŋmuŋaiŋai zin tomtom risa som. Mi aŋbotmbot se wal pakan uraata kizin tieene, na? 27 Nakena uunu parei ta nu ur pat tio ti ilela ruumu pat kana, be ipepeebe som? Naso aŋmar to aŋkam pat tio ŋonoono mi gegeene ri isala ki.’ 28 To biibi iso pa mbesooŋo kini pakan ma iso: ‘Pat ta imbot la to ti namaana na, katatke pini mi kakam la ki tomtom ta le munŋaana laamuru na! 29 Pa tomtom ta sombe le koroŋ imbot mi ikam uraata pa, inako ikam le pakan isala ki ma ni irao kat pa koroŋ ta boozomen. Mi ni ta le koroŋ ri, mi ikam uraata pa som, inako titatke pini. ✡ 30 Mi mbesooŋo sananŋana tiŋgi, kakami mi kipiri i pera zugut lene, be itaŋtaŋ mi zoŋoono ŋekŋek ma imbotmbot.’ ✡

Tomtom Lutuunu ko iur kadoono pizin tomtom

31 “Kaimer, sombe Tomtom Lutuunu imar raama zin aŋela mi iswe mburaana biibi, nako mbuleene ise muriini peeze kana be itiiri zin tomtom. ✡ 32 Mi ko tiyo zin karkari ta boozomen ma timap timender su kereene uunu. Tonabe ni ipitpeleele zin ma tiwe wal uunu ru, kembei ta mboroŋan kizin mbili ipitpeleele zin sipsip ma tila timbot ndel, mi mekmek tila timbot ndel. ✡ 33 Zin wal ndeeŋeŋan na, ni ko iur zin ma tila timbot su namaana woono. Mi sananŋan, nako tila pa namaana ŋas.

34 “To King ko iso pizin wal ta timbot la namaana woono na ma isombe: ‘Niom tana kamar kolouŋana. Pa kampeŋana ki Tamaŋ Anutu ta ise tiom kek. Kamar, kakam matamur kini, mi kelela kar ta ni ikamam peeze pa i. Muŋgu kek, indeeŋe ni iur saamba mi toono zen na, ni iurpe kar tiŋgi piom. ✡ 35 Pa indeeŋe ta nio petel yo na, kere koŋ kini ma aŋkan. Mi miri yo na, kakam koŋ yok ma aŋwin. Mi aŋwe leembe mi leŋ muriŋ be aŋbot pa som na, kakam yo lela ruumu tiom. 36 Mi leŋ mburu som na, kakam leŋ ma aŋpakaala yo pa. Mi mete ikam yo na, komboro yo. Mi tiur yo lela ruumu sanaana na, kamar kolou yo.’

37 “Tona zin wal ndeeŋeŋan tina ko timaŋga, mi tiwi i ma tiso: ‘Wai Merere, sua ku tana, niam amkankaana pa. Nu so nu petelu, mi amkam kom kini. Mi miri u, mi amkam kom yok. 38 Mi we leembe ma lem murim som, mi amkamu ma mar ruumu tiam. Mi amkam lem mburu be zeebu pa. 39 Mi amre umete ikamu, mi amboro u. Mi tiuru lela ruumu sanaana leleene, mi ama amlou u. Mbulu boozomen tana, niam amkam pu ŋiizi?’

40 “Tona king ko ipekel kwon ma iso: ‘Nio aŋso kat piom ta kembei: Mbulu ta kakamam pizin wal tio sorrokŋan tau muŋgu niomŋan kombotmbot na, ina nio aŋre kembei kakam pio tau.’ ✡

41 “Tona ni ko itoori ma kereene ila kizin wal ta timbot la namaana ŋas na, mi iso pizin ma iso: ‘Niom wal sananŋoyom. Anutu kete malmalŋana kini imbotmbot se tiom. Tana koko molo pio. Kala ma kusula leyom you sananŋana ta tiurpe pa Sadan ziŋan aŋela kini pataaŋa kek na. ✡ 42 Pa indeeŋe ta nio petel yo na, kakam koŋ kini sa som. Mi miri yo na, kakam koŋ yok som. 43 Mi indeeŋe ta aŋwe leembe mi leŋ muriŋ sa be aŋbot pa som na, kakam yo lela ruumu tiom som. Mi kakam leŋ mburu be aŋpakaala yo pa som. Mi mete ikam yo na, komboro yo som. Mi aŋbot lela ruumu sanaana na, kamar kolou yo som.’

44 “Tona zin ko timaŋga, mi tiwi i ma tiso: ‘Wa Merere, sua ku tana, niam amkankaana pa. Nu so muŋgu nu petelu, mi miri u, mi we leembe, mi lem mburu som, mi mete ikamu, mi mbot lela ruumu sanaana, mi tamen niam amuulu usom. Mbulu tana, niam amkam pu ŋiizi?’ 45 Mi King ko ipekel kwon ma iso: ‘Nio aŋso kat piom: Zin wal tio sorrokŋan ta muŋgu niomŋan kombotmbot na, indeeŋe ta kipizil ndemeyom pa kizin tasa mi ku'uuli som na, kipizil ndemeyom pio tau.’ ”

46 To Yesu iposop sua kini ma iso: “Zin wal ta kembei, Anutu ko iziiri zin ma tila len be tikam kadoono kizin. Kadoono tana ko imbotmbot se kizin ma alok. Mi zin wal ndeeŋeŋan na, ni ko ikam zin ma tila timbotmbot raami ma alok.” ✡

26

Zin bibip timbuuru pa Yesu

(Mk 14:1-2; Lu 22:1-2; Yo 11:45-53)

1 Yesu iso sua ta boozomen tana ma imap, to iso pizin naŋgaŋ kini ma iso: 2 “Niom kuute: Malama, to suŋŋana biibi ki Pasoba ipet. Mi Tomtom Lutuunu ko tikami mi tiuri la ka koi bizin naman be tipuni sala ke pambaaraŋana.”✡

3 Indeeŋe tana na, zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan pakan tilup zin lela ruumu ki Kaipas, ta biibi kizin patoronŋana kan na. 4 Mi tirru zaala keŋana sa pa Yesu be tikami, mi tipuni ma imeete. 5 Mi tiparso pizin ma tiso: “Irao takami pa mazwaana ki lupŋana biibi taiŋgi pepe. Kokena zin iwal biibi timaŋga mi tikam malmal.”

Moori ta iliŋ ŋgere sala Yesu uteene

(Mk 14:3-9; Yo 12:1-8)

6 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini timbotmbot ruumu ki Simon ta kar Betania. Simon tana, muŋgu mbetmbeete sananŋana ikami. 7 Tikanan kini ma timbotmbot, mi moori ta, ni ikam ŋgere kuziiniŋana ta ka kadoono biibi kat na, mi imar ma iliŋ sala Yesu uteene.✡ 8 Naŋgaŋ kini tire na, irao lelen som. Tana tiso: “Waii, moori ti ipasaana sorok koroŋ tiŋgi paso! 9 Ŋgere ti na, ka pat ta sorok som. Be toŋgomoono, so takam pat biibi be tu'uulu zin wal sorrokŋan pa.”

10 Tamen Yesu iute ŋgar kizin kek. Tana iso pizin ma iso: “Kumbuulu kwoyom pa moori ti paso? Iŋgi ni ikam mbulu ambaiŋana pio. 11 Zin wal sorrokŋan ko niomŋan kombotmbot ma alok. Mi nio, nako itiŋan tombotmbot ma molo som. 12 Ŋgere ti, ni iliŋ salakaala yo bekena iurpe yo pa koŋ mete. 13 Tana nio aŋso kat piom: Kaimer sombe tomtom tisoyaara uruŋ ma irao karkari, inako tiwidit mbol pa mbulu ta ni ikam pio i, bekena tomtom matan kiskis.”

Yudas iyok be iswe Yesu

(Mk 14:10-11; Lu 22:3-6)

14 To naŋgaŋ laamuru mi ru ki Yesu tana, tomtom kizin ta, zaana Yudas Iskariot, ni imaŋga mi ila kizin bibip kizin patoronŋana kan. 15 Mi iwi zin ma iso: “Lak, nio sombe aŋur Yesu ima nomoyom, nako kakam leŋ sokorei?” To zin tikam pat silba tomoota laamuru ise namaana mi ila. 16 Tana indeeŋe tina mi ila na, Yudas irru zaala be iur Yesu ila naman.

Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tikan Pasoba ka kini

(Mk 14:12-21; Lu 22:7-14,21-23; Yo 13:21-30)

17 Timbot ma aigule mataana kana ki lupŋana biibi tabe zin Yuda tilup zin mi tikan narabu ta ka yis somŋana i, to naŋgaŋ ki Yesu timar kini mi tiwi i. Tiso: “Lak. Kini ki Pasoba, ko amurpe pu isu swoi?”✡ 18 Mi ni iso pizin ma iso: “Kelela pa kar biibi, to kere tomtom ta imbotmbot. Koso pini ta kembei. Koso: ‘Mos katuunu tiam iso nol kini igarau kek. Tana leleene be ziŋan naŋgaŋ kini tikan kini ki Pasoba lela ruumu ku.’ ”

19 Tana naŋgaŋ kini tito kalŋaana, mi tiparaŋraŋ kini mi koroŋ ta boozomen pa suŋŋana ki Pasoba. 20 Timbotmbot ma zoŋ isula, to Yesu ziŋan naŋgaŋ kini mbulen isu pa kini kanŋana. 21 Tikanan ma timbotmbot, mi Yesu isu ma iso pizin. Iso: “Nio aŋso kat piom, tomtom tiom tasa kola iur yo la koŋ koi bizin naman.”

22 Naŋgaŋ kini tileŋ sua tana na, lelen ipata kat. Mi zin tataŋa timaŋga mi tiwi i. Tiso: “Biibi, sua ku tana, nu so pio?”

23 Mi ni ipekel kwon ma iso: “Tomtom ta niamru amtizik narabu isula mbooro tamen, ina ni tau.✡ 24 Tana Tomtom Lutuunu kola tipuni ma imeete. Ka sua imbot pataaŋa kek. Mi tomtom tabe iswe i la ka koi bizin i, na tembeli kek! Naana ra ipeebi som, so ndabok!”

25 To Yudas tabe iswe i na, imaŋga mi iwi i. Iso: “Biibi, sua ku tana, nu so pio?” Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Sua ta itum so na.”

Temen pemetŋana

(Mk 14:22-26; Lu 22:14-20; 1Kor 11:23-25)

26 Tikanan ma timbotmbot, mi Yesu ikam narabu ma isuŋ pa, to itette ma irao zin naŋgaŋ kini. Mi iso: “Kakam mi kakan. Iŋgi nio mozoŋ ŋonoono.”✡ 27 Tona ikam mbooro baen ma isuŋ pa, mi ikam la kizin mi iso: “Is. Niom ta boozomen kakam mi kiwin. 28 Iŋgi nio siŋiŋ, ta ko ireere ma isu be ireege sanaana kizin tomtom boozomen, mi iwe zaala popoŋana be ziŋan Anutu tiparlup zin ma tiwe tamen.✡ 29 Nio aŋso kat piom. Nio ko aŋwin baen mini som ma ila indeeŋe ta itiŋan tulup ti su kar ki Tamaŋ, to aŋwin mini baen popoŋana isu tana.”✡

30 Tikan makiŋ, to timbo mboe suŋŋana kana ta, mi tizem ruumu mi tisala pa abal Olib.✡

Yesu iso Petrus ko iwatkaali

(Mk 14:27-31; Lu 22:31-34; Yo 13:36-38)

31 To Yesu iso pizin naŋgaŋ kini ma iso: “Mbulu tabe ipet pio pa mbeŋ ta koozi, kola ikam niom ta boozomen ma kotop pa urlaŋana tiom mi kipizil ndemeyom pio. Pa sua ki Anutu imbot pataaŋa kek ta kembei:

Nio ko aŋpun mboroŋan kizin sipsip,

to zin sipsip ko tiko papirik lup.✡

32 “Tamen kaimer sombe aŋmaŋga mini pa naala, nako aŋmuuŋgu ma aŋla aŋsa yom su Galilea.”✡

33 To Petrus imaŋga ma iso: “Inako zin pakan. Mi nio, nako aŋrao aŋtop mi aŋpizil ndemeŋ pu na som.” 34 Mi Yesu iso pini ma iso: “Petrus, nio aŋso kat pu. Mbeŋ ta koozi nu kola watkaala zoŋ pa tel, mana man itaŋ.”✡ 35 Mi Petrus ipekel kwoono ma iso: “Asiŋ iso u? So tipunu, nako tipun yo tomini ma ituru mi temetmeete raraate. Mi irao aŋwatkaala zom na som. Som kat.” Mi zin naŋgaŋ pakan tomini tiso sua raraate men.

Yesu isuŋ su lele Getsemane

(Mk 14:32-42; Lu 22:39-46)

36 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tipa ma tila tipet lele ta, zaana Getsemane. Tona iso pizin ta kembei. Iso: “Mbuleyom isu tiŋgi ma kombotmbot, mi nio aŋlae tiŋga be aŋsuŋ.” 37 To ikam Petrus mi Zebedi lutuunu bizin ru ma ziŋan tila. Mi Yesu tiŋisŋiizi ikami mi leleene ipata biibi kat. 38 Tana iso pizin ma iso: “Aiss, leleŋ ipata kat. Leleŋ pataŋana taiŋgi be ipun yo ma aŋmeete i. Tana kapamatmaata raama yo mi itiŋan tombotmbot.”✡

39 Ni iso makiŋ, to izem zin ma timbot, mi ipa ma ilae ri. To iŋgun kumbuunu, mi ituundu su toono ma isuŋ. Iso: “O Tamaŋ, irao be tatke mbooro * taiŋgi pio? Iŋgi nio aŋso. Mi nu itum tau.”✡

40 Isuŋ makiŋ, mi imiili ma imar, to ire naŋgaŋ kini tel tina tikenne. Tana iso pa Petrus ma iso: “O niom tel, parei? Irao be kapamaata raama yo risa som? 41 Niom kapamaata mi kusuŋ. Kokena toomboŋana ikam yom to kotop. Pa lelende na, mata leŋleŋ. Mi kulindi na, mburaana irao som.”✡

42 To izem zin mi ilae be isuŋ mini ma iwe ru pa. Iso: “Tamaŋ, mbooro ti, sombe lelem be tatke pio som, na toŋgo. Nio ko aŋkam mi aŋwin la. Nu itum lelem tau.” 43 Isuŋ ma imap, tona imiili ma ila mini. Mi ire naŋgaŋ kini tikenne men. Paso, matan ikam sanaana zin ma tisaana kat.

44 Tana izem zin, mi ila ma isuŋ mini. Ipoto suŋŋana kini ma iwe tel pa,✡ 45 tona imiili ma imar mini kizin naŋgaŋ, mi iso pizin ma iso: “Wai! Niom kekenne men? Kamaŋga lak. Pa nol tabe tiur Tomtom Lutuunu ila zin wal sananŋan naman, ta iŋgi ipet kek. 46 Kamaŋga mi tala. Pa kere. Tomtom ta ila iswe yo la koŋ koi bizin, ta iwwa ma imar i.”✡

Tikam Yesu ma tila

(Mk 14:43-50; Lu 22:47-53; Yo 18:3-12)

47 Yesu izzo sua tina ma imbotmbot, mi Yudas ziŋan zin iwal biibi ta timar raama buza mi zaaba. Wal tana, zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan pakan kizin Yuda tiŋgo zin ma timar. (Yudas tana, ni tomtom ta ta imbot la Yesu naŋgaŋ kini laamuru mi ru na.) 48 Mi Yudas isotaara zin kek ta kembei. Iso: “Kere. Tomtom ta sombe aŋbeŋbeeŋe pini, ina ni tau. Kikisi.”

49 Tana iwal biibi tina tipet to, Yudas ikoŋuru Yesu ma ila, mi iso pini. Iso: “Mos katuunu, mbeŋ ambaiŋana!” To imbeŋbeeŋe pini. 50 Mi Yesu iso pini ma iso: “Toroŋ, mbulu ti, ta mar pa i?” Iso sua tina, to tikiskisi, mi tikami be tila. 51 To naŋgaŋ kini ta, ni ipas buza kini, mi ipiri na isap tomtom ta talŋaana ma itop su. Tomtom tana, ni mbesooŋo ki biibi kizin patoronŋana kan. 52 Tamen Yesu iso pa naŋgaŋ kini tana ma iso: “Hait! Zeebe buza ku tana isula muriini mini. Pa wal boozomen ta titeege buza na, kaimer ko imiili pizin.✡ 53 Nu ute som? Nio sombe aŋboobo Tamaŋ Anutu be iuulu yo, so loŋa men mi iŋgo aŋela munŋaana ka tieene ma tisu be tiporoukaala yo. 54 Tamen sombe aŋkam ta kembena, ko sua ki Anutu iur ŋonoono be parei? Pa mbulu ti na, ka sua imbot pataaŋa kek.”

55 To iso pa iwal biibi tina ma iso: “Wai! Nio ti tomtom malmalŋoŋ sa, ta kamar ramaki buza ma zaaba be kakam yo i? Aigule boozomen ta itiŋan tombotmbot Urum Merere kwoono, mi aŋkamam sua piom na. Parei ta kakam yo pataaŋa som?✡ 56 Ambai. Toŋgo. Pa mbulu ta boozomen ti bela ipet. Naso sua ta Anutu kwoono bizin tibeede na, iur ŋonoono.” Iso sua tana, to naŋgaŋ kini ta boozomen tizemi mi tiko ma tila len.✡

Tipamender Yesu isu zin peeze kan keren uunu

(Mk 14:53-65; Lu 22:54-55,63-71; Yo 18:13-14,19-24)

57 Wal ta tikiskis Yesu na, tikami mi tila tiuri lela ruumu ki Kaipas leleene. Kaipas, ni biibi kizin patoronŋana kan. Mi zin ŋgarŋan ki tutu ziŋan zin peeze kan pakan tomini tilup zin su ruumu tina ma timbotmbot. 58 Mi Petrus, ni itokelkeeli ma ila. Ila ma igarau ruumu tana kwoono, to mbuleene isu, mi ziŋan zin menderŋan timbotmbot mi tirre lae pa Yesu: Ko tikam parei pini? 59 Mi zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan ta boozomen titoombo be tiru tomtom pakan be tipombol sua pakaamŋana pa Yesu. Naso iwe le uunu be tipuni pa. 60 Mi wal boozo timaŋga mi tiŋgal sua pakaamŋana pini. Tamen sua kizin sa indeeŋe som. Tona wal ru timaŋga mi tiso:✡ 61 “A, niam amleŋ to ti iso ta kembei: ‘Nio aŋrao be aŋreege urum biibi ki Anutu ma isu lene, mi aŋpamender mini pa aigule tel men.’ ”✡

62 To biibi kizin patoronŋana kan imaŋga mi iso pa Yesu ma iso: “Sua ta tigibgiibi pu na, nu rao be pekel som?” 63 Mi Yesu iso sua sa som. Imaane men. To biibi tana iso pini mini ma iso: “Nio aŋso pu ta kembei: Kozo so kat sua ŋonoono piam ila Anutu mata yaryaaraŋana mataana. Nu Mesia tau Anutu Lutuunu, som som?”✡

64 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Sua ta itum so na. Mi nio aŋso kat pa niom ta boozomen ta kembei: Kaimer to niom ko kere

Tomtom Lutuunu, ni mbuleene ise muriini ta imbot la Anutu mbolkeŋkeŋŋana namaana woono. Mi ko kere ni imbot se miiri tieene saamba kana mi imiili ma imar.”✡

65 Biibi kizin patoronŋana kan ileŋ sua tina na, ipas keteene. To iraaza mburu kini mi iso: “Oo imap! Tana turu tomtom toro sa be iso ka sua paso? Buri na tapas sua ila itunu kwoono i. Niom ituyom kombot mi keleŋi. Ni ipasaana sua pa Anutu kek.✡ 66 Lak, niom koso parei?” Mi zin tipekel kwoono ma tiso: “Sua sa som. Ina uunu kini tina tabe imeete pa tau.”✡

67 Tona tipures la mataana, mi tipuni. 68 Mi tipeeze paŋaana, mi tipeŋeu i ma tiso: “Nu Mesia mi Anutu kwoono, na? Kena so lak. Asiŋ ta ipunu na?”✡

Petrus iwatkaala Yesu zaana

(Mk 14:66-72; Lu 22:56-62; Yo 18:15-18,25-27)

69 Indeeŋe tina, Petrus ni imbutultul ma imbotmbot ruumu kwoono. Mi mbesooŋo moori ta, ni imar kini to iso: “Ai, nu tana tomini, niomru Yesu ta ki Galilea na kawwa.” 70 Tamen Petrus kwoono imbol mi iso ila iwal biibi matan ta kembei: “Wa! Sua ta zzo i, nio aŋkankaana pa.” 71 To izem muriini mi ruk ma iperae ŋana ri ma imbotmbot. To moori toro ire i. Mi iso pizin wal ta ziŋan timendernder na, ma iso: “To ti, nio aŋre i ziŋan Yesu ki Nasaret tiwwa.” 72 Mi Petrus iwatkaali mini, mi kwoono imbol ma iso: “E-e, ŋonoono kat ta kor a, tomtom tana, nio aŋute i som.”

73 Timbot ri, to zin wal ta timendernder tina, tikoŋuru Petrus ma timar mi tiso: “Wai, nu tina, niomŋan tau. Pa kalŋoyom mbukunbukun raraate.” 74 Tabe Petrus imaŋga ma kwoono imbol mi iso: “Ŋonoono kat, tomtom ta niom kozzo pini na, nio aŋute i risa som. Sombe aŋpakaam, na Anutu ipasaana yo lak!” Indeeŋe tana na, man itaŋ. 75 To Petrus mataana ila pa sua ta Yesu iso pini ma iso: ‘Mbeŋ ta koozi, nu kola watkaala zoŋ pa tel, mana man itaŋ.’ Tana iyooto ma ipera mat, mi itaŋ ma iyeryer.✡

27

Tikam Yesu ma tila ki Pilatus

(Mk 15:1; Lu 23:1-2; Yo 18:28-32)

1 Timbot ma mbeŋbeŋŋana, to zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan timap ma tilup zin be tipombol Yesu ka sua be tipuni ma imeete. 2 To tipo i, mi tikami ma tila tiuri la Pilatus namaana. Pa ni gabana ki Rom.

Yudas ikeene ŋgureene

(Ŋgo 1:18-19)

3 Yudas ta iur Yesu ila ka koi bizin naman na, ileŋ kembei sua imbol kek be tipun Yesu ma imeete, to leleene ipata kat pa mbulu ta ikam na. Tana ikam pat kini mozooroŋan tomoota laamuru, mi ila be ipimiili pizin bibip kizin patoronŋana kan mi zin peeze kan. Ila ipet kizin, to iso:✡ 4 “Is, pat tiom tis! Nio aŋkam sanaana biibi kat. Pa tomtom ta le uunu sa isaana som, ta aŋsegeedi ma aŋuri sorok ima nomoyom ma iŋgi be imeete i.” Mi zin tipekel kwoono ma tiso: “Ina nu koroŋ ku. Niam koroŋ tiam som.”

5 To Yudas iswiiri pat tina isu keren uunu ta Urum Merere leleene, mi iyooto ma ila, mi ikeene ŋgureene ma imeete. 6 Zin bibip kizin patoronŋana kan tiyogeege pat tana, to tiso: “Pat tiŋgi, iŋgi kembei siŋ ki tomtom ka kadoono. Tana irao be tuur sula pelpeele ki Urum Merere pepe. Kokena tomolo tutu.” 7 Tiso sua pa ma tiyok raraate, to tikam pat tina mi tiŋgiimi toono pakaana kizin wal ta tiurpewe kuuru na. Mi tiso lele ti ko imbot pizin wal ta Yuda somŋan i be titwi zin meeteŋan kizin isula. 8 Uunu tina ta tipaata lele tana zaana be ‘Toono ki siŋ’. Mi zaana tina, tiwatwaata men ma imar indeeŋe koozi.

9-10 Tabe sua ki Anutu kwoono Yeremia iur ŋonoono. Sua ta kembei:

Pat silba tomoota laamuru ta zin Israel tiur ma iwe kembei tomtom taiŋgi kadoono, ina tikam ma tiŋgiimi toono pakaana kizin wal ta tiurpewe kuuru na. Tito sua ta Merere iur pio na. ✡

Tipamender Yesu su Pilatus kereene uunu

(Mk 15:2-5; Lu 23:3-5; Yo 18:33-38)

11 To tikam Yesu ma tila tipamenderi su gabana ki Rom kereene uunu. Mi ni iwi i. Iso: “Parei, nu tana, ta king kizin Yuda?” Yesu ipekel kwoono ma iso: “Sua ta so na.”

12 To zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan timaŋga mi tiŋgal sua pini. Mi ni ipekel kalŋan som.✡ 13 Tana Pilatus iso pini ta kembei: “Nu leŋ zin som? Zin timbel sua ŋgalŋana pu.” 14 Mi sua ta tiŋgalŋgal pini na, Yesu ipekel sa som. Imaane men. Tabe Pilatus ikam ŋgar boozo.

Pilatus iyok be tipun Yesu ma imeete

(Mk 15:6-15; Lu 23:13-25; Yo 18:39–19:16)

15 Lupŋana biibi tana iso iwedet, na gabana ki Rom ikamam mbulu ta kembei: Ni iwi zin iwal biibi pa zin wal ta timbotmbot lela ruumu sanaana leleene na. Beso lelen pa kizin tasa, to izemi ma iyooto sorok. 16 Mi indeeŋe mazwaana tina na, tomtom sananŋana ta, zaana Barabas, ni imbotmbot lela ruumu sanaana. Ni uruunu irao karkari lup. 17 Tana iwal timar tilup zin, to Pilatus iwi zin. Iso: “Tomtom iŋgoi ta niom leleyom be aŋzemi ma ima. Barabas, som Yesu ta tipaati be Mesia na?” 18 Pa Pilatus, ni iute: Zin bibip kizin Yuda matan mburmbur pa Yesu, tanata tikami ma imar kini.✡

19 Pilatus imbutultul ise sua urpeŋana muriini ma imbotmbot, mi kusiini ikam sua ma imar. Iso: “Tomtom ndeeŋeŋana tina, mbuuli pepe. Pa mbeŋi nio aŋmiu pini, ta ikam ma koozi leleŋ ipata kat.”

20 Mi zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan tikuru zin iwal lelen, tana tiwi Pilatus be izem Barabas ma iyooto, mi ipun Yesu ma imeete. 21 Tabe Pilatus iwi zin mini ma iso: “Wal ru ta timbotmbot i, niom leleyom be aŋzem asiŋ ma ima?” Mi zin tipekel kwoono ma tiso: “Barabas!”

22 To iwi zin mini ma iso: “Mi parei pa Yesu ta tipaati be Mesia na? Ko aŋkam parei pini?” Mi zin ta boozomen tikor kwon ma tiso: “Puni sala ke pambaaraŋana!” 23 Tabe Pilatus iwi zin mini. Iso: “Mi ni ikam so mbulu sananŋana i?” Mi zin kezen keke la pini ma tiso: “Puni sala ke pambaaraŋana!”

24 To Pilatus ire kembei sua kini irao som, mi rimen to malmal isu. Tabe ikam yok sula mbooro ma iŋguuru namaana ila wal matan, mi iso pizin ta kembei: “Tomtom tiŋgi, sombe imeete, na nio leŋ uunu sa som. Ina niom uunu tiom.”✡

25 Mi iwal biibi tilup kwon ma tiso: “Ambai. Siŋ kini ka kadoono ise tiam mi lutuyam bizin tomini!”✡

26 Tona Pilatus izem Barabas ma iyooto. Mi Yesu na, ikami mi iuri ila zin malmal kan naman ma tibalisi, to tikami ma tila be tipuni sala ke pambaaraŋana.

Malmal kan tipeŋeu Yesu

(Mk 15:16-20; Yo 19:2-3)

27 To zin malmal kan ki Rom tikam Yesu ma tilela gabana ki Rom ruumu kini leleene. Mi tiboobo waen bizin pakan ma timar mi ziŋan tiliu Yesu. 28 To tikinke mburu kini ma isu, mi tikam mburu siŋsiŋŋana mi tipiri sala ŋwaana. 29 Mi tikam wooro matanmatanŋana, mi tital ma tiur sala uteene. Mi tiur teene ila namaana woono ma iwe kembei ta tete. To tiŋgun kumbun mbukuunu pini mi tipeŋeu i. Tiso: “Aa, king kizin Yuda, niam ampakuru!” 30 To tipureskaali, mi tikam teene ma tirourou sala uteene.✡ 31 Tipeŋeu i makiŋ, to tikinke mburu siŋsiŋŋana ma isu, mi tiur itunu mburu kini ila niini mini. To tikami ma tila be tipuni sala ke pambaaraŋana.

Tipun Yesu sala ke pambaaraŋana

(Mk 15:21-32; Lu 23:26-43; Yo 19:17-27)

32 Tiyooto pa ruumu ki gabana, mi tiwwa ma tila pa zaala na, tise ki tomtom ta ki Kairini. Zaana Simon. To zin malmal kan tiyasasaari be ikwaara ke pambaaraŋana ki Yesu. 33 Tila ma tipet lele ta zaana ‘Golgata’. (Golgata ka uunu ta kembei: ‘Lele ki tomtom uteene putuunu.’) 34 Tona tikam baen ma titooro raama koroŋ pakpakŋana be Yesu iwin. Mi ni itoombo ten na, leleene pa som.✡

35 To tipuni sala ke pambaaraŋana. Mi tikam mburu kini ma tisombe tiparrai pizin. Tana tikam mbulu ta be tire so tomtom tabe ikam so mburu i.✡ 36 Tirai mburu makiŋ, to mbulen isu ma timbotmbot, mi timboro i. 37 Mi uunu kini ta imeete pa i na, tibeede ka sua sotaaraŋana ise koroŋ pakaana mi tipakap la ke pambaaraŋana kini. Imbot kor pa uteene. Sua sotaaraŋana ta kembei: “Iŋgi Yesu, king kizin Yuda.” 38 Mi tipun tomtom kuumbuŋan ru tomen ila ke pambaaraŋana. Ta imbot la ki namaana woono, mi toro imbot ila ki ŋas.✡

39 Zin wal ta tilala ma timarmar mi tire sala pini na, uten suksuk sala pini, mi tigibgiibi sua repiiliŋana pini ma tiso:✡ 40 “Ywee, kam kosa kusa tau. Nu sombe reege Urum Merere ma isu lene, to pamender mini pa aigule tel tau! Mburom so kamke itum kek! Sombe nu Anutu Lutuunu ŋonoono, na su pa ke pambaaraŋana ku tina.”✡ 41 Mi zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin ŋgarŋan ki tutu mi zin peeze kan tomini tirepiili i ma tiso: 42 “Ni imbot be iuluulu zin wal pakan. Mi parei ta irao be iuulu itunu som? Tomtom tiŋgi iso ni king kizin Israel. Ambai. Kozo tombot mi tere i ten. Sombe izem ke pambaaraŋana ma isu, nako tuurla kini.✡ 43 Mi iso ni Anutu Lutuunu, mi iurla kat kini. Tana tombot mi tere ten. Ko Anutu leleene pini, mi ikamke i ma isu, som som?”✡ 44 Mi tomtom kuumbuŋan ru ta tipun zin raami na, ziru tomini tipasomi, mi tiso sua raraate men.

Yesu imeete

(Mk 15:33-41; Lu 23:44-49; Yo 19:28-30)

45 Zoŋ mataana ikam kembei aigule palakuutu, to zoŋ mataana imeete mi zugut biibi izuk toono tana ma imap ma imbot irao zoŋ mataana ikam tel. 46 To Yesu iboobo ma kalŋaana biibi. Iso: “Eli, Eli lama sabaktani?” Sua tina ka uunu ta kembei:

Anutu tio, Anutu tio, parei ta nu pizil ndemem pio?✡ 47 Tomtom pakan ta timbotmbot kolouŋana na, tileŋ sua kini tana, to tiso: “Aa, keleŋ. Iŋga iboobo Anutu kwoono Ilia.” 48 To tomtom kizin ta, ni iloondo ma ila ikam koroŋ ta izenzen yok na, ma itizik sula baen pakpakŋana, mi ipo la ke molo. To isara sala ki Yesu be isemsem.✡ 49 Mi tomtom pakan tiso: “Tombot mi tere i ten. Ko Ilia imar ma ikamke i ma iŋgi.”

50 To Yesu iyak ma kalŋaana biibi, mi izem itunu mi imeete. 51 Indeeŋe tana, kawaala biibi ta imbot lela Urum Merere leleene na, rek sala kor mi tuŋ sula meleebe. Mi yeŋyeeŋge biibi itok toono ma pat bibip timapalpaala.✡ 52 Mi Anutu wal kini potomŋan boozomen ta timeete ma tila kek na, naala kwon ikaaga, mi burup ma timaŋga mi matan iyaara mini. 53 Mi tizem naala kizin, mi tila tiwwa ma indeeŋe ta Yesu imaŋga mini pa naala, to tilela kar biibi Yerusalem, mi tomtom boozo tire zin.

54 Beso zin malmal kan ziŋan biibi kizin ta timborro Yesu na, tire yeŋyeeŋge tana mi mbulu boozomen ta iwedet, na timoto kan mi tiso: “Ŋonoono kat, tomtom ti, ni Anutu Lutuunu.”

55 Mi zin moori pakan ta ziŋan Yesu timbot Galilea mi timar, mi timbesmbeeze pini na, zin timbot molo mi tire lala pini. 56 Zin moori tina, kizin ru zan ta Maria, ta ki kar Magdala, mi Maria toro ta Yosep ma Yems nan i. Mi Zebedi kusiini igaaba zin tomini.

Titwi Yesu

(Mk 15:42-47; Lu 23:50-56; Yo 19:38-42)

57-58 Timbotmbot ma rou, to tomtom mbio uunu ta, zaana Yosep. Ni kar kini Arimatea. Mi ni naŋgaŋ ki Yesu tomini. Ila ki Pilatus mi iwi i pa Yesu putuunu be ikam ma ila mi itwi i. Tana Pilatus iso pizin menderŋan kini ma tila tikam Yesu putuunu ma isu mi tikam la kini. 59 Tona Yosep ikami ma izuki pa kawaala ŋgeezeŋana, 60 mi iuri lela naala kini popoŋana ta tiurpe lela raŋ sumbuunu na. To ipatimbil pat biibi ta ma ila isekaala naala kwoono pa. Iposop uraata makiŋ, to izem naala tana mi ila.✡ 61 Mi Maria ta Magdala i ziru Maria toro, timbutultul ma timbotmbot, mi tire lala pa naala.

Zin menderŋan timenderkaala naala ki Yesu

62 Aigule tabe tiparaŋraŋ koroŋ pa aigule potomŋana na imap, to aigule potomŋana ipet. To zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin tutu kan tila ki Pilatus mi tiso pini. Tiso: 63 “Biibi, niam motoyam iŋgalŋgal sua ki tomtom pakaamŋana tana. Indeeŋe ni imbot mataana iyaryaara men na, iso ta kembei: ‘Nio ko aŋmeete, mi so koŋ mbeŋ iwe tel pa, to aŋmaŋga mini.’ 64 Tana ur sua pizin menderŋan ku be timenderkaala naala kini mi timboro kat ma irao ka mbeŋ tel imap. Kokena naŋgaŋ kini tila tikem putuunu ma tila tiur la lele toro, mi tipakaam ma tiso Anutu ipei i ma burup ma imaŋga mini. To pakaamŋana kizin tana ko ilip pa pakaamŋana mataana kana.”

65 Tana Pilatus iso pizin ta kembei: “Zin menderŋan timbotmbot a. Mi niom ituyom kala mi kuur zin be timenderkaala naala kwoono mi matan pa.” 66 Tana tizem Pilatus, mi tila ma tipokaala naala kwoono ma tuŋ kat, mi tiur zin menderŋan be timboro.

28

Yesu burup ma imaŋga pa naala

(Mk 16:1-10; Lu 24:1-12; Yo 20:1-10)

1 Aigule potomŋana kizin tabe keten su pa i, imap ma ilae, mi aigule mataana kana ipet, to mbeŋbeŋŋana mi Maria ki Magdala ziru Maria toro tila be tilou naala. 2 Molo som na, yeŋyeeŋge biibi kat itok toono, mi aŋela ki Anutu ta imbot saamba mi isu mi ipatimbil pat ma ilae pa naala kwoono. To mbuleene isala ma imbotmbot. 3 Aŋela tina kuliini iyaara kembei ta lolo niini, mi mburu kini ikokou kat. 4 Tana zin menderŋan tina tire i na, motoŋana biibi ikam zin mi timeete katkat ma tisu tikenne.

5 To aŋela tina iso pa moori ru tana ma iso: “Komoto pepe! Nio aŋute: Niomru kamar be kuru Yesu ta tipuni ma imeete sala ke pambaaraŋana na. 6 Mi ni imbotmbot ti mini som. Imaŋga kek, kembei ta muŋgu itunu iso na. Kamar ma kere muriini ta ikeene pa na. ✡ 7 To loŋa kala ma kosotaara zin naŋgaŋ kini ta kembei. Koso: ‘Ni burup ma imaŋga mini pa naala kek. Mi ko imuuŋgu ma ila Galilea be izza yom. Kala kepet kini, to ko kere i. Sua ta aŋso yom na.” ✡

8 Tabe moori ru tina menmeen zin kat, mi tamen timoto tomini. To karau men mi tizem naala, mi tiloondo ma tila be tisotaara zin naŋgaŋ kini. 9 Tiloondo ma tila mi molo som na, Yesu itunu ipet kizin mi iso: “O niomru, aigule ambaiŋana!” Tona ziru tila titop su kereene uunu mi titeege kumbuunu mi tipakuri. 10 Mi Yesu iso pizin mini ma iso: “Komoto pepe! Kala mi koso pa tiziŋ bizin be tila Galilea, to tire yo.” ✡

11 Tana moori ru tina tiwwa pa zaala ma tila, mi zin menderŋan pakan ta timborro naala na, zin tomini tila pa Yerusalem be tisotaara zin bibip kizin patoronŋana kan pa mbulu ta ipet pizin su naala uunu na. 12 To zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan tilup zin, mi timbuk sua be tikam zin menderŋan tina len pat biibi bekena tipakaala kwon pa. Kokena tiso sua tiŋgi ma ila irao iwal. Tiso pizin ta kembei: 13 “Kala na, keswe sua ti pepe. Koso ta kembei: ‘Niam amkeenemeete pa mbeŋ, mi zin naŋgaŋ kini timar ma tikem putuunu ma tila len.’ ✡ 14 Mi sombe gabana ki Rom ileŋ koroŋ ti uruunu, na niam ko amurpe ŋgar kini mi amso niom leyom uunu sa som.” 15 Tana zin malmal kan tikam pat tina mi tila, to tikam kembei ta zin bibip tiso pizin na. Tanata zin Yuda tiwidit mbol tiŋgi ma imar indeeŋe koozi.

Yesu ipet kizin naŋgaŋ kini

(Mk 16:14-18; Lu 24:36-49; Yo 20:19-23; Ŋgo 1:6-8)

16 To naŋgaŋ kini laamuru mi ta tito Yesu kalŋaana, mi tila Galilea ma tilup zin sala lele mbukuunu ta ma timbotmbot. ✡ 17 Beso tire i na, tilek kumbun pini mi tipakuri. Tamen tomtom kizin pakan lelen iwe ru. 18 To Yesu ikoŋuru zin ma ila, mi iso: “Koroŋ ta boozomen ta imbot saamba mi toono na, Anutu iur ma imap imbot la nio kopoŋ mbarmaana kek. ✡ 19 Tana kala ma karao pa lele ta boozomen mi kakam wal ta boozomen ma tiwe naŋgaŋ tio. Kakam yok pizin mi kapaata Tamaana, Lutuunu mi Bubuŋana Potomŋana zan ise kizin. ✡ 20 Mi sua boozomen ta aŋur piom na, kapaute zin pa be tikis mi tito. Mi keleŋ. Nio ko aŋbotmbot raama yom totomen, mi aŋboro yom ma irao toono swoono.” ✡

✡ 1:1: Un 22:18

✡ 1:2: Un 21:3, 25:24+

✡ 1:3: Un 38:27+; Rut 4:18+

✡ 1:6: 2Sam 12:24

✡ 1:11: 2Kin 24:14+

✡ 1:18: Lu 1:35

* 1:21: Zaana ‘Yesu’ ka uunu ta kembei: ‘Anutu ikamke.”

✡ 1:21: Lu 1:31, 2:21; Yo 1:29; Ŋgo 4:12

† 1:23: Zaana ti ka uunu ta kembei: ‘Anutu, ni itiŋan tombotmbot.’

✡ 1:23: Yesa 7:14

✡ 1:25: Lu 2:7,21

✡ 2:2: Nam 24:17

✡ 2:6: Mika 5:2; Yo 7:42

✡ 2:11: Mbo 72:10+; Yesa 60:6

✡ 2:15: Kam 4:22; Hos 11:1

* 2:18: Kar Rama igarau kar Betelem.

✡ 2:18: Un 35:19; Yer 31:15

✡ 2:20: Kam 4:19

✡ 2:23: Lu 2:39; Yo 1:46

✡ 3:2: Mt 4:17; Ŋgo 2:38

✡ 3:3: Yesa 40:3

✡ 3:4: 2Kin 1:8

✡ 3:6: Ŋgo 22:16

✡ 3:7: Mt 12:34, 23:33

✡ 3:8: Mt 7:16; Ŋgo 26:20

✡ 3:9: Yo 8:33,39; Ro 2:28+; Ga 3:7

✡ 3:10: Mt 7:17+; Lu 13:6+; Yo 15:2,6; Ro 11:17+

✡ 3:11: Yo 1:26+; Ŋgo 1:5, 19:4

✡ 3:12: Mt 13:30

✡ 3:16: Yo 1:32

✡ 3:17: Mbo 2:7; Yesa 42:1; Mt 12:18, 17:5

✡ 4:1: Ibr 2:18, 4:15

✡ 4:2: Kam 34:28

✡ 4:4: Lo 8:3; Yesa 55:1-2

✡ 4:6: Mbo 91:11+

✡ 4:7: Lo 6:16

✡ 4:10: Lo 6:13; Mt 16:23

✡ 4:11: Ibr 1:14

✡ 4:12: Lu 3:19+

✡ 4:13: Yo 2:12

✡ 4:15-16: Yesa 9:1,2

✡ 4:15-16: Yesa 9:1, 42:7; Lu 1:79

✡ 4:17: Mt 3:2

✡ 4:19: Mt 13:47

✡ 4:20: Mt 19:27

✡ 4:23: Mt 9:35; Mk 1:39; Ŋgo 10:38

✡ 5:3: Mbo 40:17; Yesa 57:15; Yems 2:5

✡ 5:4: Yesa 61:2+; Yo 16:20; Tur 7:17

✡ 5:5: Mbo 37:11

✡ 5:6: Yesa 55:1+; Yo 6:35

✡ 5:7: Mbo 41:1; Yems 2:13

✡ 5:8: Mbo 24:3+; 1Yo 3:2+; Tur 22:4

✡ 5:9: Ro 12:18; Yems 3:18

✡ 5:10: Ibr 12:4; 1Pe 3:14

✡ 5:11: Mt 10:22; Yo 15:21; 1Pe 4:14

✡ 5:12: 2Sto 36:16; Ŋgo 7:52; Ibr 11:32+

✡ 5:14: Yo 8:12; 2Kor 4:6; Ep 5:8

✡ 5:15: Lu 11:33

✡ 5:16: Ep 5:8+; Pil 2:15+; 1Pe 2:12

✡ 5:17: Lu 24:44; Ro 3:31

✡ 5:18: Lu 16:17, 21:33

✡ 5:19: Yems 2:10

✡ 5:20: Mt 23:3; Lu 18:14

✡ 5:21: Kam 20:13; Lo 5:17

✡ 5:22: 1Yo 3:15

✡ 5:24: Mk 11:25

✡ 5:26: Mt 18:34+; Lu 12:58+

✡ 5:27: Kam 20:14; Lo 5:18

✡ 5:28: 2Pe 2:14

✡ 5:29: Mt 18:9; Mk 9:47

✡ 5:30: Mt 18:8; Mk 9:43

✡ 5:31: Lo 24:1+; Mk 10:4

✡ 5:32: Mt 19:9; 1Kor 7:10+

✡ 5:33: Kam 20:7; Lo 23:22

✡ 5:34-35: Mbo 48:2; Yesa 66:1; Mt 23:22; Ŋgo 7:49

✡ 5:37: Yems 5:12

✡ 5:38: Kam 21:24; Lo 19:21

✡ 5:39: Ro 12:17,21; 1Tes 5:15

✡ 5:40: 1Kor 6:7

✡ 5:42: 1Yo 3:17

✡ 5:43: Wkp 19:18

✡ 5:44: Lu 23:34; Ŋgo 7:60; Ro 12:14,20; 1Pe 3:9

✡ 5:45: Ep 5:1

✡ 5:48: Yems 1:4

✡ 6:1: Mt 23:5

✡ 6:3-4: Mt 25:37+

✡ 6:5: Mt 23:5; Lu 18:10+

✡ 6:7: Yesa 1:15

✡ 6:8: Mt 6:32

✡ 6:10: 1Kor 15:24+; Tur 11:15

✡ 6:11: Mbo 23:1; Pil 4:19; 1Tim 6:8

✡ 6:12: Mt 18:21+; Ep 4:32; Kol 3:13

✡ 6:13: Lu 22:40; Yo 17:15; 2Tes 3:3; 2Pe 2:9

✡ 6:14: Mk 11:25+

✡ 6:16: Yesa 58:5+; Mt 23:5

✡ 6:19: Ibr 13:5; Yems 5:1+

✡ 6:20: Mt 19:21; 1Tim 6:17+

✡ 6:24: 2Kor 6:15+; Yems 4:4

✡ 6:25: Pil 4:6; 1Tim 6:6+; Ibr 13:5; 1Pe 5:7

✡ 6:26: Mt 10:29+

✡ 6:29: 1Kin 10:5,25; 2Sto 9:4

✡ 6:30: Mbo 90:5+

✡ 6:32: Mt 6:8

✡ 6:33: Mbo 37:4,25; Ro 14:17

✡ 6:34: Kam 16:4,19; Mt 6:11

✡ 7:1: Ro 2:1; 1Kor 4:5; Yems 4:11+

✡ 7:2: Mk 4:24

✡ 7:3: Yo 8:7

✡ 7:6: Mt 10:11

✡ 7:7: Yo 14:13, 15:7; Yems 1:5; 1Yo 3:22, 5:14+

✡ 7:11: Yems 1:17

✡ 7:12: Mt 22:40; Lu 6:31+; Ro 13:8+

✡ 7:13: Yo 10:7,9

✡ 7:14: Ŋgo 14:22

✡ 7:15: Mt 24:4,24; Ŋgo 20:29; 2Pe 2:1

✡ 7:16: Ga 5:19+; Yems 3:12

✡ 7:19: Mt 3:10; Lu 3:9; Yo 15:6

✡ 7:20: Mt 12:33

✡ 7:21: Ro 2:13; Yems 1:22,25

✡ 7:23: Mt 10:33, 25:41

✡ 7:29: Mk 1:22; Lu 4:32; Yo 7:46

✡ 8:4: Wkp 14:1+; Mt 9:30; Lu 17:14

✡ 8:10: Mt 15:28

✡ 8:11: Mbo 107:3; Lu 13:29

✡ 8:12: Mt 22:13, 25:30; Lu 13:28

✡ 8:17: Yesa 53:4; 1Pe 2:24

✡ 8:20: 2Kor 8:9; Pil 2:6+

✡ 8:26: Mt 14:31; Mbo 89:9

✡ 8:27: Mbo 65:7, 89:9, 107:29

✡ 8:29: Mt 25:41; Mk 1:24; Yems 2:19

✡ 9:4: Yo 2:25

✡ 9:5-6: Yo 5:8, 17:2

✡ 9:13: Mt 12:7; Lu 19:10; 1Tim 1:5

✡ 9:14: Lu 18:12

✡ 9:15: Yo 3:29

✡ 9:17: Ŋgo 15:1-29; Ro 10:4; Ibr 8:13

✡ 9:24: Yo 11:11

✡ 9:25: Yo 5:21; Ro 4:17

✡ 9:27: Mt 20:29+

✡ 9:36: Nam 27:17; 1Pe 2:25

✡ 9:37: Lu 10:2; Yo 4:35

✡ 10:1: Mk 6:7; Lu 9:1

✡ 10:5: Yo 4:9; Ŋgo 13:46

✡ 10:6: Mt 15:24

✡ 10:8: Ŋgo 20:33+

✡ 10:10: Lu 10:7; 1Kor 9:7+; 1Tim 5:18

✡ 10:14: Ŋgo 13:51, 18:6

✡ 10:15: Mt 11:24; Yud 7

✡ 10:16: Lu 10:3; Ŋgo 20:29; Ro 16:19; 1Kor 15:32

✡ 10:18: Ŋgo 26:21+, 27:24

✡ 10:20: Kam 4:12; Ŋgo 4:8

✡ 10:22: Tur 2:10

✡ 10:24: Lu 6:40; Yo 13:16, 15:20

* 10:25: Zin Yuda tiwatwaata biibi kizin bubuŋana sananŋan zaana be Belsebul, bekena tipamiaŋi. Zaana tana ka uunu ta kembei: ‘Biibi kizin lokon.’

✡ 10:25: Mt 9:34, 12:24

✡ 10:28: Yems 4:12

✡ 10:30-31: Mt 6:26

✡ 10:33: Mk 8:38; Lu 9:26; 2Tim 2:12

✡ 10:36: Mika 7:6

† 10:38: Ke pambaaraŋana, ina sua tooroŋana pa pataŋana boozomen ta ise kiti pa Krisi zaana.

✡ 10:38: Mt 16:24+; Mk 8:34+; Yo 12:25

✡ 10:40: Mk 9:37; Lu 10:16; Yo 13:20

✡ 10:42: Mt 25:40; Ibr 6:10

✡ 11:2: Mt 14:3

✡ 11:3: Mal 3:1

✡ 11:5: Yesa 29:18, 35:5+, 61:1

✡ 11:6: Mt 13:57, 26:31

✡ 11:7-8: Mt 3:5, 6:29

✡ 11:9: Lu 1:76

✡ 11:10: Mal 3:1; Mk 1:2

✡ 11:12: Lu 16:16

✡ 11:13: Ro 10:4; Ibr 8:13

✡ 11:14: Mal 4:5; Mt 17:10+; Mk 9:11+

✡ 11:19: Lu 5:29+, 15:1+

✡ 11:21: Yona 3:6

✡ 11:24: Mt 10:15

✡ 11:25: 1Kor 1:26+

✡ 11:27: Mt 28:18; Yo 3:35, 10:15, 17:2

✡ 11:28: Yer 31:25; Mt 12:20

✡ 11:30: 1Yo 5:3

✡ 12:2: Kam 20:10, 34:21

✡ 12:3-4: 1Sam 21:1+

✡ 12:5: Nam 28:9+

✡ 12:7: Hos 6:6; Mt 9:13

✡ 12:8: Kol 2:16-17

✡ 12:10: Lu 14:3

✡ 12:11: Lu 14:5

✡ 12:14: Yo 5:16

✡ 12:18: Yesa 42:1+; Mt 3:17

✡ 12:21: Ro 15:12

* 12:23: Sua kizin Yuda ta Dabit Lutuunu na, iswe kembei zin tiso Yesu, ni Mesia. Pa Mesia bela iyooto pa Dabit popoŋana kini.

✡ 12:28: Ŋgo 10:38

✡ 12:29: Kol 2:15; 1Yo 3:8, 4:4; Tur 20:2

✡ 12:30: Mk 9:40; Lu 9:50

✡ 12:31: 1Tim 1:13; Ibr 6:4+, 10:26+

✡ 12:34: Mt 3:7, 15:18

✡ 12:37: Yems 3:2

✡ 12:40: Yona 1:17

✡ 12:41: Yona 3:5

✡ 12:42: 1Kin 10:1+

✡ 12:45: Yo 5:14; Ibr 6:4+; 2Pe 2:20+

✡ 12:50: Yo 15:14+; Ro 8:29; Ibr 2:11+

✡ 13:11: 1Yo 2:27

✡ 13:12: Mt 25:29; Mk 4:25; Lu 19:26

✡ 13:13: Lo 29:4

✡ 13:14: Yesa 6:9+; Yo 12:39+; Ŋgo 28:25+

✡ 13:16: Lu 10:23+

✡ 13:22: 1Tim 6:9-17; 2Tim 4:10

✡ 13:23: Yems 1:25

✡ 13:30: Mt 3:12

✡ 13:32: Mt 24:14

✡ 13:35: Mbo 78:2

✡ 13:38: 1Yo 3:10

✡ 13:41: Mt 24:31

✡ 13:42: Mt 8:12

✡ 13:43: Dan 12:3; 1Kor 15:40+

✡ 13:50: Mt 13:42

✡ 13:54: Yo 7:15

✡ 13:55: Yo 6:42

✡ 13:57: Yo 4:44

✡ 14:3-4: Wkp 20:21

✡ 14:5: Mt 21:26

✡ 14:14: Mt 9:36

✡ 14:23-24: Lu 6:12, 9:28

✡ 14:26: Lu 24:37

✡ 14:31: Mt 8:26

✡ 14:33: Mt 16:16

✡ 14:36: Mt 9:20+

✡ 15:2: Lu 11:38

✡ 15:4: Kam 20:12, 21:17

✡ 15:8: Yesa 29:13; Ezek 33:31

✡ 15:9: Kol 2:20+; Tit 1:14

✡ 15:11: Mt 12:34; 1Tim 4:4

✡ 15:13-14: Mt 23:16,24; Lu 6:39; Ro 2:19

✡ 15:19: Un 8:21; Mt 12:34

✡ 15:24: Mt 10:6

✡ 15:28: Mt 8:10,13

✡ 15:29: Mk 7:31

✡ 15:31: Mk 7:37

✡ 15:32: Mt 14:14

✡ 16:1: Mt 12:38; Lu 11:16

✡ 16:4: Yona 2:1; Mt 12:39+; Lu 11:29

✡ 16:6: Lu 12:1; 1Kor 5:6+; 1Pe 2:1

* 16:7: Zin Yuda, sombe tiurpe narabu kizin na, titooro palawa raama yis.

✡ 16:9: Mt 14:17+

✡ 16:10: Mt 15:34+

✡ 16:14: Mt 14:1+

✡ 16:16: Yo 6:69

✡ 16:17: Ga 1:15+

† 16:18: Zaana ‘Petrus’ ka uunu ta kembei: ‘pat’.

✡ 16:18: Yo 1:42; Ep 2:20; Tur 21:14

✡ 16:19: Mt 18:18; Yo 20:23; Ŋgo 10:34-44; Tur 3:7

✡ 16:20: Mt 17:9

✡ 16:23: Mt 4:10

✡ 16:24: Mt 10:38; Lu 14:27

✡ 16:25: Lu 17:33; Yo 12:25; Tur 12:11

✡ 16:27: Mt 25:31; Ro 2:6; 2Kor 5:10; Tur 22:12

✡ 17:2: Kam 34:29+; Yo 1:14; 2Pe 1:16+

✡ 17:5: Kam 40:34+; Mbo 2:7; Mt 3:17

✡ 17:9: Mt 16:20

✡ 17:10: Mal 4:5

✡ 17:12: Mt 11:14, 14:10

✡ 17:13: Lu 1:17

✡ 17:20: Mk 11:23; Lu 17:6

✡ 17:24: Kam 30:13

✡ 18:1: Lu 22:24

✡ 18:3: Mt 19:14; Mk 10:15; Lu 18:17

✡ 18:5: Mt 10:40; Lu 10:16; Yo 13:20

✡ 18:8: Mt 5:29+

✡ 18:10: Ibr 1:14

✡ 18:11: Lu 19:10

✡ 18:15: Wkp 19:17; Lu 17:3; Ga 6:1; Yems 5:19+

✡ 18:16: Lo 19:15; Yo 8:17

✡ 18:17: 1Tim 5:19+; Ro 16:17; 1Kor 5:13

✡ 18:18: Mt 16:19; Yo 20:23

✡ 18:19: Mk 11:24; Yo 15:7

✡ 18:20: Mt 28:20; Yo 14:23

* 18:22: Sua ta Matai ibeede na, iso ta kembei: ‘Urpe pa 70 taims 70 (o 490).’

✡ 18:33: Ep 4:32; Kol 3:13

✡ 18:34: Mt 5:25+

✡ 18:35: Mt 6:15; Mk 11:25; Yems 2:13

✡ 19:3: Mt 16:1

✡ 19:4: Un 1:27, 5:2

✡ 19:5: Un 2:24; Ep 5:31

✡ 19:7: Lo 24:1+; Mt 5:31

✡ 19:9: Mt 5:32; 1Kor 7:10+

✡ 19:10: 1Kor 7:1-7+

✡ 19:12: 1Kor 7:25+

✡ 19:14: Mt 18:2+

✡ 19:16: Ŋgo 16:30

✡ 19:17: Wkp 18:5; Lu 10:28; Ro 10:5; Ga 3:12

✡ 19:18: Kam 20:12+

✡ 19:19: Wkp 19:18; Ga 5:14; Yems 2:8

✡ 19:21: Lu 12:33; Ŋgo 2:45, 4:34+; 1Tim 6:17+

✡ 19:23: Mt 13:22; 1Tim 6:9+; Yems 5:1+

✡ 19:26: Un 18:14

✡ 19:28: Lu 22:30; 1Kor 6:2; Tur 3:21

✡ 19:29: Ibr 10:34

✡ 19:30: Mt 20:16; Lu 13:30

* 20:2: Indeeŋe mazwaana tana, tomtom sa isombe ikam kat uraata pa aigule ta, na tikamam le kadoono irao pat denari ta.

✡ 20:8: Wkp 19:13; Lo 24:15

✡ 20:16: Mt 19:30

✡ 20:21: Mt 19:28; Lu 22:30

✡ 20:22: Mt 26:39+; Yo 18:11

✡ 20:23: Tur 1:9

✡ 20:25: Lu 22:25+

✡ 20:26: Mt 23:11; 1Pe 5:3

✡ 20:28: Lu 22:27; Pil 2:7; 1Tim 2:6

* 21:5: Sion na, kar Yerusalem zaana toro.

✡ 21:5: Yesa 62:11; Sek 9:9

† 21:9: Hosana na, sua mbukuunu kizin Israel. Ka uunu ta kembei: ‘ikamke.’ Sombe tipakur tomtom biibi sa mi tiyotyooto pini, na tiboboobo ta kembei: “Hosana, Hosana!”

✡ 21:9: Mbo 118:26

✡ 21:13: Yesa 56:7

✡ 21:13: Yer 7:11

✡ 21:16: Mbo 8:2

✡ 21:19: Lu 13:6+

✡ 21:21: Mt 17:20

✡ 21:22: Mt 7:7+, 18:19; Yo 14:13+

✡ 21:23: Yo 2:18; Ŋgo 4:7

✡ 21:32: Lu 7:29+

✡ 21:33: Mbo 80:8+; Yesa 5:1+

✡ 21:38: Mt 27:18

✡ 21:39: Ibr 13:12

✡ 21:41: Ŋgo 13:46, 28:28

✡ 21:42: Mbo 118:22+; Ŋgo 4:11; Ro 9:33; 1Pe 2:4+

✡ 21:43-44: Yesa 8:14+; Ro 9:33; 1Pe 2:8

✡ 21:46: Mt 21:26

✡ 22:8: Ŋgo 13:46

✡ 22:11: Tur 3:4+, 19:8

✡ 22:13: Mt 8:12

✡ 22:21: Un 1:27; Ro 13:7; 1Pe 2:17

✡ 22:23: Ŋgo 23:8

✡ 22:24: Lo 25:5

✡ 22:31-32: Kam 3:6

✡ 22:31-32: Kam 3:6; Ŋgo 7:32; Ibr 11:16

✡ 22:37: Lo 6:5

✡ 22:39: Wkp 19:18; Mt 19:19

✡ 22:40: Mt 7:12; Ro 13:10; Ga 5:14

✡ 22:42: Yo 7:42

✡ 22:43: Ŋgo 2:30

✡ 22:44: Mbo 110:1; Ŋgo 2:34+; 1Kor 15:25; Ibr 1:13

✡ 23:3: Mal 2:7+

✡ 23:4: Ŋgo 15:10

✡ 23:5: Kam 13:9; Lo 6:8; Mt 6:1+

✡ 23:6: Mt 6:5; Lu 14:7

✡ 23:11: Mt 20:26; Lu 22:26; Pil 2:5+

✡ 23:12: Lu 14:11, 18:14; 1Pe 5:6; Yems 4:10

✡ 23:16: Mt 15:14

✡ 23:22: Yesa 66:1; Mt 5:34

✡ 23:23-24: Wkp 27:30; Mika 6:8

✡ 23:25: Mk 7:4

✡ 23:26: Mt 15:20; Tit 1:15

✡ 23:27: Ŋgo 23:3

✡ 23:28: Lu 16:15

✡ 23:31: Ŋgo 7:52

✡ 23:33: Mt 3:7

✡ 23:34: Ŋgo 5:40, 22:19; 2Kor 11:24; Ibr 11:36+

✡ 23:35: Un 4:8; Ibr 11:4

✡ 23:37: Ŋgo 7:59

✡ 23:38: 1Kin 9:7+; Yer 12:7, 22:5; Mt 24:15

✡ 23:39: Mbo 118:26

✡ 24:2: Lu 19:44

✡ 24:4: Ep 4:14; 2Tes 2:1+; 1Yo 4:1

✡ 24:5: Ŋgo 5:36+; 1Yo 2:18

✡ 24:7: Tur 6:3+

✡ 24:9: Mt 10:22; Yo 15:18

✡ 24:11: 1Tim 4:1+; 2Pe 2:1; 1Yo 4:1

✡ 24:12: 2Tim 3:1+; Tur 2:4

✡ 24:13: Mt 10:22

✡ 24:14: Mt 10:18, 28:19; Mk 13:10

✡ 24:15: Dan 9:27, 11:31, 12:11

✡ 24:21: Dan 12:1; Yoel 2:2

✡ 24:23: 2Tes 2:1+

✡ 24:24: Lo 13:1+; 2Tes 2:8+; Tur 13:13+

✡ 24:25-26: Lu 17:23+

✡ 24:28: Lu 17:37

✡ 24:29: Ezek 32:7; Yoel 2:10,31; 2Pe 3:10

✡ 24:30: Dan 7:13; 1Tes 4:16+; Tur 1:7

✡ 24:31: Yesa 27:13; 1Kor 15:52; 1Tes 4:16

✡ 24:34: Mt 16:28

✡ 24:35: Mt 5:18

✡ 24:36: Ŋgo 1:7; 1Tes 5:1+

✡ 24:37-39: Un 7:21+; Lu 12:40; 1Pe 3:20; 2Pe 3:6

✡ 24:42: Mt 25:13

✡ 24:43: 1Tes 5:2+; 2Pe 3:10; Tur 16:15

✡ 24:45: 1Kor 4:2

✡ 24:47: Mt 25:21+

✡ 24:50-51: Mt 8:12

✡ 25:1: Tur 19:7; Lu 12:35

✡ 25:11: Lu 13:25+

✡ 25:12: Mt 7:23

✡ 25:13: Mt 24:42

✡ 25:15: Ro 12:6+; 1Kor 12:7+; Ep 4:7-11

✡ 25:21: Mt 24:45+; Lu 16:10; 1Kor 4:2

✡ 25:29: Mt 13:12; Mk 4:25; Lu 8:18

✡ 25:30: Mt 8:12

✡ 25:31: Mt 16:27, 19:28; Tur 20:11+

✡ 25:32: Ezek 34:17; Ro 14:10; 2Kor 5:10

✡ 25:34: Ep 1:4

✡ 25:40: Mt 10:42; Mk 9:41; Ibr 6:10

✡ 25:41: Mt 7:23; Tur 20:10

✡ 25:46: Yo 5:29; Ro 2:7+; Tur 20:15

✡ 26:2: Kam 12:1+; Mt 20:18

✡ 26:7: Lu 7:37+

✡ 26:17: Kam 12:3+, 12:18+

✡ 26:23: Mbo 41:9

✡ 26:26: 1Kor 11:23+

✡ 26:28: Kam 24:8; 1Kor 10:16; Ibr 9:28

✡ 26:29: Tur 21:5

✡ 26:30: Mbo 118:29

✡ 26:31: Sek 13:7; Yo 16:32

✡ 26:32: Mt 28:7,16

✡ 26:34: Mt 26:69+

✡ 26:38: Yo 12:27

* 26:39: Mbooro, ina imender pa Anutu kete malmalŋana kini mi sanaana ka kadoono tabe Yesu ibaada i.

✡ 26:39: Mt 6:10; Ibr 5:7+

✡ 26:41: Mt 6:13; Ro 7:18; Ga 5:17

✡ 26:44: 2Kor 12:8

✡ 26:46: Yo 14:31

✡ 26:52: Un 9:6; Tur 13:10

✡ 26:55: Lu 19:47, 21:37

✡ 26:56: Mbo 88:8; Mt 26:31

✡ 26:60: Kam 20:16; Lo 19:15

✡ 26:61: Yo 2:19+; Ŋgo 6:14

✡ 26:63: Yesa 53:7; Mt 27:12

✡ 26:64: Mbo 110:1; Dan 7:13; Mt 24:30

✡ 26:65: Ŋgo 14:14; Mt 9:3; Yo 10:33

✡ 26:66: Wkp 24:16; Yo 19:7

✡ 26:68: Yesa 50:6, 53:5

✡ 26:75: Mt 26:34

✡ 27:3: Mt 26:14+

✡ 27:9-10: Sek 11:12+

✡ 27:12: Yesa 53:7

✡ 27:18: Yo 11:47+, 12:19

✡ 27:24: Lo 21:6+; Mt 27:4

✡ 27:25: Mt 23:35; Ŋgo 5:28

✡ 27:30: Yesa 50:6

✡ 27:34: Mbo 69:21

✡ 27:35: Mbo 22:18

✡ 27:38: Yesa 53:12

✡ 27:39: Mbo 22:7, 109:25

✡ 27:40: Mt 26:61; Yo 2:19

✡ 27:42: Yo 1:49, 12:13

✡ 27:43: Mbo 22:8

✡ 27:46: Mbo 22:1

✡ 27:48: Mbo 69:21

✡ 27:51: Kam 26:31+; Ibr 6:19+, 10:19+

✡ 27:60: Yesa 53:9

✡ 28:6: Mt 12:40, 16:21

✡ 28:7: Mt 26:32

✡ 28:10: Ibr 2:11

✡ 28:13: Mt 27:64

✡ 28:16: Mt 26:32

✡ 28:18: Dan 7:14; Yo 13:3; Ep 1:20+

✡ 28:19: Mk 16:15+; Ŋgo 1:8, 8:15+

✡ 28:20: Yo 14:23

Markus

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Uruunu ambaiŋana ki Yesu Krisi ta Markus ibeede

1

Yoan, tomtom ki yok kamŋana iurpe zaala pa Yesu Krisi

(Mt 3:1-12; Lu 3:1-18; Yo 1:19-28)

1 Iŋgi aruunu ambaiŋana ki Anutu Lutuunu Yesu Krisi. Uraata kini imaŋga ta kembei.

2 Muŋgu Anutu kwoono Yesaya ibeede ka sua ma iso ta kembei:

Nio ko aŋgo tomtom tasa be iwe kwoŋ.

Mi ni ko imuuŋgu ma iurpe zaala pu.✡

3 Kalŋaana ta iboboobo su lele bilimŋana.

Iso: ‘Kuurpe zaala pa Merere!

Kapazal zaala pini.’✡

4 Sua tana iur ŋonoono se ki Yoan ta ikamam yok pizin tomtom. Pa ni ila pa lele bilimŋana, mi ikamam sua pizin tomtom be titooro lelen mi tikam yok. Naso Anutu ireege sanaana kizin.✡ 5 Mi wal ta boozomen ki lele pakaana ki Yudea, ziŋan zin Yerusalem kan timap ma tilala kini isu yok Yordan. Mi tizzwe sanaana kizin ila kini, mi ni ikamam yok pizin isu tana.

6 Yoan, ni izebzeebi pa mburu ta tiurpe pa kamel rumuunu na, mi ipezekat lwoono pa pus. Mi siizi ta iwe ka kini, mi bigil suruunu ta iwe ka yok. 7 Mi ni ikamam sua pizin tomtom ta kembei: “Tomtom tabe imar kaimer pio i, ni mburaana ilip pio. Tana aŋre ituŋ kembei aŋrao pini risa som kat. Uraata sorokŋana kembei aŋtuundu mi aŋputke kumbu keteene ka wooro, ina tomini, aŋrao aŋkam pini na som.✡ 8 Pa nio aŋkam yok men piom. Mi ni, nako ikam Bubuŋana Potomŋana ma isalakaala yom.”✡

Yoan ikam yok pa Yesu

(Mt 3:13-17; Lu 3:21-22)

9 Yoan ikamam uraata kini, mi Yesu izem kar Nasaret ki Galilea, mi ipa ma ila ipet ki Yoan isu yok Yordan. To Yoan ikam yok pini su tana. 10 Beso Yesu ise pa yok, mi mataana isala na, ire saamba imapaala mi kwoono ikaaga, to Bubuŋana isu kembei mbalmbal mi imbot sala ŋwaana.✡ 11 To tileŋ kalŋaana ta imbot saamba mi isu ma iso ta kembei: “Nu na, nio lutuŋ ŋonoono. Nio leleŋ ambai pu mi leleŋ pu ilip.”✡

Sadan itoombo Yesu

(Mt 4:1-11; Lu 4:1-13)

12 Tona loŋa men mi Bubuŋana imaŋga pa Yesu ma izem yok Yordan, mi ila ipet lele bilimŋana. 13 Ni imbotmbot lele tana pa aigule tomtooru. Mi Sadan ila ma iwedet kini be itomtoombi. Mi ni imbotmbot raama zin buzur saŋsaŋŋan, mi zin aŋela timbesmbeeze pini.✡

Yesu ikam uraata isu Galilea mi iboobo zin naŋgaŋ paŋ

(Mt 4:12-22; Lu 4:14-15, 5:1-11; Yo 1:35-42)

14 Yoan ikamam uraata kini, mi tikiskisi ma tizeebi lela ruumu sanaana. Tona Yesu ila ipet lele pakaana ki Galilea, mi imaŋga be izzoyaryaara uruunu ambaiŋana ki Anutu. 15 Ikamam sua pizin tomtom ta kembei: “Keleŋ! Nol ki Anutu tabe iswe peeze kini ma ipet mat, ta imar igarau kek. Tana kezem mbulu tiom sananŋana, kotooro leleyom, mi kuurla uruunu ambaiŋana!”✡

16 Aigule ta na, Yesu ipiyalyaala pa tai Galilea ka peende ma ila. Mi ire toŋmatiziŋ ru, Simon ma Andreas, tiwaswaaza ma timbotmbot. Pa ziru na, tomtom ye kan. 17 Ire zin, to iso pizin. Iso: “Ai, niomru tina, kamar koto yo. Nio ko aŋpaute yom be kakam zin tomtom.” 18 To loŋa men mi tizem pu kizin, mi tito i ma ziŋan tila.

19 Tiwwa ma tilae ri to, Yesu mataana ila na, ire Zebedi lutuunu bizin ru, Yems ziru tiziini Yoan, timbotmbot se wooŋgo mi tiurpewe pu kizin. 20 Ire zin na, loŋa men mi iboobo zin be timar tito i. Tana ziru tizem taman ziŋan uraata kan kizin pakan ma timbotmbot wooŋgo, mi timar tito Yesu ma ziŋan tila.

Yesu iziiri bubuŋana sananŋana pa tomtom ta

(Lu 4:31-37)

21 Tiwwa ma tila tipet kar Kapenaum. Mi timbot ma ila aigule potomŋana, to Yesu ilela lupŋana muriini mi ikamam sua pizin tomtom. 22 Zin iwal tileŋ sua kini ma kwon itaanda pa. Pa ni ikamam sua kembei ta zin ŋgarŋan ki tutu na som. Izzo katkat sua raama mburaana, kembei tomtom ta zaana pa uraata kini.✡ 23 Lupŋana muriini kizin leleene na, tomtom ta imbotmbot. Ni, bubuŋana sananŋana izeebi. Indeeŋe ta Yesu ikamam sua pizin tomtom na, tomtom tana iboobi ma kalŋaana biibi mi iso: 24 “Aii, Yesu ki Nasaret, nu sombe kam parei piam? Iŋgi mar be pambiriizi yam? Nio aŋkilaalu kek. Nu Anutu tomtom kini potomŋana.”✡

25 Tamen Yesu iŋasaari ma iso: “Hait, mane mi yooto pini!” 26 Tabe bubuŋana sananŋana tina iyelkatkat tomtom tina, mi iyak ma kalŋaana biibi, to iyooto ma ila ne.✡ 27 Zin iwal tana tire mbulu tina ma timorsop pa Anutu mburaana. Mi tiparwwi zin ma tiso: “Wai, mbulu ti, pareiŋana? Iŋgi sua popoŋana ta mburaanaŋana kat. Pa ni iurur sua pizin bubuŋana sananŋan, mi zin tomini tileŋleŋ la kalŋaana.” 28 Tabe loŋa men mi Yesu uruunu irak ma irao pa kar ta boozomen ki lele pakaana ki Galilea.

Yesu iziiri mete pizin wal boozomen

(Mt 8:14-17; Lu 4:38-41)

29 Tiyooto pa lupŋana muriini, to loŋa men mi tila pa ruumu ki Petrus ziru Andreas. Mi Yoan ziru Yems, ta tigaaba zin ma ziŋan tila. 30 Simon rwoono mooribi, ni kuliini ibayou kat ma ikenne. Tabe loŋa men mi tisotaara Yesu pini. 31 To Yesu ila kini ma iteege namaana, mi iwiti ma imaŋga. Tana mete iko pini mi niini ambai mini, to ila ma iurpe kan kini.

32 Rou ma zoŋ isula na, zin iwal tiyyo meteŋan kizin ta boozomen ziŋan zin wal ta bubuŋana sananŋan tizeebe zin na ma tila ki Yesu. 33 Zin kar kan timap ma timar tilup zin su ruumu kwoono. 34 Mi Yesu iurpe tomtom boozomen pa mete matakiŋa ma nin ambai, mi iziiri bubuŋana sananŋan boozomen pizin tomtom tomini. Mi bubuŋana sananŋan na, tikilaali kek. Tana ni ipeteke zin be tiso ka sua pepe.✡

Yesu izzoyaryaara sua isu Galilea

(Lu 4:42-44)

35 Aigule toro mbeŋbeŋŋana na, Yesu imaŋga mi izem kar, mi ila pa lele ta ka tomtom somŋana i bekena itutamen imbot mi isuŋ.✡ 36 Mi Simon ziŋan waene bizin tila be tiru i. 37 Tila ma tindeeŋi, to tiso pini ma tiso: “Wai, nu mar lele ti paso! Iwal biibi ta tirru u a.” 38 Yesu ipekel kwon ma iso: “E-e, pa iŋgi be tala pa kar pakan ta koloulouŋan i, bekena aŋkam sua ki Anutu pizin tomini. Pa nio aŋmar pa uraata ta kembei.” 39 Tana imaŋga mini, mi ipa pa kar ta boozomen ki Galilea ma ila. Mi ikamam Anutu sua kini pizin tomtom lela lupŋana murin kizin, mi izirziiri bubuŋana sananŋan pizin tomtom.

Yesu iurpe tomtom ta mbetmbeete sananŋana ikami

(Mt 8:1-4; Lu 5:12-16)

40 Tomtom ta, ni mbetmbeete sananŋana ikami. Imar ki Yesu mi iŋgun kumbu mbukuunu su kereene uunu, mi itaŋroro i ma iso: “O yae, sombe lelem isaana pio, na nu rao ziiri mete tio ti ma kuliŋ iŋgeeze mini.” 41 Tana Yesu leleene isaana pini, mi iteegi ma iso: “E, nio leleŋ be aŋuulu u. Kulim ambai lak.” 42 Mi loŋa men mi mete tana iko pini ma kuliini iŋgeeze mini. 43-44 To Yesu iur sua mbolŋana pini ta kembei. Iso: “Leŋ kat! Sombe la, na so tomtom sa pa mbulu ti pepe. Kaŋkaŋ ma la, mi pamaala itum pa patoronŋana ka tomtom sa muŋgu. Mi kam patoronŋana pa Anutu mi pakuri pa kulim ta iŋgeeze na, kembei ta tutu ki Mose iso. Naso ipombol zin patoronŋana kan be tiurla tio.”✡ 45 Tamen tomtom tina, ni ito sua ki Yesu som. Ila na, loŋa men mi isoyaara uraata tana uruunu pizin tomtom boozomen ma ila. Tabe Yesu, ni irao ilela kar sa leleene mini som. Ni imbotmbot lele bilimŋana men. Tamen zin karkari tikoŋuru i ma tilala kini.

2

Yesu iurpe tomtom narapeŋana ta

(Mt 9:1-8; Lu 5:17-26)

1 Yesu imbotmbot su lele tina ma aigule pakan ilae, to imiili ma ila mini pa kar Kapenaum. Mi zin wal tileŋ uruunu kembei ni imiili ma imar imbotmbot ruumu kini, 2 to tomtom boozomen timokor lela ruumu kini ma bok ma bok kat. Zin iwal biibi mete. Tabe tipakaala kataama ma zalan som. Yesu ikamam sua ki Anutu pizin, 3-4 mi tomtom paŋ tisiŋ tomtom narapeŋana ta ma timar be Yesu iurpe i. Tamen len zaala sa be tilela na som. Tana tikam narapeŋana tina mi tisala pa ruumu uteene, to tipetepis mi titu i ma isula ma indeeŋe kat Yesu kereene uunu. 5 Yesu ire wal tina urlaŋana kizin imbol kat. Tana iso pa tomtom narapeŋana tina ta kembei: “Tiziŋ, sanaana ku ta aŋreege kek.” ✡

6 Zin ŋgarŋan ki tutu pakan ta timbotmbot tana, tileŋ Yesu sua kini, to lelen iur pini ta kembei: 7 “Ai, to ti iso sua kembeia paso? Iŋga sa ipasaana sua pa Anutu na! Tomtom sa irao be ireege sanaana na som. Anutu itutamen ta irao.” ✡ 8 Mi Yesu, ni iute ŋgar kizin kek. Tana isu mi iso pizin. Iso: 9-10 “Parei ta leleyom iurur mi kakamam ŋgar boozo. Sua taŋgoi ta imarra be aŋso: Aŋso pa tomtom narapeŋana ti be aŋreege sanaana kini, som aŋso pini be burup ma imaŋga, mi ilek mburu kini, mi ipa ma ila? Mi leleŋ be niom kuute kat ta kembei: Tomtom Lutuunu, ni zaana be ireege sanaana kizin tomtom isu toono.” Iso sua tana ma imap, to iso pa tomtom narapeŋana tana ma iso: 11 “Nio aŋso pu: Maŋga, lek mi ku, mi la pa ruumu ku.” ✡ 12 To wal ta boozomen tikor matan pa narapeŋana tina, mi ni imaŋga ma ilek mi kini, mi ila lene. Mi zin iwal ta tire mos tina na, timurur pa Anutu mburaana mi tikam ŋgar boozo pa. Mi tipakur Anutu ma tiso: “Wai, ta muŋgu mi imar na, tere mbulu sa ta kembei pasa zen.” ✡

Yesu iso pa Lebi ma ito i

(Mt 9:9-13; Lu 5:27-32)

13 To Yesu izem kar tina, mi ipiyaala mini pa tai Galilea ka peende. Mi iwal biibi ta tito i mi ziŋan tiwwa ma tila. 14 Iwwa ma ila, mi ire Alpeus lutuunu Lebi, ni tomtom ta iyyo takesŋana i, imbutultul su uraata kini muriini mi ikamam uraata. Yesu ire i, to iso pini. Iso: “Mar to yo.” Tana Lebi imaŋga, mi ito i ma ziŋan tila.

15 Kaimer to Lebi iso pa Yesu ziŋan naŋgaŋ kini be tila tikan kini isu ruumu kini. Mi wal pakan ta tiyyo takesŋan i mi wal sananŋan pakan, ta timar mi ziŋan tikanan kini ma timbotmbot. Pa wal ta kembei na, boozomen ta titoto Yesu. 16 Zin tutu kan pakan ta len ŋgar biibi pa tutu na, tire Yesu ziŋan zin wal ta tiyyo takesŋan i mi wal sananŋan tina tikanan kini ma timbotmbot, to timaŋga na tiso pizin naŋgaŋ kini. Tiso: “Wai, parei ta biibi tiom ziŋan zin wal sananŋan tina tikanan kini la mbata?” ✡ 17 Yesu talŋaana ikam la pa sua tana, to iso pizin ma iso: “Parei, tomtom ta iurpewe zin meteŋan i, ko ila pizin wal ta nin ambaimbaiŋan? Som. Ni ilala be iuulu zin wal meteŋan. Mi nio ta kembena. Aŋmar be aŋboobo wal ndeeŋeŋan na som. Nio aŋmar pizin wal sananŋan.” ✡

Wiŋana pa mbulu ki kini ŋgalsekŋana

(Mt 9:14-15; Lu 5:33-35)

18 Yoan ta ikamam yok pizin tomtom na, naŋgaŋ kini ziŋan naŋgaŋ kizin tutu kan tiŋgalseksek zitun pa kini kanŋana, bekena matan iŋgal kat Anutu. Tana aigule ta na, wal pakan tila ki Yesu mi tiwi i ta kembei. Tiso: “Naŋgaŋ ki Yoan ziŋan naŋgaŋ kizin tutu kan, zin tiŋgalseksek zitun pa kini kanŋana bekena matan iŋgal kat Anutu. Mi uunu parei ta naŋgaŋ ku tina titoto mbulu tana som?” 19 Yesu ipekel kwon ma iso: “Sombe tikam kini biibi pa ula popoŋana sa, inako parei pa wal ta timar pa kini kanŋana na? Ko lelen ipata mi tikan kini som? Som. Ko tikan. Pa tomooto ta iwoolo popoŋana na, ni imbotmbot raama zin, tana lelen ambai. 20 Mi kaimer, ma sombe wal sa timar mi tikam tomtom ula kana tina ma izem zin, tona toroono bizin ko lelen ipata pini, mi tiŋgalsek zitun pa kini kanŋana.”

Zaala muŋguŋana irao igaaba zaala popoŋana na som

(Mt 9:16-17; Lu 5:36-39)

21 Yesu iseeŋge sua kini mini ma iso: “Kawaala muŋguŋana ta imaraaza kek na, ko tesesekaala pa kawaala suruunu ta popoŋana i? Ina som. Kokena kawaala popoŋana suruunu iselul ma iwe musaari, to kawaala muŋguŋana tana imaraaza ma biibi kat. 22 Mi yok baen ta kembena. Ko tiliŋ popoŋana isula baen putuunu muŋguŋana? Inako som tomini. Kokena baen popoŋana iti putuunu muŋguŋana, to imapaala mi baen borok su lene. Som. Baen popoŋana bela isula putuunu popoŋana.” ✡

Yesu ta imborro aigule potomŋana

(Mt 12:1-8; Lu 6:1-5)

23 Indeeŋe aigule potomŋana ta kizin Yuda tabe keten su pa i na, Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tiwwa pa zaala ta ila pa wit lene. Mi naŋgaŋ kini tiwwa ma tila, mi tikewe ŋonon pakan. ✡ 24 Mi tutu kan pakan tire zin, to timaŋga mi tiso pa Yesu ta kembei. Tiso: “Ai re! Iŋgi sa aigule potomŋana tabe ketende su pa i. Naŋgaŋ ku tina tikewe wit ŋonon paso? Pa mbulu ta kembei na, tutu iŋgalsek pa.” ✡ 25-26 Yesu ipekel kalŋan ma iso: “Sua ta iso pa mazwaana ta king Dabit ziŋan wal kini petel zin ma tiru zalan na, niom kapaata som? Sua tana iso ta kembei: Indeeŋe Abiatar iwe biibi kizin patoronŋana kan na, Dabit ilela beeze ki Anutu mi ikan narabu potomŋana ta tiurur la Anutu kereene uunu na. Narabu tana, ka ŋgalsekiŋana. Pa tutu iso zin patoronŋana kan men ta tirao be tikan. Mi som. Dabit ikam ma ikan, mi ikam pizin wal kini ma tikan tomini. Mi ka sua sa som.” ✡

27 To Yesu iposop sua kini mi iso: “Aigule potomŋana tabe ketende isu pa i, ina Anutu iur be iwe pataŋana pizin tomtom som. Ina, ni iur bekena iuulu zin. ✡ 28 Tana aigule potomŋana tabe ketende isu pa i, Tomtom Lutuunu ta imborro.” ✡

3

Yesu iurpe tomtom nama kaamaŋana pa aigule potomŋana

(Mt 12:9-14; Lu 6:6-11)

1 Indeeŋe aigule potomŋana toro tabe keten su pa i na, Yesu ilela lupŋana muriini mini, mi tomtom nama kaamaŋana ta, ni imbotmbot lela lupŋana tana. 2 Mi tutu kan pakan, zin tireudut Yesu, beso ni iurpe tomtom tina pa aigule potomŋana, tonabe iwe le uunu be tiŋgal mataana pa. 3 Tana Yesu iso pa tomtom nama kaamaŋana tina ma iso: “Maŋga mi mender la iwal biibi matan.”

4 Tona iwi zin tutu kan ma iso: “Mbulu pareiŋana ta ito kat aigule potomŋana ka tutu. Takam mbulu ambaiŋana, som takam mbulu sanaŋana? Tu'uulu zin tomtom, som tapasaana zin?” Yesu igiibi sua tina, mi zin len sua sa som. Timaane men. ✡ 5 Tona igeede zin raama keteene malmal. Mi tamen leleene ipata pizin tomini. Paso ŋgar kizin imbol kat. Irao titooro zin na som. To iso pa tomtom nama kaamaŋana tina ma iso: “Swooro nomom.” Beso iswooro namaana na ambai. 6 Tabe zin tutu kan tana timaŋga ma tizem lupŋana muriini, mi tila ma ziŋan zin wal ta tilae ki Erot na, tilup zin mi timbuuru Yesu kana be tipuni ma imeete. ✡

Iwal biibi tito Yesu

(Mt 12:15-16; Lu 6:17-19)

7 To Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tizem lele tina, mi tisula pa tai Galilea. Mi iwal biibi ki Galilea, ta tito zin ma ziŋan tila. 8 Mi zin wal ta Yudea kan, Yerusalem kan, Idumea kan, mi zin wal pakan ta timbot Yordan pakaana mbaaga, mi lele pakaana ki kar Tiro mi Sidon na tomini, zin tileŋ Yesu uruunu pa uraata bibip ta ni ikamam ma iwedet na, to timap ma tila be tire i. 9 Yesu ire zin wal biibi tana, to iso pizin naŋgaŋ kini be tire le wooŋgo sa be ise. Kokena iwal biibi tisala pini. 10 Pa ni iurpe zin meteŋan boozo ma nin ambai kek. Tana wal meteŋan boozomen tizorzooro ma tipusuksuk zin tomtom be tila tigarau i mi titeegi.

11 Mi zin bubuŋana sananŋan tire i na, titoptop su kumbuunu uunu, mi kalŋan izalla ma tiso: “O biibi, nu Anutu Lutuunu tau!” ✡ 12 Tamen Yesu iŋasaara zin mi ipeteke zin be tiswe i pizin tomtom pepe.

Yesu ipeikat naŋgaŋ laamuru mi ru ma tiwe lene

(Mt 10:1-4; Lu 6:12-16)

13 Kaimer to Yesu iwwa ma isala abal ta, mi iboobo tomtom pakan ta ni leleene iur pizin na, ma tila kini. 14-15 To ipeikat tomtom laamuru mi ru be tigaabi ma ziŋan tiwwa, mibe iŋgo zin ma tila tisoyaara Anutu sua kini. Mi ikam len mburan be tiziiri bubuŋana sananŋan pizin tomtom.

16 Zin laamuru mi ru ta ni iur zin pa uraata na, zan ta kembei: Simon (ni, Yesu ipaata zaana toro be Petrus), 17 Yems ziru tiziini Yoan (wal ru tina, Zebedi lutuunu bizin. Mi zan toro tipaata tisombe Boanerges. Zaana tana ka uunu ta kembei: ‘Lolo lutuunu bizin’.) ✡ 18 To Andreas, Pilip, Batolomai, Matai, Tomas mi Yems toro, ta Alpai lutuunu i, Tadeus, Simon (ni igabgaaba zin wal ta tisombe tikam malmal pa Rom mi tiziiri zin na), 19 mi Yudas Iskariot ta kaimer iur Yesu ila ka koi bizin naman.

Tiso Yesu ikam Sadan mburaana

(Mt 12:22-32; Lu 11:14-23, 12:10)

20 Tona Yesu ila ma ilela ruumu ta. Mi wal boozo ta tila timokor la kini mini. Tabe ziŋan naŋgaŋ kini tirao be keten su mi tikan kan kini na som. ✡ 21 Mi indeeŋe Yesu tiziini bizin tileŋ uruunu, to tila be tikiskisi. Pa tiso ko ŋgar kini ikankaana. ✡

22 Mi zin ŋgarŋan pakan ki tutu ta timbot Yerusalem mi timar na, tiŋgal sua pini ta kembei. Tiso: “Belsebul, biibi kizin bubuŋana sananŋan ta izeebi mi ipombolmboli, tanata ni le mburaana be iziiri zin bubuŋana sananŋan.” ✡

23 To Yesu iboobo zin ma timar kini, mi ikam sua tooroŋana ti pizin. Iso: “Lak, ko Sadan iur koi pa itunu wal kini mi iziiri zin? 24 Parei, lele sa, sombe ka tomtom bizin tibalak zitun mi tiparkam malmal pizin, ko timbot ambai? Som. 25 Mi sombe ruumu sa ka tomtom bizin tiparwe kan koi mi tiporrou, ko ruumu tana irao be imbot? Som. 26 Tana Sadan ta kembena. Sombe iur koi pa itunu mi wal kini mi tiparkamam malmal pizin, inako zaana mi mburaana imap.

27 “Parei, ko tomtom sa irao be ilela sorok ruumu ki tomtom ta ni mburaana biibi na, mi iyo mburu kini? Som. Bela ipun ruumu katuunu ma mburaana imap mi ipo namaana mi kumbuunu, tonabe iyo koroŋ kini ta boozomen. ✡ 28 Nio aŋso kat piom ta kembei: Sanaana ta boozomen kizin tomtom, mi sua sananŋan boozomen ta tiwirri pa Anutu, inako Anutu irao ireege pizin. 29 Tamen sua sananŋana ta so tipiri pa Bubuŋana Potomŋana, inako Anutu ireege pizin na som. Som ma som kat. Ko imbotmbot ma alok.” ✡

30 Yesu iso sua tana pizin paso, zin tisombe bubuŋana sananŋana ta izeebi.

Yesu naana mi toŋmatiziŋ kini

(Mt 12:46-50; Lu 8:19-21)

31 Tona Yesu naana mi tiziini bizin timar ma timbot mat, mi tiso lela pini be ipet ma zin tire i. 32 Tana Yesu imbotmbot lela iwal biibi lelen, mi sua ikami ta kembei: “Ai, nom ma tizim bizin ta timar timbotmbot mat a. Tiso tire u.” 33 Tamen Yesu ipekel kwon ma iso: “Anaŋ ma tiziŋ bizin ziŋoi?” 34 Tona mataana ikam zin wal ta tiliu i, mi iso ta kembei: “Kere. Wal ti ta nio anaŋ ma tiziŋ bizin. 35 Pa wal ta so tileŋleŋ la sua ki Anutu mi titoto, ina zin ta ko tiwe nio anaŋ mi tiziŋ mi luŋri bizin.” ✡

4

Sua tooroŋana pa kini iweniwen tiyaaraŋana

(Mt 13:1-9; Lu 8:4-8)

1 To Yesu ipera pa tai Galilea ka peende, mi imaŋga mini be ikam sua ki Anutu pizin tomtom. Mi iwal biibi ta timokor la kini. Tana iru zalaana ma som, to ilu i se wooŋgo ma mbuleene isu, mi tipusuki ma iperae ŋana ri. Mi iwal biibi tana timaramraama su peende mi tiur talŋan pa sua kini. 2 Mi Yesu ipaute zin pa koroŋ boozomen ila sua tooroŋan. Ni iso pizin ta kembei: 3 “Kuŋgun talŋoyom mi keleŋ. Lwoono ta na, tomtom ta, ni ikam kini iweniwen, mi ila mokleene kini be itiyaara. 4 Itiyaryaara ma ila na, pakan titoptop su zaala keteene. Mi man timar ma tire su pa, to tiŋa kan ma tila. 5 Mi pakan na, titoptop su toono ta raŋ biibi imbot meleebe na. Tana tisula kat toono leleene som, mi karau men mi tindomdom. 6 Beso zoŋ ise ma mataana kat, to run imelle ma timetmeete. Paso, uranuran isula kat toono leleene som. 7 Mi pakan na, titoptop su toono pakaana ta worwooro matanmatanŋan tindomdom pa i. Beso worwooro tindom na, tikaukau kini tana ma isaana. Tabe kini iweniwen tana tipiyooto ŋonoono som. 8 Mi pakan na, titoptop su toono pakaana ta ambaiŋana. Tana tise to, titum ambai ma tipiyooto ŋonoono. Kiini pakan tipiyooto ŋonon boozo, pakan boozo kat, mi pakan boozo ma ilip.”

9 Yesu iso sua tana ma imap, to ipombol ta kembei: “Niom so talŋoyom, na keleŋ sua ti mi kakam ŋgar pa.”

Uunu ta Yesu ikamam sua ila sua tooroŋan

(Mt 13:10-17; Lu 8:9-10)

10 Kaimer ma zin iwal biibi tila len mana, Yesu ziŋan naŋgaŋ kini laamuru mi ru mi wal pakan, zin men timbotmbot. To zin tiwi i pa sua kini tooroŋaŋan. 11 Mi ni iso pizin ma iso: “Peeze ki Anutu na, ka ŋgar turkeŋana. Mi iŋgi Anutu isombe ipeeze ŋgar tana ma imbot mat piom. Mi zin wal ta timbot lela peeze ki Anutu leleene som na, tileŋleŋ sua kini ila sua tooroŋan men.

12 Kokena titooro lelen mi Anutu ireege sanaana kizin.

Tanata tirre pa matan, tamen tikilaala som.

Mi talŋan ileŋleŋ, tamen tikam ŋgar pa ka uunu som.”✡

Yesu ipeeze sua ta ni itooro pa kini iweniwen tiyaaraŋana

(Mt 13:18-23; Lu 8:11-15)

13 To Yesu iwi zin ma iso: “Niom sombe kakankaana pa sua ti ka uunu, inako kikilaala sua tooroŋan pakan kan un be parei? 14 Kini iweniwen ta tomtom tana itiyaryaara, ina Anutu sua kini.✡ 15 Kini iweniwen ta titoptop su zaala keteene na, ina ise kizin wal ta tileŋ sua ki Anutu, mi karau men Sadan imar mi itatke sua tana pizin. 16 Mi kini iweniwen pakan ta titoptop su toono ta raŋ biibi imbot meleebe na, ina ise kizin wal ta tileŋ sua ki Anutu, mi loŋa men tikan la mi menmeen zin pa. 17 Tamen sua tina isula kat lelen som. Tana tiurla mazwaana rimen, mi sombe pataŋana sa indeeŋe zin, som wal pakan tiseeze matan pa uunu tau titoto sua ki Anutu, to karau men mi tizem urlaŋana kizin. 18 Mi kini iweniwen ta titoptop su toono pakaana ta worwooro matanmatanŋan tindomdom pa i, ina ise kizin wal ta tileŋ Anutu sua kini. 19 Tamen tikam ŋgar biibi mete pa pataŋana ta izze kizin i, mi koroŋ matakiŋa ki toono ipalpaala matan, ma lelen ilip pa koroŋ pakan. Tabe koroŋ soroksorok tina ikaukau zin, ma urlaŋana kizin ipiyooto ŋonoono ambaiŋana sa som.✡ 20 Mi toono pakaana ambaiŋana ta kini iweniwen pakan titoptop su pa na, ina ise kizin wal ta tileŋ Anutu sua kini, mi tikam ma imbol pizin. Tabe urlaŋana kizin ipiyooto ka ŋonoono. Pakan tipiyooto uraata ambaimbaiŋan boozo, pakan boozo kat, mi pakan boozo ma ilip.”✡

Sua tooroŋana pa lam

(Lu 8:16-18)

21 Yesu iso mini ma iso: “Parei? Sombe tutun lam sa, ko tuur lela mbalia kopo mbarmaana, som tukutunkaala pa timbiiri? Som. Iti tuurur se kor.✡ 22 Tana koroŋ turkeŋan, inako kaimer tiswe ma ipet mat. Mi koroŋ zukŋan, inako kaimer tipeeze ma borok su.✡ 23 Niom so talŋoyom, na keleŋ sua tio ti mi kakam ŋgar pa.”

24 Mi Yesu iso pizin mini ma iso: “Sua ta niom keleŋleŋ i, na kakam kat ŋgar pa. Pa mbulu pareiŋana ta so kakam pa sua tana, inako kere ka pekelŋana, mi ko ilip.✡ 25 Pa tomtom ta so ikam ŋgar pa sua ki Anutu, mi ikam ka uraata, inako Anutu ikam le ŋgar pakan ma isala ki. Tamen ni ta ikam ŋgar pa som, mi ikam ka uraata som na, ŋgar kini musaari tina, Anutu kola itatke pini.”✡

Yesu itooro sua pa kini iweene ta indom ma ise

26 Yesu iso mini ma iso: “Peeze ki Anutu na, ka mbulu kembei ta tomtom ta. Ni ikam kini iweniwen ma itiyaryaara isu mokleene. 27-28 Itiyaara makiŋ, to imbotmbot mi iurur mataana pa toono be ikam ma kini indom ma ise mi ipiyooto ŋonoono. Tana ni ikenne pa mbeŋ, mi iloulou pa aigule, mi toono itunu iputum kini tina. Mi mbulu tabe kini itum pa i, ina ni iute som. Loŋa men mi ber ma ise, to iur kiini ma isala, iur ruunu, to ŋonoono.✡ 29 Mi sombe ŋonoono irao pa kanŋana mi mai ka nol ipet, na katuunu ko iŋgo zin uraata kan ramaki buza ma tila tiyembut, mi tiyo ma tila ruumu kini.”✡

Yesu itooro sua pa zeere mastet

(Mt 13:31-34; Lu 13:18-19)

30 Yesu ikam sua tooroŋana mini mi iso ta kembei: “Peeze ki Anutu na, ka mbulu pareiŋana? Ko aŋso se ki sokorei, to kakam ŋgar pa? 31 Ina kembei ta mastet iweene. Koroŋ tina na, somto kat pa koroŋ iweniwen ta boozomen isu toono ti. 32 Tamen sombe tapaaza sula toono, na indom ma ise, mi isala ma ilip pa zin zeere pakan ma iwe kembei ta ke i. Mi iur namannaman bibip ma iur narenren pizin man tabe tipo len ŋgini sala.”✡

33 Tana Yesu ikam sua ki Anutu ila sua tooroŋan boozomen ta kembei. Pa isombe ikam sua ta irao pa ŋgar kizin bekena tileŋ mi tikam ŋgar pa. 34 Tana iwal biibi na, ni ikamam sua tooroŋan men pizin. Mi sombe ziŋan naŋgaŋ kini men timbotmbot, tona iwesweeze sua uunu ta boozomen pizin.

Yesu ipunmeete miiri ma duubu

(Mt 8:23-27; Lu 8:22-25)

35 Timbotmbot ma rou, to Yesu iso pizin naŋgaŋ kini ma iso: “Ayo, tamaŋga mi takam wooŋgo ma talae mbaaga.” 36 Tana tizem zin iwal biibi tina ma timbotmbot, mi naŋgaŋ kini tiyo zin se wooŋgo ta Yesu imbotmbot sala na, ma tila. Mi wooŋgo pakan tomini tigaaba zin ma ziŋan tila. 37 Tila lukutuunu, to miiri ipol ma mburaana, mi ipei duubu ma ise. Tabe ikam ma lele isaana kat, mi tai borokborok sula wooŋgo leleene mabe wooŋgo imon. 38 Mi Yesu, ni iur uteene se kiliigi mi ikenne ta wooŋgo mbuleene a. Tana naŋgaŋ kini tipai i mi tiso: “Wae, mos katuunu, re iti! Iŋgi be tomon i!”

39 To Yesu imaŋga mi iŋasaara miiri. Mi iso pa duubu: “Hai! Ur nim. Pol mini pepe!” Tona miiri imap mi taun biibi isu. 40 To Yesu iso pizin naŋgaŋ kini ma iso: “Komoto sorok paso? Urlaŋana tiom imbol zen?” 41 To motoŋana biibi ikam zin ma tikam ŋgar boozo. Mi tiparso sua pizin ma tiso: “Wai, to ti ni pareiŋana, ta miiri ma duubu tomini tileŋleŋ la kalŋaana?”✡

5

Yesu iziiri bubuŋana sananŋan pa tomtom ta

(Mt 8:28-34; Lu 8:26-39)

1 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tila tipet lele pakaana kizin Gerasa, ta imbot la tai pakaana mbaaga na. 2-3 Yesu izem wooŋgo mi ilu i su peende na, tomtom ta ikoŋuru i ma imar. Tomtom tana bubuŋana sananŋana ikami ma imbotmbot lela raŋ sumbunsumbun ta tiurur zin wal meeteŋan lela i. Mi tomtom tirao be tikiskisi mi tipo i na som. 4 Pa titomtoombo be tipo kumbuunu ma namaana pa re mi sen na, ni iyatutut zin mi iko ma ila ne. Tana tomtom tirao be tiyaraami na som. Pa ni mburaana ilip kat. 5 Ni ra, ikennekaala mataana som. Mbeŋ ma aigule na, iwwa le sorok pa su, mi imbotmbot ta zin meeteŋan murin ma iyakyak mi itartaara itunu pa pat.

6 Ni imbot molo mi mataana ila na ire Yesu. To iloondo ma ila itop su kereene uunu. 7-8 Tona Yesu iso pa bubuŋana sananŋana tana be iyooto pa tomtom tana. Tabe ni iboobo se pini ma iso: “Aii, Yesu, Anutu kor kana Lutuunu, iŋgi ko kam parei pio? Nio aŋtaŋroro u pa Anutu zaana, seeze motoŋ pepe!” ✡ 9 To Yesu iwi i. Iso: “Ai, nu zom asiŋ?” Mi ni ipekel ma iso: “Nio zoŋ Legion. * Pa niam ta iwal kat.”

10 To bubuŋana sananŋana tina itaŋroro i be iziiri zin pa lele tana pepe. 11 Lele tana na, ŋge uunu biibi kat ta tikanan sala abal zilŋaana ma timbotmbot. 12 Tana bubuŋana sananŋan tina tiso pini ma tiso: “A, yok piam ma amla amloondo pizin ŋge tiŋga.”

13 Ni iyok pizin, tona tiyooto pa tomtom tana mi tila tiru pizin ŋge. Ŋge uunu tana biibi kat, kembei munŋaana ru (2,000) ma iŋgi. To zin ŋge tana tiko, mi tiparkamtoto zin ma tila pa yok tatiliuŋana kezeene, to tizirir pa dogo ma tisula, mi tiwin katkat yok ma timetmeete lup.

14-15 Zin tomtom ta timborro ŋge ŋan i, tire mbulu tina, to tiko ma tila mi tizzo uruunu pizin tomtom ta boozomen ma irao kar ma ila. Tabe tomtom timeke ma tila be tire kat mbulu ta ipet na. Tipet ki Yesu na, tire tomtom ta muŋgu bubuŋana sananŋan boozomen tizeebi na, ŋgar kini ambai mini, mi iurpe ruŋguunu ma ambai, mi imbutultul ma imbotmbot. Wal tana tire i na, motoŋana biibi ikam zin. 16 Mi zin wal tau timbotmbot ma tire kat mbulu ta Yesu ikam pa tomtom tina mi zin ŋge na, tipit mbol pa ma iwal tileŋ. 17 Tona iwal tana timaŋga mi timaŋmaŋ Yesu be izem lele kizin, mi ila pa lele pakaana toro sa. 18 Tana Yesu ila ma ise wooŋgo mini. Beso ila na, tomtom tana ikam biluuŋu be ziŋan tila. 19 Tamen Yesu iyok pini som, mi iso pini ta kembei. Iso: “Miili ma la kar ku, mi so zin toŋmatiziŋ ku pa mbulu ta Anutu ikam pu na. Pa ni imuŋai u mi ikam uraata biibi pu.” 20 Tana tomtom tina ila, mi isoyaara sua pa uraata biibi ta Yesu ikam pini na isu kar ta boozomen ta imbot lele pakaana ki Dekapolis na. Mi wal boozomen ta tileŋ sua kini na, timurur pa Anutu mburaana. Tikam ŋgar pa ma tirao som.

Yesu iurpe moori ta, mi ipei Yairus lutuunu moori ma imaŋga mini

(Mt 9:18-26; Lu 8:40-56)

21 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tikam wooŋgo, mi timiili ma timar mini pa tai pakaana mbaagi, to zin iwal biibi timar ma timokor la kini su peende, mi ziŋan timbotmbot. 22 Mi mboroŋan ta ki lupŋana muriini, zaana Yairus, ni ila ipet ki Yesu, mi itop su kumbuunu uunu, 23 to itaŋroro i ma iso: “O biibi, lutuŋ moori ra, mete biibi ikami mabe imeete. Mar ruumu tio ma nomom isalakaali, bekena niini ambai mini. Kokena imeete.”

24 Tana Yesu imaŋga mi ziru tipa ma tila. Mi iwal biibi ta tikuuti mi tiparzalla pizin ma ziŋan tila. 25 Tiwwa ma tila na, tindeeŋe moori ta. Ni, mete kizin moori ikami ma ikisi pa ndaama laamuru mi ru kek. 26 Ni ilala kizin tomtom ta tiurpewe zin meteŋan i, mi ire yoyouŋana biibi ila naman, mi ipasaana koroŋ kini ta boozomen pizin bekena tiuuli. Tamen tikam, na som. Mete kini tana ipasaani mabe isaana kat. 27 Moori tana ileŋ Yesu uruunu kek. Tana itokelkeeli ma ila be iteege mburu kini. 28 Pa ikam ŋgar ta kembei: “Oo, sombe aŋteege lae pa mburu kini koroŋŋana risa, to mete tio imap.”

29 Beso iteegi na, iyamaana itunu kembei mete kini imap ma niini ambai. 30 Mi indeeŋe tana, Yesu iyamaana itunu kembei mburaana ri izemi. Tana mataana imiili pizin iwal biibi tana mi iwi zin. Iso: “Asiŋ ta iteege mburu tio?” ✡ 31 Mi naŋgaŋ kini tipekel kwoono ma tiso: “Nu wi paso? Zin iwal biibi ta tizalla piti i, motom ma re zin som?” 32 Tamen Yesu mata rru tomtom ta iteegi na. 33 Beso moori tina iyamaana itunu kembei mete kini imap na, motoŋana ikami mi kete kutkut. To ikoŋuru Yesu ma ila itop su kereene uunu, mi iswe mbulu ta ipet pini na. 34 Tana Yesu iso pini. Iso: “O luŋri, urlaŋana ku ta iuulu u ma nim ambai. La raama lelem ambai. Pa pataŋana ku ta imap kat.” ✡

35 Yesu izzo sua pa moori tina ma imbotmbot, mi wal ta timbot Yairus ruumu kini na, tikam lutuunu moori uruunu ma timar, mi tiso lae pa Yairus. Tiso: “Ou kolman, segeede sorok tomtom biibi tana ma ila ruumu ku pepe. Pa lutum moori ipas kek.” 36 Tamen Yesu ileŋ sua ta tiso pa Yairus na, iso pini ta kembei: “Moto pepe. Kis urlaŋana ku. Pa nio aŋbotmbot.” 37 To iso pizin iwal biibi be timbot, mi ikam Petrus ziru Yems mi tiziini Yoan men ma ziŋan tila. 38 Tiwwa ma tila tipet ruumu ki Yairus. Mi Yesu ileŋ tiŋiizi biibi izalla, mi ire zin wal tizzu ma tizze, 39 to ilela ruumu leleene mi iso pizin. Iso: “Parei ta kataŋtaŋ ma koyo orooro biibi ma kembei? Morri tana, ni imeete som. Iŋga sa ikeene na.” 40 Zin tileŋ sua kini tana na, tiseeŋge pini. Tana iziiri zin ma tiyooto lup. To ikam morri tana tamaana ma naana, mi naŋgaŋ kini tel tina, mi ziŋan tilela ruumu leleene ta morri ikenne pa na. 41 To Yesu iteege su pa namaana mi iso: “Talita kum!” (Sua ti ka uunu ta kembei: ‘Morri, nio aŋso pu: maŋga!’) ✡ 42 To ni burup ma imaŋga mi iwwa pataaŋa. Morri tina, ka ndaama laamuru mi ru. Zin wal ta tire mos tina na, tiŋa naman. Paso, tikam ŋgar pa ma tirao som. ✡ 43 Mi Yesu iŋgalsek pizin be tiso uruunu pa tomtom sa pepe. Tona iso pa tamaana ma naana be tikam lutun moori ka kini ma ikan.

6

Zin Nasaret kan tiurla ki Yesu som mi tirepiili i

(Mt 13:53-58; Lu 4:16-30)

1 Yesu izem lele tana, mi imiili ma ila pa itunu kar kini. Mi naŋgaŋ kini tito i ma ziŋan tila. 2 Indeeŋe aigule potomŋana tabe keten su pa i na, Yesu ilela lupŋana muriini mi ikamam sua ki Anutu pizin tomtom. Mi wal boozomen ta tileŋ sua kini na, timurur pa ŋgar kini ma tiso: “Wai, to tiŋgi ikam mbulu boozomen tiŋgi be parei? Asiŋ ipaute i, ta le ŋgar biibi ta kembei? Mi parei ta ni irao ikam mos bibip ta kembei? ✡ 3 Ni kar toro sa bekena takankaana pini? To ti, ni tomtom ki iwwo ruumu tau. Naana Maria, mi tiziini bizin Yems, Yose, Yudas, mi Simion, ziŋan lunuri bizin, ta niamŋan ambotmbot i.” Tana tirepiili i mi tiurla kini som. ✡ 4 Tabe Yesu iso pizin ma iso: “Anutu kwoono sa, sombe ikam uraata su itunu kar kini, nako wal kini mi toŋmatiziŋ kini matan pasomi. Mi sombe ila lele toro, nako len ŋger pini mi tiwit uruunu.” ✡

5 Tana Yesu irao be itooro mos biibi sa isu tana na som. Tamen namaana isalakaala zin meteŋan tataŋa ma nin ambai. 6 Mi ikam ŋgar boozo pa zin wal kini. Parei ta tiurla kini som?

Yesu iŋgo naŋgaŋ kini laamuru mi ru ma tila pa uraata

(Mt 10:5-15; Lu 9:1-6)

Tona Yesu imaŋga ma izem kar kini, mi iwwa pa kar ta boozomen mi ikamam Anutu sua kini pizin tomtom. 7 Mi ilup naŋgaŋ kini laamuru mi ru, mi iur zin se ruŋa pa uraata, be tila ma tiziiri bubuŋana sananŋan. 8-9 Mi iur sua pizin be tila na, tipa raama mburu boozo pepe. Irao tikam kini pepe, pelpeele pepe, pat pepe, mi mburu keeneŋana pepe. Tiur kumbun keteene mi titeege len tete men be tipa pa. Ina irao. 10 Mi iso pizin ta kembei. Iso: “Niom sombe kala pa kar sa, mi tikam yom ma tiur yom pa ruumu tasa, na kombotmbot ruumu tina men ma irao kezem kar tana. 11 Mi sombe kar sa tileŋ yom som, mi titit yom, na kitirke ululu kizin pa kumbuyom ma isu lene, mi kezem zin ma kala leyom. Naso iwe kilalan pizin pa sanaana kizin.” ✡

12 Tana naŋgaŋ kini tila mi tizzoyaryaara sua pizin tomtom boozomen be tizem sanaana kizin mi titooro lelen. 13 Mi tizirziiri bubuŋana sananŋan boozomen pizin tomtom, mi tizulzuulu ŋgere ise zin meteŋan kulin, mi tiurpewe zin ma nin ambai. ✡

Yoan ta yok kamŋana ka tomtom na imeete

(Mt 14:1-12; Lu 9:7-9)

14 Yesu uruunu ila ma irao lele ta boozomen kek. Tabe king Erot, ni ileŋ uruunu tomini. Pa tomtom pakan tiso ta kembei: “Iŋga ko Yoan som? Tomtom ta muŋgu ikamam yok pizin iwal, mi imeete ma ila, ta iŋga burup ma imaŋga mini a. Tanata le mburaana biibi kat.” ✡ 15 Mi pakan tiso: “Soom. Iŋga Anutu kwoono Ilia ta imiili ma imar mini a.” Mi pakan tiso: “E-e. Iŋga ko Anutu kwoono toro sa, raraate kembei ta Anutu kwoono bizin ta muŋgu tikamam uraata na.” ✡

16 Mi Erot ileŋ Yesu uruunu na, iso: “Iŋga ko Yoan tau. Tomtom ta aŋpuni ma imeete, ta imaŋga mini ma imbotmbot a.” 17-20 Ni iso ta kembei paso, ikam ŋgar pa mbulu ta muŋgu ikam pa Yoan na. Mbulu ta kembei: Muŋgu Erot iwoolo kana toono Pilip kusiini, zaana Erodias. Tana Yoan ila ki Erot, mi iyaambi ma iso pini ta kembei. Iso: “Mbulu ta kam pa tom Pilip kusiini, ina nu molo pa tutu.” ✡

Sua tana ikam ma Erodias keteene malmal pa Yoan. Tana iru zaala be ipuni ma imeete. Tamen itoombo ma som. Paso, Erot ire Yoan kembei ni tomtom ndeeŋeŋana mi tomtom potomŋana ki Anutu. Tana imoto i, mi ipeteke waene be ipasaani pepe. Mi iso ma tikam Yoan ma tila tipo i, mi tiuri lela ruumu sanaana ma imbotmbot. Yoan imbotmbot lela ruumu sanaana leleene, mi ikamam sua pa Erot. Mi indeeŋe ta Erot ileŋleŋ sua kini na, dadaru ikamami pa. Tamen ni leleene be ileŋleŋ men.

21 Timbot ma kaimer to zaala ipet pa Erodias be ipun Yoan. Indeeŋe Erot mbeŋ kini na, ni ikam kini biibi, mi ilup zin wal ta timuŋmuuŋgu pa uraata kini na, raama zin bibip kizin malmal kan mi zin peeze kan ki Galilea be ziŋan tikan kini mi menmeen zin. 22 To Erodias lutuunu moori ilela ruumu leleene, mi irak su keren uunu ma ambai kat. Tabe ipas Erot ziŋan zin wal tina keten. Tana Erot isu mi iso: “Wai, sokorei sa ta nu sombe wi yo pa, na nio ko aŋkam pu!” 23 To ipombol sua kini ma imbol kat. Iso: “Ŋonoono kat, sokorei sa ta nu sombe wi yo pa, na nio ko aŋkam pu men tau. Sombe lelem be aŋpeete koroŋ tio ta boozomen, ramaki toono taiŋgi ta aŋborro na, ma pakaana iwe lem, nako aŋkam ta kembei!”

24 Erot iso sua tana, to morri tina iyooto ma ila, mi iwi naana. Iso: “Parei, ko aŋwi pa leŋ sokorei?” Naana ipekel kalŋaana ma iso: “Wi pa Yoan ta yok kamŋana ka tomtom na, uteene.” 25 Tana ni iloondo ma ila ki Erot mini mi iso: “Nio leleŋ be yembut Yoan ta yok kamŋana ka tomtom na ŋgureene ta buri, mi uteene isula timbiiri, mi kam pio.”

26 King Erot ileŋ sua tina na, leleene ipata biibi kat. Tamen irao be itit kalŋaana na som. Pa ipombol sua ma iso ŋonoono kat isu wal biibi tina keren uunu ma tileŋ kek. 27-28 Tana loŋa men mi iŋgo menderŋana kini ta ma ila pa ruumu sanaana, be iyembut Yoan ŋgureene mi ikam uteene ma imar. Menderŋana tana ila ma iyembut Yoan ŋgureene makiŋ, to ikam uteene mi iur sula timbiiri, mi ikam ma imar, mi iur la ki morri tina. To ni ikam ma ila ki naana.

29 Indeeŋe naŋgaŋ ki Yoan tileŋ Yoan uruunu na, tila ma tikam putuunu, mi tila titwi i lela raŋ sumbuunu.

Yesu iputu tomtom munŋaana lamata (5,000)

(2Kin 4:42-44; Mt 14:13-21; Lu 9:10-17; Yo 6:1-14)

30 Kaimer to Yesu ŋgoŋana kini timiili ma ziŋan Yesu tilup mini, mi tisotaari pa uraata mi sua boozomen ta tikam pizin tomtom na. ✡ 31 Mi iwal biibi timarmar ma tilala. Tabe Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tirao be keten su ma tikan kan kini na som. Tana Yesu iso pizin ta kembei: “O naŋgaŋ tio, kamaŋga ma tala lele bilimŋana sa bekena iti men tombotmbot mi ketende su ri.” ✡ 32 Tana tila ma tise wooŋgo ta, mi tisombe zin men tila len toono pakaana sa ta ka tomtom somŋana. 33 Tamen wooŋgo ikowo ma ila, mi iwal tire la pizin mi tikilaala zin. To tiloondo pa peende ma tikonzaala zin mi timuuŋgu ma tila tizza zin.

34 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini sor lela peende na, ire zin iwal biibi tana ma leleene isaana pizin. Pa ire zin kembei sipsip ta len mboroŋan sa som mi timbot sorok. Tabe imaŋga mi ikam sua ki Anutu pizin mi ipaute zin pa koroŋ boozo. ✡ 35 Timbotmbot ma lele be rorou, to naŋgaŋ kini tila kini mi tiso pini. Tiso: “Lak, iŋgi rou kek mi tombot lele ta ka kini somŋana i. 36 Tana so pizin wal be tila pa kar ta koloulouŋan i ma tiŋgiimi kan kini.”

37 Yesu ipekel kwon ma iso: “Soom. Niom ituyom kakam kan kini ma tikan.” Mi zin tipekel kwoono ma tiso: “Wai, mi niam leyam pat denari 200 sa be amgiimi iwal biibi ti kan kini? Wal ti sorok?” ✡ 38 Mi Yesu iso pizin ma iso: “Kala kere. Koyom narabu piizi ta imbotmbot?” Tana tila tire, to timiili ma timar, mi tisotaari ta kembei: “Iŋgi ye luluunu tamen, mi narabu lamata ti.” 39 To Yesu iur sua pizin naŋgaŋ kini be tila mi tiso zin iwal biibi tana be mbulen isu mbutmbuutu mi timbot la utumbuunu. 40 Tana zin mbulen su mi timbot la utumbuunu. Uunu pakan na, tomtom kembei tomto lamata, mi uunu pakan na, tomtom kembei tomtooru laamuru.

41 Tona Yesu ikam narabu zaraaba lamata mi ye luluunu ta tana, mi mataana isala kor mi isuŋ pa. To itete narabu mi izarra la kizin naŋgaŋ kini, mi tila ma tirai pizin tomtom. Mi ye ru tina tomini, ina ni iyapalpaala mi izarra la kizin, mi zin tila tirai pizin tomtom ta boozomen. 42 Mi tomtom boozomen tina tikan ma kopon isaana. 43 Mi narabu mi ye surunsurun ta imbotmbot na, naŋgaŋ kini tiyogeege sula kiri laamuru mi ru ma bokbok. 44 Wal ta tikan narabu tana na, tinin zin tomooto men ma tirao kembei munŋaana lamata (5,000).

Yesu ipa se tai

(Mt 14:22-33; Yo 6:15-21)

45 To loŋa men mi Yesu iur sua pizin naŋgaŋ kini be tise wooŋgo mi timuuŋgu ma tila pa kar Betsaida ta imbot tai pakaana mbaaga na. Mi ni itunu imbot ma iur zin iwal biibi ma tila len lup. 46 Tona imiili na isala pa abal ta be imbot mi isuŋ. ✡ 47 Mbeŋ na, wooŋgo ila ma ipeete tai lukutuunu kek. Mi Yesu itutamen ta imbotmbot toono uunu. 48 Ni ire la pizin naŋgaŋ kini na, kembei tiseebe miiri mi mburan papiriizi pa puze. Ni imbotmbot ma lele imarmar, to imaŋga ma ipa se tai kuliini mi ikoŋuru zin naŋgaŋ kini ma ila. Ila ma isombe ikonzaala zin, 49 to tire lae pini na tiso ko kon sa ta ipa se tai kuliini. Tana tiŋarakrak ma kalŋan sanaana. 50 Pa zin ta boozomen tire i, mi timoto kan ma tisaana. To Yesu loŋa men mi iso pizin. Iso: “Hai! Komoto paso? Kakam ŋgar boozo pepe. Iŋgi nio tau.” 51 Tona ise kizin. Isala wooŋgo na, miiri imap mi taun isu. Naŋgaŋ kini tire mos tina na, timurur pa. Tikam ŋgar pa ma tirao som. 52 Paso, lelen imun kat. Mos ta ni ikam pa narabu, ina ipei ŋgar kizin risa som. ✡

Yesu iziiri mete pizin tomtom isu kar Genesaret

(Mt 14:34-36)

53 To Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tila ma sor lela kar Genesaret. 54 Tilu zin su pa wooŋgo na, iwal biibi tikilaala Yesu. 55 Tabe tiloondo ma tila mi tiso uruunu ma irao lele tana. Tana tileŋ Yesu uruunu beso imbot swoi na, tisiŋ zin meteŋan mi tikoŋuru i ma tila. 56 Mi Yesu ipa ma ila pa kar bibip mi kar munmun mi su tomini. Mi indeeŋe ta sombe ni ipet kar sa, na zin wal tiyyo meteŋan kizin ma tila tiluplup zin su kar keteene, mi titaŋroro i be irao zin wal meteŋan titeegi, som titeege mburu kini kwopiriini men. Mi wal boozomen ta titeegi na, mete kizin imap mi nin ambai. ✡

7

Tutu ki Anutu ilip pa tutu kizin kolman

(Mt 15:1-9)

1-4 Zin tutu kan ziŋan zin Yuda pakan tomini, zin timbolmbol pa tutu kizin kolman. Ŋgar kizin ta kembei: Sombe tikan kini, na bela tiŋguuru kat naman muŋgu, tona tikan. Mi sombe tila nol muriini ma timiili ma timar, na bela tikam yok ma titiyaara sala ŋwan be tiŋguuru wal buŋin ma ila lene, tona tikan kini. Tana zin len tutu boozo ta kembei. Tutu pakan iso pa kuuru ma mbooro ŋguuruŋana mi tutu pakan iso pa koroŋ pakan.✡

Zin tutu kan pakan ziŋan zin ŋgarŋan ki tutu tizem Yerusalem mi timar ki Yesu, mi tire naŋgaŋ kini tito tutu ki naman ŋguuruŋana som, mi tikan kini. Tana tire ma ambai som. Pa naŋgaŋ kini naman iŋgeeze som, mi titeege kini ma tikan.✡

5 Tabe tisu to tiwi Yesu. Tiso: “Naŋgaŋ ku tina tiŋguuru naman som mi tikan sorok kini. Parei ta timololo tutu kizin kolman?” 6 Yesu ipekel kwon ma iso: “Niom tina pakamkaamŋoyom! Muŋgu Anutu kwoono Yesaya ibeede sua ta indeeŋe kat yom. Iso ta kembei:

Wal taiŋgi, zin tipakurkur yo sorok pa kwon.

Tamen lelen na, imbot molo kat pio.

7 Pa tipaute zin tomtom pa tutu kizin kolman, mi tiso ina tutu ki Anutu.

Tana mbulu ta tikamam be timbesmbeeze pio na, iwe koroŋ sorok.”✡

8 Mi Yesu iso pizin mini ma iso: “Tutu ta Anutu iur na, niom kezem ma imborene. Mi tutu ta tumbuyom bizin tiur, ta iŋgi kikiskis, mi kakam ma imbol piom.” 9 Mi iseeŋge sua kini ta kembei: “Ŋonoono kat, niom kipizil ndemeyom pa tutu ki Anutu, bekena motoyom iŋgal ituyom tutu tiom mi koto. Mbulu tana, niom karao pa kat. 10 Nio aŋso paso, Mose ibeede tutu pataaŋa kek ta kembei:

Lem ŋger pa tomom ma nom mi mbeeze pizin.

Mi tomtom ta sombe mata pasom tamaana ma naana, som ikam sua sananŋana pizin na, kupuni ma imeete.✡

11-12 “Mi niom na, kakamam ta kembena som. Pa kozzo ta kembei: Sombe tomtom sa le koroŋ be iuulu tamaana ma naana pa, mi tamen ikam pizin som, mi iso pizin ma iso: ‘O, koroŋ ti, nio aŋrao aŋkam piom som. Pa iŋgi aŋur ma iwe Anutu lene kek.’ Tomtom sa iso ikam ta kembei, na niom kepeteke i som, mi kopomboli be iuulu tamaana ma naana som. 13 Ta kembena ta niom kakamam Anutu sua kini ma iwe koroŋ sorok, mi kapakurkur zin kolman tiom tutu kizin ma ilip. Mi mbulu tiom boozomen raraate men.”

Koroŋ ta ikam tomtom ma isaana pa Anutu mataana

(Mt 15:10-20)

14 Tona Yesu iboobo zin iwal ma tila kini mini, mi iso pizin ta kembei: “O niom ta boozomen, kuŋgun talŋoyom pa sua tio ti mi kakam ŋgar pa ka uunu. 15-16 Koroŋ ta sombe tomtom titeege mi tikan ma isula pa kopon, ina irao be ikam zin ma tisaana pa Anutu mataana na som. Mi koroŋ ta tomtom lelen iur pa ma iyooto ma ipet, ta ikam zin ma tisaana.”✡ 17 Ni iso sua tana makiŋ, to izem zin iwal tina ma timbot, mi ila pa ruumu. To zin naŋgaŋ kini tiwi i be ipeeze sua tina ka uunu pizin ma tileŋ. 18 Tabe ni iso pizin: “Wai, niom tomini kakankaana? Ŋgar tiom ikam sua ti risa som? Koroŋ boozomen ta teteege mi takanan ma isula pa kopondo, ina irao be ipasaana iti pa Anutu mataana na som. 19 Pa ina ikam kosa sa pa lelende som. Isula pa kopondo men, mi molo som, to isu lene.” (Yesu sua kini ti, ka uunu ta kembei: Koroŋ ta boozomen ambai pa kanŋana. Sa ipasaana iti pa Anutu mataana som.)

20 Mi Yesu iso mini ma iso: “Mbulu ta imbot pa tomtom lelen mi iyooto ma ipet, ta ipasaana zin pa Anutu mataana. 21-22 Paso, ŋgar sananŋan boozomen ta imbot la tomtom lelen, ta ipiyotyooto mbulu sananŋan. Mbulu ta kembei: Tuur nol, takam kuumbu, tupun sorok tomtom ma imeete, tapasaana ula, matanda berber, takam zigzik, mbulu pakaamŋana, mbulu kizin me ma ŋge, matanda mburmbur, tipiri sua sananŋana, tapakur itundu mi terepiili waende bizin, takam mbulu sananŋan bozboozo. 23 Tana motoyom iŋgal! Mbulu sananŋan boozomen ta iyotyooto pa lelende i, ta ikam ti ma tasaana pa Anutu mataana.”

Urlaŋana biibi ki moori ta Yuda somŋan i

(Mt 15:21-28)

24 To Yesu imaŋga mini mi izem lele tina ma ila pa lele pakaana ta kar bibip ru, Tiro mi Sidon, timbot pa na. Ni ipa ma ila, to ike sala ruumu ta. Kokena tomtom tire i. Tamen ike na, irao som. 25-26 Pa moori ta, ni lutuunu moori, bubuŋana sananŋana izeebi ma igadgaada kat. Ileŋ Yesu uruunu, to loŋa men mi ila ipet kini. Mi moori tina, ni Yuda som. Ni Grik nan ta ki toono Ponisia ta imbot lele pakaana ki Siria na.

Ni ila ipet ki Yesu, to itop su kereene uunu mi itaŋroro i be iziiri bubuŋana sananŋana tana pa lutuunu moori. 27 Tamen Yesu ipekel kwoono ma iso: “Wai, kini kizin pikin, ko iti loŋa mi tigiibi su ma me tikan? Som. Bela pikin tikan muŋgu.” * 28 Mi moori ipekel kwoono ma iso: “Merere, ina ŋonoono. Tamen sombe pikin tikanan kini mi muunu itoptop su, inako iwe me kan.” 29 To Yesu iso: “Ina nu pekel kat. Miili ma la ruumu ku. Pa bubuŋana sananŋana iko pa lutum moori kek.”

30 Beso moori tana imiili ma ila ruumu na, ire lutuunu moori niini ambai mi ikenne sala mbalia kini. Bubuŋana sananŋana iko pini kek.

Yesu iurpe tomtom ta, ni talŋaana imun mi kwo somŋana

31 Tona Yesu imaŋga mini ma izem lele pakaana ki Tiro, mi ila ipet kar Sidon. To ila ipet lele pakaana ki Dekapolis, mi iyembut ma ilae pa tai Galilea.✡ 32 Ipet lele tana to, tikam tomtom ta ma tila kini. Tomtom tana, ni talŋaana imun mi kwoono iso kat sua som. Tana titaŋroro Yesu be iur namaana isalakaali mibe iurpe i. 33 Tana Yesu ikami ma ziru tilae ri, to izeebe namaana ru ila tomtom tina talŋaana. To ikiziu se nama lutuunu mi ipakap se tomtom tina miaana.✡ 34 To mataana isala pa saamba, mi iyataaŋa ma biibi, mi iso pa tomtom tina ma iso: “Epata!” (Sua tina, ka uunu ta kembei: ‘Kaaga’.)

35 To loŋa men mi tomtom tina talŋaana ikam pus mi kwoono ikam kak, mi iso kat sua.✡ 36 To Yesu iŋgalsek pizin iwal be tiso uruunu pepe. Tamen iso na som. Pa tire kat kek. Tabe kaŋkaŋ ma tila mi tisoyaara uruunu. 37 Mi wal boozomen ta tileŋ na, timorsop biibi kat mi tiso: “Wae, tomtom ti, ni irao kat. Koroŋ boozomen ta ikamam na, ambai men. Pa zin talŋan munŋan tileŋ sua, mi kwon munŋan tiso sua.”

8

Yesu iputu wal munŋaana paŋ (4,000)

(Mt 15:32-39)

1 Indeeŋe mazwaana tana na, iwal biibi tilup zin mar ki Yesu mini. Timbotmbot ma kini kizin imap, to Yesu iboobo naŋgaŋ kini ma timar, mi iso pizin ma iso: 2 “Nio leleŋ isaana pizin wal taiŋgi. Pa itiŋan tombot pa aigule tel ma kini kizin imap kat. 3 Mi sombe aŋkam kan kini som, mi aŋur zin sorok ma tila len raama petel zin, inako mburan imap su zaala lwoono. Pa zin pakan, tipa pai molo ma timar.” 4 Naŋgaŋ kini tipekel kwoono ma tiso: “Wai, mi ko takam kini swoi mi tuputu zin wal ta kembei! Pa iŋgi sa tombot lele bilimŋana na.” 5 To Yesu iwi zin. Iso: “Narabu tiom piizi ta imbotmbot na?” 6 Zin tiso: “Lamata mi ru.”

To ni iur sua pizin iwal ma mbulen isu. Mi ikam narabu lamata mi ru tina mi isuŋ pa makiŋ, to itete mi izarra la kizin naŋgaŋ kini, bekena tila ma tirairai pizin. Tana tito kalŋaana, mi tikam ma tila tirai pizin. 7 Mi ye kizin munmun pakan timbotmbot tomini. Ina tikam la kini mi ni isuŋ pa, to iso pizin ma tila tirairai pizin iwal. 8 Iwal biibi tina tikan ma irao zin, to tiyogeege kini surunsurun ma tizeebe zin sula tiigi lamata mi ru ma bokbok. 9 Zin iwal ta tikan kini tina na, tinin zin ma tirao kembei munŋaana paŋ (4,000). Tikan makiŋ to, Yesu iso pizin be timureege mi timilmiili ma tila pa kar kizin kizin. 10 Mi ni ziŋan naŋgaŋ kini loŋa men mi tise wooŋgo, mi tila pa lele pakaana ta zaana Dalmanuta.

Zin tutu kan tisombe tire mos sa

(Mt 16:1-4)

11 To zin tutu kan pakan timar ki Yesu mi ziŋan tiparzorzooro ma titoombi. Tisombe ni ikam mos sa tabe iswe kembei ni iwwa raama saamba mburaana, to tire mi tiurla kini. ✡ 12 Tana Yesu niini gesges pizin mi iyataaŋa ma biibi ma iso: “O yae, niom tomtom ta koozi kombotmbot na, uunu parei ta kamaŋmaŋ be kere mos? Nio aŋso kat piom ta kembei: Anutu ko ikam mos sa ma ipet be kere na som. Som kat.” ✡ 13 Tona izem zin, mi ziŋan naŋgaŋ kini tise wooŋgo mi tila mini pa tai pakaana mbaaga.

Yis ki Erot ziŋan zin tutu kan

(Mt 16:5-12)

14 Naŋgaŋ kini matan mbeleele ma tikam kan kini boozo som. Tikam narabu zaraaba tamen. 15 Timbotmbot se wooŋgo, mi Yesu mataana ila pa mbulu ki Erot ziŋan zin tutu kan ta ire kembei ambai som. Tana imaata kwoono pizin naŋgaŋ kini ma iso: “Motoyom iŋgal ituyom, mi kere yom pa yis ki Erot ziŋan zin tutu kan!” ✡ 16 Mi naŋgaŋ kini tikam kat ŋgar pa sua kini som. Tabe tiparzzo pizin ma tiso: “Iŋgi ko iso piti paso, matanda mbeleele mi takam kanda narabu som tau.” 17 Mi Yesu ikam la pa ŋgar kizin, tana iso pizin ma iso: “Wae, niom koyyo kwoyom pa koyom narabu paso? Kakam kat ŋgar zen? Kikilaala zen? Koroŋ sa ipei ŋgar tiom som? ✡ 18-19 Niom motoyom, ma kere som? Mi talŋoyom ma keleŋ som? Motoyom la pa mos ta aŋkamam na. Indeeŋe ta aŋtete narabu lamata men pizin iwal munŋaana lamata ma tikan ma irao zin na, ituyom koyogeege surunsurun isula kiri piizi?” Zin tipekel ma tiso: “Laamuru mi ru.” ✡ 20 To iwi zin mini. Iso: “Mi parei? Indeeŋe ta aŋtete narabu lamata mi ru pizin tomtom munŋaana paŋ ma tikan na, niom koyogeege surunsurun isula tiigi piizi?” Zin tipekel ma tiso: “Lamata mi ru.” 21 Tona Yesu iso pizin ma iso: “Ta tina. Niom kikilaala zen?”

Yesu iurpe tomtom mata pisŋana ta isu kar Betsaida

22 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tila ma tipet kar Betsaida, mi wal pakan tikam tomtom mata pisŋana ta ma tila kini. Mi titaŋroro i be iteegi mi iurpe i. 23 Tana Yesu iteege mata pisŋana tina namaana, mi ikami ma ziru tizem kar mi tilae zilŋaana. To ipures la tomtom tana mataana, mi namaana isalakaali, mi iwi i ma iso: “Parei, re lele, som som?” 24 To tomtom tina mataana se pini, mi iso: “E! Aŋre zin tomtom tiwwa. Tamen aŋre kat zin som. Aŋre zin na, kembei ta ke, mi tiwwa.” 25 Tana Yesu iur namaana ise mataana mini. Tona mataana ikam pak mi ire kat lele. 26 Mi Yesu iso pini ta kembei. Iso: “Maŋga ma la pa ruumu ku. Mi lae kar pepe.” To izemi ma ila.

Petrus iswe kat kembei Yesu ni Mesia

(Mt 16:13-20; Lu 9:18-21)

27 Tona Yesu ziŋan naŋgaŋ kini timaŋga mini, mi tila be tire kar munmun ta timbot kolouŋana pa kar Sisarea Pilipai. Tiwwa pa zaala ma tila, mi Yesu isu to iwi zin. Iso: “Lak, nio ti, tomtom tikam ŋgar pio be parei?” 28 Zin tipekel kwoono ma tiso: “Wal pakan tisombe nu Yoan, ta muŋgu ikamam yok pizin tomtom na. Mi pakan tisombe nu Anutu kwoono Ilia. Mi pakan tiso nu Anutu kwoono toro sa.”

29 To Yesu iwi zin mini ma iso: “Mi niom na, koso nio asiŋ?” Petrus ipekel kwoono ma iso: “Nu Mesia tau, ulaaŋa biibi tiam Israel.” ✡ 30 Petrus iso, to Yesu kwoono imbol pizin be tiswe i la ki tomtom toro sa pepe.

Yesu iso zin pa meeteŋana kini

(Mt 16:21-23; Lu 9:22)

31 Tona Yesu imaŋga be ipaute zin naŋgaŋ pa meeteŋana kini. Iso pizin ta kembei: “Tomtom Lutuunu bela ire pataŋana boozo. Pa zin peeze kan, mi zin bibip kizin patoronŋana kan, mi zin ŋgarŋan ki tutu ko lelen pini som, mi tipuni ma imeete. Tamen mbeŋ iwe tel pa, to Anutu ipei i ma burup ma imaŋga mini.” 32 Yesu iturke sua tana pizin som. Ni iswe kat. Tabe Petrus ikami ma ziru tibeleu lae, to imaŋga mi iyaambi. 33 Tamen Yesu itoori ma mataana ila kizin naŋgaŋ kini, to isu mi iyaamba Petrus ma iso: “Sadan, ko molo pio. Ŋgar ku kembei Anutu ŋgar kini som. Ina nu kam ŋgar kembei zin tomtom men.”

Zaala tabe toto Yesu pa

(Mt 16:24-28; Lu 9:23-27)

34 Tona Yesu iboobo zin iwal biibi ziŋan naŋgaŋ kini ma tila kini, mi iso pizin ta kembei: “Tomtom sa isombe igaaba yo ma iwe leŋ, na bela ikoto itunu, mi ikwaara ke pambaaraŋana kini, mi ito yo. ✡ 35 Pa tomtom sa, sombe ikam ŋgar biibi pa itunu kuliini men, inako ikam mbotŋana ŋonoono ta ki Anutu i som. Mi tomtom sa isombe izem kat itunu pio mi uruunu ambaiŋana, nako ikam mbotŋana ŋonoono ta ki Anutu i. ✡ 36 Mi parei? Sombe tomtom sa ikam koroŋ toono kana ta munŋaana men, mi tamen itunu kunuunu ila lene, ko ambai? Som. 37 Pa ni le zaala sa be ikam kunuunu tana ma imiili na som. ✡

38 “Koozi, tomtom boozo tipizil ndemen pa sua mbukŋana ta tikam pa Anutu na, mi tikamam mbulu bozboozo. Tana kere yom. Pa tomtom ta sombe iwatkaala nio zoŋ mi sua tio ila tomtom matan, na indeeŋe ta Tomtom Lutuunu ziŋan zin aŋela potomŋan tisombe timiili ma timar raama Tamaana mburaana biibi, na ni ko iwatkaala tomtom tana zaana tomini.” ✡

9

1 Mi Yesu iso mini ma iso: “Nio aŋso kat piom, niom pakan ta itiŋan tombotmbot i, ko kemeete zen, mi kere Anutu iswe peeze kini raama mburaana biibi.” ✡

Yesu ruŋguunu itooro ma iwe milmilŋana

(Mt 17:1-13; Lu 9:28-36)

2 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini timbotmbot ma kan mbeŋ lamata mi ta ilae, tona ikam Petrus, Yems, mi Yoan ma zin paŋ men tisala pa abal uteene ta kor a. 3 Timbotmbot mi molo som na, zin tel tana tire Yesu ruŋguunu itooro mi mburu kini ikokou kat ma imilmil. Tomtom toono kana sa irao be iŋguuru mburu ma ikokou kat kembeia som. 4 To naŋgaŋ kini tel tina matan ila na, tire Ilia ziru Mose tipet ma ziŋan Yesu tizzo sua.

5 To Petrus imaŋga na iso la pa Yesu. Iso: “Mos katuunu, iŋgi ambai kat. Pa itiŋan ta tombotmbot i. Mi parei, ko ampo beeze tel sa? Ta pu, ta pa Mose, mi ta pa Ilia?” 6 Sua tina, Petrus iso sorok. Pa ziŋan waene bizin timoto biibi kat. 7 Molo som mi miiri tieene isu ma izukkaala zin. To tileŋ kalŋaana ta imbot lela miiri tieene mi ipet ma iso ta kembei: “Lutuŋ tamen ŋonoono ta nio leleŋ pini ilip kat ta tina. Keleŋ la kalŋaana!” ✡ 8 To loŋa men mi matan ise na, tire Yesu itutamen. Tomtom toro sa som.

9 Tizem abal mi tiwwa ma tisula na, Yesu kwoono imbol pizin be tiswe mbulu ta tire na uruunu pizin wal pakan karau pepe. Imbotmbot ma sombe Tomtom Lutuunu imaŋga mini pa naala, tona tiswe ma ipet. 10 Tana naŋgaŋ kini tipo sua tana ise ndomon, mi zitun tiparwwi zin ma tiso: “Wai, sua ta ni iso pa maŋgaŋana pa naala na, ina ka uunu parei?” 11 To tiwi Yesu ma tiso: “Parei ta zin ŋgarŋan ki tutu tisombe Ilia bela imiili ma imar muŋgu, tona Mesia?” ✡ 12-13 Mi ni ipekel kwon ta kembei. Iso: “E, ina ŋonoono. Ilia bela imar muŋgu, mi ipazal koroŋ ta boozomen. Mi nio aŋso piom. Sua tina iur ŋonoono ise ki Yoan kek. Motoyom iŋgal mbulu ta tikam pini na. Tito zitun ŋgar kizin mi tiseeze sorok mataana, kembei ta ka sua imbot ta muŋgu kek. Kenako parei pa sua ta muŋgu tibeede pa Tomtom Lutuunu? Sua ta kembei: ‘Zin ko tiseeze mataana, mi tirepiili i.’ ” ✡

Yesu iziiri bubuŋana sananŋana pa naŋgaŋ ta

(Mt 17:14-21; Lu 9:37-43a)

14 Zin timiili ma timar mi tipet kizin naŋgaŋ pakan ki Yesu, to tire zin iwal biibi timar tiliu zin ma timbotmbot. Mi ŋgarŋan pakan ki tutu timbotmbot raama zin, mi ziŋan tiparzorzooro pa sua. 15 Iwal biibi tire Yesu, to timurur mi loŋa tiloondo ma tila be tire i. 16 To Yesu iwi zin ma iso: “Niom kaparzorzooro pa so sua i?”

17 Tomtom ta imbotmbot la iwal biibi tina lelen, ni imaŋga mi ipekel kwoono ma iso: “Mos katuunu, nio lutuŋ ta bubuŋana sananŋana izeebi ma kwoono imun. Tana iŋgi aŋkami ma ama ku i. 18 Lutuŋ ti, re beso koroŋ tana imaŋga pini, to ipalkeeti isu toono ma zoŋoono ŋekŋek, ka toptoobo izzu, mi ikadat ma mburaana imap. Tana aŋwi zin naŋgaŋ ku be tiziiri bubuŋana tana ma ila ne. Tamen titoombo na tirao som.”

19 Yesu ipekel kalŋaana ma iso pizin: “Aiss, niom tina ko som kat! Leyom urlaŋana sa som. Itiŋan tembel mbotŋana kek. Tana aŋso ko ŋgar tiom ipet risa? Mi iŋgi som. Ambai. Kakam naŋgaŋ tina ma imar.” 20 Tana tikami ma ila kini. Beso bubuŋana sananŋana tana ire Yesu na, imaŋga pa naŋgaŋ tina, mi ipalkeeti su toono ma ikadat ma ka toptoobo izzu. 21 To Yesu iwi tamaana ma iso: “Mete ti ikami ta muŋgu mi imar, som ta buri?” Tamaana ipekel kwoono ma iso: “Wai, indeeŋe ta ni naŋgaŋŋana mi imar. 22 Lwoono pakan, sombe imaŋga pini, to ipiri i sala you. Mi lwoono pakan na, ipundu i sula yok. Pa isombe ipasaana kati. Tana lelem isaana piam, mi sombe nu rao, na uulu yam.” 23 Tabe Yesu iso: “Wai, nu wi yo kembena paso. Ina imbot la urlaŋana men tau. Tomtom ta sombe iurla, na ni ko itat pa kosa sa som.” ✡ 24 Tabe naŋgaŋ tina tamaana loŋa men mi itaŋroro Yesu ma iso: “Nio aŋurla. Mi tamen urlaŋana tio imbol som. Pombol yo!”

25 Yesu mataana ila na, ire zin iwal biibi ta timekewe ma timarmar. Tana iŋasaara bubuŋana sananŋana ma iso: “Nu tana, ta kamam naŋgaŋ ti ma kwoono mi talŋaana imun na, nio aŋur sua pu be zemi ta buri. Mi kozo loondo pini mini pepe.” 26 To koroŋ tina iyak ma kalŋaana sanaana, mi iyelkatkat naŋgaŋ tina ma itop su toono, mana iyooto pini ma ila lene. Iyooto ma ila na, naŋgaŋ tina mataana mburri mi imetekat su ma imbotmbot. Iwal tina tire i mi tiso: “Wei, a ra, imeete kek!” 27 Tamen Yesu iteege namaana mi iwiti, to burup ma imaŋga imender.

28 Uraata tana imap, tona Yesu ilela pa ruumu leleene. Mi ziŋan naŋgaŋ kini men timbotmbot. To tiwi i ma tiso: “Parei ta niam ti amrao be amziiri koroŋ tana som?” 29 Yesu ipekel ma iso: “Zaala toro sa som. Bela [taŋgalsek itundu pa kini kanŋana mi] tusuŋ, tona tarao tiziiri koroŋ ta kembei.”

Yesu iso mini pa meeteŋana kini ma iwe ru pa

(Mt 17:22-23; Lu 9:43b-45)

30 Tona Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tizem lele tina, mi tikewe mi tiwwa pa lele pakaana ki Galilea. Mi ni leleene be tomtom tiute pai kizin som. 31 Pa ikamam sua pizin naŋgaŋ kini ma izzo pizin ta kembei: “Tomtom Lutuunu, ni ko tikami ma tiuri la tomtom pakan naman, mi zin ko tipuni ma imeete ma kup. Tamen ko ka mbeŋ iwe tel pa, tona burup ma imaŋga mini.” 32 Tamen zin naŋgaŋ tikam ŋgar pa sua kini ka uunu som. Mi lelen be tiwi i som. Pa timoto.

Asiŋ ta ni zaana biibi ma ilip?

(Mt 18:1-5; Lu 9:46-48)

33 Tiwwa ma timar tipet Kapenaum, mi tilela ruumu leleene, to Yesu iwi zin naŋgaŋ kini. Iso: “Lak, iti tawwa ma tamar pa zaala na, niom kaparzorzooro pa so sua i?” 34 Mi zin tipekel kalŋaana som. Timaane men. Pa tiparzorzooro pa kizin asiŋ ta ko zaana biibi ma ilip. 35 To Yesu mbuleene isu mi iso pizin. Iso: “O, kamar tis mi keleŋ. Tomtom ta sombe leleene be iwe mataana, na irao ipumuuŋgu itunu som. Bela ikoto itunu mi imbeeze pizin tomtom ta boozomen.” ✡ 36 Tona ikwaara naŋgaŋ musaana ta ma tila, mi ipamenderi la lukutuunu mi iso pizin naŋgaŋ kini ta kembei: “Tomtom sa sombe ikam naŋgaŋ munmun ta kembei, mi imbeeze pini pa nio zoŋ, na ni imbeeze pio tau. 37 Mi tomtom ta sombe imbeeze pio, ina ni imbeeze pio men som. Ni imbeeze pa Tamaŋ Anutu ta iŋgo yo ma aŋmar i tomini.” ✡

Lelende ambai pizin wal ta timbot lupŋana toro tomini

(Lu 9:49-50)

38 Yoan isu to iso pa Yesu ma iso: “Mos katuunu, niam amre tomtom ta, ni izirziiri bubuŋana sananŋan pa nu zom. Mi ni igabgaaba iti som. Tana ampeteke i.” 39 Tamen Yesu iso pizin: “E-e, kepeteke i pepe. Pa tomtom ta sombe ipaata nio zoŋ ma itooro mos biibi sa, inako ni irao be loŋa mi iyyo kwoono pio na som. ✡ 40 Mi tomtom ta sombe iwe kanda koi som, na ni gaabaŋanda. ✡ 41 Nio aŋso kat piom ta kembei: Kozobe tomtom sa ikam koyom yok risa ma kiwin pa uunu tau kewe Mesia lene kek, ina tomtom tina kola ikam le kadoono. ✡

Watŋana ka sua

(Mt 18:6-9; Lu 17:1-2)

42 “Naŋgaŋ popoŋana tasa ta iurla tio na, sombe tomtom sa iwati ma itop pa urlaŋana kini, na tomtom tana, tembeli kek. Sombe tikam pat biibi ma timbit la ŋgureene, mi tila tipundu i sula mozo lukutuunu ma ila ne, to ambai.

43-44 “Nomom tasa isombe iyaryaaru u ma kamam mbulu sananŋana, na ambai be yembut ma ila ne. Kokena imbot, to ikam ma tigiibu sula lem kar sanaana ta ka you imapmap som. Tana toŋgo. Nomom tamen ina irao. Pa kaimer ko kam mbotŋana mata yaryaaraŋana. ✡ 45-46 Mi kumbum ta kembena. Sombe tasa ipawa u be kamam mbulu sananŋana, na ina tomini, yembut ma ila ne. Kokena imbot, to ikam ma tigiibu sula lem kar sanaana. Tana toŋgo. Kumbum tamen, ina irao. Pa kaimer ko kam mbotŋana mata yaryaaraŋana. 47 Mi motom tomini. Tasa isombe iyaryaaru u pa mbulu sananŋana, na pai ma isu lene. Toŋgo. Motom tamen, ina irao. Pa kaimer ko lela kar ki Anutu. Kokena motom toro tana imbot, to ikam ma tigiibu sula lem kar sanaana. ✡ 48 “Pa kar tana, ka motmooto sananŋan ta timetmeete som. Mi ka you ta kembena, ko imbotmbot ma alok. ✡

49 “Patoronŋana ta izalla you na, titiyaryaara tai * isala bekena iurpe ma iŋgeeze. Mi tomtom ta kembena. You kola ipet pizin tomtom ta boozomen. ✡

50 “Tai na, koroŋ ambaiŋana. Tamen sombe mburaana imap, na irao tuurpe mini na som. Tai ta imbot sula leleyom na, kikiskis, mi leleyom par piom mi kaparlup yom ma kombotmbot.” ✡

10

Sua pa ula yembutŋana

(Mt 19:1-12; Lu 16:18)

1 Yesu imaŋga mini ma izem lele tina. Mi ila pa pakaana ki Yudea, to indu yok Yordan ma ilae mbaaga. Mi iwal biibi ta timokor la kini mini, tana ni ito mbulu kini mi ikamam sua pizin.

2 Mi zin tutu kan pakan tila kini be titoombi. Tana tiwi i ma tiso: “Lak, tutu kiti iso parei? Irao zin tomooto tiyembut ula kizin mi tiziiri kusin bizin ma tila len, som som?” 3 Yesu ipekel kwon ma iso: “Tutu ta Mose ikam piom na, iso parei?” 4 Zin tiso: “Mose iso ta kembei: Sombe tomooto sa ibeede ula yembutŋana ka sua ise ro pakaana sa, na ni irao be iyembut ula kini.” ✡ 5 To Yesu iso pizin ma iso: “Ina ŋonoono. Mi uunu tau Mose ibeede tutu tana piom, ina imbot la sanaana ta imbol la leleyom tau. 6 Mi indeeŋe mata popoten ta Anutu iur saamba mi toono na, ni iur tomooto mi moori. ✡ 7 Uunu tina ta tomooto izem tamaana ma naana, mi ziru moori tiparlup zin ma tiwe tamen. ✡ 8 Tana ziru irao timbot ndelndelŋa mini som. Paso, tiparlup zin ma tiwe tamen kek. 9 Mi koroŋ ta Anutu ilup ma iwe tamen na, tomtom sa irao be iyembut na som.”

10 Timiili ma tila ruumu, tona naŋgaŋ kini tiwi Yesu mini pa sua tina. 11 Mi ni ipekel kwon ma iso: “Tomooto sa isombe iziiri kusiini ma ila lene, mi iwoolo moori toro, ina ni ipasaana mboti ki kusiini mi imolo ula ka tutu. 12 Mi moori ta kembena. Sombe izem kusiini ma imborene, mi iwoolo kana tomooto toro, ina ni ipasaana ula ka tutu.” ✡

Yesu ipombol zin naŋgaŋ munmun

(Mt 19:13-15; Lu 18:15-17)

13 Tomtom pakan tikam lutun bizin ma tila ki Yesu bekena iteege zin. Tamen naŋgaŋ kini timaŋga mi tiŋasaara zin. 14 Yesu ire mbulu tana, to keteene malmal pizin mi iso: “Ai, kapakaala zin paso? Pa peeze ki Anutu ka tomtom bizin, ina ta kembei. Tana kezem zin ma timar. ✡ 15 Nio aŋso kat piom: Bela kotooro ŋgar tiom ma kewe kembei ta zin pikin, tona karao be kombot la peeze ki Anutu mi kelela kar kini.” ✡ 16 Tona ikam zin munmun ma imbaraara zin, mi namaana sala zin tataŋa uten mi ipombol zin.

Mbio uunu ta imar ki Yesu

(Mt 19:16-30; Lu 18:18-30)

17 Yesu imaŋga mini pa pai kini. Som, mi tomtom ta, ni ikoŋuru i ma ila ma iŋgun kumbuunu su kereene uunu, mi iwi i. Iso: “Mos katuunu, nu ambaiŋom. Ko aŋkam parei, to aŋkam mbotŋana mata yaryaaraŋana?” 18 Yesu ipekel kwoono ma iso: “Parei ta nu sombe nio ambaiŋoŋ? Anutu itutamen ta ni ambaiŋana. Tomtom toro sa som. 19 Nu ute tutu kek. ‘Pun tomtom ma imeete pepe, pasaana ula pepe, kem pepe, pombol sua pakaamŋana pepe, watke lem koroŋ pepe, lem ŋger pa tomom ma nom mi mbeeze pizin.’ ” ✡ 20 To tomtom tina ipekel kwoono ma iso: “Wai mos katuunu, tutu soŋana? Tutu ta boozomen tana, ta naŋgaŋŋoŋ mi aŋto aŋto ma imar indeeŋe koozi.” 21 Yesu ire i na, leleene pini. Tana iso pini ta kembei: “Ambai. Mi koroŋ tamen ta kam zen. La mi kam ŋgomo pa koroŋ ku ta boozomen. Mi rai ka pat pizin wal ta sorrokŋan i. Naso kam lem koroŋ ŋonoono ta izza u su kar saamba. Mi mar to yo.” ✡ 22 Tomtom tina ileŋ sua tana na, irao pa leleene som. To izem Yesu, mi ila raama leleene ipata. Pa ni le koroŋ boozo kat.

23 Tona Yesu mataana ila lae pa zin naŋgaŋ kini, mi iso pizin ta kembei. Iso: “Zin wal ta mbio uunu na, inako ipata pizin be tiwe Anutu lene mi timbotmbot lela peeze kini leleene.” ✡ 24 Naŋgaŋ kini tileŋ sua tina na, tikam ŋgar boozo pa. Tamen Yesu iso pizin mini ma iso: “O tiziŋan, ina ipata pizin tomtom be tiwe Anutu lene mi timbot lela peeze kini leleene. 25 Kere. Mbili sa isombe itoombo be iloondo pa sor sumbuunu, ko irao? Som. Mi zin mbio uunu na, ka ŋgar tamen tau. Sombe zitun titoombo be tiwe Anutu lene mi timbot lela peeze kini leleene, nako ipata kat pizin. Tirao som kat.” 26 Naŋgaŋ kini tileŋ sua ti na, timurur mi tikam ŋgar biibi pa. Tana tiso pini ma tiso: “Wai, kenako asiŋ ta Anutu ikamke i ma imbot ambai?” 27 To Yesu mataana ila kizin mi iso: “Tomtom zitun sombe titoombo, nako tirao som. Mi sombe Anutu iuulu zin, nako tirao. Pa Anutu, ni itat pa kosa sa som.”

28 To Petrus imaŋga mi iso pini ma iso: “Lak re. Niam ti, amzem koroŋ tiam ta boozomen ma imborene lup, mi iŋgi amtoto u i. Ko parei piam?” 29 Yesu ipekel kwoono ma iso: “Nio aŋso kat piom. Tomtom sa isombe izem ruumu kini, som toŋmatiziŋ kini, som tamaana ma naana, som lutuunu bizin, som mokleene kini pa nio zoŋ mi uruunu ambaiŋana, 30 inako ikam kampeŋana ta ilip ma ilip kat pa koroŋ ta izem na. Pa indeeŋe ta tomtom tana imbot toono na, ni ko ikam le ruumu, ma toŋmatiziŋ, ma pikin, ma naana ma tamaana bizin, ma mokleene boozomen. Tamen ko tiseeze mataana pa nio zoŋ tomini. Mi indeeŋe mbeŋ kaimer, nako ikam mbotŋana mata yaryaaraŋana.

31 “Tamen wal boozomen ta muŋgu tiwe mataana, inako tila tikemer. Mi zin tau kaimer kan, nako tiwe mataana.” ✡

Yesu iso mini pa meeteŋana kini ma iwe tel pa

(Mt 20:17-19; Lu 18:31-34)

32 Yesu imuuŋgu, mi naŋgaŋ kini tito i ma ziŋan tisombe tisala pa Yerusalem. Tiwwa ma tila, mi naŋgaŋ kini tikamam ŋgar boozo. Mi zin wal ta ziŋan tila na, timoto kan. Tana Yesu ikam naŋgaŋ kini laamuru mi ru ma timet lae, mi isotaara zin pa mbulu tabe ipet pini i. 33 Iso: “Keleŋ. Iŋgi be tasala pa Yerusalem i. Mi Tomtom Lutuunu, ni ko tikami ma tiuri la zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin ŋgarŋan ki tutu naman. Mi zin ko tiur sua be imeete, mi tiuri la kizin wal ta Yuda somŋan i naman. 34 Mi zin ko tipeŋeu i, tipureskaali, tibalisi, mi tipuni ma imeete. Tamen ko ka mbeŋ iwe tel pa, tona burup ma imaŋga mini pa naala.”

Wiŋana ki Yems ma Yoan

(Mt 20:20-28)

35 Tona Zebedi lutuunu bizin ru, Yems ziru Yoan, tila ki Yesu mi tiso pini ta kembei. Tiso: “Mos katuunu, niam amso amwi u pa koroŋ ta be nu kam piam.” 36 Tana Yesu iwi zin ma iso: “Sokorei ta leleyom pa be aŋkam piom?” 37 Zin tiso: “Kaimer ma nu sombe swe mburom mi zom biibi ma ipet mat, na niam leleyam be kam niamru ma ambot su zilŋom uunu. Ta imbot la nomom woono mi toro imbot la ŋas.” 38 To Yesu iso pizin ta kembei: “Koroŋ ta niomru kiwi yo pa na, ina kuute ka pataŋana som. Kere. Mbooro tabe nio aŋwin la i, niomru karao be kiwin la tomini? Mi pataŋana biibi tabe isalakaala yo i, niomru karao be kakam?” ✡ 39 Ziru tipekel kwoono ma tiso: “E, niamru amrao.” To Yesu iseeŋge sua mini ma iso pizin ta kembei: “Ŋonoono, mbooro tabe nio aŋwin la i, ina niom kola kiwin la. Mi pataŋana tabe isalakaala yo i, inako isalakaala yom tomini. ✡ 40 Mi muriyom ta niomru koso pa na, ina uraata tio som. Ina koroŋ ki Tamaŋ Anutu. Mi zin wal tabe timbot zilŋoŋ uunu i, ina ni iur zin pataaŋa kek. Zin ta ko timbot pa.”

41 Naŋgaŋ pakan tileŋ Yems ziru Yoan sua kizin, to keten malmal pizin. 42 Tabe Yesu iso pizin ma timar, mi iso pizin. Iso: “Mbulu ki toono na, niom kuute kek. Zin bibip kizin karkari ta Yuda somŋan i, tipakurkur zitun mi matan pasom zin wal ta timbot la kopon mbarmaana na. Mi zin wal ta zanŋan i, na tikototo zin tomtom. ✡ 43 Tamen niom na, kakam mbulu ta kembena pepe. Tiom tasa isombe leleene be iwe biibi piom, na bela ikoto itunu ma iwe mbesooŋo piom. ✡ 44 Mi tiom tasa isombe leleene be iwe mataana piom, na bela iwe mbesooŋo sorokŋana kat pizin wal ta boozomen. ✡ 45 Pa ina mbulu ki Tomtom Lutuunu tomini. Kere. Ni imar be tomtom timbeeze pini na som. Imar be itunu imbeeze pizin tomtom, mibe izem kat itunu ma imeete pizin tomtom boozomen bekena iŋgiimi zin ma tiwe lene.” ✡

Yesu iurpe Patimai mataana

(Mt 20:29-34; Lu 18:35-43)

46-47 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tila tipet kar Yeriko. To ziŋan iwal biibi tizem kar ma tilae ri, mi tomtom mata pisŋana ta imbotmbot, zaana Patimai. Ni Timai lutuunu. Imbutultul su zaala zilŋaana be izuŋzuŋ le koroŋ. Mi ileŋ kembei tomtom ta imar i na Yesu ki Nasaret, to imaŋga mi kalŋaana biibi ma iso: “O Dabit Lutuunu, muŋai yo lak!”

48 Wal pakan tiŋasaari mi tiso pini be imaane. Tamen som. Kalŋaana biibi kat ma iso: “O Dabit Lutuunu, muŋai yo lak!” 49 Tana Yesu imender mi iso: “Koso i ma imar.” Tana tiboobo mata pisŋana tina ma tiso: “A, lelem ambai mi maŋga. Pa iso mar pu be la ma re i.” 50 Tana tomtom tina ilu i ma imaŋga. To ipiri mburu kini kor kana itop isu lene, mi ila ki Yesu. 51 Ila to Yesu iwi i. Iso: “Nu lelem be aŋkam parei pu?” Mata pisŋana iso: “A mos katuunu, nio leleŋ be aŋre lele.” 52 Tabe Yesu iso pini ma iso: “La lak! Urlaŋana ku ta iuulu u ma motom ambai.” To loŋa men mi mataana ikam pak mi ire lele. Tana ito Yesu mi ziŋan tila pa zaala. ✡

11

Yesu isala pa Yerusalem

(Mt 21:1-11; Lu 19:28-40; Yo 12:12-19)

1 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tipa ma timar kolouŋana pa Yerusalem, mi tila tipet kar Betpage mi Betania, ta timbot sala abal Olib lwoono na. 2 To Yesu iŋgo naŋgaŋ kini ru be timuuŋgu ma tisala. Iso pizin ta kembei: “Kasala pa kar ta imbot mar kembei. Beso kala kepet, nako kere doŋki popoŋana ta, ta timbiti lae ma imbotmbot. Ina tomtom sa isala ndemeene mi ipa pa zen. Kuputke i, mi kakami ma kusu. 3 Mi sombe tomtom sa iwi yom ma iso: ‘Ina kakami sorok paso?’ Tona koso pini ta kembei: ‘Merere, ni le uraata ri pini. Mako ipimiili i ma loŋa men mi imar mini.’ ”

4 Beso ziru tila na, tire doŋki popoŋana ta. Ina timbiti lae ruumu ta imbot kolouŋana pa zaala na. Mi tila tiputke i to, 5 wal pakan ta timendernder kolouŋana na, tiwi zin: “Ai, ina kuputke i sorok paso?” 6 Ziru tipekel kwon ma tiso sua kembei ta Yesu iso pizin na. Tona wal tana tiyok pizin, mi ziru tikami ma tila. 7 Tikami ma tisula ki Yesu, to tikinke mburu kizin mat kana, mi tipeele sala doŋki ndemeene. To Yesu isala mi mbuleene ise. 8 Mi wal boozo tiwar mburu kizin su zaala be tipakuri. Mi pakan na, tila tiyembut komkom, mi tikam ma timar mi tisan su zaala tomini. 9 To wal pakan timuuŋgu pini mi pakan tikemer, mi kalŋan izalla ma tiso:

“Hosana! Merere ko ipombol tomtom ti mi ikampe i.

Pa ni ikam Merere ruŋguunu ta imar i!✡

10 Tomtom ta buri imar i ko ikam peeze kembei muŋgu tumbundu Dabit ikamam na. Tana Anutu ko ipomboli mi ikampe i.

Hosana! Tapakur Merere zaana ma isala ta kor a!

11 Yesu isala Yerusalem ma ilela siiri ki Urum Merere leleene na, mataana rikrik be itiiri koroŋ ta boozomen. Tamen lele igarau be mbeŋ. Tana ziŋan naŋgaŋ kini laamuru mi ru tizem urum, mi timiili mini ma tila pa kar Betania.

Yesu ipiri sua pa ke fik

(Mt 21:18-19)

12 Tikeene ma berek su, to Yesu ziŋan naŋgaŋ kini timaŋga ma tizem kar Betania, be tisala mini pa Yerusalem. Tiwwa pa zaala lwoono ma tila, mi Yesu peteli. 13 Tabe mataana ila na, ire la pa ke fik ta imendernder. Mi mazwaana tana mai ki ke fik ŋonoono som. Tamen tataŋa ta ŋonon. Mi ire kembei ke tana iurpe i be ŋonoono, tana ikoŋuru ma ila be ikam ka ŋonoono. Tamen ila na, ire ŋonoono sa som. Ruunu men. 14 Tana Yesu iso pa ke tana ma iso: “Indeeŋe ta tiŋgi mi ila na, nu ko piyooto mini ŋonoono sa be tomtom tikan na som.”✡

Yesu iso sua tana na, naŋgaŋ kini tileŋ.

Yesu iziiri zin wal pa Urum Merere

(Mt 21:12-17; Lu 19:45-48; Yo 2:13-22)

15 Zin tiwwa ma tila tipet kar Yerusalem, to Yesu iwwa ma ilela siiri ki Urum Merere leleene. Mi imaŋgayaara zin wal ta tikamam ŋgomo pa koroŋ kizin isu urum kwoono na. Ni imaŋga pa mbalia ta zin wal tiparpekelkel pat zalla na, ramaki mbalia kizin wal ta mbulen izze mi tikamam ŋgomo pa man mbalmbal na. 16 Mi zin wal ta tikwarra mburu, mi tiyembutmbut pa siiri ki Urum Merere leleene na, ni ipeteke zin be tikam mini pepe. 17 Tona ikam sua pizin tomtom ma iso: “Niom kuute som? Sua ki Anutu iso pataaŋa kek ta kembei:

Urum tio, ko tipaata ma tiso ina suŋŋana muriini kizin karkari ta boozomen.✡

“Tamen niom kakam ma iwe kembei: raŋ sumbuunu ta zin kuumbu kan tikewe lela i!”✡

18 Zin bibip kizin patoronŋana kan mi zin ŋgarŋan ki tutu tileŋ sua tina, to tisombe tiru zaala sa be tipuni ma imeete. Pa sua kini ikam ma iwal biibi lelen imap ma ila kini. Tabe zin bibip timoto i.

19 Rorou na, Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tizem kar Yerusalem mi tila.

Urlaŋana na, mburaana biibi

(Mt 21:20-22)

20 Tikeene ma berek, to Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tiwwa ma tisula pa zaala. Mi tire la pa ke fik ta Yesu ipiri sua pa na, imeete sula ta uunu mi isala. 21 Tana Petrus mataana ila pa sua ki Yesu, mi iso pini ta kembei: “Mos katuunu re! Ke ta neeri piri sua pa na, ta imeete kek!” 22-23 Tona Yesu iso pizin ma iso: “Kuurla kat ki Anutu. Pa nio aŋso kat piom ta kembei: Tomtom sa isombe iso pa abal ti be izem muriini mi ila itop sula tai, mi sombe leleene iwe ru som, mi iurla kembei sua kini ko iur ŋonoono, inako Anutu ikam mbulu tana ma ipet pini.✡ 24 Tana nio aŋso piom. Niom sombe kusuŋ Anutu ma kiwi i pa koroŋ sa, mi sombe kuurla kembei ni ileŋ suŋŋana tiom kek, inako kere ka ŋonoono.✡

[ 25 “Mi niom sombe kusuŋ, mi ŋgar tiom ilala pa sosor sa ta waeyom bizin tikam piom, na kuurpe leleyom pizin mi kezem ŋgar pa sanaana kizin. Naso Tomoyom ta imbot saamba a ireege sanaana tiom tomini.✡ 26 Mi sombe kuurpe leleyom pa waeyom bizin som, mi kezem ŋgar pa sanaana kizin som, inako sanaana tiom tomini, Anutu ireege som.”]

Zin bibip tiwi Yesu pa asiŋ ta iuri pa uraata kini

(Mt 21:23-27; Lu 20:1-8)

27 Zin tisala ma tipet Yerusalem mini, mi Yesu iwwa lela siiri ki Urum Merere leleene. Mi zin bibip kizin patoronŋana kan, mi zin ŋgarŋan ki tutu ziŋan zin peeze kan tire i, to timar kini mi tiwi i. Tiso: 28 “Lak, uraata ta kamam na, nu zom pa? Mi asiŋ iuru pa?”✡ 29 Yesu ipekel kwon ma iso: “Wiŋana tiom ambai. Mi nio aŋsombe aŋwi yom pa tio ta i. Mi sombe kepekel, inako nio tomini aŋpekel niom tiom, mi aŋso yom pa asiŋ ta iur yo pa uraata tio ti. 30 Lak! Yoan ta muŋgu ikamam yok pizin tomtom na, asiŋ iuri pa uraata kini? Ni ta imbotmbot saamba a, som zin tomtom?”

31 Mi zin tipekel karau som. Tiparwwi zin ma tiso: “Wai, iŋgi kozo ko toso parei? Pa sombe toso ‘Ni ta imbotmbot saamba a iuri’, to ni ko iso piti ta kembei: ‘Kena parei ta niom kuurla sua kini som?’ 32-33 Mi sombe toso: ‘A Yoan na, tomtom ta tiuri pa uraata kini’, ko ambai?” (Tiso ta kembei paso, tomtom timap tipou Yoan ma tiso ni Anutu kwoono ŋonoono tau.) Tana timoto, mi tipekel sua ki Yesu ta kembei. Tiso: “Ii, niam amute som.” To Yesu kadoono isu mi iso pizin ta kembei: “Kenako nio tomini irao be aŋso yom pa Ni ta iur yo pa uraata tio i na som.”

12

Sua tooroŋana pa zin wal uraata kan

(Mt 21:33-46; Lu 20:9-19)

1 Tona Yesu imaŋga mi ikamam sua pizin ila sua tooroŋana. Iso: “Tomtom ta, ni iurpe toono kini be ipaaza ke baen pa. Mi ipo siiri ma iliu, mi iurpe baen piiziŋana muriini, to ipo beeze ta isala kor, bekena zin uraata kan timbot sala mi matan lala pa baen lene. Iurpe koroŋ ta boozomen ma imap, to izem la kizin wal uraata kan naman be matan pa, mi imaŋga ma izem kar kini, mi ila imbot lele pakaana toro.✡

2 “Imbot imbot ma indeeŋe mai ki baen keŋana, to iŋgo mbesooŋo kini ta ma ila kizin wal uraata kan, bekena ikam baen ŋonon pakan ma imar. 3 Tamen mbesooŋo kini tana iwwa ma ila ipet kizin uraata kan na, tikiskisi mi tibalisi. To tiseri ma namaana men mi ila ne. 4 Tona baen katuunu iŋgo mbesooŋo kini toro ma ila. Mi ni tomini, zin uraata kan tipeeze paŋaana mi tipamiaŋi. 5 To baen katuunu iŋgo mbesooŋo kini toro ma iwe tel pa ma ila. Beso ila ipet na, zin tipuni ma imeete. Mi mbesooŋo kini pakan na, wal tana tikam mbulu raraate men pizin. Pakan, tibalis zin. Mi pakan na, tipun zin ma timetmeete.

6 “Baen katuunu inok inok ma som, to mataana ila pa itunu lutuunu ta leleene pini ilip kat na ma iso: ‘O, nio sombe aŋgo lutuŋ ŋonoono, nako zin len ŋger pini mi tipou pini.’ Tana iŋgo i ma ila. 7 Beso zin uraata kan matan ila mi tire lutuunu imar na, timaŋga mi tiparso pizin ma tiso: ‘Ouo kere! Biibi itunu lutuunu ta imar i. Ni tabe imender pa koroŋ ti pa kaimer mi iwe katuunu. Lak, kozo tupuni ma imeete. Naso koroŋ ti imbot ma iwe lende!’✡ 8 To timaŋga na tikiskisi, mi tipuni ma imeete, to tipiri i lae siiri ndemeene.”✡

9 Yesu iso sua tana ma imap, to iwi zin ma iso: “Lak, ina kozoko baen katuunu ikam parei pizin wal tana? Ni kola imar ma ikas zin ma timetmeete lup, mi ikam baen lene kini tana ma iur la wal pakan naman be timboro kat.”✡ 10 To iseeŋge sua kini mi iso: “Sua ki Anutu ta tibeede se ro na, niom kapaata som? Sua ta isombe:

Pat ta zin wal ruumu poŋana kan matan repiili, mi tipiri lae lene na,

pat tamen tana, ta ko tipamender ruumu sala ma imbol.

11 Mbulu tina ipet pa Anutu itunu mburaana.

Mi amre na, ipa ndel kat.”✡

12 Zin bibip kizin Yuda tileŋ sua tooroŋana tana na, tikilaala kembei Yesu iso sua tana ise kizin. Tanata tisombe tikisi pataaŋa. Tamen timoto kan pizin iwal biibi, tana tizemi ma imbotmbot, mi tila len.

Wiŋana pa takes piriŋana

(Mt 22:15-22; Lu 20:20-26)

13 Kaimer, mana tiŋgo tutu kan pakan ziŋan Erot wal kini pakan ma tila ki Yesu be titoombi pa wiŋana pakan. Beso ni ipekel ŋoobo, to iwe le uunu. 14 Tana timar tipet kini, mi kwon imbeeze pini ma tiso: “Mos katuunu, niam amute: Nu tomtom ki sua ŋonoono men. Nu moto tomtom sa som, mi zzo katkat sua ŋonoono men pizin tomtom, bekena paute zin kat pa Anutu zaala kini. Tana so kat piam. Nu re be parei? Iti sombe tigiibi takes ila ki Kaisa, ko indeeŋe pa tutu kiti, som som? Ko takam pini, som takam som?” 15 Tamen Yesu, ni iute pakaamŋana kizin kek. Tana isu mi iso pizin: “Parei ta koso kotoombo yo? Pat ta tiwirri pa takes na, kakam tasa imar ma aŋre.” 16 Tana tikam pat denari ta ila kini. Mi ni iteege, to iwi zin. Iso: “Lak, asiŋ ruŋguunu mi zaana ti?” To tiso: “Ina Kaisa tau.” 17 Tona Yesu iso: “Tana. Koroŋ ta Kaisa zaana pa, to ila kini. Mi koroŋ ki Anutu na, ila ki Anutu.” Tileŋ pekelŋana kini tana mi timurur pa.✡

Wal meeteŋan, ko timaŋga mini, som som?

(Mt 22:23-33; Lu 20:27-40)

18-19 Zin sadusi na, Yuda pakan ta tiurla kembei Anutu ko ipei zin meeteŋan ma timaŋga mini som. Tana Yesu imbotmbot, mi zin sadusi pakan timar kini mi tiwi i ta kembei. Tiso: “Mos katuunu, Mose ibeede tutu piti ta kembei. Sombe tomooto sa iwoolo moori ma tipeebe sa som, mi imeete, to tiziini bela iwoolo ka nooro. Beso ipeebe ma iŋgi to, pikin ikel toono kolmanŋana ta imeete na.✡

20 “Lak, lwoono ta na, toŋmatiziŋ lamata mi ru. Timbotmbot ma muŋgamuŋga iwoolo. Mi ikam kelŋana sa som, mi imeete. 21 To tiziini ta ito i na, ikam ka nooro. Mi tipeebe sa som, mi ni tomini ra, imeete. Mi tiziini ta iwe tel pa na, ikam mbulu raraate men. 22 Ta kembei kembei ma zin lamata mi ru tana timetmeete lup. Mi len kelŋana sa som. To kaimer na, moori tomini, ni imeete. 23 Lak, indeeŋe mbeŋ kaimer ma zin meeteŋan tisombe timaŋga mini pa naala, na moori tina ko iwe tomtom iŋgoi kusiini? Pa zin lamata mi ru ta tiwooli na.”

24 Yesu ipekel kwon ma iso: “Aiss, niom tina kuute Anutu mburaana mi sua kini risa som kat, tanata kakam ŋgar ŋoobo. 25 Indeeŋe mbeŋ kaimer ma zin meeteŋan tisombe timaŋga mini pa naala, na tomtom ko tiparwoolo zin mini som. Pa zin ko kembei zin aŋela ta timbot saamba a.✡ 26-27 Mi maŋgaŋana kizin wal meeteŋan, ina niom katalli pa kat. Parei, mazwaana ta Anutu ipet ki Mose na, kapaata ka mbol som? Indeeŋe tana, ni iwe kembei you ta ikanan la ke leleene na, mi iso pa Mose ma iso:

Nio iŋgi Anutu ki Abaraam, Isak, mi Yakop.✡

“Sua tana iswe kembei zin matan yaryaara ma timbotmbot raama Anutu. Mibe timeete ma tila len kat, so ni irao ipaata itunu be Anutu kizin som.”

Tutu mataana kana

(Mt 22:34-40; Lu 10:25-28)

28 Timbotmbot ma tomtom ŋgarŋana ta ki tutu, ni imar mi ileŋ Yesu ziŋan zin Sadusi tiparzorzooro pa sua. Mi ire kembei Yesu ipekel kat wiŋana kizin, tana imar kini mi iwi i ta kembei. Iso: “Tutu iŋgoi ta ilip pa tutu ta boozomen?”

29 Yesu ipekel kwoono ma iso: “Tutu mataana kana ta kembei:

O niom Israel keleŋ! Merere Anutu kiti, ni itutamen ta Merere ŋonoono. ✡

30 Tana ur lelem ila ki Merere Anutu ku, raama ŋgar ku mi mburom, ma imap ma iwe ni lene men. ✡

31 “Mi tutu biibi toro ta iwe ru pa, ina ta kembei:

Ur lelem pizin tomtom kembei ta lelem pa itum.

“Tutu lwoono ru tina ta tilip pa tutu ta boozomen.”✡

32 Tomtom ŋgarŋana ki tutu tina ileŋ, to iso pa Yesu ma iso: “Mos katuunu, nu so kat! Sua ta so na, ina ŋonoono men. Pa Merere Anutu, ni itutamen ta Merere ŋonoono. Merere toro sa som.✡ 33 Tanata tuur lelende ila kini raama ki ŋgar kiti mi mburanda ma imap ma iwe ni lene men. Mi tuur lelende pizin tomtom kembei ta lelende pa itundu. Pa iti sombe takan la tutu lwoono ru men ti mi tuurpe, inako Anutu ire kembei ilip pa patoronŋana boozomen ta tenenne sala artaal mi patoronŋana pakan tomini.”✡

34 Yesu ire kembei tomtom tana ipekel kat raama ŋgar, tana iso pini ma iso: “Nu mbot molo pa peeze ki Anutu som.” Indeeŋe tana mi ila na, zin tiwi Yesu pa kosa sa mini som. Pa timoto.

Mesia ko iyooto pa Dabit be parei?

(Mt 22:41-46; Lu 20:41-44)

35 Indeeŋe Yesu ikamam sua pizin tomtom lela Urum Merere lene na, iwi zin ma iso: “Lak! Parei ta zin ŋgarŋan ki tutu tisombe Mesia ko iyooto pa king Dabit popoŋana kini? Pa muŋgu Bubuŋana Potomŋana ipei ŋgar ki Dabit, mi ni iso ta kembei:

36 Merere Anutu iso pa Biibi tio ma iso:

Mar mbulem su nomoŋ woono

ma irao aŋkoto kom koi bizin ma mburan imap kat,

mi kumbum ise ŋguren.✡

37 “Tana Dabit itunu ipaata Mesia be Biibi kini. Lak, popoŋana sa ki Dabit ko irao be ilip pini be parei?”

Iwal biibi ta tileŋleŋ Yesu sua kini na, menmeen zin mi lelen ambai kat.

Mbulu pakurŋana kizin ŋgarŋan ki tutu

(Mt 23:1-36; Lu 20:45-47)

38 Yesu ikamam sua pizin mi iso ta kembei: “Motoyom iŋgal ituyom pizin ŋgarŋan ki tutu. Pa zin lelen be tirru pa mburu kizin ta mololo i. Mi tiwwa pa kar keteene, bekena tomtom tire zin mi tiso sua pakurŋana pizin. 39 Mi sombe tilela lupŋana muriini, som tila pa kini kanŋana, to loŋa mi tiserseere ma tila be mbulen se mbalia mataana kana ta zin wal zanŋan murin na. 40 Mi zin koroŋ to tiwadatkewe zin noroŋa bekena tikem len ruumu kizin ramaki mburu kizin. Mi tipakamkaam ma tikamam suŋŋana mololo. Tana kadoono tabe tikam pa mbulu kizin tana, ko sorok som kat.”

Patoronŋana ki nora tuunu ta

(Lu 21:1-4)

41 Yesu mbuleene isu kolouŋana pa kolekta muriini, mi mataana ilala pizin iwal biibi ta tilala ma tiurur pat izulla. Mi zin mbio uunu boozo ta timar ma tipiri pat bibip. 42 Yesu imbotmbot, mi nora ta, ra, imar ma ipiri pat siŋsiŋŋan ru ta munmun i. 43 Yesu ire mbulu ki nora tana, to iboobo naŋgaŋ kini ma timar, mi iso pizin ta kembei: “Ai, kere nora tuunu tiŋga. Nio aŋso kat piom. Pat ta ni ipiri sula kolekta na, ilip pa tomtom ta boozomen tiŋgi. 44 Paso, zin pakan na, koroŋ kizin boozo ta imbotmbot mi tipiri rimen. Mi ni na som. Pat kini ri tabe imboro i, ta imap lup ma isula. Tana itunu ko imbot sorok.”✡

13

Yesu iso pa Urum Merere reegeŋana

(Mt 24:1-2; Lu 21:5-6)

1 Yesu izem urum lene, mi isombe iyooto ma ila. Som, mi naŋgaŋ kini ta, ni imaŋga mi iso pini. Iso: “Mos katuunu re! Pat ta tipo urum ti pa na, ŋgeezeŋan mi bibip men! Mi zin ruumu tiŋgi ta kembena. Tilip kat!” 2 Yesu ipekel kalŋaana mi iso: “Ruumu bibip ta rre zin ti, kaimer ko tireege ma tipiri kiŋakiŋa ma kan mburu tisu len lup. Kan koroŋŋan risa ko imbot se muriini mini na som.” ✡

Pataŋana boozo kola iwedet mana urum reegeŋana

(Mt 10:17-22, 24:3-14; Lu 21:7-19)

3 Tizem Urum Merere mi tipa ma tila ma tisala abal Olib, to Yesu mbuleene su mi ire la pa urum. Imbotmbot mi Petrus, Yems, Yoan, mi Andreas tila kini mi tiwi i. Tiso: 4 “Biibi, so kat piam. Sua ta koozi so pa urum tiŋga reegeŋana na, ko iur ŋonoono ŋiizi? Mi sombe ka nol igarau, inako ka kilalan pareiŋana?”

5 Yesu ipekel kwon ma iso: “Motoyom iŋgalŋgal ituyom. Kokena tomtom sa ipandelndel yom. ✡ 6 Pa wal boozo kola timaŋga mi tipaata sorok nio zoŋ mi tiso: ‘Ulaaŋa tabe imar i, na nio tau.’ Mi wal boozomen ko tikan la sua kizin. ✡

7 “Mi sombe keleŋ malmal ka orooro, som malmal bibip urun na, keteyom guruk mi komoto pepe. Pa mbulu ta kembena kola iwedet. Mi toono swoono, nako zen. 8 Pa toono ta boozomen ka tomtom bizin kola tiparkam malmal pizin. King ta ko ikam malmal pa king ki lele toro. Yeŋyeeŋge kola titok toono pakan, mi lele pakan ko tikan peteele. Pataŋana boozomen tana, ina iwe mataana pa pataŋana bibip tabe tipet pa kaimer i. ✡

9 “Mi motoyom iŋgal ituyom! Pa koyom koi bizin ko tikam yom, mi tipamender yom su zin wal peeze kan matan, mi tibalis yom lela lupŋana kizin murin. Mi ko tikam yom ma tipamender yom la zin king mi zin bibip keren uunu, mi tiŋgal motoyom. Paso, niom kototo yo tau. Mi mbulu tina ko iwe zaala piom be keswe uruŋ mi kopombol sua tio ila matan. ✡ 10 Mi bela tisoyaara uruunu ambaiŋana ma ila irao karkari ta boozomen muŋgu, to mbulu tana ipet.

11 “Mi sombe tikam yom mi tipamender yom la zin bibip matan be titiiri sua tiom, na kopoyom rru mi motoyom rru sua tabe koso i pepe. Pa indeeŋe ta so tipamender yom, na Anutu itunu ko iso yom pa sua tabe koso i. Tana ŋgar ta so ise pa leleyom pa mazwaana tana, na koso men tau. Pa ina niom ituyom leleyom mi koso som. Ina imar pa Bubuŋana Potomŋana tau. ✡

12 “Indeeŋe mazwaana tana, tomtom ko tiur toŋmatiziŋ kizin ila wal pakan naman be tipun zin ma timetmeete. Mi zin kolman ko tikam ta kembena pa lutun bizin. Mi zin naŋgaŋ ko tizooro taman ma nan bizin, mi tiur zin la wal pakan naman be tipun zin ma timetmeete. 13 Mi tomtom ta boozomen ko tiwe koyom koi. Paso, niom kewe leŋ mi kototo yo tau. Tamen tomtom ta sombe imender mbolŋana mi ikiskis urlaŋana kini ma irao swoono, na Anutu ko ikamke i ma imbot ambai. ✡

Pataŋana biibi kat kola ikam zin Yerusalem kan

(Mt 24:15-28; Lu 21:20-24)

14 “Kaimer ko kere wal pakan tipamender koroŋ sananŋana kat ilela lele potomŋana ta ka ŋgalsekiŋana. To lele tana isaana kat ma imborene. (Tomtom sa isombe ipaata sua ti na, itunu irao be ikam ŋgar pa ka uunu.) Mbulu tana iso ipet, na zin wal ta timbotmbot lele pakaana ki Yudea na, loŋa mi tiko ma tisala pa lele abalabalŋana. ✡ 15 Tana tomtom sa isombe imbotmbot sala ruumu kini ka pooto, na ilela ruumu be ikam koroŋ kini sa pepe. Kaŋkaŋ pataaŋa ma ila. ✡ 16 Mi sombe tomtom sa imbotmbot mokleene kini mi ikamam uraata, na iloondo ma ila ruumu mini be ikam kawaala kini toro sa pepe. Ni tomini, kaŋkaŋ pataaŋa ma ila. 17 Zin moori ta sombe koponŋan mi zin ta pemyamŋan pa mazwaana tana, na ra, tembel zin kek. Pa pataŋana biibi kola ikam zin. 18 Tana kusuŋ pa Anutu. Kokena mbulu tana ipet pa gorgor ki yaŋ. 19 Pa pataŋana tana, ko sananŋana kat ma ilip pa pataŋana boozomen ta tipet pa toono kek na. Indeeŋe mata popoten ta Anutu iur saamba mi toono, mi imar imar ma indeeŋe koozi na, pataŋana sa ta kembei ipet pasa zen. Mi kaimer ko pataŋana toro sa ta kembei ipet mini som. ✡ 20 Pataŋana tana, sombe Merere ipemet loŋa som, inako tomtom sa irao imbot na som. Tamen ni kopoono pizin wal kini ta iroogo zin pa itunu kek, tana kola ipemet ma imap karau men.

21 “Mbulu tana iso ipet, mi sombe tomtom sa iso piom ma iso: ‘Kere. Mesia ta itunu tis!, som ‘Ni imbotmbot tiŋga!’, na kuurla sua kini pepe. ✡ 22 Pa wal pakamkaamŋan kola tipet, mi tipakaam ma tiso ta kembei: ‘Nio Mesia’, som ‘Nio Anutu kwoono.’ Mi ko titooro mos boozo mi tikam uraata bibip pakan bekena tipakaam zin tomtom pa. Mi Anutu wal kini ta ni iroogo zin pa itunu na tomini, wal tana ko titoombo be tipakaam zin. ✡ 23 Keleŋ, koroŋ boozomen tana ipet zen, mi iŋgi aŋsotaara yom pataaŋa. Tana motoyom iŋgal ituyom.

Miiliŋana ki Tomtom Lutuunu

(Mt 24:29-31; Lu 21:25-28)

24 “Pataŋana boozomen tana tisombe tipet lup, inako molo som to zoŋ mataana imeete. Mi puulu tomini, ko iyaara mini som. 25 Mi pitik ko tizem murin mi titoptop, mi Anutu ko itok zin koroŋ mburanŋan ta timbot sala maŋaanaŋana na. 26 Tona tomtom kola tire sala pa Tomtom Lutuunu imbot lela miiri tieene mi imiili ma isu raama mburaana biibi kat mi azuŋka kini. ✡ 27 Mi ni ko iŋgo zin aŋela kini ma tila tipa pa lele ta boozomen irao toono mi saamba ka seŋgaaŋa bekena tiyogeege zin wal kini ta ni iroogo zin pa itunu na, ma tila tilup zin la kini. ✡

Sua tooroŋana pa ke fik

(Mt 24:32-35; Lu 21:29-33)

28 “Kere la pa ke fik mi kakam ŋgar pa. Pa ke tana isombe iruŋ, tona kikilaala kembei iŋgi be zoŋ biibi isu. 29 Ina zaala raraate men tau pa mbulu ta aŋzzo yom pa i. Niom sombe kere mbulu ta boozomen tana tiwedet, to kikilaala ta kembei: Miiliŋana ki Tomtom Lutuunu, ta ka nol igarau kek. 30 Nio aŋso kat piom: Wal ta koozi kan i ko timap pa toono zen, mi tire uraata boozomen tiŋgi ipet. 31 Saamba mi toono kola timbiriizi. Tamen sua tio irao be ila lene na som. Ko imbotmbot men ta kembei. ✡

Miiliŋana ki Tomtom Lutuunu na, tomtom sa iute ka nol som

(Mt 24:36-44)

32 “Nol tabe koroŋ ta boozomen tana tipet pa i, na tomtom sa iute som. Mi aŋela ta timbot saamba na tiute som, mi Lutuunu tomini, iute som. Tamaana itutamen ta iute. ✡ 33 Tana motoyom iŋgalŋgal ituyom. Pa nol tana, niom kuute som. 34 Ko ipet kembei ta tomtom ta, ni ikam ŋgar be ila pa lele molo. Tana izem ruumu kini ila mbesooŋo kini naman be timboro, mi iur len uraata ikot zin tataŋa. Mi isotaara tomtom ta imborro kataama na, be iur mataana pini mibe izza i. Tona izem zin mi ila. ✡ 35 Nio aŋso piom. Motoyom iŋgal ituyom. Pa nol tabe ruumu katuunu imiili ma imar pa i, ina niom kuute som. Ko indeeŋe rorou, som mbeŋ lukutuunu, som lele imarmar, som mbeŋbeŋŋana. ✡ 36 Kokena ni imar karau men na, ire yom kekeenemeete. 37 Sua ti aŋso piom, mi ila pizin wal ta boozomen tomini. Kapamatmaata ma kombotmbot, mi kuur motoyom pa biibi tiom!”

14

Zin bibip timbuuru pa Yesu

(Mt 26:1-5; Lu 22:1-2; Yo 11:45-53)

1 Pasoba mi lupŋana biibi kizin Yuda tabe tikan narabu ta ka yis somŋana i na, ka mbeŋ ru men imbotmbot be ipet. Tana zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin ŋgarŋan ki tutu tilup zin, mi tirru zaala keŋana sa pa Yesu be tikami, mi tipuni ma imeete. 2 Mi tiparso pizin ma tiso: “Kozo takami pa mazwaana ki lupŋana biibi taiŋgi pepe. Kokena zin iwal biibi timaŋga mi tikam malmal.”

Moori ta iliŋ ŋgere sala Yesu uteene

(Mt 26:6-13; Yo 12:1-8)

3 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini timbotmbot ki Simon ta kar Betania. Simon tana, ni muŋgu mbetmbeete sananŋana ikami. Zin mbulen isu ma tikanan kini ma timbotmbot, mi moori ta, ni ikam ŋgere kuziiniŋana ta ka kadoono biibi kat na, mi imar. To ibokat ŋgere putuunu kwoono mi iliŋ sala Yesu uteene. 4 Mi wal pakan ta ziŋan Yesu timbotmbot na, tire na irao lelen som. Tana tiyo kwon pini ma tiso: “Wai, moori ti ipasaana sorok ŋgere paso? 5 Ŋgere ti na, ka pat ta sorok som. Be toŋgomoono, so takam pat biibi kembei 300 denari mi kwoono be tu'uulu zin sorrokŋan pa!” Tana tiyaambi. 6 Tamen Yesu iso: “Kumbuulu kwoyom pini paso? Mbulu ta ni ikam pio na, ambaiŋana kat. 7 Pa wal sorrokŋan ko niomŋan kombotmbot ma alok. Tana mazwaana boozomen ta niom sombe leleyom be ku'uulu zin, inako karao be ku'uulu zin. Mi nio, nako itiŋan tombotmbot ma molo som. 8 Koroŋ ta ni irao be ikam pio, ta ikam kek. Ŋgere ti, ni iliŋ salakaala yo bekena iurpe yo pa koŋ mete.✡ 9 Tana nio aŋso kat piom: Kaimer sombe tomtom tisoyaara uruŋ ma irao karkari, inako tiwidit mbol pa mbulu ta ni ikam pio i, bekena tomtom matan kiskis.”

Yudas iyok be iswe Yesu

(Mt 26:14-16; Lu 22:3-6)

10 To naŋgaŋ ki Yesu laamuru mi ru tana, tomtom kizin ta, zaana Yudas Iskariot, ni imaŋga ma ila kizin bibip kizin patoronŋana kan, mi iso pizin ta kembei: Ni ko iurpe zaala pizin be tikam Yesu. 11 Mi tileŋ sua kini na, lelen ambai kat mi timbuk sua pini be tikam le pat. Ziŋan timbuk sua makiŋ, tona Yudas ila ma irru zaala be iur Yesu ila naman.

Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tikan Pasoba ka kini

(Mt 26:17-25; Lu 22:7-14,21-23; Yo 13:21-30)

12 Timbot ma aigule mataana kana ki lupŋana biibi tana ipet. Mi ina aigule tabe tipun zin sipsip pa Pasoba i. Tana naŋgaŋ kini tiwi Yesu ma tiso: “Lak, kini ki Pasoba na, ko amurpe pu isu swoi?”✡ 13 Tana Yesu iŋgo naŋgaŋ kini ru be tila. Mi isotaara zin ta kembei. Iso: “Kelela pa kar biibi, to kere tomtom ta ikwaara yok kuuruŋana, mi ikoŋuru yom ma ima. Koto i, 14 mi kere, beso isala ruumu tasa, to koto i ma kelela. Mi koso pa ruumu katuunu ta kembei. Koso: ‘Mos katuunu tiam ikam wiŋana pu ta kembei: Ruumu leleene iŋgoi tabe ni ziŋan naŋgaŋ kini timbot pa mi tikan kini ki Pasoba i?’

15 Ni ko iso yom pa ruumu leleene biibi ta imbot kor mi tiurpe ma ambai pataaŋa kek. Tana kuurpe kanda kini isu tana.”

16 Yesu iso sua ma imap, tona naŋgaŋ kini ru tana tizemi, mi tiwwa ma tila kar biibi. Mi tire koroŋ ta boozomen ila itoptop kat la Yesu kalŋaana. Tana tiparaŋraŋ kini mi koroŋ ta boozomen pa suŋŋana ki Pasoba. 17 Timbotmbot ma zoŋ isula, to Yesu ziŋan naŋgaŋ kini pakan timar, mi mbulen su pa kini kanŋana. 18 Tikanan ma timbotmbot, mi Yesu isu ma iso: “Nio aŋso kat piom. Tomtom tiom tasa kola iur yo la koŋ koi bizin naman. Tomtom tau itiŋan takanan kini i.”✡ 19 Naŋgaŋ kini tileŋ sua tana na, lelen ipata. To zin tataŋa timaŋga mi tiwi i. Tiso: “Sua ku tana, nu so pio?” 20 Yesu iso pizin: “Niom laamuru mi ru tana, tiom tasa ko ikam. Tomtom tana, niamru amtizik narabu isula mbooro tamen. 21 Tana Tomtom Lutuunu kola tipuni ma imeete. Ka sua imbot pataaŋa kek. Mi tomtom tabe iswe i la ka koi bizin i na, tembeli kek! Naana ra, ipeebi som, so ndabok!”

Temen pemetŋana

(Mt 26:26-30; Lu 22:14-20; 1Kor 11:23-25)

22 Tikanan ma timbotmbot, mi Yesu ikam narabu ma isuŋ pa, to itette ma irao zin naŋgaŋ mi iso: “Kakam ma kakan. Iŋgi nio mozoŋ ŋonoono.” 23 Tona ikam mbooro baen ma isuŋ pa, mi ikam la ki naŋgaŋ kini, mi zin ta boozomen tiwin. Tiwin makiŋ, to ni iso: 24 “Ina nio siŋiŋ, ta ko ireere ma isu, mi iwe zaala be Anutu ziŋan zin tomtom boozomen tiparlup zin ma tiwe tamen.✡ 25 Nio aŋso kat piom. Nio ko aŋwin baen mini som, mi ila indeeŋe ta aŋwin baen popoŋana lela Anutu kar kini.”

26 Tikan makiŋ, to timbo mboe suŋŋana kana ta, mi tizem ruumu mi tisala pa abal Olib.✡

Yesu iso Petrus ko iwatkaali

(Mt 26:31-35; Lu 22:31-34; Yo 13:36-38)

27 Mi Yesu iso pizin naŋgaŋ kini ma iso: “Mbeŋ ta koozi, niom ta boozomen ko kotop pa urlaŋana tiom mi kipizil ndemeyom pio. Pa sua ki Anutu imbot pataaŋa kek ta kembei:

Nio ko aŋpun mboroŋan kizin sipsip,

mi zin sipsip ko tiko papirik lup.✡ 28 Tamen kaimer sombe aŋmaŋga mini pa naala, nako aŋmuuŋgu ma aŋla mi aŋsa yom su Galilea.” 29 To Petrus imaŋga mi iso: “Inako zin pakan. Mi nio, nako aŋrao aŋtop mi aŋpizil ndemeŋ pu na som.” 30 Mi Yesu iso pini ma iso: “Petrus, nio aŋso kat pu. Mbeŋ ta koozi, nu kola watkaala zoŋ pa tel, mana man itaŋ ma iwe ru pa.” 31 Mi Petrus kwoono imbol ma imbol kat ma iso: “Asiŋ iso u? So tipunu, nako tipun yo tomini ma ituru mi temetmeete raraate. Mi irao aŋwatkaala zom na som. Som kat!” Mi zin ta boozomen tiso sua raraate men.

Yesu isuŋ su lele Getsemane

(Mt 26:36-46; Lu 22:39-46)

32 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tipa ma tila tipet lele ta, zaana Getsemane. Tona iso pizin ta kembei: “Mbuleyom su tiŋgi ma kombotmbot, mi nio aŋla aŋsuŋ.” 33 To ikam Petrus, Yems, mi Yoan ma ziŋan tila. Yesu leleene ipata biibi kat, mi ikam ŋgar boozo pa pataŋana tabe ise kini i. 34 Tana iso pizin ma iso: “Aiss, leleŋ ipata kat. Leleŋ pataŋana taiŋgi be ipun yo ma aŋmeete i. Tana kapamatmaata mi itiŋan tombotmbot.”✡ 35 Pa Yesu iute: Nol kini ta ipet kek. Tana izem zin ma timbot, mi ipa ma ilae ri. To iŋgun kumbuunu isu toono mi isuŋ Anutu, be sombe itunu leleene, nako ipiŋgis pataŋana tana ma imbot molo pini. 36 To iso: “O Abba * Tamaŋ, nu tat pa kosa sa som. Tatke mbooro taiŋgi pio. Iŋgi nio aŋso. Mi nu itum tau.”

37 Isuŋ makiŋ, mi imiili ma imar, to ire naŋgaŋ kini tel tina tikenne. Tana iso pa Petrus. Iso: “Simon, nu kenne? Irao be pamaata risa som? 38 Niom kapamaata mi kusuŋ. Kokena toomboŋana ikam yom to kotop. Pa lelende na, mata leŋleŋ. Mi kulindi na mburaana irao som.”✡

39 To izem zin mi ila ma ipoto suŋŋana kini mini. 40 Isuŋ ma imap, tona imiili ma ila mini. Mi ire zin naŋgaŋ kini tikenne men. Paso, matan ikam sanaana zin ma tisaana kat. Tana len sua sa be tiso pini na som. 41 Yesu ila isuŋ mini ma iwe tel pa. Mi imiili ma imar mini, to iso pizin: “Wai, malaiŋana ikam yom ma kekenne men? Irao tana! Pa nol tabe tiur Tomtom Lutuunu ila zin wal sananŋan naman, ta iŋgi ipet kek. 42 Kamaŋga mi tala. Pa kere: Tomtom ta ila iswe yo la koŋ koi bizin, ta iwwa ma imar i!”

Tikam Yesu

(Mt 26:47-56; Lu 22:47-53; Yo 18:3-12)

43 Yesu izzo sua mi molo som na, Yudas ziŋan zin iwal biibi ta timar raama buza mi zaaba. (Yudas tana, ni tomtom ta ta imbot la Yesu naŋgaŋ kini laamuru mi ru na.) Wal tana, zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin ŋgarŋan ki tutu mi zin peeze kan kizin Yuda tiŋgo zin ma timar. 44 Mi Yudas isotaara zin kek ta kembei. Iso: “Kere. Tomtom ta sombe aŋbeŋbeeŋe pini, ina ni tau. Kikiskisi mi komboro kati ma kala.” 45 Tana zin iwal biibi tina timar tipet to, Yudas ikoŋuru Yesu ma ila, mi iso pini: “Mos katuunu!” Mi imbeŋbeeŋe pini. 46 To tikiskis Yesu, mi tikami be tila. 47 Mi naŋgaŋ kini ta, tau imender kolouŋana, ni imaŋga na ipas buza kini mi ipiri na, isap tomtom ta talŋaana ma itop su. Tomtom tana, ni mbesooŋo ki biibi kizin patoronŋana kan. 48 To Yesu iso pa iwal biibi tana. Iso: “Wai, nio ti tomtom malmalŋoŋ sa, ta kamar ramaki buza ma zaaba be kakam yo i? 49 Aigule boozomen ta itiŋan tombotmbot la Urum Merere kwoono mi aŋkamam sua piom na. Parei ta kakam yo pataaŋa som? Ambai. Toŋgo. Iŋgi be sua ki Anutu ta tibeede muŋgu kek na, iur ŋonoono.” 50 Ni iso sua tana, to naŋgaŋ kini ta boozomen tizemi, mi tiko ma tila len.✡

51 Naŋgaŋ kaibiim ta, ni ikawaali pa kawaala kokouŋana mi ito Yesu. Mi zin malmal kan tiso tikami tomini. 52 Tabe ni imaŋga to, kawaala kini ipurus ma itop su lene, mi iko ma ila lene.

Tipamender Yesu isu zin peeze kan keren uunu

(Mt 26:57-68; Lu 22:54-55,63-71; Yo 18:13-14,19-24)

53 To tikam Yesu ma tila ruumu ki biibi kizin patoronŋana kan. Mi zin patoronŋana kan, ziŋan zin ŋgarŋan ki tutu mi zin peeze kan tilup zin su ruumu tana ma timbotmbot. 54 Mi Petrus, ni itokelkeeli ma ila. Ila ma igarau ruumu tana kwoono, to mbuleene su you uunu, mi ziŋan zin menderŋan timbotmbot ma you ilolo zin.

55 Mi zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan ta boozomen titoombo be tiru tomtom pakan be tipombol sua pakaamŋana pa Yesu. Naso tirao be tipuni ma imeete. Tamen tiru ma som. 56 Ŋonoono, wal boozo timaŋga mi tipombol sua pakaamŋana pini. Tamen sua kizin ila iwe mataana tamen som. Tomtom ta iso sua ta, mi toro iso toro.✡ 57 Tona zin tomtom pakan timaŋga mi tipombol sua pakaamŋana ti pini. Tiso: 58 “A! Niam amleŋ ni itunu iso ta kembei: Urum Merere biibi ta tomtom tipo pa naman ti na, ni ko ireege ma isu lene. Mi ko ipamender toro pa aigule tel men. Mi urum toro tana ko imaŋga pa tomtom mburan som.”✡ 59 Tamen zin tomini, tiso sua raraate som. Tiso ndelndelŋa.

60 To biibi kizin patoronŋana kan imaŋga ma imender su zin iwal keren uunu, mi iwi Yesu. Iso: “Sua ta tigibgiibi pu na, nu rao be pekel som?” 61 Mi Yesu ipekel sua sa som. Imaane men. Tabe biibi tana iwi i mini ma iso: “Kozo so kat sua ma amleŋ. Nu Mesia? Nu Anutu ta tapakurkuri na Lutuunu?”✡ 62 Yesu ipekel kwoono ma iso: “E! Nio tau. Mi kaimer to niom ko kere:

Tomtom Lutuunu, ni mbuleene ise muriini ta imbot la Anutu mbolkeŋkeŋŋana namaana woono. Mi ko kere ni imbot se miiri tieene saamba kana mi imiili ma imar.”✡

63 Biibi kizin patoronŋana kan ileŋ sua tina na, ipas keteene. To iraaza mburu kini mi iso: “Oo imap. Turu tomtom toro be iso ka sua paso? Buri na tapas kat sua ila itunu kwoono i. 64 Niom ituyom kombot mi keleŋi. Ni ipasaana sua pa Anutu kek. Lak, niom koso parei?” Tona zin ta boozomen timaŋga mi tiso: “Tomtom ta kembena imbot pepe. Ina uunu kini tina tabe imeete pa i!”✡ 65 Mi tomtom kizin pakan timaŋga mi tipures la mataana, mi tizuk mataana, mi tilul naman mi tipuni. Mi tipeŋeu i ma tiso: “Nu Anutu kwoono, na? Kena so lak! Asiŋ ta ipunu na?” To zin menderŋan kadoono tikami mi tipuni.

Petrus iwatkaala Yesu zaana

(Mt 26:69-75; Lu 22:56-62; Yo 18:15-18,25-27)

66-67 Petrus imendernder kolouŋana pa you ta ikanan la ruumu ka siiri leleene na, ma ilolo i. Mi mbesooŋo moori ta ki biibi kizin patoronŋana kan, ni imar ma ire i, to igeedi ma iso: “Ai, nu tomini, niomru Yesu ki Nasaret kawwa.” 68 Tamen Petrus iwatkaali ma iso: “Wa, sua ta so na, nio aŋute som. Aŋkankaana pa.” To izem muriini mi ruk ma ipera ŋana. 69 Mbesooŋo moori tina ire Petrus mini, to iso pizin wal ta ziŋan timendernder na, ma iso: “Kere to tis. Ni tomini ziŋan tau.” 70 Tamen Petrus iwatkaali mini.

Timbot ri, to zin wal ta ziŋan timendernder tina na, timaŋga mi tiso pa Petrus mini ta kembei: “Ŋonoono kat. Nu tina niomŋan tau. Pa nu sa tomtom ki Galilea na.” 71 Tabe Petrus imaŋga mi kwoono imbol ma iso: “Ŋonoono kat. Sombe aŋpakaam na, Anutu itunu ipasaana yo lak! Tomtom ta niom kozzo pini na, nio aŋute i risa som kat!” 72 Indeeŋe tana na, man itaŋ mini ma iwe ru pa. To Petrus mataana ila pa sua ki Yesu ta iso pini ma iso: ‘Mbeŋ ta koozi, nu kola watkaala zoŋ pa tel, mana man itaŋ ma iwe ru pa.’ Tabe Petrus leleene isaana kat, mi itaŋ ma iyeryer.

15

Yesu imender su Pilatus kereene uunu

(Mt 27:1-2,11-14; Lu 23:1-5; Yo 18:28-38)

1 Timbot ma mbeŋbeŋŋana, to zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan mi zin ŋgarŋan ki tutu timap ma tilup zin, mi timbuk sua pa Yesu. To tipo i mi tikami ma tila tiuri la Pilatus namaana. 2 Pilatus ikami, to iwi i ma iso: “Parei, nu tana, ta king kizin Yuda?” Yesu ipekel kwoono ma iso: “Sua ta so na.” 3 To zin bibip kizin patoronŋana kan timaŋga mi tiŋgal sua boozo pini. 4 Tana Pilatus iwi i mini ma iso: “Parei, nu rao be pekel kwon som? Pa re. Zin timbel sua ŋgalŋana pu.” 5 Tamen Yesu ipekel sua sa som. Imaane men. Tabe Pilatus ikam ŋgar boozo.✡

Pilatus iyok be tipun Yesu ma imeete

(Mt 27:15-26; Lu 23:13-25; Yo 18:39–19:16)

6 Lupŋana biibi tana iso iwedet, na gabana ki Rom ikamam mbulu ta kembei: Zin wal ta timbotmbot lela ruumu sanaana leleene na, sombe iwal biibi tiwi i pa kizin tasa be iyooto, to izemi ma ila sorok. 7 Indeeŋe mazwaana tina na, tomtom ta, zaana Barabas, ni ziŋan wal pakan timbotmbot lela ruumu sanaana tomini. Uunu kizin ta kembei: Muŋgu timaŋga ma tikam malmal be tiziiri zin Rom. Mi malmal tana na, tipun tomtom pakan ma timetmeete.

8 Tana iwal biibi tila tilup la ki Pilatus, mi timaŋga na tiwi i be ito mbulu tana mi ikam tomtom kizin sa ma iyooto. 9-10 Mi Pilatus, ni iute: Zin bibip kizin Yuda matan mburmbur pa Yesu, tanata tikami ma tiuri la namaana. Tana iwi zin ma iso: “Parei, niom leleyom be aŋzem king tiom Yuda ma ima?”

11 Tamen zin bibip kizin patoronŋana kan tikuru zin iwal lelen be tiyok la kalŋaana pepe mi tiwi i be izem Barabas ma iyooto.✡ 12 Tabe Pilatus iwi zin mini ma iso: “Mi parei pa tomtom ta niom kosombe ni king tiom Yuda. Ko aŋkam parei pini?” 13 To tiboobo mini mi kalŋan izalla ma tiso: “Puni sala ke pambaaraŋana!” 14 Tabe Pilatus iwi zin mini ma iso: “Mi ni ikam so mbulu i?” Mi zin kezen keke la pini ma tiso: “Puni sala ke pambaaraŋana!” 15 Pilatus leleene be ikam iwal biibi tina ma lelen ambai, tana izem Barabas ma iyooto. Mi Yesu na, iuri la zin malmal kan naman ma tibalisi, to tikami ma tila be tipuni sala ke pambaaraŋana.

Malmal kan tipeŋeu Yesu

(Mt 27:27-31; Yo 19:2-3)

16 Zin malmal kan tikam Yesu ma tilela gabana ki Rom ruumu kini leleene. Mi sua ikam zin malmal kan ta boozomen ma timar tilup zin, 17-18 to tikam mburu totoŋana kembei ta kizin king i, mi tigiibi se regeene. Mi tikam wooro matanmatanŋana, mi tital ma tiur sala uteene. To tiyotyooto pini ma tiso: “Aa, king kizin Yuda. Niam ampakuru!.” 19 Mi tiballis uteene pa teene, mi tipureskaali, mi tiŋgungun kumbun mbukuunu pini. 20 Tipeŋeu i makiŋ, to tikinke mburu totoŋana ma isu, mi tiur itunu mburu kini ila niini. To tikami ma tila be tipuni sala ke pambaaraŋana.

Tipun Yesu sala ke pambaaraŋana

(Mt 27:32-44; Lu 23:26-43; Yo 19:17-27)

21-22 Tiwwa ma tila pa zaala, mi tindeeŋe tomtom ta, zaana Simon. Ni imbot pa su mi imar be ilela pa kar biibi. Ni tomtom ki kar Kairini. Mi lutuunu bizin ru, zan Alisande ma Rupus. Timar tindeeŋi, to tiyasasaari be ikwaara ke pambaaraŋana ki Yesu. Mi ziŋan tila ma tipet lele ta zaana Golgata (Golgata ka uunu ta kembei: Lele ki tomtom uteene putuunu).✡ 23 Mi tisombe tikam Yesu ka yok baen ta titooro ramaki koroŋ ta tisombe mir * na. Tamen ni leleene be iwin som. 24-25 To tipuni sala ke pambaaraŋana. Indeeŋe tana, zoŋ mataana ikam kembei lamata mi paŋ. Mi tisombe tiparrai mburu kini ma irao zin. Tana tikam mbulu ta be tire so tomtom tabe ikam so mburu i.✡ 26 Mi uunu kini tabe imeete pa i, ina tibeede ta kembei: ‘Iŋgi king kizin Yuda.’ 27-28 Mi tipun tomtom kuumbuŋan ru tomen sala ke pambaaraŋana. Ta imbot la ki Yesu namaana woono, mi toro imbot la ki ŋas.✡ 29 Zin iwal ta tilala timarmar mi tire sala pini na, uten suksuk sala pini, mi tigibgiibi sua repiiliŋana pini ma tiso: “Ywee, kam kosa kusa tau. Nu sombe reege Urum Merere ma isu lene, to pamender mini pa aigule tel tau!✡ 30 Mburom mi kamke itum ma su pa ke pambaaraŋana ku tina.” 31 Mi zin bibip kizin patoronŋana kan tomini, ziŋan zin ŋgarŋan ki tutu tipeŋeu i ma tiparzzo pizin ta kembei: “Ni imbot be iuluulu zin wal pakan. Mi parei ta irao be iuulu itunu som! 32 Ni isombe ni Mesia mi king kizin Israel. Ambai. Kozo tombot mi tere i ten. Sombe izem ke pambaaraŋana ma isu, nako tuurla kini!” Mi zin tomtom ru ta tipun zin raami na, zin tomini kwon pasomi.

Yesu imeete

(Mt 27:45-56; Lu 23:44-49; Yo 19:28-30)

33 Zoŋ mataana ikam kembei aigule palakuutu, to zoŋ mataana imeete mi zugut biibi izuk toono tana ma imap, mi imbot ma irao zoŋ mataana ikam tel. 34 To Yesu iboobo ma kalŋaana biibi. Iso: “Eloi, Eloi lama sabaktani!” Sua ti ka uunu ta kembei:

Anutu tio, Anutu tio! Parei ta nu pizil ndemem pio?✡

35 Tomtom pakan ta timbotmbot kolouŋana na, tileŋ sua kini tana, to tiso: “Aa keleŋ, ni iboobo Anutu kwoono Ilia.” 36 To tomtom ta iloondo ma ila ikam koroŋ ta izenzen yok na, ma itizik sula baen pakpakŋana, mi ipo la ke molo. To isara sala ki Yesu be isemsem. Mi iso ta kembei: “Tombot mi tere i ten. Ko Ilia imar mi ikinke i ma isu pa ke pambaaraŋana kini ma iŋgi.”✡ 37 Tona Yesu iyak ma kalŋaana biibi, mi iyataaŋa ma ka bolboolo ipol.

38 Indeeŋe tana, kawaala biibi ta imbot lela Urum Merere leleene na, rek sala ki kor mi tuŋ sula meleebe. 39 Beso biibi kizin malmal kan ta imendernder su Yesu kereene uunu na, ire Yesu iyataaŋa mi ka bolboolo ipol na, iso ta kembei: “Ŋonoono kat, tomtom ti ni Anutu lutuunu. Pa meeteŋana kini ipa ndel kat!”✡ 40 Mi moori pakan ta timbotmbot molo ri mi matan lala pa Yesu. Zan ta kembei: Maria ta ki kar Magdala, Maria toro ta Yems ta naŋgaŋ i ma Yose nan na, mi Salume. 41 Indeeŋe ta Yesu imbotmbot Galilea mi ikamam uraata kini na, zin moori ti ta titoto i mi timbesmbeeze pini. Mi zin moori ta ziŋan Yesu tiwwa ma timar Yerusalem na, boozomen timbotmbot mi tire meeteŋana kini.

Titwi Yesu

(Mt 27:57-61; Lu 23:50-56; Yo 19:38-42)

42-43 Aigule tana ina aigule tabe zin Yuda tiparaŋraŋ koroŋ kizin pa aigule potomŋana tabe keten su pa i. Tana timbotmbot ma rou, to Yosep ki Arimatea imar ipet. Tomtom tina, ni imbot la lupuuŋu biibi kizin peeze kan kizin Yuda, mi tomtom boozomen matan se kini. Mi ni tomini iurur mataana pa peeze ki Anutu be ipet mat.

Yosep tana imoto som mi ila ki Pilatus, mi iwi i be ikam Yesu ma ila itwi i. 44 Pilatus ileŋ kembei Yesu imeete karau men, to ikam ŋgar boozo. Tana iboobo biibi kizin malmal kan ma imar, mi iwi i pa Yesu: Ni imeete ma kup kat? 45 Biibi kizin malmal kan iso: “E.” Tabe Pilatus iyok pa Yosep be ikam Yesu ma ila. 46 Tana Yosep iŋgiimi kawaala kokouŋana ta, mi ikam ma ila. Mi ikam Yesu putuunu ma isu, to izuki pa kawaala tana, mi iuri lela naala lene ta tiurpe lela raŋ sumbuunu pataaŋa kek. To ipatimbil pat biibi ta ma ila isekaala naala kwoono. 47 Mi Maria ki Magdala ziru Maria ta Yose naana i timbotmbot mi tire la pa lele ta tiur Yesu ilela pa na.

16

Yesu burup ma imaŋga pa naala

(Mt 28:1-8; Lu 24:1-12; Yo 20:1-10)

1 Aigule potomŋana kizin tabe keten su pa i imap ma ila, tona Maria ki Magdala, ziru Maria ta Yems naana i, mi Salume, zin tel tila tiŋgiimi koroŋ kuzinŋan, mi tikam ma tila be tisuulu se Yesu putuunu. 2 Tana aigule mataana kana, mbeŋbeŋŋana ta zoŋ pok ma ise na, zin timaŋga mi tiwwa ma tila pa naala. 3-4 Tiwwa ma tila pa zaala lwoono, mi tiparzzo pizin ta kembei. Tiso: “Iŋgi kozo ko asiŋ ipatimbil pat biibi pa naala kwoono piti?” Tipet naala mi matan ila na, tire pat biibi tana imbot mini muriini som, mi kembei ta tipatimbil ma ilae kek. 5 To tilela pa naala leleene. Tilela na, tire naŋgaŋ ta iru pa mburu kokouŋana mi mbuleene isu ma imbotmbot la ki naman woono. Tire i na, timorsop mi motoŋana biibi ikam zin. 6 To ni iso: “Komoto pepe. Nio aŋute: niom kurru Yesu ki kar Nasaret ta tipuni ma imeete sala ke pambaaraŋana na. Mi ni imbotmbot ti mini som. Ni burup ma imaŋga ma ila kek. Kere. Muriini ta tiuri pa ta ti. 7 Tana kala mi koso uruunu pizin naŋgaŋ kini. Mi motoyom iŋgal Petrus tomini bekena kosotaari. Koso pizin ta kembei: Yesu, ni imuuŋgu ma ila Galilea be izza yom. Kala kepet kini, to ko kere i kembei ta muŋgu ni iso piom na.”

8 To tiyooto ma tipet mat, mi tiko ma tila len. Pa motoŋana biibi ikam zin ma ŋgar kizin imap. Mi tiso koroŋ tana pa tomtom sa som.

Yesu ipet ki Maria ki Magdala

(Mt 28:9-10; Yo 20:11-18)

9 Aigule mataana kana, mbeŋbeŋŋana na, Yesu burup ma imaŋga pa naala mi ila ipet ki Maria ta ki kar Magdala muŋgu. Maria tina, ta muŋgu Yesu iziiri bubuŋana sananŋan lamata mi ru pini na. ✡ 10 Maria ire i, to ila ma isotaara zin wal ta tigabgaaba Yesu na. Pa lelen izanzaana mi titaŋtaŋ pini ma timbotmbot. 11 Ni iso pizin ta kembei: Ni ire kat Yesu pa mataana kek. Ni mataana iyaryaara ma imbotmbot. Tamen tileŋ na, tiurla sua kini som.

Yesu ipet ki naŋgaŋ kini ru

(Lu 24:13-35)

12 Kaimer to naŋgaŋ ru ki Yesu tizem kar biibi, mi tiwwa pa zaala ma tila na, ni ipet kizin isu zaala lwoono. Tamen ruŋguunu ipa ndel. 13 Ziru tire i, to tiloondo ma timiili mini be tisotaara zin naŋgaŋ pakan. Tamen ziru sua kizin tana, tiurla som tomini.

Yesu ipet ki naŋgaŋ kini laamuru mi ta

(Mt 28:16-20; Lu 24:13-53; Yo 20:19-23; Ŋgo 1:6-8)

14 Kaimer, mana naŋgaŋ kini laamuru mi ta, zin tilup zin mi tikanan kini ma timbotmbot. Mi Yesu ipet kizin mi iyaamba zin. Paso ni imaŋga mini pa naala, mi wal pakan tire i mi tila tiso uruunu pizin kek. Tamen ŋgar kizin imbol mi tiurla som. ✡

15 Mi ni iso pizin ma iso: “Kala ma kapa pa toono ta boozomen mi kosoyaara uruŋ ambaiŋana pizin tomtom ta munŋaana men ta timbotmbot su toono na. ✡ 16 Wal ta so tiurla mi tikam yok, inako Anutu ikamke zin ma timbot matan yaryaara. Mi zin wal ta so tiurla som, inako Anutu iur kadoono pizin ma tila len. ✡ 17 Mi wal ta so tiurla, nako aŋkam len mburan be titooro mos pakan ma ipet. Mos ta kembei: Zin ko tiziiri bubuŋana sananŋan pizin tomtom pa nio zoŋ, mi tiso sua ila karkari kalŋan ta zitun tiute som. ✡ 18 Mi so titeege mooto sananŋana sa, som tiwin koroŋ sananŋana sa, nako irao be ipasaana zin na som. Mi sombe tiur naman sala zin meteŋan, nako nin ambai ma timaŋga mini.” ✡

Yesu isala pa saamba

(Lu 24:50-53; Ŋgo 1:9-11)

19 Merere Yesu iso sua pizin naŋgaŋ kini makiŋ, to Anutu ikami ma isala pa kar saamba, mi mbuleene su Anutu namaana woono. ✡ 20 Mi naŋgaŋ kini tila mi tisoyaara uruunu ambaiŋana ma irao lele ta boozomen. Mi Merere igabgaaba zin pa uraata kizin, mi ipombolmbol zin ma titortooro mos pakan ma iwedet, bekena tomtom tikilaala kembei sua kizin sua ŋonoono. ✡

✡ 1:2: Mal 3:1; Mt 11:10; Lu 7:27

✡ 1:3: Yesa 40:3, 57:14; Yo 1:23

✡ 1:4: Ŋgo 13:24, 19:4

✡ 1:7: Ŋgo 13:25

✡ 1:8: Ŋgo 2:4, 11:16

✡ 1:10: Yesa 64:1

✡ 1:11: Mbo 2:7; Yesa 42:1; Mt 12:18; Mk 9:7

✡ 1:13: Un 2:19–3:7; Mbo 91:11+; 1Kor 15:47

✡ 1:15: Mt 3:2; Ga 4:4

✡ 1:22: Mt 7:28+

✡ 1:24: Mt 25:41; Mk 15:39; Yems 2:19

✡ 1:26: Mk 9:26

✡ 1:34: Mk 1:24, 3:11+; Lu 4:41

✡ 1:35: Mbo 5:3; Mt 14:23; Mk 6:46

✡ 1:43-44: Wkp 14:1+

✡ 2:5: Lu 7:48

✡ 2:7: Mbo 32:5; Yesa 43:25; 1Yo 1:9

✡ 2:11: Yo 5:8; Ŋgo 3:6

✡ 2:12: Mt 9:33

✡ 2:16: Mt 11:19; Lu 15:1+

✡ 2:17: Lu 19:10; 1Tim 1:15

✡ 2:22: Ŋgo 15:1-29; Ro 10:4; Ibr 8:13

✡ 2:23: Lo 23:25

✡ 2:24: Kam 20:10, 34:21

✡ 2:25-26: 1Sam 21:4+; Wkp 24:5+

✡ 2:27: Kam 23:12

✡ 2:28: Kol 2:16-17

✡ 3:4: Lu 14:3

✡ 3:6: Mt 22:15+; Yo 5:16

✡ 3:11: Mk 1:24,34; Lu 4:41; Ŋgo 19:15

✡ 3:17: Lu 9:54

✡ 3:20: Mk 6:31

✡ 3:21: Yo 7:5, 10:20

✡ 3:22: Mt 9:34

✡ 3:27: Kol 2:15; 1Yo 3:8, 4:4; Tur 20:2

✡ 3:29: Mt 12:31+; Lu 12:10; Ibr 10:26+

✡ 3:35: Yo 15:14; Ro 8:29; Ibr 2:11+

✡ 4:12: Yesa 6:9+; Yo 12:40; Ŋgo 28:26+; Ro 11:8

✡ 4:14: 1Pe 1:23

✡ 4:19: Mt 19:23+; Lu 12:15; 1Tim 6:9,17; 1Yo 2:15+

✡ 4:20: Yems 1:25

✡ 4:21: Mt 5:15; Lu 11:33

✡ 4:22: Mt 10:26; Lu 12:2

✡ 4:24: Mt 7:2; Lu 6:38

✡ 4:25: Mt 13:12, 25:29; Lu 19:26

✡ 4:27-28: Yems 5:7

✡ 4:29: Tur 14:15+

✡ 4:32: Mt 24:14

✡ 4:41: Mbo 65:7, 89:9, 107:29

✡ 5:7-8: Mt 25:41; Mk 1:24; Yems 2:19

* 5:9: Wal zaaba kan 6,000 na, tipaata zin be ‘legion.’

✡ 5:30: Lu 6:19

✡ 5:34: Mk 10:52; Lu 7:50, 17:19; Ŋgo 14:9

✡ 5:41: Lu 7:14

✡ 5:42: Yo 5:21, 11:43; Ro 4:17

✡ 6:2: Yo 7:15

✡ 6:3: Yo 6:42

✡ 6:4: Yo 4:44

✡ 6:11: Ŋgo 13:51

✡ 6:13: Yems 5:14+

✡ 6:14: Mk 8:28

✡ 6:15: Mt 16:14; Yo 4:19, 9:17

✡ 6:17-20: Wkp 18:16

✡ 6:30: Lu 10:9+, 10:17

✡ 6:31: Mk 3:20

✡ 6:34: Mt 9:36

✡ 6:37: Yo 6:7

✡ 6:46: Mk 1:35

✡ 6:52: Mk 8:17

✡ 6:56: Mt 9:20, 14:36; Ŋgo 19:12

✡ 7:1-4: Mt 23:25+; Yo 2:6

✡ 7:1-4: Lu 11:38

✡ 7:7: Yesa 29:13; Kol 2:20+; Tit 1:14

✡ 7:10: Kam 20:12, 21:17

✡ 7:15-16: Ŋgo 10:14+; Ro 14:14,20; 1Tim 4:4

* 7:27: Sua ki Yesu ka uunu ta kembei: Uraata kini ko ila pa zin Yuda men muŋgu. Mana kaimer to ila pizin wal ta Yuda somŋan i.

✡ 7:31: Mt 15:29+

✡ 7:33: Mk 8:23; Yo 9:6

✡ 7:35: Yesa 35:5+

✡ 8:11: Mt 12:38; Lu 11:16; Yo 6:30

✡ 8:12: Lu 11:29

✡ 8:15: Lu 12:1; 1Kor 5:6+; 1Pe 2:1

✡ 8:17: Mk 6:52

✡ 8:18-19: Mk 4:12; Ŋgo 28:26+

✡ 8:29: Yo 6:68+, 11:27

✡ 8:34: Mt 10:37+

✡ 8:35: Lu 17:33; Yo 12:25

✡ 8:37: Mbo 48:7+

✡ 8:38: Mt 10:33; Ro 1:16; 2Tim 2:12

✡ 9:1: Mt 16:28; Lu 9:27

✡ 9:7: Kam 40:34+; Mt 3:17; Ŋgo 3:22; 2Pe 1:17+

✡ 9:11: Mal 4:5; Mt 11:14

✡ 9:12-13: Mbo 22:1+; Yesa 53:3; Lu 1:17

✡ 9:23: Mt 17:20; Mk 11:23; Yo 11:40

✡ 9:35: Mt 20:26+, 23:11; Mk 10:43+

✡ 9:37: Mt 10:40; Yo 13:20

✡ 9:39: 1Kor 12:3

✡ 9:40: Mt 12:30; Lu 11:23; 1Kor 3:1-9

✡ 9:41: Mt 10:42

✡ 9:43-44: Mt 5:30

✡ 9:47: Mt 5:29

✡ 9:48: Yesa 66:24

* 9:49: You iwe kin pa: 1) kadoono urŋana ki mbeŋ kaimer, 2) Bubuŋana Potomŋana, mi 3) toomboŋana. Mi Wok Pris 2:13 iso ta kembei: Tai iwe kin pa sua mbukŋana ki Anutu.

✡ 9:49: Ezek 43:24

✡ 9:50: Mt 5:13; Lu 14:34+; Ro 12:18

✡ 10:4: Lo 24:1+; Mt 5:31

✡ 10:6: Un 1:27, 5:2

✡ 10:7: Un 2:24; Ep 5:31

✡ 10:12: Mt 5:32; 1Kor 7:10+

✡ 10:14: 1Kor 14:20; 1Pe 2:2

✡ 10:15: Mt 18:3

✡ 10:19: Kam 20:12+; Lo 5:16+; Ro 13:9

✡ 10:21: Mt 6:19+; Ŋgo 2:45, 4:32+; 1Tim 6:17+

✡ 10:23: Mk 4:19; 1Tim 6:9+; Yems 5:1+

✡ 10:31: Mt 20:16; Lu 13:30

✡ 10:38: Mk 14:36; Lu 12:50

✡ 10:39: Ŋgo 12:2; Pil 3:10; 2Tim 2:11+; Tur 1:9

✡ 10:42: Lu 22:25+

✡ 10:43: Mt 23:11; Mk 9:35; Lu 9:48

✡ 10:44: 1Pe 5:3

✡ 10:45: Yo 13:14; Pil 2:7; 1Tim 2:5+

✡ 10:52: Mt 9:22; Mk 5:34

✡ 11:9: Mbo 118:25+

✡ 11:14: Lu 13:6

✡ 11:17: Yesa 56:7

✡ 11:17: Yer 7:11

✡ 11:22-23: Mt 17:20; Lu 17:6

✡ 11:24: Yo 14:13; Yems 1:5+

✡ 11:25: Mt 5:23, 6:14+; Kol 3:13

✡ 11:28: Yo 2:18; Ŋgo 4:7

✡ 12:1: Mbo 80:8+; Yesa 5:1+

✡ 12:7: Mt 27:18

✡ 12:8: Ibr 13:12

✡ 12:9: Ŋgo 13:46, 28:28

✡ 12:11: Mbo 118:22+

✡ 12:17: Un 1:27; Ro 13:7; 1Pe 2:17

✡ 12:18-19: Lo 25:5; Ŋgo 23:8

✡ 12:25: 1Kor 15:42+, 15:52

✡ 12:26-27: Kam 3:6; Ŋgo 7:32; Ibr 11:16

✡ 12:29: Lo 6:4+

✡ 12:30: Lo 10:12+

✡ 12:31: Wkp 19:18; Ga 5:14; 1Tim 1:5; Yems 2:8

✡ 12:32: Lo 4:35,39

✡ 12:33: 1Sam 15:22; Yesa 45:21

✡ 12:36: Mbo 110:1; Ŋgo 2:34+; 1Kor 15:25; Ibr 1:13

✡ 12:44: 2Kor 8:1-12

✡ 13:2: Lu 19:44

✡ 13:5: Ep 4:14; 2Tes 2:1+; 1Yo 4:1

✡ 13:6: Ŋgo 5:36+; 1Yo 2:18

✡ 13:8: Tur 6:3+

✡ 13:9: Ŋgo 18:12; Tur 2:10

✡ 13:11: Lu 12:11+

✡ 13:13: Yo 15:18,20; Tur 2:7,11, 3:5

✡ 13:14: Dan 9:27, 11:31, 12:11

✡ 13:15: Lu 17:31

✡ 13:19: Dan 12:1; Yoel 2:2

✡ 13:21: 2Tes 2:1+

✡ 13:22: Lo 13:1+; 2Tes 2:9+; Tur 13:13

✡ 13:26: Dan 7:13; 1Tes 4:16+; Tur 1:7

✡ 13:27: Mt 13:41

✡ 13:31: Mbo 102:25+, 119:89; Mt 5:18

✡ 13:32: Ŋgo 1:7; 1Tes 5:1+

✡ 13:34: Mt 25:14; Lu 12:35+

✡ 13:35: Lu 12:38

✡ 14:8: Yo 19:40

✡ 14:12: Kam 12:6+

✡ 14:18: Mbo 41:9

✡ 14:24: Kam 24:8; 1Kor 10:16; Ibr 8:8+, 9:16+

✡ 14:26: Mbo 118

✡ 14:27: Sek 13:7

✡ 14:34: Yo 12:27

* 14:36: Yesu izzo Aramea kalŋan. Zin Aramea tiwatwaata taman bizin be ‘Abba’.

✡ 14:38: Ro 7:23; Ga 5:17

✡ 14:50: Mbo 88:8; Mk 14:27

✡ 14:56: Kam 20:16; Lo 19:15

✡ 14:58: Yo 2:19; Ŋgo 6:14

✡ 14:61: Yesa 53:7

✡ 14:62: Mbo 110:1; Dan 7:13; Tur 1:7

✡ 14:64: Wkp 24:16; Yo 19:7

✡ 15:5: Yesa 53:7

✡ 15:11: Ŋgo 3:13+

✡ 15:21-22: Ro 16:13

* 15:23: Mir na, koroŋ ta ipunmeete yoyouŋana.

✡ 15:24-25: Mbo 22:18

✡ 15:27-28: Yesa 53:12

✡ 15:29: Mbo 22:7, 109:25; Yo 2:19

✡ 15:34: Mbo 22:1

✡ 15:36: Mbo 69:21

✡ 15:39: Mk 1:24

✡ 16:9: Lu 8:2

✡ 16:14: 1Kor 15:5+

✡ 16:15: Mt 28:19; Ŋgo 1:8; Kol 1:23

✡ 16:16: Yo 3:18,36, 12:48; Ŋgo 2:38; Ro 10:9

✡ 16:17: Ŋgo 5:16, 8:7, 10:46; 1Kor 12:10,28

✡ 16:18: Lu 10:19; Ŋgo 3:7+, 28:3+; 1Kor 12:9; Yems 5:14+

✡ 16:19: Mbo 110:1; Ŋgo 2:33+, 7:55; Ro 8:34; Ibr 1:3

✡ 16:20: Ŋgo 4:29, 14:3; Ibr 2:3

Lukas

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Uruunu Ambaiŋana ta Lukas Ibeede

1

Sua Sotaaraŋana ki Lukas

1-2 O biibi tio Teopilus, uraata biibi, ta iur ŋonoono ma ipet la mazwanda kek. Mi indeeŋe ta imaŋga mata popoten mi imar na, wal pakan, zin timbotmbot mi tire kat pa matan. Zin tina ta tipombolmbol ka sua mi tikiskis ka uraata. Mi tizzoyaryaara sua tana ma niam amleŋ, mi tomtom pakan tibeede ka mbol kek.✡

3-4 Mi nio ta kembena. Aŋwi nanaana zin wal ta tiute kat uraata tana bekena ituŋ aŋute la ta uunu mi imar. Mi aŋpazal ka mbol ma iŋgeeze kek, ta iŋgi aŋbeede ima bekena nu ute kat ta kembei: Sua ta zin tipaute u pa na, ina ŋonoono men.✡

Aŋela iso pa pepe ki Yoan

5 Indeeŋe ta king Erot imborro lele ta zin Yuda timbotmbot pa na, patoronŋana ka tomtom ta, zaana Sakaria, ni imbotmbot. Ni imbot la lupŋana ki Abia pa uraata ki patoronŋana. Kusiini zaana Elisabet. Mi ni ziru un imar pa Aron. 6 Ziru wal ndeeŋeŋan pa Anutu mataana. Pai kizin ta munŋaana men, ta titoto Anutu kalŋaana mi tutu kini. Mbulu kizin sa isaana som. 7 Tamen ziru tipeebe sa som. Pa Elisabet, ni kopo somŋana. Mi ziru tiwe kolman kek.✡

8-9 Aigule ta na, lupŋana ki Abia kadoono tila be tikam uraata su Merere kereene uunu. Mi mbulu kizin ta kembei: Sombe tila, tona tikam mbulu sa be tire asiŋ ta irao be ineene koroŋ kuziiniŋana isu Anutu mataana. Tana tikam, mi Sakaria zaana ipet. 10 Tana ni ilela Urum Merere mi ikamam uraata tana. Mi iwal biibi na, timbotmbot mat mi tizuŋzuŋ.

11 Ni ikamam uraata mi molo som na, Merere aŋela kini ipet mi imender su you muriini zilŋaana ta imbot la ki Sakaria namaana woono na. 12 Sakaria ire i, to imorsop mi motoŋana biibi ikami. 13 Tamen aŋela iso pini. Iso: “Sakaria, moto pepe. Suŋŋana ku, ta Merere ileŋ kek. Kusim Elisabet, ni kola ipeebe lem pikin tomooto ta. Pikin tana, kozo paata zaana be Yoan. 14 Nu ko lelem ndabok mi menmeenu biibi pini. Mi nu itum tamen som. Tomtom boozomen ko menmeen zin pini. 15 Pa ni ko iwe biibi pa Anutu mataana. Mi ni ko irao iwin baen som, yok mbolŋana som. * Indeeŋe ta ni imbot lela naana kopoono mi ila na, Bubuŋana Potomŋana ko izeebi.✡

16 Mi ni ko ikam zin Israel boozomen ma titooro lelen, mi timiili mini ki Merere Anutu kizin. 17 Ni ko ikam ŋgar mi mburaana kembei ta Anutu kwoono Ilia, mi imuuŋgu pa Merere mi iurpe zaala pini. Ko itooro zin kolman ma lelen ila ki lutun bizin mini, mi ikam zin wal zorzooroŋan ma tito ŋgar ambaiŋana kizin wal ndeeŋeŋan. Naso ikam zin tomtom ma tiurpe zitun, mi tizza Merere kizin tabe imar i.”✡

18 Sakaria isu to iwi aŋela. Iso: “Sua ku tana, ko aŋurla be parei? Pa iŋgi niamru waeŋbi amwe kolman kek.”✡

19 Aŋela ipekel kwoono ma iso: “Iŋgi nio Gabriel tau. Nio aŋmendernder su Anutu kereene uunu. Mi ni itunu ta iŋgo yo ma aŋmar i, bekena aŋso sua pu mi aŋkam uruunu ambaiŋana ti pu.✡

20 Mi leŋ. Sua tio ti kola iur ŋonoono. Tamen nu urla som. Tana ko irao so sua som, mi kwom imun ma irao sua ti iur ŋonoono.”

21 Sakaria imbot ma molo lela urum leleene. Tabe zin iwal tinaami ma som mi tikam ŋgar boozo pini. 22 Beso ni iyooto ma ipet na, irao be iso sua pizin mini som. Iurur namaana men. Paso, kwoono imun kek. Tabe ikam ma tomtom tiso Anutu ko ikam mbulu sa pini lela urum leleene ma iŋgi.

23 Imbotmbot ma uraata kini imap, tona imiili ma ila pa kar kini. 24 Timbotmbot ma waenebi Elisabet kopoono. To imbot ruumu men pa puulu lamata. 25 Mi iso: “Iŋgi ko tomtom matan pasom yo mini som. Pa Merere mataana iŋgal yo, mi ikam uraata ti pio.”✡

Aŋela isotaara Maria pa pepe ki Yesu.

26 Elisabet puulu kini iwe lamata mi ta, to Anutu iŋgo aŋela Gabriel ma ila kar Nasaret, ta imbot lele pakaana ki Galilea na, 27 mi ila ipet ki moori metet ta, zaana Maria. Moori tana, tiroogi kek pa tomtom ta, zaana Yosep. Yosep tana, ni uunu imar pa king Dabit.✡

28 Tana aŋela ila ipet ki Maria, mi iso pini ta kembei. Iso: “Maria, aigule ambaiŋana. Merere, ni leleene pu mi ikampe u biibi kat. Mi ni imbotmbot raamu.”

29 Maria ileŋ sua tana na, ikam ŋgar boozo pa. Iso: “Wai, sua tiŋgi ka uunu be parei?”

30 Tona aŋela iso pini: “Maria, moto pepe. Pa kampeŋana ki Anutu, ta ise ku kek. 31 Leŋ. Nu ko kopom, mi peebe pikin tomooto ta. Kozo paata zaana be Yesu.✡

32 Lutum tana ko iwe tomtom zaanaŋana, mi tipaati be Anutu kor kana Lutuunu. Ni, Merere Anutu ko iuri be ikam tumbuunu Dabit muriini peeze kana.✡

33 Mi peeze kini ko irao imap na som. Ko imboro Yakop wal kini ma alok.”✡

34 Tona Maria iso pa aŋela: “Iŋgi ko mbulu tana ipet pio be parei? Pa nio niamru tomooto sa amkeene zen.”

35 To aŋela ipekel kwoono ma iso: “Bubuŋana Potomŋana ko imar ise ku, mi Anutu kor kana mburaana ko isalakaalu. Tana pikin tabe peebi i, na ni potomŋana. Mi ko tipaati be Anutu Lutuunu.✡

36 Mi leŋ. Nom musaana Elisabet ta iwe kolmannan kek mi muŋgu tiwatwaati be kopo somŋana na, ni tomini kopoono, mi iŋgi ka puulu iwe lamata mi ta kek. 37 Pa Anutu, ni itat pa kosa sa na som.”✡

38 To Maria iso: “Ambai, nio iŋgi mbesooŋo sorok ki Merere. Sombe sua ku tana iur ŋonoono pio, ina ta tina.” To aŋela izemi mi ila.

Maria ilou Elisabet

39 Aigule pakan ilae, to Maria imaŋga, mi karau ma ila pa kar ta, ta imbot la lele abalabalŋana ki Yudea. 40 To ilela ruumu ki Sakaria mi ikam aigule ambaiŋana pa Elisabet. 41 Indeeŋe Elisabet ileŋ Maria kalŋaana na, pikin imuzik lela kopoono mi Bubuŋana Potomŋana izeebe Elisabet.✡

42 To kalŋaana biibi ma iso: “O Maria, kampeŋana biibi ki Anutu ta isalakaalu ma lip pa moori ta boozomen. Mi kampeŋana kini ko imbotmbot se ki pikin tabe peebi na. 43 Nio pareiŋoŋ, ta Merere tio naana imar ma ilou yo? 44 Pa re. Indeeŋe ta aŋleŋ kalŋom na, pikin ta imbot kopoŋ leleene i, imuzik raama menmeeni. 45 Kampeŋana ki Merere ko ise ku. Pa nu urla kembei sua ta ni iso pu, inako iur ŋonoono.”

Maria mboe kini

(1Sam 2:1-10)

46-47 Tona Maria isu mi iso:

“Merere, ni biibi ŋonoono ta ilip pa koroŋ ta boozomen.

Tana nio leleŋ imap ipakuri.

Nio menmeen yo pa Anutu. Pa ni ulaaŋa tio.✡

48 Pa nio mbesooŋo kini sorokŋoŋ tau.

Tamen ni mataana iŋgal yo mi ipakur yo.

Tana koozi mi ila na, tomtom boozomen ko tizzo pa kampeŋana ki Merere ta ise tio.✡

49 Pa ni mbura keskeezeŋana. Mi zaana na, potomŋana.

Mi imbel uraata biibi kat pio.✡

50 Zin tomtom ta timototo i mi tileŋleŋ la kalŋaana na, muŋaiŋana kini imbotmbot se kizin, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.✡

51 Ni iswe mburaana mi ikam uraata bibip.

Pa zin tomtom ta tipakurkur zitun na, ni iyaŋgwiiri zin ma timbot leŋaleŋa.✡

52 Mi zin bibip ta tikamam peeze na, ni itatke zin pa murin peeze kana, mi tisu ma tiwe paŋaeŋae sorok.

Tamen zin wal sorrokŋan ta tikototo zitun mi tipase pini na, ni ipakur zin.✡

53 Wal ta petel zin na, ni itunu ikam koroŋ ambaimbaiŋan boozomen pizin, mi tikan ma tirao.

Mi zin ta len koroŋ boozo na, ni iser zin ma naman men mi tila len.✡

54-55 Muŋgu ikam sua mbukŋana pa tumbundu bizin ta kembei: Ni ko imuŋai Abaraam mi zin popoŋana kini, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Tanata mataana iŋgal zin mbesooŋo kini Israel, mi imuŋai zin mi iuulu zin.”✡

56 Maria imbotmbot ki Elisabet ma irao puulu tel ma iŋgi, mana imiili ma ila kar kini mini.

Pepe ki Yoan

57 Indeeŋe Elisabet ikam tomtom na, ipeebe pikin tomooto ta. 58 Mi toŋmatiziŋ kini mi wal ta tigarau i na, tire kampeŋana biibi ta Merere ikam pini, to zin ta boozomen ziŋan Elisabet menmeen zin. 59 Aigule iwe lamata mi tel pa na, zin timar be tireete pikin tina. Mi tiso tipaata tamaana zaana Sakaria pini.✡

60 Tamen naana iso: “Som! Ni zaana Yoan.”

61 To tiso pini. Tiso: “Ina ambai. Mi nu um bizin mi imar na, kawatwaata pisis tana?”

62 Tana tiurur naman pa tamaana be tire: Ko ni iur pikin zaana asiŋ. 63 To Sakaria iso pizin ma tikam koroŋ ki bude imar, be ni ibeede. Beso ibeede na, ibeede ta kembei: Ni zaana Yoan. Tabe zin wal tikam ŋgar boozo. 64 To molo som mi Sakaria kwoono ikam kak, miaana igolok, mi ipakurkur Anutu. 65 Tabe iwal biibi ta kar kan i motoŋana ikam zin pa mbulu ta ipet na. Mi tiso ka sua ma irao lele abalabalŋana ta boozomen ki Yudea. 66 Mi wal boozomen ta tileŋ na, tikam ŋgar boozo pa ma tiso: “Wai, pikin ti, kaimer ko pareiŋana?” Pa tire kembei Anutu mburaana imbotmbot se kini.

Sakaria mboe kini

67 Bubuŋana Potomŋana izeebe pikin tamaana Sakaria, to iwe Anutu kwoono, mi iso kalŋaana ta kembei:

68 “Iti tapakur Merere Anutu ki Israel.

Pa ni imar kek be itatke wal kini pa pataŋana kizin.✡

69 Iŋgi be ipamender lende ulaaŋa mburaanaŋana mi ipakuri.

Ulaaŋa tana ko ipet la uunu ki mbesooŋo kini Dabit.✡

70 Mi ina ito sua ta muŋgu kat ni iswe la kizin wal potomŋan ta tiwe ni kwoono na.

Pa iso ta kembei. Iso:✡

71 Ni ko ikamke iti pa kanda koi bizin

mi wal boozomen ta tiurur koi piti na.✡

72-73 Pa muŋgu ni imbuk sua pa tumbundu Abaraam mi ipombol sua tana ma imbol kat. Sua ta kembei:

Ni ziru ko tiparlup zin ma tiwe tamen, mi imuŋaiŋai Abaraam popoŋana kini ma alok.

Mi iŋgi ni mataana iŋgalŋgal sua mbukŋana potomŋana tana ta ikam pa tumbundu bizin na,✡

74 be itatke iti la kanda koi bizin naman.

Naso tomoto mini som, mi tembesmbeeze pini.✡

75 Mi takam mbulu ta potomŋana mi ndeeŋeŋana men pa ni mataana ma irao swondo.”✡

76 To Sakaria iso pa lutuunu ta kembei:

“O lutuŋ ri, nu tana ko tipaatu be Anutu kor kana kwoono.

Paso, nu ko muuŋgu pa Merere,

mi urpe zaala pini.✡

77 Mi ko pei ŋgar kizin wal kini pa zaala tabe ni ireege sanaana kizin pa i.

Naso ikamke zin ma timbot ambai.✡

78 Pa Anutu kiti, ni leleene itaŋtaŋ piti mi imuŋaiŋai iti.

Tana ni ko ikam azuŋka kini saamba kana ma iyaara su piti, kembei ta zoŋ pok ma ise.

79 Mi iur mat piti iwal ta zugut izukkaala iti mi tombot la zaala ki meeteŋana na.

Mi ipazal pai kiti be tapa pa zaala kini.

Naso itiŋan Anutu taparlup ti ma tewe tamen, mi tombot ambai.”✡

80 Tana pikin tana itumtum raama Bubuŋana mburaana ma iwe tomtom. To ila imbotmbot su lele bilimŋana ma irao imaŋga pa uraata kini ila zin Israel matan.✡

2

Pepe ki Yesu

(Mt 1:18-25)

1 Indeeŋe mazwaana tana na, Kaisa Augustus iur sua be wal boozomen ta timbot la Rom kopo mbarmaana na, timap ma tila be tikam zan se ro. 2 Iŋgi zan urŋana mataana kana ta ipet indeeŋe Kirinius ikamam peeze pa lele pakaana ki Siria na. 3 Tana iwal timap ma tilala pa kar kizin kizin be tiur zan.

4 Mi Yosep tomini, ni izem kar Nasaret ta imbot Galilea na, mi isala pa kar ki Dabit, zaana Betelem, ta imbot Yudea na. Paso, ni uunu ipet la ki Dabit.✡

5-6 Tana ni ziru Maria ta tiroogi pini be iwooli na, tila be tiur zan. Indeeŋe ziru timbotmbot Betelem na, Maria kopoono iwe roŋroŋ kana be ikam tomtom. 7 Mi ipeebe pikin tomooto muŋgamuŋga, to izuki pa kawaala, mi ipegeeni sula koror ta imbot la mbili murin na. Tana timbotmbot raama zin mbili. Paso, len murin toro sa be timbot pa i som.

Aŋela tipet kizin mboroŋan kizin sipsip

8 Kar zilŋaana na, mboroŋan pakan timborro sipsip kizin pa mbeŋ. 9 Molo som na, aŋela ki Merere ipet kizin. To azuŋka ki Merere iyaara su ma iliu zin. Tabe motoŋana biibi ikam zin ma tisaana kat. 10 Tamen aŋela iso pizin. Iso: “Komoto pepe. Keleŋ. Nio aŋmar be aŋso yom pa uruunu ambaiŋana tabe ikam yom ta munŋaana men ma menmeen yom biibi.✡

11 Mbeŋ ta koozi, Ulaaŋa tiom, ni tipeebi isu kar ki Dabit kek. Ni Mesia, mi ni Merere tiom.✡

12 Mi koroŋ tiŋgi ko iwe kilalan piom: Kala, to ko kere pikin ta tizuki pa kawaala, mi ikenne sula koror ta imbot la mbili murin na.”

13 Molo som na, iwal munŋaana men ki kar saamba timeke ma tisu, mi tigaaba aŋela tana ma tipakur Anutu pa mboe ta kembei. Tiso:

14 “Tapakur Anutu ta imbot kor a. Pa ni zaana biibi.

Wal ta so ni leleene pizin, nako lelen ndabok.

Pa iŋgi sua luumuŋana * isu toono kek.”✡

15 Tona zin aŋela tizem zin, mi timiili ma tisala saamba mini. Mi zin mboroŋan tiparso pizin ma tiso: “Ou, tamaŋga ta buri mi tala Betelem be tere koroŋ ta Merere iso piti pa na.”

16 Tana loŋa men mi tila. Mi tindeeŋe Maria ziru Yosep, mi pikin ta ikenne sula koror. 17 Tila ma tire i, tona tipit mbol pa sua ta aŋela iso pa pikin tana. 18 Mi zin tomtom ta tileŋ sua kizin mboroŋan na, timap timurur pa. 19 Tamen Maria ikam ŋgar pa mbulu ta boozomen tana ma iur se ndomoono.✡

20 Kaimer na, zin mboroŋan timiili ma tila, mi tipakurkur Anutu mi tiwidit uruunu pa uraata boozomen ta tileŋ mi tire na. Paso, ila itoptop kat la aŋela kalŋaana tau.

Maria ziru Yosep tikam Yesu ma ila Urum Merere be tireeti

21 Aigule lamata mi tel ilae, to reeteŋana ka nol ipet. Mi tipaata zaana be Yesu. Pisis tana, Maria kopoono zen mi aŋela iso la kini.✡

22 Timbotmbot ma irao nol tabe tiurpe zitun ma tiŋgeeze mini pa Anutu mataana kembei ta tutu ki Mose iso na, to tikam pikin tina, mi tisala pa Yerusalem be tiuri ma iwe Merere lene.✡

23 Pa ka sua tibeede ila Merere tutu kini pataaŋa kek ta kembei:

Pikin tomooto boozomen ta muŋgamuŋga na, bela kakam zin ma tiwe Merere lene.✡

24 Tana ziru tila tiur pikin ma iwe Merere lene, mi tipatoron Merere pa mbalmbal munmun ru, bekena Maria iŋgeeze mini pa Anutu mataana. Tito tutu ta Merere iso na.✡

Mboe mi sua ki Simeon

25 Tomtom ta, zaana Simeon, ni imbotmbot Yerusalem. Ni tomtom ndeeŋeŋana mi imoto Anutu mi ileŋleŋ la kalŋaana. Mi iurur mataana pa mazwaana tabe Anutu ikam zin Israel ma timbot ambai mini. Mi Bubuŋana Potomŋana imbotmbot raami.✡

26 Mi Bubuŋana Potomŋana iso i kek ta kembei: Ni ko imbotmbot mi ire Mesia ki Merere, mana imeete. 27 Yesu naana ma tamaana tikami ma tilela Urum Merere be tikam pini kembei ta tutu iso na. Mi indeeŋe tana, Bubuŋana ipaŋgutŋguutu Simeon ma imbotmbot lela Urum Merere leleene kek. 28 Tana ni ire pikin, to ikami mi imbaraari. Mi ipakur Anutu ma iso:

29 “O Merere, sua ta nu mbuk pa mbesooŋo ku, ta iŋgi iur ŋonoono kek.

Tana sombe aŋmeete, na aŋmeete lak. Nio ko aŋma raama leleŋ ambai.✡

30-31 Pa Ulaaŋa ta ŋgo i ma imar be ikamke zin tomtom i,

ta swe i pizin tomtom ma tire i kek.

Mi ituŋ aŋre kati tomini.✡

32 Ni ta ko iur mat pizin wal ta Yuda somŋan i.

Mi ikam zin wal ku Israel ma zan iwe biibi.”✡

33 Yesu tamaana ziru naana tileŋ sua ta Simeon iso pa lutun na, tikam ŋgar boozo pa. 34-35 Tona Simeon ipombol ziru tomini, mi iso pa Yesu naana Maria ta kembei: “Leŋ. Pikin taiŋgi ko iwe uunu pizin Israel boozomen ma titoptop. Mi boozomen na, ni ko iwe zaala pizin be Anutu iwit zin. Pa ni ta ko iswe kat Anutu mbulu kini pizin tomtom, mi ikam ma ŋgar ta imbot la lelen na ipet mat. Tamen tomtom ko tikam sua boozo pini. Mi nu tomini ko yamaana kembei buza mataanaŋana iŋgal lelem.”✡

Merere kwoono Ana izzo Yesu ka sua

36 Mi Anutu kwoono moori ta, ni imbotmbot urum lene tomini. Ni zaana Ana, mi tamaana Panuel. Uunu ipet la ki Aser. Ni ra, iwe kolmannan kek. Muŋgu ziru waene timbot irao ndaama lamata mi ru men, to waene imeete. 37 Tabe ni iwe nora ma imbotmbot mi iŋgi ndaama kini irao tomto paŋ kwoono paŋ (84). Mi ni imbesmbeeze pa Anutu lela urum lene ikot mbeŋ ma aigule. Izemzem som. Mi iŋgalseksek itunu pa kini kanŋana pa aigule pakan mi izuŋzuŋ men.✡

38 Indeeŋe kat ta Yosep bizin timbotmbot urum lene na, Ana imare kizin, to ipakur Anutu mi izzo pikin tana ka sua ila kizin iwal ta tiurur matan pa Anutu be ikamke Yerusalem na.✡

39 Yosep ziru Maria tikam uraata boozomen ta tutu ki Merere iso na makiŋ to, timiili ma tila pa kar kizin Nasaret ta imbot Galilea na.✡

40 Mi pikin itum ma iwe kaibiŋana mi ikam ŋgar ambaiŋana ki Anutu ma imbol pini. Mi kampeŋana ki Anutu imbotmbot se kini.✡

Yesu naŋgaŋŋana mi ila Urum Merere

41 Ndaama ta boozomen Yesu naana ma tamaana tilala Yerusalem pa lupŋana biibi ki Pasoba.✡

42 Indeeŋe Yesu ndaama kini iwe laamuru mi ru na, ni ziŋan tito mbulu tana mi tisala pa Yerusalem. 43-44 Lupŋana imap, tona Yosep ziru Maria timaŋga be timiili pa kar kizin. Mi Yesu, ni imborene su Yerusalem. Mi tamaana ma naana tiute som. Tindemeere ma tiso ko ni ziŋan wal pakan timuuŋgu ma tila kek. Tiwwa ma tila mi rou na, tikir mataana. Tabe tila ki toŋmatiziŋ kizin ma tiwi zin pini. 45 Tamen tindeeŋi som. Tana timiili ma tila mini pa Yerusalem be tiru i. 46 Tiru i ma aigule iwe tel pa i, to tindeeŋi lela Urum Merere leleene. Ni ziŋan zin wal ta tikamam sua pizin tomtom i timbutultul, mi ileŋleŋ zin mi ikamam wiŋana pizin. 47 Mi zin wal ta tileŋ i na, kwon itaanda pa ŋgar kini mi pekelŋana kini.✡

48 Beso tamaana ma naana tire i na, timurur. Mi naana ila ma iso pini. Iso: “Wai lutuŋ, parei ta kam mbulu ta kembei pa niamru tomom? Kopoyam rru pu ma ambel ruŋom kek.”

49 To ni iso: “Wa, kuru yo paso? Niom kuute som? Nio bela aŋbot lela Tamaŋ urum kini mi aŋgaabi pa uraata kini.”✡

50 Tamen ziru tikam ŋgar pa sua kini tina som.✡

51 To ziŋan timaŋga, mi timiili ma tila pa Nasaret. Mi ni ileŋleŋ la kalŋan men. Mi mbulu ta boozomen tana na, naana ikam ŋgar pa ma iur se ndomoono.✡

52 Mi Yesu itumtum, mi ŋgar kini izze pa koroŋ ki Anutu. Tana Anutu leleene ndabok pini. Mi zin tomtom ta kembena. Lelen ndabok pini.✡

3

Yoan, tomtom ki yok kamŋana

(Mt 3:1-12; Mk 1:1-8; Yo 1:19-28)

1 Indeeŋe ta Kaisa Tiberius ikamam peeze pa toono biibi ki Rom ma irao ka ndaama lamoro mata i, na Pontius Pilatus ni gabana ki lele pakaana ki Yudea, mi Erot imborro lele pakaana ki Galilea, mi toono Pilip imborro lele pakaana ki Iturea ma Trakonitis, mi Lisanius imborro lele pakaana ki Abilene. 2 Mi Anas ziru Kaipas ta bibip kizin patoronŋana kan.✡ Indeeŋe mazwaana tana, Yoan ta Sakaria lutuunu na, imbotmbot lele bilimŋana mi Anutu kalŋaana imar kini. 3 Tana Yoan imaŋga ma iwwa pa lele boozomen ta timbot tigarau yok Yordan na, mi izzoyaryaara sua pizin iwal be titooro lelen mi tikam yok. Naso Anutu ireege sanaana kizin.✡

4 Tana sua ki Anutu kwoono Yesaya ta tibeede se ro na, iur ŋonoono. Sua ta kembei:

Kalŋaana ta iboboobo su lele bilimŋana ma iso:

Kuurpe zaala pa Merere!

Kapazal zaala pini.

5 Lele ŋgoloblooboŋan ta boozomen na, bela timun.

Mi abal ma lele dogodogoŋan ta boozomen na, kataara zin ma raraate.

Zaala kokoogoŋan na, kapazal zin.

Mi zaala sananŋan na, kuurpe ma ambai.

6 Mi tomtom ta boozomen ko tire uraata biibi tabe Anutu ikam bekena ikamke zin tomtom pa i.✡

7 Zin iwal biibi ta timar kini be ikam yok pizin na, ni izzo pizin ta kembei: “Niom tina sananŋoyom kat kembei mooto sananŋana lutuunu bizin! Lak, asiŋ iso yom, ta iŋgi kamar ti be koko pa Anutu kete malmalŋana kini?✡

8 Kozobe kotooro kat leleyom, so kipiyooto ka mbulu ambaimbaiŋan pakan. Mi iŋgi som. Niom kozzo Abaraam popoŋana kini ta niom. Ambai. Mi kapase pa koroŋ tana pepe. Pa nio aŋso kat piom: Anutu, ni irao iso pizin pat tiŋgi ma timaŋga mi tiwe Abaraam popoŋana kini.✡

9 Mi kere. Ke boozomen ta tipiyotyooto ŋonon ambaimbaiŋan som na, iŋgi be nakabasi ikan zin ma tisu len be tisala you.”✡

10 To zin iwal tiwi i. Tiso: “Wai. Kena ko amkam parei?” 11 Tana Yoan ipekel kalŋan ma iso: “Tomtom sa sombe le kawaala ru, na ikam tasa pa tomtom ta lene som na. Mi tomtom ta sombe ka kiniŋana, na ni ikam ta kembena tomini.”✡

12 Mi zin wal ta tiyyo takesŋan i, timar be tikam yok tomini. Tana tiso pini ma tiso: “Mos katuunu, parei pa niam ti? Ko amkam parei?”✡

13 Yoan iso pizin ma iso: “Sombe koyyo takes na, koyyo men ta irao pa kin ta zin bibip tiur piom na. Koyo pakan ma isala ki pepe.”✡

14 To malmal kan pakan tomini tiwi i ma tiso: “Mi niam na, ko amkam parei?” Mi ni iso pizin: “Keseeze tomtom matan mi kapamoto zin mi kapakaam zin be kakam kuumbu pa koroŋ kizin pepe. Kadoono ta so bibip tiom tikam piom na, leleyom ambai pa. Pa ina irao.”

15 Iwal biibi tiurur matan pa Mesia be imar. Tana tire uraata ki Yoan mi tikam ŋgar boozo ma tiso Yoan ti ko Mesia ma iŋgi. 16 Mi Yoan isu to iso pizin iwal biibi tana ta kembei: “Nio iŋgi aŋkam yok piom. Mi tomtom ta mburaana ilip kat pio, ta iŋgi be imar i. Nio aŋre ituŋ kembei aŋrao pini risa som kat. Uraata sorokŋana kembei kumbu keteene ka wooro putkeŋana na, ina tomini, aŋrao aŋkam pini na som. Mi ni ta ko ikam Bubuŋana Potomŋana raama you ma isalakaala yom.✡

17 Koroŋ imbot la namaana keteene kek be ipeleele kini. Ambaimbaiŋan ko izulla kiri kini mi ikam ma ila ruumu kini. Mi sananŋan ramaki musmuuzu, nako ni itun pa you ta irao imap na som.”✡

18 Yoan ipombolmbol zin tomtom pa sua pakan tomini, mi izzoyaryaara uruunu ambaiŋana pizin bekena tileŋ mi titooro lelen. 19 Kaimer to iyaamba Erot ta imborro lele pakaana ki Galilea na. Paso, ni iwoolo kana toono kusiini Erodias, mi ikamam mbulu sananŋan pakan tomini. 20 To Erot ikam mbulu toro mini ma isala ki, mi izeebe Yoan lela ruumu sanaana.✡

Yesu ikam yok

(Mt 3:13-17; Mk 1:9-11)

21 Indeeŋe ta zin iwal biibi tikamam yok na, Yesu tomini, ni ila ma ikam yok. Ikam yok makiŋ, mi izuŋzuŋ ma imbotmbot, to saamba ikaaga,✡

22 mi Bubuŋana Potomŋana iwe kembei mbalmbal, mi isu ma imbot sala ŋwaana. To tileŋ kalŋaana ta imbot saamba mi isu ma isombe: “Nu na, nio lutuŋ ŋonoono. Nio leleŋ ambai pu, mi leleŋ pu ilip.”✡

Yesu uunu bizin ta ipet pa i

(Mt 1:1-17)

23 Yesu ndaama kini iwe tomoota laamuru, mi imaŋga pa uraata kini. Zin tomtom tire i kembei ni Yosep lutuunu. Mi Yosep, ni tamaana Eli.✡

24 Eli tamaana Matat, Matat tamaana Lebi, Lebi tamaana Melki, Melki tamaana Yana, Yana tamaana Yosep, 25 Yosep tamaana Matatias, Matatias tamaana Amos, Amos tamaana Naum, Naum tamaana Esli, Esli tamaana Nagai, 26 Nagai tamaana Maat, Maat tamaana Matatias, Matatias tamaana Semein, Semein tamaana Yosek, Yosek tamaana Yoda, 27 Yoda tamaana Yoanan, Yoanan tamaana Resa, Resa tamaana Zerubabel, Zerubabel tamaana Sealtiel, Sealtiel tamaana Neri, 28 Neri tamaana Melki, Melki tamaana Adi, Adi tamaana Kosam, Kosam tamaana Elmadam, Elmadam tamaana Er, 29 Er tamaana Yosua, Yosua tamaana Elieser, Elieser tamaana Yorim, Yorim tamaana Matat, Matat tamaana Lebi, 30 Lebi tamaana Simeon, Simeon tamaana Yuda, Yuda tamaana Yosep, Yosep tamaana Yonam, Yonam tamaana Eliakim, 31 Eliakim tamaana Melea, Melea tamaana Mena, Mena tamaana Matata, Matata tamaana Natan, Natan tamaana Dabit, 32 Dabit tamaana Yesi, Yesi tamaana Obet, Obet tamaana Boas, Boas tamaana Salmon, Salmon tamaana Nason,✡

33 Nason tamaana Aminadap, Aminadap tamaana Admin, Admin tamaana Ani, Ani tamaana Ezron, Ezron tamaana Peres, Peres tamaana Yuda,✡

34 Yuda tamaana Yakop. Yakop tamaana Isak, Isak tamaana Abaraam, Abaraam tamaana Tera, Tera tamaana Naor, 35 Naor tamaana Serug, Serug tamaana Reu, Reu tamaana Peleg, Peleg tamaana Eber, Eber tamaana Sela, 36 Sela tamaana Kainan, Kainan tamaana Apaksad, Apaksad tamaana Sem, Sem tamaana Noa, Noa tamaana Lamek, 37 Lamek tamaana Metusela, Metusela tamaana Enok, Enok tamaana Yaret. Yaret tamaana Malalel, Malalel tamaana Kenan. 38 Kenan tamaana Enos, Enos tamaana Set, Set tamaana Adam, Adam tamaana Anutu.✡

4

Sadan itoombo Yesu

(Mt 4:4-11; Mk 1:12-13)

1 Bubuŋana Potomŋana izeebe Yesu, to izem yok Yordan, mi Bubuŋana ipaŋgutŋguuti ma ila iwwa pa lele bilimŋana pa aigule tomtooru. 2 Mi Sadan iwedet kini mi itomtoombi. Mazwaana tana, Yesu ikan kini sa som, tabe peteli ma isaana kat.

3 Tana Sadan ipet kini mi iso: “Lak, nu sombe Anutu Lutuunu, na ur sua pizin pat ti, bekena iwe kom kini ma kan.” 4 Tamen Yesu ipekel kwoono ma iso: “Sua imbot pataaŋa kek ta kembei:

Kini men ko irao ikis tomtom sa ma imbot ndabok na som.”✡

5 Tona Sadan ikami ma tisala lele ta imbot kor kat. To karau men mi iso i pa lele mi toono ta boozomen ma imap. 6-7 Mi iso pini ma iso: “Re. Koroŋ tau ndabokbokŋan mi zanŋan mi mburanŋan taiŋgi, nio ko aŋkam ma iwe lem. Pa koroŋ ta boozomen taiŋgi imar nomoŋ kek. Tana sombe leleŋ be aŋkam pa tomtom sa, na irao aŋkam pini. Mi nu itum tau. Sombe lek kumbum pio mi pakur yo, na koroŋ taiŋgi ko imap ma iwe lem.”✡

8 Tamen Yesu ipekel kwoono ma iso: “Sua imbot pataaŋa kek ta kembei:

Lek kumbum pa Merere Anutu ku mi mbeeze pa ni itutamen.”✡

9 Mi Sadan ikam Yesu ma tila Yerusalem, mi tisala pa Urum Merere uteene, to iso lae pa Yesu ma iso: “Sombe nu Anutu Lutuunu, na mbot ti mi lu u ma sula. 10-11 Pa sua imbot pataaŋa kek ta kembei:

Ni ko iur sua pizin aŋela kini be timboro u mi matan pu.

Mi zin ko tisiibu,

kokena punu se pat.”✡

12 Tamen Yesu ipekel kwoono ma iso: “Tamen sua lwoono toro iso ta kembei:

Nu irao toombo sorok Merere Anutu ku mburaana pepe.”✡

13 Tana Sadan itoombo Yesu pa zaala ta boozomen ma som, to izemi ma imbot ŋana ri.✡

Yesu imaŋga pa uraata kini isu Galilea

(Mt 4:12-17; Mk 1:14-15)

14 Toomboŋana tana imap na, Bubuŋana Potomŋana mburaana izeebe kat Yesu. To imaŋga mi imiili ma ila pa Galilea. Mi uruunu irak ma irao lele. 15 Ni ikamam sua pizin tomtom isu lupŋana muriini kizin kizin, mi iwal biibi ta tileŋ sua kini na, tiwidit uruunu.

Zin Nasaret kan tiurla ki Yesu som mi tirepiili i

(Mt 13:53-58; Mk 6:1-6)

16 Yesu ila kar kini Nasaret. Indeeŋe ta ni musaana mi imar na, imbotmbot kar ta tana. Mi indeeŋe aigule potomŋana tabe keten su pa i na, ilela lupŋana muriini. Pa mbulu kini ta kembeaŋana. Ni ilela, to imaŋga mi imender la iwal biibi matan be ipaata sua.✡

17 Mi tisara ro ta sua ki Anutu kwoono Yesaya imbot se na ila kini, to ipeele ma indeeŋe sua ta iso ta kembei. Isombe:

18-19 Merere Bubuŋana mburaana ise tio kek.

Pa ni iroogo yo mi iur yo be aŋla aŋsoyaara uruunu ambaiŋana pizin tomtom ta timbot ŋoobo na.

Mi iŋgo yo be aŋso pizin wal ta timbot la kan koi bizin naman na ta kembei:

“Koyooto ma kala. Kosa sa ipakaala yom mini som.”

Mi zin wal ta matan pisŋan na, iŋgi be matan peere.

Mi zin wal ta tomtom tiseseeze matan mi tikototo zin na, nio aŋmar be aŋtatke zin pa pataŋana kizin.

Mi aŋmar be aŋsoyaara sua pizin tomtom ta kembei: Nol tabe Merere iswe kat kampeŋana kini i, ta ipet kek.”✡

20 Yesu ipaata sua ma imap, to ilek ro mi iur la ki urum tuunu. Tona mbuleene su be iso ka ŋgar pizin. Tabe zin iwal ta timbot tina tikor matan pini. 21 Mi ni imaŋga pa sua ta kembei: “Sua ta keleŋleŋ i, koozi iur ŋonoono kek.”

22 Iwal biibi tileŋleŋ sua ta ni izzo pa kampeŋana ki Anutu na, tiwit uruunu mi tikam ŋgar boozo pa. To tisu na tiparzzo pizin. Tiso: “Wai, to ti, ni Yosep lutuunu tau. Mi parei ta ni irao izzo sua ta kembei?”✡

23 Tana Yesu iso pizin ta kembei: “Nio aŋute. Niom iŋgi be koso yo pa sua ta gorgori tizzo na ma kosombe: ‘Nu tomtom ta urpewe zin tomtom pa mete kizin na, motom iŋgal be urpe itum muŋgu. Mbulu ta amleŋ nu kamam su kar Kapenaum na, parei ta kam su tiŋgi som? Pa iŋgi sa itum kar ku na.’ ”✡

24 To Yesu iseeŋge sua kini mini ma iso: “Nio aŋso kat piom: Tomtom ta so iwe Anutu kwoono, na itunu wal kini ko tiur lelen pini som.✡

25 Mbulu ta ipet muŋgu na, motoyom iŋgal som? Indeeŋe gorgor ki Anutu kwoono Ilia na, yaŋ isu som pa ndaama tel mi pakaana. Tana peteele biibi ikam zin. Mi Israel nan na, noroŋa boozomen timbotmbot.✡

26 Tamen Anutu iŋgo Ilia ma ila be iuulu kizin tasa na som. Ni iŋgo i ma ila ki nora ta, ta imbot su kar Sarapet ta imbot lele pakaana ki Sidon na.✡

27 Mi indeeŋe gorgor ki Anutu kwoono Elisa tomini na, zin Israel tomtom kizin boozomen ta mbetmbeete sananŋana ikam zin. Tamen Elisa iurpe tomtom kizin tasa som. Iurpe Naeman itutamen ma mete iko pini. Naeman tana tomini, tomtom ki lele pakaana toro zaana Siria.”✡

28 Iwal biibi ta timbotmbot lela lupŋana leleene na, tileŋ Yesu sua kini, to keten ibeleu kat. 29 Tana timaŋga mi tiziiri i pa kar, to tiyaaru tataati ma tisala pa lele ndomoonoŋana ta kar kizin imbot pa na. Mi tisombe tipiri i sula pa lele sipkatŋana. 30 Som, mi ni ipa pa mazwan, mi ibeleu ma imar ila lene.✡

Yesu iziiri bubuŋana sananŋana pa tomtom ta

(Mk 1:21-28)

31 Yesu imaŋga mi isula pa kar ta ki Galilea, zaana Kapenaum. Mi indeeŋe aigule potomŋana tabe keten su pa i na, ni ikamam sua pizin tomtom. 32 Mi zin tileŋ sua ma kwon itaanda. Pa ni izzo katkat sua raama mburaana kembei ta tomtom ta zaana pa uraata kini.✡

33 Mi lupŋana muriini leleene na, tomtom ta imbotmbot. Ni, bubuŋana sananŋana izeebi. Tana iboobo mi kalŋaana izalla ma iso: 34 “Aii, Yesu ki Nasaret, nu sombe kam parei piam? Iŋgi mar be pambiriizi yam? Nio aŋkilaalu kek. Nu Anutu tomtom kini potomŋana.”✡

35 Tamen Yesu iŋasaari ma iso: “Hait, mane mi yooto pini!” Tona bubuŋana sananŋana ipalkeete tomtom tana isu iwal biibi keren uunu mi iyooto pini. Mi ikam kosa sa pini som.

36 Zin iwal biibi tire mbulu tina ma timurur pa Anutu mburaana. To tiparso pizin ma tiso: “Iŋgi sua ti pareiŋana? Iŋgi kembei tomtom tiŋgi le mburaana mi zaana be iur sua pizin bubuŋana sananŋan ma tiyooto ma tila len.” 37 Iŋgi uunu tiŋgi tabe Yesu uruunu irak ma irao lele pakaana tina.

Yesu iziiri mete pizin wal boozomen

(Mt 8:14-17; Mk 1:29-34)

38 To Yesu imaŋga ma izem lupŋana muriini tana, mi ilela Simon ruumu kini. Mi Simon rwoono mooribi, ni kuliini ibayou kat ma ikenne. Tabe titaŋroro Yesu be iuuli. 39 Tona Yesu ila ma imender salakaali, mi iyaamba mete tana be iyooto pini. To mooribi tana, burup ma imaŋga, mi ila iurpe kan kini.

40 Rou ma zoŋ isula na, zin iwal tiyyo zin tomtom kizin ta mete matakiŋa ikam zin na, ma tilala kini be iuulu zin. Mi ni iur namaana salakaala zin tataŋa, mi iurpe zin ma nin ambai lup. 41 Mi bubuŋana sananŋan tomini tiyotyooto pizin tomtom, mi kalŋan izalla ta kor a ma tizzo: “Nu Anutu Lutuunu tau.” Tamen ni iyaamba zin mi ipeteke zin be tiswe i pepe. Paso, zin tiute: Ni ta Mesia.✡

Yesu izzoyaryaara sua pizin tomtom

(Mk 1:35-39)

42 Mbeŋbeŋŋana mi Yesu imaŋga ma ila pa lele ta ka tomtom somŋana i bekena itutamen imbot. Mi som. Pa tomtom pakan tiru i ma timar. Beso tindeeŋi na, tisombe tiruuti. Kokena izem zin.✡

43 Tamen ni imaŋga mi iso: “Som. Nio bela aŋla ma aŋsoyaara uruunu ambaiŋana pa peeze ki Anutu ila kar bibip pakan tomini. Pa Anutu iŋgo yo pa uraata ta kembei.”✡

44 Tana ni iwwa pa lele pakaana ta zin Yuda timbotmbot pa na, mi izzoyaryaara sua lela lupŋana muriini kizin kizin.

5

Yesu iboobo zin naŋgaŋ mataana kan

(Mt 4:18-22; Mk 1:16-20)

1 Aigule ta na, Yesu imendernder su peende ki yok tatiliuŋana Genesaret. Mi zin iwal biibi timokor la kini, mi tiliu i ma sik be tileŋ len sua ki Anutu. 2 Mi ni mataana ila na, ire wooŋgo ru ta tiyaaru sala ma timbotmbot. Pa katuunu bizin tisu ma tila tiŋgurŋguuru pu kizin. 3 Wooŋgo ta na, ki Simon. Tana Yesu ila ma iso pini be iyaaru ma isula. To ise mi tikeltapaari ma tiperae ŋana ri. Tana ni mbuleene sala wooŋgo tana, mi ikam sua pizin iwal biibi.

4 Ikam sua pizin ma imap, to iso lae pa Simon: “Kozo ŋgaltekeere ri mi teperae liŋana, to pu tiom isula. Pa iŋga ye murin.” 5 Simon ipekel kalŋaana ma iso: “Wai mos katuunu, mbeŋi amnok amnok ma som. Tamen iŋgi nu so, tana ko pu isula.” ✡

6 Beso timaŋga pa na, pu be rek. 7 To tikoolo lela pa waen bizin be tikam wooŋgo toro ma tipet mi tiuulu zin. Zin timar mi tikinke zin ye pa pu ma tisula wooŋgo ru mabe timonmon.

8 Simon Petrus ire mbulu tana na, itop su Yesu kereene uunu mi iso: “Biibi, mbot molo pio. Pa nio tomtom sananŋoŋ.” ✡

9-10 Ni iso ta kembei paso, ziŋan waene bizin ta timbot wooŋgo na, tire mbulu ki ye kamŋana tana ipa ndel kat. Tabe timurur pa Anutu mburaana. Mi zin men som. Yems mi Yoan ta Zebedi lutuunu bizin mi tigabgaaba Petrus pa uraata na, zin tomini timurur pa.

Tamen Yesu iso pa Petrus ma iso: “Moto pepe. Indeeŋe ta koozi ma ila na, nu ko kam zin tomtom ta kembei.” 11 Tana tiyaaru wooŋgo kizin ma tisala peende, to tizem koroŋ kizin ta munŋaana men ma imborene lup, mi tito i. ✡

Yesu iurpe tomtom ta mbetmbeete sananŋana ikami

(Mt 8:2-4; Mk 1:40-45)

12 Indeeŋe Yesu imbotmbot kar ta na, tomtom ta, ni mbetmbeete sananŋana ikam kati. Imar ma ire Yesu, to itop su kereene uunu, mi itaŋroro i ma iso: “O biibi, sombe lelem isaana pio, na nu rao ziiri mete tio ti ma kuliŋ iŋgeeze mini.”

13 Mi Yesu namaana ila ma iteegi, mi iso: “E, nio leleŋ be aŋuulu u. Kulim ambai lak.” To loŋa men mi mete tana iko pini ma kuliini iŋgeeze mini.

14 To Yesu ipeteke i be iso tomtom sa pa mbulu tana pepe. Mi iso pini. Iso: “La ma pamaala itum pa patoronŋana ka tomtom sa muŋgu. To kam patoronŋana pa kulim ta iŋgeeze na, kembei ta tutu ki Mose iso na. Naso ipombol zin patoronŋana kan be tiurla tio.” ✡

15 Tamen uraata kini uruunu irak ma iwe biibi ma ilala, tabe zin iwal timekewe ma tilala kini be tileŋleŋi mibe iurpewe zin pa mete kizin. 16 Mi lwoono pakan na, ni izemzem zin iwal, mi ilala pa lele bilimŋana be izuŋzuŋ. ✡

Yesu iurpe tomtom narapeŋana ta

(Mt 9:1-8; Mk 2:1-12)

17 Aigule ta na, Yesu ikamam sua pizin tomtom. Mi zin tutu kan mi ŋgarŋan pakan ki tutu, ta ziŋan timbotmbot. Wal tana, pakan timar pa kar ta boozomen ki Galilea, pakan timar pa Yudea, mi pakan timar pa Yerusalem. Mi Merere mburaana imbot se ki Yesu, tana ni irao be iurpe zin meteŋan. 18 Timbotmbot mi wal pakan tisiŋ tomtom narapeŋana ta ma timar. Mi tirru zaala be tikami ma tilela ruumu mi tiuri su Yesu kereene uunu. 19 Tamen zalan sa som. Pa iwal biibi mete. Tana tikami ma tisala pa ruumu uteene, to tipetepis ruumu uteene, mi titu i ma isula ma indeeŋe kat Yesu ziŋan iwal biibi keren uunu.

20 Yesu ire wal tina urlaŋana kizin imbol kat. Tana iso pa tomtom narapeŋana tina ma iso: “Tiziŋ, sanaana ku ta aŋreege pu ma ila ne kek.” ✡

21 Tabe zin tutu kan mi zin ŋgarŋan ki tutu tisu mi tiparzzo pizin. Tiso: “Iŋgi so tomtom ta ipasansaana sua pa Anutu i? Tomtom sa irao be ireege sanaana? Anutu itutamen ta irao.” ✡

22 Mi Yesu, ni iute ŋgar kizin kek. Tana ipekel kwon ma iso pizin. Iso: “Wai, parei ta leleyom iurur mi kakamam ŋgar boozo? 23-24 Sua taŋgoi ta imarra be aŋso? Aŋso pa tomtom taiŋgi be aŋreege sanaana kini, som aŋso pini be burup ma imaŋga mi ipa? Mi leleŋ be niom kuute kat ta kembei: Tomtom Lutuunu, ni zaana be ireege sanaana kizin tomtom isu toono.” Iso sua tana ma imap, to iso pa tomtom narapeŋana tana ta kembei: “Nio aŋso pu: Maŋga, lek mi ku, mi la pa ruumu ku.” ✡

25 To wal ta boozomen tikor matan pa narapeŋana tina, mi ni imaŋga ma ilek mi kini, mi iwidit Anutu uruunu mi ila pa ruumu kini. 26 Mi zin iwal ta tire mos tana na, timurur pa Anutu mburaana mi tipakur zaana. Mi motoŋana biibi ikam zin ma tiso ta kembei: “Wai, mbulu ta koozi tere na, ipa ndel kat. Takam ŋgar pa ma tarao som.”

Yesu iso pa Lebi ma ito i

(Mt 9:9-13; Mk 2:13-17)

27 Yesu izem kar tina, mi ila, to ire tomtom ta iyyo takes ŋana i, zaana Lebi. Ni imbutultul su uraata kini muriini. Yesu ila to iso pini. Iso: “Mar to yo!” 28 To Lebi imaŋga ma izem koroŋ kini ta munŋaana men ma imborene, mi ito Yesu. ✡

29 Kaimer to Lebi ikam kini biibi pa Yesu isu ta ruumu kini a. Mi wal boozo ta tiyyo takesŋan i, ziŋan zin tomtom pakan timar ma ziŋan timbotmbot mi tikanan kini. 30 Wal tutu kan pakan ziŋan gaabaŋan kizin ta len ŋgar biibi pa tutu i tire mbulu tana, to timaŋga mi tikam ŋunuŋŋunuŋ pa. Mi tiso pizin naŋgaŋ ki Yesu ma tiso: “Wai, parei ta niom tina kagabgaaba zin wal ta tiyyo takesŋan i mi zin wal sananŋan ma niomŋan kakanan mi kiwinin la mbata?” ✡

31 Yesu ipekel kwon ma iso: “Parei? Tomtom ta iurpewe zin meteŋan i, ko ila pizin wal ta nin ambaimbaiŋan? Som. Ni ilala be iuulu zin meteŋan. 32 Mi nio ta kembena. Aŋmar be aŋboobo zin wal ndeeŋeŋan na som. Aŋmar be aŋboobo zin wal sananŋan bekena titooro lelen mi tizem mbulu kizin sananŋana.” ✡

Wiŋana pa mbulu ki kini ŋgalsekŋana

(Mt 9:14-15; Mk 2:18-20)

33 To zin tiso: “Zin naŋgaŋ ki Yoan na, tiŋgalseksek zitun pa kini kanŋana bekena matan iŋgal Anutu mi tikamam suŋŋana. Mi zin tutu kan tomini, naŋgaŋ kizin tikamam ta kembei. Tamen nu ku na, som. Tikanan ma tiwinin pa aigule ta boozomen.”

34 Tona Yesu ipekel kwon ma iso: “Ambai. Mi ta sombe tikam kini biibi pa ula popoŋana sa, mi ni ziŋan toroono bizin timbotmbot, ko kuur ŋgalseki pizin pa kini kanŋana? Som. ✡

35 Mi kaimer, ma sombe wal sa timar mi tikam tomtom ta iwoolo popoŋana na ma izem zin, tona toroono bizin tana ko lelen ipata mi tiŋgalsek zitun pa kini kanŋana.”

Zaala muŋguŋana irao igaaba zaala popoŋana na som

(Mt 9:16-17; Mk 2:21-22)

36 Yesu iso makiŋ, mi ikam sua tooroŋana taiŋgi pizin tomini: Isombe: “Lak, ko teyembut kawaala popoŋana pakaana mi tesesekaala la ki kawaala muŋguŋana? Som. Kokena ipasaana kawaala popoŋana. Mi tomini, kawaala popoŋana tana, ko raraate pa muŋguŋana som. 37 Mi yok baen popoŋana ta kembena. Ko tiliŋ sula baen putuunu muŋguŋana? Inako som tomini. Kokena baen popoŋana iti putuunu muŋguŋana, to imapaala mi baen borok su lene. To baen raama putuunu tisaana lup. 38 Som. Baen popoŋana bela isula putuunu popoŋana. ✡

39 Mi zin wal ta tiwinin baen muŋguŋana na, lelen pa popoŋana som. Pa ina kola tiso ta kembei: ‘E-e, kanda muŋguŋana men imar. Pa ina ambai.’ ” ✡

6

Yesu ta imborro aigule potomŋana

(Mt 12:1-8; Mk 2:23-28)

1 Indeeŋe aigule potomŋana ta kizin Yuda tabe keten su pa i, na Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tiwwa pa zaala ta ila pa wit lene. Mi naŋgaŋ kini tiwwa ma tila, mi tikewe ŋonon ma timbulmbuulu se naman be kulin ikam pokpok mi tikanan.✡

2 Mi tutu kan pakan tire zin, to tiwi zin. Tiso: “Ai, iŋgi sa aigule potomŋana tabe ketende su pa i. Kekewe wit ŋonon paso? Pa mbulu ta kembei na, tutu iŋgalsek pa.”✡

3 Yesu isu to ipekel kwon ma iso: “Sua ta iso pa mazwaana ta king Dabit ziŋan wal kini petel zin ma tiru zalan na, niom kapaata som? 4 Sua tana iso ta kembei: Mazwaana tana, Dabit ilela beeze ki Anutu, mi ikam narabu potomŋana ta tiurur la Anutu kereene uunu na. Narabu tana, ka ŋgalsekiŋana. Pa tutu iso zin patoronŋana kan men ta tirao be tikan. Mi som. Dabit ikam ma ikan, mi ikam pizin wal kini ma tikan tomini. Mi ka sua sa som.”✡ 5 To Yesu iseeŋge sua kini ma iso: “Aigule potomŋana tabe ketende su pa i, na Tomtom Lutuunu ta imborro.”✡

Yesu iurpe tomtom nama kaamaŋana pa aigule potomŋana

(Mt 12:9-14; Mk 3:1-6)

6 Indeeŋe aigule potomŋana toro tabe keten su pa i na, Yesu ilela lupŋana muriini ta, mi ikamam sua ki Anutu pizin tomtom. Mi tomtom ta imbotmbot lela lupŋana tana. Ni namaana woono ikaama. 7 Mi zin ŋgarŋan ki tutu ziŋan zin tutu kan pakan tireudut Yesu, beso ni iurpe tomtom tina pa aigule potomŋana, tonabe iwe le uunu be tiŋgal mataana pa. 8 Tamen Yesu, ni ikam la ŋgar kizin kek. Tana iso pa tomtom nama kaamaŋana tina ma isombe: “Maŋga mi mender la iwal biibi matan.” To ni imaŋga ma imender.

9 Mi Yesu iwi zin ma iso: “Lak. Aŋwi yom. Mbulu pareiŋana ta ito kat aigule potomŋana ka tutu. Takam mbulu ambaiŋana, som mbulu sananŋana? Tu'uulu zin tomtom, som tapasaana zin?”

10 Mi mataana ikam zin iwal makiŋ, to iso pa tomtom tana. Iso: “Swooro nomom.” Beso iswooro namaana na, ambai. 11 Tabe zin tutu kan keten ibeleu kat mi tiparso pizin ma tiso: “Iŋgi kozo ko takam parei pini?”

Yesu ipeikat naŋgaŋ laamuru mi ru ma tiwe lene

(Mt 10:1-4; Mk 3:13-19)

12 Mbeŋ ta na, Yesu isala abal ta be isuŋ pa Anutu. Izuŋzuŋ ma ila berek, 13 to iboobo zin naŋgaŋ kini ma timar, mi ipeikat tomtom kizin laamuru mi ru, mi iur zin pa uraata be tiwe le ŋgoŋana. 14 Wal tina zan ta kembei: Simon (ni, Yesu ipaata zaana toro be Petrus) mi tiziini Andreas, Yems ma Yoan, Pilip, Batolomai, 15 Matai, Tomas, Yems ta Alpai lutuunu i, Simon (ni igabgaaba zin wal ta tisombe tikam malmal pa Rom mi tiziiri zin na), 16 Yudas ta Yems lutuunu, mi Yudas Iskariot ta kaimer iur Yesu ila ka koi bizin naman.

Yesu ikam sua pizin tomtom mi iurpe zin meteŋan

(Mk 3:7-12)

17 To Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tisula ma timender su lele keteeneŋana. Lele tina, ina zin iwal biibi timar timbot. Zin wal ta titoto i na, ziŋan wal boozo kat ki Yudea, Yerusalem, mi zin sousou uunu kan ki Tiro mi Sidon tomini. 18 Zin timar be tileŋi, mibe iurpe zin pa mete kizin. Mi zin tau bubuŋana sananŋan tipasansaana zin na, ni izirziiri bubuŋan tana pizin. 19 Mi zin iwal biibi tana tiliu i ma titomtoombo be titeegi men tau. Paso, mburaana biibi iyotyooto pini, mi ikamam ma tomtom boozomen nin ambai mini.

Zin wal tabe menmeen zin

(Mt 5:1-12)

20 Yesu mataana ila kizin naŋgaŋ kini, mi iso ta kembei:

“Niom wal ta leyom koroŋ somŋoyom na, leleyom ambai pa kampeŋana ki Anutu ta imbotmbot se tiom.

Pa iŋgi kombot lela peeze ki Anutu kek.✡

21 Mi niom ta koozi petel yom i, na leleyom ambai, pa kampeŋana ki Anutu ta imbotmbot se tiom.

Pa ni ko ikam koyom kini mi karao kat.

Mi niom ta koozi leleyom ipata mi kataŋtaŋ i, na leleyom ambai pa kampeŋana ki Anutu ta imbotmbot se tiom.

Pa niom ko leleyom ambai kat mi keseeŋge.✡

22 “Mi niom ta so kototo Tomtom Lutuunu, mi ikam ma tomtom tiur koi piom, mi tiziiri yom pa lupŋana kizin, mi tipiri sua repiiliŋana piom, mi tipasaana zoyom ma tire yom kembei wal sananŋoyom kat, na leleyom ambai pa kampeŋana ki Anutu ta imbotmbot se tiom.✡

23 Leleyom ambai mi kululu yom raama menmeen yom biibi. Pa kadoono tiom biibi, ta izza yom ta saamba a. Kere. Mbulu tana popoŋana som. Muŋgu tumbun bizin tomini, tikamam mbulu raraate men pa Anutu kwoono bizin.✡

Zin wal tabe lelen ipata

24 “Aiss, niom ta koozi leyom koroŋ boozo ma karao kat, na ra, tembel yom kek.

Pa koroŋ tiom ambaiŋana ta kakam pataaŋa kek.✡

25 Mi niom ta koozi karao kat pa koyom kini, na ra, tembel yom kek.

Pa niom ko petel yom ma kombot ŋoobo.

Mi niom ta koozi leleyom ambai kat mi kezeŋzeeŋge, na ra, tembel yom kek.

Pa niom ko leleyom ipata, mi kataŋ ma keyeryer.✡

26 “Mi niom ta wal boozomen tiwidit uruyom na, tembel yom kek. Pa muŋgu zin wal ta tipakamkaam ma tiso sorok be zin tiwe Anutu kwoono bizin na, tumbuyom bizin tipakurkur zin ta kembena.✡

Tuur lelende pa kanda koi bizin

(Mt 5:38-48)

27 “Niom ta keleŋleŋ yo i, nio aŋso piom ta kembei: Kuur leleyom pa koyom koi bizin, mi kakamam mbulu ambaiŋana men pizin wal ta tiurur koi piom.✡

28 Zin wal ta so tiwirri sua sananŋana piom na, kuzuŋzuŋ Merere be ikampe zin. Mi zin tomtom ta so tikamam mbulu sananŋana piom na, kuzuŋzuŋ pizin.✡

29 Sombe tomtom sa ipeeze poŋom, na pekel namaana pepe. Tooru mi ipeeze pakaana tomini. Mi sombe tomtom sa ikam mburu ku kor kana, na kam meleebe kana ma ila pini tomini. Ruutu pepe.✡

30 Zin tomtom ta sombe tisuŋu pa len koroŋ, na kam pizin. Mi sombe tomtom sa ikam koroŋ ku sa, na so pini be ipimiili pepe.✡

31 Mbulu ta niom leleyom be zin wal tikam piom, na niom kupumuuŋgu pizin.✡

32 “Niom sombe kuurur leleyom pizin wal ta lelen piom men, na asiŋ ko ipakur yom? Som. Pa zin wal sananŋan tikamam ta kembena tomini. 33 Mi sombe kakampe zin wal ta tikampe yom men, na asiŋ ko ipakur yom? Som. Pa ina, zin wal sananŋan tikamam ta kembena tomini. 34 Mi niom sombe kakamam koroŋ tiom ilala pizin tomtom ta niom kuute zin tirao be tipekel, na asiŋ ko ipakur yom? Som. Pa ina, zin wal sananŋan tikamam ta kembena tomini. Pa bela tiute kembei zin ko tikam len pekelŋana ta ikot kat koroŋ kizin, tona tiyok pizin tomtom be tikam koroŋ kizin. 35 Tamen niom na, kuur leleyom pa koyom koi bizin, mi kakampe zin. Kakam koroŋ pizin raama leleyom. Mi kuur motoyom pa leyom pekelŋana sa pepe. Naso kakam mbulu ki Tomoyom Anutu kor kana, mi ni ikam leyom kadoono biibi. Pa zin wal sananŋan mi zin wal ta matan mbeleele pa kampeŋana kini na, ni ikampewe zin men.✡

36 Tana leleyom izanzaana pizin tomtom, mi ku'uluulu zin kembei Tomoyom Anutu ikamam.

Tere waende bizin kembei wal sananŋan pepe

(Mt 7:1-6)

37 “Kere waeyom bizin mi loŋa koso zin sananŋan pepe. Kokena Anutu ire yom tomini kembei wal sananŋoyom. Mi kaŋgal waeyom bizin matan pepe. Kokena niom tomini, Anutu iŋgal motoyom. Tana kumuŋai waeyom bizin, mi kezem ŋgar pa sanaana kizin. Naso Anutu imuŋai yom tomini mi ireege sanaana tiom.✡

38 “Ku'uluulu zin tomtom. Naso kendeeŋe leyom ulaaŋa pakan tomini. Pa mbulu mi koroŋ ambaimbaiŋan ta so kakam pizin tomtom, inako kere ka pekelŋana ta ilip ma ilip kat. Pa mbulu mi koroŋ ta so kakam pizin tomtom, ta ko imiili piom.”✡

39 Yesu ikam sua tooroŋana taiŋgi pizin tomini. Iso: “Parei? Sombe tomtom mata pisŋana tasa imuuŋgu mi iso waene toro ta mata pisŋana i pa zaala, ko ziru titop sula naala som? Som. Ko titop.✡

40 Mi naŋgaŋ ta buri ikamam ŋgar i, ko irao be ilip pa kolman ta ipaute i? Som. Tamen naŋgaŋ tana, sombe ikam kat ŋgar, inako iwe kembei ta kolman ta ipaute i na.✡

41-42 “Re. Ke pakaana biibi ta imbot la motom na, yamaana som? Kena parei ta loŋa kwom la pa ke tipiini ri ta imbot la toŋmatiziŋ ku mataana na, mi su ma so pini: ‘A barau, ke tipiini ri ta imbot la motom na, nio aŋsombe aŋuulu u mi aŋpai ma isu lene.’ Ina nu kam pakaamŋana! Pai nu ku ta biibi na ma isu muŋgu. Naso re kat tipiini ta imbot la toŋmatiziŋ ku tana mataana na, mi irao pai ma isu lene.✡

Ke ŋonoono ta iswe ke pareiŋana

(Mt 7:16-18, 12:33-35)

43 “Ke ambaiŋana ko irao ipiyooto ŋonoono sananŋana sa na som. Mi ke sananŋana ta kembena. Ko irao ipiyooto ŋonoono ambaiŋana sa na som. 44 Tana iti tere la pa ke ŋonoono, tona tikilaala. Ke ambaiŋana, som sananŋana. Parei, ko worwooro matanmatanŋana ipiyooto kanda ŋonoono ambaiŋana sa be teke? Som. 45 Ina raraate men pizin tomtom. Wal ambaimbaiŋan na, tipiyotyooto mbulu ambaimbaiŋan ta imbotmbot la lelen na. Mi wal sananŋan na, tipiyotyooto mbulu sananŋan ta imbotmbot la lelen na. Pa ŋgar ta lelende bok pa, ta iwedet pa kwondo.

Tomtom ru tipo ruumu

(Mt 7:24-27)

46 “Parei ta niom kawatwaata yo be Merere, Merere, tamen kototo sua tio som?✡

47 Tomtom ta so imar tio mi ileŋleŋ la sua tio mi itoto na, tomtom tina, ni pareiŋana? Ko aŋso yom pini.✡

48 Ni kembei tomtom ta iso ipo ruumu, mi ikel kitiimbi muriini ma isula kat ta raŋ na. Beso yaŋ mosoolo isu ma wo ipet mi itok ruumu tana, na irao imuzu na som. Paso, tomtom tana, ni ipo ruumu mbolŋana kat. 49 Tamen tomtom ta ni ileŋleŋ sorok kalŋoŋ, mi itoto som, ni kembei tomtom ta ipo ruumu pa ke kaskas, mi iur sorok su toono. Tabe indeeŋe yaŋ biibi ma wo ipet, to loŋa men mi ruumu tana borok su lene, mi ka mburu ta boozomen porokporok ma imap.”

7

Yesu iurpe mbesooŋo ta ki biibi kizin malmal kan

(Mt 8:5-13)

1 Yesu ikam sua tana pizin tomtom ma imap, to imaŋga ma ila pa kar Kapenaum. 2 Mi tomtom ta ki Rom, ta imborro zin wal malmal kan tomto lamata na, ni imbotmbot. Mi ni le mbesooŋo ambaiŋana ta, ta ni leleene pini ilip. Mi mbesooŋo tina, ni mete biibi ikami mabe imeete. 3 Tana indeeŋe biibi tana ileŋ Yesu uruunu, tona iŋgo zin kolman pakan kizin Yuda ma tila be tiso pa Yesu ma imar be iurpe mbesooŋo kini ma niini ambai. 4 Tana timar ki Yesu, mi titaŋroro i ma tiso: “Ou, ko irao be mar mi uulu tomtom tiŋga. Pa ni tomtom ambaiŋana. 5 Ni iur kat leleene piti Yuda, mi ipo leyam lupŋana muriini ta.”

6 To ziŋan Yesu timaŋga ma tila. Tigarau ruumu, mi biibi kizin malmal kan iŋgo wal kini pakan ma tila tiso pa Yesu. Tisombe: “Merere, biibi tiam iso pu ta kembei. Iso: ‘Mbuulu itum pa pai pepe. Pa nio tomtom ambaiŋoŋ som. Tana leleŋ be nu mar ruumu tio pepe. 7 Uunu tiŋgi tabe re, ituŋ irao aŋma som. Mi nio aŋurla ta kembei: Nu sombe ur sua men, na mbesooŋo tio ko niini ndabok. 8 Pa nio aŋute pa ituŋ. Nio ti aŋbot la zin bibip pakan kopon mbarman. Mi zin malmal kan pakan timbot la nio kopoŋ mbarmaana. Tana sombe aŋso pa tiŋgi ma aŋso: ‘La!’ nako ila. Mi sombe aŋso pa tiŋga: ‘Mar!’ nako imar. Mi sombe aŋso pa mbesooŋo tio: ‘Kam ta kembei.’ nako ikam.’ ”

9 Yesu ileŋ sua kizin tana na, imurur pa. To itoori mi iso pizin iwal ta titoto i na. Iso: “Nio aŋso kat piom. Nio aŋdeeŋe tomtom sa ki Israel ta urlaŋana kini imbol kembei wal taiŋgi biibi kizin na som.”✡

10 Tona zin wal ta biibi tana iŋgo zin ma tila na, timiili ma timar ruumu. Tipet ruumu na, tire mbesooŋo ki biibi tau, ni niini ambai ma imbotmbot.

Yesu ipei nora ta lutuunu ma imaŋga mini

11 Aigule toro na, Yesu imaŋga ma ila pa kar Nain. Mi zin naŋgaŋ kini ziŋan zin iwal biibi tito i ma tila. 12 Tila ma tigarau zaala kwoono ki kar, to tire wal pakan tisiŋ uri ta ma tizem kar mi timar. Tomtom meeteŋana tana, ina ra, nora lutuunu ta itutamenŋana. Tabe iwal biibi ki kar tina, tigaabi mi ziŋan tipa ma timar.

13 Merere ire nora tana ma leleene isaana pini. To iso lae pini. Iso: “A barau, taŋ pepe!” 14 Mi ipa ma ila ma iteege ke poŋana ta uri imbot sala na, to zin tomtom ta tisiŋi na tuŋ ma timbotmbot. Mi Yesu iso: “Naŋgaŋ, nio aŋso pu: Maŋga!”✡

15 To tomtom meeteŋana tana burup ma imaŋga, mi imbutul mi izzo sua. To Yesu ikami mi iuri ila ki naana.✡

16 Tabe motoŋana biibi ikam zin iwal, mi tiwit Anutu uruunu ma tiso: “Wai, iŋgi ko Anutu kwoono zaanaŋana ta imbotmbot mazwanda i. Iŋgi Anutu mataana iŋgal iti wal kini mi iuulu iti kek.”✡

17 Tana Yesu uruunu irak ma irao toono ta boozomen kizin Yuda mi kar zilŋanzilŋan tomini.

Yoan iŋgo naŋgaŋ kini ma tila ki Yesu

(Mt 11:2-19)

18 Yoan naŋgaŋ kini tila ma tiso Yoan pa mbulu boozomen ta Yesu ikamam na. Tabe Yoan iboobo naŋgaŋ kini ru, 19 mi iŋgo zin ma tila ki Merere be tiwi i ta kembei: “Ulaaŋa tabe imar i, ina nu tau? Som amsa tomtom toro sa?”

20 Tana ziru tila ma tipet ki Yesu, to tiso: “Yoan ta yok kamŋana tomtom na, iŋgo yam ma amar be amwi u: Ulaaŋa tabe imar i, nu tau? Som amsa tomtom toro sa?”✡

21 Indeeŋe mazwaana tana Yesu, ni iurpewe zin tomtom boozomen ta mete matakiŋa ikam zin na. Mi izirziiri bubuŋana sananŋan, mi iurpewe tomtom boozomen ta matan pisŋan na, ma tire lele mini. 22 Tana Yesu ipekel wiŋana kizin ma isombe: “Uraata ta kerre mi sua ta keleŋleŋ i, kimiili ma kala, to koso Yoan pa. Koso pini: Matan pisŋan tire lele, mi narapeŋan tipa, kulin mbetmbeeteŋan na, kulin iŋgeeze mini, talŋan munŋan tileŋ sua, meeteŋan timaŋga, mi uruunu ambaiŋana ilala pizin wal ta timbot ŋoobo na. 23 Mi tomtom ta so leleene iwe ru pio som, mi ikiskis urlaŋana kini, nako menmeeni pa kampeŋana ki Anutu tabe ise kini i.”✡

24-25 Yoan ŋgoŋana kini timiili ma tila, to Yesu iso pizin iwal biibi pa Yoan. Iso: “Indeeŋe ta niom kala lele bilimŋana be kere Yoan na, koso ko kere sokorei? Me wiini ta miiri ipamirri i? Som tomtom sa ta iru pa mburu ambaimbaiŋan? Ina som! Pa zin wal ta tirru pa mburu ambaimbaiŋan ta kadon bibip i, mi zin mbio uunu na, zin timbotmbot ruumu kizin king. Mi irao tizem murin ambaimbaiŋan tana na som. 26 Lak! Kena kala be kere sokorei? Anutu kwoono sa, na? Mi keleŋ. Nio aŋso kat piom: Yoan tina, ni zaana ruk ten ŋana pa Anutu kwoono bizin ta boozomen. 27 Ina ni ta tibeede ka sua pataaŋa kek ta kembei:

‘Re. Nio ko aŋgo tomtom tasa be iwe kwoŋ.

Mi ni ko imuuŋgu mi iurpe zaala pu.’✡

28 Nio aŋso kat piom. Wal boozomen ta nan bizin tipeebe zin su toono ti na, tasa zaana biibi ma ilip pa Yoan na som. Tamen tomtom sorokŋana sa, isombe ikilaala kat peeze ki Anutu mi imbot lela, na ni ilip pa Yoan.”

29 Tomtom ta munŋaana men ziŋan zin wal ta tiyyo takesŋan i, tileŋ sua tana na, tikam ŋgar pa mi tiso: “O Anutu, mbulu kini, ina indeeŋe men.” Pa zin tiurla sua ki Yoan mi tikam yok kek.✡

30 Tamen zin tutu kan mi zin ŋgarŋan ki tutu na, titit uraata ta Anutu isombe ikam pizin. Pa tiurla sua ki Yoan som, tana tikam yok som.✡

31 Yesu ikam sua tooroŋana ma iso: “Iŋgi ko aŋso parei pizin wal ta koozi timbotmbot i? Wal ti pareiŋan? 32 Zin kembei pikin ta timbutultul isu kar keteene, mi tiboboobo la pa waen bizin ma tiso:

‘Niam amse kombom piom,

mi niom karak som.

Mi ambo lelaŋ,

mi niom kataŋ som.’

33 “Pa Yoan, ta yok kamŋana ka tomtom na, ni imar na iwinin baen som mi igabgaaba zin tomtom pa kini biibi kanŋana som. Mi niom leleyom pini som, mi kosombe ni bubuŋana sananŋana izeebi. 34 To Tomtom Lutuunu imar mi ikanan ma iwinin. Tamen niom leleyom pini som tomini, mi kosombe: ‘Iŋgi to tau igabgaaba zin wal sananŋan mi zin tau tiyyo takesŋan i, mi ziŋan timbel kini kanŋana mi baen winŋana’.✡

35 Tamen Anutu ŋgar kini, ina biibi mi indeeŋe men. Tana zin tomtom ta titoto ŋgar ki Anutu na, zin tikilaala kembei ŋgar tana, ina indeeŋe men.”

Mbulu ta tomtom tutu kana ta mi moori sananŋana ta tikam pa Yesu

36 Zin tutu kan, tomtom kizin ta, zaana Simon, iso pa Yesu be ila ruumu kini ma ziŋan tikan kini. Yesu ila ma ziŋan mbulen su pa kini kanŋana.✡

37 Moori ta ki kar tana, ni moori sananŋana. Ileŋ kembei Yesu imbotmbot la ruumu ki tomtom tana pa kini kanŋana, to ikam ŋgere kuziiniŋana mi ila. 38 Ila to mbuleene isu ta Yesu kumbuunu uunu, mi itaŋtaŋ ma mata luluunu itoptop se Yesu kumbuunu. Mana imus pa ute ruunu, mi imbeŋbeeŋe pini. To isu na, iliŋ ŋgere kuziiniŋana ise Yesu kumbuunu.

39 Ruumu katuunu ta iboobo Yesu ma ila na, ni ire mbulu tina, to iso pa itunu. Iso: “Wai, sombe tomtom tiŋgi, ni Anutu kwoono ŋonoono, so ikilaala moori ta itekteegi na kek. Pa ni sa moori sananŋana na.” 40 Yesu isu mi iso: “Simon, nio leŋ sua ri tabe aŋso pu.”

Simon iso: “Mos katuunu, so lak!”

41 To Yesu iso: “Tomtom ru tila ki tomtom ta, mi tikam mbun la kini. Ta ikam pius tomtooru laamuru, toro ikam pius lamata. 42 Tamen kaimer ziru len pat sa be tikot som. To tomtom tana imuŋai zin, mi iyembut mbun kizin ma imborene. Lak, wal ru tana, iŋgoi ko leleene pa tomtom tana ilip?”

43 Simon iso: “Inako tomtom ta ikam mbun biibi mi koroŋ katuunu imuŋai i na.” Mi Yesu iso: “Ambai, nu so kat.”

44 To itoori ma kereene ila ki moori tau, mi iso pa Simon: “Lak, nu so pio, ta aŋmar ruumu ku ti. Tamen nu kam leŋ yok sa be aŋguuru kumbuŋ? Som. Mi re moori ti. Ni iŋguuru kumbuŋ pa mata luluunu mi imus pa ute ruunu.✡

45 Mi nu mbeŋbeeŋe pio som. Mi ni na, imbeli. Pa indeeŋe ta aŋle aŋbot ti na, ni imbeŋbeeŋe pa kumbuŋ mi inoknok men i. 46 Mi nu liŋ ŋgere risa isala uteŋ som. Tamen ni na, iliŋ ŋgere kuziiniŋana ise kumbuŋ.✡

47 “Tana nio aŋso pu. Ŋonoono, moori ti sanaana kini biibi. Tamen sanaana kini ta boozomen, nio aŋreege ma imap lup. Tanata ni iur kat leleene pio. Mi ni ta indemeere ma isombe le sanaana musaari, inako iur kat leleene pio som.”✡

48 To Yesu iso pa moori tana: “Sanaana ku ta boozomen, nio aŋreege kek.”✡

49 Tabe wal ta ziŋan tikanan na, tikam ŋgar boozo ma tiso: “To ti, ni asiŋ ta iso ni irao be ireege sanaana?”✡

50 Mi Yesu iso pa moori: “Urlaŋana ku ta ikamke u kek. La raama lelem ambai.”✡

8

Zin moori ta tigabgaaba Yesu bizin ma ziŋan tiwwa

1 Kaimer mana, Yesu imaŋga pa pai mini. Ila kar ta, ikam uruunu ambaiŋana pizin pa peeze ki Anutu makiŋ, to ila kar toro. Ta kembei mi iwwa pa kar bibip mi kar munmun ta boozomen, mi izzo zin pa uruunu ambaiŋana. Mi naŋgaŋ kini laamuru mi ru, 2 ziŋan zin moori pakan ta Yesu iziiri bubuŋana sananŋan mi mete ma iko pizin na, tigabgaabi ma ziŋan tila. Zin moori tana zan ta kembei: Maria ki Magdala (ni ta Yesu iziiri bubuŋana sananŋan lamata mi ru ma tiko pini na), 3 Yoana ta kusiini Kuza na (Kuza tana, ni iuluulu Erot pa uraata pakan), to Susana, mi zin pakan tomini. Zin moori tana ra, tiuluulu Yesu ziŋan naŋgaŋ kini pa kan kini ma len koroŋ pakan.✡

Sua tooroŋana pa kini iweniwen tiyaaraŋana

(Mt 13:1-9; Mk 4:1-9)

4 Mazwaana ta, iwal biibi kizin karkari timarmar ki Yesu be tileŋ sua. Mi ni ikam sua tooroŋana taiŋgi pizin. Isombe:

5 “Lwoono ta na, tomtom ta, ni ikam kini iweniwen mi ila mokleene kini be itiyaara. Itiyaryaara ma ila na, pakan titoptop su zaala keteene ma tomtom tipadagdaaga, mi man timar ma tire su pa, to tiŋa kan ma tila. 6 Mi pakan titoptop su toono ta raŋ biibi imbot meleebe na. Tabe tindom ma tise ma timetmeete. Pa toono kerekereŋana mi ka yok somŋana. 7 Mi pakan na, titoptop su lele ta worwooro matanmatanŋan tindomdom pa i. Beso worwooro tindom na, tikaukau kini tana ma isaana kat. 8 Mi pakan na, titoptop su toono ambaiŋana. Tana titum ma tise mi tipiyooto ŋonon boozo kat kembei tomto lamataŋa.”

Yesu ikam sua tooroŋana tana makiŋ, to kalŋaana biibi ma isombe: “Niom so talŋoyom, na keleŋ sua ti mi kakam ŋgar pa.”

9 To naŋgaŋ kini tiwi i pa sua tooroŋana tiŋgi uunu.

Uunu ta Yesu ikamam sua ila sua tooroŋan

(Mt 13:10-17; Mk 4:10-12)

10 Mi Yesu iso: “Peeze ki Anutu na, ka uunu turkeŋana. Mi iŋgi Anutu isombe ipeeze ŋgar tana ma imbot mat piom. Mi zin pakan na, tileŋleŋ sua kini la sua tooroŋana men. Tabe

Matan irre, mi tikilaala som.

Mi talŋan ileŋleŋ, tamen tikam kat ŋgar pa ka uunu som.✡

Yesu ipeeze sua ta ni itooro pa kini iweniwen tiyaaraŋana

(Mt 13:18-23; Mk 4:13-20)

11 “Mi sua tooroŋana tiŋgi, ina ka uunu ta kembei: Kini iweniwen, ina Anutu sua kini.✡

12 Mi iweniwen ta titoptop su zaala keteene na, ina ise kizin wal ta tileŋ sua. To Sadan loŋa imar mi itatke sua ta imbot la lelen na. Kokena tiurla, to Anutu ikamke zin. 13 Mi pakan ta titoptop su toono ta raŋ biibi imbot meleebe na, ina ise kizin wal ta tileŋ sua ki Anutu, mi nin se mi menmeen zin pa. Tamen sua tina isula kat lelen som. Tana tiurla pa mazwaana rimen, mi sombe toomboŋana sa indeeŋe zin, to karau men mi tizem urlaŋana kizin. 14 Mi kini iweniwen ta titoptop su lele ta worwooro matanmatanŋan tindomdom pa i, ina ise ki zin wal ta tileŋ sua ki Anutu, mi tamen tikam ŋgar biibi mete pa pataŋana ta izze kizin i, mi koroŋ matakiŋa ki toono ipalpaala matan. Tabe koroŋ soroksorok tina ikaukau zin, ma urlaŋana kizin ipiyooto ŋonoono ambaiŋana sa som.✡

15 Mi iweniwen ta titoptop su toono ambaiŋana, ina zin tomtom ta lelen ŋgeezeŋan. Tana tileŋ sua ki Anutu, mi tiur kat lelen pa, tikiskis ma imbol pizin, mi timender mbolŋana, mi tipiyooto ka ŋonoono.”✡

Sua tooroŋana pa lam

(Mk 4:21-25)

16 Yesu iseeŋge sua kini ma iso: “Parei, sombe tutun lam sa, ko tukutunkaala pa kuuru, som tuur lela mbalia kopo mbarmaana? Som. Iti tuurur se kor. Naso iur mat pizin tomtom ta tile ruumu na.✡

17 Pa koroŋ zukŋan ta boozomen, inako kaimer tipeeze ma borok su. Mi koroŋ turkeŋan ta boozomen, ko tiswe ma timbot mat lup.✡

18 Tana kuŋgun talŋoyom kat mi kakam ŋgar pa sua ta keleŋleŋ i. Paso, tomtom ta sombe ikam ŋgar pa sua ki Anutu mi ikam ka uraata, nako Anutu ikam le ŋgar pakan ma isala ki. Tamen tomtom ta sombe indemeere sorok kembei ni irao pa sua ki Anutu, mi ikam ka uraata som, ina ŋgar kini musaari tina, Anutu kola itatke pini, mi ni imbot sorok.”✡

Yesu naana mi toŋmatiziŋ kini

(Mt 12:46-50; Mk 3:31-35)

19 Indeeŋe tana, Yesu naana mi tiziini bizin timar mi tisombe tire i. Tamen iwal biibi mete. 20 Tabe wal pakan tila, to tisotaari. Tiso: “Ai, nom ma tizim bizin ta timendernder mat a, mi lelen be tire u.”

21 Yesu ipekel kwon ma iso: “Nio naŋgoŋ bizin mi tiziŋ bizin, ina zin wal tiŋgi ta tileŋleŋ Anutu sua kini mi titoto ka mbulu.”✡

Yesu ipunmeete miiri ma duubu

(Mt 8:23-27; Mk 4:35-41)

22 Aigule ta na, Yesu isu to iso pa naŋgaŋ kini. Iso: “Ouo, tamaŋga mi takam wooŋgo mi talae mbaaga.” Tana baram sala wooŋgo ta, mi tipet ma tila. 23 Tiyaara ma tila, mi Yesu mata ŋenŋeene. Tabe isu ma ikeene. Tilala mi molo som na, miiri ipol. To ipei duubu ma lele isaana kat. Mi tai borokborok sula wooŋgo leleene mabe timon.

24 Tabe naŋgaŋ kini tila ma tipai Yesu. Tiso: “Wai biibi, iŋgi be tusula lende i.” To Yesu imaŋga, mi iŋasaara la pa miiri ma duubu. To taun isu. 25 Mi Yesu isu to iso pizin naŋgaŋ kini. Iso: “Parei ta niom loŋa mi kezem urlaŋana tiom?”

Mi naŋgaŋ kini, motoŋana biibi ikam zin mi tikam ŋgar boozo. To tiparwwi zin ma tiso: “Wai, tomtom tiŋgi, ni pareiŋana, ta iur sua, mi miiri ma duubu tomini tileŋleŋ la kalŋaana.”✡

Yesu iziiri bubuŋana sananŋana pa tomtom ta

(Mt 8:28-34; Mk 5:1-20)

26 Tona le isala mini, mi tiyaara ma tila tipet lele pakaana ki Gerasa, ta imbot la tai Galilea pakaana mbaaga na. 27 Tila ma sor lela, to Yesu ilu i su peende ma ila. To tomtom ta ki kar tana ikoŋuru i ma imar. Tomtom tana, ni bubuŋana sananŋan tizeebi ta muŋgu kek mi imar. Ni irru pa mburu som, mi imbotmbot la ruumu som. Mi muriini na, raŋ sumbunsumbun ta tiurur zin wal meeteŋan tilelala na.

28-29 Ire Yesu, to iyak mi ila itop su Yesu kereene uunu. Tona Yesu iur sua pa bubuŋana tana be iyooto pini. Mi ni kalŋaana izalla ma iso: “Aii, Yesu, Anutu kor kana Lutuunu, iŋgi ko kam parei pio? Nio aŋtaŋroro u. Seeze motoŋ pepe.” Tomtom tana, gorgori ta sombe bubuŋana sananŋana imaŋga pini, to tomtom tiwwo kumbuunu ma namaana pa re mi sen be tikisi ma iur niini. Tamen ni inin koroŋ tana som. Iyatutut ma tizzu len, mi bubuŋana sananŋana ipirie i ma ikowo ma ila ne pa lele bilimŋana.✡

30 To Yesu iwi i. Iso: “Ai, nu zom asiŋ?” Ni ipekel ma iso: “Nio zoŋ Legion. Pa iŋgi niam iwal kat.” Ni iso ta kembei paso, bubuŋana sananŋan ta tiloondo pini na, wal sorok som. 31 To titaŋroro Yesu be iziiri zin ma tila timbot sula naala ta usomŋana i pepe.✡

32 Lele tina na, ŋge uunu biibi kat ta tikanan sala abal zilŋaana ma timbotmbot. Tana bubuŋana sananŋan tina titaŋroro Yesu be iyok pizin, mibe tila tiru pizin ŋge. 33 Ni iyok pizin, to tiyooto pa tomtom tana, mi tila ma tiru pizin ŋge. To ŋge tana tiparkamtoto zin ma tila pa yok tatiliuŋana kezeene, to tizirir pa dogo ma tisula, mi tiwin katkat yok ma timetmeete lup.

34 Zin wal ta timborro ŋgeŋan i, tire mbulu tina, to tiko ma tila mi tizzo uruunu pizin tomtom ta boozomen ma irao kar ma ila. 35 Tabe tomtom timeke ma timar be tire kat mbulu ta ipet na. Tipet ki Yesu na, tire tomtom ta bubuŋana sananŋan tiko pini na, ŋgar kini ambai mini, mi izeebi pa mburu, mi imbutultul su Yesu kumbuunu uunu ma imbotmbot. Wal tina tire i na, motoŋana ikam zin. 36 To zin wal ta timbotmbot mi tire kat mbulu tana pa matan na, tipit mbol pa uraata ta Yesu ikam pa tomtom tana ma iwal tileŋ. 37 To zin tomtom ki lele tana, motoŋana biibi kat ikam zin lup. Tana timaŋmaŋ Yesu be izem zin mi ila ne. Tana Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tisula ma tise wooŋgo be timiili ma tila.

38 Som, mi tomtom ta zin bubuŋana sananŋan tiko pini na, imar to ikam biluuŋu be ziŋan Yesu tila. Tamen Yesu iyok pini som, mi iso pini ta kembei. Iso: 39 “Som. Miili ma la kar ku, mi so zin pa uraata biibi ta Anutu ikam pu na.” Tana ni imiili ma ila, mi izzo uraata ta Yesu ikam pini na, uruunu ma irao kar.

Yesu iurpe moori ta, mi ipei Yairus lutuunu moori ma imaŋga mini

(Mt 9:18-26; Mk 5:21-43)

40 Zin iwal biibi tire Yesu imiili, to menmeen zin biibi mi tikami. Pa tizza i tau. 41 Mi molo som na, tomtom ta imborro lupŋana muriini na, zaana Yairus, ni imar ma itop su Yesu kumbuunu uunu, mi itaŋroro i be ziru tila ruumu kini. 42 Pa lutuunu moori ikamam be imeete. Lutuunu moori tana, ni itutamenŋana, mi ndaama kini irao kembei laamuru mi ru.

Yesu iwwa ma ila, mi iwal biibi tikuuti mi tiparzalla pizin ma ziŋan tila. 43 Tiwwa ma tila mi tindeeŋe moori ta. Ni mete kizin moori ikisi pa ndaama laamuru mi ru kek, mi tomtom sa irao be iuuli i na som. 44 Tana ni itokelkeele Yesu ma ila, mi iteege lae pa mburu kini kwopiriini. To loŋa men mi mete kini imap.

45 To Yesu iwi zin. “Wai, asiŋ iteege yo?” Mi zin tiso: “E-e, niam som.” To Petrus isu ma iso: “Mos katuunu, ina tomtom sa ko isala pu ma iŋgi. Pa iŋgi iti iwal biibi.”

46 Tamen Yesu iso: “Soom. Tomtom sa iteege yo kek. Pa aŋyamaana kembei mburoŋ ri izem yo.” 47 Tana moori ire kembei le zaala sa be iwatkaala itunu na som. Tabe kete kutkut mi ila, to itop su Yesu kumbuunu uunu, mi iso pa uunu ta ni iteegi ma zin iwal tileŋ. Mi iso zin tomini pa Yesu mburaana tau ikam ma mete kini loŋa men mi imap. 48 To Yesu isu na iso pini. Iso: “Luŋri, urlaŋana ku ta iuulu u ma nim ambai. La raama lelem ambai.”

49 Yesu izzo sua pini ma imbotmbot, mi tomtom ta, ni imbot ruumu ki Yairus mi imar. To iso lae pa Yairus ma iso: “Ou kolman, segeede sorok tomtom biibi tana ma ila ruumu ku pepe. Pa lutum moori ipas kek.” 50 Yesu ileŋ na, iso lae pa Yairus: Iso: “Moto pepe. Kis urlaŋana ku. Lutum moori ko imaŋga mini. Pa nio aŋbotmbot.”

51 Tila tipet ruumu ki Yairus, to Yesu iziiri zin wal ma tiyooto lup, mi ikam Petrus, Yoan, Yems, mi pikin tamaana ma naana. Ina zin men ta ziŋan tilela ruumu. 52 Indeeŋe tana na, tiŋiizi isu ma isaana pa morri tau. Yesu isu to iso pizin. Iso: “Kataŋ pepe. Ni imeete som. Iŋga sa ikeene na.”✡

53 Tileŋ sua kini tana na, tiseeŋge pini. Pa zin tiute ni ipas kek. 54 Mi Yesu ila, to iteege su pa namaana, mi kalŋaana biibi ma iso: “Morri, maŋga.”✡

55 To bubuŋana iru pini mini, mi burup ma imaŋga pataaŋa. Mi Yesu iso pizin be tikam ka kini ma ikan. 56 Morri tana naana ma tamaana tire uraata tana ma ŋgar kizin imap. Tamen Yesu iŋgalsek pizin be tiso uruunu pizin tomtom ma tileŋ pepe.✡

9

Yesu iŋgo zin naŋgaŋ kini laamuru mi ru pa uraata

(Mt 10:1-15; Mk 6:7-13)

1 Kaimer mana Yesu ilup zin naŋgaŋ kini laamuru mi ru, mi iur zin pa uraata, mi ikam len mburan be tiziiri bubuŋana sananŋan ta boozomen mi tiurpe zin tomtom pa mete kizin. 2 Mi iŋgo zin ma tila be tisoyaara sua pizin tomtom pa peeze ki Anutu, mibe tiurpe zin meteŋan ma nin ndabok. ✡

3 Mi iso pizin ta kembei: “Kala, na kapa raama mburu boozo pepe. Tana koroŋ kembei tete, pelpeele, kini, pat, mi mburu keeneŋana na, kakam pepe. ✡

4 Mi sombe kala pa kar sa mi tiur yom pa ruumu tasa, na kombotmbot ruumu tina men ma irao kezem kar tana. 5 Mi sombe kar sa tikam yom som, mi titit yom, na kitirke ululu kizin pa kumbuyom ma isu lene, mi kezem zin ma kala leyom. Naso iwe kilalan pizin pa sanaana kizin.” ✡

6 Iso pizin makiŋ, to tila ma tiwwa pa kar ta boozomen, mi tizzoyaryaara uruunu ambaiŋana pizin tomtom, mi tiurpewe zin pa mete kizin.

Erot ikam ŋgar boozo pa Yesu

(Mt 14:1-2; Mk 6:14-16)

7 Erot, biibi ta imboro lele pakaana ki Galilea na, ileŋ Yesu uruunu pa uraata ta ni ikamam na, to ikam ŋgar boozo pa. Pa tomtom pakan tiso ta kembei: “Iŋga Yoan ta imeete ma ila, ta ko burup ma imaŋga mini a.” 8 Mi pakan tiso: “Soom. Iŋga Anutu kwoono Ilia ta ipet mini a.” Mi pakan tisombe: “E-e. Iŋga ko Anutu kwoono toro sa ta imeete muŋgu kek mi imaŋga mini a.” 9 Tamen Erot itunu iso: “Yoan na, nio aŋyembut ŋgureene ma put kek. Mi iŋgi asiŋ toro mini ta aŋleŋleŋ uruunu i?” Tabe irru zaala be ire i. ✡

Yesu iputu tomtom munŋaana lamata (5,000)

(2Kin 4:42-44; Mt 14:13-21; Mk 6:30-44; Yo 6:1-13)

10 Kaimer to Yesu ŋgoŋana kini timiili ma ziŋan Yesu tilup mini, mi tiwidit mbol pa uraata boozomen ta tikamam na. Tona ni ikam zin ma ziŋan tiko ma tila pa lele pakaana ki kar Betsaida bekena zin men timbotmbot. 11 Tamen iwal biibi tileŋ urun, to tito zin. Mi Yesu, ni leleene ambai pizin iwal biibi tana, mi izzo zin pa peeze ki Anutu, mi iurpe zin meteŋan kizin ma nin ndabok.

12 Timbotmbot ma lele ikamam be rou, to naŋgaŋ kini tila kini mi tiso pini. Tiso: “Biibi o, so pizin iwal ti be tila pizin kar ta koloulouŋan ti, ma tiru kan kini mi tiru murin be tikeene. Pa re. Iŋgi tombot lele ta ka kini somŋana i.”

13 Mi Yesu iso pizin. Iso: “Soom. Niom ituyom kakam kan kini ma tikan.”

To tiso: “Wai, niam ti amrao be amputu zin iwal tiŋgi? Wal ti sorok? Niam iŋgi narabu tiam zaraaba lamata men, raama ye luluunu ta. Parei, nu sombe amla mi amgiimi kan kini?” 14 Tiso ta kembei paso, wal tana, tinin zin tomooto men ma irao kembei munŋaana lamata (5,000).

Tona Yesu iso pizin: “Kuur zin tomtom ma irao tomtooru laamuruŋa pa uunu uunu.”

15 Tana tila ma tiur zin makiŋ, tona tiso pizin iwal biibi tana ma mbulen su. 16 To Yesu ikam ye luluunu ta mi narabu zaraaba lamata tana, mi mataana isala kor, mi isuŋ. To itete mi izarra la kizin naŋgaŋ kini, mi tila ma tirai pizin tomtom. 17 Mi zin iwal tikan ma kopon isaana. Mi surunsurun ta imbotmbot na, naŋgaŋ kini tiyo sula kiri laamuru mi ru ma bokbok.

Petrus iswe kat kembei Yesu ni Mesia

(Mt 16:13-20; Mk 8:27-30)

18 Aigule ta na, Yesu itutamen ikamam suŋŋana kini. Mi naŋgaŋ kini na, timbotmbot raami. To isu na iwi zin: “Lak, nio ti, tomtom tikam ŋgar pio be parei?”

19 Naŋgaŋ kini tipekel kalŋaana ma tiso: “Wal pakan tisombe nu Yoan ta muŋgu ikamam yok pizin tomtom na. Mi pakan tisombe nu Anutu kwoono Ilia. Mi pakan tisombe nu Anutu kwoono toro sa ta muŋgu imeete ma ila kek, mi iŋgi imaŋga mini.” ✡

20 To Yesu iwi zin mini mi iso: “Mi niom na, koso nio asiŋ?” Petrus imaŋga ma ipekel kalŋaana ma iso: “Nu Mesia tau. Anutu iŋgo u ta mar.” ✡

21 Tana Yesu isu to kwoono imbol pizin be tiswe i la ki tomtom toro sa pepe.

Yesu iso pa meeteŋana kini

(Mt 16:21-23; Mk 8:31-33)

22 Tona Yesu iso: “Tomtom Lutuunu, ni bela ibaada pataŋana boozo mi ire yoyouŋana biibi. Pa zin peeze kan, ziŋan zin bibip kizin patoronŋana kan, mi zin ŋgarŋan ki tutu, ko tititi. Mi ko tipuni ma imeete. Tamen mbeŋ iwe tel pa, to Anutu ipei i ma burup ma imaŋga mini.”

Zaala tabe toto Yesu pa

(Mt 16:24-28; Mk 8:34–9:1)

23 Mi Yesu iso pizin iwal ta kembei. Iso: “Tomtom sa isombe igaaba yo ma iwe leŋ, na bela ikoto itunu, mi ikwaara ke pambaaraŋana kini pa aigule ta boozomen, mi ito yo. ✡

24 Pa tomtom sa isombe ikam ŋgar biibi pa itunu kuliini men, inako ikam mbotŋana ŋonoono ta ki Anutu i som. Mi tomtom sa isombe izem kat itunu pio, inako ikam mbotŋana ŋonoono ta ki Anutu i. ✡

25 Mi parei? Sombe tomtom sa ikam koroŋ toono kana ta munŋaana men ma imap, mi tamen itunu kunuunu ila lene, ko ambai? Som.

26 “Tomtom sa sombe imoto, mi iwatkaala nio zoŋ mi sua tio ila tomtom matan, na indeeŋe ta so Tomtom Lutuunu ziŋan zin aŋela mburanŋan timiili, mi iswe itunu mburaana mi azuŋka kini biibi, ramaki Tamaana mburaana ma ipet mat, na ni ko iwatkaala tomtom tana zaana tomini. ✡

27 “Mi keleŋ. Nio aŋso kat piom: Tomtom tiom pakan ta itiŋan tombotmbot i, ko kemeete zen, mi kere Anutu peeze kini ipet mat.”

Yesu ruŋguunu itooro ma iwe milmilŋana

(Mt 17:1-8; Mk 9:2-8)

28 Yesu iso sua tana ma imap, mi aigule lamata mi tel ilae, to ikam Petrus, Yoan, mi Yems ma ziŋan tisala pa abal be tisuŋ. 29 Yesu izuŋzuŋ ma ilala, mi ruŋguunu itooro mi mburu kini iwe kokouŋana mi imilmil kat. 30-31 To molo som mi tomtom ru, Mose mi Ilia, tipet kini raama azuŋka. Mi ziŋan tizzo pa uraata ta Anutu iur pini be ikam su Yerusalem mi zaala tabe izem toono ma isala mini pa saamba i. ✡

32 Mi Petrus ziŋan waene bizin na, matan ikam sanaana zin ma tikeenemeete. To timaŋga ma matan ikam pak na, tire azuŋka ki Yesu, mi wal ru ta ziŋan Yesu timendernder na. ✡

33 Timbotmbot mi wal ru tana tikamam be tizem Yesu to, Petrus imaŋga mi iso la pa Yesu. Iso: “Wai mos katuunu, iŋgi ambai kat. Pa itiŋan ta tombotmbot i. Mi parei, ko ampo beeze tel sa? Ta pu, ta pa Mose, mi ta pa Ilia?” Sua ti ni iso sorok.

34 Petrus izzo sua, mi miiri tieene isu ma izukkaala zin. Tabe motoŋana biibi ikam zin. ✡

35 To tileŋ kalŋaana ta imbot lela miiri tieene mi imar ma iso ta kembei. Iso: “Lutuŋ tamen ŋonoono ta aŋroogi mi aŋuri pa uraata ta tina. Keleŋ la kalŋaana!” ✡

36 Sua tana imap, mi zin naŋgaŋ matan ila na, tire Yesu itutamen imbotmbot. Mi uraata biibi ta tire na, loŋa mi tiso uruunu pa tomtom sa som. Timbotmbot ma kaimer mana tiso.

Yesu iziiri bubuŋana sananŋana pa naŋgaŋ ta

(Mt 17:14-20; Mk 9:14-29)

37 Timbotmbot ma aigule toro, to tizem abal mi timiili mini ma tisula. Mi tise kizin iwal biibi ta timar be tire i. 38 To tomtom ta, ta imbotmbot la iwal biibi tina lelen na, ni itaŋroro Yesu ma iso: “Mos katuunu, re. Iŋgi lutuŋ tamen ŋonoono ta ti. 39 Ni, bubuŋana sananŋana ikamami. Re beso koroŋ tana imaŋga pini, to ipalkeeti su toono, mi iyakyak ma biibi. Mi ikadat mi ka toptoobo izzu. Tana ipasaana kati. Mi izemzemi som. 40 Tana aŋtaŋroro zin naŋgaŋ ku be tiziiri bubuŋana tana ma ila ne. Tamen titoombo ma tirao som.”

41 To Yesu iso: “Aiss, niom wal ta koozi kombotmbot i, ko som kat! Leyom urlaŋana sa som. Niom zorzooroŋoyom kat. Itiŋan tembel mbotŋana kek. Tana aŋso ko ŋgar tiom ipet risa? Mi iŋgi som. Ambai. Kam lutum ma niomru kamar.”

42 Naŋgaŋ tana iwwa ma imar, mi bubuŋana sananŋana tana imaŋga pini mini ma ipalkeeti su toono mi ikadat. Mi Yesu iŋasaara bubuŋana sananŋana tana, to izem naŋgaŋ tana mi iyooto. Mi ni iurpe i ma niini ndabok, mi iuri la ki tamaana mini. 43 Tabe ikam ma zin iwal sua kizin imap. Pa timurur pa Anutu mburaana tau.

Yesu iso mini pa meeteŋana kini ma iwe ru pa

(Mt 17:22-23; Mk 9:30-32)

Zin iwal tikamam ŋgar boozo pa uraata ta Yesu ikamam na, mi Yesu iso pizin naŋgaŋ kini ta kembei. Iso: 44 “Kozo kopo sua tio ti ise ndomoyom. Tomtom Lutuunu, ni ko tikami ma tiuri la tomtom pakan naman be tipuni ma imeete.” ✡

45 Tamen naŋgaŋ kini, tikilaala sua kini tana ka uunu som. Pa ike pizin. Mi lelen be tiwi i som. Pa timoto. ✡

Asiŋ ta ni zaana biibi ma ilip?

(Mt 18:1-5; Mk 9:33-37)

46 Timbotmbot mi naŋgaŋ kini timaŋga na, tiparzooro pa kizin asiŋ ta ko zaana biibi ma ilip. ✡

47 Mi Yesu ikam la pa ŋgar kizin kek. Tana ikam naŋgaŋ musaana ta ma imar imender su zilŋaana uunu, 48 mi iso pizin: “Tomtom sa isombe ikam pikin tiŋgi mi imbeeze pini pa nio zoŋ, na ni imbeeze pio tau. Mi tomtom ta sombe imbeeze pio, na ni imbeeze pa Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i tomini. Tana tiom tasa isombe ikoto itunu ma iwe kembei mbesooŋo sorok, ina ni ta zaana biibi kat.” ✡

Tomtom ta so iwe kanda koi som, na ni iwe gaabaŋanda

(Mk 9:38-40)

49 Yoan ileŋ sua tana to iso: “Biibi, niam amre tomtom ta, ni izirziiri bubuŋana sananŋan pa nu zom. Mi ni igabgaaba iti som. Tana ampeteke i.”

50 Tamen Yesu iso pini: “E-e, kepeteke i pepe. Pa tomtom ta sombe iwe koyom koi som, na ni gaabaŋoyom.” ✡

Zin Samaria kan tipizil ndemen pa Yesu

51 Yesu ka nol igarau kek be Anutu ikami ma isala pa kar saamba. Tabe leleene imet kat be isala pa Yerusalem. ✡

52 Mi iŋgo zin tomtom pakan ma timuuŋgu ma tila kar ta ki Samaria be tiurpe koroŋ pini. 53 Tamen zin tomtom ki kar tana lelen be tikami som. Paso, ni isombe isala pa Yerusalem. ✡

54 Mi naŋgaŋ kini ru, Yems mi Yoan tileŋ, to timaŋga mi tiso: “Merere, parei? Ko amso pa you ma isu pa saamba mi ikan wal tana?” ✡

55 Tamen Yesu itoori mi iyaamba lae pizin. 56 Tona ziŋan naŋgaŋ kini timaŋga mi tipa ma tila pa kar toro.

Wal pakan ta tiso tito Yesu

(Mt 8:19-22)

57 Tiwwa pa zaala, mi tomtom ta isu na iso pa Yesu. Iso: “Biibi, lele sa ta nu so la pa i, na nio ko aŋto u men.”

58 Mi Yesu iso pini: “Me saŋsaŋŋan na, len murin ta toono sumbuunu. Mi man na, len ŋgini. Tamen Tomtom Lutuunu, ni le muriini sa be imbot pa mi keteene su na som.” ✡

59 Mi tomtom toro imar, to Yesu iso pini. Iso: “To yo.”

Tamen ni iso: “Biibi, parei? Ko irao aŋmiili, ma aŋturke tamaŋ mataana muŋgu, mana aŋto u?”

60 Tamen Yesu iso pini: “Na som. Zin wal ta timbot la zaala ki meeteŋana na, zin irao titwi zin meeteŋan. Mi nu la, mi soyaara sua pizin tomtom pa peeze ki Anutu.”

61 To tomtom toro imar kini mi iso: “Biibi, nio leleŋ be aŋto u. Tamen aŋso aŋla ma aŋsotaara zin wal tio, mi niamŋan amparteege nomoyam muŋgu, tonabe aŋmar aŋto u.”

62 Tamen Yesu iso pini: “Som. Tomtom sa isombe iteege peeze pa wooŋgo, mi mataana imilmiili, inako wooŋgo irao iko kat som. Tomtom ta kembei, ni irao be ikam uraata pa peeze ki Anutu na som.” ✡

10

Yesu iŋgo zin naŋgaŋ tomto tel laamuru mi ru (72)

1 Kaimer to Yesu ipeikat tomtom tomto tel laamuru mi ru (72) tomen, mi iur zin se ruŋa pa uraata be timuuŋgu ma tila pa kar boozomen ta ni isombe ila pa i.✡

2 Mi iso pizin ta kembei: “Kere. Kini metmetŋana na, biibi kat. Tamen wal uraata kan tabe tikam na, zin rimen. Tana kusuŋ pa kini katuunu be iŋgo zin uraata kan pakan ma tila pa kini ŋgaamaŋana.✡

3 Niom kembei sipsip ta iŋgi be aŋgo yom ma kala kombot la me malmalŋan mazwan. Tana sombe kala, na motoyom iŋgal ituyom.✡

4 Mi kapa raama kautu, som pelpeele, som kumbuyom keteene sa pepe. Mi sombe kese kizin tomtom su zaala lwoono, na koyo kwoyom pa sua boozo pepe.✡

5 “Mi ruumu ta sombe kala pa, na loŋa mi kupumuuŋgu sua luumuŋana pa ruumu katuunu bizin ma koso: ‘Anutu ko imboro yom ma kombot ambai.’ 6 Mi sombe ruumu katuunu ni tomtom ambaiŋana, to pombolŋana tiom ko imbotmbot se kini. Mi sombe som, nako imiili ma ima tiom mini. 7 Mi ruumu ta so kala pa, na kombotmbot men ruumu ta tina. Kapa pa ruumu pakan pepe. Mi kini ma yok ta so tikam piom, inako iwe leyom kadoono. Kakan mi kiwin men. Pa niom kakam uraata pizin tau.✡

8 Tana sombe kala kar sa, mi tikampe yom mi tikam koyom kini, na kepeleele pepe. Kakan men.✡

9 Mi kuurpe zin meteŋan ki kar tina ma nin ndabok, mi koso pizin ta kembei. Koso: ‘Iŋgi peeze ki Anutu imar igarau yom kek!’ 10-11 Tamen, sombe kala kepet kar sa mi tikam yom som, to kala kar keteene mi kitirke ululu ki kar tana pa kumbuyom, mi koso pizin: ‘Kere. Ululu tiom ta imbot la kumbuyam, ta iŋgi amtirke leyom koroŋ ma isu lup. Pa iŋgi peeze ki Anutu imar piom, tamen kitit.’ ”✡

12 To Yesu iseeŋge sua ma iso ta kembei: “Nio aŋso kat piom: Kar sa tisombe tikam ta kembei, na mbeŋ kaimer zin kola tikam pataŋana ma ilip kat pa kar Sodom.✡

Yesu iyaamba zin kar ta tiurla kini som

(Mt 11:20-24)

13 “Oora, niom Korazin koyom mi Betsaida koyom na, tembel yom kek! Mos bibip ta tipet su kar tiom na, kozobe zin wal matan munŋan ki kar Tiro ma Sidon tire koroŋ ta kembei, so lelen ipata pa sanaana kizin ma tiŋgun muuŋgu pa, mi titooro lelen ta alok kek. 14 Nio aŋso piom: Indeeŋe mbeŋ kaimer ma sombe Anutu iur kadoono pizin tomtom, na ni ko leleene imiili ri pizin. Tamen niom, nako som kat. 15 Mi niom Kapenaum koyom na, niom kosombe Anutu ko iwit yom ma kasala kar saamba? Som!

Niom ko kusula kat ta kar sanaana a.✡

16 “Niom wal ta kewe ŋgoŋana tio na, tomtom sa isombe ileŋ la sua tiom, na ni ileŋ la sua tio. Mi tomtom ta so itit yom, na ni itit yo tau. Mi zin wal ta titit yo, ina zin titit Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i.”✡

Zin tomto tel laamuru mi ru timiili

17 Zin tomtom tomto tel laamuru mi ru tila tipa pa sua makiŋ, to timiili ma timar raama lelen ambai mi tiso pa Yesu. Tiso: “Merere, sombe amur sua pizin bubuŋana sananŋan pa nu zom, na zin tomini tileŋleŋ la kalŋoyam!”

18 Yesu isu to iso pizin. Iso: “Iŋgi kembei aŋre Sadan itop pa kar saamba mi isu karau men kembei ta lele ikimit i.✡

19 Tana keleŋ. Nio aŋkam leyom mburoyom bekena niom karao kapadaaga mooto sananŋan mi zirkuumbu, mi kokoto Tomtom Sanaana mburaana. Tana kosa sa ko irao be ipasaana yom kat na som.✡

20 Tamen niom menmeen yom pa bubuŋana sananŋan ta tileŋleŋ la kalŋoyom na pepe. Pa uunu ŋonoono tabe menmeen yom pa i, ina ta kembei: Zoyom tibeede se ro ki kar saamba kek.”✡

21 Yesu iso sua tana makiŋ, mi Bubuŋana Potomŋana ikami ma leleene ambai ma ambai kat. Tana isu mi iso: “O Tamaŋ, nu Merere ki saamba mi toono, nio aŋpakuru. Pa koroŋ ta nu turke pizin wal ŋgarŋan, ta iŋgi swe pizin wal tau len ŋgar biibi som ma kembei ta zin pikin i. Tabe zin timbot mat pa. E Tamaŋ, mi ina nu to itum lelem tau.✡

22 “Koroŋ ta munŋaana men, ta Tamaŋ iur mar nomoŋ kek. Tomtom sa kuliini irou kat Lutuunu som. Tamaana itutamen. Mi Tamaana ta kembena. Tomtom sa kuliini irou kati som. Lutuunu itutamen, mi zin tau Lutuunu ipeikat zin be iswe Tamaana pizin. Ina zin men tina ta tiute i.”✡

23 Tona Yesu itoori ma kereene ila kizin naŋgaŋ kini, mi iso lae pizin ma iso: “Niom ta kerre uraata ti na, leleyom ambai pa kampeŋana ki Anutu ta ise tiom na!✡

24 Pa nio aŋso kat piom: Muŋgu Anutu kwoono bizin mi zin bibip ki toono boozomen lelen ilip be tire koroŋ ta niom kerre i. Tamen tire som. Mi lelen be tileŋ koroŋ ta niom keleŋleŋ i. Tamen tileŋ som.”✡

Mbulu ambaiŋana ki tomtom Samaria ta

(Lu 18:18-30)

25 Tomtom ta, ni le ŋgar biibi pa tutu, imaŋga mi iso itoombo Yesu. Tana ikam wiŋana pini ma iso: “Mos katuunu, ko aŋkam parei, to aŋkam mbotŋana mata yaryaaraŋana?” 26 Mi Yesu iso pini. Iso: “Sua ta imbot la tutu na, paata na iso parei?”

27 To tomtom tana iso:

Ur lelem ila ki Merere Anutu ku, raama mburom mi ŋgar ku ma imap ma iwe ni lene men.

Mi ur lelem pa waem bizin kembei ta lelem pa itum.”✡

28 Yesu ileŋ na iso pini: “Ambai, nu pekel kat. Kozo kamam ta kembena, to Anutu ikam mbotŋana mata yaryaaraŋana pu.”✡

29 Tamen tomtom tina, ni leleene be tire i kembei mbulu kini indeeŋe kat pa tutu tina. Tana iso pa Yesu mini ma iso: “Wai, mi waeŋ bizin ziŋoi tabe aŋur leleŋ pizin i?”

30 Yesu ipekel kwoono ma iso: “Kembei ta tomtom ta. Ni imbot Yerusalem, mi isombe ipa ma isula pa kar Yeriko. Izulla pa zaala lwoono, mi zin kuumbuŋan tipet kini, to tipun kati ma ruŋguunu isaana, mi imetekat ma isu imbotmbot. Mi tikem mburu kini ta boozomen, mi tiko ma tila len. 31 Molo som na, patoronŋana ka tomtom ta, ni ipa ma isu. Iwwa ma isula, mi ire la pa tomtom ta ikenne su zaala ma imbotmbot. To ipa lae zaala zilŋaana, mi izemi ma imar ila lene. 32 Mi urum tuunu ta, ta kembena. Isu pa zaala tamen tau. Isula na, ire tomtom tana ikenne su ma imbotmbot. To ni tomini ire su pini, mi ipasali mi imar ila. 33 To tomtom ta ki lele pakaana ki Samaria, ni ipa ma isula pa zaala tina tomini. Iwwa ma isula mi ire tomtom tana, to leleene isaana pini.✡

34 Tana ikoŋuru i ma ila, mi iliŋ ŋgere ma baen siŋiini izze zaaba kwon muriini, mi ipo. Tona iwiti se doŋki kini, mi ikami ma ila ruumu kizin leembe, mi imboro i. 35 Timbotmbot ma aigule toro, to iweene pat denari ru pa kautu kini, mi ikam pa ruumu katuunu ma iso pini. Iso: ‘Pat ru ti ima ku be imboro tomtom ti. Mi sombe pat tina imap, na uluuli ma irao aŋmar mini, to aŋkot pat ku.’ ”

36 Yesu iso sua tana makiŋ, to iwi tomtom ŋgarŋana ki tutu. Iso: “Lak, wal tel tana, nu kam ŋgar pizin be parei? Tomtom iŋgoi ta iur kat leleene pa tomtom ta zin kuumbuŋan tikam zaaba pini na?”

37 Tomtom ŋgarŋana ki tutu iso: “Tomtom ta imuŋai i na.” Tona Yesu iso pini: “Ta tina. La mi kam mbulu raraate men.”

Yesu ila ilou Mata ma Maria

38 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tiwwa ma tila tipet kar ta. Mi moori ta, ni zaana Mata, ikami ma ila ruumu kini.✡

39 Mi Mata tiziini moori Maria, ni mbuleene su Yesu kumbuunu uunu mi ileŋleŋ sua kini. 40 Tamen Mata, ni imbesmbeeze pizin leembe. Tana tata ikami, mi izzu ma izze pa uraata. To imaŋga na iso: “Merere, nu kam ŋgar pio risa som? Parei ta nio ituŋ tamen aŋkamam uraata, mi tiziŋ moori imbomboorene sorok? So pini ma imar iuulu yo lak!”

41 Merere ipekel kalŋaana ma iso: “O Mata, nu zzu ma zze pa uraata, mi kamam ŋgar pa koroŋ boozo mete. 42 Mi koroŋ tamen, ta so kam, ina irao. Maria, ni ikam koroŋ ambaiŋana ma ilip. Mi koroŋ tana na, irao titatke pini na som.”✡

11

Yesu ipaute naŋgaŋ kini pa suŋŋana ka mbulu

(Mt 6:9-13)

1 Aigule ta na, Yesu izuŋzuŋ su lele ta. Isuŋ makiŋ, mi naŋgaŋ kini ta, isu mi iwi lae pini ma iso: “Merere, so yam pa zaala ki suŋŋana kembei ta Yoan ikam pa naŋgaŋ kini na.”

2 Tabe Yesu iso pizin. Iso: “Keleŋ. Sombe kusuŋ, to koso ta kembei:

‘Niam Tomoyam, nu zom iwal ko tipotom pa.

Kam zin tomtom ma tito peeze ku.✡

3 Ur koyam kini pa aigule ta boozomen.✡

4 Reege sanaana tiam.

Pa niam tomini amzemzem ŋgar pa sanaana boozomen ta tomtom tikamam piam na.

Mi ziiri toomboŋana ma imbot molo piam.’ ”✡

5 Tona Yesu iseeŋge sua kini ma iso pizin: “Sombe guraaba ku sa imbot lele molo mi ima pa mbeŋ lukutuunu, mi sombe nu kom kosa sa be kam pini som, inako kam so? Nu ko la ki torom sa mi so pini: ‘Ou toroŋ, kam narabu zukŋana tel sa imar be aŋkam ma aŋla. 6 Pa guraaba tio ta imbot lele molo mi imar, mi iŋgi koŋ kosa sa be aŋkam pini som!’

7 “Tamen takankaana pa. Ko torom tana mburaana som ma iŋgi, mi ipekel kalŋom ma iso: ‘Aiss, pagesges yo paso? Pa niamŋan lutuŋ bizin amkotkaala kataama, mi amsu muriyam kek. Iŋgi be amkeene i. Irao aŋmaŋga mi aŋkam kosa sa pu na som.’

8 “Lak, parei? Sombe ni ipekel ta kembei, ko zemi? Som. Nu ko noknok sua pini. Mi nio aŋso kat piom. Ŋonoono, torom tana, ni niini gesges. Tamen ni kola ileŋ la kalŋom mi iuulu u pa koroŋ boozomen ta nu ru zaala pa. Pa sombe iuulu u som, to itunu uruunu isaana.✡

Anutu ko ileŋ suŋŋana kiti. Pa ni kampeŋana katuunu

(Mt 7:7-11)

9 “Tana nio aŋso piom: Kiwi, to kakam. Kuru, to kendeeŋe. Kutut kataama, to kataama ikaaga piom.✡

10 Pa sombe tomtom sa iwi, nako ikam. Mi tomtom ta so iru, nako indeeŋe. Mi tomtom ta so itut kataama, nako kataama ikaaga pini. 11 Parei? Sombe pikin tasa iwi tamaana pa ka ye, ko tamaana ikam ka mooto sa? 12 O sombe iwi i pa ka man kutuluunu, ko ikam ka zirkuumbu sa? Som. 13 Lak, niom na sananŋoyom. Tamen mbulu tabe kakam pa lutuyom bizin na, niom kuute. Tanata kakamam koroŋ ambaimbaiŋan pizin. Mi Tomoyom ta imbot saamba a, kampeŋana kini ilip kat piom. Tana zin wal ta so tisuŋ i pa Bubuŋana Potomŋana, na ni ko ikam pizin.”✡

Tiso Yesu ikam Sadan mburaana

(Mt 12:22-30; Mk 3:22-27)

14 Tomtom ta, ni bubuŋana sananŋana ikami ma kwoono imun. Mi Yesu iziiri bubuŋana sananŋana tana ma iyooto pini, to tomtom tana iso sua. Tabe iwal biibi tire mi kwon itaanda pa. 15 Tamen tomtom pakan timaŋga mi tiso: “Iŋga sa Belsebul, biibi kizin bubuŋana sananŋan ta ipombolmboli. Tanata le mburaana be iziiri zin bubuŋana sananŋan ma tiyooto.” 16 Mi pakan na, tiso titoombo Yesu. Tisombe ni itooro mos sa tabe iswe kembei ni iwwa raama saamba mburaana, to tiurla kini.✡

17 Mi Yesu, ni iute ŋgar kizin kek. Tana iso pizin: “Parei, lele sa, sombe ka tomtom bizin tibalak zitun mi tiparkam malmal pizin, ko timbot ambai? Som. Ko tiparkazas zin ma lele tana bilim. Mi ruumu tomini. Sombe ka tomtom bizin tikam ta kembei, inako tireege ruumu ma borok su lene.✡

18 “Mi Sadan ta kembena. Sombe zin wal ta ni ikamam peeze pizin i, tibalak zitun mi tiparkamam malmal pizin, nako peeze kini imbol be parei? Kere. Niom tina kosombe Belsebul ta ipombolmbol yo, mi aŋzirziiri zin bubuŋana sananŋan ma tiyotyooto. 19 Kena parei pa naŋgaŋ tiom ta tizirziiri zin na? Asiŋ ipombolmbol zin? Sua ta kipiri pio, ta imiili pa ituyom ma iswe ŋgar tiom sananŋana. 20 Tamen sombe Anutu mburaana ta ipombolmbol yo mi aŋzirziiri zin bubuŋana sananŋan, ina iswe kembei peeze ki Anutu ipet mat ma imbot la mazwoyom kek.✡

21 “Mi tomtom sa ta ni mburaanaŋana i, sombe iur mburu kini malmal kana ila niini lup, mi imenderkalkaala ruumu kini mbolŋana, nako koroŋ kini boozomen imbot ambai. 22 Tamen, sombe tomtom toro sa, ta mburaana ilip kat na, imar mi ziru tikam malmal, inako ilip pini. Tonabe iyo mburu malmal kana boozomen ta tomtom mataana kana ipase pa na, mi iyo le koroŋ kini pakan tomini, mi irai ma irao waene bizin.✡

23 “Tomtom ta so igabgaaba yo som, ina ni iwe koŋ koi. Mi sombe tomtom sa, iuluulu yo be aŋluplup zin tomtom som, na ni kembei iyaŋgwirŋgwiiri zin.”✡

Sua tooroŋana pa bubuŋana sananŋana ta ila mi imiili mini

(Mt 12:43-45)

24-25 Yesu iseeŋge sua kini mini ma iso: “Bubuŋana sananŋana sa, sombe iru pa tomtom sa mi iyooto mini, inako iwwa le sorok pa lele bilimŋana, mi iru muriini be imbot pa mi keteene su. Mi sombe iru ma som, nako iso: ‘A, nio iŋgi ko aŋmiili ma aŋla aŋlou muriŋ muŋguŋana mini.’ Mi so imiili ma ila muriini muŋguŋana tana, mi ire kembei tisiiri ma iŋgeeze kek, 26 nako ila mini mi iyo waene bizin lamata mi ru tomen ta tilip pini pa mbulu sananŋana na, ma ziŋan timar mi tiru pa tomtom tana ma timbotmbot. Tabe ni isaana kat. Muŋgu na pe som, mi iŋgi isaana ma isaana kat.”✡

27 Yesu izzo sua tana, mi moori ta imbot lela iwal biibi mazwan, ni imaŋga to iso la pini ma iso: “Moori ta ipeebu mi ipiwinu pa tui na, ni ikam kampeŋana biibi!”✡

28 Tamen Yesu iso: “Ina ŋonoono. Tamen zin wal ta tikan la sua ki Anutu mi titoto, ina zin tomini tikam kampeŋana biibi.”✡

Yona iwe kilalan

(Mt 12:38-42)

29 Tomtom boozo timarmar, to Yesu imaŋga mi ikam sua pizin. Iso: “Wal ta koozi timbotmbot i, zin sananŋan kat. Pa tiso tire mos sa pa matan, to tiurla. Mi mos tamen kembei ta muŋgu ipet pa Anutu kwoono Yona na, mos tamen tina ta ko Anutu ikam pizin. 30 Pa muŋgu Yona iwe kilalan pizin tomtom ki Ninibe, mi ipei ŋgar kizin pa mbulu kizin sananŋan. Mi Tomtom Lutuunu ko ikam mbulu raraate men pizin tomtom ta koozi timbotmbot i.✡

31 Indeeŋe mbeŋ kaimer ma Anutu iso iur kadoono pizin tomtom na, moori zaanaŋana ta muŋgu ikamam peeze pa lele pakaana ta mbuleene kat na, ni tomini ziŋan zin tomtom ta koozi timbotmbot i, ko timaŋga. Mi ni ko iŋgal matan pa zooroŋana kizin. Paso, ni iute Anutu som, tamen imbel pai pa lele molo mi imar, bekena ileŋ ŋgar ta Anutu ikam pa king Salumo na. Mi iŋgi tomtom ta ilip pa Salumo, ta koozi imbotmbot i.✡

32 Mi zin Ninibe kan tomini. Ziŋan zin tomtom ta koozi timbotmbot i, ko timaŋga mi tiŋgal matan. Pa muŋgu zin tileŋ sua ki Yona, mi titooro lelen. Mi iŋgi tomtom ta ilip pa Yona, ta koozi imbotmbot i.✡

Mat mi zugut

(Mt 5:14-16, 6:22-23)

33 “Parei, sombe tutun lam sa, ko tuturke? Som. Iti tuur se kor, bekena zin tomtom ta tile na, timbot la mat tomini.✡

34 Iti matanda ta iurur mat piti. Tana sombe matanda ambai, ina iswe kembei mat imbot la lelende kek. Mi sombe matanda isaana, ina iswe kembei tombot la zugut lene men. 35 Tana motom iŋgalŋgal itum. Kokena nu ndemeere sorok ma so ko mat imbot la lelem, mi tamen ko zugut ma iŋgi. 36 Tana sombe koroŋŋom sa ikam zugut ka mbulu sa som mi mbotmbot la mat leleene men, nako kembei ta lam iyaara kat pu i.”

Mbulu sananŋana kizin tutu kan mi zin ŋgarŋan ki tutu

(Mt 23:1-36; Mk 12:38-40)

37 Yesu ikamam sua tana, mi tomtom ta kizin wal tutu kan, ni iso pini be ziru tila ma tikan kini la mbata. 38 Tila ma mbulen su pa kini kanŋana. Mi tomtom tina ire Yesu iŋguuru namaana som, mi ikan kini, tabe ikam ŋgar boozo.✡

39 To Merere iso pini. Iso: “Aiss, niom tutu koyom, kakam ŋgar biibi pa koroŋ mat kana men kembei ta mbooro ma kuuru ŋguuruŋana. Tamen leleyom na, bok pa kuumbu mi mbulu sananŋan ta boozomen.✡

40 Niom talliŋoyom kat! Parei, Anutu ikam ŋgar pa koroŋ mat kana men, mi lelende som? 41 Tamen sombe kuur leleyom pizin wal sorrokŋan mi ku'uulu zin, nako koroŋ ta munŋaana men iŋgeeze piom.✡

42 “Niom tutu koyom na, tembel yom kek! Pa motoyom iŋgalŋgal be kikinin zeere tiom soroksorok mataana kana be kakam la ki Anutu. Mi ina ambai. Tamen tutu bibip ŋonoono, ina kakam ŋgar pa som! Tutu ta kembei: Takam mbulu ndeeŋeŋana men, mi tuur kat lelende pa Anutu mi zin tomtom. Niom sombe koto tutu, na bela koto tutu ta boozomen, tona ambai.✡

43 “O niom tutu koyom na, tembel yom kek! Pa sombe kelela lupŋana muriini, na niom leleyom be mbuleyom izze mbalia ta wal zanŋan murin na. Mi sombe tipakur yom isu kar keteene, to leleyom ndabok mi niyom ise.✡

44 Aiss, tembel yom kek! Niom kembei wal lepen ta tomtom tire som, tana tiso ko lele ambaiŋana men, mi tilala mi timarmar pa.”

45 To tomtom ta, ni zin wal ta ŋgar kizin ilip pa tutu i, iso pa Yesu. Iso: “Biibi, sua ta piri na, ipamiaŋ yam tomini.”

46 Tabe Yesu iso pini. Iso: “Aiss, niom wal ta ŋgar tiom iliplip pa tutu i, niom tomini tembel yom kek! Pa tutu tiom ikamam pataŋana boozomen pizin tomtom. Ŋonoono, tutu tana ipata piom som. Mi zin na, ipata pizin. Tamen kuur nomoyom kunuunu risa be ku'uulu zin na som.✡

47-48 “Mi Anutu kwoono bizin ta muŋgu tumbuyom bizin tipun zin ma timetmeete lup, ta koozi kuurpewe lepen be iŋgeeze kat. Tamen mbulu ta kakamam, ina iswe kembei ŋgar tiom raraate kembei ta tumbuyom bizin, mi koyok pa mbulu kizin sananŋana. Tana tembel yom kek.✡

49 Tanata Anutu iswe ŋgar kini biibi ma iso ta kembei: ‘Nio ko aŋgo zin wal ta tiwe nio kwoŋ na, mi zin ŋgoŋana tio. Mi pakan na, tomtom ko tipun zin ma timetmeete. Mi pakan, nako tiseeze matan.’ 50-51 Mi kadoono sananŋana kizin wal boozomen ta tipun sorok Anutu kwoono bizin, inako ise tiom. Indeeŋe ta Anutu iur saamba mi toono, mi meeteŋana ki Abel, mi imar imar ma meeteŋana ki Anutu kwoono Sakaria ta tipuni su artaal uunu lela urum lene na, mbulu sananŋan ta boozomen tana ka kadoono kola ise kizin tomtom ta koozi timbotmbot i. E, nio aŋso piom: Niom ta ko kere kadoono kizin.✡

52 “O niom wal ta ŋgar tiom iliplip pa tutu i, tembel yom kek! Pa sua ki Anutu ta iwe zaala pizin tomtom be tiute kati na, niom keswe pizin som. Mi ituyom kombot lela peeze ki Anutu som, mi zin wal ta tikamam be tilela na, kapakalkaala zaala pizin.”

53 Yesu ikam sua tana ma imap, to imaŋga be izem zin. Som, mi zin tutu kan mi zin ŋgarŋan ki tutu keten malmal kat pini. Tana timaŋga mi tikam wiŋana boozo pini, 54 beso ipekel ŋoobo ma iŋgi, tona iwe le uunu be tikami.

12

Takam pakaamŋana pa urlaŋana pepe

(Mt 10:26-27, 16:6; Mk 8:15)

1 Iwal ta munŋaana ka tieene kat timar tilup zin mi tiparzalla pizin ma timbotmbot. Mi Yesu imaŋga pa sua kamŋana ma iso lae pizin naŋgaŋ kini muŋgu. Isombe: “Kozo kere yom pa yis kizin tutu kan. Yis tana, ina pakaamŋana ta tikamam pa urlaŋana kizin na.✡

2 Pa koroŋ zukŋan ta boozomen, nako tipeeze ma borok su. Mi koroŋ turkeŋan ta boozomen, nako kaimer tiswe ma imbot mat.✡

3 Tana sua ta koso la zugut lene, nako tiswe ma ipet mat pa aigule. Mi sua ta kumburumrum pa lela ruumu leleene, inako tisoyaara isu kar keteene.

Komoto pepe

(Mt 10:28-31)

4 “O toroŋan, nio aŋso piom. Zin tomtom ta tiso tipun yom ma kemetmeete na, komoto zin pepe. Pa sombe tipun yom ma kemeete, ina imap ta tina. Kaimer na, zin ko tirao be tikam kosa sa toro piom mini na som.✡

5 Mi Anutu, to komoto i. Pa ni mburaana biibi. Irao be ipun tomtom ma imeete. Mi irao iziiri kunuunu tomini ma ila imbot kar sanaana. Tana aŋso piom: Komoto Anutu itutamen tau.✡

6 “Kakam ŋgar pa man kimbinbin. Ina man sorokŋana. Irao tiŋgiimi lamata pa pat siŋsiŋŋan ru. Tamen Anutu, ni mataana mbeleele tasa na som. 7 Mi niom na, ndomoyom ŋoyom. Kilip kat pizin man kimbinbin. Uteyom runrun na, Anutu inin ma imap. Tana komoto koyom pepe.✡

8 “Nio aŋso kat piom. Sombe tomtom sa iswe kembei ni iwe leŋ ila tomtom matan, na Tomtom Lutuunu ko iswe i tomini kembei ni naŋgaŋ kini ila zin aŋela ki Anutu matan.✡

9 Tamen, sombe tomtom sa iwatkaala nio zoŋ ila tomtom matan, na Tomtom Lutuunu ko iwatkaali tomini ila zin aŋela ki Anutu matan.✡

10 “Tomtom sa, isombe igiibi sua sananŋana pa Tomtom Lutuunu, na sanaana kini tina Anutu ko irao ireege pini. Tamen sombe igiibi sua sananŋana pa Bubuŋana Potomŋana, nako Anutu ireege pini na som.✡

11 “Mi sombe tikam yom ma tipamender yom lela lupŋana muriini, som zin bibip mi zin peeze kan keren uunu, na kopoyom rru mi kuru zaala pa sua pareiŋana tabe kepekel pa i na pepe.✡

12 Pa mazwaana tana Bubuŋana Potomŋana itunu ko ikam ŋgar piom mi iso yom pa sua tabe koso i.”

Sua tooroŋana pa mbio uunu ta ni talliŋana kat

13 To tomtom ta, ni imbot lela iwal biibi lelen, mi iso la pa Yesu ma iso: “Mos katuunu, so pa atoŋ be ipeete koroŋ ta tomoyam iur piam na ma nio leŋ pakaana.”

14 Tamen Yesu ipekel ma iso: “Wai, asiŋ iur yo be aŋtiiri sua tiom mi aŋpeete koroŋ tiom?” 15 Tona iseeŋge sua kini, mi iso pizin iwal ta kembei. Isombe: “Motoyom iŋgal ituyom: Kokena motoyom berber pa koroŋ boozo mi motoyom koroŋŋoyom. Pa sombe tomtom sa, ni irao kat pa koroŋ ta boozomen ki toono, na koroŋ tana men ko irao be ikami ma imbot ndabok na som.”✡

16 Tona ni ikam sua tooroŋana taiŋgi pizin. Isombe: “Kembei ta mbio uunu ta. Ni toono kini mbuyeene biibi, tabe koroŋ kini boozomen ta iwaswaaza na, titum ma tizze ma ŋonon ta sorok som kat. 17 To tomtom tana imbot ma som mi ikam ŋgar. Iso: ‘Wai, iŋgi kozo ko aŋkam parei pa kini tio ti? Ko aŋur ila parei? Pa muriini tiŋgi na, irao som.’ 18 To imaŋga mi iso pa itunu ta kembei: ‘Oo, iŋgi ko aŋkam ta kembei: Ko aŋreege diditu munmun tiŋgi, mi aŋpo bibipŋan. Naso aŋdaaba kini ma koroŋ tio ta munŋaana men lela. 19 Toinabe aŋmaŋga mi aŋso pa ituŋ ma aŋsombe: Aa buri, kini ta aŋdaaba lela muriini tiŋgi, ta ko imboro yo ma irao ndaama boozomen. Tana buri be keteŋ su, mi aŋkam kat mboti ambaiŋana. Ko aŋkanan ma aŋwinin, mi aŋbotmbot men ta kembei.’✡

20 “Tamen Anutu iso pini ta kembei: ‘A, nu tana talliŋom kat! Mbeŋ ta koozi ko meete. Mi koroŋ ta ndoundou na, ko asiŋ ikam?’ ”✡

21 Tona Yesu ipemet sua kini ma iso ta kembei. Iso: “Mbulu raraate men, ta ko ipet pizin wal ta tindoundou len koroŋ boozo su toono, mi tamen koroŋ ŋonoono ta ki Anutu i, na zin tirao pa som.”✡

Anutu ko mataana piti

(Mt 6:25-34)

22-23 To Yesu iso pizin naŋgaŋ kini. Isombe: “Tana kopoyom rru pa koyom kini mi leyom mburu pepe. Pa koroŋ kulindi kana men kembei kini mi mburu, ina irao ikam ti ma tombot ndabok na som.✡

24 Kere. Zin man tiwaswaaza kini, som titoutou kini ma tidabdaaba lela ruumu? Som. Anutu itunu ipututu zin. Mi niom na, kilip kat pizin man. 25 Mi parei? Sombe tiom tasa iru zaala be iseeŋge itunu swoono ma imbot moloŋana ri, ko irao? Som. 26 Mi sombe karao be kakam koroŋ riŋa ta kembei som, na parei ta kopoyom rru pa koroŋ pakan?

27 “Mi kere aigau boozomen ta tizze na, tikamam uraata sa? Som. Mi zitun tiurpewe len mburu be tizeebe zin pa i? Som. Mi nio aŋso kat piom: Muŋgu, king Salumo, ni izebzeebi pa mburu milmilŋan ta ndabokbokŋan kat. Tamen mburu kini sa irao kembei aigau tiŋgi na som.✡

28 Mi aigau tiŋgi, iŋgi koroŋ sorok. Koozi timbot. Gaaga tila len. Tamen Anutu itunu ta iurpe ma ambai kat. Lak, sombe ni mataana iŋgalŋgal koroŋ soroksorok ta kembei, nako mataana iŋgalŋgal yom pa leyom mburu tomini. Oo niom, urlaŋana tiom musaari mete!✡

29 Tana kopoyom rru pa koyom kini ma yok mi kakam ŋgar boozo pa pepe. 30 Pa ina, zin karkari ta tiute Anutu som, ta tikamam ŋgar biibi pa koroŋ ta kembei. Tamen niom, sombe kuru zoloyom pa koroŋ sa, na Tomoyom iute kek. 31 Tana bela kakam kinkiini pa peeze kini muŋgu, to ni ikam zin koroŋ taiŋgi ma ito ma ima.”✡

Tupun mburanda pa koroŋ ŋonoono

(Mt 6:19-21)

32 Yesu iso: “O niom sipsip ki Anutu, niom wal boozoŋoyom som. Mi komoto pepe. Pa Tomoyom, ni leleene be ikam yom ma kombot lela peeze kini leleene mi kelela kar saamba.✡

33 Tana koŋgomoono koroŋ tiom, mi karai ka pat pizin wal ta len koroŋ somŋan i. Naso kuurpe leyom kautu ta irao be isaana som, mi imbotmbot ma alok su kar saamba. Mi ina wal kuumbuŋan tirao be tikem som. Mi rap tomini, irao be ipasaana som.✡

34 Pa lele ta so nu re kembei koroŋ ku ŋonoono imbotmbot pa, inako ur lelem imap ma ilala pa lele ta tana.”

Zin mbesooŋo be tiurur matan pa miiliŋana ki biibi kizin

(Mt 24:45-51; Mk 13:32-37)

35 “Kutun lam tiom ma ikanan, mi kuurpe ituyom ma kazza.✡

36 Kembei zin mbesooŋo ta tiurur matan pa biibi kizin ta imbot ula uunu na, beso imiili mi itut kataama, na loŋa mi tisol pini. 37 Nio aŋso piom: Zin mbesooŋo ta sombe biibi kizin imar, mi ire zin tiurur matan pini mi tizza i, inako lelen ambai pa kampeŋana tabe ise kizin i. Nio aŋso kat piom: Biibi kizin ko iselek mburu kini mi iurpe itunu pa uraata, to iso pizin ma mbulen isu be tikan kini, mi itunu imbesmbeeze pizin.✡

38 “Tana sombe biibi kizin imar pa mbeŋ lukutuunu, som man itaŋtaŋ, mi ire zin tizza i, inako lelen ambai pa kampeŋana tabe ise kizin i.

39 “Lak, sombe ruumu katuunu iute nol tabe tomtom kuumbuŋana imar pa i, ko izem ruumu kini ma imborene sorok mi ila? Som. Ko imenderkaala ruumu kini ma imbotmbot. Kokena tomtom kuumbuŋana tana ipetepaala ruumu mi ilela.✡

40 Tana niom ta kembena. Kozo kuurur motoyom ma kombotmbot. Pa nol ki Tomtom Lutuunu na, niom kuute som. Ni ko imar kembei ta pamururŋana.”✡

41 To Petrus iso: “Merere, sua tooroŋana tana, nu so piam men, som so pizin iwal biibi?”

42 Merere ipekel kwoono ma iso: “Mbesooŋo ta so ni mata seŋana mi le ŋgar ambaiŋana, nako biibi kini iuri be imboro ruumu ka uraata mibe irre waene bizin pa kan kini. 43 Mi sombe biibi kini ila lele sa, mi imiili ma imar mini, mi indeeŋe mbesooŋo tana ikamam kat uraata kini, inako mbesooŋo tana leleene ambai pa kampeŋana tabe ise kini i. 44 Nio aŋso kat piom: Biibi kini ko iuri ma iwe mataana be imboro koroŋ kini ta boozomen.✡

45 “Tamen sombe mbesooŋo tana ikam ŋgar ta kembei. Iso: ‘Aa, biibi tio ko loŋa mi imar na zeen.’ To imaŋga ma ipun sorok zin mbesooŋo pakan, mi igaaba zin winŋana kan mi ziŋan tiwinin ma tigadgaada, na kozo ire i.✡

46 Pa biibi kini ko imar ma ipamururi. Tonabe ikam zaaba pini, mi ipiri i ma ila igaaba zin wal ta tiurla som na.

47 “Mbesooŋo sa, sombe iute mbulu ta biibi kini leleene pa i, mi tamen iurpe ka uraata som, inako tibalisi ma kuliini berebere.✡

48 Mi sombe mbesooŋo sa iute som, mi ikam ŋoobo mbulu, inako biibi kini leleene imiili ri pini mi iseeze kat mataana som. Pa tomtom ta so Anutu ikam le koroŋ biibi, na ni bela ipimiili ma biibi. Mi sombe tomtom sa, Anutu indemeeri mi iur koroŋ biibi ila namaana be ikam uraata pa, inako Anutu iur mataana pini be ipimiili ma biibi.✡

Yesu ko iwe uunu pizin tomtom be tiparyapaala zin

(Mt 10:34-36)

49 “Nio ti aŋmar be aŋpiri you isu toono. Mi so you tana ikanan pataaŋa, so leleŋ ndabok. 50 Tamen pataŋana biibi tabe isalakaala yo i, ina iwwa i. Tana leleŋ ipata ma ipata kat. Mi ko aŋbotmbot ta kembei ma irao pataŋana tana ikam yo, mi aŋbaada ma imap.✡

51 Parei? Niom koso ko nio aŋmar be aŋlup zin tomtom ma lelen iwe tamen? Ina som. Pa nio ko aŋwe uunu pizin be tiparyapaala zin ma timbot ndelndelŋa. 52 Pa indeeŋe koozi mi ila na, lupŋana kizin toŋmatiziŋ ko imureege, mi lelen iwe tamen mini som. Sombe zin lamata, nako tel timbot pakaana, ru timbot pakaana. 53 Mi zin kolman ziŋan lutun bizin ko tilup zin mini som, mi tiparmbot molo pizin. Mi zin kolmannan ta kembena. Ko ziŋan lutun moori bizin tilup zin mini som, mi tiparmbot molo pizin. Mi ziŋan rwon moori bizin tomini, ko tikam mbulu raraate men tau.”✡

Kilalan

(Mt 16:2-3)

54 Yesu iso pizin iwal mini ma isombe: “Keleŋ. Niom sombe kere miiri tieene izukzuk re uunu ri, to loŋa mi koso: ‘O, iŋgi be yaŋ imar i.’ Mi yaŋ imar. 55 Mi sombe kayamaana miiri iloondo ki iwaara, to kosombe: ‘Iŋgi be lele ilomo mini.’ Mi lele ilomo. 56 Niom wal ta kakamam pakaamŋana pa urlaŋana tiom! Pa lele na, niom karao be kikilaala. Mi mbulu ta koozi iwedet i, parei ta karao be kikilaala som?

Loŋa mi tuurpe lelende pa kanda koi bizin

(Mt 5:25-26)

57 “Mbulu ndeeŋeŋana na, niom kuute kek. Mi parei ta kusu mi katalli pa mini? 58 Sombe tomtom sa ikamam be ipamenderu pa sua, na mbotmbot pepe. Loŋa men mi toombo be la kini, mi niomru kuurpe leleyom. Kokena ni ikamu ma niomru kala ki biibi ta itirtiiri sua i. To biibi tana iuru la zin menderŋan naman, mi tipiri u lela ruumu sanaana. 59 Mi nio aŋso kat pu. Nu ko irao yooto karau na som. Ko mbotmbot ma irao posop kat kadoono ta tiur pu na.”✡

13

Sombe totooro lelende som, inako tala lende

1 Indeeŋe mazwaana tina, tomtom pakan timar mi tisotaara Yesu pa zin Galilea kan pakan ta tikamam patoronŋana ila ki Anutu, mi Pilatus ipun zin ma siŋin ireere sala artaal ki patoronŋana tana. 2 Tana Yesu iso pizin ma iso: “Wal tana, niom kakam ŋgar pizin be parei? Sanaana kizin ilip pizin Galilea kan pakan, tana pataŋana ta kembei ise kizin?✡

3 Nio aŋso piom: Som kat! Mi keleŋ. Sombe kotooro leleyom som mi kezem sanaana tiom som, na niom ta munŋaana men ko kamap ma kala leyom kembei ta zin na.✡

4 Mi zin wal lamoro mata mi tel ta ruumu ute ŋgutŋguutuŋana zaana Siloam ipol salakaala zin ma timetmeete na, niom kakam ŋgar pizin be parei? Sanaana kizin ilip pizin wal pakan ki Yerusalem? 5 Nio aŋso piom: Som kat! Mi sombe kotooro leleyom mi kezem sanaana tiom som, inako kala leyom tomini raraate kembei ta zin.”

Yesu ikam sua tooroŋana pa ke ta ŋono somŋana

6 To Yesu ikam sua tooroŋana taiŋgi pizin. Isombe: “Ke fik ta imender la baen lene ki tomtom ta. Ni ila na, mataana izalla pa uteene be iru ka ŋonoono. Mi som. 7 To isu na iso pa mbesooŋo kini ta imborro baen lene na ta kembei. Iso: ‘Leŋ! Nio aŋbelmbel lele ti marŋana pa ndaama tel i, be aŋru ke tiŋgi ka ŋonoono. Mi ŋonoono sa som. Tana taara ma isu lene. Kokena ikam sorok toono mbuyeene.’✡

8 Tamen tomtom ta imborro baen lene na, iso pini ta kembei: ‘O biibi, pasaana paso? Imbotmbot mi aŋtoombo ma aŋkamam toono ila uunu pa ndaama tasa.✡

9 Mi ndaama toro, to tere. Sombe ŋonoono, inako kena. Mi so som, inako tataara ma isu lene.’ ”

Yesu iurpe moori ta pa aigule potomŋana

10 Indeeŋe aigule potomŋana ta na, Yesu ni ikamam sua pizin tomtom ilela lupŋana muriini. 11 Mi moori ta, ni bubuŋana sananŋana ipasaani ma ikunkun ki pai ma irao ndaama lamoro mata mi tel kek. Irao iswooro ndemeene risa som. 12-13 Mi Yesu ire i, to iboobi ma ila kini, mi iur namaana isalakaali mi iso pini. Iso: “Moori, mete ku ko ikisu mini som.” To loŋa men iswooro ndemeene, mi imender kat mi ipakur Anutu.

14 Tamen tomtom ta imborro lupŋana muriini na, ni keteene malmal. Pa Yesu iurpe moori tana pa aigule potomŋana tau. Tanata iso pizin iwal ma isombe: “Aiss, parei ta niom kamar be iurpe yom pa uraata lene som? Iŋgi sa aigule potomŋana tabe ketende su pa i.”✡

15 Tabe Merere iso: “Niom wal pakamkaamŋoyom! Niom ta boozomen kuputkewe mbili tiom, mi kakamam zin ma tilala tiwinin kan yok pa aigule potomŋana.✡

16 Mi moori ti, ni Abaraam popoŋana kini. Tamen Sadan ikisi pa ndaama lamoro mata mi tel kek. Parei? Ko irao tatatke i pa pataŋana kini pa aigule potomŋana som?”✡

17 Yesu ka koi bizin tileŋ pekelŋana kini na, kan miaŋ. Mi zin iwal biibi na, menmeen zin pa uraata mburanŋan mi ndabokbokŋan ta ni ikamam na.

Yesu itooro sua pa zeere mastet

(Mt 13:31-32; Mk 4:30-32)

18 To Yesu iso: “Peeze ki Anutu na, ka mbulu pareiŋana? Ko aŋso se ki sokorei, to kakam ŋgar pa? 19 Ina kembei mastet iweene musaari kat ta tomtom ikam, mi ila ipaaza sula mokleene kini. Mi kaimer to indom ma iwe biibi kembei ta ke i, mi iur namannaman boozo. Tana zin man tila ma tipo len ŋgini isala.”✡

Sua tooroŋana pa yis

(Mt 13:33)

20 To Yesu iso mini. Iso: “Peeze ki Anutu ka mbulu, nako aŋso se ki sokorei toro? 21 Ina kembei ta yis. Sombe moori sa ikam mi itooro raama palawa biibi, to koroŋ ri tana irao izil pa palawa biibi tana ma imap.”

Zaala ta ila pa kar saamba na, kwoono musaana

(Mt 7:13, 14:21-23)

22 Yesu isombe isala pa Yerusalem. Ni ipa ma ila, beso indeeŋe kar tasa, to ikam sua pizin, mi imaŋga mini ma ila. Ta kembei kembei mi ila. 23 Mi tomtom ta, isu to iwi i. Iso: “Merere, parei? Wal tabe Anutu ikamke zin i, ko rimen ŋonoono?”

24 Yesu iso pizin ma iso: “Kar saamba na, ka kataama musaari. Tana kakam kinkiini be kelela. Pa tomtom boozomen ko titoombo be tilela ma tirao som.✡

25 “Tana kere. Pa kaimer ruumu katuunu ko imaŋga mi ikotkaala kataama. Indeeŋe tana, niom sombe kombotmbot mat mi kutut kataama ma koso: ‘Merere, sol kataama piam lak!’, nako ni ipekel ma iso: ‘Niom ziŋoi? Nio aŋkankaana piom.’✡

26 Tona niom ko kamaŋga mi koso: ‘Wai, parei ta nu kankaana piam? Muŋgu itiŋan takanan ma tiwinin, mi nu kamam sua piam isu kar tiam na.’

27 Tamen ni ko iso piom mini ma isombe: ‘Nio aŋkankaana piom. Niom so kar i? Kala leyom. Pa niom wal sananŋoyom.’✡

28 “Mi niom sombe kere Abaraam, Isak, Yakop, mi Anutu kwoono bizin ta boozomen ziŋan Anutu tilup zin lela kar kini, nako zoŋoyom ŋekŋek mi kataŋtaŋ. Paso, niom, nako tipiri yom pera mat kek. Zoyom sa mini som.✡

29 Mi tomtom ko timar pa toono ta boozomen, be mbulen su pa kini kanŋana lela Anutu kar kini.✡

30 Tana kere. Zin wal ta timar kaimer, nako timuuŋgu. Mi zin tau timuuŋgu, nako tikemer.”✡

Yesu leleene isaana pa Yerusalem

(Mt 23:37-39)

31 Indeeŋe tana, zin tutu kan pakan timar ki Yesu mi tiso pini. Tiso: “Aa, maŋga ma zem lele tiŋgi, mi ko ma la lem lele toro sa. Pa Erot isombe ipunu.”

32 Yesu ipekel kalŋan ma iso: “To ri tana, ni irao kat pa ŋgar bozboozo! Kala ma koso pini ta kembei: ‘Nio iŋgi aŋzirziiri bubuŋana sananŋan mi aŋurpewe zin tomtom ta koozi, gaaga, mi ko malama, to aŋposop uraata tio ma imap.’ 33 Tana nio ko aŋkam pai ta koozi, gaaga mi malama. Pa sombe tipun Anutu kwoono sa ma imeete, na bela tikam su Yerusalem.”

34 To Yesu iseeŋge sua kini ma iso: “O Yerusalem, Yerusalem! Anutu kwoono bizin ta niom kembel kasŋana kek. Mi zin ŋgoŋana kini ta ni iŋgo zin piom i, na kupunun zin pa pat ma timetmeete. Mi nio na, gorgori leleŋ be aŋkokor yom ma kamar kembei ta man ikuubukaala lutuunu bizin. Tamen leleyom pio som. 35 Tana Anutu ko izem yom ma Urum Merere tiom imborene sorok. Mi nio aŋso kat piom ta kembei: Niom ko kere motoŋ mini som ma irao ituyom kosombe:✡

‘Merere ko ipombol tomtom ti mi ikampe i.

Pa ni ko ikam ruŋguunu ta imar i!’ ”✡

14

Yesu iurpe tomtom meteŋana toro pa aigule potomŋana

1 Aigule potomŋana toro tabe keten su pa i na, Yesu ila ruumu ki biibi ta kizin wal tutu kan be ziŋan tikan kini. Mi tomtom pakan ta ziŋan timbotmbot mi tireuduti. ✡

2 Molo som na, tomtom ta, ta kumbuunu mi namaana izarzar na, ni ilela mi imender su Yesu kereene uunu. 3 Tabe Yesu imaŋga to, iwi lae pizin wal tutu kan ziŋan zin ŋgarŋan ki tutu ma iso: “Lak, tutu kiti iso parei? Ko irao tuurpe zin tomtom pa aigule potomŋana, som som?” ✡

4 Mi zin tipekel sua sa som. Timaane men. To Yesu iteege su pini ma niini ambai, mi iso pini ma ila lene.

5 Tona Yesu iso pizin ta kembei. Iso: “Parei, kozobe tiom tasa lutuunu, som mbili kini sa itop sula yok sumbuunu pa aigule potomŋana tabe ketende su pa i, ko ire i mi imbotmbot? Som. Ina kola ila karau men, mi imaati ma ise.” ✡

6 To sua kizin imap. Pa Yesu ipiri la ma koŋ.

Tapakur itundu pepe. Tokoto itundu

7 Yesu ire wal pakan ta timar pa kini kanŋana na, tikoŋuru mbalia mataana kana. Tabe ikam sua tooroŋana tiŋgi pizin. ✡

8 Iso: “Sombe tomtom sa iso pu be la mi niomŋan kakan kini ula kana, na mbulem isu sorok lele ta tiur pizin bibip i pepe. Pa takankaana pa. Sombe tomtom toro, ta zaana biibi ma ilip pu i, ni ima tomini, 9 inako kini tamaana ima mi iso: ‘Ou, maŋga mi tomtom ti mbuleene su.’ Tona ko maŋga raama kom miaŋ, mi miili ma la mbulem su ta kaimer kat. 10 Tana kam mbulu ta kembei pepe. Sombe sua ikamu be la pa kini kanŋana, na mbulem isu mbalia ta kaimer kat. Naso kini tamaana ima, mi iso pu ma iso: ‘O toroŋ, maŋga mi mar mbulem isu mbalia ambaiŋana tis.’ Naso kembei ni ipakuru ila iwal biibi matan. 11 Pa tomtom ta sombe ipakur itunu, nako tikoto i. Mi tomtom ta sombe ikototo itunu, inako tipakuri.” ✡

12 Tona Yesu iso mini pa kini tamaana ta kembei: “Sombe kam kini biibi sa, na boobo zin guraaba ku, som toŋmatiziŋ ku, som wal ku, som zin mbio uunu ta timbot kolouŋana pu na pepe. Pa wal ta kembei, kaimer ko tipekel mbulu ku mi tiboobu pa kini kanŋana. Tona lem kadoono ambaiŋana toro sa pa kaimer i som. 13 Tana kam mbulu ta kembei pepe. Sombe kam kini biibi sa, to boobo zin wal sorrokŋan, zin kaamaŋan, zin narapeŋan, mi zin matan pisŋan. ✡

14 Naso ndeeŋe lem kampeŋana ambaiŋana. Pa zin na, tirao be tipekel mbulu ta nu kam pizin na som. Tamen indeeŋe mbeŋ kaimer mi Anutu isombe ipei zin wal ndeeŋeŋan ma timaŋga mini pa naala, to Anutu itunu ko ikam lem kadoono ambaiŋana kat.” ✡

Sua tooroŋana pa bobi ki Anutu

(Mt 22:1-10)

15 Timbotmbot ma tikanan kini, mi tomtom ta, ni ileŋ sua tana, to isu na iso pa Yesu. Iso: “Waii, zin wal ta so tilela ma mbulen su mi tikan kini biibi isu kar ki Anutu, ina zin tina ko lelen ambai mi tindeeŋe kampeŋana biibi kat.” ✡

16 To Yesu ipekel kwoono mi ikam sua tooroŋana tiŋgi. Iso: “Lwoono ta na, tomtom ta, ni isombe ikam kini biibi. Tabe ikam sua ma ila pizin tomtom boozomen be timar ma ziŋan tikan kini tana. 17 Tiparaŋraŋ koroŋ makiŋ to, kini tamaana iŋgo mbesooŋo kini ma ila mini be iso pizin tomtom ta sua ikam zin kek na ta kembei: ‘Ouo, kamar ta buri. Pa koroŋ ta boozomen amurpe lup kek.’

18 “Tamen zin tomtom ta mbesooŋo ila pizin na, mburan be tila som. Tabe tiurur sua ila kena, ila kena. Tomtom mataana kana imaŋga na iso: ‘Aiss, nio ti ko irao aŋma na som. Pa buri ŋonoono ta aŋgiimi toono pakaana ta. Tana iŋgi be aŋla mi aŋtiiri i.’ 19 Mi toro na iso: ‘Aiss, nio ti tomini irao aŋma som. Pa buri ŋonoono ta aŋgiimi bapalo laamuru. Tana iŋgi be aŋla mi aŋtoombo zin pa uraata i.’

20 Mi tomtom toro na iso ta kembei: ‘Nio buri ta aŋwoolo i. Irao aŋma na som.’ ✡

21 “Mbesooŋo tana imiili ma ila, mi iso uunu kizin tana ila ki biibi kini ma ileŋ. To biibi kini keteene malmal, mi iso pini ma iso: ‘Kena loŋa mi miili ma la pa zaala lwonlwon, mi yo zin wal sorrokŋan, kaamaŋan, narapeŋan, mi matan pisŋan ma timar.’ ✡

22 Tana mbesooŋo tana ila mi iso zin makiŋ, to imiili ma imar mi iso: ‘Biibi, kalŋom ta aŋla aŋso pizin ma timar kek. Tamen ruumu leleene imbotmbot i. Bok zen.’

23 “Tona biibi iso pini ma iso: ‘Kena la mini, mi wwa kiŋakiŋa pa zaala namannaman ta boozomen, mi maŋmaŋ zin tomtom ma timar bekena ruumu tio bok. 24 Mi keleŋ. Nio aŋso kat piom ta kembei. Zin tomtom ta muŋgu bobi tio ila pizin mi mburan som na, kizin tasa ko irao kwoono iteege kini tio tiŋgi na som. Som ma som kat!’ ” ✡

Bela takam kat ŋgar muŋgu, mana tewe naŋgaŋ ki Yesu

(Mt 10:37-38)

25 Iwal biibi ta titoto Yesu ma ziŋan tila. To Yesu itoori ma iso pizin. Iso: 26 “Tomtom sa, sombe leleene be ito yo, mi tamen ikam ŋgar biibi mete pa tamaana ma naana, som kusiini ma lutuunu bizin, som toŋmatiziŋ kini, som ikam ŋgar biibi mete pa itunu kuliini, inako irao be iwe naŋgaŋ tio na som. 27 Mi sombe tomtom sa leleene be ito yo, tamen ikwaara ke pambaaraŋana kini som, inako ni tomini irao be iwe naŋgaŋ tio na som. ✡

28 “Kembei ta niom, sombe tomtom tiom sa leleene iur be ipo ruumu ta uteene molo, nako mbuleene isu mi mataana iurur pa pat ma ire pat irao be ruumu imun, tonabe imaŋga pa ka uraata. 29 Kokena kitiimbi men isula, mana kaimer ni irao be iposop som. Tona tomtom tire i mi matan pasom i. 30 Mi tiso pini ma tisombe: ‘To tana, imaŋmaŋ pa ruumu poŋana ta ipo ma isala kek?’

31 “Mi king ta so ikam malmal pa king toro, na ta kembena. Ko mataana su pa wal kini muŋgu ma ire. Sombe ni le malmal kan muŋaana laamuru men, mi king toro ni le malmal kan munŋaana tomoota, ko ni irao pini, som som? 32 Beso som, inako loŋa men mi iŋgo tomtom kini pakan ma tila be tipunmeete malmal.” ✡

33 Tona Yesu iposop sua kini mi iso: “Mi niom ta kembena. Bela kezem koroŋ tiom ta munŋaana men ma imborene, tona karao be kewe naŋgaŋ tio. ✡

Tai ka sua

(Mt 5:13; Mk 9:50)

34 “Tai, ina koroŋ ambaiŋana. Tamen sombe isaana, nako tuurpe mini be parei? Som. ✡

35 Tana ko tipiri ma ila ne. Pa irao ipembeeze toono mini som. Mi irao totooro raama bapalo tieene be tuurpe mokleene pa na som. Tana ka uraata sa mini som. Sua ta aŋso ma ima na. Mi niom so talŋoyom, inako keleŋ mi kakam ŋgar pa.”

15

Sua tooroŋana pa sipsip ta imbiriizi

(Mt 18:12-14)

1 Aigule ta na, wal pakan ta tiyyo takesŋan i ziŋan wal sananŋan pakan tila ma timokor la ki Yesu be tileŋ sua kini. 2 Tabe zin tutu kan mi zin ŋgarŋan ki tutu timaŋga, to tikam ŋunuŋŋunuŋ ma tiso: “Wai, parei ta to ti leleene pizin wal sananŋan ma ziŋan tikanan kini la mbata?” ✡

3 To Yesu ikam sua tooroŋana taiŋgi pizin. Iso: 4 “Lak, kozobe tomtom tiom tasa imborro zin sipsip tomto lamata, mi sombe tasa imbiriizi, inako ikam parei? Ni ko izem zin tomto paŋ lamoro mata mi paŋ (99) tana ma timbotmbot su lele bilimŋana, mi ila iru sipsip tamen ta isaŋsaŋ na. ✡

5 Iru i, iru i ma sombe indeeŋi, to iwiti ma iuri se regeene, 6 mi ikwaari ma imiili pa kar. Tona iboobo wal kini mi zin wal ta ruumu kizin timbot kolouŋana na ma timar, mi iso pizin. Iso: ‘Ouo, kamar ma tulup ti mi itiŋan menmeen ti. Pa sipsip tio ta imbiriizi, ta iŋgi aŋdeeŋi kek.’ ✡

7 “Nio aŋso kat piom. Tomtom sananŋana sa isombe itooro leleene, na kar saamba kan ko tikam mbulu raraate men. Ko tikam orooro biibi isala, mi lelen ambai kat pa tomtom tina ma ilip pa wal tomto paŋ lamoro mata mi paŋ (99) ta tindemeere sorok kembei zin wal ndeeŋeŋan mi titooro lelen som.

Sua tooroŋana pa pat ta imbiriizi

8 “Mi moori sa, sombe ni le pat milmilŋan laamuru imbotmbot, mi so tamen sa imbiriizi, inako ikam parei? Ni ko itun lam, mi isiiri ruumu leleene ma ipitiiri kat, ma irao indeeŋe pat tana. 9 Mi re beso indeeŋe, nako loŋa mi iboobo zin wal kini mi zin moori ta timbotmbot kolouŋana na, mi iso pizin: ‘Ouo, kamar ma tulup ti mi itiŋan menmeen ti. Pa pat tio ta imbiriizi, ta iŋgi aŋdeeŋe kek.’

10 “Nio aŋso kat piom: Sombe tomtom sananŋana sa itooro leleene, na zin aŋela ki Anutu tikam mbulu raraate men. Ko menmeen zin biibi kat pa tomtom tamen ŋonoono tana.”

Sua tooroŋana pa tomtom ta iur kat leleene pa lutuunu bizin ru

11 To Yesu ikam sua tooroŋana tiŋgi. Iso: “Kembei ta tomtom ta, ni lutuunu bizin ru. 12 Timbot ma lwoono ta na, lutuunu kaimerŋana i imaŋga to iso pa tamaana. Iso: ‘Tamaŋ, rai koroŋ ku ma nio leŋ imar pataaŋa.’ Tabe taman irai koroŋ ma kolmanŋana lene, kaimerŋana lene.

13-14 “Aigule pakan ilae, to lutuunu kaimerŋana i, iyauyau koroŋ kini ta boozomen, mi iko ma ila lele molo. Ila ipet lele tana na, ipasaana pat kini ma imap pa mbulu soroksorok ta boozomen. To isu imbot ŋoobo. Mi peteele biibi isu lele tana. Tabe ikam ma mbotŋana kini ambai som kat. 15 Tona ila ma iwi kartu ta, bekena ikam uraata pini. Ila to tomtom tina iŋgo i ma ila be imboro zin ŋge kini. 16 Mi ni ra, peteli ma isaana kat. Tabe irru zaala be ikam ŋge kini kizin risa ma ikan be ikoto keteene pa. Tamen tiyok pini som.

17 “Imbotmbot ma ŋgar kini ipet, to itwer la pa mboti ki tamaana ziŋan mbesooŋo kini. Iso: ‘A tina ko! Tamaŋ mbesooŋo kini na, iŋga tikan tikan ma som, mi ka lwoono isu imborene. Mi nio tiŋgi, iŋgi be aŋmeete pa koŋ kini i. 18 Kena ko aŋmaŋga ta buri mi aŋla ki tamaŋ. Mi sombe aŋla aŋpet kini, to aŋso pini ta kembei. Aŋso: Tamaŋ, nio aŋkam sanaana pa Anutu mataana, mi aŋkam ŋoobo mbulu pu. Nio sananŋoŋ kat. ✡

19 Tana kozo paata yo be lutum mini pepe. Mi parei, ko irao yok pio be aŋkam uraata pu kembei mbesooŋo?’

20 “Tona ni imaŋga na imiili ma ila ki tamaana. Iwwa ma ila na, molo mi tamaana ire la pini. Ikilaali, to leleene isaana pini mi iloondo ma ila. Ila to, isou i mi itaŋ. 21 To ni iso pa tamaana. Iso: ‘Tamaŋ, nio aŋkam sanaana pa Anutu mataana, mi aŋkam ŋoobo mbulu pu. Nio sananŋoŋ kat. Tana kozo paata yo be lutum mini pepe.’

22 “Tamen tamaana iyembut sua kini, mi iboobo zin mbesooŋo kini ma timar, mi iso pizin. Iso: ‘Loŋa mi kakam mburu ndabokŋana kat imar be lutuŋ izeebi pa. Mi kakam kukuugu tio isala namaana, mi kakam kumbu keteene ila kumbuunu. 23 Mi kala ma kere mbili ndekndekŋana tasa, to kupuni be takam kini biibi mi lelende ambai pini. 24 Pa lutuŋ ti, iti toso ko ni imeete ma ila ne kek. Tamen ni imeete som. Mataana yaryaara, mi koozi imar ipet mini. Ni, toso ko imbiriizi kek. Tamen som. Koozi tendeeŋi mini.’ Tana tilup zin ma tikan kini mi menmeen zin. ✡

25 “Tikamam, mi lutuunu ta kolmanŋana i, imbot mokleene mi imar. Iwwa ma imar igarau ruumu, mi ileŋ tizze kombom mi tirakrak ma kalŋan izalla. 26 Tabe imar na, iboobo mbesooŋo ta, mi iwi i. Iso: ‘Iŋga wal kalŋan izalla paso? Uraata sa?’ 27 Mi mbesooŋo ipekel kalŋaana ma iso: ‘E, tomom leleene ambai kat mi ipun mbili ndekndekŋana ta. Pa tizim ri ta toso ko imeete, ta imiili ma imar imbotmbot a.’

28 “Tomtom kolmanŋana i ileŋ sua tana na, keteene malmal mi mburaana be ilela ruumu som. Tabe tamaana iyooto ma ipet kini, to imaŋmaŋi be ilela. 29 Tamen ni ipekel tamaana kalŋaana ma iso: ‘Re. Ndaama ndaama ta tamar i, mi nio aŋzooro la kalŋom pa tasa? Som. Nio aŋbelmbel mbesooŋo pu. Mi nu kam kosa sa pio som. Mekmek lutuunu sorokŋana tomini, nu kam tasa pio bekena niamŋan waeŋ bizin amkan mi menmeen yam pa? Som. 30 Mi lutum tina, ni ila ma ziŋan moori zaala lwoono kan tipasaana koroŋ ku ma imap, mi imiili ma imar na, nu ŋgal mbili ndekndekŋana ma isala ki mini. Re. Mbulu ku tina indeeŋe?’

31 “To tamaana iso pini. Iso: ‘O lutuŋ, nu ituru ta tombotmbot i. Mi koroŋ tio ta boozomen, ina nu ku tau. 32 Mi tizim ri ta toso ko ni imeete ma ila ne kek, ta koozi imiili ma imar mataana yaryaara. Ni, toso ko imbiriizi kek. Mi som. Koozi tendeeŋi mini. Tana sombe takam kini biibi mi menmeen ti pini, ina indeeŋe.’ ”

16

Sua tooroŋana pa mbesooŋo sananŋana ta iru zaala be imbot ambai pa kaimer

1 Yesu ikam sua tooroŋana tiŋgi pizin naŋgaŋ kini. Iso: “Lwoono ta na, mbio uunu ta, ni le mbesooŋo ta imborro koroŋ kini. Mi biibi kini ileŋ kembei mbesooŋo tana ikamam kat uraata som, 2 to iboobi ma imar, mi iso pini. Iso: ‘Lak, nio aŋleŋ sua pakan pa uraata ku, mi aŋute som: Ko ŋonoono, o ŋonoono som? Tana uraata ta kamam na, karau men mi beede ka sua ise ro, mi kam ma imar be aŋtiiri. Pa iŋgi be nu map pa uraata i.’

3 “Mbesooŋo imbot ma som, to iso pa itunu. Iso: ‘Wai, iŋgi ko aŋkam parei? Pa iŋgi be biibi tio iyembut yo pa uraata i. Mi nio mburoŋ irao be aŋkam uraata mat kana som. Mi koŋ miaŋ be aŋsuŋ zin wal pa leŋ pat.’ 4 Imbotmbot mi irru ŋgar. To ŋgar ta ipet pini. Tana iso: ‘Aa, buri! Motoŋ iŋgal zaala ta kek. Iŋgi ko aŋkam mbulu tabe ikam zin tomtom ma lelen ambai pio. Beso aŋmap pa uraata, tona tomtom pakan ko tiboobo yo ma aŋla ruumu kizin mi aŋbot se kizin.’

5 “Tana imaŋga na iso la pizin wal tataŋa ta len mbun imbot la ki biibi kini na be timar. Tomtom mataana kana imar ipet kini na, mbesooŋo iwi lae pini. Iso: ‘Ai, nu mbun ku piizi?’ 6 Mi ni ipekel ma iso: ‘Ŋgere kesŋana tomto lamata.’

To iso pini: ‘Is, kam mbun ku ka ro ti, mbulem su, mi beede karau tomtooru laamuru men ise. Mi pakan imborene.’ 7 To iwi lae pa toro. Iso: ‘Mi nu na, mbun ku piizi?’

Ni ipekel ma iso: ‘Bek tomto lamata ta bokbok pa kini wit.’

To mbesooŋo iso pini: ‘Is, kam mbun ku ka ro ti, mi beede tomto paŋ men ise. Mi tomoota imborene.’

8 “Biibi ileŋ mbesooŋo kini sananŋana tana uruunu, to iwit zaana. Paso, ni ikam kat ŋgar mi indeeŋe zaala tabe imbot ambai pa.

“Tomtom ta titoto ŋgar ki toono na, tilip pa zin wal ta timbot la mat ki Anutu leleene. Pa zin wal toono kan na, len ŋgar biibi mi tiute kat zaala tabe tikam mbotŋana ambaiŋana isu toono. Mi ŋgar tana, ta ikamam peeze pizin pa mbulu ta tiparkamam pizin. ✡

9 Tana niom ta kembena. Kuru zaala be kombot ambai. Karai koroŋ tiom ki toono pizin tomtom. Naso lelen piom. Mi sombe koroŋ ta boozomen ki toono imap, tona tikam yom raama lelen ambai, mi kala muriyom ta saamba a, mi kombotmbot ma alok. ✡

Koroŋ saamba kana ta koroŋ ŋonoono.

10 “Tomtom ta sombe mataana ise mi imboro kat koroŋ musaana, nako irao imboro koroŋ biibi tomini. Mi tomtom ta sombe ikam pakaamŋana mi ipasaana koroŋ musaana, nako ipasaana koroŋ biibi tomini. ✡

11 Tana niom sombe komboro kat koroŋ toono kana som, inako Anutu indemeere yom pa koroŋ ŋonoono ki saamba be parei? 12 Mi parei, sombe tomtom sa iur koroŋ kini ima be komboro, mi sombe komboro kat som, na asiŋ ko ikam leyom koroŋ ŋonoono ma ima be komboro? Som.

13 “Tomtom sa ko irao be imbeeze kat pa bibip ru na som. Pa ina ko iur leleene pa ta, mi ileŋ la sua kini. Mi toro, nako iur koi pini mi irepiili i. Tana niom sombe kembeeze pa Anutu mi koroŋ sa ki toono, nako karao som.” ✡

14 Zin tutu kan na, matan moniŋan. Tana tileŋ sua ki Yesu tana, to tikam sua repiiliŋana pini. 15 Tabe Yesu iso pizin: Iso: “Niom kakamam mbulu tiom ambaimbaiŋan ilala tomtom matan bekena tire yom kembei wal ndeeŋeŋoyom. Tamen Anutu, ni iute leleyom ma imap. Mi keleŋ! Koroŋ ta tomtom tire kembei koroŋ ŋonoono mi tipakur, ina Anutu ire kembei koroŋ sananŋana kat, mi leleene pa risa som. ✡

Tutu ki Anutu mi peeze kini

16 “Tomtom timbot la zaala ki Mose ziŋan Anutu kwoono bizin ma imar imiili su ta Yoan ikam yok pizin tomtom. To peeze ki Anutu ipet mat, mi ka tomtom bizin timaŋga be tisoyaara uruunu. Tanata tomtom tikam kaisiigi mi tirru zaala be timbot lela peeze kini mi tilela kar kini. ✡

17 “Saamba mi toono ko timbiriizi ma tila len. Tamen tutu ka bude kimbiŋana risa ko irao imbiriizi ma ila lene na som. ✡

18 “Tomooto sa sombe iziiri kusiini ma ila lene, mi iwoolo moori toro, na ni ipasaana ula ka tutu. Mi sombe tomooto sa iwoolo moori ta kusiini iziiri i na, na ni tomini ipasaana ula ka tutu.” ✡

Mbio uunu mi Lazarus

19 Yesu ikam sua tooroŋana tiŋgi. Iso: “Kembei ta mbio uunu ta. Aigule ta boozomen, ni irru pa mburu totoŋan ta ŋgeezeŋana kat. Mi mbotŋana kini na, ambai komboono. Mi imbomboorene ta kembei. 20 Mi tomtom sorokŋana ta, ni imbotmbot tomini. Zaana Lasarus. Ni mbetmbeete iloli ma sik, mi ila ikenne su mbio uunu tana kataama kini kwoono. 21 Pa peteli ma isaana. Tana ilala tina be ikanan ka kini muunu ta itoptop pa mbalia ki mbio uunu mi tiwirri pera mat na. Ni imbotmbot tina, mi me tilala be tinemnem mbetmbeete kini.

22 “Ikamam ta kena kena ma ra, imeete. To aŋela tikami ma isala saamba, mi tiuri la muriini ndabokŋana ta imbot isu Abaraam zilŋaana uunu. Mi mbio uunu tomini, ni imeete ma titwi i.

23 “Mi isula Andewa ma ire yoyouŋana biibi kat. Be mataana isala kor na, ire la pa Abaraam ziru Lasarus timbutultul ma timbotmbot. 24 To iboobo. Iso: ‘Oo tamaŋ Abaraam, muŋai yo lak! Ŋgo Lasarus ma imar iur nama lutuunu isula yok, mi ipembeeze mioŋ risa. Pa iŋgi aŋre yoyouŋana biibi isu you tiŋgi.’ ✡

25 Tamen Abaraam iso: ‘Ooi lutuŋ, motom la pa mbotŋana ku ta kam su toono na. Ambai komboono. Mi Lasarus na, imbot ŋoobo kat. Tana buri, ni leleene ndabok mi imbotmbot ambai su kar taiŋgi, mi nu rre yoyouŋana biibi isu tana. ✡

26 Mi re lele sipkatŋana biibi ta imbotmbot la mazwanda i. Sombe tomtom tiam tasa leleene be ima, nako irao som. Mi niom ta kembena, tiom tasa ko irao imar ti na som.’

27 “To mbio uunu itaŋroro i ma iso: ‘O tamaŋ, kena ŋgo Lasarus ma imiili ma isula ki wal tio ta timbot tamaŋ ruumu kini na, 28 bekena isope zin. Pa tiziŋ bizin lamata, ta timbotmbot a. Kokena timar sorok lele tiŋgi. Pa lele tiŋgi ambai som kat.’ ✡

29 Mi Abaraam iso pini ta kembei. Iso: ‘Mi tizim bizin tiute sua ki Mose mi Anutu kwoono bizin pakan kek. Sombe tileŋ la kalŋan, inako timbot ambai.’ ✡

30 “Mi mbio uunu ipekel mini ma iso: ‘E-e tamaŋ, ina irao som. Bela tomtom meeteŋana sa imaŋga, mi ila ma iso zin, tona tiurla mi titooro lelen.’ 31 Tamen Abaraam iso: ‘Ina na som. Sombe tileŋ la Mose ziŋan Anutu kwoono bizin kalŋan som, nako irao tiurla ki tomtom ta burup ma imaŋga pa naala i som tomini.’ ” ✡

17

Watŋana ka sua

(Mt 18:6-7,21-22; Mk 9:42)

1 Yesu iso pizin naŋgaŋ kini ta kembei. Iso: “Watŋana boozo kola indeeŋe zin tomtom, mi ikam zin ma titop pa sanaana. Mi tomtom ta sombe iwe zaala pa tomtom toro be itop pa sanaana, na ra, tembeli kek. 2 Sombe tikam pat biibi ma timbit ila ŋgureene, mi tila tipundu i sula mozo lukutuunu ma ila lene, to ambai. Kokena imbot, to iwe zaala pa zin naŋgaŋ popoŋan taiŋgi ma kizin tasa itop pa sanaana. 3 Tana motoyom iŋgalŋgal ituyom!

“Toŋmatiziŋ ku tasa isombe ikam ŋoobo mbulu sa, na yaambi. Mi sombe ileŋ la kalŋom mi itooro leleene, to motom mbiriizikaala sanaana kini mi lelem ambai pini. ✡

4 Sombe ni ikam ŋoobo mbulu pu pa lamata mi ru pa aigule tamen, mi imama mi izzo pu ta kembei: ‘Nio leleŋ ipata pa mbulu ta aŋkam pu na,’ to motom mbiriizikaala sanaana kini mi lelem ambai pini mini.”

5 To ŋgoŋana kini timaŋga mi tiso pini. Tiso: “Merere, nakena kozo pombol urlaŋana tiam ma imbol kat!”

6 Merere ipekel kalŋan ma iso: “Niom sombe leyom urlaŋana risa, inako karao be koso pa ke biibi tiŋgi ta kembei: ‘Puru itum, mi la mender sula mozo lukutuunu.’ Mi ke tana ko ileŋ la kalŋoyom. ✡

Mbesooŋo ki Merere ko ikam mbulu pareiŋana?

7 “Kozobe lem mbesooŋo sa ta ikelel toono pu, som imborro mbili ku, mi sombe rou ma uraata kini imap, mi imar pa ruumu, nako so parei pini? Ko loŋa men mi so pini be ila keteene su mi ikan ka kini? 8 Som. Nu ko so pini ma sombe: ‘La, kelu mi urpe koŋ kini, mi mbesmbeeze pio ma aŋkan ma aŋwin muŋgu, mana nu kadoono ketem su mi kan kom.’ ✡ 9 Mi parei? Sombe mbesooŋo ku tana ileŋ la kalŋom, mi ikam uraata ta boozomen tana, ko iur mataana pu be pakuri? Som. Pa ina ni uraata kini. 10 Ina raraate men piom. Sombe kakam uraata boozomen ta Anutu iur ma nomoyom, na kozo koso men ta kembei. Koso: ‘Amkam mbulu sa tabe tipakur yam pa i na som. Pa niam iŋgi mbesooŋo sorok ki Anutu. Tabe motoyam iŋgalŋgal uraata tiam mi amkamam.’ ” ✡

Yesu iurpe tomtom laamuru ta mbetmbeete sananŋana ikam zin

11 Yesu iwwa be isala pa Yerusalem. Mi ila ma indeeŋe lele pakaana ki Samaria mi Galilea kan kambasa, to isombe ilela kar ta. 12 Iwwa ma ilela, mi tomtom meteŋan laamuru ki kar tana tise kini. Zin tina mbetmbeete sananŋana ikam zin. 13 Tana timbot molo, mi tiboboobo la pini ma tiso: “Yesu, biibi tiam, muŋai yam lak!” ✡

14 Yesu ire zin, to leleene isaana pizin ma iso: “Kala ma koso ituyom pizin patoronŋana kan.” Tana tizemi, mi tipa ma tila. Tiwwa pa zaala lwoono, mi mete iko pizin ma kulin iŋgeeze. ✡

15 To kizin ta i, ire itunu kembei kuliini iŋgeeze na, kalŋaana izalla mi iwidit Anutu uruunu, mi imiili ma ila ki Yesu mini. 16 Ila ipet kini, to itop su kumbuunu uunu, mi ipakuri raama leleene ambai kat. Mi tomtom tina, ni Yuda som. Ni ki Samaria. ✡

17 Tabe Yesu iso: “Wai, niom tomtom laamuru, ta aŋurpe yom ma kuliyom iŋgeeze na. Mi lamata paŋ tila parei? 18 Parei ta lele toro ka tomtom taiŋgi itutamen imiili ma imar be ipakur Anutu zaana?” 19 To Yesu iso pini. Iso: “Maŋga mi la raama lelem ambai. Pa urlaŋana ku, ta iuulu u.” ✡

Peeze ki Anutu ko ipet mat ŋiizi?

20 Zin tutu kan pakan timaŋga mi tiwi Yesu ma tiso: “Peeze ki Anutu ko ipet mat ŋiizi?”

Yesu ipekel kwon ma iso: “Peeze ki Anutu ko ipet mat be tomtom tire pa matan na som. 21 Tana tomtom sa ko irao iso: ‘Kere. Peeze ki Anutu tis’, o ‘imbot taŋga,’ na som. Pa peeze ki Anutu imbot la leleyom.” ✡

Nol ki Tomtom Lutuunu be imiili

(Mt 24:23-28,37-41; Mk 13:14-23)

22 Yesu iso pizin naŋgaŋ kini. Iso: “Mazwaana sa kola imar. Tona niom ko kakam siliigi be loŋa kere nol ki Tomtom Lutuunu ipet. Tamen ko loŋa kere na zeen. 23 Tana kere yom. Pa wal pakan kola tiso piom ta kembei: ‘A, kere itunu tis!’, som ‘Itunu taŋga!’ Tamen niom keleŋ la sua kizin pepe, mi kala kagaaba zin pepe. ✡

24 Pa sombe nol ki Tomtom Lutuunu ipet, inako ni isu kembei ta lolo niini iyaara ma ikakat saamba. ✡

25 Tamen mbulu tana ko ipet loŋa na zen. Pa bela Tomtom Lutuunu imbot mi ibaada pataŋana boozomen. Mi tomtom ta koozi timbotmbot i kola tititi. ✡

26 “Nol kini isombe igarau, nako tomtom tikamam mbulu raraate men kembei ta mazwaana ki Noa na. ✡

27 Indeeŋe tana, tomtom matan lawelawe, mi tikanan ma tiwinin, mi tiparwolwoolo zin, ma ila indeeŋe kat aigule ta Noa ilela wooŋgo. Tona nonor ipet ma ipambiriizi zin ma timap ma tila len.

28 “Mi ina ko raraate kembei ta mazwaana ki Lot na tomini. Pa indeeŋe tana, tomtom tikanan ma tiwinin, tiparŋgimgiimi koroŋ kizin, tiwaswaaza kini, mi tiwwo ruumu ma ila 29 indeeŋe aigule ta Lot izem kar Sodom. To you raama ka kakoi ta kuziini sananŋana kat na, imbot saamba mi baram baram su, mi ipambiriizi zin ma timap ma tila len. ✡

30 Mi nol ki Tomtom Lutuunu tabe iswe mburaana ma ipet mat i, ko raraate men tau. ✡

31 “Nol tana isombe ipet, mi sombe tomtom sa imbot ruumu kini ka pooto, na irao imiili ma ilela ruumu be iyo mburu kini na pepe. Mi sombe tomtom sa imbot mokleene kini mi ikamam uraata, na ni ta kembena. Irao imiili ma iyo mburu kini na pepe. ✡

32 Pa motoyom iŋgal mbulu ta ipet pa Lot kusiini na. ✡

33 Tomtom ta sombe ŋgar kini ilala pa mbotŋana ki toono mi ikiskis, inako ila lene. Mi tomtom ta sombe ŋgar kini ilala pa mbotŋana ki toono som, inako imbot ambai. ✡

34 “Nio aŋso piom. Indeeŋe mbeŋ tana, sombe tomtom ru tikeene sala mbalia ta, nako tiyake ta, mi tizem ta ma imbot. ✡

[ 35 Mi sombe moori ru tikamam uraata ila mbata, inako raraate men. Tiyake ta, mi tizem ta ma imbot. 36 Mi sombe tomooto ru tilup zin pa uraata su mokleene, nako tiyake ta, mi tizem ta ma imbot.”]

37 Naŋgaŋ kini tileŋ sua tana, to tiwi i. Tiso: “Merere, mbulu ta zzo pa i, ko ipet swoi?” Yesu ipekel kwon ma iso: “Kere. Lele ta sombe koroŋ buzaanaŋana sa imbotmbot pa, inako man aŋkor tila mi tindoundou pa be tikan.” ✡

18

Tusuŋ taparpaara. Naso tere ŋonoono

1 To Yesu ikam sua tooroŋana tiŋgi pizin naŋgaŋ kini bekena ipaute zin be tisuŋ taparpaara, mi nin gesges pa pepe. ✡

2 Iso: “Kembei ta kar ta, biibi kizin ta itirtiiri sua i, ni imototo Anutu som, mi ikamam ŋgar pizin tomtom som. 3 Mi kar tana na, ka nora ta imbotmbot tomini. Ni koroŋ to inoknok lalaŋana ki biibi tana, mi itaŋroro i ta kembei: ‘Uulu yo pa sua tio lak! Mi ur kadoono pa koŋ koi.’

4 “Maŋaana molo ta ila kek na, ni inoknok ta kembei. Mi biibi tana leleene be ileŋi som. Ma kaimer to isu mi iso pa itunu ma iso: ‘Nio ti aŋmototo Anutu som, mi aŋkamam ŋgar pa tomtom sa som. 5 Tamen niŋ gesges kek pa norabi ti pataŋana kini ta imarmar tio pa i. Tana ko aŋre i mi aŋuuli pa sua kini. Kokena aŋuuli som, to inoknok ma ko ikelwai motoŋ ma isu lene.’ ” ✡

6 To Yesu iseeŋge sua ma iso: “Lak, sua ta tiiriŋana ka tomtom sananŋana tana iso na, keleŋ kek? 7 Sombe tomtom sananŋana ta kembeia ileŋ norabi tana sua kini mi iuuli, na Anutu ko ikam parei pizin wal ta itunu ipeikat zin mi ikam zin ma tiwe lene na? Sombe zin titaŋroro i pa mbeŋ ma aigule, ko ileŋtut zin? ✡

8 Som. Ko loŋa men mi ikam mbulu ndeeŋeŋana ma iuulu zin pa pataŋana kizin. Tamen wal urlaŋan ta kembei, sombe Tomtom Lutuunu imiili ma imar mini, ko indeeŋe sa imbot su toono?” ✡

Tapakur itundu pepe

9 Yesu ikam sua tooroŋana tiŋgi pizin wal pakan ta tire zitun kembei zin ndeeŋeŋan, mi matan repilpiili tomtom pakan. ✡

10 Iso: “Lwoono ta na, tomtom ru tisala Urum Merere be tisuŋ. Ta na, tomtom tutu kana. Mi toro na, tomtom ta iyyo takesŋana i. 11 Ni ta tutu kana na, ila to, imender mi isuŋ la leleene ta kembei. Iso: ‘O Anutu. Nio leleŋ ambai kat pu. Pa nio ti mbulu tio ipa ndel pa wal pakan. Aŋkamam kuumbu som, aŋkamam ŋoobo zin tomtom som, mi aŋbulmbuulu zin moori som. Mi nio kembei ta to ta iyyo takesŋana tiŋga na som. ✡

12 Nio ti aŋkamam katkat mbulu. Pa aigule ruruŋa ikot wik tataŋa na, aŋgalsek ituŋ pa kini kanŋana mi aŋzuŋzuŋ men. Mi koroŋ tio ta boozomen na, aŋpetpeete ma iwe uunu laamuruŋa, mi aŋkamam tataŋa ma iwe lem.’ ✡

13 “Ni izzo ta kembei, mi tomtom ta iyyo takesŋana i, ilela to imbot lae zilŋaana. Mi mataana ise kor som. Ituundu mi itaŋ. Paso, leleene ipata pa sanaana kini. Tana iso men ta kembei: ‘O Anutu. Nio ti, tomtom sananŋoŋ. Muŋai yo lak!’ ” ✡

14 To Yesu iseeŋge sua kini mi iso: “Nio aŋso kat piom: Tomtom ta iyyo takesŋana i, ta ikam kat mbulu pa Anutu mataana. Tana ni iyooto ma ila na, Anutu ire i kembei tomtom ndeeŋeŋana. Mi ni ta tutu kana i, na som. Pa tomtom ta sombe ipakur itunu na, Anutu ko ikoto i. Mi tomtom ta sombe ikoto itunu, na Anutu ko ipakuri.” ✡

Yesu ipombol zin naŋgaŋ munmun

(Mt 19:13-15; Mk 10:13-16)

15 Tomtom pakan tikam pikin munmun ma tila ki Yesu bekena iteege zin. Mi naŋgaŋ kini tire zin, to timaŋga mi tiŋasaara zin.

16 Tamen Yesu iboobo zin pikin ma timar kini, mi iso: “Ai, kapakaala zin paso! Pa peeze ki Anutu ka tomtom bizin, ina ta kembei. Tana kezem zin ma timar. ✡

17 Nio aŋso kat piom. Bela kotooro ŋgar tiom ma kewe kembei ta zin pikin, tona karao be kombot la peeze ki Anutu mi kelela kar kini.” ✡

Mbio uunu ta ila ki Yesu

(Mt 19:16-30; Mk 10:17-31)

18 Tomtom peeze kana ta kizin Yuda, ni imar ki Yesu, mi iwi i ma iso: “Mos katuunu, nu ambaiŋom. Ko aŋkam parei mi Anutu ikam mbotŋana mata yaryaaraŋana pio?”

19 Yesu ipekel kwoono ma iso: “Parei ta nu sombe nio ambaiŋoŋ? Anutu itutamen ta ni ambaiŋana. Tomtom toro sa som. 20 Tutu, nu ute kek: ‘Pasaana ula pepe, pun tomtom ma imeete pepe, kem pepe, pombol sua pakaamŋana pepe, mi lem ŋger pa tomom ma nom mi mbeeze pizin.’ ” ✡

21 To tomtom tana ipekel ma iso: “Wai, tutu soŋana? Tutu ta boozomen tana, ta naŋgaŋŋoŋ mi aŋto aŋto ma imar indeeŋe koozi.” 22 Yesu ileŋ to iso: “Ambai. Mi koroŋ tamen ta so kam, to imap. La mi kam ŋgomo pa koroŋ ku ta munŋaana men, mi rai ka pat pizin wal ta sorrokŋan i. Naso kam lem koroŋ ŋonoono su kar saamba. To mar mi to yo.” ✡

23 Tomtom tana ileŋ na, leleene ipata. Paso, ni le koroŋ boozo kat.

24 Yesu ire kembei tomtom tana leleene ipata, to isu mi iso: “Zin wal ta mbio uunu na, inako ipata pizin be tiwe Anutu lene mi timbotmbot lela peeze kini leleene. ✡

25 Kere. Mbili sa isombe itoombo be iloondo pa sor sumbuunu, ko irao? Som. Mi zin mbio uunu na, ka ŋgar tamen tau. Sombe zitun titoombo be tiwe Anutu lene mi timbot lela peeze kini leleene, inako ipata kat pizin. Tirao som kat.”

26 Tabe zin wal ta tileŋleŋ Yesu na, tisu mi tiso: “Wai, kena ko asiŋ tabe Anutu ikamke i ma imbot ambai?”

27 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Tomtom zitun sombe titoombo, nako tirao som. Mi Anutu na, ni itat pa kosa sa som.”

28 To Petrus imaŋga mi iso: “Mi parei pa niam ti? Pa iŋgi amzem koroŋ tiam ta boozomen ma imborene lup mi amtoto u i.” ✡

29 Yesu iso pizin ma iso: “Nio aŋso kat piom. Tomtom sa sombe mataana ise pa peeze ki Anutu, mi izem ruumu kini, som kusiini, som toŋmatiziŋ kini, som tamaana ma naana, som lutuunu bizin, 30 inako ikam kampeŋana biibi isu toono ma ilip kat pa koroŋ ta izem na. Mi kaimer ko ikam mbotŋana mata yaryaaraŋana tomini.”

Yesu iso mini pa meeteŋana kini ma iwe tel pa

(Mt 20:17-19; Mk 10:32-34)

31 To Yesu ikam zin naŋgaŋ kini laamuru mi ru ma tilae, mi iso pizin. Iso: “Keleŋ. Iŋgi be tasala pa Yerusalem i. Mi sua boozomen ta Anutu kwoono bizin tibeede pa Tomtom Lutuunu na, kola iur ŋonoono. ✡

32 Pa ni ko tiuri ila zin wal ta Yuda somŋan i naman. Mi zin ko tipeŋeu i, mi tipamiaŋi, mi tipureskaali. Mi ko tibalisi, mi tipuni ma imeete. 33 Tamen ko ka mbeŋ iwe tel pa, tona burup ma imaŋga mini pa naala.” 34 Yesu izzo na, naŋgaŋ kini tikam ŋgar pa sua kini risa som. Pa ka uunu ike pizin.

Yesu iurpe tomtom matapisŋana ta

(Mt 20:29-34; Mk 10:46-52)

35 Yesu ila igarau kar Yeriko, mi indeeŋe tomtom matapisŋana ta. Ni imbutultul su zaala zilŋaana be izuŋzuŋ le koroŋ. 36 Mi ileŋ iwal biibi timar mabe tizemzemi ma tila, to iwi zin. Iso: “Ou, parei?”

37 Mi zin tiso pini ta kembei: “Wai, Yesu ki Nasaret ta imar ma iŋgi be ila i.”

38 Tomtom tana ileŋ, to kalŋaana biibi ma iso: “Yesu, Dabit Lutuunu, muŋai yo lak!”

39 To zin tomtom ta muŋga kan i tiŋasaara miili pini be imaane. Tamen ni iboobo mini mi kalŋaana kat ma iso: “Oo Dabit Lutuunu, muŋai yo lak!”

40 Tabe Yesu imender, mi iso pizin be tikami ma imar. Imar kolouŋana na, Yesu iwi i. Iso: 41 “Nu lelem be aŋkam parei pu?” Mi ni iso: “Merere, nio leleŋ be urpe motoŋ mi aŋre lele.”

42 To Yesu iso pini ma iso: “Re lele lak! Urlaŋana ku ta iuulu u.” 43 To loŋa men, mi tomtom matapisŋana tana mataana ikam pak mi ire lele. Tana itoto Yesu mi ziŋan tila, mi ipakurkur Anutu zaana. Mi iwal biibi ta timbotmbot mi tire mos tina na, timap ma tipakur Anutu zaana tomini. ✡

19

Yesu ma Sakaius

1 Yesu iwwa ma ilela pa kar Yeriko. 2 Mi tomtom ta imbotmbot, zaana Sakaius. Ni biibi kizin wal ta tiyyo takesŋan i. Mi ni mbio uunu kat. 3 Sakaius tana leleene be iute Yesu ni tomtom pareiŋana. Tana ikam kinkiini be ire i. Tamen ni kumbuunu katŋana mete. Tabe irao ire i na som. Pa iwal biibi. 4 Tana iloondo ma imuuŋgu ma ila to, ire ke ta. Tana isala ma imbotmbot, beso Yesu imar to ire i.

5 Yesu iwwa ma ila mi indeeŋe ke tana uunu. To mataana sala pa Sakaius, mi iso pini. Iso: “Sakaius, nol ku ta koozi be aŋma ruumu ku. Tana loŋa mi su.” 6 Sakaius ileŋ na, leleene ambai kat pa Yesu. Tana karaukarau ma isu, mi ikami ma ziru tila ruumu.

7 Tamen iwal biibi tire Yesu ikam mbulu tana na, irao lelen som. Tabe tikam ŋunuŋŋunuŋ pa ma tiso: “Wai, to ti ila ma iwe leembe pa tomtom sananŋana taŋga paso?”✡

8 Sakaius isu to iso pa Yesu. Iso: “Merere leŋ! Koroŋ tio, ko aŋpeete ma pakaana ila pizin wal sorrokŋan ta buri. Mi sombe aŋwatke leŋ koroŋ ki tomtom sa, nako aŋkot pa paŋ.”✡

9 To Yesu iso: “Koozi Anutu ikamke ruumu ti ka tomtom bizin kek. Pa tomtom ti, ni tomini Abaraam popoŋana kini.✡

10 Mi Tomtom Lutuunu, ni imar be iru zin tomtom ta tisaŋsaŋ pa Anutu zaala kini na mibe ikamke zin.”✡

Uraata ta Merere iur mar namanda na, matanda iŋgal be takam

(Mt 25:14-30)

11 Indeeŋe tana, Yesu imar igarau kar Yerusalem kek. Mi ikamam sua pizin tomtom ma tileŋleŋ. Mi zin tiso ko molo som, to Anutu iswe peeze kini ma ipet kat mat. Tana Yesu ikam sua tooroŋana taiŋgi pizin.✡

12 Iso: “Kembei ta tomtom ta. Ni zaana biibi, mi iso ila lele pakaana toro ta imbot molo na, be tiuri ma iwe king pa itunu lele kini. Ma ko kaimer to imiili ma imar mini. 13 Tana iboobo mbesooŋo kini laamuru ma timar, to irai pat milmilŋan ma irao zin makiŋ, mi iso pizin. Iso: ‘Nio iŋgi be aŋla i. Mi pat ta aŋkam ma irao yom kek. Sombe aŋla aŋbotmbot taŋga, na niom bela kakam uraata pa pat tana, be ipeebe.’ Ni iso sua ma imap, to imaŋga pa pai ma ila.✡

14 “Mi tomtom tana, lele kini ka tomtom bizin lelen pini som. Tana tiŋgo wal pakan ma tito i ma tila pa lele molo tana, mi tiso ka sua ta kembei. Tiso: ‘Tomtom taiŋgi, niam leleyam be ni imboro yam ma iwe king piam na som.’✡

15 Tamen zin bibip ki lele toro tana tileŋ la kalŋan som. Mi tiur tomtom tana ma iwe king pa lele kini. Tona ni imiili ma ila kar kini mini. Ipet to, iso la pizin mbesooŋo kini ma timar be tiso i pa uraata kizin. Ko tiyaaru pat pispiiziŋa pa pat ta muŋgu ni ikam pizin na.

16 “Tomtom mataana kana imar to iso: “Biibi, pat milmilŋana ta, ta ur mar tio, ta aŋkam uraata pa ma ipeebe laamuru tomen tis.’ 17 Biibi ileŋ to iso pini. Iso: ‘Yo barau! Nu mbesooŋo ambaiŋom kat. Pa motom seŋom mi kam kat uraata pa koroŋ musaari. Tana ko aŋuru ma mboro kar laamuru.’✡

18 “Mi mbesooŋo toro imar to iso: ‘Biibi, pat milmilŋana ta, ta kam mar tio ta aŋkam uraata pa ma ipeebe pat lamata tomen tis.’ 19 Tana biibi iso pini. Iso: ‘Kena ko nu mboro kar lamata.’

20 “Tona mbesooŋo toro ta iwe tel pa i, imar na iso: ‘Biibi, re pat milmilŋana ku ta tis. Nio aŋzuk pa kawaala pakaana taiŋgi, mi aŋturke lem koroŋ ma imbotmbot. 21 Pa nio aŋmoto u. Nu tomtom toro. Pa nu muŋaiŋai zin tomtom risa som. Mi mbotmbot se wal pakan uraata kizin tieene.’

22 “To biibi tana ipekel kwoono ma iso: ‘O nu tina, mbesooŋo sananŋom kat! Sua ta ipet pa itum kwom, ta iwe uunu pu be aŋgal motom mi aŋur kadoono pu. Pa nu sombe nio tomtom toro. Mi aŋmuŋaiŋai zin tomtom som. Mi nu so nio aŋbotmbot se wal pakan uraata kizin tieene na? 23 Nakena uunu parei ta nu ur pat tio tana ilela ruumu pat kana be ipepeebe som? Naso aŋmar to aŋkam pat tio ŋonoono mi leŋ gegeene ri isala ki.’

24 “To iso pizin wal pakan ta timendernder kolouŋana na. Iso: ‘Pat ta imbot la to tina namaana, katatke pini, mi kakam la ki mbesooŋo ta itekteege pat laamuru na.’ 25 Mi zin ta timbotmbot na tiso: ‘E-e, biibi. Ina ila ki tomtom toro. Pa ni na, ikam laamuru kek.’ 26 Tamen biibi tana iyembut sua kizin ma iso: ‘Som. Pa nio aŋso kat piom: Zin wal ta sombe len koroŋ mi tikam uraata pa, inako tikam len koroŋ pakan ma isala ki. Mi tomtom ta so le koroŋ ri, mi ikam uraata pa som, inako titatke koroŋ tana pini, mi ni imbot sorok.✡

27 Mi koŋ koi bizin ta lelen be aŋwe king mi aŋboro zin som na, kakam zin ma kamar, mi kakas zin su kereŋ uunu ma timap.’ ”

Yesu isala pa Yerusalem

(Mt 21:1-11; Mk 11:1-11; Yo 12:12-19)

28 Yesu ikam sua tooroŋana tana makiŋ, to imaŋga mini ma imuuŋgu, mi iwal biibi tito i ma ziŋan tisala pa Yerusalem. 29 Ila ila ma igarau pa kar Betpage mi Betania ta timbot pa abal Olib lwoono na. To iŋgo naŋgaŋ kini ru be timuuŋgu ma tisala. 30 Iso: “Kozo kasala pa kar ta imbot mar kembei. Beso kala kepet kar, to ko kere doŋki popoŋana ta, ta timbiti lae ma imbotmbot. Ina tomtom sa mbuleene ise ndemeene mi ipa pa zen. Kuputke i, mi kakami ma kimiili ma kusu. 31 Mi sombe tomtom sa iwi yom ma iso: ‘Wai, ina uunu parei ta kuputke i na?’ To koso ta kembei: ‘Merere, ni le uraata ri pini.’ ”

32 Beso ziru tila na, tire koroŋ ta boozomen timbotmbot la murin kembei ta ni iso na. 33 Tila ma tiputkewe doŋki, mi katuunu bizin tiso la pizin ma tiso: “Ai, niomru kuputke doŋki tiam tana paso?” 34 To ziru tipekel kwon ma tiso: “Merere, ni le uraata ri pini.”

35 Tiso ta kembei, to tikam doŋki ma tisula ki Yesu. To tikinke mburu kizin mat kana, mi tipeele sala doŋki ndemeene. Mi tiuulu Yesu be isala. 36 Ni ise doŋki ma ilala na, zin timuŋmuuŋgu pini mi tiwar mburu kizin mat kana su zaala bekena tipakuri.

37 Tila ma tizirir pa dogo ma tisula be tisala mini pa Yerusalem, to zin iwal ta titoto i ŋan i, menmeen zin biibi kat. Mi timaŋga mi kalŋan izalla ma tipakurkur Anutu zaana. Paso, tikam ŋgar pa uraata bibip boozomen ta tire kek na. 38 Tana kalŋan izalla ma tizzo:

“Merere ko ipombol king ti ma ikampe i!

Pa ni ikam Merere ruŋguunu ta imar i.

Anutu ta imbotmbot saamba a leleene iluumu pizin wal kini.

Tana tapakur zaana biibi ma isala kor kat!”✡

39 Tabe zin tutu kan pakan ta ziŋan tiwwa i, tiso lae pa Yesu. Tiso: “Biibi, peteke zin naŋgaŋ ku be timaane lak!” 40 Tamen Yesu iso pizin: “Wa! Kozobe zin wal taiŋgi timaane, so pat timaŋga ma tikam orooro biibi.”✡

Yesu itaŋ pa Yerusalem

41 Yesu iwwa ma ila mi ire sala pa Yerusalem, to leleene isaana pa mi itaŋ. 42 Mi iso: “O niom Yerusalem koyom, koozi kozobe kuute zaala tabe kombot ambai pa i, so ambai. Mi iŋgi som. Pa zaala tana, ike piom.✡

43-44 Tana mazwaana sa kola imar. To koyom koi bizin timar ma tiliu yom, mi tiurpe len zaala be tilema kar tiom. Mi ko irao koko na som. Pa tiliu yom kek. Tana ko timaŋga piom, mi tikas yom ramaki lutuyom bizin ma kamap lup. Mi ko tireege kar tiom ma isu lene. Ka koroŋŋana risa ko imbot se muriini mini som. Paso, Anutu, ni ima piom kek be iuulu yom tau. Tamen niom kikilaali som.”✡

Yesu iziiri zin tomtom pa Urum Merere

(Mt 21:12-17; Mk 11:15-19; Yo 2:13-22)

45 Yesu iwwa ma ilela siiri ki Urum Merere leleene, mi ire zin wal tikamam ŋgomo pa koroŋ kizin. To imaŋgayaara zin, mi iziiri zin ma tipera mat, 46 mi iso: “Tibeede sua ki Anutu pataaŋa kek ta kembei:

Urum tio, ina suŋŋana muriini.✡

“Tamen niom kakam ma iwe kembei sumbuunu ta zin kuumbu kan tikewe lela i!” *✡

47 Indeeŋe mazwaana tana mi ila, Yesu keteene isu som. Aigule ta boozomen na, ilala Urum Merere mi ikamam sua pizin tomtom. Tabe zin patoronŋana kan ziŋan zin ŋgarŋan ki tutu mi zin peeze kan tirru zaala be tipuni ma imeete. 48 Tamen tikam ma som. Pa iwal biibi timokorkor la kini be tileŋ sua kini.

20

Zin bibip tiwi Yesu pa asiŋ ta iuri pa uraata kini

(Mt 21:23-27; Mk 11:27-33)

1 Aigule ta na, Yesu, imbotmbot lela siiri ki Urum Merere leleene, mi ikamam sua pizin tomtom mi izzoyaryaara uruunu ambaiŋana pizin. Mi zin bibip kizin patoronŋana kan, ziŋan zin ŋgarŋan ki tutu mi zin peeze kan tilup zin mi tila tipet kini. 2 To tiso pini ta kembei. Tiso: “Ai, nu so yam lak. Uraata ta kamam na, nu zom pa? Mi asiŋ iuru pa?”✡

3 Yesu ipekel kwon ma iso: “Wiŋana tiom tana ambai. Mi nio aŋsombe aŋwi yom pa tio ta i. 4 Lak, Yoan ta muŋgu ikamam yok pizin tomtom na, asiŋ iuri pa uraata kini? Ni ta imbotmbot saamba a, som zin tomtom?”

5 Mi zin tipekel karau som. Tiparwwi zin ma tiso: “Wai, iŋgi kozo ko toso parei? Pa sombe toso: Ni ta imbotmbot saamba a iur Yoan pa uraata kini, to ni ko iso piti ta kembei: ‘Kena parei ta niom kuurla kini som?’ 6 Mi sombe toso: ‘A Yoan, tomtom tiuri pa uraata kini’, ina kozo ko iwal biibi ti timaŋga piti mi tipun ti pa pat. Pa timap ma tiurla kat ta kembei: Yoan ni Anutu kwoono ŋonoono.”✡

7 Tana zin tiso: “Ii, niam ti amute som. Yoan uraata kini tana imar ki parei?” 8 To Yesu kadoono isu mi iso pizin ta kembei: “Kenako nio tomini, irao be aŋso yom pa Ni ta iur yo pa uraata tio i na som.”

Sua tooroŋana pa zin wal uraata kan

(Mt 21:33-46; Mk 12:1-12)

9 Tona Yesu imaŋga mini mi ikam sua tooroŋana taiŋgi pizin iwal. Iso:

“Kembei ta tomtom ta, ni ipaaza ke baen isula toono kini, mi izem la kizin uraata kan naman be matan pa. To imaŋga ma izem kar kini, mi ila imbot lele pakaana toro.✡

10 Imbot imbot ma indeeŋe mai ki baen keŋana, to iŋgo mbesooŋo kini ta ma ila kizin uraata kan, bekena ikam kana baen ŋonon pakan ma imar. Tamen mbesooŋo kini tana iwwa ma ila mi ipet kizin uraata kan na, tibalisi. To tiseri ma namaana men mi imiili ma ila ne. 11 Tona baen katuunu iŋgo mbesooŋo kini toro ma ila. Tamen ni tomini, tibalisi mi tipamiaŋi. To tiseri ma namaana men mi imiili ma ila ne. 12 Tona baen katuunu iŋgo mbesooŋo kini toro ma iwe tel pa ma ila. Beso ila ipet na, ni tomini, tipuni tipuni ma ruŋguunu isaana, to tiseri ma ila ne.

13 “Baen katuunu ire ma som, to isu na iso: ‘Wai, a iŋgi kembei men, mana ko aŋkam parei? Kenako aŋgo ituŋ lutuŋ tamenŋana ila. Pa ni, nako len ŋger pini mi tipou i.’

14 “Tana iŋgo lutuunu ma ila. Beso ber na, molo mi, uraata kan tiparso pizin ma tiso: ‘Ouo, kere. Iŋga biibi itunu lutuunu ta imar a. Ni tabe imender pa koroŋ ti pa kaimer. Lak, kozo tupuni ma imeete. Naso koroŋ ti imbot ma iwe lende.’✡

15 Tana ni ipet, to tiyaaru tataati pera siiri ndemeene, mi tipuni ma kup.”✡

Yesu iso sua tana ma imap, to iwi zin. Iso: “Lak, ina kozo ko baen katuunu ikam parei pizin wal tana? 16 Ni kola imar mi ikas zin ma timetmeete lup, mi ikam baen lene kini tana ma iur la wal pakan naman be timboro kat.” Zin iwal tileŋ sua kini tana, to tiso: “E-e, so kembena pepe.”✡

17 To Yesu igeede zin mi iso: “Nakena ko parei pa sua ki Anutu ta isombe:

Pat ta zin ruumu poŋana kan matan repiili mi tipiri lae lene na,

pat tamen tana, ta ko tipamender ruumu sala ma imbol. ✡

18 Mi wal ta so titutkat zin sala pat tana, inako tisaana kat. Mi sombe pat tana itop sala ŋwan ma ipun zin, inako tiron murummurum ma imap.”✡

19 Zin ŋgarŋan ki tutu ziŋan zin bibip kizin patoronŋana kan tileŋ sua tooroŋana tana na, tikilaala kembei Yesu iso sua tana ise kizin tau. Tana tisombe tikiskisi pataaŋa. Tamen timoto kan pizin iwal biibi. Tabe tikami som.

Wiŋana pa takes piriŋana

(Mt 22:15-22; Mk 12:13-17)

20 Zin ŋgarŋan ki tutu ziŋan zin bibip kizin patoronŋana kan tirru Yesu le uunu. Tana tiŋgo tomtom pakan ta tipakaam kembei zin lelen kat be tileŋleŋ sua ki Yesu. Tamen zin tila be tireuti mi titoombi pa wiŋana pakan. Beso ipekel ŋoobo sua, to iwe le uunu be tiuri ila gabana ki Rom namaana. 21 Tana zin pautu tana tila ma tiso lae pa Yesu. Tiso: “Mos katuunu, niam amute: Nu nin tomtom sa som, mi lae ki tomtom sa som. Nu tomtom ki zzo sua ŋonoono men, mi paute katkat zin tomtom pa Anutu zaala kini. 22 Tana so yam lak. Tutu kiti iso parei? Iti sombe tigiibi takes ila ki Kaisa, ko indeeŋe, som som?”

23 Tamen Yesu, ni iute pakaamŋana kizin kek. Tana isu mi iso pizin. Iso: “Pat ta tiwirri pa takes na, kakam tasa imar ma aŋre.” 24 Tikam ta ila kini, to iwi zin. Iso: “Lak, asiŋ ruŋguunu mi zaana ti?” To tiso: “Ina Kaisa tau.”

25 To Yesu iso: “Tana. Koroŋ ta Kaisa zaana pa na, ambai be imiili ma ila ki itunu. Mi koroŋ ki Anutu, to ila ki Anutu.”✡

26 Yesu ipekel ma len sua sa som. Timaane men. Pa titoombo be tipakaami ila iwal biibi matan, tamen tirao som.

Wal meeteŋan ko timaŋga mini, som som?

(Mt 22:23-33; Mk 12:18-27)

27 Zin sadusi na, zin Yuda pakan ta tiurla kembei Anutu ko ipei zin meeteŋan ma timaŋga mini som. Tana Yesu imbotmbot, mi zin sadusi pakan timar kini mi tiwi i ta kembei. Tiso:✡

28 “Mos katuunu, Mose ibeede tutu piti ta kembei: Sombe tomooto sa iwoolo moori ma tipeebe sa som, mi imeete, to tiziini bela iwoolo ka nooro. Beso ipeebe ma iŋgi, to pikin ikel toono kolmanŋana ta imeete na.✡

29 Lak, lwoono ta na, toŋmatiziŋ lamata mi ru. Timbotmbot ma muŋgamuŋga iwoolo. Mi ikam kelŋana sa som, mi imeete. 30 To tiziini ta ito i na ikam ka nooro. Mi tipeebe sa som, mi ni tomini ra, imeete. 31 To tiziini ta iwe tel pa na, ikam mbulu raraate men. Ta kembei kembei ma zin lamata mi ru tana, timetmeete lup. Mi len kelŋan sa som. 32 To kaimer na, moori tomini, ni imeete. 33 Lak, indeeŋe mbeŋ kaimer ma zin meeteŋan tisombe timaŋga mini pa naala, nako moori tina iwe tomtom iŋgoi kusiini? Pa zin lamata mi ru ta tiwooli na.”

34 Yesu ipekel kwon ma iso: “Zin tomooto ma moori ta timbot su toono ti na, tiparwolwoolo zin. 35-36 Mi zin wal ta Anutu ire zin kembei wal ndeeŋeŋan, mi ipei zin ma timaŋga mini be timbot kar kini, nako irao be tiwoolo mini som, mi timeete mini som. Pa zin ko kembei ta zin aŋela. Mi maŋgaŋana kizin ta ko iswe kembei zin Anutu lutuunu bizin.✡

37 Mi niom na, sombe kakam kat ŋgar pa sua ki Mose, so kikilaala kembei Mose tomini iso zin meeteŋan ko timaŋga mini. Iŋgi aŋso pa sua ta ni ibeede pa mazwaana ta Anutu ipet kini na. Indeeŋe tana, Anutu iwe kembei you ta ikanan la ke leleene na, mi iso pa Mose ma iso:

Nio iŋgi Anutu ki Abaraam, Isak, mi Yakop.✡

38 Sua tana iswe kembei zin matan yaryaara ma timbotmbot raama Anutu. Mibe timeete ma tila len kat, so ni irao ipaata itunu be Anutu kizin na som. Pa Anutu wal kini ta boozomen na, timbotmbot matan yaryaara men. Irao meeteŋana ikis zin na som.”✡

39 Zin ŋgarŋan ki tutu pakan tileŋ sua ki Yesu tana, to timaŋga na tiso: “O mos katuunu, pekelŋana ku tana ambai kat.” 40 Tana kaimer tomtom tiwi i pa kosa sa mini som. Pa timoto.

Mesia ko iyooto pa Dabit be parei?

(Mt 22:41-46; Mk 12:35-37)

41 Yesu imaŋga to iwi zin. Iso: “Lak, parei ta tisombe Mesia, ko iyooto pa king Dabit popoŋana kini? 42 Pa Dabit itunu ibeede sua ise ro ki mboe ta kembei:

Merere Anutu iso pa Biibi tio.

‘Mar mbulem su ta nomoŋ woono,

43 ma irao aŋkoto kom koi bizin ma mburan imap kat,

mi kumbum ise ŋguren.’✡

44 Tana Dabit itunu ipaata Mesia be Biibi kini. Lak, popoŋana sa ki Dabit ko irao be ilip pini be parei?”

Mbulu pakurŋana kizin ŋgarŋan ki tutu

(Mt 23:1-36; Mk 12:38-40; Lu 11:37-54)

45 Iwal biibi timbotmbot, mi tileŋ Yesu iso pizin naŋgaŋ kini ta kembei. Iso: 46 “Motoyom iŋgalŋgal ituyom pizin ŋgarŋan ki tutu. Pa zin lelen be tirru pa mburu kizin ta mololo i. Mi tiwwa pa kar keteene, bekena tomtom tire zin mi tiso sua pakurŋana pizin. Mi sombe tilela pa lupŋana muriini, som tila pa kini kanŋana, to loŋa mi tiserseere ma tila be mbulen se mbalia mataana kana ta zin wal zanŋan murin na. 47 Mi zin koroŋ to tiwadatkewe zin noroŋa, bekena tikem len ruumu kizin ramaki mburu kizin. Mi tipakamkaam ma tikamam suŋŋana molo. Tana kadoono tabe tikam pa mbulu kizin tana, ko sorok som kat.”

21

Nora ta ipiri pat sula Anutu pelpeele kini

(Mk 12:41-44)

1 Yesu imbotmbot mi mataana ila na, ire zin mbio uunu ta tiurur pat izulla kolekta muriini i. 2 Molo som na, ire nora ta. Ila to ipiri pat siŋsiŋŋan ru ta munmun i. 3 Ire i, to iso: “Ai, kere nora tuunu tiŋga. Nio aŋso kat piom. Pat ta ni ipiri sula kolekta na, ilip pa zin tomtom ta boozomen tiŋgi. 4 Paso, zin pakan na, koroŋ kizin boozo imbotmbot mi tipiri rimen. Mi ni na som. Pat kini ri tabe imboro i, ta imap lup ma isula. Tana itunu ko imbot sorok.” ✡

Yesu iso pa Urum Merere reegeŋana

(Mt 24:1-2; Mk 13:1-2)

5 Timbotmbot, mi naŋgaŋ kini pakan tisu to, kwon imbesmbeeze pa Urum Merere. Tiso: “Urum ta a, tipo ma tipeŋgeeze pa pat ndabokŋan ta kan mos yaryaaraŋan ma ambai kat! Pa tomtom boozomen lelen ambai pa Anutu tabe tipiri naman pa.”

6 Tana Yesu isu to iso pizin. Iso: “Kere. Koozi iti tombotmbot mi tere la pa urum tiŋga. Mi talala ma sombe ka nol ipet, to tireege ma isu lene. Ka koroŋŋana risa ko imbot se muriini mini na som.” ✡

Pataŋana boozo kola iwedet mana urum reegeŋana

(Mt 24:3-14; Mk 13:3-13)

7 Tabe zin tiwi i. Tiso: “Mos katuunu, sua ta so pa urum reegeŋana na, ko iur ŋonoono ŋiizi? Mi sombe ka nol igarau, inako ka kilalan pareiŋana?”

8 To Yesu ipekel kwon ma iso: “Motoyom iŋgalŋgal ituyom! Kokena wal pakan tipandelndel yom. Pa wal boozo kola timaŋga mi tipaata sorok nio zoŋ mi tiso: ‘Ulaaŋa tabe imar i, na nio tau’, mi ‘Toono swoono ka nol, ta iŋgi be ipet i.’ Tamen niom sombe keleŋ sua ta kembei, na koto zin pepe. ✡

9 Mi sombe keleŋ malmal bibip, som wal pakan ta tiparyaŋgwiiri zin na urun, na keteyom guruk mi komoto pepe. Pa mbulu ta kembena kola iwedet. Mi toono swoono nako zen.”

10 To Yesu iseeŋge sua kini ma iso: “Pa toono ta boozomen ka tomtom bizin kola tiparkam malmal pizin. King ta ko ikam malmal pa king ki lele toro. ✡

11 Yeŋyeeŋge bibip kola itok toono. Mi peteele, mi mete sananŋan kola ipet pa lele pakan mi ipasaana kat zin tomtom. Mi uraata bibip matakiŋa kola ipet mi ipa sala maŋaanaŋana. Tana motoŋana biibi ko ikam zin tomtom. ✡

12 “Tamen uraata ta boozomen tina ko ipet zen, mi tikis yom ma tiseeze motoyom. Ko tipamender yom lela lupŋana murinmurin, mi tizeebe yom lela ruumu sanaana. Mi ko tikam yom ma tipamender yom la zin king mi zin bibip keren uunu tomini. Paso, niom kezzwe nio uruŋ mi kopombolmbol sua tio. ✡

13 Mi mbulu tana ko iwe zaala piom be kosoyaara uruŋ pizin. ✡

14 Tana kuurpe ŋgar tiom pataaŋa be kemender mbolŋana. Mi kuru ŋgar ma sua tabe koso i pepe. ✡

15 Pa nio ituŋ ko aŋpazal ŋgar mi sua piom. Tana ko kupumun koyom koi bizin kwon, mi kakam zin ma tiru zalan pa sua. ✡

16 Indeeŋe mazwaana tana na, ituyom tomoyom ma noyom bizin, toŋmatiziŋ tiom, wal tiom, mi toroyom bizin ko tiur yom la koyom koi bizin naman. Mi niom pakan, nako tipun yom ma kemetmeete. ✡

17 Mi tomtom ta boozomen ko timap tiur koi piom. Paso, niom kototo yo tau. ✡

18 Tamen komoto pepe. Ŋonoono, kuliyom ko ire yoyouŋana. Tamen Anutu ko mataana piom. Tana uteyom ruunu tasa ko irao ila lene na som. ✡

19 Tana kemender mbolŋana mi kikis urlaŋana tiom. Naso kakam mbotŋana mata yaryaaraŋana. ✡

Pataŋana biibi kat kola ikam zin Yerusalem kan

(Mt 24:15-21; Mk 13:14-19)

20 “Niom sombe kere zin malmal kan timar ma tiliu Yerusalem, tona kuute: Nol tabe tireege Yerusalem ma isu lene, ta ka nol igarau kek. 21 Mbulu tana iso ipet na, zin wal tau timbotmbot lele pakaana ki Yudea na, loŋa mi tiko ma tisala pa lele abalabalŋana. Mi zin tau timbotmbot kar Yerusalem na, tizem kar biibi mi tiko ma tila len. Mi zin tau timbotmbot Yerusalem zilŋanzilŋan na, kozo tilela kar biibi mini pepe. Kaŋkaŋ pataaŋa ma tila len. 22 Pa indeeŋe tana, sua boozomen ki Anutu ta tibeede kek na, kola iur ŋonoono, mi zin Yuda tire kadoono pa mbulu kizin sananŋana. ✡

23 Zin moori ta sombe koponŋan mi zin ta pemyamŋan pa mazwaana tana, na ra, tembel zin kek. Pa Anutu ko iswe kete malmalŋana pizin tomtom ta timbotmbot toono tiŋgi, mi pataŋana biibi ikam zin. ✡

24 Tana tomtom pakan ko timetmeete pa buza kwoono, mi pakan ko tikoki zin ma tila timbot leŋaleŋa pa karkari ta boozomen mazwan. Mi zin wal ta Yuda somŋan i ko tipadagdaaga Yerusalem ma irao mazwaana ta Anutu iur pizin na imap. ✡

Miiliŋana ki Tomtom Lutuunu

(Mt 24:29-31; Mk 13:24-27)

25 “To mbulu pakan ko ipet pa zoŋ ma puulu mi zin pitik be iwe kilalan. Mi toono na, pataŋana ko ikam zin tomtom ma tiseŋeeŋe. Pa tai kola isaana ma isaana kat. ✡

26 Mi koroŋ mburanŋan ta timbot sala maŋaanaŋana na, Anutu kola itok zin. Tana tomtom ko tikam ŋgar ma tiso: ‘Wai, pataŋana biibi sa ko iwwa i.’ Tana ko ikam zin ma timoto kan mi mburan imap kat. 27 Tona tomtom kola tire sala pa Tomtom Lutuunu imbot lela miiri tieene, mi imiili ma isu raama mburaana mi azuŋka kini biibi kat. ✡

28 Tana kere, beso uraata ti imaŋgaŋga, to leleyom ambai mi niyom ise. Pa ina be ulaaŋa tiom isu.”

Sua tooroŋana pa ke fik

(Mt 24:32-35; Mk 13:28-31)

29 To Yesu ikam sua tooroŋana tiŋgi pizin. Iso: “Kere la pa ke fik mi ke pakan tomini, mi kakam ŋgar pa. 30 Sombe tiruŋ, tona kikilaala kembei iŋgi be zoŋ biibi isu. 31 Ina zaala raraate men tau pa mbulu ta aŋzzo yom pa i. Niom sombe kere mbulu ta boozomen tana tiwedet, to kikilaala ta kembei: Iŋgi be Anutu iswe kat peeze kini ma ipet mat isu toono.

32 “Nio aŋso kat piom: Wal ta koozi timbotmbot i ko timap pa toono zen, mi tire uraata ta boozomen men taiŋgi ipet. 33 Saamba ma toono kola timbiriizi ma tila len. Tamen sua tio na, irao be ila lene na som. Ko imbotmbot men ta kembei. ✡

Tapamatmaata mi matanda iŋgalŋgal itundu

34 “Kere yom. Kokena kiwinin ma kakankaana, som kakam ŋgar boozo pa pataŋana ki toono, to ikam yom ma kakam ŋgar pa miiliŋana ki Tomtom Lutuunu som, mi ni ipamorsop yom kembei ta kilis. Tana motoyom iŋgalŋgal ituyom. ✡

35 Pa mbulu tabe ipet pa aigule tana na, tomtom sa ko irao iko pa na som. Ko ise kizin tomtom ta boozomen ta timbotmbot su toono. 36 Tana kapamatmaata totomen, mi kuzuŋzuŋ Anutu be ipombol yom mibe kemender mbolŋana. Naso pataŋana tana irao ipasaana yom som, mi sombe kemender la Tomtom Lutuunu mataana, nako komoto som.”

37 Indeeŋe mazwaana tana na, aigule ta boozomen, Yesu ilala ma ikamam sua pizin tomtom lela Urum Merere. Beso rorou na, ilala abal Olib be imbotmbot pa mbeŋ. 38 Tana aigule ta boozomen, zoŋ ise na, zin iwal biibi tilala urum leleene be tileŋ i.

22

Zin bibip timbuuru pa Yesu

(Mt 26:1-5; Mk 14:1-2; Yo 11:45-53)

1 Timbotmbot ma suŋŋana biibi kizin Yuda ta tipaata be Pasoba na, ka nol igarau be tila tilup zin, mi tikan narabu ta ka yis somŋana i.✡

2 Mi zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin ŋgarŋan ki tutu na, tilup zin, mi tirru zaala be tipun Yesu ma imeete. Mi lelen be iwal biibi tiute som. Pa timoto zin.✡

Yudas iyok be iswe Yesu

(Mt 26:14-16; Mk 14:10-11)

3 To naŋgaŋ ki Yesu laamuru mi ru tana, tomtom kizin ta, zaana Yudas Iskariot. Ni Sadan izeebi,✡

4 to imaŋga mi ila kizin bibip kizin patoronŋana kan mi zin menderŋan ki urum, mi ziŋan timbuuru pa Yesu. Mi Yudas isotaara zin pa zaala tabe iur Yesu ila naman i. 5 Zin tileŋ na, lelen ambai mi tiso tikam Yudas le pat. 6 Mi ni iyok pa sua kizin. To ila ma iru zaala be iur Yesu ila naman. Mi isombe ikam ki keŋana. Kokena iwal biibi tiute.

Naŋgaŋ ki Yesu tiurpe Pasoba ka kini

(Mt 26:17-25; Mk 14:12-21; Yo 13:21-30)

7 To aigule tabe tikan narabu ta ka yis somŋana i ipet. Mi ina aigule tabe tipun zin sipsip pa Pasoba i.✡

8 Tana Yesu iŋgo Petrus ziru Yoan. Iso: “Niomru kala be kuurpe kanda kini pa Pasoba.”

9 To ziru tiwi i. Tiso: “Mi lelem be amla amurpe isu swoi?”

10 Mi Yesu iso: “Kelela kar biibi, to kere tomooto ta ikwaara yok kuuruŋana mi ikoŋuru yom ma ima. Koto i mi kere, beso isala ruumu tasa, to koto i ma kelela. 11 Mi koso pa ruumu katuunu ta kembei. Koso: ‘Mos katuunu tiam iso pu ta kembei: Ruumu leleene kizin leembe iŋgoi tabe ziŋan naŋgaŋ kini timbot pa mi tikan Pasoba ka kini i?’ 12 Mi ni ko iso yom pa ruumu leleene biibi ta imbot kor mi tiurpe ma ambai pataaŋa kek. Tana niomru kaparaŋraŋ koroŋ ta boozomen isu tana.”

13 Beso ziru tila na, tire koroŋ ta boozomen ila itoptop kat la Yesu kalŋaana. Tana tiparaŋraŋ kini ma koroŋ ta boozomen pa Pasoba.

Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tikan Pasoba ka kini

(Mt 26:26-30; Mk 14:22-26; 1Kor 11:23-25)

14 Zoŋ isula na, Yesu ziŋan ŋgoŋana kini tila ma mbulen su pa kini kanŋana. 15 Mi ni isu ma iso pizin. Iso: “Nio aŋurur motoŋ pa mbeŋ ta taiŋgi be itiŋan tumbutultul mi takan Pasoba ka kini tiŋgi muŋgu, mana aŋbaada pataŋana mi aŋre yoyouŋana. 16 Mi nio aŋso piom: Imap ta ti. Ko aŋkan Pasoba ka kini mini som ma irao Pasoba ka ŋonoono ipet isu Anutu kar kini, to aŋkan.”✡

17 To ikam mbooro ma isuŋ pa, mi isara la kizin mi iso: “Kakam mbooro ti mi kiwin ma irao yom. 18 Nio aŋso piom: Nio ko aŋwin baen mini som ma irao Anutu iswe peeze kini ma ipet kat mat.”

19 To ikam narabu ma isuŋ pa, mi itette ma irai pizin mi iso: “Iŋgi nio mozoŋ ŋonoono. Pa nio ko aŋkam muriyom mi aŋmeete piom. Mbulu ti, kozo kakamam bekena motoyom iŋgalŋgal yo.”✡

20 Tikan kini makiŋ, to Yesu ikam mbulu raraate men tau pa baen. Ikam mbooro, mi iso: “Iŋgi nio siŋiŋ tabe ireere ma isu piom, mi iurpe zaala popoŋana piom be niomŋan Anutu kaparlup yom ma kewe tamen.✡

21 Mi keleŋ. Iti ta tombotmbot mi takanan kini ila mbata i, tiom tasa ko iur yo la koŋ koi bizin naman.✡

22 Pa zaala ta Anutu iur pa Tomtom Lutuunu be ito na, ni bela ito. Mi tomtom tabe iur yo la koŋ koi bizin naman i, na tembeli kek.”✡

23 Yesu iso sua tana, to naŋgaŋ kini timaŋga mi tiparwwi zin ma tiso: “Wai, kiti asiŋ ta irao ikam mbulu ta kembei?”

Tomtom pareiŋana tabe iwe biibi i

(Mt 20:25-27; Mk 10:42-44)

24 To zin naŋgaŋ timaŋga mi tiparzorzooro pa asiŋ ta ni zaana biibi ma ilip kat.✡

25 Tabe Yesu iso pizin. Iso: “Mbulu ki toono na, niom kuute kek. Zin king kizin karkari tipakurkur zitun, mi tikototo wal kizin. Mi zin peeze kan kizin lelen be zin wal ta timbot la kopon mbarmaana na, kwon imbesmbeeze pizin pa uraata ta tikamam na. 26 Tamen niom na, koto zin pa mbulu kizin tana pepe. Tiom tasa isombe leleene be iwe mataana piom, na bela ikoto itunu mi imbesmbeeze piom kembei ta tiziyom bizin ta kaimerŋan i tikamam. Mi tomtom ta so ikamam peeze piom, na bela ikoto itunu ma iwe kembei ta mbesooŋo.✡

27 Lak, aŋwi yom. Asiŋ ta ni biibi? Ni ta mbuleene isu mi ikan kini, som ni ta iŋgal tomtom kan kini mi imbesmbeeze pizin? Ina tomtom ta mbuleene isu mi ikan na! Mi kere. Iŋgi nio aŋbesmbeeze piom kembei ta mbesooŋo i.✡

28 “Nio, pataŋana boozo indeŋdeeŋe yo. Tamen niom kezem yo som, mi iŋgi kagabgaaba yo men.✡

29-30 Ambai. Mi Tamaŋ Anutu, ni iur yo be aŋkam peeze pa koroŋ ta boozomen. Tana nio ta kembena. Iŋgi aŋur yom be kaimer to kombot sala muriyom peeze kana isu kar tio, mi kakam peeze pa zin Israel un bizin laamuru mi ru. Mi ko itiŋan takanan ma tiwinin ila mbata ma tombotmbot.”✡

Yesu iso Petrus ko iwatkaali

(Mt 26:31-35; Mk 14:27-31; Yo 13:36-38)

31 Yesu isu to iso pa Petrus. Iso: “O Simon, Simon, re u! Pa iŋgi Tomtom Sanaana, irru zaala be itok urlaŋana tiom.✡

32 Tamen nio aŋsuŋ pu kek: Kokena zem kat urlaŋana ku. Tana kaimer ma sombe urlaŋana ku imiili ma imbol mini, tona pombol toŋmatiziŋ ku ti.”✡

33 Tabe Petrus isu mi iso: “Merere, inako zin pakan. Mi nio na, irao aŋzemu na som. Som ma som kat! Sombe tiuru la ruumu sanaana, inako ituru mi tala. Miso tipunu ma meete, nako tipun yo tomini ma ituru mi temetmeete raraate!”

34 To Yesu iso pini. Iso: “Petrus, nio aŋso kat pu. Mbeŋ ta koozi, nu kola watkaala zoŋ pa tel, mana man itaŋ.”

Yesu isope zin naŋgaŋ kini pa mburu tabe tikam mi tipa raama i

35 Tona Yesu iwi zin naŋgaŋ kini ma iso: “Lak, muŋgu indeeŋe ta aŋgo yom pa uraata na, aŋso piom ta kembei: Kapa raama kautu pepe, pelpeele pepe, mi kumbuyom keteene pepe. Tana nomoyom men mi kala. Mi parei, mazwaana tana, niom kuru zoloyom pa leyom koroŋ sa, som som?” Mi zin tiso: “Som. Niam amrao pa koroŋ ta boozomen.”✡

36 To Yesu iso: “Tana. Tamen buri, sombe kala, na kala raama kautu tiom mi pelpeele tiom. Mi sombe tomtom sa, ni le pat be iŋgiimi buza som, na kozo ila mi iŋgomoono mburu kini bekena iŋgiimi le buza tasa. 37 Pa nio aŋso kat piom. Mbeŋ ta koozi, sua ta tibeede muŋgu kek na, ko iur ŋonoono ise tio. Sua ta kembei:

Zin tire i kembei ta tomtom sananŋana sa.

Pa sua boozomen ta muŋgu tizzo se tio, iŋgi buri be iur ŋonoono i.”✡

38 Naŋgaŋ kini tiso: “Merere, buza ru tis.” Yesu iso pizin: “Ina irao.”

Yesu isuŋ su lele Getsemane

(Mt 26:36-46; Mk 14:32-42)

39 Yesu ito mbulu kini ta ikamam na, mi izem kar biibi be isala abal Olib. Mi naŋgaŋ kini tito i ma ziŋan tila. 40 Tila tipet, to iso pizin. Iso: “Niom kombotmbot ti mi kusuŋ. Kokena toomboŋana sa ikam yom.”✡

41 To izem zin, mi ilae ri na, iŋgun kumbu mbukuunu mi isuŋ. 42 Iso: “O Tamaŋ, sombe lelem, na tatke mbooro taiŋgi pio. Iŋgi nio aŋso. Mi nu itum tau.”✡

43 Ni izuŋzuŋ, mi aŋela ta, imbot saamba mi isu kini be ipomboli. 44 Pa Yesu leleene ipata mi ikamam suŋŋana mbolŋana kat. Tabe ikam ma mburaana be imap. Tana ka uze raama siŋ ndoŋdoŋ sula toono.✡

45 Isuŋ makiŋ, to imaŋga, mi imiili ma ila be ire zin naŋgaŋ kini. Mi zin tikeene ma tizemke zin kat. Pa lelen isaana kat, tabe ka malaiŋana ikam zin. 46 Tana ni isu na iso pizin. Iso: “Wai, kekeene rimos! Kamaŋga mi kusuŋ. Kokena toomboŋana ikam yom to kotop.”

Tikam Yesu

(Mt 26:47-56; Mk 14:43-50; Yo 18:3-11)

47 Yesu izzo sua tana, mi molo som na, Yudas iyaaru zin iwal ma timar. (Yudas tana, ni tomtom ta ta imbot la Yesu naŋgaŋ kini laamuru mi ru na.) Ikoŋuru Yesu ma ila, to imbeŋbeeŋe pini. 48 Mi Yesu iso pini: “Wai Yudas, iŋgi mbeŋbeeŋe pa Tomtom Lutuunu be uri la ka koi bizin naman?”

49 Naŋgaŋ kini ta timbotmbot raami na, tire ma irao lelen som kat. To tiso: “Merere parei, ko ampas buza mi amkas zin?”

50 To tomtom kizin ta, ni imaŋga na ipas buza kini, mi ipiri na isap tomtom ta talŋaana woono ma itop su. Tomtom tana, ni mbesooŋo ki biibi kizin patoronŋana kan. 51 Tamen Yesu iso: “Hait, imbot. Kezem zin mi tikam.” To iteege lae pa mbesooŋo tana talŋaana, mi iurpe ma ambai mini.

52 Mi Yesu iso pizin patoronŋana kan ziŋan zin menderŋan ki urum, mi zin mboroŋan ta timar be tikam i na. Iso: “Wai, nio ti tomtom malmalŋoŋ sa, ta kamar ramaki buza ma zaaba be kakam yo i? 53 Aigule ta boozomen ta itiŋan tombotmbot la Urum Merere kwoono mi aŋkamam sua piom na. Parei ta kakam yo pataaŋa som? Ambai. Kakam yo lak. Pa iŋgi mazwaana ta zugut mburaana ikamam peeze. Tana nol tiom ta ti.”✡

Petrus iwatkaala Yesu zaana

(Mt 26:57-58,69-75; Mk 14:53-54,66-72; Yo 18:12-18,25-27)

54 To tikiskis Yesu, mi tikami ma tila ruumu ki biibi kizin patoronŋana kan. Mi Petrus, ni itokelkeele zin ma ila. 55 Mi tomtom pakan tindou you isu biibi ruumu kini kwoono, mi timbutultul ma timbotmbot. Tana Petrus ila igaaba zin. 56 Molo som na, mbesooŋo moori ta, ni imar ma ire Petrus imbotmbot you uunu. To igeedi ma iso: “To ti, ni tomini ziŋan Yesu tiwwa.” 57 Tamen Petrus iwatkaali ma iso: “Wa moori, nu so sorok. To tana, nio aŋute i som.”

58 Timbotmbot, mi tomtom toro imar. Mi ikilaali to iso: “Ai, nu tana tomini, niomŋan tau.” Tamen Petrus iso: “E-e. Nio som kat.”

59 To timbotmbot ma moloŋana ri, mana tomtom toro ire i. To imaŋga na kwoono imbol ma iso: “Ouo, to ti, iŋgi zin tau! Pa ni sa tomtom ki Galilea na.” 60 Tamen Petrus iso: “Ai, sua ku tana, nio aŋute risa som.” Indeeŋe kat Petrus izzo sua tana na, man itaŋ. 61 To Merere itoori mi mataana ila ki Petrus. Mi Petrus ire i, to mataana la pa sua ta muŋgu Yesu iso pini na. Sua ta isombe: “Mbeŋ ta koozi, nu kola watkaala zoŋ pa tel, mana man itaŋ.” 62 Tana Petrus imaŋga mi iyooto ma ipera mat, to itaŋ ma iyeryer.

Tipeŋeu Yesu mi tipuni

(Mt 26:67-68; Mk 14:65)

63-64 Indeeŋe tana, zin menderŋan ta timborro Yesu na, timaŋga be tipeŋeu i. Tisu to, tizuk mataana mi tiununi. Mi tiwwi i ma tizzo: “O Anutu kwoono, so lak. Asiŋ ta ipunu na?” 65 Mi timbel sua repiiliŋana pini.

Tipamender Yesu isu zin peeze kan keren uunu

(Mt 26:59-66; Mk 14:55-64; Yo 18:19-24)

66 Timbotmbot ma ila berek, to zin peeze kan kizin Yuda, ziŋan zin bibip kizin patoronŋana kan, mi zin ŋgarŋan ki tutu tilup zin, mi tikam Yesu ma ila imender su keren uunu. Mi tiwi i ma tiso: 67-68 “Lak, sombe nu Mesia, na so kat ta buri!”

Yesu ipekel kwon ma iso: “Sombe aŋso piom, na niom ko kuurla kalŋoŋ som. Mi sombe aŋwi yom pa koroŋ sa, na niom ko kepekel som tomini. 69 Tamen koozi mi ila na,

Tomtom Lutuunu ko mbuleene su Anutu mbolkeŋkeŋŋana namaana woono.” ✡

70 Tabe tilup kwon ma tiso: “Kena ko nu Anutu Lutuunu tau?” Yesu ipekel kalŋaana ma iso: “Sua ta ituyom koso na.”

71 Tona timaŋga mi tiso: “Oo imap. Turu tomtom toro be iso ka sua paso? Buri na tapas kat sua ila itunu kwoono i.”

23

Yesu imender su Pilatus kereene uunu

(Mt 27:1-2,11-14; Mk 15:1-5; Yo 18:28-38)

1 Tona zin bibip timap ma timaŋga mi tikam Yesu ma tiuri la ki Pilatus. 2 Mi tiŋgal sua boozo pini. Tiso: “Tomtom tiŋgi, niam amkami paso, ni ipandelndel yam Yuda mi isokere zin iwal be tipiri takes ila ki Kaisa pepe. Mi ipakuri ma iso ni Mesia mi king.”✡

3 Tabe Pilatus iwi Yesu ma iso: “Parei, nu tana, ta king kizin Yuda?” Yesu ipekel kwoono ma iso: “Sua ta so na.”✡

4 To Pilatus iso pizin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin iwal biibi. Iso: “To ti, nio aŋdeeŋe le uunu sa isaana som.”✡

5 Tamen zin kwon imbol ma tiso: “Ai, to tina, ni ikamam sua pizin tomtom mi ikurru lelen pa lele ta boozomen tiam Yuda. Imaŋga su ta Galilea, mi imar imar, ma iŋgi buri ipet taiŋgi.”

Tiur Yesu ila ki Erot

6 Pilatus ileŋ sua kizin tana, to iwi zin ma iso: “O to ti, ni ki Galilea?” Mi zin tiso: “E, ni tomtom ki Galilea.”

7 Pilatus ileŋ kembei Yesu imar pa lele pakaana ta Erot ikamam peeze pa na, to iuri ma ila kini. Pa indeeŋe mazwaana tana, Erot, ni imbotmbot Yerusalem tomini. 8-9 Mazwaana molo ta ila a, Erot ileŋleŋ Yesu uruunu mi ikam kinkiini be ire i. Pa leleene be ire Yesu itooro mos pakan. Tana Yesu ila ipet kini, to ni leleene ambai mi ikam wiŋana boozo pini. Tamen Yesu ipekel sua sa som.✡

10 Mi zin bibip kizin patoronŋana kan, ziŋan zin ŋgarŋan ki tutu ta timbotmbot na, timbel sua ŋgalŋana pa Yesu. 11 Mi Erot ziŋan zin malmal kan kini na, tikam mbulu repiiliŋana pa Yesu mi tipeŋeu kati. Tisu to, tiur mburu ambaimbaiŋan ise regeene, mi tipimiili i ma ila mini ki Pilatus. 12 Muŋgu na, Erot ziru Pilatus tiparwe kan koi. Tamen indeeŋe aigule tina mi ila, to ziru tiparlup zin mi lelen par pizin.✡

Pilatus iyok be tipun Yesu ma imeete

(Mt 27:15-26; Mk 15:6-15; Yo 18:39–19:16)

13 Yesu ila ipet ki Pilatus mini, to ni iboobo zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan mi iwal biibi ma timar, 14 mi iso pizin. Iso: “Niom tana, ta kakam tomtom tiŋgi ma imar tio, mi koso ni ikurru zin iwal lelen. Mi ituyom kombotmbot mi aŋtiiri sua kini na, aŋdeeŋe kembei ni le uunu sa isaana kembei ta kozzo na som. 15 Mi Erot tomini iru le uunu ma som. Tanata ipimiili i ma imar kiti. Tana to ti, ni le uunu sa tabe imeete pa i som. 16 Kenako aŋbalisi men, mi aŋzemi ma ila?” [ 17 Indeeŋe lupŋana biibi tana na, Pilatus bela izem tomtom tasa ma iyooto pa ruumu sanaana ma ila lene.]

18 To iwal biibi tilup kwon, mi kalŋan izalla ma tiso: “To tana, puni ma imeete. Mi Barabas na, zemi ma iyooto mi imar tiam.” 19 Barabas tina, ni imbotmbot lela ruumu sanaana paso, igabgaaba wal pakan ta timaŋga ma tikam malmal pa gabman ki Rom isu Yerusalem, mi tipun tomtom pakan ma timetmeete.

20 Pilatus, ni leleene be izem Yesu ma ila lene. Tana itoombo sua pizin mini. 21 Tamen kalŋan izalla ma tizzo ta kembei: “Puni sala ke pambaaraŋana, puni sala ke pambaaraŋana!”

22 Tinoknok to Pilatus iso la pizin mini ma iwe tel pa. Iso: “To ti, aŋpuni sorok paso? Ni ikam mbulu sananŋana sa? Nio aŋre kembei ni le uunu sa tabe imeete pa i som. Iŋgi ko aŋbalisi men, mi aŋzemi ma ila ne.”

23 Iso ta kembei, tamen zin tiyok som. Timap ma kalŋan izalla be ipun Yesu ma imeete sala ke pambaaraŋana. Tana Pilatus itoombo be ipeteke zin ma irao som. 24-25 To ileŋ la kalŋan, mi izem tomtom ta zin iwal lelen pini na, ma iyooto pa ruumu sanaana. Ni ta igabgaaba zin wal ta tikamam malmal pa gabman ki Rom mi tipun wal pakan ma timetmeete na. Mi Yesu na, Pilatus ito iwal biibi tana lelen, mi iuri la zin malmal kan naman be tipuni ma imeete.

Tikam Yesu ma tila be tipuni

(Mt 27:32-44; Mk 15:21-32; Yo 19:17-27)

26 Tana zin malmal kan tikam Yesu, mi tiwwa ma tila pa zaala na, tise ki tomtom ta ki Kairini, zaana Simon. Ni iwwa ma imar be ilela pa kar biibi. To tisasaara lae pini, mi tiur ke pambaaraŋana ki Yesu ise regeene ma kadoono ikwaara. Mi ito Yesu ma ziŋan tila. 27 Mi zin iwal biibi kat ta titoto Yesu ma tilala. Mi moori boozomen ta ziŋan tiwwa na, lelen isaana pini mi tikamam tiŋiizi biibi. 28 Tamen Yesu itoori mi iso pizin. Iso: “Niom Yerusalem nan, kataŋ pio pepe. Kataŋ pa ituyom mi lutuyom bizin. 29 Pa kaimer nol tasa kola ipet, to tomtom ko titwer mi tiso ta kembei: ‘O tina! Zin moori ta tipepeebe som, mi zin tau len pikin somŋan i, na lelen ambai pa kampeŋana ta ise kizin i!’✡

30 Indeeŋe mazwaana tana, tomtom kola timaŋga mi tiso pizin abal ta kembei: ‘Kopol salakaala yam mi kokoto yam!’✡

31 Tana niom motoyom iŋgal ituyom. Pa sombe tikam mbulu ta kembei pa tomtom ta le uunu sa isaana som, nako mbulu pareiŋana ipet piom?”✡

Tipun Yesu sala ke pambaaraŋana

32 Mi wal sananŋan ru tomen, ta tikam zin ma tila be tipun zin raama Yesu. 33 Timar ma tipet lele ta zaana ‘Tomtom Uteene Putuunu’ na, to tipun Yesu ziŋan wal ru tana la ke pambaaraŋan, mi tipamender zin. Wal ru tana, ta imbot la Yesu namaana woono, mi toro imbot la ki ŋas.

34 Timbotmbot mi Yesu iboobo. Iso: “O Tamaŋ, reege sanaana kizin. Pa mbulu ta tikamam i, zin tikankaana pa.” To zin malmal kan tisombe tiparrai mburu kini. Tana tikam mbulu ta, be tire so tomtom tabe ikam so mburu i.✡

35 Mi zin iwal biibi na, timendernder mi tirre la pa Yesu ziŋan wal ru tana. Mi zin peeze kan tomini timbotmbot mi timbel sua repiiliŋana pini ma tiso: “Ni imbot be iuluulu zin wal pakan. Mi ni itunu na som. Sombe ni Mesia mi Anutu iroogi, nakena ikamke itunu lak!”✡

36 Mi zin malmal kan tomini tipeŋeu i. Tila kini mi tikam yok pakpakŋana mi tisara sala pini be iwin.✡

37 Mi tiso pini ma tiso: “Nu sombe king kizin Yuda, na kamke itum lak!” 38 Mi bude ta imbot sala Yesu ke pambaaraŋana kini uteene, ta iso ta kembei: “Iŋgi king kizin Yuda.” 39 Mi wal sananŋan ru ta timbotmbot sala ke pambaaraŋan na, kizin ta ikam sua repiiliŋana pa Yesu ma iso: “A, nu ta sombe nu Mesia na? Nakena uulu itum mi niamru tomini.”

40 Tabe toro iŋasaara lae pini ma iso: “Hai, nu moto kom pa Anutu som? Nu ituru ko temetmeete raraate kembei ta ni. 41 Mi pataŋana ta ituru tabaada i, iŋgi indeeŋe men. Paso, ikot mbulu kiti sananŋana. Mi ni na, le sanaana sa som.”✡

42 To iso mini. Iso: “Yesu, sombe lela kar ku, na motom ŋgal yo.” 43 To Yesu iso pini. Isombe: “Nio aŋso kat pu: Koozi, ko ituru tombot lele ta ndabokŋana kat.”

Yesu imeete

(Mt 27:45-56; Mk 15:33-41; Yo 19:28-30)

44-45 Zoŋ mataana ikam kembei palakuutu ma iŋgi, to zoŋ mataana imeete mi zugut biibi izuk toono tana ma imap, mi imbot ma irao zoŋ mataana ikam tel. To kawaala biibi ta ipakaala urum leleene ta potomŋana kat na, rek ma iwe ru.✡

46 Mi Yesu kalŋaana biibi ma iso: “Tamaŋ, iŋgi aŋur ituŋ ima nomom i.” Iso ta kembei, mi iyataaŋa ma ka bolboolo ipol.✡

47 Biibi kizin malmal kan ire mbulu ta ipet, to iwit Anutu uruunu ma iso: “Ŋonoono kat. Tomtom ti, ni tomtom ndeeŋeŋana kat. Ni le uunu sa isaana som.” 48 Mi iwal biibi ta timar be tire len uraata tana na, ŋgar kizin ipet, to lelen ipata mi titaŋtaŋ mi timilmiili ma tila kar.

49 Mi Yesu gaabaŋana ta boozomen ziŋan zin moori pakan ta ziŋan Yesu timbot Galilea mi timar na, timendernder moloŋana ri mi tirre la pini.✡

Titwi Yesu

(Mt 27:57-61; Mk 15:42-47; Yo 19:38-42)

50-51 Yuda ta, ni zaana Yosep mi kar kini ta Arimatea. Mi ni tomtom ambaiŋana mi ndeeŋeŋana, mi iurur mataana pa peeze ki Anutu be ipet mat. Mi ni imbot la lupuuŋu biibi kizin peeze kan kizin Yuda tomini. Tamen mbulu ta zin tikam pa Yesu na, ni igaaba zin pa som. 52 Tana indeeŋe ta Yesu imeete na, ni ila ki Pilatus, mi iwi i be ikam Yesu putuunu mi ila itwi i. 53 Pilatus iyok pini, to ila ikam Yesu ma isu pa ke pambaaraŋana, mi izuki pa kawaala kokouŋana, mi ila iuri lela raŋ sumbuunu ta tiurpe pataaŋa kek ma iwe naala na. Naala tana tiur tomtom sa ilela zen.

54 Aigule tana na, zin Yuda be tiparaŋraŋ koroŋ kizin ta boozomen bekena keten su pa aigule potomŋana. Mi iŋgi rou, tana aigule potomŋana imar igarau kek.

55 Zin moori Galilea kan ta titoto Yesu na, ziŋan Yosep tila ma tipet naala uunu. Mi tire Yesu putuunu ka nakene, 56 to timiili ma tila kar, mi tiparaŋraŋ Yesu le ŋgere ta kuzinŋan i. Mi aigule potomŋana ki Anutu imar kek. Tana tikam uraata sa mini som. Tito tutu kizin ma timbot kar mi keten su.

24

Yesu burup ma imaŋga mini pa naala

(Mt 28:1-10; Mk 16:1-8; Yo 20:1-10)

1 Aigule potomŋana imap mi aigule mataana kana ipet, to mbeŋbeŋŋana mi zin moori tikam ŋgere kuzinŋan ta tiurpe kek na, mi tila be tilou naala. 2 Tila tipet na, tire pat biibi imbot naala kwoono mini som ma kembei ta tipatimbil ma ilae. 3 To tilela. Tilela na, tire Yesu putuunu imbot mini som. 4 Tabe tikam ŋgar boozo. Molo som na, wal ru ta tiru pa mburu milmilŋana kat na, tipet kizin. ✡

5-6 Zin moori tire zin aŋela na, timoto. Tabe tiŋgun kumbun mi tituundu su toono. Mi wal ru tana tiso pizin. Tiso: “Ai, niom na kamar ma kuru tomtom mata yaryaaraŋana ila meeteŋan murin paso? Ni imbotmbot ti mini som. Imaŋga kek. Parei, sua ta muŋgu iso yom su Galilea na, motoyom mbeleele? 7 Ta isombe: ‘Tomtom Lutuunu, bela tiuri la zin wal sananŋan naman, mi tipuni ma imeete sala ke pambaaraŋana. Mi ko mbeŋ iwe tel pa, to imaŋga mata yaryaara mini.’ ” ✡

8 Zin tiso, to zin moori matan la pa Yesu sua kini tana.

9 To zin moori tizem naala, mi timiili ma tila, mi tisotaara zin naŋgaŋ laamuru mi ta, mi wal pakan. 10-11 Moori tana zan ta kembei: Maria ki Magdala, Yoana, Maria toro ta Yems naana i, mi zin moori pakan tomini. Tiso zin ŋgoŋana pa mbulu boozomen ta ipet pizin na. Tamen zin ŋgoŋana tiurla som. Pa tiso ko tiyo kwon ma iŋgi. 12 Mi Petrus, na som. Imaŋga mi iloondo ma ila ta naala uunu a. Ila ipet na, ituundu mi mataana ilela. To ire kawaala ta tizuk Yesu pa na men ta imbotmbot. Mi koroŋ toro sa som. Tana izem naala mi imiili ma ila. Mi ikam ŋgar boozo pa mbulu ta ipet na.

Yesu ipet ki naŋgaŋ ru isu zaala ta ila pa kar Emaus na

(Mk 16:12-13)

13 Aigule tamen ta tina na, Yesu naŋgaŋ kini ru tisombe tila pa kar Emaus. Kar tana, imbot molo ri pa Yerusalem. 14 Ziru tiwwa mi tiparzzo pizin pa mbulu boozomen ta ipet na. 15-16 Sua izalla ma tiwwa, mi Yesu itoto zin ma ila ise kizin. To ziŋan tiwwa ma tila. Tamen koroŋ sa ikam ma tirao be tikilaali som. 17 Ni isu na iwi lae pizin. Iso: “Ou, niomru kozzo pa so sua i?”

To ziru timender mi tigeede lae pini. Tamen ŋgar kizin sa ambai som mi lelen ipata. 18 Tana kizin ta, ta zaana Kelopas na, imaŋga to iwi lae pa Yesu. Iso: “Wai, a nu tina ko mbot swoi ta kam wiŋana ta kembena? Mbulu ta neeri ŋonoono ipet na, tomtom boozomen ta timbot Yerusalem a tiute makiŋ. Mi nu itum tamen som?”

19 Tabe ni iwi zin ma iso: “So mbulu i?”

To ziru tiso: “Wai, mi mbulu ta tikam pa Yesu ki Nasaret na. Ni Anutu kwoono ŋonoono. Sua kini mi uraata kini ta mburaanaŋana men. Tabe ikam ma niam tomtom boozomen amre i kembei ni, Anutu imbotmbot raami. ✡

20-21 Mi amdemeere kembei ni ulaaŋa biibi tabe ikamke zin Israel pa pataŋana kizin. Tamen zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan kiti tiuri sorok ila gabana ki Rom namaana. To ni iur sua ma tipuni ma imeete sala ke pambaaraŋana ta uriizi. ✡

22 “Tamen mankwooni mbulu toro ipet piam. Zin moori tiam pakan ta mbeŋbeŋŋana mi tila naala uunu. 23 Tamen tila na, tire i som. Mi mbulu toro ipet pizin tomini. Aŋela pakan tipet kizin, mi tiso pizin ta kembei: ‘Yesu imbot mataana yaryaara.’ 24 To timiili ma timar mi tisotaara yam. Tabe ammurur, mi wal tiam pakan tila be tire. Beso tila na, kembei ta zin moori tiso na. Tiru Yesu ma som. Tiŋgi tabe ikam yam ma amkam ŋgar boozo.” ✡

25 Yesu imaŋga mi iso pizin. Iso: “Wai, niom tina leyom ŋgar som? Sua boozomen ta Anutu kwoono bizin tiso na, parei ta kuurla karau som? 26 Pa sua imbot pataaŋa kek ta kembei: Mesia bela ire yoyouŋana mi ibaada pataŋana boozomen ta kembei, to isala kar saamba be ikam zaana biibi.” ✡

27 To ni ipei ŋgar kizin pa sua matamur boozomen ta izze kini na. Ipit la ta Mose ibeede na, mi imar imar ma indeeŋe sua ki Anutu kwoono bizin ta boozomen. ✡

28 Tiwwa ma timar kwa uunu, to ni be izem zin mi kaŋkaŋ ma ila. 29 Tamen ziru tiruuti. Tiso: “Ai, la pepe. Miili ma mar mi itiŋan tombot. Pa iŋgi rou kek.” Tana Yesu ila ma ziŋan timbot.

30 Tila timbotmbot ma iŋgi be tikan kini. Tana Yesu ikam narabu ma isuŋ pa, to itete mi isara la pizin. 31 Tona matan ikam pak, mi tikilaali. Tamen ni karau men mi imbiriizi la mazwan. 32 Ziru tipargeede zin ma som, mi tiso: “Wai, tamar pa zaala, mi ni iwesweeze sua ki Anutu piti na, lelende ikam uraata biibi kat. Tayamaana kembei ta you ikanan lela lelende i.”

33 To ziru burup na tizem kini kanŋana, mi timiili mini pa Yerusalem. Tila na, tindeeŋe zin naŋgaŋ laamuru mi ta, ta ziŋan wal pakan tilup zin ma timbotmbot. 34 Ziru tipet na, zin wal ta tilup zin na, tiso pizin ma tiso: “Ŋonoono kat. Merere, ni imaŋga mi ila ipet ki Simon kek.” ✡

35 Tona ziru tomini tiso pizin pa mbulu ta ipet pizin su zaala lwoono na. Mi tiso pizin ta kembei: Indeeŋe ta ni itete narabu na, matan ikam pak.

Yesu ipet kizin naŋgaŋ kini

(Mt 28:16-20; Mk 16:14-18; Yo 20:19-23; Ŋgo 1:6-8)

36 Ziru tizzo sua, mi molo som na, Yesu itunu ila ipet la mazwan mi iso pizin. Iso: “Leleyom ambai.”

37 Tamen zin timorsop, mi motoŋana biibi ikam zin. Pa tiso ko tire kon. 38 To Yesu iso pizin. Iso: “Wai, parei ta kakamam ŋgar boozo mi leleyom iwe ru? 39-40 Kere zaaba kwo muriini ta imbot la nomoŋ ma kumbuŋ i. Iŋgi nio ituŋ tau. Kamar mi keteege kat yo. Kon, ni mazaana mi tiroono kembei nio i? Som.” ✡

41 To zin menmeen zin biibi. Tamen lelen iwe ru mi tikamam ŋgar boozo. Tabe Yesu isu to iso pizin: “Lak, kini sa imbotmbot i?” ✡

42-43 Tana tikam ye neeneŋana suruunu ila kini, to tirre i mi ni ikan. 44 Tona Yesu iso pizin. Iso: “Kere. Sua ta muŋgu itiŋan tombotmbot mi aŋzzo yom pa, ta iŋgi koozi iur ŋonoono i. Pa sua ta imbot la Mose tutu kini, mi bude ki Anutu kwoono bizin, mi mboe pakan tomini, sua matamur ta munŋaana men ta tiso se tio i, na bela iur ŋonoono.” ✡

45 Iso ta kembei, to ipei ŋgar kizin pa sua ki Anutu ta tibeede kek na, bekena tiute kat ka uunu. ✡

46 Iso: “Sua imbot pataaŋa kek ta kembei: Mesia, ni bela ire yoyouŋana, mi imeete ma aigule iwe tel pa, tona imaŋga mini. ✡

47 Mi uraata tiŋgi, bela tisoyaara uruunu su Yerusalem muŋgu, mana ila ma irao karkari ta boozomen. Ko tiso ta kembei: Tomtom bela titooro lelen mi tizem mbulu kizin sananŋana, mi tiurla ki Mesia, tona Anutu ireege sanaana kizin. ✡

48 Mi niom ta kere kat uraata taiŋgi pa motoyom na, bela kala mi kopombol ka sua. ✡

49 Tamen kala loŋa pepe. Kombotmbot kar ti mi kazza ma irao sua mbukŋana ki Tamaŋ iur ŋonoono piom, mi aŋgo mburaana ta imbot kor a ma isu isalakaala yom, to kala.” ✡

Yesu isala pa saamba

(Mk 16:19-20; Ŋgo 1:9-11)

50 Timbotmbot ma Yesu ikam zin naŋgaŋ kini ma tila tigarau kar Betania. To iwit namaana isala kor, mi ipombol zin. 51 Ipombolmbol zin, mi Tamaana ikami ma izem zin mi isala pa saamba. ✡

52 Tana zin tire i to, tilek kumbun mi tipakuri. Imap na, timiili mini ma tila Yerusalem raama lelen ambai mi menmeen zin biibi kat. ✡

53 To indeeŋe tina mi ila na, tiluplup zin lela Urum Merere ka siiri leleene, mi tipakurkur Anutu zaana. ✡

✡ 1:1-2: Ŋgo 1:1+; Ibr 2:3; 1Pe 5:1; 1Yo 1:1

✡ 1:3-4: 2Tim 3:14; 2Pe 1:16

✡ 1:7: Un 16:1

* 1:15: Yoan ko ito mbulu kizin Nasiri. Zin Nasiri na, wal ta tisombe tiwe Anutu lene kat. Tana tiŋgalseksek zitun pa mbulu pakan kembei yok mbolŋana winŋana mi ute ruunu pupŋana.

✡ 1:15: Nam 6:1+

✡ 1:17: Mal 3:1, 4:5+; Mt 3:3; Mk 9:12

✡ 1:18: Un 18:11

✡ 1:19: Dan 8:16, 9:21; Ibr 1:14

✡ 1:25: Un 30:23

✡ 1:27: Mt 1:6+; Lu 2:5

✡ 1:31: Yesa 7:14; Mt 1:21; Lu 2:21

✡ 1:32: Mbo 2:6+, 89:26+; Yesa 9:6+; Mk 5:7

✡ 1:33: Dan 2:44, 7:14; Ibr 1:8

✡ 1:35: Mt 1:18+; Mk 5:7, 15:39

✡ 1:37: Un 18:14; Mt 19:26; Ro 4:21

✡ 1:41: Lu 1:15

✡ 1:46-47: Mbo 34:2+; 1Tim 2:3, 4:10

✡ 1:48: Mbo 138:6; Lu 11:27

✡ 1:49: Mbo 71:19, 111:9, 126:2+

✡ 1:50: Kam 20:6; Mbo 103:13-18

✡ 1:51: Lu 18:9+; 1Pe 5:5

✡ 1:52: Mbo 113:7, 147:6; Mt 23:12; Kol 2:15

✡ 1:53: Mbo 34:10, 107:9; Lu 6:21

✡ 1:54-55: Un 17:7; Mbo 98:3; Mika 7:20; Ro 11:28; Ga 3:16

✡ 1:59: Un 17:12

✡ 1:68: Mbo 72:18, 111:9; Lu 7:16

✡ 1:69: 1Sam 2:1; Mbo 18:2, 89:17

✡ 1:70: Ro 1:2; Tit 1:2

✡ 1:71: Mbo 106:10

✡ 1:72-73: Un 17:1+, 22:16+; Mbo 105:8+; Ibr 6:13+

✡ 1:74: Ro 6:18,22; 1Yo 4:17+; Ibr 9:14

✡ 1:75: Ep 4:24; 2Tim 1:9; Tit 2:11+; 1Pe 1:15; 2Pe 1:4

✡ 1:76: Yesa 40:3; Mal 3:1, 4:5; Mt 3:3, 11:9

✡ 1:77: Yer 31:34; Mt 1:21; Lu 3:3

✡ 1:79: Yesa 9:1+; Mt 4:16; Yo 8:12; Ŋgo 26:18

✡ 1:80: Lu 2:40,52

✡ 2:4: 1Sam 16:1; Yo 7:42

✡ 2:10: Ŋgo 13:52; Ro 15:13

✡ 2:11: Yesa 9:6; Mt 1:16,21; Ŋgo 2:36; Yo 3:17; 1Yo 4:14

* 2:14: Sua luumuŋana ti na, ka uunu ta kembei: Zaala tabe itiŋan Anutu taparlup ti ma tewe tamen na Yesu tau.

✡ 2:14: Yesa 57:19; Lu 19:38; Yo 14:27; Ro 5:1; Ep 2:14

✡ 2:19: Lu 2:51

✡ 2:21: Un 17:10; Mt 1:21,25

✡ 2:22: Wkp 12:2+

✡ 2:23: Kam 13:2,12

✡ 2:24: Wkp 12:8

✡ 2:25: Yesa 40:1

✡ 2:29: Un 46:30; Pil 1:23

✡ 2:30-31: Yesa 40:5, 52:10; Lu 3:6

✡ 2:32: Yesa 42:6, 49:6; Ŋgo 13:47, 26:23

✡ 2:34-35: Yesa 8:14; Mt 21:42+; Yo 19:25; Ro 9:32+; 1Kor 1:23; 2Kor 2:16; 1Pe 2:7+

✡ 2:37: 1Tim 5:5

✡ 2:38: Yesa 52:9; Lu 1:68

✡ 2:39: Mt 2:23

✡ 2:40: Lu 1:80, 2:52

✡ 2:41: Kam 23:14+

✡ 2:47: Mt 7:28

✡ 2:49: Yo 2:16

✡ 2:50: Mk 9:32; Lu 9:45, 18:34

✡ 2:51: Kam 20:12; Lu 2:19

✡ 2:52: Lu 2:40

✡ 3:2: Mt 26:3; Yo 18:13; Ŋgo 4:6

✡ 3:3: Ŋgo 22:16; 1Pe 3:21

✡ 3:6: Mbo 98:2; Yesa 40:3-5, 52:10

✡ 3:7: Mt 12:34, 23:33

✡ 3:8: Mt 7:17+; Yo 8:33,39; Ro 2:28+; Ga 3:7

✡ 3:9: Mt 7:19

✡ 3:11: Mt 25:35+; 2Kor 8:14; Yems 2:15+; 1Yo 3:17

✡ 3:12: Lu 7:29

✡ 3:13: Lu 19:8

✡ 3:16: Mt 3:11; Yo 1:33; Ŋgo 1:5, 2:3

✡ 3:17: Mt 13:30

✡ 3:20: Mt 14:3+; Mk 6:17+

✡ 3:21: Yo 1:32

✡ 3:22: Mbo 2:7; Yesa 42:1; Mt 17:5; Yo 1:32; Ŋgo 10:38

✡ 3:23: Lu 4:22; Yo 6:42

✡ 3:32: Rut 4:17-22

✡ 3:33: Un 29:35

✡ 3:38: Un 1:27

✡ 4:4: Lo 8:3; Yesa 55:1-2

✡ 4:6-7: Yo 12:31; 2Kor 4:4; 1Yo 2:15+

✡ 4:8: Lo 6:13, 10:20

✡ 4:10-11: Mbo 91:11+

✡ 4:12: Lo 6:16; 1Kor 10:9

✡ 4:13: Ibr 2:18, 4:15

✡ 4:16: Mt 2:23

✡ 4:18-19: Yesa 61:1+; Yo 3:34; 2Kor 6:2

✡ 4:22: Mk 1:22; Yo 6:42, 7:15

✡ 4:23: Mk 1:21+

✡ 4:24: Mt 13:57; Yo 4:44

✡ 4:25: 1Kin 17:1, 18:1; Yems 5:17+

✡ 4:26: 1Kin 17:8+

✡ 4:27: 2Kin 5:1+

✡ 4:30: Yo 8:59, 10:39

✡ 4:32: Mt 7:28+; Yo 7:46

✡ 4:34: Mt 8:29; Mk 1:24; Yems 2:19

✡ 4:41: Mk 1:24+, 3:11+

✡ 4:42: Mbo 5:3; Mt 14:23; Mk 6:46

✡ 4:43: Lu 8:1; 1Kor 9:16

✡ 5:5: Yo 21:3+

✡ 5:8: Yesa 6:5; 1Tim 1:15+

✡ 5:11: Lu 5:28, 14:33; Pil 3:7+

✡ 5:14: Wkp 14:1+; Lu 17:14

✡ 5:16: Mt 14:23; Mk 1:35, 6:46

✡ 5:20: Lu 7:48

✡ 5:21: Mbo 32:5; Yesa 43:25; Mika 7:18; Lu 7:49

✡ 5:23-24: Yo 5:8

✡ 5:28: Lu 5:11, 14:33; Pil 3:7+

✡ 5:30: Lu 15:1+

✡ 5:32: Yo 3:17; 1Tim 1:15

✡ 5:34: Yo 3:29

✡ 5:38: Ŋgo 15:1+; Ro 10:4; Ibr 8:13

✡ 5:39: Ro 10:16

✡ 6:1: Lo 23:25

✡ 6:2: Kam 20:10, 34:21

✡ 6:4: Wkp 24:5+; 1Sam 21:1+

✡ 6:5: Kol 2:16+

✡ 6:20: Mt 25:34; Yems 2:5

✡ 6:21: Mbo 126:5+; Yesa 55:1+; Tur 7:16+

✡ 6:22: Yo 15:19, 16:2; 1Pe 4:14

✡ 6:23: Ŋgo 5:41, 7:52; 1Tes 2:15

✡ 6:24: Lu 16:25; Yems 5:1

✡ 6:25: Yesa 65:13

✡ 6:26: Yo 15:19; 1Yo 4:5; Yems 4:4

✡ 6:27: Ro 12:20

✡ 6:28: Lu 23:34; Ŋgo 7:60

✡ 6:29: 1Kor 6:7

✡ 6:30: Lo 15:7+; 1Yo 3:17

✡ 6:31: Mt 7:12

✡ 6:35: Ro 5:8

✡ 6:37: Mt 6:14; Ro 2:1; Yems 2:13

✡ 6:38: Tut 19:17; Mk 4:24; Ga 6:7+

✡ 6:39: Mt 15:14

✡ 6:40: Mt 10:24+; Yo 13:16, 15:20

✡ 6:41-42: Ro 2:1+

✡ 6:46: Yems 2:26

✡ 6:47: Ro 2:13; Yems 1:22

✡ 7:9: Mt 15:28

✡ 7:14: Lu 8:54; Ŋgo 9:40

✡ 7:15: 1Kin 17:17+; 2Kin 4:32+

✡ 7:16: Lu 1:68,76, 24:19; Yo 4:19

✡ 7:20: Mal 3:1

✡ 7:23: Yesa 29:18+, 35:5+, 61:1; Lu 4:18

✡ 7:27: Mal 3:1; Mk 1:2

✡ 7:29: Lu 3:12

✡ 7:30: Mt 21:32

✡ 7:34: Lu 5:29+, 15:1+

✡ 7:36: Lu 11:37

✡ 7:44: Un 18:4

✡ 7:46: Mbo 23:5

✡ 7:47: Mbo 32:1

✡ 7:48: Mt 9:2; Mk 2:5+; Lu 5:20+

✡ 7:49: Mt 9:3; Mk 2:7

✡ 7:50: Mt 9:22; Mk 10:52; Lu 17:19, 18:42

✡ 8:3: Mt 27:55

✡ 8:10: Yesa 6:9+; Ŋgo 28:26; Ro 11:8

✡ 8:11: 1Pe 1:23

✡ 8:14: 1Tim 6:9-17; 2Tim 4:10

✡ 8:15: Ibr 10:36; Yems 1:25

✡ 8:16: Mt 5:15; Lu 11:33

✡ 8:17: Mt 10:26; Lu 12:2

✡ 8:18: Mt 13:12, 25:29

✡ 8:21: Yo 15:14+; Ro 8:29; Ibr 2:11+

✡ 8:25: Mbo 65:7, 89:9, 107:29

✡ 8:28-29: Mt 25:41; Yems 2:19

✡ 8:31: Tur 9:2

✡ 8:52: Yo 11:11+

✡ 8:54: Yo 5:21, 11:43; Ro 4:17

✡ 8:56: Lu 5:14

✡ 9:2: Mt 28:19+; Mk 16:15+

✡ 9:3: Lu 10:4

✡ 9:5: Lu 10:4+; Ŋgo 13:51

✡ 9:9: Lu 23:8

✡ 9:19: Lu 9:7+

✡ 9:20: Yo 6:68+, 11:27

✡ 9:23: Mt 10:38; Lu 14:27

✡ 9:24: Mt 10:39; Lu 17:33; Yo 12:24+

✡ 9:26: Mt 10:33; Lu 12:9; 2Tim 2:12

✡ 9:30-31: Lu 9:22, 13:33

✡ 9:32: Kam 34:29; Yo 1:14; 2Pe 1:16+

✡ 9:34: Kam 40:34+

✡ 9:35: Mbo 2:7; Yesa 42:1; Lu 3:22

✡ 9:44: Lu 9:22

✡ 9:45: Lu 18:34

✡ 9:46: Mk 10:35+; Lu 22:24+

✡ 9:48: Mt 10:40; Lu 10:16; Yo 13:20

✡ 9:50: Mt 12:30; Lu 11:23; 1Kor 3:1-9

✡ 9:51: Ŋgo 21:12+

✡ 9:53: Yo 4:9

✡ 9:54: 2Kin 1:10+; Mk 3:17

✡ 9:58: 2Kor 8:9; Pil 2:6+

✡ 9:62: Lu 17:32; Pil 3:13+

✡ 10:1: Mk 6:7; Ŋgo 13:2, 15:39+

✡ 10:2: Mt 9:37+; Yo 4:35

✡ 10:3: Mt 10:16; Ŋgo 20:29; 1Kor 15:32

✡ 10:4: 2Kin 4:29; Lu 9:3+

✡ 10:7: Mt 10:10; 1Kor 9:11+; 1Tim 5:18

✡ 10:8: 1Kor 10:27

✡ 10:10-11: Lu 9:5; Ŋgo 13:51, 18:6

✡ 10:12: Un 19:24+; Mt 10:15

✡ 10:15: Yesa 14:13+

✡ 10:16: Mt 10:40; Yo 13:20; 1Tes 4:8; 1Yo 4:6

✡ 10:18: Mk 3:27; Yo 12:31; Tur 12:7+, 20:2+

✡ 10:19: Mbo 91:13; Mk 16:18; Ro 8:37+; Ŋgo 28:5

✡ 10:20: Kam 32:32; Dan 12:1; Mt 7:22; Pil 4:3; Ibr 12:23; Tur 3:5, 20:12, 21:27

✡ 10:21: 1Kor 1:20,26+, 3:18+

✡ 10:22: Mt 28:18; Yo 1:18, 3:35, 10:15, 17:26

✡ 10:23: Mt 13:16+

✡ 10:24: 1Pe 1:10+

✡ 10:27: Wkp 19:18; Lo 6:5

✡ 10:28: Wkp 18:5; Ezek 20:11+; Ro 13:8+; Ga 3:12

✡ 10:33: Yo 4:9

✡ 10:38: Yo 11:1, 12:2+

✡ 10:42: Mbo 27:4, 73:25; Mt 6:33

✡ 11:2: 1Kor 15:24+; Tur 11:15

✡ 11:3: Mbo 23:1; Pil 4:19; 1Tim 6:8

✡ 11:4: Mt 18:21+; Yo 17:15; Ep 4:32; 2Tes 3:3

✡ 11:8: Lu 18:1+

✡ 11:9: Mk 11:24; Yo 15:7; 1Yo 5:14+

✡ 11:13: Yo 4:10, 7:38+, 14:16+; Ŋgo 2:38

✡ 11:16: Mt 12:38, 16:1; Mk 8:11

✡ 11:17: Mt 9:4

✡ 11:20: Kam 8:19; Lu 17:21

✡ 11:22: Kol 2:15; 1Yo 3:8, 4:4; Tur 20:2

✡ 11:23: Mk 9:40; Lu 9:50

✡ 11:26: Yo 5:14; Ibr 6:4+; 2Pe 2:20+

✡ 11:27: Lu 1:28,42,48

✡ 11:28: Lu 8:15,21; Yo 14:21; Yems 1:25

✡ 11:30: Yona 1:17, 2:10, 3:4

✡ 11:31: 1Kin 10:1+; 2Sto 9:1+

✡ 11:32: Yona 3:5+

✡ 11:33: Mt 5:15; Mk 4:21; Lu 8:16; Pil 2:15+

✡ 11:38: Mt 15:1+; Mk 7:1+

✡ 11:39: Mk 7:4; Tit 1:15

✡ 11:41: Yesa 58:6+; Lu 12:33; Tit 1:15; Yems 1:27

✡ 11:42: Lo 6:5; Mika 6:8

✡ 11:43: Lu 14:7, 20:46

✡ 11:46: Ŋgo 15:10; Ga 5:1

✡ 11:47-48: Ŋgo 7:51+

✡ 11:50-51: Un 4:8; 2Sto 24:20+

✡ 12:1: Mt 16:6; Mk 8:15; 1Kor 5:6+; 1Pe 2:1

✡ 12:2: Mk 4:22; Ro 2:16; 1Kor 4:5; Ibr 4:13

✡ 12:4: Ibr 13:6

✡ 12:5: Ibr 10:31; Yems 4:12

✡ 12:7: Lu 21:18; Ŋgo 27:34

✡ 12:8: Tur 3:5

✡ 12:9: Mk 8:38; Lu 9:26; 2Tim 2:12; 1Yo 2:23

✡ 12:10: Mt 12:31+; Mk 3:28+; Ibr 6:4+, 10:26; 1Yo 5:16

✡ 12:11: Mk 13:11; Lu 21:14+

✡ 12:15: Mbo 62:10; Lu 4:4; 1Tim 6:6-17

✡ 12:19: 1Kor 15:32; Yems 5:5

✡ 12:20: Mbo 39:4-6, 49:16+, 52:7; Yems 4:14

✡ 12:21: Mt 6:19+; 1Tim 6:18+; Yems 2:5

✡ 12:22-23: Pil 4:6; Ibr 13:5; 1Pe 5:7

✡ 12:27: 1Kin 10:4+; 2Sto 9:3+

✡ 12:28: Mt 10:29

✡ 12:31: Mbo 37:4,25; Ro 14:17

✡ 12:32: Mt 25:34; Tur 1:6

✡ 12:33: Lu 18:22; Ŋgo 2:45; 1Tim 6:18+

✡ 12:35: Mt 25:1+; Pil 3:20; 1Tes 5:4; 1Pe 1:13

✡ 12:37: Yo 13:4

✡ 12:39: 1Tes 5:2+; 2Pe 3:10; Tur 3:3

✡ 12:40: Mk 13:33; Tur 16:15

✡ 12:44: Lu 19:17+

✡ 12:45: 2Pe 3:3

✡ 12:47: Yems 4:17

✡ 12:48: Wkp 5:17; Ro 2:12+; 1Tim 1:13

✡ 12:50: Mk 10:38+; Yo 12:27

✡ 12:53: Mika 7:6

✡ 12:59: Mt 18:34+

✡ 13:2: Yo 9:2+

✡ 13:3: Mbo 7:12

✡ 13:7: Mt 3:10, 7:19; Yo 15:2,6

✡ 13:8: Ro 2:4; 2Pe 3:9,15

✡ 13:14: Kam 20:8+

✡ 13:15: Lu 14:5; Yo 7:22+

✡ 13:16: Yesa 58:6+; Lu 6:9

✡ 13:19: Mt 24:14

✡ 13:24: 1Kor 9:24+; Pil 2:12+

✡ 13:25: Mt 25:10+

✡ 13:27: Mt 25:41

✡ 13:28: Mt 8:11+, 13:42, 24:51

✡ 13:29: Mt 8:11+; Lu 14:15; Tur 19:9

✡ 13:30: Mt 19:30, 20:16

✡ 13:35: Mt 23:37+; Lu 21:20,24

✡ 13:35: Mbo 118:26

✡ 14:1: Lu 11:37

✡ 14:3: Mt 12:10; Lu 6:9

✡ 14:5: Mt 12:11; Lu 13:15

✡ 14:7: Mt 23:6

✡ 14:11: Mt 23:12; Lu 18:14; Yems 4:6; 1Pe 5:5

✡ 14:13: Lo 14:29

✡ 14:14: Yo 5:29

✡ 14:15: Lu 13:29; Tur 19:9

✡ 14:20: 1Kor 7:33

✡ 14:21: Ep 2:11+

✡ 14:24: Mt 21:43; Ŋgo 13:46

✡ 14:27: Mt 16:24+; Lu 9:23+; Yo 16:33; 2Tim 3:12

✡ 14:32: 2Kor 5:20

✡ 14:33: Lu 5:11,28; Pil 3:7+

✡ 14:34: Ibr 6:4-6

✡ 15:2: Lu 5:30; Ŋgo 11:3; Ga 2:12

✡ 15:4: Mbo 119:176; Ezek 34:11,16; Lu 19:10

✡ 15:6: 1Pe 2:25

✡ 15:18: Mbo 51:4

✡ 15:24: Ep 2:1,5

✡ 16:8: Yo 12:36; Ep 5:8; 1Tes 5:5

✡ 16:9: Mt 6:19+; Lu 12:33

✡ 16:10: Lu 19:17+

✡ 16:13: Mt 6:24

✡ 16:15: Mbo 7:9; Mt 23:28; Lu 10:29, 18:9+

✡ 16:16: Mt 11:12+; Ro 10:4

✡ 16:17: Mbo 119:89; Yesa 40:8; Mt 5:18; Lu 21:33; 1Pe 1:25

✡ 16:18: Mt 5:32, 19:9; Ro 7:2+; 1Kor 7:10+

✡ 16:24: Yesa 66:24; Mk 9:48

✡ 16:25: Mbo 17:14; Lu 6:24

✡ 16:28: Ŋgo 2:40

✡ 16:29: Yesa 8:20; Yo 5:39-47; Ŋgo 15:21

✡ 16:31: Yo 11:44+, 12:10+

✡ 17:3: Mt 18:15; Ep 4:32; Yems 5:19+

✡ 17:6: Mt 17:20; Mk 11:23

✡ 17:8: Lu 12:37

✡ 17:10: Mt 25:30; 1Kor 9:16+

✡ 17:13: Wkp 13:45+

✡ 17:14: Lu 5:14

✡ 17:16: Yo 4:9

✡ 17:19: Mt 9:22; Lu 7:50

✡ 17:21: Yo 18:36; Ro 14:17

✡ 17:23: Lu 21:8; 2Tes 2:1

✡ 17:24: 1Tes 4:16+

✡ 17:25: Mk 8:31; Lu 9:22

✡ 17:26: Un 6:5–7:1

✡ 17:29: Un 18:20–19:25; 2Pe 2:6; Yud 7

✡ 17:30: 2Tes 1:7+

✡ 17:31: Mt 24:17+; Mk 13:15+

✡ 17:32: Un 19:26

✡ 17:33: Mt 10:39; Lu 9:24; Yo 12:25

✡ 17:34: Mt 24:40+; 1Tes 4:17

✡ 17:37: Mt 24:28

✡ 18:1: Ep 6:18; Kol 4:2; 1Tes 5:17

✡ 18:5: Lu 11:7+

✡ 18:7: Mbo 88:1; Tur 6:10

✡ 18:8: 2Tim 3:1+

✡ 18:9: Lu 16:15

✡ 18:11: Yesa 1:15; Tur 3:17

✡ 18:12: Mt 23:23

✡ 18:13: Mbo 51:1; Yesa 57:15

✡ 18:14: Lu 14:11; Ro 4:5; Yems 4:6; 1Pe 5:5+

✡ 18:16: 1Kor 14:20; 1Pe 2:2

✡ 18:17: Mt 18:3

✡ 18:20: Kam 20:12+; Ro 13:9

✡ 18:22: Mt 6:19+; Lu 12:33; Ŋgo 2:45; 1Tim 6:17+

✡ 18:24: Lu 8:14; 1Tim 6:9+; Yems 5:1+

✡ 18:28: Mt 4:19+; Lu 5:11

✡ 18:31: Mbo 22; Yesa 53:3+; Mt 16:21; Lu 24:44

✡ 18:43: Yo 9:1+

✡ 19:7: Lu 5:30, 7:34, 15:2

✡ 19:8: Kam 22:1+; Wkp 6:1+; Lu 3:13

✡ 19:9: Ga 3:7,29

✡ 19:10: Mbo 23; Ezek 34:11+; Lu 15:1+

✡ 19:11: Ŋgo 1:6

✡ 19:13: Ro 12:6+; 1Kor 12:7+; Ep 4:7-13

✡ 19:14: Yo 1:11

✡ 19:17: Mt 24:45+; Lu 16:10; 1Kor 4:2

✡ 19:26: Mt 13:12; Mk 4:25; Lu 8:18

✡ 19:38: Mbo 118:26; Lu 2:14; Ro 5:1; Ep 2:14

✡ 19:40: Hab 2:11

✡ 19:42: Mt 13:13+; Ro 11:8

✡ 19:43-44: Mika 3:12; Lu 21:6

✡ 19:46: Yesa 56:7

* 19:46: Yesu iyaamba zin paso, koroŋ ta tomtom tiŋgimgiimi lela urum be tikam patoronŋana pa i, na katuunu bizin tiurur kadon ma isala ta kor a. Mi tipase pa urum tana be ikamke zin pa Anutu kete malmal kana kini.

✡ 19:46: Yer 7:11

✡ 20:2: Yo 2:18; Ŋgo 4:7

✡ 20:6: Mt 14:5; Lu 7:29

✡ 20:9: Mbo 80:8+; Yesa 5:1+

✡ 20:14: Mt 27:18

✡ 20:15: Ibr 13:12

✡ 20:16: Ŋgo 13:46, 28:28

✡ 20:17: Mbo 118:22

✡ 20:18: Yesa 8:14+; Dan 2:34+

✡ 20:25: Un 1:27; Lu 23:2; Ro 13:7; 1Pe 2:17

✡ 20:27: Ŋgo 23:8

✡ 20:28: Lo 25:5

✡ 20:35-36: Yo 1:12; 1Kor 15:42,49,52

✡ 20:37: Kam 3:6; Ŋgo 7:32; Ibr 11:16

✡ 20:38: Ro 6:10+, 14:8+

✡ 20:43: Mbo 110:1; Ŋgo 2:34+; 1Kor 15:25; Ibr 1:13

✡ 21:4: 2Kor 8:1,12

✡ 21:6: Lu 19:44

✡ 21:8: Ep 4:14; 2Tes 2:1+; 1Yo 4:1

✡ 21:10: Tur 6:3+

✡ 21:11: Yoel 2:31; Tur 6:12+

✡ 21:12: Ŋgo 16:23, 22:19,30, 24:1+, 25:23+; 2Kor 11:24

✡ 21:13: Ŋgo 4:5+, 9:15, 22:1+, 24:10+, 26:1+

✡ 21:14: Mt 10:19+; Lu 12:11+

✡ 21:15: Ŋgo 6:10

✡ 21:16: Ŋgo 7:59, 12:2

✡ 21:17: Mt 10:22; Yo 15:18,20

✡ 21:18: Mt 10:30; Lu 12:7

✡ 21:19: Ibr 10:36; Tur 2:7

✡ 21:22: Yer 5:29; Dan 9:26+; Hos 9:7; 1Tes 2:14

✡ 21:23: 1Kor 7:26

✡ 21:24: Mbo 79:1; Lu 20:16; Ro 11:25; Tur 11:2

✡ 21:25: 2Pe 3:10+; Tur 6:12+

✡ 21:27: Dan 7:13; Mt 26:64; 1Tes 4:16+; Tur 1:7

✡ 21:33: Mbo 119:89; Yesa 40:8; Mt 5:18; 1Pe 1:25

✡ 21:34: Mt 24:42+; Mt 25:13+; Ro 13:11+; Ep 5:18; 1Tes 5:2+; 1Pe 4:7; 2Pe 3:10; Tur 16:15

✡ 22:1: Kam 12:15+

✡ 22:2: Mbo 2:2; Ŋgo 4:27

✡ 22:3: Yo 13:2,27

✡ 22:7: Kam 12:18+

✡ 22:16: Lu 13:29, 14:15; Tur 19:9

✡ 22:19: 1Kor 10:17

✡ 22:20: Kam 24:8; 1Kor 10:16; Ibr 9:12+, 10:10

✡ 22:21: Mbo 41:9; Yo 13:21+

✡ 22:22: Ŋgo 1:6, 2:23

✡ 22:24: Mk 9:34+; Lu 9:46

✡ 22:26: 1Pe 5:3

✡ 22:27: Mt 20:28; Lu 12:37; Yo 13:12+; Pil 2:7

✡ 22:28: 2Kor 1:7; 2Tim 2:12

✡ 22:29-30: Mt 19:28; Lu 14:15; Tur 3:21, 19:9

✡ 22:31: 2Kor 2:11; 1Pe 5:8

✡ 22:32: Yo 17:9+, 21:15+

✡ 22:35: Mt 10:9; Lu 9:3

✡ 22:37: Yesa 53:12; Lu 24:26+

✡ 22:40: Mt 6:13

✡ 22:42: Mt 6:10; Yo 6:38

✡ 22:44: Yo 12:27; Ibr 5:7

✡ 22:53: Lu 19:47, 21:37; Yo 12:27

✡ 22:69: Mbo 110:1; Dan 7:13; Ŋgo 7:56; Ibr 1:3, 8:1

✡ 23:2: Mt 17:27; Lu 20:25; Ŋgo 17:7

✡ 23:3: 1Tim 6:13

✡ 23:4: 1Pe 2:22

✡ 23:8-9: Yesa 53:7; Lu 9:9

✡ 23:12: Ŋgo 4:27

✡ 23:29: Mt 24:19; Lu 21:23

✡ 23:30: Yesa 2:19; Hos 10:8; Tur 6:16

✡ 23:31: 1Pe 4:17+

✡ 23:34: Mbo 22:18; Mt 5:44; Ŋgo 3:17, 7:60

✡ 23:35: Mbo 22:7

✡ 23:36: Mbo 69:21

✡ 23:41: Lu 23:33; Yo 8:46; Ibr 4:15

✡ 23:44-45: Yoel 2:31; Ibr 9:3,8

✡ 23:46: Mbo 31:5; Ŋgo 7:59; 1Pe 2:23

✡ 23:49: Mbo 38:11; Lu 8:2+

✡ 24:4: Ŋgo 1:10

✡ 24:7: Lu 9:22, 18:31+

✡ 24:19: Mt 21:11; Yo 6:14; Ŋgo 2:22

✡ 24:20-21: Lu 1:68, 2:38, 19:11; Ŋgo 1:6, 13:27+

✡ 24:24: Yo 20:3+

✡ 24:26: Lu 9:22; Ŋgo 17:3; Ibr 12:2; 1Pe 1:10+

✡ 24:27: Un 3:15; Lo 18:15; Mbo 22; Yo 1:45

✡ 24:34: 1Kor 15:4+

✡ 24:39-40: 1Yo 1:1

✡ 24:41: Yo 21:5; Ŋgo 10:41

✡ 24:44: Mbo 2, 16, 22, 69, 72, 110, 118

✡ 24:45: Ŋgo 16:14

✡ 24:46: Ŋgo 17:3

✡ 24:47: Mt 28:19; Ŋgo 1:8, 2:38; Ŋgo 10:42+, 13:38; 1Tim 3:16

✡ 24:48: Yo 15:27; Ŋgo 1:8,21+, 2:32

✡ 24:49: Yesa 44:3; Yoel 2:28; Yo 14:16, 15:26, 16:7; Ŋgo 1:4, 2:4; Ga 3:14

✡ 24:51: Yo 20:17

✡ 24:52: Yo 14:28, 16:22

✡ 24:53: Ŋgo 2:46, 5:42

Yoan

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

Uruunu ambaiŋana ta Yoan ibeede

1

Sua ta iswe Anutu ŋgar kini, ta iwe tomtom ma isu toono kek

1 Indeeŋe mata popoten ta saamba mi toono ipet zen na, Sua ta iswe Anutu ŋgar kini, ni imbotmbot. Mi ni imbotmbot raama Anutu, mi ni Anutu.✡ 2 Tana indeeŋe ta mata popoten mi imar na, ni imbotmbot raama Anutu. 3 Ni ta iwe zaala pa koroŋ ta boozomen ma tipet. Koroŋ sa ipet pa zaala toro sa som.✡ 4 Mbotŋana kini uunu na, ni itunu tau. Mi mbotŋana kini ta iurur mat pizin tomtom.✡ 5 Mat tana iyaryaara pa zugut leleene, mi zugut mburaana irao be ilip pini na som.✡

6 Tomtom ta, Anutu iŋgo i ma imar. Ni zaana Yoan.✡ 7 Ni imar be ipombol mat tana ka sua, mibe ikam tomtom ta boozomen ma tiurla ki mat tana.✡ 8 Mi Yoan, ni mat tana som. Imar be ipombol ka sua men.✡ 9 Tana mat ŋonoono ta iyaryaara pizin tomtom ta boozomen ma ipeyei ŋgar kizin, ta iŋgi isu toono i.✡

10 Koroŋ boozomen ta timbot toono na, ni itunu ta iwe zaala pa ma tipet. Tamen isu toono na, zin wal toono kan tikilaali som.✡ 11 Mi imar pa itunu lele kini na, wal kini lelen pini som.✡

12 Tamen wal boozomen ta tiur lelen pini mi tiurla kini na, ni ikam zin ma tirao be tiwe Anutu lutuunu bizin.✡

13 Wal tana, siŋ ki taman ma nan bizin ikam zin ma tiwe Anutu lutuunu bizin som. Mi tomtom sa ki toono ti ŋgar kini, som mbulu kini ikam zin ma tiwe Anutu lutuunu bizin som. Anutu itunu ta ikam zin ma tiwe lutuunu bizin.✡

14 Tana kere. Sua ta iswe Anutu ŋgar kini, ta iwe tomtom ma isu toono, mi imbot la mazwanda kek! Mi iswe Anutu mburaana mi mbulu kini ndabokŋana, mi niam amrre kat pa motoyam kek. Tana amkilaali kembei ni Anutu Lutuunu tamen ŋonoono. Ni zaanaŋana, mi ipa kat ki Tamaana. Mi iswe kat kampeŋana mi sua ŋonoono ki Anutu.✡

15 Yoan, ni ipaŋarai kalŋaana, mi ipombol sua kini ma iso ta kembei: “Tomtom tiŋgi ta muŋgu aŋso yom pini ma aŋsombe: ‘Tomtom ta, ni ito yo ma iwwa i. Mi ni zaana ilip pio. Pa nio aŋsu zen na, ni imbotmbot.’ ”✡

16 Iti boozomen ta tamap takamam koroŋ ambaimbaiŋan ta munŋaana men ilala kini. Pa ni ta kampeŋana katuunu. Kere. Kampeŋana muŋguŋana, ta ni ipekel pa kampeŋana ta biibi ma ilip.✡ 17 Pa Mose ta iwe zaala pa tutu. Mi Yesu Krisi, ni iswe kat kampeŋana ki Anutu mi sua ŋonoono.✡ 18 Tomtom tasa ire kat Anutu pasa zen. Mi Anutu Lutuunu tamenŋana ta ni Anutu, mi imbotmbot la Tamaana kereene uunu na, ni tina ta iswe kat Anutu piti.✡

Yoan ta ikamam yok pizin tomtom na, ipombol Yesu sua kini

(Mt 3:1-12; Mk 1:1-8; Lu 3:1-18)

19-20 Yoan, ni ipombol Yesu ka sua ta kembei: Indeeŋe zin bibip kizin Yuda ta timbot kar Yerusalem na, tiŋgo patoronŋana ka tomtom bizin pakan raama urum tuunu pakan ma tila kini mi tiwi i pa uraata kini na, ni iur sua ila kena kena som. Ni iso kat pizin ma iso: “Nio ti, Mesia * som.”✡

21 Tana tiwi i mini ma tiso: “Kenako nu Anutu kwoono Ilia tau?” Mi ni iso: “Som.”✡

To tiso: “Wai, kenako nu Anutu kwoono zaanaŋana tau amzza i be imar i?” Mi ni ipekel mini ma iso: “Som.”✡

22 Tabe tiwi i mini ma tisombe: “Wai, nakena nu so tomtom i? Mi uraata ta kamam na, ka uunu parei? Itum sope yam lak. Beso amiili ma amla, tona amsotaara zin wal ta tiŋgo yam ma amar i.” 23 Tana Yoan isu to iso: “Muŋgu Anutu kwoono Yesaya iso ta kembei:

Kalŋaana ta iboboobo isu lele bilimŋana.

Iso: ‘Kapazal zaala pa Merere!’✡

Sua tina, ni iso pio tau.”

24-25 To tutu kan pakan ta tigaaba wal tana na, timaŋga mi tiwi i. Tiso: “Lak. Nu sombe nu Mesia som, mi Ilia som, mi Anutu kwoono zaanaŋana ta amzza i som. Nakena parei ta nu kamam yok pizin tomtom?” 26-27 Yoan ipekel kwon ma iso: “Ŋonoono. Nio aŋkamam yok pizin tomtom. Tamen tomtom ta, ni ito yo ma iwwa i. Ni imbotmbot la mazwoyom, mi kikilaali som. Mi nio aŋre ituŋ kembei aŋrao pini risa som kat. Uraata sorokŋana kembei kumbu keteene ka wooro putkeŋana, ina tomini aŋrao aŋkam pini na som. Pa ni ilip kat pio.”

28 Mbulu boozomen tana ipet isu kar Betania, ta imbot yok Yordan pakaana ta zoŋ izze pa i. Pa Yoan ikamam yok pizin tomtom isu lele tana.

Yesu ni sipsip ki Anutu

29 Timbot ma aigule toro na, Yoan ire Yesu ipaŋuru i ma imar. To iso: “Kere. Iŋga sipsip ki Anutu ta imar i. Ni ta ko ikam sanaana kizin tomtom toono kan ma ila lene.✡ 30 Tomtom tiŋga ta muŋgu aŋso yom pini ma aŋsombe: ‘Tomtom ta, ni ito yo ma iwwa i. Tamen ni ilip pio. Pa nio aŋsu zen na, ni imbotmbot.’ 31 Ŋonoono, muŋgu nio tomini aŋkilaala kati som. Mi iŋgi aŋmar mi aŋkamam yok pizin tomtom bekena aŋurpe zaala pini. Naso Anutu iswe i ma imbot mat pizin Israel.”

32 Mi Yoan ipombol mini sua kini ma iso ta kembei: “Nio motoŋ aŋre kat Bubuŋana izem saamba, mi isu kembei mbalmbal, ma imbot sala ŋwaana.✡ 33 Ŋonoono, muŋgu nio aŋkilaala kati som. Tamen Ni ta iŋgo yo ma aŋmar be aŋkam yok pizin tomtom na, isotaara yo ta kembei: ‘Re. Sombe Bubuŋana isu ma imbot sala tomtom sa ŋwaana, na tomtom tina ta ko ikam Bubuŋana Potomŋana pizin tomtom.’✡ 34 Mi keleŋ. Nio aŋre kat mbulu tana pa motoŋ kek. Tana aŋso kat piom ta kembei: Tomtom tiŋga ta Anutu ipeikati. Ni Anutu Lutuunu ŋonoono.”✡

Yesu ikam zin naŋgaŋ mataana kan

(Mt 4:18-22; Mk 1:16-20; Lu 5:2-11)

35 Aigule toro na, Yoan ziŋan naŋgaŋ kini ru timendernder mini ma timbotmbot. 36 Ni ire la pa Yesu iwwa ma ila, to iso pizin. Iso: “Kere. Iŋga sipsip ki Anutu.”✡ 37 Naŋgaŋ ru tana tileŋ sua tina, to timaŋga mi tila tito Yesu. 38 Yesu mataana imiili na, ire ziru tito i ma timar. To iwi zin. Iso: “Ou, niomru na parei?” Ziru tiso: “Rabi, nu mbotmbot swoi?” (Sua ‘rabi’ na, ka uunu ta kembei: ‘mos katuunu.’) 39 Mi ni ipekel kwon ma iso: “Kamar ma tala to kere.” Indeeŋe tana na, rorou kek. Tana ziru tila ma tire ruumu ta ni imbotmbot pa na, mi ziŋan timbotmbot mi tizzo sua ma mbeŋ.

40 Naŋgaŋ ru ta tileŋ sua ki Yoan mi tito Yesu na, kizin ta zaana Andreas. Mi tiziini ta Simon Petrus na. 41 Timbotmbot, som mi Andreas imaŋga mi kaŋkaŋ ma ila be ire tiziini Simon. Ila ma indeeŋi, to iso pini ta kembei: “Ai, niam amdeeŋe Mesia kek.” (Sua ‘Mesia’ na, ka uunu raraate kembei ta ‘Krisi’.) 42 Tana Andreas ikam tiziini Simon ma ziru tila ki Yesu. Mi Yesu igeede Simon, to iso: “Nu tina Simon, Yoanes lutuunu. Mi kaimer ko tipaata zom be Kepas.” (Pisis ‘Kepas’ na, zin Grik tipaata tisombe ‘Petrus.’) †✡

Yesu ikam Pilip ziru Natanael ma tiwe naŋgaŋ kini

43 Aigule toro na, Yesu isombe ipa ma ila pa lele pakaana ki Galilea. Tana ila ma indeeŋe tomtom ta, zaana Pilip. To iso pini: “Mar to yo.” 44 Pilip, ni tomtom ki kar Betsaida. Ni ma Andreas mi Simon na, zin kar ta. 45 Timbotmbot mi Pilip imaŋga ma ila, to indeeŋe waene ta, zaana Natanael. Mi iso pini ta kembei: “Leŋ. Tomtom ta muŋgu Mose ibeede ka sua imbot se tutu ki Anutu, mi Anutu kwoono bizin tibeede ka sua tomini, ta amdeeŋi kek! Ni tomtom ki kar Nasaret. Zaana Yesu. Mi tamaana Yosep.”✡

46 Tamen Natanael iso pini: “Waa, kar Nasaret irao be ipiyooto koroŋ ambaiŋana sa?” To Pilip iso pini: “Kena mar ma tala to itum re kat!”✡

47 Yesu ire Natanael ipaŋuru i ma imar, mi iso ka sua ta kembei: “Kere. Iŋga tomtom ta itoto mbulu ŋonoono kizin Israel mi izzo sua ŋonoono men. Ni le pakaamŋana sa som.”✡ 48 Tabe Natanael iwi i ma iso: “Nu ute yo be parei?” Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Nio aŋre u mbulem su ta ke fik uunu muŋgu, mana kaimer Pilip ima to iboobu.” 49 Tabe Natanael ipekel kwoono ma iso: “Mos katuunu, Anutu Lutuunu ŋonoono ta nu na. Nu ta king kizin Israel.”✡

50 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Parei Natanael, sua tio ta aŋsombe aŋre u su ke fik uunu, ta ikamu ma urla tio i? Leŋ. Kaimer nu kola re uraata bibip pakan ta ilip pa koroŋ tana.” 51 To iso pizin mini ta kembei: “Nio aŋso kat piom. Kaimer niom kola kere saamba ikaaga, mi zin aŋela ki Anutu tizalla ma tizzu. Pa Tomtom Lutuunu, ta ko iwe zaala pizin.”✡

2

Yesu itooro yok ma iwe baen isu kar Kana

1 Aigule ru ilae ma aigule ta iwe tel pa na, ula ipet su kar Kana ta imbot Galilea na. Yesu naana, ni ila pa ula tana tomini. 2 Mi Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tomini, sua ikam zin be tila tire ula tana. 3 Timbotmbot mi kini ula kana ila be tikan. Tikanan ma tiwinin ma tilala, som mi baen imap. Tabe Yesu naana isu to iso pini: “A baen kizin ta imap kek.” 4 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Anaŋ, nu so paso? Ina koroŋ kiti som. Pa nol tio ipet zen.” 5 To naana iso pizin mbesooŋo ta timborro temen tana ma isombe: “Kere. Ni isombe iso piom pa koroŋ sa, na kakam men.”

6 Ruumu tana na, ka kuuru bibip kat lamata mi ta, ta timbotmbot. * Kuuru tana be tiŋgurŋguuru naman ma kumbun pa, to tiŋgeeze pa Anutu mataana, kembei ta tutu kizin Yuda iso na.✡ 7 Tana Yesu imaŋga ma iso pizin mbesooŋo ta kembei. Iso: “Kese yok sula kuuru tana ma bokbok.” Tana tileŋ la kalŋaana mi tise yok sula kuuru tana ma bokbok lup. 8 To iso pizin ta kembei: “Yok tana, kesepet risa mi ila ki tomtom ta imborro kini na ma itoombo ten.” Tana tileŋ la sua kini, mi tikam ma tila. 9 Beso tomtom tana itoombo na, yok tana itoori ma iwe baen kek. Tana mata rru ka uunu mi iso: “Wai, baen ti imbot swoi ta imar i?” Mi zin mbesooŋo ta tise yok na, zin tiute uunu. Tona tomtom tana iboobo tomooto ula kana ma ila kini, 10 mi iso pini ma isombe: “Kini kamŋana ta gorgori na, takamam yok baen ta ambaiŋana kat ila pizin wal ma tiwin muŋgu. Mi sombe tiwin ma isooŋo zin zen, tonabe takam baen ta ambai pe som na ma ila. Mi baen tiŋgi ta ambaiŋana kat. Parei ta nu ruutu, ma buri mi kam ma imar?”

11 Ina mos mataana kana ta Yesu ikam bekena iswe zaana mi mburaana biibi. Ni itooro su kar Kana ki Galilea. Tana zin naŋgaŋ kini tire to tiurla kini.

12 Ula tana imap, tona Yesu ziŋan naana ma tiziini bizin, mi zin naŋgaŋ kini timiili ma tila mini pa kar Kapenaum, mi timbotmbot tana pa aigule pakan.

Yesu imaŋgayaara zin wal ŋgomo kan ilela Urum Merere

(Mt 21:12-13; Mk 11:15-17; Lu 19:45-46)

13 Pasoba, lupŋana biibi kizin Yuda be matan iŋgal mazwaana ta Anutu ikamke tumbun bizin isu Aikuptu na, ka nol igarau kek. Tana Yesu isala pa Yerusalem. 14 Ni imbotmbot mi ire zin wal tiŋgomonmoono makau ma sipsip ma man isu Urum Merere kwoono. Mi ire zin wal ta tiparpekelkel pat na tomini, zin mbulen su mbalia kizin ma timbotmbot. 15 Tana ikam re tuntun ma ilup la mbata, mi iketo zin wal ta tiŋgomonmoono sipsip mi makau na ma tiko molo pa urum kwoono. Mi imaŋga pa mbalia kizin wal ta tiparpekelkel pat na, ma pat kizin imiyaryaara su toono. 16 To iso pizin wal ta tikamam ŋgomo pa man ta kembei: “Kakam koroŋ tiom tana ma ila lene! Kakam urum potomŋana ki Tamaŋ Anutu ma iwe nol muriini paso?” 17 Tabe zin naŋgaŋ kini matan ila pa sua ki Anutu suruunu ta iso ta kembei:

Nio leleŋ pa urum ku potomŋana ilip, tanata aŋkam kaisiigi pa be aŋurpe. Tamen ko iwe zaala pio be aŋmeete.✡

Yesu itunu ko ikam Urum Merere muriini

18 Zin bibip kizin Yuda tire mbulu tana, mi tiso pini ta kembei: “Nu so tomtom ta kam mbulu ti? Tooro mos sa ma amre kat. Naso amute nu zom pa uraata ti.”✡ 19 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Niom koso kereege urum taiŋgi ma isu lene, na nio ko aŋpamender mini pa aigule tel.”✡ 20 Tabe zin Yuda tiso: “Wa, urum biibi taiŋgi, tikamam uraata pa ma irao ndaama tomtooru lamata mi ta (46) kek. Mi nu sombe rao pamender mini pa aigule tel men?” 21 Tamen Yesu iso sua tana ise ki urum kizin som. Ni iso pa itunu. Pa ni ta iwe kembei Urum Merere ŋonoono.✡ 22 Tana kaimer indeeŋe ta ni burup ma imaŋga mini pa naala na, naŋgaŋ kini matan ila pa sua kini tana, mi tiurla sua ta muŋgu tibeede na, ramaki sua ta Yesu itunu iso na.✡

Wal boozo tiso tiurla ki Yesu. Mi tiurla kat som

23 Yesu imbotmbot Yerusalem pa lupŋana biibi tana na, itortooro mos boozo ma tiwedet. Tabe tomtom boozo tire mi tiurla kini. 24 Tamen ni iurla kizin som. Paso, ni iute tomtom ta boozomen lelen ma imap. 25 Tomtom sa irao be ipaute i pa wal lelen na som. Pa ni itunu iute tomtom lelen lup.✡

3

Yesu ziru Nikodemus tiso sua

1 Tomtom tutu kana ta, ni zaana Nikodemus. Mi kaunsil biibi ta tikamam peeze pizin Yuda na, ni zaana imbot la tomini. ✡ 2 Mbeŋ ta na, ni ila ki Yesu, mi iso pini ta kembei: “O mos katuunu, niam amute: Nu, Anutu iŋgo u ma mar be paute zin tomtom. Pa sombe Anutu ilae ki tomtom som, na ni irao be itooro mos boozomen kembei ta nu kamam na som.” ✡ 3 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Nio aŋso kat pu ta kembei: Bela tomtom iwe popoŋana, * tona ni irao be ire peeze ki Anutu.” ✡

4 Mi Nikodemus ipekel ma iso: “Wae. Sua ku tina, nio aŋkankaana pa ka uunu. Tomtom ta sombe iwe kolman kek, nako irao be iwe popoŋana mini be parei? Ko tomtom sa irao be itoori ma ilela naana kopoono be ipeebi mini?”

5 Yesu ipekel kwoono ma iso: “Nio aŋso kat pu ta kembei: Bela tomtom iwe popoŋana pa yok raama Bubuŋana, tona ni irao be imbot la peeze ki Anutu mi ilela kar kini. ✡ 6 Koroŋ ta tomtom toono kan tipiyooto na, koroŋ ki toono. Mi koroŋ ta Bubuŋana ipiyooto na, koroŋ ki Bubuŋana. ✡ 7 Kokena nu murur pa sua ta aŋso pu ma aŋsombe: Bela Anutu itooro yom ma kewe popoŋoyom. 8 Re. Miiri zalaana ta imbot ki parei mi imar, mi imap su swoi na, iti tuute som. Pa ni itoto itunu zalaana men. Mi iti tarao be tere miiri som. Teleŋ men kalŋaana mi tikilaala. Mi ina raraate men pa uraata ta Anutu Bubuŋana ikamam pizin tomtom be itooro zin ma tiwe popoŋan na.”

9 Nikodemus ileŋ sua tana to iso: “Wai, mbulu tina ko ipet be parei?” 10 Mi Yesu ipekel kalŋaana ma iso: “Wae! Zin Israel tire u kembei nu zom biibi pa uraata ki pauteŋana. Parei ta su mini, mi so nu kankaana pa sua tio ti? 11 Nio aŋso kat pu ta kembei: Koroŋ ta niam amute, ta amzzo pa. Pa niam amre kat pa motoyam. Tanata ampombolmbol ka sua. Tamen niom kakan la sua tiam som. ✡ 12 Iŋgi aŋso sua pa mbulu ta iwedet su toono, mi tamen niom kuurla som. Tana sombe aŋso pa koroŋ saamba kana, nako kuurla be parei? Som. 13 Asiŋ isala kar saamba kek bekena ire mi iso ka sua? Tomtom sa som. Tomtom Lutuunu itutamen ta imbot kar saamba mi isu. ✡

14-15 Muŋgu Mose iurpe mooto kunuunu ta, mi iur sala ke ma ipamender. Beso tomtom tire la pa, to timeete som. Ina raraate pa Tomtom Lutuunu. Bela tiuri sala ke mi tipamenderi, tona wal boozomen ta so tiurla kini mi tisekapkap la kini, nako tikam mbotŋana ki Anutu ta iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡

16 “Pa Anutu, ni iur kat leleene pizin tomtom toono kan. Tanata iŋgo Lutuunu tamen ŋonoono ma isu pizin. Mi sombe tiurla kini, nako tisaana ma tila len som. Som kat. Zin ko tikam mbotŋana ki Anutu ta iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡ 17 Pa Anutu, ni iŋgo Lutuunu ma isu toono taiŋgi be ipamender zin tomtom ma iur kadoono pizin na som. Ni iŋgo i ma isu bekena ikamke zin. ✡ 18 Tana tomtom ta sombe iurla ki Anutu Lutuunu, inako Anutu ipamenderi ma iur kadoono pini na som. Tamen sombe tomtom sa iurla kini som, na ni kembei tomtom tau zin bibip titiiri sua kini ma imap kek mi izza men be ikam le kadoono. Paso, ni iurla ki Anutu Lutuunu tamenŋana som. ✡

19 Sombe Anutu iur kadoono pizin tomtom, nako ka uunu ta kembei: Mat ta isu toono kek. Tamen tomtom mbulu kizin ta boozomen isaana lup. Tana lelen pa mat tana som, mi lelen pa zugut ilip. ✡ 20 Pa wal boozomen ta tikamam mbulu sananŋana na, tiurur koi pa mat mi timbotmbot molo pa. Kokena mat iswe mbulu kizin. ✡ 21 Mi zin tau titoto sua ŋonoono ka mbulu na, lelen be timar ma timbot la mat leleene. Paso, mat izzwe zin kembei Anutu ta ipombolmbol zin ma tikamam mbulu tana.” ✡

Yoan iswe kat Yesu uunu

22 Yesu ziŋan zin naŋgaŋ kini timbotmbot, mi kaimer to tizem Yerusalem, mi tila ma tiwwa pa lele pakaana ki Yudea. Timbotmbot tana, mi ni ikamam yok pizin tomtom. 23 Mi Yoan tomini ikamam yok pizin tomtom isu kar Aenon ta igarau pa kar Salim na. Pa lele tana na ka yokŋana. Mi tomtom boozo timokorkor lala kini be ikam yok pizin. 24 Indeeŋe tana, Erot iur Yoan ilela ruumu sanaana zen. ✡

25 Aigule ta na, naŋgaŋ pakan ki Yoan ziŋan tomtom ta, tiparzorzooro pa weŋana ka tutu. † 26 To tila ki Yoan mi tiso pini ta kembei: “Mos katuunu o, re. Tomtom ta muŋgu niomru kombotmbot Yordan pakaana mbaaga, mi nu pombol zin tomtom be tiurla kini, ta zin iwal timap ma tilala kini ma ikamam yok pizin a.” ✡ 27 Mi Yoan ipekel kwon ma iso: “Ambai. Mbulu ta kembeia irao ipet sorok na som. Anutu ipombolmboli, ta ni ikamam a. ✡ 28 Motoyom iŋgal. Muŋgu ituyom kombotmbot, mi keleŋ sua ta aŋso piom ma aŋso: Nio Mesia som. Nio na, Anutu iŋgo yo ma aŋmuuŋgu be aŋurpe zaala pini men.” ✡ 29 To Yoan ikam sua tooroŋana ti ise ki ni ziru Yesu. Iso: “Sombe tomooto sa iwoolo, na moori tana iwe lene. Mi sombe ula kizin ipet na, tomooto toroono ta iurpe zaala pa ula kizin na, ni leleene ndabok. Paso, uraata kini ta iur ŋonoono ma ziru tiwoolo kek. Mi nio ta kembena, leleŋ ndabok kat. ✡ 30 Yesu, ni zaana be izalla ma iwe biibi. Mi nio zoŋ, inabe izzu.”

Tomtom ta imbot saamba mi isu

31 Yoan, ni tomtom ki toono men. Paso ni ipet pa toono taiŋgi. Tana ni irao iso pa koroŋ ki toono men. Mi ni ta imbot saamba mi isu na, ni ilip pa koroŋ ta boozomen. ✡ 32 Koroŋ ta tomtom saamba kana tana ire kat pa mataana mi ileŋ pa talŋaana, ta izzo pa. Tamen tomtom sa ikan la sua kini som. ✡ 33 Mi sombe tomtom sa ikan la sua kini, na iswe kembei ni iurla Anutu sua kini, ina sua ŋonoono. ✡ 34 Pa tomtom ta Anutu iŋgo i ma isu na, ni izzo Anutu kalŋaana. Mi Anutu ikam Bubuŋana pini na, irre ki som. Imap ma ise kini. ✡ 35 Tamaana, ni leleene pa Lutuunu, mi iur koroŋ ta boozomen ma imap ila namaana kek. ✡ 36 Tana tomtom ta sombe iurla ki Lutuunu, na ni ikam mbotŋana ki Anutu ta iseeŋge iseeŋge ma ila. Mi tomtom ta so izooro Lutuunu, nako ikam mbotŋana tana som. Som kat. Anutu kete malmalŋana ko imbotmbot se kini, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡

4

Yesu ziru Samaria nan ta tizzo sua

1 Mazwaana tana na, zin tutu kan tileŋ sua ta kembei: Yesu ikamam tomtom boozomen ma tiwe naŋgaŋ kini, mi ikamam yok pizin. Tana naŋgaŋ kini tiwe boozo ma tilip pa Yoan kini kek. 2 Sua tina ŋonoono. Tamen Yesu itunu ikamam yok pizin tomtom som. Naŋgaŋ kini men ta tikamam. 3 Yesu ileŋ kembei zin tutu kan tirre pa uraata kini, to izem lele pakaana ki Yudea, mi isombe imiili ma ila mini pa lele pakaana ki Galilea. 4 Mi lele pakaana ki Samaria imbot la zaala tabe ni ito ma ila pa i.

5 Tana ni ipa ma ila mi ipet Samaria, to ilae kar Sikar. Kar tana igarau pa toono pakaana ta muŋgu Yakop ikam pa lutuunu Yosep na. ✡ 6 Mi yok touŋana ta muŋgu Yakop ikel na, imbot lele ta tina. Yesu, ni imbel pai ma niini isaana. Tana keteene isu yok tana zilŋaana ma imbotmbot. Indeeŋe tana, zoŋ mataana ikam aigule palakuutu.

7-8 Ni imbotmbot, mi naŋgaŋ kini tila pa kar be tiŋgiimi kan kini. Molo som na, Samaria nan ta, ni imar be ise ka yok. Mi Yesu iso pini ma isombe: “Ou, kam koŋ yok risa imar aŋwin. Pa miri yo.” 9 Tabe moori tana iso pini ma isombe: “Wae, nu na Yuda, mi nio iŋgi Samaria nan. Parei ta nu wi yo pa kom yok?” Ni iso sua tana paso, zin Yuda ziŋan Samaria tiparluplup zin som, mi tikanan mi tiwinin la mbata som. ✡

10 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Nio iŋgi aŋwi u pa koŋ yok. Mibe nu kilaala kat yo mi ute koroŋ ta Anutu isombe ikam pu, so nu wi yo, to aŋkam yok mata yaryaaraŋana pu. Yok tana irereere totomen.” 11 To moori iso pini: “Biibi, nu lem kuuru sa som. Mi yok touŋana tiŋgi na, yok imbot sula ta meleeba. Kenako kam yok mata yaryaaraŋana tana be parei? 12 Nu ute: Yok tiŋgi, tumbundu Yakop ikel piam ta alok kek. Mi ni itunu ziŋan lutuunu bizin mi zin mbili kini tiwinin yok ta tiŋgi. Mi nu tana so kam ma lip pini, ta sombe kam yok toro sa ma ipet?”

13 Tana Yesu ipekel kwoono ma iso: “Tomtom ta sombe iwin yok taiŋgi, nako miri i mini. 14 Mi sombe iwin yok ta aŋso aŋkam pini, inako kaimer miri i mini som. Pa yok mata yaryaaraŋana tabe aŋkam pini i, ko iwe kembei yok bukbukŋana mi izze pa leleene, mi ikami ma imbot mata yaryaara.” ✡ 15 Moori ileŋ sua tana, to isombe: “Wai biibi, kena kam koŋ yok tana imar. Naso kaimer miri yo mini som. Pa ina aŋre na, irao be iuulu yo. Pa asiŋ toro ko imarmar lele tiŋgi mini.”

16 To Yesu iso pini: “La ma kam kusim, mi niomru kimiili ma kamar.” 17 Mi moori ipekel kwoono ma iso: “Nio kusiŋ somŋoŋ.”

Tana Yesu iso pini ma iso: “Nu sombe kusim som, ina so kat. 18 Tamen nu woolo pa lamata kek. Mi tomooto ta buri niomru kombotmbot na, ina kusim ŋonoono som. Tana sua ku ŋonoono men.”

19 Tabe moori iso pini: “O biibi, nio aŋkilaalu kek. Nu sa Merere kwoono na. ✡ 20 Lak, muŋgu niam Samaria tumbuyam bizin tiluplup zin mi tizuŋzuŋ sala abal tiŋga. Tamen niom Yuda kosombe iti bela tuzuŋzuŋ su Yerusalem men. Kena lele iŋgoi tabe tuzuŋzuŋ su pa i?” ✡

21 To Yesu iso pini. Iso: “Moori, urla sua tio ti. Molo som to tomtom ko matan ila mini pa abal tiŋga, som kar Yerusalem, be timbot pa mi tikam suŋŋana pa Tamanda Anutu na som. ✡ 22 Niom Samaria koyom kuute kat Merere ta kuzuŋzuŋ pini i som. Mi niam Yuda, to amute Merere ta amzuŋzuŋ pini i. Paso, ulaaŋa ki Anutu na iyooto piam Yuda. ✡ 23 Leŋ. Mazwaana sa kola imar. Mi iŋgi ka nol igarau kek. To Bubuŋana ko ikam peeze pizin tomtom ma suŋŋana kizin ito sua ŋonoono, mi tisuŋ kat pa Tamanda Anutu raama lelen. Pa Tamanda Anutu ni irru zin wal ta tizuŋzuŋ ta kembei. ✡ 24 Anutu, ni Bubuŋana. Tana wal ta tisombe tisuŋ pini na, bela Anutu Bubuŋana ikam peeze pizin ma suŋŋana kizin ito sua ŋonoono, mi tisuŋ raama lelen, to Anutu leleene ambai pa suŋŋana kizin.”

25 Yesu iso sua tana makiŋ to, moori iso: “Nio aŋute: Mesia, ni kola imar. Mi isombe imar, nako ipeeze koroŋ ta boozomen ma imbot mat piam.” (Sua ‘Mesia’ ti na, ka uunu ta kembei: ‘Krisi’.) 26 To Yesu iso pini ma iso: “Tomtom tina, ina nio tau.” ✡

27 Ni izzo pini, mi naŋgaŋ kini timar tipet. Mi tire la pa Yesu ziru moori tana tizzo sua, to tikam ŋgar boozo pa. Tamen kizin tasa iwi i pa sua sa som. 28 To moori tana izem yok putuunu kini ma imbotmbot, mi imiili ma ila kar. Mi iso pizin wal ma iso: 29 “Ai, kamar ma tala tere tomtom ta imbot tiŋga. Pa ni iswe kat mbulu tio boozomen ta aŋkamam ta muŋgu mi imar. Ko ni Mesia som?” 30 To wal tana tizem kar, mi tila be tire Yesu.

31 Indeeŋe moori tana izem Yesu ma ila na, zin naŋgaŋ kini tiso pa Yesu ma tiso: “Mos katuunu, kan kom koroŋ sa lak!” 32 Tamen ni iso pizin ma iso: “Nio koŋ kini imbotmbot i. Mi tamen niom kuute som.” 33 Tana zin tiparso pizin ma tiso: “Asiŋ ikam ka kini ma ikan?” 34 Mi Yesu iso pizin. Iso: “Keleŋ. Kini tio, ina ta kembei: Bela aŋto kat Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i leleene, mi aŋposop uraata kini ma imap kat. Ina ta ipombolmbol yo kembei ta kini. ✡ 35 Niom kozzo ta kembei: ‘Puulu paŋ tomen, to kini imetmet.’ Tamen nio aŋso piom: Ina ila mete. Motoyom se mi kitiiri. Kini boozo imetmet kek. ✡ 36 Tana tomtom ta iŋgamgaama kini na, inamnaama som. Ikamam uraata kini, mi biibi kini ikamam le kadoono. Tana tomtom ta iwaswaaza kini, mi tomtom ki kini ŋgaamaŋana na, ziru ko lelen ambai. Pa uraata kizin ta iŋgi iur ŋonoono i. Mi ŋonoono tana ko imbotmbot ma alok. ✡ 37 Tana sua ta gorgori iwedet pa kwondo ta iŋgi iur ŋonoono i. Sua ta kembei: ‘Tomtom ta, ni iwaswaaza kini. Mi toro, ni le uraata be iŋgaama.’ 38 Nio aŋur yom kek be kala mi kaŋgaama kini pa mokleene ta niom ituyom kakam uraata pa som. Tana kini ŋonoono tabe kakam i, ina wal pakan uze kizin tieene.”

39 Zin Samaria kan boozo ki kar tana tileŋ sua ki moori tana, to tiurla ki Yesu. Pa moori tana ipombol sua kini ma isombe: “Ni iswe kat mbulu tio boozomen ta aŋkamam ta muŋgu mi imar indeeŋe koozi.” 40 Tana zin Samaria kan timar ki Yesu, mi tiruuti be ziŋan timbot. To imbot kizin pa mbeŋ ru. 41 Mi wal boozomen ta tigaaba zin wal mataana kan mi tiurla kini. Pa tileŋ sua ila ni itunu kwoono tau. ✡ 42 Mi tiso pa moori tana ta kembei: “Muŋgu niam amleŋ sua ku men, mi amurla ki tomtom taiŋgi. Mi koozi na, amleŋ kat sua ila ni itunu kwoono. Tana amute: Iti tomtom toono kanda na, ulaaŋa kiti ta ti.” ✡

Yesu iurpe menderŋana ta lutuunu ma niini ambai

43 Tana Yesu imbot kar tana pa mbeŋ ru, to imaŋga mini mi ila pa Galilea. 44 Mi muŋgu ni iso ta kembei: “Anutu kwoono sa, sombe ikam uraata isu itunu lele kini, nako tomtom matan pasomi.” 45 Beso ila ipet Galilea na, zin Galilea kan lelen ambai pini mi tikami. Paso, ziŋan Yesu timbot Yerusalem pa lupŋana biibi ki Pasoba, mi tire uraata boozomen ta ni ikam su tana.

46 To Yesu imiili ma ila mini pa kar Kana ki Galilea. Kar tana, ta muŋgu ni ila pa mi itooro yok ma iwe baen. Mi menderŋana ta ki king, ni imbotmbot. Ni lutuunu ta mete biibi ikami ma ikenne ta kar Kapenaum a. ✡ 47 Tana menderŋana tina ileŋ Yesu uruunu kembei izem Yudea ma imar pa Galilea kek, to iloondo ma ila kini, mi itaŋroro i be isula kar kini, mi iurpe lutuunu ma niini ambai. Pa mete ikam kati mabe imeete. 48 Mi Yesu iso pini ta kembei: “Waii, niom sombe kere mos mburanŋan mi uraata bibip som, nako kuurla som.” ✡ 49 Mi menderŋana tana iso pini. Iso: “Biibi, loŋa mi su. Kokena lutuŋ imeete.” 50 To Yesu iso pini ma isombe: “La! Lutum ko imbot.” Tana menderŋana tina iurla Yesu kalŋaana mi ila.

51 Ni iwwa ma ila pa zaala, mi indeeŋe zin mbesooŋo kini timar. To tiso pini: “Lutum niini ambai kek.” 52 Tana iwi zin ma iso: “Zoŋ mataana ikam piizi mi mataana ikam pak?” Zin tiso: “Neeri, zoŋ mataana imolo aigule palakuutu, to kuliini iluumu, mi mataana pit se.” 53 To pikin tamaana mataana iŋgal. Indeeŋe kat mazwaana ta tina na, Yesu iso pini ma isombe: “La. Lutum ko niini ambai.” Tabe ni ziŋan wal kini timap ma tiurla ki Yesu. 54 Tana indeeŋe Yesu izem lele pakaana ki Yudea mi imiili ma ila pa Galilea na, itooro mos toro tana ma iwe ru pa.

5

Yesu iurpe tomtom kaamaŋana ta isu yok tatiliuŋana Betesda

1 Kaimer mana lupŋana biibi toro kizin Yuda ipet. Tana Yesu isala pa Yerusalem. 2 Ni ipa ma ila ipet yok tatiliuŋana ta imbot Yerusalem na. Yok tana imbot igarau pa siiri kwoono kizin sipsip. Mi tipaata zaana la Iburu kalŋan be Betesda. * Ina, beeze lamata timbot se kezeene. 3 Gorgori wal meteŋan boozomen timbotmbot lela beeze tana lelen. Pakan matan pisŋan, pakan melekŋan, mi pakan kaamaŋan. Timbotmbot tana mi tizza. [Beso yok ka belut ise, tona loloŋa men mi tila tilu zin sula. 4 Paso, lwoono tataŋa Anutu aŋela kini isula, mi ikam ma ka belut ise. To tomtom ta sombe ilu i sula muŋgu, inako mete kini sa tina iko pini ma niini ambai.]

5 Tomtom kaamaŋana ta, ni imbot yok tana kezeene. Ni imbotmbot ta kembei ma irao ndaama tomoota lamoro mata mi tel (38) kek. 6 Yesu ila ipet mi ire i ikenne ma imbotmbot. Mi ileŋ kembei ni ikaama ta alok kek mi imar, to iso pini: “Parei? Nu lelem sombe nim ambai?”

7 Tomtom kaamaŋana tana ipekel kwoono ma isombe: “Biibi, nio leŋ tomtom sa tabe iur yo sula yok ta belutŋana i som. Mi sombe ituŋ aŋtoombo be aŋsula, na aŋrao som. Pa tomtom pakan tikonzaala yo ma tisula kek.”

8 Tana Yesu iso pini ta kembei: “Maŋga, lek mi ku, mi pa ma la.” ✡ 9 To loŋa men mi imaŋga ma ilek mi kini, mi ikam ma iwwa. Tamen aigule tana, ina aigule potomŋana kizin Yuda be keten su. 10 Tana zin bibip kizin Yuda tire tomtom tana, to tiyaambi. Tiso: “Ai, iŋgi aigule potomŋana kiti tabe ketende su pa i. Nu irao kam mi ku tana mi baada na som. Pa tutu iŋgalsek pa.”

11 Tamen ni ipekel kwon ma iso: “Mi tomtom ta iurpe yo na, ni iso pio be aŋkam mi tio mi aŋpa.” 12 Tabe tiwi i: “Asiŋ iso pu ta kembena?” 13 Tamen ni ikankaana pa Yesu. Pa Yesu ibeleu ma itop la iwal biibi lelen kek.

14 Kaimer to Yesu indeeŋe tomtom tana isu Urum Merere kwoono mi iso pini: “Re. Iŋgi nim ambai kek. Kozo zem mbulu ku sananŋana. Kokena pataŋana biibi kat indeeŋu.” ✡ 15 Tona tomtom tana ila mi iso pizin bibip kizin Yuda ta kembei: “Tomtom ta iurpe yo ma niŋ ambai na, Yesu tau.”

16 Yesu, ni ikamam mbulu ta kembei pa aigule potomŋana, tabe zin bibip kizin Yuda tirru zaala pini be tiseeze mataana. 17 Tamen Yesu iso pizin: “Ta muŋgu mi imar na, Tamaŋ ikamam uraata totomen. Tana nio ta kembena. Aŋkamam uraata men.” ✡ 18 Uunu tina tabe ipas keten ma tisombe tipuni ma imeete. Pa tisombe ni imololo aigule potomŋana ka tutu. Mi iŋgi ikam mbulu toro ma isala ki. Pa isombe Anutu na, ni Tamaana. Tana zin tire i kembei ni ipakur itunu ma raraate kembei ta Anutu. ✡

Tamaana iur Lutuunu pa uraata kini

19 Tana Yesu ipekel kwon ma iso: “Ŋonoono kat. Nio aŋso piom ta kembei: Lutuunu, ni irao be ikam sorok uraata sa pa itunu ŋgar kini na som. Som kat. Pa ni irre la ki Tamaana men tau. Koroŋ ta so ni ire Tamaana ikamam, to ni ikamam. Pa koroŋ boozomen ta Tamaana ikamam na, Lutuunu ikamam tomini. ✡ 20 Pa Tamaana, ni leleene ilip pa Lutuunu, tanata izzo i pa uraata boozomen ta ikamam na. Mi ko iso i pa uraata bibip pakan ta ilip pa uraata boozomen taiŋgi. To niom ko kumurur pa. ✡ 21 Tamaana, ni ipeyei zin tomtom meeteŋan ma timaŋga matan yaryaara mini. Mi ina raraate pa Lutuunu. Zin wal ta so ni leleene iur pizin na, ni ipayaryaara zin mi ikamam mbotŋana ta ki Anutu i pizin. ✡ 22 Mi uraata ki tiiriŋana tomini, Tamaana ikamam som. Ni iur uraata tana ma imap lup ila Lutuunu namaana kek. ✡ 23 Naso tomtom ta boozomen tipakur Lutuunu raraate kembei ta tipakur Tamaana. Mi sombe tomtom sa ipakur Anutu Lutuunu som, ina ni ipakur Tamaana ta iŋgo i ma isu i som tomini. ✡

24 “Nio aŋso kat piom ta kembei: “Tomtom ta so ileŋ la kalŋoŋ mi leleene iurla ki Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i, na ni ikam mbotŋana ki Anutu kek. Mi ni le uunu sa tabe ikam kadoono pa i mini na som. Tana ni izem zaala ki meeteŋana, mi imbot la zaala ki mbotŋana mata yaryaaraŋana kek. ✡ 25 Ŋonoono kat. Nio aŋso piom ta kembei: Mazwaana sa kola imar. Mi iŋgi ka nol igarau kek. To zin wal ta timbot la zaala ki meeteŋana na, ko tileŋ Anutu Lutuunu kalŋaana. Mi wal boozomen ta so tileŋ la kalŋaana mi tito i, inako tikam mbotŋana ki Anutu ta iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡ 26 Pa Tamaana, mbotŋana kini uunu na ni itunu tau. Mi ni iur mburaana tana ila ki Lutuunu kek be ikam ta kembena tomini. ✡ 27 Mi Tamaana iur Lutuunu be itiiri zin tomtom mi iur kadoono pizin. Paso, ni Tomtom Lutuunu.

28 “Kozo kumurur pa sua tio taiŋgi pepe. Nol tabe zin meeteŋan ta boozomen tileŋ Anutu Lutuunu kalŋaana, mi tizem naala lene ma tise mat i, ina kola imar. ✡ 29 To wal ta muŋgu tikamam mbulu ambaiŋana, nako timaŋga mini mi timbot matan yaryaara ma alok. Mi zin tau tikiskis mbulu sananŋana, inako timaŋga mini be tikam kadoono pa mbulu kizin tana. ✡ 30 Nio aŋrao be aŋkam koroŋ sa pa ituŋ leleŋ na som. Pa sua ta aŋleŋleŋ la Anutu kwoono, ta ikamam peeze pio i. Tana sombe aŋtiiri zin tomtom pa mbulu kizin, inako aŋkam ma indeeŋe men. Paso, nio aŋtoto ituŋ leleŋ som. Nio aŋtoto Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i leleene.” ✡

Koroŋ pakan ta tipombol sua ki Yesu mi tiswe kembei ni Anutu Lutuunu

31 Yesu iso mini ma iso: “Sombe nio ituŋ tamen aŋso koŋ sua, mi leŋ pombolŋana toro sa som, na niom ko kuurla sua tio som. 32 Tamen tomtom toro imbotmbot mi ipombolmbol sua tio. Mi nio aŋute ni izzo sua ŋonoono men. Ina nio Tamaŋ. ✡

33 “Mi indeeŋe ta niom koŋgo wal pakan ma tila ki Yoan be tiwi i pio na, ni tomini ipombol sua ŋonoono, mi iso pizin tomtom be tiurla tio. ✡ 34 Ŋonoono, nio ituŋ na aŋpase pa tomtom sa be ipombol sua tio na som. Iŋgi aŋpei ŋgar tiom pa men, bekena Anutu ikamke yom ma kombot ambai. 35 Yoan, ni kembei kai ta iyaryaara pizin tomtom mi iurur mat pizin. Mi mazwaana rimen ŋonoono ta ni imbotmbot raama yom na, niom menmeen yom pa mat kini tana.

36 “Tamen koroŋ biibi ta ipombolmbol sua tio mi ilip pa sua ki Yoan, ina uraata tio. Pa uraata boozomen ta Tamaŋ iur mar nomoŋ mi aŋkamam i, ina iswe kat ta kembei: Tamaŋ Anutu ta iŋgo yo ma aŋmar i. ✡

37 “Mi Tamaŋ Anutu ta iŋgo yo ma aŋsu toono na, ni tomini ipombol sua tio. Tamen niom keleŋ kalŋaana som, mi kere ruŋguunu pasa zen. 38 Mi sua kini imbot la leleyom som. Paso, ni ta Anutu iŋgo i ma isu toono i na, niom kuurla kini som. 39 Niom kawatwaata Anutu sua kini, mi kakam kinkiini be kuute ka uunu paso, kendemeere kembei sua tana ko iwe zaala piom be kakam mbotŋana mata yaryaaraŋana. Mi sua kini tina, ina ipombol sua tio tau. ✡ 40 Tamen niom leleyom be kamar tio mi kakam mbotŋana mata yaryaaraŋana som.

41 “Nio ti aŋkamam be tomtom tiwit uruŋ pa na som. ✡ 42 Mi niom na, aŋkilaala yom kek. Niom kuur leleyom pa Anutu risa som. 43 Pa iŋgi aŋkam Tamaŋ ruŋguunu ta aŋmar i. Tamen niom leleyom be kakam yo mi kakan la sua tio na som. Mi sombe tomtom sa ito itunu ŋgar kini mi imar, na niom loŋa men mi kakami mi kakan la sua kini. 44 Mi sombe tomtom tiwit uruyom, to leleyom ndabok. Tamen pakurŋana ŋonoono ta imar pa Anutu itutamen na, niom kakam kinkiini pa som. Tana ko kuurla be parei? ✡

45 “Kokena niom koso nio ko aŋgal motoyom isu Tamaŋ kereene uunu. Na som. Pa ni tabe iŋgal motoyom i, na Mose tau. Ni ta kapase pini ma koso tutu kini ko ikam yom ma kombot ambai. ✡ 46 Kozobe kuurla sua kini, so kuurla tio tomini. Pa sua ta ni ibeede na, iso ise tio tau. ✡ 47 Mi iŋgi niom kuurla sua kini som. Tana ko kuurla tio be parei? Som.” ✡

6

Yesu iputu tomtom munŋaana lamata (5,000)

(Mt 14:13-21; Mk 6:30-44; Lu 9:10-17)

1 Kaimer mana Yesu imaŋga to ila pa tai Galilea pakaana mbaaga. (Yok tina, zaana toro Tiberias.) 2 Mi wal biibi kat ta tito i ma ziŋan tila. Paso, tire kat mos bibip ta ni ikamam pizin meteŋan na. 3 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tisala lele mbukuunu ta, to mbulen isu ma timbotmbot. 4 Indeeŋe tana, Pasoba, lupŋana biibi kizin Yuda tau matan iŋgal mazwaana ta Anutu ikamke tumbun bizin su Aikuptu na, ka nol igarau kek. *

5 Yesu mbuleene isu ma imbotmbot, mi mataana ila na, ire iwal biibi tana tikeete ma timar kini. Tabe iwi lae pa Pilip ma iso: “Iti ko takam kini swoi be takam pizin iwal biibi taiŋgi?” 6 Sua taiŋgi, ni iso bekena itoombo urlaŋana ki Pilip. Mi mbulu tabe ikam i, na leleene iur pa kek. 7 Mi Pilip ipekel kwoono ma iso: “Wae, wal ti sorok? Iti lende pat biibi iŋgoi be tiŋgiimi kan kini pa? Sombe tiŋgiimi kan kini risa be tikoto keten pa, na pat denari tomto laamuru irao som tomini.”

8 To naŋgaŋ kini toro, zaana Andreas, ni Simon Petrus toono na, iso lae pa Yesu ma iso:✡ 9 “Mi naŋgaŋ ta ti, ni ikam ka narabu mbutkaalaŋana lamata, mi ye munmun ru. Tamen kini ri ta kembei ko irao pizin iwal biibi ti?” 10-11 Tona Yesu iso pizin naŋgaŋ kini ma iso: “Kala koso pizin iwal ma mbulen isu.” Lele ta timbot pa na, mbutmbuutuŋana. Iwal biibi tana mbulen su makiŋ to, Yesu ikam narabu tana mi isuŋ pa, mi irai pizin. To ikam mbulu raraate men pa ye tomini. Mi tomtom ta boozomen tikan ma isooŋo zin. Iwal biibi tana, tinin zin tomooto kizin men ma tirao kembei munŋaana lamata (5,000). Mi moori ma pikin na, ninŋan som.

12-13 Zin ta boozomen tikan ma irao zin, to Yesu iso pizin naŋgaŋ kini ma iso: “Kala koyogeege kini kalwonkalwon ta tizem ma imbotmbot a. Kokena tapasaana kini.” Tana tila ma tiyogeege kini kalwon kalwon tana, mi tizeebe sula kiri laamuru mi ru ma bokbok.

14-15 Iwal biibi tana tire mos tina to, timaŋga ma tiso: “Ŋonoono kat. Anutu kwoono zaanaŋana ta tizzo pini be isu toono na, tomtom ta ti!” Tabe timaŋga ma tisombe tipamenderi pataaŋa ma iwe king pizin. Mi Yesu ikam la pa ŋgar kizin kek. Tana izem zin mini, mi isala pa lele abalabalŋana be itutamen imbot.✡

Yesu ipa se tai

(Mt 14:22-33; Mk 6:45-52)

16 Zin naŋgaŋ ki Yesu timbotmbot ma rou, to tisula pa peende. 17 Tinamnaama Yesu ma som, to tilu zin se wooŋgo be timiili ma tila pa kar Kapenaum ta imbot tai pakaana mbaaga. Indeeŋe tana, lele guruŋ kek. 18 Tipeeze ma tila mi molo som na, miiri ipol ma mburaana, mi ipei duubu. 19 Mburan papiriizi pa puze ma tila tipeete tai lukutuunu, to matan imiili na, tire Yesu iwwa se tai, mi ipaŋuru zin ma imar. Tabe timoto. 20 Mi Yesu iso pizin. Iso: “Kamaane. Komoto pepe. Iŋgi nio tau.” 21 Tona lelen ambai, mi tikami ma ise kizin, mi ziŋan tila. Mi molo som na, sor lela lele tabe tila pa i.

Zin iwal tiru Yesu

22-23 Zin iwal biibi tana tizza sorok Yesu ma ila aigule toro. To tikam ŋgar boozo pini. Pa tire wooŋgo tamen ŋonoono ta neeri naŋgaŋ kini tikam ma tila na. Mi tamen Yesu, ni ziŋan som. Timbotmbot, mi tire wooŋgo pakan ki kar Tiberias tilela lele ta Merere isuŋ pa kini mi iputu zin tomtom isu pa na. 24 Tana iwal biibi tina tiru Yesu bizin ma som, to tilulu zin se wooŋgo tina, mi tila pa Kapenaum be tiru i.

Yesu, ni kini mata yaryaaraŋana

25 Wal tana tila mi tindeeŋe Yesu su tai pakaana mbaaga, to tiwi i. Tiso: “Mos katuunu, nu pa parei, ta mar lele ti?” 26 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Nio aŋso kat piom. Mos bibip ta kere na, niom kikilaala kan un ta kuru yo ma kamar i na som. Iŋgi kototo yo pa koyom kini men. Pa kakan ma isooŋo yom tau. 27 Keleŋ. Kini ta loŋa izanzaana na, kupun mburoyom pa pepe. Kakam kinkiini pa kini mata yaryaaraŋana tabe ikis yom ma alok i. Kini tina, Tomtom Lutuunu ta ko ikam piom. Pa mos bibip ta Tamaana Anutu ipombolmboli ma ikamam, ta iwe kin pini kembei ni zaana pa uraata ta kembena.”✡

28 Tabe zin tiwi i ma tiso: “Kenako Anutu leleene be amkam so uraata i?”

29 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Uraata ta Anutu leleene pa be kakam, ina ta kembei. Kuurla ki tomtom tau Ni iŋgo i ma imar i.”✡

30-31 Tana zin timaŋga mi tiwi i. Tiso: “Kena tooro mos sa ma amre kat. Naso amurla ku. Re. Muŋgu tumbuyam bizin tikanan kini manna su lele bilimŋana. Pa sua ki Anutu iso ta kembei:

Ni ikam kini saamba kana pizin ma tikan.✡

Mi nu na, ko kam so?”✡

32 Yesu ipekel kwon ma iso: “Nio aŋso kat piom. Niom koso Mose ikam kini saamba kana pa tumbuyom bizin ma tikan. Na som. Pa kini ŋonoono ta ki saamba i, ta iŋgi Tamaŋ Anutu ikam piom i. 33 Kini tana na, ni ta izem saamba mi isu be ikam mbotŋana ki Anutu pizin tomtom toono kan.”✡

34 To zin tiso pini: “Wai biibi, kena kam kini tana imar be amkanan mi imbotmbot ta kembei.”

35 Mi Yesu iso pizin: “Nio ituŋ ta kini mata yaryaaraŋana. Tomtom ta sombe imar tio, inako peteli mini som. Mi sombe tomtom sa iurla tio, inako miri i mini som.✡ 36 Mi kembei ta aŋso ma ila na. Niom kere kat mburoŋ kek, mi tamen kuurla tio som. 37 Mi zin tau Tamaŋ Anutu iur zin be tiwe leŋ i, na zin ta boozomen kola timar tio. Mi tomtom ta sombe imar tio mi iwe leŋ kek, na nio ko irao aŋziiri i mini na som. Som kat.✡

38 “Pa nio aŋbot saamba mi aŋsu toono be aŋkam koroŋ sa irao ituŋ leleŋ na som. Nio aŋsu be aŋto Ni ta iŋgo yo ma aŋsu i leleene. 39 Mi ni leleene ta kembei: Zin wal tau ni iur zin be tiwe leŋ na, irao aŋzem tasa ma ila lene na som. Som kat. Ni leleene be mbeŋ kaimer to aŋpei zin ta boozomen ma timap timaŋga matan yaryaara mini.✡ 40 Pa wal boozomen ta so tikilaala Lutuunu mi tiurla kini, na Tamaŋ Anutu leleene be tikam mbotŋana kini, mibe aŋpei zin ma timaŋga matan yaryaara pa mbeŋ kaimer.”✡

41 Zin Yuda tileŋ sua tana na, tikam ŋunuŋŋunuŋ pini. Pa ni iso ta kembei: Kini ta imbot saamba ma isu toono, ina ni itunu. 42 Mi tikam sua boozo pini ma tiso: “Ywee, iŋga sa Yesu ta Yosep ma Maria lutun na. Iti takankaana pini? Ni iso imbot saamba mi isu be parei?”✡

43 Tabe Yesu ipekel kwon ma iso: “Niom kaparkam ŋunuŋŋunuŋ, mi kakamam sua boozo paso? 44 Tomtom sa ko itunu leleene mi imar tio sorok na som. Bela Tamaŋ ta iŋgo yo ma aŋsu i, ikam uraata pa leleene mi iyaaru i, to imar tio. Mi tomtom ta kembena na, nio kola aŋpei i ma burup ma imaŋga mini pa mbeŋ kaimer.✡

45 “Muŋgu Anutu kwoono bizin tibeede sua ta kembei:

Anutu ko ipaute tomtom ta boozomen.✡

Mi wal ta boozomen ta so tileŋleŋ la Tamaŋ sua kini mi tikamam ŋgar la kini, inako timar tio. 46 Tomtom sa ire kat Tamaŋ pasa zen. Mi ni ta ziru Anutu timbotmbot mi imar i, to ire kati.✡

47 “Nio aŋso kat piom: Tomtom ta sombe iurla tio, na ni ikam mbotŋana ta ki Anutu i kek.✡ 48 Pa nio ituŋ ta kini mata yaryaaraŋana. 49 Tumbuyom bizin ta muŋgu tikanan kini manna isu lele bilimŋana na, timetmeete lup kek. 50 Tamen tomtom ta sombe ikan kini tau imbot saamba mi isu i, inako imeete ma ila ne som. 51 Mi kini tana, ina nio ituŋ tau. Ina nio mozoŋ ŋonoono. Pa nio ko aŋzem ituŋ ma aŋmeete pizin tomtom toono kan, bekena tikam mbotŋana ta ki Anutu i. Tana tomtom sa isombe ikan kini tana, inako imbot ma alok.”✡

52 Yesu iso sua tana, to zin Yuda timaŋga mi tiparzorzooro raama keten malmal. Tiso: “Wai, to tiŋga iso ikam be iti takan kanda mazaana? Mana ko parei?” 53 Tana Yesu iso pizin: “Nio aŋso kat piom. Sombe kakan Tomtom Lutuunu mazaana som, mi kiwin siŋiini som, nako irao kakam mbotŋana ta ki Anutu i na som.✡ 54 Mi sombe tomtom sa ikanan mozoŋ mi iwinin siŋiŋ, na ni ikam mbotŋana ta ki Anutu i kek. Mi indeeŋe mbeŋ kaimer, to nio ko aŋpei i ma burup ma imaŋga mini. 55 Paso, nio mozoŋ, ina iwe kini ŋonoono. Mi siŋiŋ, ina iwe yok ŋonoono. 56 Tomtom ta sombe ikanan mozoŋ mi iwinin siŋiŋ, na niamru amparlup yam ma amwe tamen, mi ambotmbot ta kembei.

57 “Tamaŋ ta iŋgo yo ma aŋsu toono i, ta mbotŋana mata yaryaaraŋana katuunu. Mi ni ta ipombolmbol yo mi aŋkamam mburoŋ lala kini. Mi ina raraate men pa tomtom ta ikamam mburaana marmar tio. Nio ko aŋkam mbotŋana ta ki Anutu i pini. 58 Kini ta aŋzzo pa i, imbot saamba mi isu. Mi ipa ndel pa kini manna ta muŋgu tumbuyom bizin tikanan. Pa tikanan, mi tamen kaimer timetmeete ma tila len lup. Mi tomtom ta sombe ikan kini taiŋgi, inako imbot mata yaryaara ma alok.”

59 Sua tana, Yesu ikam lela lupŋana muriini ta Kapenaum a.

Sua mata yaryaaraŋana

60-61 Wal boozomen ta titoto Yesu na, tileŋ sua kini tana to, tikam ŋunuŋŋunuŋ pa ma tiso: “A, sua ti, ipata mete. Asiŋ irao ikan la?” Mi Yesu, ni ikam la pa ŋgar kizin kek. Tana iso pizin ma iso: “Parei, sua taiŋgi ipasaana leleyom mabe kezem yo i? 62 Ambai. Mi talala ma sombe kere Tomtom Lutuunu imiili ma isala mini pa lele tau muŋgu ni imbotmbot pa na, inako koso parei?✡ 63 Bubuŋana tamen ta ipayaryaara zin tomtom mi ikamam mbotŋana ta ki Anutu i pizin. Mi tomtom toono kan mburan na iuulu risa som. Sua ta aŋzzo piom i, ta ko iwe zaala piom be kakam Bubuŋana mi mbotŋana ta ki Anutu i.✡ 64 Tamen niom pakan na, kuurla som.” Yesu iso sua tana paso, indeeŋe ta ni imaŋga pa uraata kini mi imar na, ni ikilaala zin wal ta tiurla kini som. Mi tomtom tabe iswe i ila ki ka koi bizin na, ni tomini, Yesu ikilaali.

65 Mi Yesu iseeŋge sua kini ma isombe: “Uunu tina ta aŋso piom ma aŋsombe: Tomtom sa ko irao itunu leleene mi imar tio sorok na som. Bela Tamaŋ Anutu ikam uraata pa leleene, to imar.”✡

66 Yesu iso sua tana, to wal boozo ta muŋgu titoto i na, tizemi mi tila len. Kaimer ziŋan tiwwa mini som. 67 Tana Yesu iwi naŋgaŋ kini laamuru mi ru ta kembei: “Parei? Niom tomini leleyom be kala leyom?”

68 Simon Petrus ipekel kalŋaana ma iso: “Biibi, amla ko amla ki asiŋ toro? Pa sua ku ta izzo yam pa zaala tabe amkam mbotŋana ki Anutu ta iseeŋge iseeŋge ma ila.✡ 69 Niam amkilaalu kek, mi amurla ku ta kembei: Nu tomtom potomŋana ki Anutu.”✡

70 Tabe Yesu ipekel kwoono ma iso: “Niom laamuru mi ru taiŋgi, nio ituŋ ta aŋpeikat yom. Tamen tomtom tiom ta, ni iwe Tomtom Sanaana lene kek.” 71 Sua taiŋgi, ni iso se ki Yudas ta Simon Iskariot lutuunu na. Ŋonoono, ni naŋgaŋ ki Yesu. Tamen kaimer ila ma iswe i ila ki ka koi bizin.✡

7

Yesu tiziini bizin tiurla kini som

1 Uraata tana imap, to Yesu iwwa pa lele pakaana ki Galilea men. Pa ni iute zin bibip kizin Yuda tirru zaala be tipuni ma imeete. Tana leleene be imbot pa Yudea mini som. 2 Mi lupŋana biibi toro kizin Yuda ka nol igarau. Lupŋana tana, tikam be matan iŋgal mazwaana ta tumbun bizin tiwwa pa lele bilimŋana mi timbotmbot la beeze men.✡ 3 Tana Yesu tiziini bizin tiso pini ma tisombe: “A, zem lele ti, mi la pa Yudea. Naso naŋgaŋ ku pakan ta timbotmbot tiŋga tire uraata ta kamam na tomini. 4 Pa tomtom sa isombe ikam be uruunu irao lele, na irao ikam uraata kini ki keŋana na som. Tana swe uraata ku tina ila iwal biibi matan bekena tire kat.” 5 Zin Yesu tiziini bizin ŋonoono. Tamen tiurla kini som. Tanata tipiri sua tana pini.✡

6 Tabe Yesu ipekel kwon ma iso: “Niom koso kala, na kala. Pa mazwaana ta boozomen na ambai piom. Mi nio na, nol tio igarau zen. 7 Zin tomtom toono kan irao tiur koi piom na som. Mi nio na, tiurur koi pio. Paso, aŋzzwe mbulu kizin sananŋan ma iwedet mat.✡ 8 Niom kasala be kere lupŋana biibi tiŋga. Mi nio, nako aŋsama som. Pa nol tio igarau zen.” 9 Yesu iso pizin ma tila, mi ni imbot Galilea.

Yesu isala pa Yerusalem mi ire lupŋana biibi

10 Yesu tiziini bizin tila lup pa lupŋana biibi tana, mi kaimer mana, ni ipa zaala leleene kana ma ila ipet. 11 Indeeŋe lupŋana biibi tana na, zin bibip kizin Yuda tikir mataana. To tisombe: “A niom kere. Anoŋ ko imar, som som?” 12 Mi iwal biibi tiparmburumrum zin pini. Pakan tiso: “Ni tomtom ambaiŋana.” Mi pakan tiso: “Som, ni ipandelndel zin tomtom.” 13 Tamen tiso kat ka sua ma ipet mat som. Paso, timoto zin bibip kizin Yuda.

14 Timbotmbot pa lupŋana biibi tana ma tila tise lwoono, to Yesu iwwa ma isala pa Urum Merere be ikam sua pizin tomtom. 15 Mi zin bibip kizin Yuda tileŋ sua kini tana, to tikam ŋgar boozo pa. Tiso: “Wai, to ti, tomtom ŋgarŋana sa ipaute i pa sua uunu som. Mi ikam ŋgar biibi ti be parei?”✡

16 Tabe Yesu iso: “Ŋgar ta aŋkamam piom i, ina nio sua tio som. Ina Ni ta iŋgo yo ma aŋsu toono i sua kini.✡ 17 Mi sombe tomtom sa leleene be ito Anutu leleene, inako ikilaala ta kembei: Sua ta aŋkamam piom i, ina ipet pa ituŋ leleŋ na som. Imar pa Anutu. 18 Tomtom ta sombe iso sua pa itunu ŋgar kini, na ni ikamam pa itunu zaana. Mi tomtom tau ikam kinkiini be ipakur Ni ta iŋgo i ma imar i, na pakaamŋana sa imbot la leleene som. Sua kini ŋonoono men. 19 Muŋgu, Mose ikam tutu piom. Mi tamen tiom tasa ito kat som. Tana uunu parei ta kosombe kupun yo ma aŋmeete?”✡ 20 Zin iwal tileŋ sua kini tana mi tiso pini: “Wai, asiŋ ta isombe ipunu ma meete? Nu tina, bubuŋana sananŋana sa ko izeebu kek, tanata piri sorok sua tana.”✡

21 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Nio aŋtooro mos tamen ŋonoono pa aigule potomŋana, mi niom kakam ŋgar boozo pa.✡ 22-23 Kere. Muŋgu Mose iur tutu piom pa reeteŋana. Mi ni imuuŋgu pa som. Tumbundu bizin ta tiwe mataana pa. Tamen ni ta iur ka tutu. Mi niom leleyom be koto tutu kini tana, tanata keretreete lutuyom bizin. Tamen mazwaana pakan na, uraata ki reeteŋana iwedet pa aigule potomŋana. Lak, sombe niom ituyom kakamam uraata tana pa aigule potomŋana, na uunu parei ta keteyom malmal pio pa aŋurpe tomtom narapeŋana ta ma niini ambai pa aigule potomŋana?✡ 24 Kakam ŋgar pa koroŋ mat kana men pepe. Kokena kakam ŋgar sananŋana sorok. Kombot mi kitiiri kat muŋgu, mana koso sua. Naso sua tiom indeeŋe.”

Tomtom tikam ŋgar pa Yesu ma tiso ko ni Mesia

25 Yesu izzo sua, mi wal pakan ki Yerusalem timaŋga ma tiso: “Parei? Tomtom ta zin bibip kiti tikamam be tipuni, ta itunu ti?✡ 26 Mi kere. Iŋgi ni izzo sua ila iwal biibi matan, mi zin bibip kiti tikam kosa sa pini som. Kenako tiurla kini som? Soom, zin tiute i kek. Ni Mesia tau. 27 Tamen tomtom tiŋgi, iti tiute kar kini. Mi sombe Mesia itunu imar, na tomtom sa ko iute zalaana ta imar pa i som.”

28 Yesu, ikamam sua pizin tomtom ta Urum Merere kwoono, mi kalŋaana biibi ma iso: “Waii, niom koso kuute yo mi zoloŋ ta aŋmar pa i? Keleŋ. Nio aŋmar pa ituŋ ŋgar tio na som. Som kat. Mi Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i, mbulu mi sua kini, ina ŋonoono men. Tamen niom kuute i som. 29 Mi nio na, aŋute i. Pa aŋbot kini mi ni iŋgo yo, ta aŋmar i.”✡

30 Zin tileŋ sua kini tana, to tisombe tikisi pataaŋa. Mi som. Pa nol kini ipet zen. 31 Mi tomtom boozomen ta timbot mi tileŋleŋi na, tiurla kini ma tiso: “Kaimer sombe Mesia itunu imar ma iŋgi, ko irao be ilip pa tomtom taiŋgi pa mos kamŋana? Som. Mesia ta ti.”

32 Sua tana, zin iwal biibi timburumrum ki ma irao kwon. Tabe zin tutu kan tileŋ to, ziŋan zin bibip kizin patoronŋana kan tiŋgo zin menderŋan pakan ma tila be tikis Yesu.

33 Tana Yesu iso: “Nio ko itiŋan tombotmbot rimen ŋonoono, to aŋzem yom mi aŋmiili ma aŋla ki Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i.✡ 34 Mi niom ko kikir motoŋ. Pa lele tabe nio aŋla pa i, na niom ko karao be kala na som.”✡

35 Tabe zin bibip kizin Yuda tiparwi zin ma tiso: “Ni ko ila swoi tabe tere i mini som? Ko iso ila ki waende bizin pakan tau tila timbotmbot leŋaleŋa raama zin Grik a mi ipaute zin Grik tomini? 36 Pa isombe: Iti ko tikir mataana. Mi lele tabe ni ila pa i, na iti ko tarao be tala na som. Sua kini tana na, ka uunu parei?”

Yok mata yaryaaraŋana

37 Lupŋana biibi tana ka aigule kaimer kana, ina aigule biibi kat. Indeeŋe aigule tana na, Yesu imaŋga, mi kalŋaana biibi ma isombe: “Tomtom sa sombe miri i, na imar tio bekena aŋkam ka yok ma iwin.✡ 38 Pa sua ki Anutu imbot pataaŋa kek ta kembei: Tomtom ta sombe iurla tio, na yok mata yaryaaraŋana ko bukbuk ma izze pa leleene.”✡ 39 Sua tina, Yesu iso se ki Bubuŋana ta kaimer izeebe zin wal ta tiurla kini. Tamen indeeŋe tana, Bubuŋana isu ma izeebe kat zin tomtom zen. Paso, Yesu isala pa saamba mini be ikam zaana biibi zen.✡

Iwal biibi tiparbalak zin ma tiparzorzooro pa Yesu

40 Tileŋ sua ki Yesu tana mi tomtom pakan tiso: “Ŋonoono kat. Anutu kwoono ta tazza i, ta itunu ti.”✡ 41 Mi pakan tiso: “Som. Tomtom taiŋgi, ni Mesia tau.” Mi pakan tiso: “E-e. Mesia ko ipet pa lele pakaana ki Galilea som. 42 Pa sua ki Anutu iso ta kembei: ‘Mesia ko ipet pa Dabit popoŋana kini, mi ko tipeebi su kar Betelem, ta Dabit kar kini.”✡ 43 Tana wal biibi tana tiparbalak zin ma tiparzorzooro pa Yesu. 44 Mi tomtom pakan tisombe tikiskisi pataaŋa. Mi som. Tomtom sa imbuuli som.

Zin bibip kizin Yuda tiurla ki Yesu som

45 Tana zin menderŋan ta tiŋgo zin ma tila be tikam Yesu na, naman men mi timiili ma tila kizin bibip kizin patoronŋana kan mi zin tutu kan. Tabe zin bibip tana tiwi zin ma tiso: “Parei ta kakami ma kamar som?” 46 Mi zin menderŋan tipekel kwon ma tiso: “Wai, ta muŋgu mi imar na, tomtom sa ikam sua kembei ta tomtom tiŋga som.”✡

47 To zin tutu kan tiyaamba zin ma tiso: “Wai, niom tomini kakan la sua kini pakaamŋana? 48 Kakam ŋgar. Niam tutu koyam ti, niamŋan zin bibip pakan, tiam tasa iurla sua kini? Som.✡ 49 Zin iwal biibi ta len ŋgar somŋan mi titalli pa tutu ki Mose na, zin men ta tiurla kini. Mi toŋgo zin. Anutu kete malmalŋana kini ko imbotmbot se kizin.”

50 Zin bibip tana, tomtom kizin ta, zaana Nikodemus. Ni ziŋan timbotmbot. Ni ta muŋgu ila ki Yesu ma ziru tizzo sua na. Tana isu to iso pizin. Iso:✡ 51 “Ai keleŋ. Iti irao tuur sorok kadoono sananŋana pa tomtom sa pepe. Tutu kiti iso ta kembei: Bela teleŋ sua kini muŋgu mi titiiri kat uunu, tona tuur kadoono.”✡

52 Mi zin tipekel kwoono ma tiso: “Nu tina sombe lae kizin Galilea kan tomini? Tiiri kat Anutu sua kini mi kam ŋgar pa. Anutu kwoono sa irao be ipet pa Galilea na som.” 53 To tisu na tikam pirik ma tilala len pa ruumu kizin kizin.

8

Yesu imuŋai moori ta ipasaana ula

1 Yesu izem kar biibi mi isala pa abal Olib mi imbot tana pa mbeŋ. 2 Mankwoono mbeŋbeŋŋana, to imiili ma ilela mini pa Urum Merere. Mi iwal biibi tila ma tiliukaali, to ni mbuleene isu mi ikam sua pizin. 3-4 Ni ikamam sua ma imbotmbot, mi zin ŋgarŋan ki tutu ziŋan zin tutu kan pakan tikis moori ta, mi tikami ma tila tipet kini. To tipamender moori tana ila iwal biibi matan, mi tiso pa Yesu. Tiso: “Mos katuunu, re. Moori taiŋgi ziru tomooto ta timbotmbot, mi wal pakan tindeeŋe zin. Tana ni ipasaana ula ka tutu. 5 Mi Mose, ni iur tutu mbolŋana piti ma iso: Moori ta kembei, to takam pat mi tupuni ma imeete ma ila ne. Mi nu so parei?” ✡ 6 Ina, zin tiso bekena titoombi. Pa tirru zaala be tiŋgal sua pini. Tamen Yesu ipekel kwon karau som. Imaane men, mi ituundu ma irris su pa toono pa namaana lutuunu.

7 Zin tiwisese i ma timbotmbot, mi ni mataana pok se mi iso pizin. Iso: “Tiom tasa sombe le sanaana sa som, na ipumuuŋgu pat piriŋana pa moori ti.” ✡ 8 To ituundu mi irris su pa toono mini. 9 Zin tileŋ sua tana, to tataŋa tipazas zin. Kolman kizin timuuŋgu, mi naŋgaŋ kizin tito zin ma tiyooto ma tila len. Mi moori tana itutamen ta imendernder su Yesu kereene uunu. 10 To Yesu mataana pok se mini, mi iwi moori. Iso: “Moori, wal ta tiŋgal motom na, tila parei? Tasa imbot som?” 11 Mi moori iso: “Biibi, timap ma tila lup kek.” To Yesu iso: “Kenako nio tomini, aŋgal motom som. La lem. Tamen kaimer kam sanaana mini pepe.” ✡

Yesu, ni mat ki toono

12 Yesu iso pizin iwal biibi mini ma isombe: “Nio ituŋ ta mat ki toono. Tana tomtom sa isombe ito yo, inako iwwa la zugut lene mini som. Pa mat ko iyaryaara pini, mi izzo i pa zaala tabe ikam mbotŋana ki Anutu pa i.” ✡ 13 Zin tutu kan tileŋ, mi tiso pini. Tiso: “Sombe nu itum tamen pombol sua ku, na irao amurla na som. Pa sua ta kembei, ina imbol som.” 14 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Ina ŋonoono. Iŋgi nio aŋpombol ituŋ sua tio. Mi sua tio taiŋgi sua ŋonoono. Paso, lele ta aŋmar pa i, mi iŋgi be aŋmiili ma aŋla pa mini i, na nio aŋute. Mi niom na, kuute lele tana som. ✡ 15 Niom kitiiri kat zin tomtom som. Pa kototo ŋgar tiom toono kana men, tanata kakamam sorok ŋgar sananŋana pizin tomtom. Mi nio na, aŋkamam ta kembei pa tomtom sa som. 16 Mi sombe aŋtiiri zin tomtom, nako aŋkam ma indeeŋe men. Paso, nio ituŋ tamen aŋkam som. Tamaŋ ta iŋgo yo ma aŋsu toono i, ta igabgaaba yo mi niamru amkamam. 17 Tutu tiom iso ta kembei: Tomtom ru bela tiso sua tamen, tona sua kizin imbol, mi tuute kembei ina sua ŋonoono. ✡ 18 Iŋgi nio aŋpombol ituŋ sua tio. Mi Tamaŋ ta iŋgo yo ma aŋmar i, ni ipombol tomini. Tana sua tio ŋonoono.” ✡

19 To zin tiso pini ma tiso: “Tomom tana, imbotmbot swoi?” Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Niom kikilaala yo som, mi Tamaŋ tomini, kuute i som. Mibe kikilaala yo, so kuute Tamaŋ tomini.” ✡ 20 Yesu imbotmbot lele ta tiwirri pat pa uraata ki Urum Merere na, mi iso sua tana. Mi tomtom sa imbuuli som. Paso, nol kini ipet zen.

Yesu iso lele tabe ni ila pa i, na zin tirao be tila som

21 Yesu iseeŋge sua kini ma iso: “Talala mako kikir motoŋ. Tamen ko kuru yo ma som, mi kemetmeete raama sanaana tiom. Tana lele tabe nio aŋla pa i, na niom ko karao be kala na som.” ✡

22 Tabe zin Yuda tiparwi zin ma tiso: “Wai, ni iso lele tabe ni ila pa i, na iti tarao be tala som. Kenako iso ipun itunu ma imeete ma iŋgi?”

23 Mi Yesu iso pizin ma iso: “Keleŋ. Niom muriyom ta tiŋgi. Mi nio muriŋ na, imbot ta kor a. Niom tomtom toono koyom. Mi nio tomtom toono koŋ som. ✡ 24 Uunu tina ta aŋso yom pataaŋa ta kembei: Niom kola kemetmeete raama sanaana tiom mi kala leyom. Pa Ni ta zaana NIO AŊBOTMBOT na, nio tau. Tana niom koso kuurla sua tio som, nako kemetmeete raama sanaana tiom, mi kala leyom.” ✡

25 Zin tileŋ sua tana mi tiso: “Mi nu tina asiŋ kat?” Tana Yesu iso pizin. Iso: “Nio aŋso yom ta muŋgu kek. 26 Nio leŋ sua boozomen tabe aŋgal motoyom pa i. Mibe aŋkam ta kembei, so sua tio indeeŋe men. Pa Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i, na sua kini ŋonoono men. Mi sua ta aŋleŋleŋ la kini, ta aŋkamam pizin tomtom i.”

27 Sua tana, ni iso ise ki Tamaana Anutu. Tamen zin tikilaala som. 28 Tana iseeŋge sua kini mini ma iso: “Niom sombe kapamender Tomtom Lutuunu ma isala kor, tona ŋgar tiom ipet mi kikilaala yo ta kembei: Ni ta zaana NIO AŊBOTMBOT na, nio tau. Mi nio aŋkam koroŋ sa pa ituŋ ŋgar tio som. Pa sua ta aŋleŋleŋ la ki Tamaŋ, ta aŋkamam pizin tomtom i. ✡ 29 Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i, na izemzem yo som. Ni igabgaaba yo totomen. Paso, nio aŋtoto leleene pa koroŋ ta boozomen.” 30 Yesu izzo sua tana, mi wal boozo ta tileŋleŋ na tiurla kini.

Ziŋoi ta Abaraam lutuunu bizin ŋonoono

31 Yesu iso pizin Yuda ta tiurla kini na ma iso: “Niom sombe kikiskis sua tio mi kototo, inako kewe naŋgaŋ tio ŋonoono. 32 Tona kuute sua ŋonoono, mi sua ŋonoono ko ikam ma kewe mbesooŋo sorok mini som.” ✡ 33 Tileŋ sua tana, to timaŋga ma tiso: “Wae, mi niam popoŋana ki Abaraam tau. Niam ti amwe mbesooŋo pasa zen. Parei ta nu so niam ko amwe mbesooŋo mini som.” ✡

34 Tana Yesu ipekel kwon ma iso: “Nio aŋso kat piom. Wal boozomen ta tikamam sanaana na, zin tiwe mbesooŋo pa sanaana. Pa sanaana ikiskis zin, mi tirao be tizem na som. ✡ 35 Iti tuute: Mbesooŋo, ni imbotmbot raama biibi kini ma alok na som. Mi so Lutuunu, na ni imbot raami ma alok. ✡ 36 Tana sombe Anutu Lutuunu itatke yom pa sanaana mburaana, inako itatke yom kat. ✡ 37 Ŋonoono, niom popoŋana ki Abaraam. Tamen sua tio le zalaana sa be imbot la leleyom na som. Tanata kurru zaala be kupun yo ma aŋmeete. 38 Koroŋ ta Tamaŋ iso yo pa kek, ta iŋgi aŋzzo yom pa i. Mi niom ta kembena. Mbulu ta niom tomoyom iso yom pa, ta kakamam i.”

39 To tipekel kwoono ma tiso: “Niam tomoyam ta Abaraam.” Mi Yesu iso pizin: “Sombe niom Abaraam lutuunu bizin ŋonoono, so koto mbulu kini. ✡ 40 Mi iŋgi som. Pa aŋso yom pa sua ŋonoono boozomen ta aŋkam la ki Tamaŋ na, tamen ŋgar tiom imbol be kupun yo ma aŋmeete. Mi Abaraam, ni ikam mbulu sa ta kembena som. 41 Ina niom kapa ki tomoyom tau.” Mi zin tipekel kwoono ma tiso: “Niam ti zaala lwoono koyam? Niam tomoyam tamen ŋonoono ta Anutu.”

42 Tabe Yesu ipekel kwon ma iso: “Sombe niom Anutu lutuunu bizin ŋonoono, so kuur leleyom pio kek. Paso, nio aŋbot kini ta aŋmar i. Nio aŋto ituŋ leleŋ ta aŋmar i na som. Ni iŋgo yo ta aŋsu i. ✡ 43 Parei ta kakam ŋgar pa sua tio som? Talŋoyom imun kek, tanata karao be keleŋ la sua tio som. ✡ 44 Keleŋ kat. Niom tomoyom ta Sadan! Tanata kototo ni leleene. Pa ta muŋgu mi imar na, ni ikazas zin tomtom. Mi ni le sua ŋonoono sa som. Pa ina imbot molo pini. Ni pakaamŋana ka tomtom. Ina mbulu kini ŋonoono. Pa pakaamŋana boozomen katuunu ta ni. ✡ 45 Mi nio na, aŋzzo sua ŋonoono men piom. Tamen niom kototo mbulu ki tomoyom tana, tanata kuurla sua tio som. 46 Som parei? Niom tina, asiŋ ire kat yo aŋkam sosor sa? Som. Mi sombe nio leŋ uunu sa isaana som, mi aŋzzo sua ŋonoono men piom, na parei ta kuurla sua tio som? ✡ 47 Tomtom ta sombe iwe Anutu lene, nako ileŋleŋ la Anutu kalŋaana. Mi niom Anutu wal kini som, tanata keleŋleŋ la sua kini som.” ✡

Indeeŋe ta Abaraam isu zen na, Yesu ni imbotmbot

48 Yesu iso sua tana, to zin bibip kizin Yuda tipekel kalŋaana ma tiso: “Wae, iŋgi kembei ta amso ma ila kek. Nu tina kankaana kat pa Anutu, kembei ta zin Samaria kan. Bubuŋana sananŋana sa ko izeebu kek!” ✡ 49 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Nio ti, bubuŋana sananŋana sa izeebe yo som. Iŋgi aŋpakur Tamaŋ zaana tau. Tamen niom kerepiili yo. 50 Iŋgi aŋkamam be ituŋ zoŋ iwe biibi som. Uraata tana ki Tamaŋ. Pa ni ta tiiriŋana katuunu. ✡ 51 Nio aŋso kat piom: Tomtom sa sombe ikiskis sua tio, inako imeete ma ila ne na som.” ✡

52-53 Zin tileŋ sua tana, mi tiso: “A buri na, amkilaala katu. Nu sa bubuŋana sananŋana izeebu na. Pa Abaraam ziŋan Anutu kwoono bizin ta boozomen timetmeete lup kek. Mi iŋgi nu sombe wal ta tiurla sua ku, mi tikiskis ma titoto, nako timeete ma tila len som. Parei, nu so lip pa tumbuyam Abaraam?” 54 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Kozobe nio aŋpakur ituŋ, so aŋkamam leŋ sorok. Mi Tamaŋ itunu, ta iwidit nio uruŋ. Ni ta niom kawatwaati be Anutu tiom na. 55 Tamen niom kuute i risa som. Mi nio na, aŋute kati. Tanata aŋleŋleŋ la kalŋaana mi aŋtoto sua kini. Mi sombe aŋso aŋute i som, so aŋkam pakaamŋana kembei ta niom na. 56 Muŋgu tumbuyom Abaraam, ni iurur mataana pa mazwaana tabe nio aŋbot su toono i. Tana ikam ma menmeeni kat. Mi mataana la pa na, leleene ambai kat.” ✡

57 Tabe zin Yuda tipekel kwoono ma tiso: “Ai, nu kom ndaama tomtooru laamuru zen. Mi nu pakuru mi so re Abaraam?” 58 To Yesu iso: “Nio aŋso kat piom. Abaraam tana, ni isu zen, mi NIO AŊBOTMBOT.” ✡ 59 Sua kini tana ipas zin Yuda keten, tabe tikam pat mi tiso tipuni. Tamen ni ibeleuleu ma izem Urum Merere, mi imar sam ma ila ne.

9

Yesu iurpe tomtom matapisŋana ta

1 Yesu iwwa ma ila na, ire tomtom matapisŋana ta. Ni ta kembeiŋana mi naana ipeebi. 2 Mi naŋgaŋ kini tiwi i ma tiso: “Mos katuunu, uunu ki asiŋ ta tomtom ti mataana ipis ma isu? Uunu imbot la ni itunu sanaana kini, som tamaana ma naana sanaana kizin?” ✡

3 Yesu ipekel kwon ma iso: “Uunu ta tomtom ti mataana ipis imbot la ni itunu sanaana kini som, mi tamaana ma naana sanaana kizin som. Pataŋana ta ipet pini, inabe iwe zaala pa Anutu ma iswe mburaana mi uraata kini ma tomtom tire kat. ✡ 4-5 Iŋgi kembei aigule. Pa nio aŋbotmbot toono mi aŋurur mat pizin tomtom toono kan. Tana zoŋ mataana iyaryaara ta kembei, mi takam uraata ki Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i pataaŋa. Pa molo som to mbeŋ imar. Tona tomtom sa ko irao ikam uraata mini som.” ✡

6 Yesu iso sua tana makiŋ to, iro su pa ululu ma ise nama keteene, mi ikiziu kauziini ise, mi ipaŋoneŋ. To imoono la tomtom tana mataana, ✡ 7 mi iso pini: “La ma ŋguuru motom sula yok tatiliuŋana Siloam.” (Zaana Siloam ka uunu ta kembei: ‘Ŋgoŋana’) Beso tomtom tana ileŋ la Yesu kalŋaana, mi ila ma iŋguuru mataana na, mataana ikam pak mi ire lele. To imiili ma ila ruumu kini.

8 Tana wal pakan ki kar tina, ziŋan tomtom pakan ta muŋgu tire tomtom tana izuŋzuŋ le koroŋ na, timaŋga ma tiso: “Wai, tomtom ta muŋgu imbutultul mi izuŋzuŋ le koroŋ, ta itunu ti?” 9 Mi pakan tiso: “E! Ni tau.” Mi pakan tiso: “E-e, ni som. Iŋgi ko tomtom toro. Mi ko ruŋgun raraate ma iŋgi.” To ni itunu imaŋga mi iso: “Som. Iŋgi nio tau.”

10 Tabe zin tiwi i ma tiso: “So mbulu i ta ipet pu, ta kam ma motom ipeere mi re lele na?” 11 Ni ipekel kwon ma iso: “Tomtom ta zaana Yesu, ni ipaŋoneŋ ululu ma imoono ila motoŋ, mi iso pio be aŋla aŋguuru motoŋ sula yok tatiliuŋana Siloam. Tana aŋto kalŋaana na, loŋa men mi motoŋ ikam pak ma aŋre lele.” 12 To zin tiwi i mini ma tiso: “Mi tomtom tana ila parei?” Mi ni iso: “Ii, nio aŋute i?”

Zin tutu kan titiiri uraata ki Yesu

13 To tikam tomtom tana ma tila kizin wal tutu kan. 14 Pa aigule ta Yesu ikam uraata pa mataana na, aigule potomŋana kizin be keten su. 15 Tana zin tutu kan tomini tiwi i ma tiso: “Nu motom ipeere be parei?” Mi ni iso pizin: “Ni ikam tiiŋgi ma imoono la motoŋ, mi aŋla aŋguuru motoŋ, to motoŋ ikam pak.”

16 Tana tutu kan pakan tiso: “Tomtom tana, ni Anutu iŋgo i som. Pa ni itoto aigule potomŋana ka tutu som.” Mi pakan tiso: “Soom. Kozobe ni tomtom sananŋana, so irao itooro mos biibi ta kembena?” Tana tiparbalak zin. 17 To tiwi tomtom ta Yesu iurpe i na mini ma tiso: “Nu ta iurpe u ma motom ambai na, kam ŋgar pini be parei?” Ni ipekel kwon ma iso: “Ni Anutu kwoono.”

18 Ŋonoono, tomtom tana naana ipeebi na, mata pisŋana. Mi buri, ni mataana ipeere. Tamen zin bibip kizin Yuda tiurla som. Tana tiboobo tamaana ma naana ma timar, 19 mi tiwi zin. Tiso: “Tomtom ti, iŋgi lutuyom ŋonoono? Parei, indeeŋe ta kepeebi ma isu na, ni mataana ipis, som som? Mi parei ta buri mataana ipeere ma ire lele?”

20 Mi tamaana ma naana tiso: “Tomtom ti, iŋgi niam lutuyam. Ni isu raama mataana ipis. 21 Tamen uunu tau mataana ipeere pa i, mi asiŋ ta ikam mbulu tana pini, ina niam amkankaana pa. Ni naŋgaŋ? Mi kena kiwi i. To itunu iso.” 22 Zin tiso ta kembei paso, timoto zin bibip kizin Yuda. Pa zin timbuk sua kek ta kembei: Tomtom sa isombe iurla kembei Yesu ni Mesia, inako tiziiri i pa lupŋana kizin ma imbot mat. Irao igaaba zin pa suŋŋana ma koroŋ mini som. ✡ 23 Uunu tana, ta tamaana ma naana tiso: “Ni naŋgaŋ? Kena kiwi i.”

24 Tana tiso la pa tomtom tana ma imar kizin mini, mi tiso pini. Tiso: “Kozo so kat sua ŋonoono piam ila Anutu mataana. Niam ti amute: To tana, ni tomtom sananŋana.” 25 Mi ni ipekel kwon ma isombe: “Ni tomtom sananŋana, som tomtom ambaiŋana, ina leŋ sua sa pa koroŋ tana som. Mi koroŋ tamen ta nio aŋute kat na ta kembei: Muŋgu motoŋ ipis. Mi buri taiŋgi motoŋ ipeere ma aŋre lele.”

26 Tana tiwi i mini ma tiso: “Ni ikam parei pu? Ni ipeere motom be parei?” 27 To ni ipekel kwon ma iso: “Wai, sua ta aŋso ma keleŋ kek. Tamen niom kakan la kalŋoŋ som. Uunu parei ta konoknok wiŋana? Kenako niom tomini leleyom be kewe naŋgaŋ kini?”

28 Tabe zin keten malmal, mi tigiibi sua repiiliŋana pini ma tiso: “Nu ta we to tana naŋgaŋ kini. Mi niam na, ki Mose. 29 Pa niam amute: Mose, ni ikam kat sua ila Anutu kwoono. Mi to tana na, amkankaana pini. Ni iwwa le parei ta imar ipet i.” 30 Tabe tomtom ta muŋgu mataana ipis na, ipekel kwon ma iso: “Waai! Tomtom tana ipeere motoŋ. Mi iŋgi kusu mini mi koso kakankaana pini? Niom tina ko leyom ŋgar? Motoyom mar. 31 Iti tuute: Anutu, ni irao be ileŋ la zin wal sananŋan kalŋan na som. Ni ileŋleŋ zin wal ta timototo i mi tileŋleŋ la kalŋaana. ✡ 32 Ta muŋgu muŋgu mi imar na, teleŋ tomtom sa uruunu pa mos ta kembei i som. 33 Tomtom taiŋgi, sombe ni imar pa Anutu som, so irao be ikam uraata biibi sa ta kembei na som.”

34 Sua kini tana ipas kat keten. Tabe tigiibi sua pini ma tiso: “Ai nu tina na, nom ipeebu ma su raama sanaana! Mi nu sombe paute yam?” Tiso pini ta kembena, to tiziiri i pa lupŋana kizin ma imbot mat.

Wal ta matan munŋan pa mbulu ki Anutu

35 Yesu ileŋ tomtom tana uruunu kembei tiziiri i pa lupŋana kizin, to ila na indeeŋi mi iwi i. Iso: “Parei? Nu lelem iurla ki Tomtom Lutuunu, som som?” 36 Mi ni ipekel kwoono ma iso: “Biibi, Tomtom Lutuunu tana, ni asiŋ? So yo pini bekena aŋurla kini.” 37 To Yesu iso: “Nu re i kek. Nio ta ituru tozzo sua i.” ✡ 38 Tana tomtom tina iso: “Merere, nio aŋurla ku.” Mi ilek kumbuunu pini mi ipakuri.

39 To Yesu iso: “Marŋana tio, inabe iswe zin tomtom. Pa nio aŋsu toono ti bekena zin wal tau matan munŋan na, matan ipeere. Mi zin tau tisombe matan peereŋan, nako matan imun.” ✡

40 Yesu izzo sua tana na, zin tutu kan pakan timbotmbot kolouŋana pini ma tileŋi. Tana tiso pini: “Parei, nu so niam ti motoyam munŋoyam?” 41 Mi Yesu iso pizin ma iso: “Kozobe motoyom munŋoyom, so leyom uunu sa som. Tamen niom koso motoyom peereŋoyom mi kombot mat kek. Tanata iwe uunu piom ma kombotmbot raama sanaana tiom.” ✡

10

Yesu itooro sua pa mboroŋan kizin sipsip

1 To Yesu iso: “Nio aŋso kat piom. Tomtom ta isombe ilela pa siiri kizin sipsip, na ni bela iloondo pa siiri kwoono. Mi sombe tomtom sa ipa le zaala toro, mi ilu i sula, na ni kuumbuŋana mi zigzikŋana. ✡ 2 Mi ni ta sombe ipa kat pa siiri kwoono mi ilela, ina ni mboroŋan ŋonoono kizin sipsip. ✡ 3 Tana tomtom ta imborro siiri kwoono na, ni ko isol kataama pini be ilela. Mi zin sipsip kini ko tileŋleŋ la kalŋaana. Mboroŋan ŋonoono, ni iute zan lup. Mi iboboobo zin tataŋa ma tila kini be ikam zin ma tipet mat. ✡ 4 Mi sombe zin ta boozomen tiyooto ma tipet lup, tona ni imuuŋgu pizin, mi zin tito i ma ziŋan tila. Paso tikilaala kalŋaana. ✡ 5 Mi sombe tomtom toro sa iboobo zin, inako zin tileŋ la kalŋaana som. Ko tiko pini. Paso, tikilaala kalŋaana som.”

6 Yesu itooro sua taiŋgi pizin, mi zin tikankaana pa ka uunu.

Yesu ni mboroŋan ŋonoono kizin sipsip

7 Tana Yesu iseeŋge sua kini ma iso: “Nio aŋso kat piom: nio ituŋ ta siiri kwoono ta zin sipsip tilelala pa i. 8 Wal boozomen ta timuuŋgu pio mi tipakaam zin tomtom, ina zin kuumbuŋan mi zigzikŋan. Tamen, zin sipsip tikan la kalŋan som. 9 Nio ituŋ ta siiri kwoono. Tana tomtom ta sombe imar tio be ilela siiri, inako aŋkamke i ma imbot ndabok. Mi ni ko irao ilelala mi iwedet pa siiri, mi ikamam ka kini ambaiŋana. ✡ 10 Mi tomtom kuumbuŋana, ni ilela siiri pa uunu tamen tau. Inabe ikem zin sipsip, mi ipun zin ma ipasaana zin. Tamen nio na, aŋmar be aŋkam mbotŋana ndabokŋana ta ilip kat pizin tomtom.

11 “Nio mboroŋan ambaiŋoŋ kizin sipsip. Paso, mboroŋan ambaiŋana, ni izemzem itunu kat bekena iuulu zin sipsip kini. ✡ 12-13 Mi tomtom ta sombe ni sipsip katuunu som, mi iute uraata ki sipsip mboroŋana som, mi imborro zin sipsip pa le kadoono men, na ni ko ikam kat uraata som. Sombe ire me saŋsaŋŋana sa imar, to izem zin sipsip, mi iko ma ila lene. Tabe me saŋsaŋŋana tana imar ma ipasaana zin sipsip, mi imaŋgayaara zin ma tiko papirik. Paso, tomtom tana, ni iur leleene pizin sipsip som, mi ikamam pa le kadoono men. ✡

14-15 “Nio mboroŋan ambaiŋoŋ kizin sipsip. Niamŋan zin sipsip tio amparute yam kembei ta niamru Tamaŋ amparute yam i. Mi nio ko aŋzem ituŋ ma aŋmeete bekena aŋuulu zin. ✡

16 Tamen nio leŋ sipsip pakan tomini. Zin timbot siiri ti leleene som. Mi nio leŋ uraata be aŋkam zin ma timar tito yo tomini. Naso tileŋ la kalŋoŋ, mi ziŋan sipsip tio pakan tiparlup zin ma tiwe lupŋana tamen, mi len mboroŋan tamen. ✡

17 “Tamaŋ leleene pio ilip kat. Paso, nio ko aŋzem ituŋ ma aŋmeete. Tamen kaimer ko aŋmaŋga motoŋ yaryaara mini. ✡ 18 Tomtom sa irao be ipun yo ma aŋmeete sorok na som. Bela ituŋ aŋyok, tona aŋmeete. Mi iŋgi aŋyok kek. Pa nio mburoŋ irao be aŋzem ituŋ ma aŋmeete, mibe aŋmaŋga motoŋ yaryaara mini. Mbulu tana, nio aŋto Tamaŋ kalŋaana pa tabe aŋkam i.”

19 Zin Yuda tileŋ sua kini tana, to tiparbalak zin mini. 20 Tomtom kizin boozo tiso: “Teleŋ sua kini paso? Tomtom ti, ŋgar kini ikankaana kat. Bubuŋana sananŋana sa ko izeebi.” ✡

21 Mi pakan tiso: “Som. Bubuŋana sananŋana isombe izeebe tomtom tasa, ko irao iso sua ta kembei? Som kat. Mi kere. Bubuŋana sananŋana sa irao be iurpe tomtom mata pisŋana ma ire lele?” ✡

Yuda tipizil ndemen pa Yesu

22 Timbot ma kaimer suŋŋana biibi kizin Yuda tabe matan iŋgal mazwaana ta tisuŋ pa Urum Merere mi tikaaga kataama mini na, ka nol ipet. Mi lele ilomo, 23 tana Yesu iwwa pa pooto biibi ta imbot igarau Urum Merere na. Pooto tana, tipaata King Salumo zaana pa. 24 Mi zin bibip kizin Yuda timar ma tiliu i, mi tiso pini: “Niam ambel naamaŋom kek. Ŋiizi na swe kat itum? Nu Mesia, som som?”

25-26 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Nio aŋso yom kek. Pa uraata boozomen ta aŋkam pa Tamaŋ zaana, ina iswe kat yo mi ipombol sua tio. Tamen niom leleyom be kuurla som. Paso niom sipsip tio som. ✡ 27 Mi sipsip tio na, zin tileŋleŋ la kalŋoŋ mi titoto yo. Mi nio aŋute zin lup, 28 mi aŋkam mbotŋana ki Anutu pizin. Tana zin ko timetmeete ma tila len na som. Mi tomtom sa ko irao be isan zin la nomoŋ na som. ✡ 29 Pa Tamaŋ iur zin ma tiwe leŋ kek. Mi ni mburaana ilip pa koroŋ ta boozomen. Tana tomtom sa ko irao be isan zin la ni namaana na som. Som ma som kat. ✡ 30 Nio niamru Tamaŋ na, niam tamen tau.” ✡

31 Zin Yuda tileŋ sua kini tana, to timaŋga mini mi tikam pat ma tisombe tipuni. ✡ 32 Tabe Yesu iso pizin: “Uraata ambaimbaiŋan boozomen ki Tamaŋ, ta aŋkam ma kere kek. Mi uraata iŋgoi ta ipasaana leleyom ma koso kupun yo pa i?” 33 Mi zin tipekel kwoono ma tiso: “E-e. Niam amso ampunu pa uraata ambaiŋana sa som. Amso ampunu paso, nu tomtom ki toono. Mi tamen pakur itum ma sombe nu raraate pa Anutu. Tana nu tina pasaana sua pa Anutu.” ✡

34-35 To Yesu ipekel kwon ma iso: “Mi niom kuute som? Sua lwoono ta imbot la tutu tiom ma iso ta kembei: Zin wal zanŋan ta Anutu ikam sua kini pizin na, ni ipaata zin be ‘anutu’. Mi iti tuute sua kini, ina ŋonoono men. Irao itooro na som. ✡ 36 Mi nio na, Tamaŋ Anutu ta iur yo pa uraata, mi iŋgo yo ma aŋsu toono i. Tana nio sombe aŋpaata ituŋ be Anutu Lutuunu, na parei ta kosombe aŋpasaana sua pini? 37 Nio sombe aŋkamam Tamaŋ uraata kini som, na kuurla tio pepe. 38 Tamen iŋgi aŋkamam uraata kini tau. Tana sombe kuurla sua tio som, na kere uraata ta aŋkamam na, mi kuurla. Naso ŋgar tiom ipet mi kikilaala yo ta kembei: Nio niamru Tamaŋ ta amparlup yam ma amwe tamen.” ✡

39 Zin Yuda tileŋ sua kini tana, to titoombo be tikisi mini. Tamen ni ibeleu, mi izem zin ma ila ne.

40 Ni ila to indu yok Yordan, mi ila ipet mini pa lele ta muŋgu Yoan imbotmbot pa mi ikamam yok pizin tomtom na. Ni imbotmbot tana, 41 mi iwal biibi tila kini ma tiso: “Yoan, ni itooro mos sa som. Tamen sua boozomen ta iso pa tomtom taiŋgi na, ŋonoono men.” 42 Tana wal boozomen ta timbot lele tana na, tiurla kini.

11

Meeteŋana ki Lasarus

1-2 Tomtom ta ki kar Betania, zaana Lasarus. Ni mete ikami. Ni ziŋan lunuri bizin ru, Mata mi Maria, timbotmbot. Maria tana, ta kaimer iliŋ ŋgere kuziiniŋana ise Yesu kumbuunu, mi imus pa ute ruunu na. ✡ 3 Tana Lasarus mete ikami, to moori ru tana tikam sua ma ila pa Yesu ma tiso: “Biibi, toyam Lasarus ta nu lelem pini ilip, ta mete biibi ikami ma isaana kat.”

4 Yesu ileŋ sua tana, to iso: “Mete tana ipet be ikam ma Lasarus imeete pa i na som. Inako iwe zaala pa Anutu be iswe mburaana. Naso ziru Lutuunu zan iwe biibi.” ✡

5 Yesu, ni leleene ilip pa Mata ziru tiziini moori Maria mi ton Lasarus. 6 Mi ileŋ kembei Lasarus mete biibi ikami na, loŋa mi ila ire i som. Imbotmbot lele tana pa ka mbeŋ ru tomen, 7 mana iso pizin naŋgaŋ kini ma iso: “Ouo, iti timiili ma tala mini pa lele pakaana ki Yudea.”

8 Mi naŋgaŋ kini tipekel kwoono ma tiso: “Mos katuunu, buri ŋonoono ta wal tana tisombe tipunu pa pat. Mi iŋgi sombe miili ma la mini?” ✡

9 Ni ipekel kwon ma iso: “Waa, zugut ka nol ipet zen. Iŋgi aigule biibi ta Anutu iur piti be takam uraata. Tana zin ko tirao be tikam kosa sa piti loŋa na som. Tomtom ta sombe ipa pa aigule, inako itutkati som. Pa mat ki toono, ta iyaara pini. ✡ 10 Mi sombe ni ipa pa mbeŋ, inako itutkati. Paso, mat iyaara pini som.” ✡ 11 To Yesu iseeŋge sua kini ma iso: “Torondo Lasarus, ni ikenne a. Mi nio ko aŋla be aŋpai i ma imaŋga mini.” 12 Tabe naŋgaŋ kini tipekel kwoono ma tiso: “Biibi, sombe ni ikenne lene a, nako niini ambaimbai kek.”

13 Yesu, ni iute Lasarus imeete kek. Tamen ni ipambaara ka sua, tabe naŋgaŋ kini tikam kat ŋgar som, mi tisombe Lasarus ikenne men. 14-15 Tana Yesu iso kat pizin ma iso: “Lasarus, ni imeete ma kup kek. Pa nio loŋa mi aŋla aŋurpe i som. Mi iŋgi ambai bekena tala ma kere, to iuulu yom ma kuurla. Tana nio leleŋ ambai. Ayo, kamaŋga mi tala tere i.”

16 Tabe Tomas, ta tipaata zaana toro be Didimus na, iso pa waene bizin ma iso: “Toŋgo, tala. Sombe tipun biibi kiti, na tipun iti tomini. Naso itiŋan mi temetmeete raraate.” ✡

Yesu, ni maŋgaŋana mi mbotŋana mata yaryaaraŋana katuunu

17 Yesu ziŋan naŋgaŋ kini timaŋga ma tila, mi tigarau kar Betania na, ileŋ kembei Lasarus, ni imeete ma titwi i, mi imbot pa ka mbeŋ paŋ kek. 18 Kar Betania tana, ina imbot kolouŋana pa kar biibi Yerusalem. Irao kembei kilomita tel ma iŋgi. 19 Tana Yuda boozo, ta timar ma ziŋan Mata ma Maria timbotmbot be tipalumluumu lelen pa ton Lasarus ta imeete na.

20 Indeeŋe Mata ileŋ Yesu uruunu kembei iwwa ma imar na, iyooto ma ila be ire i. Mi Maria, ni imbotmbot men ruumu. 21 Mata ila ipet ki Yesu, to iso pini ma iso: “O Merere, kozobe nu mbot taiŋgi, so atoŋ imeete som. 22 Mi tamen nio aŋute: Nu sombe suŋ Anutu pa koroŋ sa, nako ileŋ la kalŋom.”

23 To Yesu iso pini: “Tom ko burup ma imaŋga mini.” 24 Mi Mata ipekel kwoono ma iso: “E. Nio aŋute. Mbeŋ kaimer iso ipet mi Anutu ipei zin meeteŋan ma timaŋga mini, to ni ko burup ma imaŋga mini.” ✡

25 Tona Yesu iso pini: “Leŋ. Nio ituŋ ta maŋgaŋana mi mbotŋana mata yaryaaraŋana katuunu. Tomtom ta sombe iurla tio mi imeete, na meeteŋana ko irao ikisi na som. Kola imaŋga mini. ✡ 26 Mi tomtom ta sombe ikam mbotŋana ta ki Anutu i mi iurla tio, inako irao imeete ma ila ne na som. Parei, nu urla sua taiŋgi, som som?”

27 Mata ipekel kwoono ma iso: “E, Merere nio aŋurla kat ta kembei: Nu Mesia. Anutu Lutuunu tamen ta nu na. Ni iŋgo u ta su toono ti, kembei ta sua iso pataaŋa kek.” ✡

Yesu itaŋ pa Lasarus

28 Mata ziru Yesu tizzo sua tana makiŋ, to Mata imiili ma ila pa ruumu, mi imburum lae pa tiziini moori ma iso: “Mos katuunu ta imar kek ma imbotmbot a. Mi iso ire u.” 29 Maria ileŋ sua tana na, loŋa men mi iyooto ma ila ire Yesu. 30 Indeeŋe tana, Yesu ber pet kar zen. Imbotmbot men lele ta muŋgu Mata ila ipet kini pa na. 31 Zin wal ta ziŋan Maria timbotmbot mi tipalumluumu leleene na, tire Maria burup ma imaŋga mi izem ruumu ma ila, to tito i ma ziŋan tila. Pa tiso ko ila pa naala ki Lasarus be itaŋ pini.

32 Maria ila ipet ki Yesu, to itop su kereene uunu mi iso: “O Merere, kozobe nu mbot, so atoŋ imeete som.” 33 Yesu ire ni ziŋan zin iwal biibi tana titaŋ, to leleene isaana, mi keteene malmal tomini. * 34 To iwi zin ma iso: “Lasarus, kitwi i sula swoi?” Mi zin tiso pini: “Merere, mar tala to re.”

35 To Yesu mata luluunu isu. ✡

36 Mi iwal biibi tiso: “Kere. Ni leleene pa Lasarus ilip.” 37 Mi tomtom kizin pakan tiparso pizin ma tiso: “Mi ni ta iurpe tomtom mata pisŋana tau. Kozobe ni imbotmbot, so tomtom ti imeete som.”

Yesu ipei Lasarus ma imaŋga mini

38 Yesu ire mbulu ma keteene malmal pa meeteŋana mini. Tabe ipaŋuru naala ki Lasarus ma ila. Naala tana, tikel lela raŋ, mi tipakaala kwoono pa pat biibi. 39 Ni ila ma ipet naala uunu to iso: “Kuzuuru pat tana ma ilae.” To Mata, ta tomtom meeteŋana tana lunuri na, iso pa Yesu. Iso: “E-e Merere, kembena pepe. Pa niam amtwi i ma ka mbeŋ paŋ kek. Ko kuziini ma iŋgi.”

40 Mi Yesu iso pini: “Mata, nio aŋso pu na, nu leŋ som? Nu sombe urla, nako re Anutu iswe kat mburaana ta buri.” 41 To tizuuru pat ma ilae pa naala kwoono, mi Yesu mataana isala kor, mi iso: “O Tamaŋ, nio leleŋ ambai pu mi aŋpakuru. Pa suŋŋana tio, nu leŋ kek. 42 Nio aŋute: Nu leŋleŋ kalŋoŋ totomen. Mi aŋso sua ti bekena zin wal taiŋgi tiurla kembei: Nu ta ŋgo yo ma aŋmar i.” 43 Ni iso sua tana makiŋ, to kalŋaana biibi ma iso: “Lasarus, yooto ma pet!” ✡ 44 To Lasarus imaŋga ma ipet, ramaki mburu ta tizuki pa mi tiuri lela naala leleene na. Ipet to, Yesu iso pizin: “Kepeeze mburu ta imbot la namaana, kumbuunu, mi mataana na. Naso ipa kat ma ila.”

Zin bibip timbuuru pa Yesu

(Mt 26:1-5; Mk 14:1-2; Lu 22:1-2)

45 Zin Yuda ta timar ki Maria na, tire uraata tana, to tomtom kizin boozo tiurla ki Yesu. 46 Tamen tomtom kizin pakan tila kizin tutu kan, mi tiŋgal talŋan pa uraata tana. 47 Tabe zin bibip kizin patoronŋana kan mi zin tutu kan tila ma ziŋan zin peeze kan kizin Yuda tilup zin mi tiso: “To tana, iŋgi kozo ko takam parei pini? Pa ni itortooro koroŋ boozo mete. 48 Sombe tepeteke i som, mi inoknok men ta kembei, inako tomtom ta boozomen tiurla kini mi tito i. Tona zin Rom ko timar mi tireege Urum Merere kiti, mi tiyaŋgwiiri iti ma itundu tarao be tomboro lele kiti mini som.”

49 Timbotmbot mi tomtom kizin ta, zaana Kaipas, ni iwe mataana pizin patoronŋana kan pa ndaama tana. Imaŋga mi iso pizin ma iso: “Niom leyom ŋgar sa som! 50 Kakam parei, ta katalli ta kembena. Kere. Ni tomtom tamen ŋonoono. Sombe ikam murindi mi imeete piti, inako ambai piti. Kokena imbot, to itiŋan zin iwal biibi tamap ma tala lende.” 51 Ndaama tana, Kaipas iwe mataana pizin patoronŋana kan. Tana sua ta ni iso pa Yesu ko ikam zin Yuda murin mi imeete pizin na, iso sorok pa itunu ŋgar kini som. Ina, Anutu ikam peeze pini ma iso sua tana. Tana kaimer indeeŋe Yesu imeete na, sua kini tana iur ŋonoono. ✡ 52 Mi Yesu imeete pizin Yuda men som. Ni imeete pa Anutu lutuunu bizin boozomen ta timbot leŋaleŋa na, bekena ilup zin ma tiwe lupŋana tamen. ✡

53 Indeeŋe aigule tina mi ila na, zin bibip kizin Yuda timbuuru Yesu kana be tipuni ma imeete. 54 Tana ni ipa se matan mini som. Izem zin, mi ila pa kar Eparaim ta imbot lele bilimŋana zilŋaana na, mi ziŋan naŋgaŋ kini timbotmbot tana.

55 Timbotmbot to lupŋana biibi kizin Yuda, ta tipaata be Pasoba na, ka nol igarau. Tana iwal karkari tizalla pa Yerusalem be tiurpe zitun ma tiŋgeeze pa Anutu mataana kembei ta tutu kizin iso na, mana Pasoba ipet. ✡ 56 Mi timbotmbot Urum Merere kwoono mi tikir Yesu mataana, to tiparso pizin ta kembei: “Oo, niom kakam ŋgar be parei? Lupŋana biibi ti, ni ko imar pa?” 57 Mi zin bibip kizin patoronŋana kan mi zin tutu kan tiur sua pizin iwal biibi kek. Beso tire Yesu imbot lele sa, na loŋa mi sua ikam zin, bekena tikisi.

12

Maria iliŋ ŋgere kuziiniŋana ise Yesu kumbuunu

(Mt 26:6-13; Mk 14:3-9)

1 Aigule lamata mi ta imbotmbot, tonabe lupŋana biibi ki Pasoba ipet. Mi Yesu ila ipet kar Betania. Kar tana ki Lasarus, tomtom ta Yesu ipei i ma imaŋga mini pa naala na.✡ 2 Tana Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tila tipet, mi kar tana tikam kini pini. Lasarus ziŋan Yesu bizin tikanan kini na, Mata ni imbotmbot mi irre zin pa kan koroŋ. 3 Tikanan ma timbotmbot, mi Maria ikam ŋgere kuziiniŋana ta ka kadoono biibi kat, ma iliŋ se Yesu kumbuunu, mi imus pa ute ruunu. Mi ŋgere tana kuziini irao ruumu leleene.

4 Tamen Yudas Iskariot, naŋgaŋ ki Yesu ta kaimer iuri la ka koi bizin naman na, imaŋga mi iso: 5 “Waii, pasaana sorok ŋgere tana paso! Kozobe imbot ma tala toŋgomoono, so takam pat ta sorok som kat. Irao kembei 300 denari ma iŋgi. Tona tu'uulu zin wal sorrokŋan pa.” 6 Sua tana, ni iso raama leleene som. Pa ni ikamam ŋgar pizin wal sorrokŋan som. Ni tomtom kuumbuŋana. Mi imborro kautu kizin, tanata ikamam bekena itunu ikamam pakaana. 7 To Yesu iso pini: “Wa, mbuulu sua pini pepe. Sombe ni leleene be ikam mbulu ti pio, na mbot mi ikam. Pa iŋgi ikam pataaŋa pa koŋ mete. 8 Zin wal sorrokŋan ko niomŋan kombotmbot totomen. Mi nio na som.”

9 Zin iwal biibi tileŋ kembei Yesu imbotmbot kar Betania, to timeke ma tila be tire i. Mi tiso tire Lasarus tomini. Pa Yesu ipei i ma burup ma imaŋga mini pa naala tau. 10 To zin bibip kizin patoronŋana kan timbuk sua be tipun Lasarus ma imeete tomini. 11 Pa Yuda boozo ta tileŋ Lasarus uruunu mi tire kat i na, tizem zin bibip tana, mi tiur lelen ila ki Yesu.✡

Yesu isala pa Yerusalem

(Mt 21:1-11; Mk 11:1-11; Lu 19:28-40)

12 Timbot ma aigule toro to, zin iwal biibi ta tila timbotmbot Yerusalem pa lupŋana biibi tana na, tileŋ Yesu uruunu be isala pa Yerusalem. 13 Tana tikam ni runrun, mi tila be tire i mi tiloolo pini. Tiso:

“Hosana! Tapakur Anutu kiti zaana!

Merere ko ipombol tomtom taiŋgi. Pa ni ikam Merere ruŋguunu ta imar i.

Merere ko ikampe king kiti Israel!”✡

14 To Yesu ikam doŋki popoŋana ta ma mbuleene ise, mi ipa ma isala pa Yerusalem. Tabe sua ki Merere ta muŋgu tibeede se ro na, iur ŋonoono. Sua ta kembei:

15 Niom Sion koyom, komoto pepe.

Kere. King tiom isama i!

Ni mbuleene ise doŋki popoŋana ma ima i.✡

16 Mbulu tana ipet na, zin naŋgaŋ ki Yesu tikankaana pa ka uunu. Tamen kaimer indeeŋe tau ni imeete mi isala mini pa saamba ma ikam zaana biibi, to matan iŋgal mbulu boozomen ta tikam pini na, mi tikilaala kembei sua tana, tibeede pini tau.

17-18 Uunu ta iwal biibi tana tila ma tire Yesu na, ta kembei: Indeeŋe tau ni ipei Lasarus ma imaŋga mini pa naala na, iwal biibi ta ziŋan tiwwa na, timbot mi tire mos tana. Tana tila mi tipombol ka sua pizin tomtom boozomen ma tileŋ. 19 Beso zin tutu kan tire zin iwal biibi tana ziŋan Yesu tiwwa mi tiloloolo pini na, tiparso pizin ma tiso: “Wai! Iŋgi ko takam ma som. Pa iwal munŋaana men, ta timap ma titop la kini kek.”

Zin Grik pakan tisombe tire Yesu

20 Zin Grik pakan tisala ma timbot Yerusalem pa lupŋana biibi tana tomini. 21 Tana tila ki Pilip, (ni kar kini Betsaida ta imbot Galilea na), mi tiso pini: “Biibi, niam leleyam be amre Yesu.”✡

22 Tana Pilip ila ma iso pa Andreas, mi ziru tila ma tiso pa Yesu. 23 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Nol tabe Tomtom Lutuunu iswe kat mburaana mi mbulu kini ndabokŋana mi ikam zaana biibi, ta iŋgi imar ipet kek.✡ 24 Nio aŋso kat piom: Kini iweene sa, sombe isula toono som, nako indom ma ise be parei? Som. Ko imbot sorok. Mi sombe isula toono, nako popoŋana indom ma ise, mi iur ŋonoono boozo. Pa bela kini iweene tana isula toono, tona ipiyooto popoŋana.✡ 25 Tomtom ta sombe ikam ŋgar biibi mete pa itunu kuliini isu toono, inako ila lene. Mi tomtom ta sombe ikam ŋgar pa itunu som, nako ikam mbotŋana ki Anutu ta irao imap na som.✡ 26 Tomtom ta so imbeeze pio, na bela ito yo. Naso lele tabe nio aŋla mi aŋbot pa i, na ni tomini ko imbot pa. Mi tomtom ta sombe imbesmbeeze pio, na Tamaŋ ko ipakuri.✡

Yesu iso pa meeteŋana kini

27 “Nio leleŋ ipata biibi kat. Pa iŋgi nol tio ipet kek. Mi ko aŋso parei? Ko aŋso: ‘Oo Tamaŋ, tatke yo pa pataŋana biibi ti.’ E-e, kembena pepe. Pa uunu tina ta aŋsu toono.✡ 28 O Tamaŋ, swe mburom mi mbulu ku ndabokŋana pizin tomtom. Naso tipakur nu zom!”

Yesu iso sua tana, to Anutu kalŋaana ta imbot saamba mi isu. Iso: “Nio aŋswe ituŋ pizin tomtom kek, mi kola aŋswe mini.”✡

29 Zin iwal ta ziŋan timbotmbot mi tileŋ sua tana na, pakan tiso lele ikuruŋ. Mi pakan tiso: “A! Iŋga ko aŋela sa ta iso sua pini na.”✡

30 Tamen Yesu iso pizin: “Sua ta niom keleŋ na, isu be iuulu yo na som. Inabe iuulu yom.✡ 31 Iŋgi be Anutu iswe kat sanaana kizin tomtom toono kan, mi iur kadoono pa. Mi iŋgi be iziiri ni ta ikamam peeze pa toono ti ma ila ne. *✡ 32 Iŋgi nio aŋbotmbot su toono. Mi kaimer sombe tiwit yo ma aŋsala kor, tona nio ko aŋyaaru tomtom ta boozomen ma timar tio.”✡ 33 Sua tana, ni iso bekena iswe zaala tabe imeete pa i.

34 Zin iwal tileŋ sua kini tana, to tipekel kwoono ma tiso: “Sua ta imbot la tutu kiti na, iso ta kembei: Mesia ko imbotmbot ma alok. Kena parei ta nu so Tomtom Lutuunu, bela tiwiti ma isala kor? Tomtom Lutuunu tana, ni asiŋ?”✡ 35 To Yesu iso pizin. Iso: “Molo som, to mat izem yom. Tana mat imbotmbot ta kembei, mi kapa pa mi kakamam ka mbulu pataaŋa. Kere: Kokena zugut mburaana ikoto yom. Pa tomtom ta sombe iwwa pa zugut leleene, inako ikankaana pa zaala tabe ila pa i.✡ 36 Tana mat iyaryaara ta kembei mi kuurla kini pataaŋa. Naso kewe mat lutuunu bizin.”

Yesu iso sua tana makiŋ, to izem zin, mi ila ma ike pizin.

Zooroŋana kizin Yuda

37 Ŋonoono, Yesu itooro mos boozomen ma zin Yuda tire. Tamen tiurla kini som.✡ 38 Tabe sua ta muŋgu Anutu kwoono Yesaya ibeede na, iur ŋonoono. Sua ta kembei:

O Merere, niam amkam sua ku pizin na zin tiurla? Som.

Mi nu swe mburom pizin na, tikam ŋgar pa? Som.✡

39 Mi Yesaya iso iti pa uunu tau zin tiurla som. Pa iso ta kembei:

40 Anutu ni ipumun matan mi isekaala ŋgar kizin kek.

Tanata matan imun mi ŋgar kizin ipet som.

Uunu tina ta titooro lelen som,

mi lelen be timar tio mi aŋurpe zin som.✡

41 Sua tana, Yesaya iso paso, muŋgu kat ire la pa mbulu mi uraata ki Yesu tabe zaana iwe biibi pa i. Tanata iso sua tana pini.

42 Indeeŋe tana, zin peeze kan kizin Yuda tomini, tomtom kizin boozo tiurla ki Yesu. Tamen tiswe urlaŋana kizin ma ipet mat som. Paso, timototo zin tutu kan: Kokena tiziiri zin pa lupŋana kizin. 43 Tana zin lelen ilip pa pakurŋana kizin tomtom. Mi pakurŋana ŋonoono ta imar pa Anutu na, tikam ŋgar pa pe som.✡

Yesu ipemet sua pizin iwal biibi

44 Yesu imaŋga mi kalŋaana biibi ma iso: “Tomtom ta sombe iurla tio, na iurla tio men som. Ina ni iurla ki Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i tomini.✡ 45 Mi tomtom ta sombe ire yo, ina ire Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i tomini. 46 Nio aŋsu toono be aŋur mat pizin tomtom. Tana zin wal ta sombe tiurla tio, na tasa ko imbot la zugut lene mini som.✡

47 “Mi sombe tomtom sa ileŋleŋ sorok sua tio, mi itoto som, ina nio ituŋ ko aŋpamenderi mi aŋur kadoono pini na som. Pa aŋsu toono be aŋtiiri zin tomtom mi aŋur kadoono pizin na som. Aŋmar be aŋkamke zin.✡ 48 Mi motoyom iŋgal! Tomtom ta sombe ipizil ndemeene pio mi izooro sua tio, inako ire ka kadoono pa mbeŋ kaimer. Pa sua ta aŋso na, ko iwe uunu pini be ikam kadoono tana.✡ 49 Pa sua ta aŋkam piom na, ituŋ leleŋ mi aŋso som. Tamaŋ ta iŋgo yo ma aŋmar i, ni izzo pio ta aŋso. 50 Mi nio aŋute: Sua kini ta ni iur, ina ta iwe zaala pizin tomtom be tikam mbotŋana ki Anutu ta iseeŋge iseeŋge ma ila. Tana sua ta aŋso, ina Tamaŋ iso yo pa ta aŋso.”

13

Yesu iŋguuru naŋgaŋ kini kumbun

1 Aigule tamen imbotmbot, tonabe lupŋana biibi ki Pasoba ipet. Mi Yesu, ni iute: Nol kini tabe izem toono ti mi imiili ma ila ki Tamaana mini na, igarau kek. Ta muŋgu mi imar na, ni iurur kat leleene pizin wal kini ta titoto i su toono na. Mi ikiskis mbulu tana ma ila irao iswe kat ka ŋonoono pa meeteŋana kini.✡

2 Rou na, Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tikanan kini ma timbotmbot. Indeeŋe tana, Yudas ta Simon Iskariot lutuunu na, Tomtom Sanaana ipei ŋgar sananŋana pini kek be ila ma iswe Yesu ila ki ka koi bizin. 3 Mi Yesu, ni iute: Tamaana iur koroŋ ta boozomen ma imbot la ni namaana kek. Mi ni imbot ki Anutu ta isu i. Mi kaimer ko imiili ma isala ki Anutu mini.✡ 4 Tana izem kini kanŋana, mi imaŋga ma ikinke mburu kini mat kana ma isu, mi ikam kawaala musaana ta ma ipezekat ila lwoono. 5 Tona iliŋ yok isula kuuru, mi imaŋga be iŋguuru naŋgaŋ kini kumbun, mi imus pa kawaala ta ipezekat la lwoono na.✡

6 Ni iŋgurŋguuru ma ila indeeŋe Simon Petrus. To Simon iso pini: “Wai Merere, nu mbesooŋo sorok sa ta sombe ŋguuru kumbuŋ i?”

7 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Mbulu tabe aŋkam pu i, na nu ute ka uunu som. Mi kaimer, to ko kilaala ka uunu.” 8 To Petrus kwoono imbol ma iso: “Nu ko irao ŋguuru kumbuŋ na som kat!” Mi Yesu iso pini: “Sombe aŋguuru u som, na gaabaŋoŋ nu som.”✡ 9 Tabe Simon Petrus ipekel kwoono ma iso: “O Merere, nakena ŋguuru kumbuŋ men pepe. Ŋguuru nomoŋ mi uteŋ tomini.”

10 Mi Yesu iso pini ma isombe: “Tomtom ta iwe ma iŋgeeze kek, inako iwe mini na som. Ina kaimer to iŋguuru kumbuunu men. Niom ti na, kewe ŋgeezeŋoyom kek. Tamen niom ta boozomen som.”✡ 11 Yesu iso sua tana paso, ni iute tomtom ta itut kana kek. Tanata iso zin ta boozomen ŋgeezeŋan som.

12 Yesu iŋguuru naŋgaŋ kini kumbun ma imap, to iur mburu kini ila mini, mi imiili ma ila muriini. To iwi zin. Iso: “Parei, mbulu ta aŋkam piom i, niom kikilaala ka uunu, som som? 13 Niom kawatwaata yo be biibi tiom mi tomtom ta ikamam ŋgar piom. Mi sua tiom tina, ina indeeŋe. Pa ina nio tau.✡ 14 Kere. Sombe nio ti, ta Merere tiom mi aŋkamam ŋgar piom na, aŋkoto ituŋ mi aŋguuru kumbuyom, na niom tomini leyom uraata be kakam mbulu raraate men par piom.✡ 15 Mbulu ti, nio aŋbuk mataana pa, bekena niom kere mi kakam kembei ta nio aŋkam piom i.✡ 16 Nio aŋso kat piom, mbesooŋo sa irao be ilip pa biibi kini na som. Mi ŋgoŋana sa irao be ilip pa tomtom ta iŋgo i na som.✡ 17 Tana zaala taiŋgi niom kere kek. Mi sombe koto, inako leleyom ambai mi kampeŋana ki Anutu imbot se tiom.✡

18 “Sua ti, nio aŋso pa niom ta boozomen som. Pa nio ituŋ aŋpeikat yom mi aŋute yom lup. Mi tomtom tiom ta, ni igaaba yo som. Tamen toŋgo. Pa sua ki Anutu bela iur ŋonoono. Sua ta kembei:

Tomtom ta niamru amkanan kini la mbata, ta isu mi iwe koŋ koi.✡

19 Kere. Mbulu tana ipet zen, mi iŋgi aŋsotaara yom pa pataaŋa. Beso kaimer ipet, tonabe kuurla tio ta kembei: NI TA IMBOTMBOT TOTOMEN na, nio tau. 20 Nio aŋso kat piom ta kembei: Tomtom ta sombe ikam zin ŋgoŋana tio mi imbeeze pizin, na ni ikam yo tau. Mi tomtom ta sombe ikam yo, na ni ikam Tamaŋ tau iŋgo yo ma aŋmar i tomini.”✡

Yesu mi Yudas

(Mt 26:20-25; Mk 14:17-21; Lu 22:21-23)

21 Yesu iso sua tana, to leleene ipata biibi kat mi iso: “Nio aŋso kat piom. Tomtom tiom ta, ko iur yo la koŋ koi bizin naman.”

22 Tabe naŋgaŋ kini matan parŋgal zin. Pa zin tikankaana pa: Ko iso pa asiŋ kat? 23 Naŋgaŋ kini ta Yesu leleene pini ilip na, ni imbot kolouŋana pini.✡ 24 Tana Simon Petrus mataana ila kini mi iso: “Wi i lak. Iso pa asiŋ?”

25 To naŋgaŋ kini tana ruk ma ila kolouŋana ki Yesu, mi iwi lae pini ma iso: “Merere, sua tana, nu so pa asiŋ?”

26 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Tomtom ta so aŋtizik narabu sula yambon mi aŋkam pini, ina ni tau.” Tona ikam narabu suruunu, mi itizik sula yambon, mi iur la ki Yudas ta Simon Iskariot lutuunu na. 27 Indeeŋe ta Yudas ikam narabu tana na, Sadan izeebi. To Yesu iso pini ma iso: “Koroŋ ta nu sombe kam, na loŋa men mi kam.” 28 Ni iso sua tana pa Yudas na, tomtom kizin sa ikam ŋgar pa som. 29 Mi zin pakan tiso ko Yesu iso pini be ila ma iŋgiimi koroŋ pakan pa lupŋana biibi tana, som ila be ikam koroŋ sa pizin wal sorrokŋan. Paso, Yudas imborro kautu kizin.

30 Yudas ikam narabu suruunu tana, to loŋa men mi iyooto ma ipera mat. Indeeŋe tana, zugut kek.

Tutu popoŋana

31-32 Yudas izem zin mi ila, to Yesu iso pizin ma iso: “Iŋgi be Tomtom Lutuunu iswe kat mburaana mi mbulu kini ndabokŋana mi ikam zaana biibi. Mi ni ko ikam ma Anutu mburaana mi mbulu kini ndabokŋana ipet mat tomini. Naso ikam Anutu zaana ma iwe biibi kat. Mi Anutu ta kembena. Ko ipakur Lutuunu zaana ma iwe biibi. Molo som to ikam.✡ 33 O tiziŋan, nio ko itiŋan tombot ma molo som. Mi ko kikir motoŋ. Tana sua ta muŋgu aŋso pizin Yuda, ta iŋgi aŋso piom tomini. Lele tabe nio aŋla pa i, niom ko karao be kala ta buri na som. 34 Keleŋ. Iŋgi aŋkam tutu popoŋana piom ta kembei: Leleyom par piom. Pa nio aŋur leleŋ piom. Tana niom ta kembena. Kuur leleyom par piom.✡ 35 Niom sombe kuur leleyom par piom, nako tomtom tikilaala yom kembei niom naŋgaŋ tio ŋonoono.”

Petrus ko iwatkaala Yesu zaana

(Mt 26:31-35; Mk 14:27-31; Lu 22:31-34)

36 Yesu iso sua tana makiŋ, mi Petrus iwi ma iso: “Merere, nu ko la swoi?” Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Nu rao to yo ta buri ma la pa lele tabe aŋla pa i na som. Tamen kaimer ko to yo ma mar.”✡

37 Tabe Petrus iwi i mini ma iso: “Merere, parei ta nu sombe nio aŋrao aŋto u ta buri som? Nio aŋrao aŋzem ituŋ ma aŋmeete pu.” 38 To Yesu iso pini ma iso: “Ma ko ŋonoono? Pa nio aŋso kat pu: Mbeŋ ta koozi, nu ko watkaala nio zoŋ pa tel, mana man itaŋ.”

14

Yesu ta iwe zaala pizin tomtom be tila ki Tamaana

1 To Yesu iso pizin naŋgaŋ kini ma iso: “Niom kopoyom rru pepe. Niom kuurla ki Anutu. Kuurla tio tomini. ✡ 2-3 Tamaŋ ruumu kini na, leleene boozomen. Kozobe leleene boozo som, so aŋso yom ta kembena som. Iŋgi be aŋla mi aŋurpe zaala piom. Naso karao be kala pa muriyom tana. Mi sombe aŋla mi aŋurpe zaala tana piom, na niom kuute: Nio ko aŋmiili ma aŋmar mini, mi aŋkam yom ma itiŋan tala lele tio, bekena kombot raama yo. ✡ 4 Mi lele tabe aŋla pa i, ina niom kuute ka zaala kek.”

5 To Tomas iso pini ma isombe: “Merere, niam ti amkankaana pa lele tabe la pa i. Ko amute ka zaala be parei?” ✡ 6 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Wai Tomas, nio ituŋ ta zaala, mi sua ŋonoono, mi mbotŋana mata yaryaaraŋana katuunu. Zaala tamen ŋonoono ta nio i. Toro sa imbot be tomtom tito ma tila ki Tamaŋ na som. ✡ 7 Niom sombe kuute yo, nako kuute Tamaŋ tomini. Tana indeeŋe ta tiŋgi mi ila na, niom ko kuute i. Paso, kere kati kek.” ✡

8 To Pilip iso pini: “Merere, Tomom tana, so i piam mi amre i, tona irao.”

9 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Wai Pilip, itiŋan tembel mbotŋana kek. Mi nu kilaala yo zen? Tomtom ta so ire yo, na ni ire Tamaŋ tau. Parei ta nu wi yo mini ta kembena? ✡ 10 Sua ta aŋso nio niamru Tamaŋ amparlup yam ma amwe tamen na, nu urla som? Sua ta aŋzzo piom i, na aŋzzo pa ituŋ ŋgar tio som. Ina imar pa Tamaŋ ta imbot la leleŋ mi ipiyotyooto uraata kini i. ✡ 11 Tana sua ta aŋsombe nio niamru Tamaŋ amparlup yam ma amwe tamen na, niom irao kuurla. Mi sombe sua tio ikam yom ma kuurla som, na motoyom ise ki uraata ta aŋkamam na mi kakam ŋgar pa. ✡

12 “Nio aŋso kat piom: Tomtom ta sombe iurla tio, inako ikam uraata kembei ta nio aŋkamam. Som. Uraata kini ko ilip pa uraata tio. * Paso, nio iŋgi be aŋzem toono mi aŋla ki Tamaŋ mini. ✡ 13 Mi koroŋ boozomen ta niom kosombe kiwi pa nio zoŋ, inako aŋkam piom. † Naso Lutuunu ikam Tamaana zaana ma iwe biibi. ✡ 14 Tana koroŋ ta so kiwi pa nio zoŋ, na nio ko aŋkam piom.

Yesu iso ni ko iŋgo Bubuŋana Potomŋana ma isu

15 “Niom sombe leleyom pio, na motoyom ŋgal tutu tio mi koto. ✡ 16-17 Mi nio ko aŋwi Tamaŋ be ikam Ulaaŋa toro ma isu be ipombol yom. Ulaaŋa tana na, Bubuŋana. Ni izzwe sua ŋonoono men. Mi ni ko imbotmbot raama yom ma alok. Tomtom toono kan, zin tirao be tikami som. Pa tire i som, mi tikilaali som. Mi niom na, kuute i. Pa ni imbotmbot raama yom, mi kaimer ko izeebe yom. ✡

18 “Tana nio sombe aŋla, nako aŋzem yom ma kombot sorok kembei ta zin moondo i na som. Nio ko aŋmar tiom mini. ✡ 19 Molo som to tomtom toono kan ko tire yo mini som. Mi niom, nako kere yo. Paso, nio kola aŋmaŋga ma motoŋ iyaryaara mini. Tana niom tomini ko kakam mbotŋana popoŋana. 20 Mazwaana tana na, ŋgar tiom ko ipet mi kikilaala kat kembei: Nio aŋbot raama Tamaŋ, mi niom kombot raama yo, mi nio aŋbot raama yom. Iti ta boozomen taparlup ti ma tewe tamen. ✡

21 “Tomtom ta sombe mataana iŋgalŋgal tutu tio mi itoto, ina ni ta iur leleene pio. Tomtom ta kembena na, Tamaŋ ko leleene pini. Mi nio tomini ko leleŋ pini, mi aŋswe ituŋ pini.” ✡

22 Yesu iso ta kembei, to Yudas iso pini ma isombe: “Merere, parei ta nu sombe swe itum piam men, mi iwal biibi na som?” Yudas tana, ni Yudas Iskariot som. Ni Yudas toro. ✡

23 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Tomtom ta sombe iur leleene pio, inako mataana iŋgalŋgal sua tio mi itoto. Tomtom ta kembena, Tamaŋ ko iur leleene pini, mi ni ko iwe niamru Tamaŋ muriyam be ambot lela. ✡ 24 Tamen tomtom ta sombe iur leleene pio som, inako ito sua tio som. Sua ta keleŋleŋ i, ina nio ituŋ sua tio som. Ina imar pa Tamaŋ ta iŋgo yo ma aŋmar i.

25 “Kere. Iŋgi itiŋan tombotmbot, mi aŋso yom pa sua taiŋgi. 26 Tamen molo som to aŋzem yom. Tana Tamaŋ ko iŋgo Ulaaŋa toro ma isu be ikam ruŋguŋ, mi ipombol yom. Ina Bubuŋana Potomŋana. Mi ni ko ipaute yom pa koroŋ ta munŋaana men, mi ipei ŋgar tiom pa sua boozomen ta aŋkam piom na, bekena motoyom kiskis. ✡

27 “Nio iŋgi be aŋzem yom i. Tana aŋsombe aŋkam ma leleyom ambai. Mi nio sombe aŋkam ma leleyom ambai, nako aŋkam kat. Pa nio aŋkamam kembei ta wal toono kan som. Tana kopoyom rru pepe, mi komoto pepe. ✡ 28 Nio aŋso piom kek ta kembei: Nio ko aŋzem yom. Tamen ko aŋmiili ma aŋmar tiom mini. Mi niom sombe leleyom pio, so menmeen yom pa pai tio ta iŋgi be aŋmiili mi aŋla ki Tamaŋ mini i. Pa Tamaŋ, ni ilip pio. ✡ 29 Tana koroŋ ta boozomen taiŋgi, iŋgi aŋsotaara yom pa pataaŋa. Beso kaimer ma iur ŋonoono, tona ipei ŋgar tiom mi kuurla kat. 30 Iŋgi be aŋposop sua tio. Pa Tomtom Sanaana tau ikamam peeze pa toono ti, ni iwwa ma imar igarrau kek. Ni mburaana irao be ilip pio na som. ✡ 31 Tamen zin tomtom toono kan bela tiute ta kembei: Nio aŋur leleŋ pa Tamaŋ, mi aŋtoto kat kalŋaana pa uraata ta ni iur mar nomoŋ na. Tana kamaŋga. Tezem lele taiŋgi mi tala. ✡

15

Yesu ikam sua tooroŋana pa ke baen

1 “Nio ituŋ ta ke baen tau ipiyotyooto ŋonoono ambaimbaiŋan. Mi Tamaŋ, ni baen katuunu.✡ 2 Mi zin wal ta tisekapkap mar tio, ta tiwe kembei ke baen namannaman. Ke baen namannaman boozomen ta ŋonon somŋan i, na Tamaŋ iyembutmbut zin ma tila len. Mi namannaman boozomen ta tipiyotyooto ŋonon ambaimbaiŋan i, ina ni iurpewe zin bekena tiŋgeeze mibe ŋonon ipet ma boozo.✡ 3 Niom na, sua ta aŋso ma keleŋ, ta iurpe yom ma kewe ŋgeezeŋoyom kek.✡ 4 Kozo kesekapkap mar tio totomen. Naso aŋsekap kat ma tiom. Motoyom la pa baen namaana. Sombe tiyembut ma isu lene, mi imbot ndel pa kiini, ko irao be iur ŋonoono? Som. Bela isekap kat la kiini, tona iur ŋonoono. Mi niom ta kembena. Sombe kesekapkap kat mar tio som, inako urlaŋana tiom iur ŋonoono sa som.✡

5 “Nio ituŋ ta ke baen, mi niom na baen namannaman. Tomtom ta sombe isekapkap mar tio, mi nio aŋsekapkap la kini mi aŋpombolmboli, inako ipiyooto ŋonoono ambaimbaiŋan boozo. Mi sombe som, inako som. Pa niom karao be kakam koroŋ sa pa ituyom mburoyom na som.✡ 6 Mi tomtom ta sombe isekapkap mar tio som, na ni kembei ke namaana meeteŋana ta tisebut ma itop su lene, mi tipiri lae be you ikan.✡ 7 Niom sombe kesekapkap mar tio mi kikiskis sua tio ma imbotmbot la leleyom, mi sombe kiwi pa koroŋ sa, nako kakam.✡ 8 Mi sombe kipiyooto ŋonoono ambaimbaiŋan boozo, nako kakam ma tomtom tipakur Tamaŋ zaana pa. Mbulu ta kembei ko iswe kembei niom naŋgaŋ tio ŋonoono.✡ 9 Nio aŋur leleŋ piom raraate kembei ta Tamaŋ iur leleene pio. Tana kakam ŋgar pa mbulu tio tana, mi kombotmbot la totomen. 10 Niom sombe motoyom iŋgal tutu tio mi kototo, inako iswe kembei kakamam ŋgar pa mbulu tio ta aŋur leleŋ piom na, mi kombotmbot la mbulu tana. Kembei nio. Aŋleŋleŋ la Tamaŋ tutu kini, mi aŋkamam ŋgar pa mbulu kini ta ni iur leleene pio na, mi aŋbotmbot la mbulu tana.✡

11 “Sua taiŋgi, nio aŋso piom bekena aŋkam ma leleyom ndabok ma ndabok kat kembei ta nio i. 12 Nio aŋur tutu piom ta kembei: Kuur leleyom par piom, kembei ta nio aŋur leleŋ piom. Pa ina tutu tio ŋonoono.✡ 13 Tomtom sa isombe izem itunu ma imeete pa toroono bizin, inako iswe kembei ni iur kat leleene pizin. Pa mbulu toro sa ko ilip pa mbulu tana na som.✡ 14 Mi niom na, sombe motoyom iŋgal tutu tio mi kototo, inako iswe yom kembei niom na toroŋ bizin ŋonoono.✡ 15 Tana nio ko aŋpaata yom be mbesooŋo tio mini som. Iŋgi ko aŋpaata yom be toroŋ bizin. Pa mbesooŋo sa iute kat uraata ta biibi kini ikamam i na som. Mi niom na, kuute. Paso, sua boozomen ta aŋleŋ la ki Tamaŋ, ta aŋso yom pa ma kuute kek.✡ 16 Niom ituyom leleyom mi kamar koto yo som. Nio ta aŋpeikat yom mi aŋur yom be kala ma kakam uraata, mibe uraata tiom iur ŋonoono boozo tabe imbot ma alok. Mi niom sombe kiwi Tamaŋ pa koroŋ sa, na ni ko ikam piom. Pa nio ta ndomoŋ pa.✡ 17 Tana nio aŋur tutu piom ta kembei: Kuur leleyom par piom. Ina tutu tio ŋonoono.”✡

Wal toono kan ko tiur koi pizin naŋgaŋ ki Yesu

18 “Sombe wal toono kan tiur koi piom, na motoyom iŋgal: Mbulu tana, zin tikam pio muŋgu.✡ 19 Niom sombe kala ma kagaaba zin wal toono kan pa mbulu kizin, so zin lelen piom. Paso, kewe kembei zin. Mi iŋgi som. Pa nio aŋpeikat yom la mazwan ma kewe leŋ kek. Tanata zin tiurur koi piom.✡ 20 Motoyom iŋgal sua tio. Mbesooŋo sa ko irao ilip pa biibi kini na som. Tana zin wal ta tiseeze motoŋ, nako tiseeze niom motoyom tomini. Mi zin tau tileŋleŋ la sua tio, inako tileŋ la sua tiom tomini.✡ 21 Pa niom kewe leŋ kek. Tana mbulu ta boozomen taiŋgi, zin ko tikam piom. Paso, Ni ta iŋgo yo ma aŋsu toono ti na, zin tiute i risa som.✡ 22 Nio sombe aŋmar ma aŋkam sua pizin som, so Anutu ire zin kembei len uunu sa som. Mi iŋgi aŋmar mi aŋpaute zin kek. Tamen lelen pio som. Tana len sua sa mini som. Pa sanaana kizin ta imbot mat kek.✡ 23 Tomtom ta sombe iur koi pio, ina ni iur koi pa Tamaŋ tomini. 24 Uraata bibip ta aŋkam la mazwan na, tomtom toro sa ikam pasa zen. Uraata tana sombe aŋkam som, so zin len uunu sa som. Tamen nio aŋmar mi aŋkam uraata tana ma tire kat kek. Mi tamen tiur koi pa niamru Tamaŋ. 25 Zin tikam mbulu tana paso, sua ta muŋgu tibeede la tutu kizin na bela iur ŋonoono. Sua ta kembei:

Zin tiur koi pio sorok.”✡

26 To Yesu iseeŋge sua kini mini ma iso: “Ulaaŋa tabe imar mi ipombol yom i, ni imbot ki Tamaŋ. Mi nio ko aŋgo i ma isu piom. Ni Bubuŋana ta izzo sua ŋonoono men. Mi ni ko ipombol sua tio.✡ 27 Mi niom tomini, ko kopombol sua tio. Paso, indeeŋe ta aŋmaŋga pa uraata tio mi imar indeeŋe koozi na, itiŋan tombotmbot.✡

16

1 “Sua ta boozomen ti, nio aŋso yom pa kek bekena aŋpombol yom. Kokena kotop pa urlaŋana tiom. 2 Pa zin ko tiziiri yom pa lupŋana kizin. Mi mazwaana sa kola imar, tona tomtom sa isombe ipun yom ma kemetmeete, na ni ko indemeere kembei imbeeze kat pa Anutu. ✡ 3 Mbulu tana, zin ko tikam piom paso, tiute niamru Tamaŋ som. ✡ 4 Sua taiŋgi, nio aŋso piom beso kaimer ma tikam mbulu tana piom, to motoyom iŋgal sua tio ti, mi ipombol yom be kemender mbolŋana.

Uraata ki Bubuŋana Potomŋana

“Sua taiŋgi, muŋgu nio aŋso piom som. Paso, nio itiŋan tombotmbot. 5 Mi iŋgi be aŋzem yom mi aŋla ki Ni ta iŋgo yo ma aŋmar i. Tamen tomtom tiom sa iwi yo pa lele tabe aŋla pa i som. 6 Ŋonoono, sua ta aŋzzo piom i ko ikam yom ma leleyom ipata kat. 7 Tamen nio aŋso kat piom ta kembei: Sombe aŋzem yom som, inako Ulaaŋa tana irao imar piom som. Mi sombe aŋla, nako aŋgo i ma imar piom. Tana nio sombe aŋzem yom mi aŋla, inako ambai piom. ✡ 8 Ulaaŋa tana isombe imar, to iswe mbulu sananŋana kizin tomtom toono kan ma ipet mat, mi iso zin pa mbulu iŋgoi ta ndeeŋeŋana pa Anutu mataana, mi kadoono urŋana tabe ipet pa kaimer i. 9 Zin tikam sanaana paso, tiurla tio som. ✡ 10 Mi mbulu ndeeŋeŋana na, nio sombe aŋmiili ma aŋla ki Tamaŋ, mi kere yo mini som, tona iswe kembei nio tomtom ndeeŋeŋoŋ pa Anutu mataana. * ✡ 11 Mi kadoono urŋana, ina kola ipet. Pa biibi ki toono ti na, Anutu iur le kadoono ma imender kek. ✡

12 “Nio leŋ sua boozomen tabe aŋso piom. Mi irao aŋso ta buri na som. Pa ko ipata piom. 13 Mi Bubuŋana, ni izzo sua ŋonoono men. Tana ni isombe imar, nako ipazal ŋgar tiom, mi iso yom pa sua ŋonoono ta boozomen, mi mbulu pakan tabe ipet pa kaimer i tomini. Mi ni ko iso sua sa pa itunu ŋgar kini na som. Sua tau ileŋ la ki Tamaŋ men, to iso. ✡ 14 Ni ko ikam ma nio zoŋ iwe biibi. Pa ni ko ipaute yom pa uraata tio, mi mbulu tio, mi koroŋ tio pakan. 15 Tamaŋ koroŋ kini ta munŋaana men na, nio koroŋ tio tau. Tanata aŋso piom ta kembei: Bubuŋana ko ipaute yom pa uraata tio, mbulu tio, mi koroŋ tio pakan.” ✡

Naŋgaŋ ko lelen ipata, mi kaimer to lelen ambai mini

16 Mi Yesu iso sua mini ma iso: “Molo som to kikir motoŋ. Mi talae rimen, to kere yo mini.”

17 Tabe naŋgaŋ kini pakan tiparwwi zin ma tiso: “Sua taiŋgi ka uunu parei? Pa ni iso piti ma isombe, molo som to tikir mataana. Mi talae rimen, to tere i mini. Mi iso mini ma iso ila ki Tamaana. 18 Sua kini ta ‘molo som’ ti, ka uunu parei? Iti takankaana pa.”

19 Mi Yesu ikam la pa wiŋana kizin kek. Tana iso pizin ma iso: “Parei, sua tau aŋso molo som to kikir motoŋ, mi talae rimen, to kere yo mini, ina kaparwwi yom pa ka uunu? 20 Nio aŋso kat piom: Niom ko kakam tiŋiizi biibi mi leleyom ipata kat. Mi zin wal toono kan, inako menmeen zin. Tamen talae ri, to niom ko menmeen yom mini. 21 Kembei ta moori tabe ikam tomtom i. Ni iyamaana yoyouŋana biibi. Mi sombe ikam tomtom ma isu, nako mataana mbeleele yoyouŋana tana. Paso, ni menmeeni pa pikin popoŋana tana. 22 Mi niom ta kembena. Koozi leleyom ipata. Tamen sombe aŋmar ma kere motoŋ mini, nako menmeen yom biibi mi leleyom ndabok kat. Mi leleyom ndabokŋana tana na, tomtom sa ko irao itatke piom na som. ✡

23 Indeeŋe tana na, niom ko kombot mat pa koroŋ ta boozomen. Tana ko kiwi yo pa koroŋ sa ka uunu mini som. Mi nio aŋso kat piom: Niom sombe kiwi Tamaŋ be ikam leyom koroŋ sa pa nio zoŋ, na ni ko ikam piom. 24 Ta muŋgu mi imar na, niom kiwi i be ikam leyom kosa sa pa nio zoŋ zen. Mi nio aŋso piom: Kiwi, tona kakam. Naso leleyom ndabok ma ndabok kat. ✡

Yesu ilip pa toono mburaana

25 “Sua taiŋgi nio aŋkamam ila sua tooroŋana. Mi nol tio iso ipet, tona aŋkam sua tooroŋana piom mini som. Ko aŋso kat yom pa Tamaŋ. 26 Mi mazwaana tana isombe ipet, na nio ko aŋwe kwoyom mini be aŋwi Tamaŋ pa leyom koroŋ sa na som. Niom ituyom ko kiwi i pa nio zoŋ. 27 Pa ni tomini leleene piom. Paso, niom leleyom pio mi kuurla tio ta kembei: Nio aŋbot kini ta aŋmar i. 28 Ŋonoono kat, muŋgu nio aŋbot ki Tamaŋ mi aŋsu toono. Mi iŋgi be aŋzem toono ti, mi aŋmiili ma aŋla kini mini.”

29 Yesu iso sua tana, to naŋgaŋ kini tiso: “Biibi, muŋgu nu kamam sua piam ilala sua tooroŋan. Mi buri na, zzo katkat. 30 Tana niam amkilaalu kembei nu ute koroŋ ta boozomen. Tomtom lelen iurur pa wiŋana kizin be tiwi u, na nu kam la pa ŋgar kizin kek. Tana amurla ku ta kembei: Nu, Anutu iŋgo u ta mar i.”

31 Mi Yesu ipekel kwon ma iso: “Ambai. Mi ko kuurla kat? 32 Nol tio ta igarau kek. Mi sombe ipet, to niom ko kakam pirik ma kala leyom, mi kezem yo ma ituŋ tamen aŋbotmbot. Tamen nio ko ituŋ tamen kat na som. Pa Tamaŋ, ni ko imbotmbot raama yo. ✡ 33 Sua taiŋgi, nio aŋso piom bekena kesekap mar tio. Naso leleyom ambai men mi kombotmbot. Ŋonoono, iŋgi kombotmbot la wal toono kan mazwan, tana ko kendeeŋe pataŋana. Tamen kemender mbolŋana. Pa nio aŋlip pa toono mburaana kek.” ✡

17

Yesu isuŋ mi iur itunu ila Anutu namaana

1 Yesu iso sua tana ma imap, tona mataana isala kor mi isuŋ. Iso: “O Tamaŋ, iŋgi nol tio ipet kek. Tana swe Lutum ramaki mburaana mi mbulu kini ndabokŋana. Naso ni zaana iwe biibi, mi ikam ma nu zom tomini iwe biibi. ✡ 2 Pa nu ur tomtom ta boozomen ma timbot la Lutum kopo mbarmaana kek, bekena ikam mbotŋana ku pizin tomtom ta munŋaana men ta ur zin ma tiwe ni lene na. ✡ 3 Anutu tamen ŋonoono ta nu na. Mi mbotŋana ku ta kamam pizin tomtom, ina ta kembei: Tomtom tiute katu, mi tiute Yesu Krisi ta ŋgo i ma isu na. ✡ 4 Uraata boozomen ta ur mar nomoŋ, ina nio aŋkam ma imap kek, bekena aŋswe mburom mi mbulu ku ndabokŋana isu toono mibe zom iwe biibi. ✡ 5 O Tamaŋ, muŋgu kat, indeeŋe ta nu ur toono zen na, nu ituru tombotmbot lela azuŋka leleene mi nio zoŋ biibi. Mi iŋgi nio leleŋ be kam yo ma aŋma ku mini be aŋbot raamu, mibe zoŋ iwe biibi kembei ta muŋgu na. ✡

Yesu isuŋ pizin naŋgaŋ kini

6 “O Tamaŋ, zin tomtom ta nu tatke zin pizin wal toono kan mi kam zin ma tiwe leŋ na, nio aŋswe zom pizin ma tiute u. Zin wal ku tau. Mi nu kam zin ma tiwe leŋ, tana iŋgi tikan la sua ku kek. ✡ 7 Mi iŋgi tiute ta kembei: Koroŋ boozomen ta kam mar tio na, katuunu ta nu itum. 8 Pa sua ta kam mar tio, ta aŋso pizin ma tikan la kek. Mi iŋgi tiute kat ta kembei: Nio aŋbot ku ta aŋmar i. Tana zin tiurla ta kembei: Nu ŋgo yo ta aŋmar i.

9 “Tamaŋ, suŋŋana tio ti ima ku pizin wal ti. Pa zin wal ku tau. Mi nu kam zin ma tiwe leŋ. Mi zin wal toono kan na, aŋsuŋu pizin som. ✡ 10 Koroŋ tio ta boozomen, ina nu koroŋ ku. Mi koroŋ ku ta boozomen ina koroŋ tio. Zin wal tio ti ta tiswe mbulu tio ndabokŋana, mi tikam ma zoŋ iwe biibi. 11 Nio ko aŋbot su toono ma molo som. Pa iŋgi be aŋzem mi aŋma ku i. Tamen zin, nako timbotmbot. O Tamaŋ, nu Potomŋom. Poroukaala zin, mi pombol zin be tikiskis mbulu ku ndabokŋana mi zom ta kam pio mi aŋswe pizin na. Naso tilup zin ma tiwe tamen kembei ta ituru i. ✡ 12 Indeeŋe ta niamŋan ambotmbot na, nio ituŋ motoŋ pizin mi aŋporoukalkaala zin. Mi zom mi mbulu ku ndabokŋana ta kam pio na, aŋswe pizin. Tanata tikiskis zom mi mbulu ku tana mi timbot ambai. Tasa ila lene som. Tamen tomtom tabe ila ne, ta ila kek. Pa sua ta tibeede pataaŋa kek na, bela iur ŋonoono. ✡

13 “Nio iŋgi be aŋzem zin wal ti mi aŋma i. Tana niamŋan ambotmbot men su toono, mi aŋkam sua taiŋgi bekena lelen ndabok ma ndabok kat kembei ta nio i. ✡ 14 Wal ti, nio aŋkam sua ku pizin ma tileŋ kek. Tanata tiwe kembei ta nio, mi titoto ŋgar toono kana mini som. Uunu tina ta zin wal toono kan tiurur koi pizin. ✡ 15 Iŋgi nio aŋwi u be tatke zin pizin wal toono kan som. Tamen poroukaala zin pa Tomtom Sanaana. ✡ 16 Pa wal ti, tigaaba yo kek. Tana niamŋan ki toono mini som.

17 “Sua ku na sua ŋonoono men. Mi sua ku ta ko iwe zaala pizin be nu tooro zin ma tiwe wal ku potomŋan. ✡ 18 Nu ŋgo yo ma aŋsu toono, ta iŋgi nio kadoono aŋgo zin ma tila pizin tomtom toono kan. ✡ 19 Nio iŋgi aŋzem ituŋ ima nomom be aŋkam uraata ta ur pio na. Naso aŋkam zin ma tiwe wal ku potomŋan. ✡

Yesu isuŋ pizin wal urlaŋana kan ta boozomen be tiparlup zin ma tiwe tamen

20 “Suŋŋana tio ti ima ku pizin wal ti men som. Pa zin wal tabe kaimer tileŋ sua kizin mi tiurla tio i, na aŋsuŋ pizin tomini. 21 Tamaŋ, lup zin raama ituru ma itiŋan tewe tamen, kembei ta ituru tulup ti ma tewe tamen. Naso wal toono kan tiurla ta kembei: Nu ŋgo yo ta aŋmar i. ✡

22 Mbulu ku ndabokŋana ta zom biibi pa i, ta kam pio mi aŋswe pizin kek, bekena tiparlup zin ma tiwe tamen kembei ta nu ituru i. 23 Tana itiŋan ko taparlup ti ma tewe tamen kat. Naso wal toono kan tikilaala ta kembei: Nu ŋgo yo ma aŋsu, mi nu lelem pizin wal ta tiurla tio na, raraate kembei ta nu lelem pio. ✡

24 “O Tamaŋ, zin wal ta nu kam zin mar nomoŋ kek na, nio leleŋ be zin timbotmbot raama yo isu lele tabe nio aŋma aŋbot pa i, mibe tire azuŋka tio mi mburoŋ. Indeeŋe ta nu ur kosa sa zen na, nu lelem pio ilip, tanata kam azuŋka mi mburom tana pio. ✡ 25 O Tamaŋ, nu ndeeŋeŋom. Wal toono kan tiute u som. Mi nio na, aŋute u. Mi wal ti, zin tikilaala kembei nu ta ŋgo yo ma aŋmar i. 26 Mi nio aŋswe zom mi mbulu ku ndabokŋana pizin kek. Mi ko aŋzzwe men. Naso lelen par pizin kembei ta nu lelem pio, mi nio ko aŋbotmbot la lelen.”

18

Tikam Yesu

(Mt 26:47-56; Mk 14:43-50; Lu 22:47-53)

1 Yesu isuŋ makiŋ to, ziŋan naŋgaŋ kini tizem kar biibi, mi tisula tindu yok Kidron ma tisala pa olib lene ta. 2 Lele tana Yudas, tomtom tabe iur Yesu ila ka koi bizin naman na, ni iute tomini. Paso, Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tiluplup zin su lele tana. 3 Tana Yudas ikam zin menderŋan pakan ta zin bibip kizin patoronŋana kan mi zin tutu kan tiŋgo zin na, mi ziŋan zin malmal kan pakan kizin Rom tiwwa ma tila pa lele tana. Tiwwa raama mburu kizin malmal kana, mi titeege kai mi lam ma tila. 4 Mbulu tabe ipet pini i, Yesu iute lup. Tana izem olib lene tana, mi ipaŋuru zin ma ila, mi iwi zin. Iso: “Niom kuru asiŋ?” 5 Mi zin tiso: “Niam amru Yesu ki Nasaret.” To ni iso: “NIO AŊBOTMBOT.” Mi Yudas ta iur Yesu ila ka koi bizin naman na, ni tomini ziŋan timendernder.

6 Indeeŋe ta Yesu iso pizin ma iso: “NIO AŊBOTMBOT,” to ruk ma timiili, mi timalaala ki ndemen ma tila titoptop su. ✡ 7 To ni iwi zin mini ma iso: “Niom kuru asiŋ?” Mi zin tiso: “Niam amru Yesu ki Nasaret.”

8-9 Mi ni iso: “Nio aŋso piom kek. NIO AŊBOTMBOT. Sombe leleyom be kakam yo, ina ambai. Mi kezem zin wal tio ti ma tila.” Tabe sua kini ta iso kek na iur ŋonoono. Sua ta kembei: ‘Zin wal ta nu ur zin mar nomoŋ na, aŋzem tasa ma ila lene som.’ ✡

10 Simon Petrus, ni le buza malmal kana ta imbotmbot. Tana ipas buza tana mi ipiri na, isap tomtom ta talŋaana woono. Tomtom tana, zaana Malkus. Mi ni mbesooŋo ki biibi kizin patoronŋana kan. 11 To Yesu iso pa Petrus ma isombe: “Hait! Zeebe buza ku tana isula muriini mini. Parei, mbooro ta Tamaŋ iur pio be aŋwin la i, ko aŋwin som?”

Tikam Yesu ma ila ki Anas

12 Tona zin malmal kan ziŋan biibi kizin mi zin menderŋan kizin Yuda tikam Yesu ma tipo namaana, 13 mi tikami ma tila ki Anas be ileŋ sua kini. Anas tina, ni Kaipas rwoonobi. Mi Kaipas, ni iwe biibi pizin patoronŋana kan pa ndaama tana. 14 Ni ta muŋgu isope zin peeze kan kizin Yuda ta kembei: Yesu, ni tomtom tamen ŋonoono. Sombe ikam zin tomtom murin mi imeete pizin, inako ambai. Kokena imbot to iwal biibi tila len. ✡

Petrus iwatkaala Yesu zaana

(Mt 26:69-70; Mk 14:66-68; Lu 22:55-57)

15 Simon Petrus ziru naŋgaŋ toro tito Yesu ma tila tipet ruumu ki biibi kizin patoronŋana kan. Naŋgaŋ toro tana ni, biibi kizin patoronŋana kan iute i. Tana igaaba Yesu ma ziru tilela pa ruumu kwoono ma timbotmbot. 16 Mi Petrus, ni imbotmbot mat ta siiri kwoono a. Tana naŋgaŋ toro tana ila ma isope moori ta imborro kataama na pini, to ikam Petrus ma ilela tomini. 17 To moori tana iwi lae pa Petrus ma iso: “Ai, nu tina, naŋgaŋ ki tomtom tiŋga tomini?” Mi Petrus iso: “E-e, nio som.” 18 Mazwaana tana, lele ilomo. Tana zin mbesooŋo mi zin menderŋan tindou you ma timbotmbot you uunu. Mi Petrus tomini ila ma ziŋan timendernder mi you ilolo zin.

Anas iwisese Yesu

(Mt 26:59-66; Mk 14:55-64; Lu 22:66-71)

19 To biibi kizin patoronŋana kan imaŋga, mi iwi Yesu pizin naŋgaŋ kini mi sua ta ni ikamam pizin tomtom. 20 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Nio aŋturkewe ki sua tio som. Aŋzzo katkat su mat keteene men. Gorgori ta aŋzzo lela lupŋana murin, som aŋkamam su Urum Merere kwoono. Pa ina lele ta zin Yuda tiluplup zin pa. 21 Tana nu wi yo paso? Wi zin wal ta tileŋleŋ yo na. Pa zin tileŋ sua tio ma tiute lup kek.”

22 Yesu iso sua tana, to menderŋana ta imender su zilŋaana uunu i, ipeeze lae pa Yesu paŋaana mi iso: “Nu so sua ta kembena ila biibi kizin patoronŋana kan mataana paso? Kom ŋger pini som?”

23 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “So yo lak. Nio aŋso ŋoobo so sua i? Mi sombe sua tio ambai men, na parei ta nu pun yo sorok?”

24 Tona Anas izemi, mi tikami ma ila ki Kaipas ta biibi toro kizin patoronŋana kan na. Mi wooro ta tipo i pa na, imbotmbot men la namaana.

Petrus iwatkaala Yesu zaana mini

(Mt 26:71-75; Mk 14:69-72; Lu 22:58-62)

25 Petrus, ni imendernder men ta you uunu mi you ilolo i. Tana zin wal ta ziŋan timbotmbot na, tire lae pini i tiso: “O, nu tana ko naŋgaŋ ki tomtom tiŋga tomini, na?” Tamen Petrus iwatkaali ma iso: “E-e, nio som.”

26 To mbesooŋo ki biibi kizin patoronŋana kan ta Petrus isap talŋaana na, toŋmatiziŋ kini ta, imaŋga mi iso pa Petrus ma iso: “Waii, mi nu tina ta aŋre u niomŋan kombotmbot olib lene na.” 27 Tamen Petrus iwatkaali mini ma iso sua tana ŋonoono som. Indeeŋe tana, man itaŋ.

Tipamender Yesu ila Pilatus kereene uunu

(Mt 27:1-2,11-14; Mk 15:1-5; Lu 23:1-5)

28 Mankwoono mbeŋbeŋŋana na, tikam Yesu ma tizem Kaipas, mi tila ki Pilatus. Pa ni gabana ki Rom. Mi zin bibip kizin Yuda ta ziŋan tila na, tilela ruumu leleene som. Timbotmbot mat. Paso, matan iŋgal kembei nol tabe tikan Pasoba ka kini i, na igarau kek. Tana timoto: Kokena titeege koroŋ sa kizin Rom, to tiŋgeeze pa Anutu mataana mini som. 29 Tana Pilatus iyooto ma ipet kizin, mi iwi zin. Iso: “Tomtom ti, ni le so uunu i, ta kakami ma imar tio?”

30 Mi zin tipekel kwoono ma tiso: “Wai, sombe ni tomtom sananŋana som, so amkami sorok ma ima ku?”

31 Tana Pilatus iso: “Kena kakami ma kala, mi ituyom kuurpe sua kini kembei ta tutu tiom iso na.”

Mi zin tipekel kalŋaana ma tiso: “Mi niam amrao be ampun tomtom sa ma imeete na som. Pa zoyam sa pa uraata ta kembena som.” 32 Sua kizin tana indeeŋe kat sua ta muŋgu Yesu iso pa zaala tabe ni imeete pa i. Pa sua kini tana bela iur ŋonoono.

33 To Pilatus imiili ma ilela mini ruumu kini, mi iso ma tikam Yesu ma ilela kini. To iwi i. Iso: “Parei? Nu tina ta king kizin Yuda tau?” ✡

34 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Wiŋana tana ipet pa itum lelem, som tomtom pakan tiso u pio ta wi pa i?”

35 Mi Pilatus ipekel kwoono ma iso: “Nio tomtom ki Yuda be aŋute sua ti? Iŋgi nu itum wal ku mi zin bibip kizin patoronŋana kan, ta tiuru mar nomoŋ. Tana so lak. Nu kam so mbulu i?”

36 To Yesu iso: “Koroŋ ta nio aŋkamam peeze pa i, ina koroŋ ki toono som. Mi be koroŋ ki toono, so wal tio tiporoukaala yo ma zin Yuda tirao be tikam yo som. Tamen koroŋ ta nio aŋkamam peeze pa i, ina koroŋ ki toono som.” ✡

37 Tabe Pilatus iwi i mini ma iso: “Kena ko nu king sa?”

Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Sua ta so na. Pa tipeebe yo ma aŋsu toono ti be aŋpombol sua ŋonoono. Tana tomtom sa sombe leleene be ito sua ŋonoono, inako ileŋ la kalŋoŋ.” ✡

38 To Pilatus iwi i mini ma iso: “Sua iŋgoi ta sua ŋonoono?” ✡

Pilatus iur sua be tipun Yesu ma imeete

(Mt 27:15-31; Mk 15:6-20; Lu 23:13-25)

Tona Pilatus iyooto ma ipera mat mini, mi iso pizin Yuda. Iso: “Nio aŋdeeŋe tomtom ti le uunu sa som. 39 Kere. Ndaama ta boozomen, sombe lupŋana biibi taiŋgi ipet, na aŋzemzem tomtom tiom tasa ta imbotmbot lela ruumu sanaana na, ma iyooto sorok. Parei? Ko aŋto mbulu tana, mi aŋzem king tiom Yuda ti ma iyooto ma ila lene?”

40 Mi zin tipekel kwoono ma kalŋan biibi ma tiso: “Niam leleyam pini som! Barabas imar!” Barabas tana, ni ikamam malmal be iziiri gabman ki Rom. ✡

19

1 Tona Pilatus iur Yesu ila zin malmal kan naman be tibalisi pa re. 2 Tibalisi makiŋ, to tikam wooro matanmatanŋana ma tiperek ma iwe kembei ta mogar, mi tiur sala uteene. Mi tikam kawaala totoŋana kembei ta kizin king i, mi tipeele sala ŋwaana, to tilala mi tituntuundu pini, mi tikam sua repiiliŋana pini ma tizzo: 3 “Aa, tapakur king kizin Yuda ti lak!” Mi pakan tipeeze paŋaana.

4 To Pilatus ipera kizin iwal biibi mini mi iso: “Kere. Iŋgi be aŋkam tomtom ti ma ipet tiom mini, bekena kuute kat ta kembei: Nio aŋdeeŋe le uunu sa som.” 5 Tana tikam Yesu ma ipet mat raama wooro matanmatanŋana ta imbot sala uteene mi mburu totoŋana ta imbot sala ŋwaana na. Mi Pilatus iso pizin ma iso: “Kere. Tomtom tis!”

6 Zin bibip kizin patoronŋana kan mi zin menderŋan matan tire i, to timaŋga mi kalŋan izalla ma tiso: “Puni sala ke pambaaraŋana! Puni sala ke pambaaraŋana!” Tabe Pilatus iso pizin: “Kena niom ituyom kakami mi kupuni sala ke pambaaraŋana. Pa nio na, aŋdeeŋe le uunu sa tabe aŋur kadoono pini pa i na som.”✡

7 Tamen zin Yuda tipekel kwoono ma tiso: “Tutu tiam iso ta kembei: Ni bela imeete. Pa ipakur itunu ma isombe ni Anutu Lutuunu tau.”

8 Pilatus ileŋ sua kizin tana, mi motoŋana biibi ikami. 9 Tana ilela ruumu leleene mini mi iwi Yesu. Iso: “Nu tomtom pareiŋom? Nu mar pa so zaala i?” Tamen Yesu ipekel kwoono som. Imaane men. 10 Tabe Pilatus iso pini: “Parei, nu pekel kalŋoŋ som? Re. Iŋgi nu mbot la nio nomoŋ. Sombe aŋzemu ma la, nako la. Mi sombe aŋso be tipunu ma meete sala ke pambaaraŋana, inako meete sala ke pambaaraŋana.”

11 To Yesu ipekel kwoono ma iso: “Sombe Anutu izem yo la nomom som, so nu rao be kam kosa sa pio na som. Mi tomtom ta iur yo ma nomom i, na ni tembeli kek. Pa sanaana kini ta biibi ma ilip.”✡

12 Pilatus ileŋ sua tana, to iso ikam be izemi ma ila lene. Tamen zin Yuda tikelkel ma tizzo: “Sombe nu zemi ma ila lene, inako nu Kaisa gaabaŋana som. Pa tomtom ta so ipakur itunu ma iso iwe king, na ni ikamam be izooro Kaisa tau.”✡

13 Pilatus ileŋ sua kizin tana, to ikam Yesu ma iyooto mat, mi Pilatus mbuleene ise sua urpeŋana muriini ta imbot su lele ta tipaata zaana ila Yuda kalŋan be ‘Gabata’ na. (‘Gabata’ ka uunu ta kembei: lele ta tiurpe pa pat.) 14 Indeeŋe tana, zoŋ mataana igarau aigule palakuutu. Mi aigule tana, inabe tiurpe kini ma koroŋ ta boozomen pa Pasoba ka aigule potomŋana tabe ipet i. To Pilatus imaŋga ma iso pizin Yuda. Iso: “Kere. King tiom ta itunu ti.”

15 Mi zin tipekel kalŋaana ma tiso: “E-e, tomtom tana, puni ma ila ne! Ila ne! Puni sala ke pambaaraŋana!”

Tabe Pilatus iwi la pizin mini ma iso: “Parei, niom leleyom be aŋpun king tiom ti sala ke pambaaraŋana?”

Mi zin bibip kizin patoronŋana kan tipekel kwoono ma tiso: “Niam leyam king toro sa som. Kaisa itutamen ta king tiam.”

16 Tana Pilatus ileŋ la kalŋan, mi iur Yesu ila zin malmal kan naman be tipuni ma imeete.

Tipun Yesu sala ke pambaaraŋana ma imeete

(Mt 27:32-44; Mk 15:21-32; Lu 23:26-43)

17 To tikam Yesu ma tila kar zilŋaana, mi Yesu itunu ikwaara ke pambaaraŋana kini mi tisala pa lele ta tipaata be ‘Uteene putuunu.’ Iburu kalŋan tisombe ‘Golgata’.✡ 18 Tipet lele tana, to tipuni la ke pambaaraŋana. Mi tipun tomtom ru tomen. Ta imbot la Yesu namaana woono mi toro imbot la namaana ŋas. Mi Yesu, ni imbot lukutuunu.

19 Mi Pilatus iso ma tibeede sua sotaaraŋana ise ke pakaana ta, mi tiur sala ke pambaaraŋana. Sua sotaaraŋana tana iso ta kembei: “Yesu ki Nasaret, king kizin Yuda.” 20 Sua tana, tibeede la Iburu kalŋan, mi Latin kalŋan, mi Grik kalŋan tomini. Lele ta tipun Yesu pa na, imbot kolouŋana pa kar biibi Yerusalem. Tana wal boozo tiwwa ma tirre sala pa bude tana. 21 To zin bibip kizin patoronŋana kan tila ki Pilatus mi tiso pini: “Nu beede sua ta kembena paso? Bela beede ta kembei: ‘Tomtom ti iso ni king kizin Yuda.’ ”

22 Tamen Pilatus ipekel kwon ma iso: “Toŋgo. Sua ta aŋbeede kek na, imbot pataaŋa.”

23 Zin malmal kan tipun Yesu sala ke pambaaraŋana makiŋ to, tikam mburu kini, mi tiur ma iwe pakaana paŋ, mi tiparrai pizin. Mi tikam mburu kini biibi ta munŋaana na, 24 mi tiparso pizin ma tiso: “Mburu biibi taiŋgi, irao be taraaza pepe. Kenako imbot ta kembei, mi takam mbulu sa be tere asiŋ tabe ikam.” Tabe sua ki Anutu ta muŋgu tibeede na, iur ŋonoono. Sua ta kembei:

Mburu tio, tiparrai pizin. Mi mburu tio biibi na, tiru zaala pa be tire asiŋ tabe ikam.✡

Tana mbulu ta zin malmal kan tikam na, indeeŋe kat sua tana.

25-26 Yesu naana ziru naana musaana, mi Maria ta Kleopas kusiini, mi Maria ki Magdala, mi naŋgaŋ ta Yesu leleene pini ilip na, timendernder su ke pambaaraŋana uunu. Beso Yesu mataana isu na, ire naana ziru naŋgaŋ tana timendernder ma timbotmbot. Tana iso pa naana ma iso: “Anaŋ, re lutum tina.”✡ 27 To iso mini pa naŋgaŋ tina ma iso: “Re nom tina.” Indeeŋe tana ma ila na, naŋgaŋ tina ikam Yesu naana ma ila ruumu kini, mi imborro i.

Yesu imeete

(Mt 27:45-56; Mk 15:33-41; Lu 23:44-49)

28 To Yesu iute ta kembei: Uraata kini ta boozomen, ni iposop ma imap lup kek. Tana iso: “Miri yo!” Sua tana, ni iso bekena sua ki Anutu ta tibeede muŋgu kek na iur ŋonoono. 29 Mbooro ta, tise baen pakpakŋana isula ma imbotmbot. Tana tikam ke namaana mi tipo koroŋ ta ila, to titizik sula baen pakpakŋana tana, mi tikam la Yesu kwoono.✡ 30 Ni isemsem makiŋ, to iso: “Uraata ta aŋposop ma imap lup kek.” Tona ka bolboolo ipol, mi izem itunu ma imeete.

Tiŋgal Yesu ŋgiliini

31 Aigule tana, inabe tiparaŋraŋ koroŋ ta boozomen pa aigule potomŋana tabe ipet. Tana zin bibip kizin Yuda tila ki Pilatus, mi tiwi i be iso pizin malmal kan ma tila tipetekatkat zin uri kumbun. Naso timetmeete karau, mi tikam zin ma tila titwi zin. Kokena timbotmbot sala ke pambaaraŋana kizin ma aigule potomŋana tana ipet. Pa ina suŋŋana biibi. 32 Tana zin malmal kan tila ma tipetekat tomtom ru ta tipun zin raama Yesu na kumbun. 33 Beso tila ki Yesu na, tire i imeete ma kup kek. Tana tipetekat kumbuunu som. 34 Tamen zin malmal kan, tomtom kizin ta, ikam izi mi iŋgal sala pa Yesu ŋgiliini na, siŋ ramaki yok isu.✡

35 (Tomtom ta ire kat mbulu tana ipet, ta iŋgi ipombol ka sua, bekena niom kuurla tomini. Mi ni iute: Sua kini, ina ŋonoono men. Pa ni ire kat ta iso.) 36 Mbulu ru ti ipet pa Yesu, tana sua ki Anutu ta tibeede muŋgu kek na iur ŋonoono. Sua ta kembei:

Zin ko irao tipetekat tiroono sa ma ipol na som.✡

37 Mi sua toro iso ta kembei:

Zin ko tire sala pa tomtom ta tiŋgali na.✡

Titwi Yesu

(Mt 27:57-61; Mk 15:42-47; Lu 23:50-56)

38 Mbulu boozomen tana ipet lup, to Yosep ki kar Arimatea ila ma iwi Pilatus pa Yesu be ikami ma ila itwi i. Yosep tina, ni naŋgaŋ ki Yesu tomini. Tamen imototo zin bibip kizin Yuda, tana iswe urlaŋana kini ma ipet mat som. Pilatus iyok pini, to ni ikam Yesu. 39 Mi Nikodemus ta muŋgu ila ki Yesu mi ziru tizzo sua pa mbeŋ na, ikam ŋgere kuziiniŋana biibi mi igaaba Yosep ma ziru tikam Yesu ma tila.✡ 40 Tikami ma tila naala, to tito mbulu kizin Yuda ta tikamam pizin uri i, mi tikaukau i pa kawaala surunsurun, mi tiliŋ ŋgere tana isala. 41-42 Lele ta tipun Yesu isu pa na, na ke lene ambaiŋana ta imbot kolouŋana pa. Mi ke lene tana na, naala popoŋana ta imbotmbot. Uri sa ikeene lela pasa zen. Tana Yosep ziru Nikodemus tikam Yesu, mi tiuri lela naala tana. Pa aigule tana, inabe zin Yuda tiparaŋraŋ koroŋ ta boozomen pa aigule potomŋana tabe ipet i.

20

Yesu imaŋga mini

(Mt 28:1-8; Mk 16:1-8; Lu 24:1-12)

1 Aigule potomŋana imap ma ka mankwoono, mbeŋbeŋŋana na, Maria ki Magdala ila be ilou naala. Ipet na ire pat ta isekaala naala kwoono na, tipatimbil ma ilae kek. 2 Tana iloondo ma ila ki Simon Petrus mi naŋgaŋ toro ta Yesu leleene pini ilip na, mi iso pizin ta kembei: “Ai, Merere na, wal sa ko tikoki i pa naala ma tila kek. Mi amkankaana pini. Ko tiuri ila parei?”

3 Tabe Petrus ziru naŋgaŋ toro tana timaŋga be tila pa naala. 4 Ziru tiloondo ma tila na, Petrus ikamam mi naŋgaŋ tana loŋa ma ila ipet naala uunu muŋgu. 5 To ituundu, mi mataana lela naala leleene na, ire la pa kawaala ta tipiu Yesu pa na, piuŋana ma imbotmbot. Mi ni ilela kat naala leleene som. 6 Mi Simon Petrus na som. Ila ma kaŋkaŋ ma ilela. Ilela to, irre su pa kawaala ta tipiu Yesu pa na, piuŋana ma timbotmbot. 7 Mi kawaala ta muŋgu tipakaala Yesu mataana pa na, imbot raama kawaala piuŋana tana som. Lekŋana ma imbot ndel. 8 Tona naŋgaŋ toro tana ilela kat naala leleene tomini. Mi ire koroŋ boozo tana, to iurla kat. 9 (Ŋonoono, sua ki Anutu iso pataaŋa kek ta kembei: Yesu bela imeete mi imaŋga mini pa naala. Tamen ŋgar kizin ikam kat sua tana ka uunu zen.) ✡ 10 To ziru tizem naala, mi timiili ma tila pa ruumu kizin.

Yesu ipet ki Maria ta ki Magdala na

(Mt 28:9-10; Mk 16:9-11)

11 Maria imiili ma imar ipet naala mini, to imendernder su naala kwoono, mi itaŋtaŋ ma imbotmbot. Beso ituundu mi mataana ilela naala leleene na, 12 ire aŋela ru ta tiru pa mburu kokouŋan na, timbutul se Yesu muriini ta muŋgu imbot pa na. Ta imbot la ki uteene, mi toro imbot la ki kumbuunu. 13 To aŋela ru tana tiwi i. Tiso: “A barau, taŋtaŋ paso?” Mi ni ipekel kwon ma iso: “Wal sa tikam Merere tio ma ila ne kek. Mi nio aŋkankaana pa. Ko tiuri ila parei?”

14 To mataana ilae na, ire Yesu itunu imendernder su ndemeene uunu. Tamen ikilaali som. 15 To Yesu iwi i ma iso: “A barau, nu ru asiŋ ta taŋtaŋ na?”

Mi Maria iso ko ni tomtom ta imborro lele tana. Tana iso pini ma iso: “Biibi, sombe nu kam Merere tio, na so yo pini, mi aŋla aŋkami.”

16 To Yesu ipaata kat zaana mi iso: “Maria!” Tana Maria ikilaala nager kini, to itoori mi iso: “Wai, Rabboni!” (Rabboni, ina Iburu kalŋan. Mi ka uunu ta kembei: ‘mos katuunu’.) To ila mi iteegi.

17 Tamen Yesu iso pini: “Wa! Zem yo. Pa iŋgi aŋsala ki Tamaŋ zen. Miili ma la ki tiziŋ bizin, mi so pizin ta kembei: Iŋgi be aŋmiili ma aŋsala ki Tamaŋ. Mi ni Tomoyom tomini. Mi ni Anutu tio, mi Anutu tiom tomini.” ✡

18 Tana Maria ila ipet kizin naŋgaŋ, mi isotaara zin ta kembei: “Nio aŋre kat Merere pa motoŋ.” Mi iso zin pa sua ta Yesu iso pini na.

Yesu ipet kizin naŋgaŋ kini

(Mt 28:16-20; Mk 16:14-18; Lu 24:36-49)

19 Indeeŋe aigule mataana kana tana ka mbeŋ na, zin naŋgaŋ ki Yesu tilup zin lela ruumu leleene. Mi kataama ila ma tuŋ. Pa timoto zin Yuda tau. Timbotmbot mi molo som na, Yesu ipet kizin mi iso pizin. Iso: “Leleyom ambai.” 20 To iso zin pa namaana mi ŋgiliini, mi zin tire i mi tikilaali kembei ni Merere kizin. Tabe ikam ma lelen ambai ma tau ambai kat. 21 To Yesu iso pizin mini ma iso: “Leleyom ambai. Iŋgi nio aŋgo yom ma kala, kembei ta Tamaŋ iŋgo yo ma aŋmar i.” ✡ 22 Tona iwi Bubuŋana ma ila pizin mi iso: “Kakam Bubuŋoŋ Potomŋana ta ima na. 23 Tomtom ta sombe Anutu ireege sanaana kini kek, na niom irao kopomboli ma koso pini ta kembei: ‘Anutu ireege sanaana ku kek.’ * Mi sombe kereege pini som, nako sanaana kini tana imbotmbot men.” ✡

Yesu ipet ki Tomas

24 Yesu ipet kizin naŋgaŋ kini na, kizin ta, zaana Tomas, ni ziŋan timbotmbot som. Tomas tana zaana toro Didimus. ✡ 25 Tana kaimer, Tomas ila ipet kizin, mi zin tiso Yesu uruunu pini. Tiso: “Ai, niam amre Merere kiti kek.” Tamen Tomas ipekel kwon ma iso: “Wa, ina sa kapakaam na. Nio aŋurla som. Kena so ituŋ aŋre kat kiruuŋu muriini mi izi muriini pa motoŋ, mi nomoŋ ilela, to aŋurla.”

26 Aigule lamata mi ru ilae na, naŋgaŋ kini tilup zin mini ma timbotmbot. Mi kataama ta boozomen tikotkaala lup. Indeeŋe tana, Tomas tomini ziŋan timbotmbot. Molo som na, Yesu ipet la mazwan mi iso: “Leleyom ambai.” 27 Mi mataana ila ki Tomas, to iso pini: “Lelem iwe ru ndabok. Mar ma nomom ilela kiruuŋu muriini mi izi muriini, mibe urla.”

28 To Tomas iso pini ma iso: “Oo, ŋonoono kat. Nu Merere tio, mi Anutu tio!”

29 Mi Yesu iso pini: “Nu re kat yo kek, tana urla. Mi wal ta sombe tire kat yo som, mi tamen tiurla, na zin ko menmeen zin pa kampeŋana ki Anutu tabe ise kizin i.” ✡

Ro ti ka uunu

30 Indeeŋe ta Yesu ziŋan naŋgaŋ kini tiwwa na, ni itooro mos boozomen ma tire kat pa matan. Tamen mos boozomen tana, kan mbol ise ro ti som. ✡ 31 Mi sua boozomen ta imbot se ro ti, ina be ipei ŋgar tiom mi kuurla ta kembei: Yesu, ni Mesia mi Anutu Lutuunu ŋonoono. Mi sombe kuurla kini, inako ni ndomoono pa, mi kakam mbotŋana ki Anutu ta iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡

21

Yesu ipet ki naŋgaŋ kini isu yok tatiliuŋana Tiberias ka peende

1 Kaimer to Yesu ila ipet kizin naŋgaŋ kini isu yok tatiliuŋana Tiberias ka peende. Ipet ta kembei: 2 Simon Petrus, Tomas (ta zaana toro Didimus na), Natanael (ni kar kini Kana ta Galilea na), Zebedi lutuunu bizin ru, mi naŋgaŋ ru tomen ta ziŋan timbotmbot. 3 To Simon Petrus isu mi iso pa waene bizin tana. Iso: “Nio iŋgi aŋla aŋwaaza kanda i.” Mi zin pakan tiso: “Soom. Niam ko itiŋan.” Tana tise wooŋgo mi tila, to titekteegi ma mankwoono. Tamen tikam ye sa som. ✡ 4 Lele imarmar mi Yesu ila ipet ma imendernder su peende. Mi tire la pini, tamen tikilaali som. 5 To ni iwi la pizin ma iso: “Ou tiziŋan, kakam koyom ye sa?”

Mi tipekel kwoono ma tiso: “Wai, som kat.”

6 To ni iso pizin ma iso: “Kena kotoombo ma kipiri pu isula ki nomoyom woono ten.” Tana tipiri pu isula. Beso tiyo ma ise na, tirao som. Pa ye tila ma bok kat. 7 Tona naŋgaŋ ta Yesu leleene pini ilip na, iso lae pa Petrus ma iso: “Ouo, iŋga Merere tau!” Petrus ileŋ sua kini tana, na loŋa men mi iur mburu kini mat kana ila niini mini, mi ilu i sula ma ilela pa peende. 8-9 Mi naŋgaŋ pakan, zin timbot wooŋgo mi tiyaaru pu ta bok pa ye na, mi tito i ma tilela pa peende. Pa zin timbot molo pa peende som. Tilela peende, to tire narabu ma ye imbot sala you. 10 Tona Yesu iso pizin ma iso: “Ye ta buri kakam ma kele na, pakan imar.”

11 Tana Simon Petrus ipera ma isala wooŋgo, mi iyaaru pu raama ye ma ilela pa peende. Pu tina, ye tilela ma bok kat mabe rek. Mi ye ta sorok som. Ye ta bibip men. Mi tinin zin na irao tomto lamata, tomtooru, laamuru mi tel (153). 12 To Yesu iso pizin ma iso: “Kamar ma kakan kini.” Naŋgaŋ kini tiute: Ni Merere kizin. Tamen tasa kwoono ikam kak ma iwi kati som. 13 To Yesu namaana ila pa narabu ma ye mi irai pizin. ✡

14 Yesu imeete mi imaŋga mini pa naala na, ipet kizin naŋgaŋ kini pa ru. Mi toro ti ta iwe tel pa.

Yesu iur Petrus pa uraata mini

15 Zin tikan kini ma imap, to Yesu iwi Simon Petrus ma iso: “Simon, Yoan lutuunu, parei? Nu lelem pio ma ilip pa zin pakan taiŋgi, som som?” Petrus ipekel kwoono ma iso: “E! Merere, nu ute nio leleŋ pu.” Mi Yesu iso pini: “Kena putu zin sipsip tio lutunlutun.” ✡

16 To Yesu iwi i mini ma iwe ru pa. Iso: “Simon, Yoan lutuunu, nu lelem pio ilip, som som?” Mi ni ipekel kalŋaana ma iso: “E! Merere nu ute nio leleŋ pu.” Mi Yesu iso pini ma iso: “Kena motom pizin sipsip tio.”

17 To Yesu iwi i mini ma iwe tel pa. Iso: “Simon, Yoan lutuunu, nu lelem pio, som som?” Tabe Petrus leleene ipata. Pa Yesu ikam wiŋana tana pini pa tel kek. Tana ipekel kwoono ma iso: “E! Merere nu ute koroŋ ta boozomen. Nu ute nio leleŋ pu.” Mi Yesu iso pini ma iso: “Putu zin sipsip tio. ✡ 18 Nio aŋso kat pu ta kembei: Indeeŋe ta nu kaibiŋom na, itum urur mburu ku. Mi lele swoi ta nu lelem pa be la na, nu la men. Tamen kaimer, sombe we kolman, nako swooro nomom ma ila, mi tomtom toro ko iur mburu ku ila nim, mi iyaaru u ma la pa lele ta nu lelem pa som i.” 19 Sua ti, Yesu iso se ki meeteŋana ki Petrus. Pa kaimer meeteŋana kini tana ko iwe zaala be Anutu zaana iwe biibi. Mi Yesu iso pini mini ma iso: “To yo!” ✡

Naŋgaŋ ta Yesu leleene pini ilip

20 To Petrus mataana imiili na, ire naŋgaŋ ta Yesu leleene pini ilip na, ni ito zin ma ziŋan tila. Muŋgu indeeŋe ta tikanan kini na, naŋgaŋ tana, ta imbot kolouŋana pa Yesu mi iwi i pa asiŋ tabe iuri la ka koi bizin naman. ✡ 21 Tana Petrus mataana ila kini, mi iwi Yesu pini ma iso: “Biibi, mi parei pa tomtom tiŋga?”

22 Mi Yesu ipekel kwoono ma iso: “Oo, ina nio ituŋ tau. Sombe leleŋ be ni imbotmbot ma irao aŋmiili ma aŋmar mini, ina koroŋ ku som. Ina koroŋ tio. Tamen nu to yo.” 23 Uunu tina ta kaimer sua irak ma irao naŋgaŋ kini ta boozomen ma tiso naŋgaŋ kini tana ko irao imeete som. Tamen Yesu iso sua ta kembei som. Ni iso men ta kembei: “Sombe nio leleŋ be naŋgaŋ tiŋga imbotmbot ma irao aŋmiili ma aŋmar mini, ina koroŋ tio. Mi ina koroŋ ku som.”

24 Naŋgaŋ tana, ta ire kat koroŋ ta boozomen taiŋgi. Tanata ipombol ka sua, mi ibeede ise ro ti. Mi niam amute: Sua kini na, sua ŋonoono men. ✡

Sua pemetŋana

25 Yesu ikam uraata boozomen. Tamen uraata kini pakan tibeede se ro som. Mibe tibeede ma imap lup, so ro tana munŋaana ka tieene. Sombe totoombo be tuurpe muriini isu toono ti, nako tarao som. ✡

✡ 1:1: Un 1:1; Yo 10:30, 17:5; Pil 2:6; 1Yo 1:1+; Tur 19:13

✡ 1:3: 1Kor 8:6; Kol 1:16+; Ibr 1:2

✡ 1:4: Yo 5:26, 8:12, 9:5, 12:46

✡ 1:5: Yo 3:19

✡ 1:6: Mt 3:1

✡ 1:7: Yo 1:15,34

✡ 1:8: Yo 1:19, 3:28+

✡ 1:9: Yo 8:12; 2Kor 4:6; 1Yo 2:8

✡ 1:10: Yo 1:3

✡ 1:11: Yesa 53:3; Ŋgo 13:46; Yo 3:11, 12:37+

✡ 1:12: Yo 3:15; Ro 8:14+; Ga 3:26; 1Yo 3:1+

✡ 1:13: Yo 3:3,5+; Tit 3:5+; 1Yo 3:1-9, 4:7, 5:1+

✡ 1:14: Kam 33:18, 40:34; Pil 2:7; 1Tim 3:16; Ibr 2:14; 1Yo 1:1+

✡ 1:15: Mt 3:11

✡ 1:16: Ro 5:17; Ep 1:6+

✡ 1:17: Ro 3:24, 10:4; Ibr 8:6, 10:1

✡ 1:18: Kam 33:20; Mt 11:27; Yo 14:9; Kol 1:15; Ibr 1:3

* 1:19-20: Mesia, ina Iburu kalŋan. Ka uunu ta kembei: ‘Ulaaŋa ta Anutu iroogi mi iuri be iuulu zin wal kini.’ Mi zin Grik tiso la kalŋan ta kembei: ‘Krisi.’

✡ 1:19-20: Yo 3:28

✡ 1:21: Mal 4:5; Mt 11:14

✡ 1:21: Lo 18:5

✡ 1:23: Yesa 40:3

✡ 1:29: Kam 12:3+; 1Kor 5:7; 1Pe 1:19; Tur 5:6, 13:8

✡ 1:32: Mt 3:16

✡ 1:33: Yo 14:16, 15:26; Ŋgo 2:1+

✡ 1:34: Mt 3:17

✡ 1:36: Yo 1:29

† 1:42: Pisis Kepas mi pisis Petrus na, kan un ta kembei: ‘pat.’

✡ 1:42: Mt 16:18

✡ 1:45: Un 3:15, 49:10; Yesa 7:14; Mt 2:23

✡ 1:46: Yo 7:41,42,52

✡ 1:47: Mbo 32:2; Ro 2:28, 9:6+

✡ 1:49: Mt 2:2, 16:16, 27:42; Yo 12:13

✡ 1:51: Un 28:12

* 2:6: Kuuru tataŋa na, lelen irao be tise yok kembei 20, som 30 galon, o 100 lita, to bok.

✡ 2:6: Mk 7:3+

✡ 2:17: Mbo 69:9; Mal 3:1+

✡ 2:18: Mt 12:38, 16:1

✡ 2:19: Mk 14:58; Ŋgo 6:14

✡ 2:21: 1Kor 3:16; 2Kor 6:16; Ep 2:21+

✡ 2:22: Mbo 16:10; Lu 24:8,27

✡ 2:25: Mbo 139:1+; Mk 2:8; Yo 6:64; Tur 2:23

✡ 3:1: Yo 7:50, 19:39

✡ 3:2: Yo 9:16, 10:38, 14:11; Ŋgo 2:22

* 3:3: Zaala toro tabe totooro sua ti na ta kembei: “Bela mburaana kor kana itooro tomtom ma iwe popoŋana, tona ni irao be ire peeze ki Anutu.”

✡ 3:3: Mbo 51:10; Ezek 36:25+; Yo 1:12+; 1Kor 2:14; 2Kor 5:17; Ga 6:15; Yems 1:18; 1Pe 1:23

✡ 3:5: Yo 7:37+; Ep 5:26; Tit 3:5+; 1Pe 3:21

✡ 3:6: Mbo 51:5; Yo 1:13; 1Kor 15:50

✡ 3:11: Yo 1:11

✡ 3:13: Yo 3:31; 1Kor 15:47; Ep 4:9+

✡ 3:14-15: Nam 21:4+; Yo 3:36, 6:47, 20:31

✡ 3:16: Yo 10:28; Ro 5:8, 8:32; 1Yo 5:10+

✡ 3:17: Lu 19:10; Yo 12:47; 1Tim 1:15

✡ 3:18: Mk 16:16; Yo 5:24; Ŋgo 4:12; Ro 8:1

✡ 3:19: Yo 1:4+, 8:12

✡ 3:20: Ep 5:11+

✡ 3:21: 1Yo 1:7+

✡ 3:24: Mk 6:14+

† 3:25: Zin Yuda len tutu boozo pa weŋana. Ka ŋgar ta kembei: Zin sombe tito tutu tana, nako tiwe ŋgeezeŋan pa Anutu mataana.

✡ 3:26: Yo 1:29,35

✡ 3:27: 1Kor 3:5+; Yems 1:17

✡ 3:28: Yo 1:20,23

✡ 3:29: Mt 9:15

✡ 3:31: Yo 8:23; Ro 9:5; 1Kor 15:47

✡ 3:32: Yo 1:10+, 3:11, 12:37+

✡ 3:33: Ro 3:4

✡ 3:34: Yesa 42:1; Lu 4:14; Ŋgo 10:38

✡ 3:35: Mt 11:27, 28:18; Ibr 2:8

✡ 3:36: Yo 5:24, 6:47; Ro 1:17; 1Yo 5:10+

✡ 4:5: Un 48:22

✡ 4:9: Mt 10:5; Lu 9:52+; Yo 8:48; Ŋgo 10:28

✡ 4:14: Yesa 44:3; Yo 6:35, 7:37+; Tur 21:6, 22:17

✡ 4:19: Lu 7:16; Yo 6:14

✡ 4:20: Lo 12:5+; Mbo 122:1+

✡ 4:21: Zep 2:11; Mal 1:11; 1Tim 2:8

✡ 4:22: Lu 24:47; Ro 3:1+, 9:4+

✡ 4:23: Yo 1:17; Pil 3:3

✡ 4:26: Mt 26:63+; Yo 9:35+

✡ 4:34: Yo 6:38, 17:4

✡ 4:35: Mt 9:37; Lu 10:2

✡ 4:36: 1Kor 3:6+

✡ 4:41: Ŋgo 8:5+

✡ 4:42: Lu 2:11; 1Yo 4:14

✡ 4:46: Yo 2:1+

✡ 4:48: Mt 16:1+; Yo 2:18; 1Kor 1:22

* 5:2: Yok tana, tipaata zaana toro be Betsata.

✡ 5:8: Mt 9:6

✡ 5:14: Mt 12:43+; Yo 8:11; 2Pe 2:20+

✡ 5:17: Yo 9:4, 14:10

✡ 5:18: Yo 10:30,33, 19:7

✡ 5:19: Yo 8:28+, 14:10

✡ 5:20: Yo 3:35; 2Pe 1:17

✡ 5:21: Yo 11:25; Ro 4:17; 1Kor 15:45; Ep 2:5

✡ 5:22: Mt 25:31; Ŋgo 10:42, 17:31

✡ 5:23: Lu 10:16; Pil 2:10+; 1Yo 2:23

✡ 5:24: Yo 3:16, 6:40, 8:51; 1Yo 5:13

✡ 5:25: Ga 2:20; Ep 2:1,5; Kol 2:13

✡ 5:26: Yo 1:4

✡ 5:28: 1Kor 15:52; 1Tes 4:16

✡ 5:29: Mt 25:46; Ŋgo 24:15; Ro 2:7+; Tur 20:12

✡ 5:30: Yo 8:16; Tur 19:11

✡ 5:32: Mt 3:17; Yo 8:18

✡ 5:33: Yo 1:29,35

✡ 5:36: Yo 10:25, 14:11

✡ 5:39: Lu 24:44; Ŋgo 13:27; Ro 1:2, 2:17+

✡ 5:41: Ga 1:10; 1Tes 2:6

✡ 5:44: Mt 23:5+; Yo 12:43; Ro 2:29

✡ 5:45: Yo 9:28; Ro 2:17

✡ 5:46: Un 3:15, 22:18, 49:10; Kam 12:21; Lo 18:15+

✡ 5:47: Lu 16:31

* 6:4: Pasoba iwedet pa ndaama ta boozomen. Yoan ibeede sua pa Pasoba tel. Sua pakaana ta iwe ru pa na, iso pa Pasoba mataana kana. Mi iŋgi Pasoba ta iwe ru pa.

✡ 6:8: Yo 1:40+

✡ 6:14-15: Lo 18:15,18; Mk 6:46

✡ 6:27: Yesa 55:2; Mt 4:4; Yo 6:48+

✡ 6:29: 1Yo 3:23

✡ 6:30-31: Kam 16:4,15; Mbo 78:24, 105:40

✡ 6:30-31: Mt 12:38, 16:1

✡ 6:33: Yo 3:13,31; 1Yo 5:11

✡ 6:35: Yesa 55:2; Yo 6:48

✡ 6:37: Mt 11:28; Yo 10:28+

✡ 6:39: Yo 10:28+; Ro 8:29+, 8:38+; Pil 1:6; 1Pe 1:5

✡ 6:40: Yo 3:16, 11:25+

✡ 6:42: Mt 13:54+; Yo 7:27+

✡ 6:44: Yer 31:3; Yo 12:32; Ŋgo 13:48; 1Kor 2:14

✡ 6:45: Yesa 54:13; Yer 31:34; Ibr 8:10; 1Yo 2:27

✡ 6:46: Kam 33:20; Yo 1:18

✡ 6:47: Yo 3:36; 1Yo 5:13

✡ 6:51: Ibr 10:5,10

✡ 6:53: Mt 26:26+

✡ 6:62: Mk 16:19; Ŋgo 1:9+; Ep 4:8

✡ 6:63: 2Kor 3:6; 1Pe 1:23

✡ 6:65: Yo 6:44

✡ 6:68: Yo 6:63

✡ 6:69: Mt 16:16; Yo 18:2+

✡ 6:71: Mt 26:14+

✡ 7:2: Wkp 23:33

✡ 7:5: Mbo 69:8; Mk 3:21

✡ 7:7: Yo 3:19+, 15:18+

✡ 7:15: Mt 13:54; Ŋgo 4:13

✡ 7:16: Yo 14:24

✡ 7:19: Ŋgo 7:38,53; Ro 2:17+

✡ 7:20: Mk 3:22

✡ 7:21: Yo 5:2+

✡ 7:22-23: Un 17:9+; Wkp 12:3

✡ 7:25: Yo 5:18

✡ 7:29: Mt 11:27; Yo 10:15

✡ 7:33: Yo 12:35

✡ 7:34: Yo 8:21, 13:33+

✡ 7:37: Yesa 55:1; Yo 4:10,14; Tur 22:17

✡ 7:38: Yesa 12:3, 44:3, 58:11; Ezek 47:1+; Sek 14:8

✡ 7:39: Yoel 2:28; Yo 14:16+; Ŋgo 2:4

✡ 7:40: Lo 18:15+; Yo 6:14

✡ 7:42: Mbo 132:11; Mika 5:2; Mt 2:5+

✡ 7:46: Mbo 45:2; Mt 7:28+

✡ 7:48: Yo 12:42; 1Kor 1:26, 2:8

✡ 7:50: Yo 3:1+, 19:39

✡ 7:51: Lo 1:16+

✡ 8:5: Wkp 20:10; Lo 22:22+

✡ 8:7: Mt 7:1+; Ro 2:1,22

✡ 8:11: Yo 3:17, 5:14

✡ 8:12: Mbo 27:1; Yesa 49:6; Lu 2:32; Yo 1:4+; 2Kor 4:6

✡ 8:14: Yo 5:31+, 7:28+, 9:29

✡ 8:17: Lo 19:15; Mt 18:16

✡ 8:18: 1Yo 5:9

✡ 8:19: Yo 14:7; 1Yo 2:23

✡ 8:21: Yo 7:34, 13:33

✡ 8:23: Yo 3:31

✡ 8:24: Kam 3:14; Yo 3:18

✡ 8:28: Yo 5:30, 12:32, 14:24

✡ 8:32: Ro 6:18, 8:2; Ga 5:1

✡ 8:33: Lu 3:8+

✡ 8:34: Ro 6:16+; 2Pe 2:19

✡ 8:35: Un 21:10; Ga 4:30

✡ 8:36: Ibr 2:14+; 1Yo 3:6,9

✡ 8:39: Mt 3:9; Ro 2:28; Ga 3:7,29

✡ 8:42: Yo 16:27+; 1Yo 5:1

✡ 8:43: Ro 8:7; 1Kor 2:14

✡ 8:44: Un 3:4, 4:9; 1Yo 3:8

✡ 8:46: 2Kor 5:21; Ibr 4:15; 1Pe 2:22; 1Yo 3:5

✡ 8:47: Yo 10:26+, 18:37; 1Yo 4:6

✡ 8:48: Mk 3:21+; Yo 7:20, 10:20

✡ 8:50: Yo 5:41, 7:18

✡ 8:51: Yo 5:24, 11:26

✡ 8:56: Ibr 11:13

✡ 8:58: Kam 3:14; Yo 1:1; Kol 1:17; Tur 1:8

✡ 9:2: Lu 13:2+

✡ 9:3: Yo 11:4

✡ 9:4-5: Yo 1:4+, 5:17, 8:12, 12:35

✡ 9:6: Mk 7:33

✡ 9:22: Ŋgo 26:9+

✡ 9:31: Mbo 66:18; Yems 5:16+

✡ 9:37: Yo 4:26

✡ 9:39: Mt 13:11+; Yo 3:19, 12:47+

✡ 9:41: Yo 15:22+

✡ 10:1: Yo 10:8,10

✡ 10:2: Yo 10:11

✡ 10:3: Mika 2:12

✡ 10:4: Yo 10:14

✡ 10:9: Yo 14:6; Ep 2:18; Ibr 10:19

✡ 10:11: Mbo 23:1; Ezek 34:8+; Yo 15:13; Ibr 13:20; 1Pe 2:24; Tur 7:17

✡ 10:12-13: Ŋgo 20:28+

✡ 10:14-15: Mt 11:27; 2Tim 2:19; 1Pe 2:25; 1Yo 3:16

✡ 10:16: Yo 11:51+; Ŋgo 10:34; Ep 2:11+

✡ 10:17: Pil 2:8+; Ibr 2:9

✡ 10:20: Yo 8:48,52

✡ 10:21: Yo 9:32+

✡ 10:25-26: Yo 5:36, 8:47, 14:11; 1Yo 4:6

✡ 10:28: Yo 6:39; Ro 8:38+; 2Tes 3:3

✡ 10:29: Yo 14:28, 17:2+

✡ 10:30: Yo 1:1, 17:11,21+

✡ 10:31: Yo 8:59

✡ 10:33: Wkp 24:16; Mt 26:65; Yo 5:18

✡ 10:34-35: Mbo 82:6; Mt 5:18

✡ 10:38: Yo 14:10+, 17:21

✡ 11:1-2: Lu 10:38+

✡ 11:4: Yo 9:3

✡ 11:8: Yo 8:59, 10:31

✡ 11:9: Yo 9:4+

✡ 11:10: Yo 12:35

✡ 11:16: Yo 14:5, 20:24+

✡ 11:24: Dan 12:2; Yo 5:28, 6:39+

✡ 11:25: Yo 1:4+; Kol 3:4; 1Kor 15:52+; 1Tes 4:16+

✡ 11:27: Mt 16:16; Yo 6:69

* 11:33: Yesu keteene malmal pizin tomtom som. Ni keteene malmal pa sanaana mi meeteŋana, mi pataŋana ta meeteŋana ikamam pizin tomtom.

✡ 11:35: Lu 19:41

✡ 11:43: Lu 7:14; Yo 5:25

✡ 11:51: Un 50:20

✡ 11:52: Yo 10:16, 17:20+; Ep 2:11+; 1Yo 2:2

✡ 11:55: Kam 12:1+

✡ 12:1: Yo 11:1+

✡ 12:11: Yo 12:17+

✡ 12:13: Mbo 118:25+

✡ 12:15: Yesa 62:11; Sek 9:9

✡ 12:21: Ŋgo 10:34+, 11:20

✡ 12:23: Yo 1:14, 13:31+, 17:1

✡ 12:24: 1Kor 15:36

✡ 12:25: Mt 10:39, 16:25

✡ 12:26: Yo 14:3, 17:24; 1Tes 4:17

✡ 12:27: Mt 26:38+; Lu 12:50; Ibr 5:7

✡ 12:28: Mt 3:17

✡ 12:29: Kam 19:16; Mbo 29:3; Tur 4:5

✡ 12:30: Yo 11:42

* 12:31: Ni ta ikamam peeze pa toono, ina Sadan tau. Mi indeeŋe Yesu imeete mi imaŋga mini pa naala na, ipunmeete Sadan mburaana.

✡ 12:31: Lu 10:18; Yo 16:11; Ep 2:2; Kol 2:15; Tur 12:9, 20:2+

✡ 12:32: Yo 3:14, 8:28; Ro 5:18

✡ 12:34: Mbo 89:36+, 110:4; Yesa 9:6+; Dan 7:14

✡ 12:35: Yo 8:12, 11:9+; Ep 5:8; 1Yo 1:7

✡ 12:37: Yo 1:11; Ro 10:16

✡ 12:38: Yesa 53:1; Ro 10:16

✡ 12:40: Yesa 6:9+; Mt 13:15

✡ 12:43: Yo 5:44; Ga 1:10

✡ 12:44: Mt 10:40

✡ 12:46: Yo 1:4, 8:12

✡ 12:47: Yo 3:17, 4:42; 1Yo 4:14

✡ 12:48: Lo 18:19; Yo 3:18

✡ 13:1: Pil 2:8; 1Yo 3:16

✡ 13:3: Mt 28:18; Yo 3:35; 1Kor 15:27

✡ 13:5: Mt 20:28; Lu 22:27; Pil 2:7+

✡ 13:8: Tit 3:5; Ibr 10:22

✡ 13:10: Yo 15:3

✡ 13:13: 1Kor 8:6; Pil 2:11; Kol 2:6

✡ 13:14: Lu 22:25+; Ga 5:13; 1Pe 5:5

✡ 13:15: Mt 11:29; Pil 2:5; 1Pe 2:21; 1Yo 2:6

✡ 13:16: Mt 10:24+

✡ 13:17: Mt 7:24; Yems 1:25

✡ 13:18: Mbo 41:9

✡ 13:20: Mt 10:40; Lu 10:16

✡ 13:23: Yo 19:26, 20:2, 21:7

✡ 13:31-32: Yo 12:23, 17:5

✡ 13:34: Mk 12:31; Yo 15:12+; 1Pe 1:22; 1Yo 2:3, 3:11

✡ 13:36: Yo 21:18+; 2Pe 1:14

✡ 14:1: Mt 6:25; Yo 14:27; Pil 4:6+; 1Pe 5:7

✡ 14:2-3: Yo 12:26; 2Kor 5:1+; Ibr 11:16; 1Tes 4:16+

✡ 14:5: Yo 11:16, 20:24+

✡ 14:6: Yo 10:9, 11:25; Ep 2:18; Ibr 10:19+

✡ 14:7: Yo 8:19

✡ 14:9: Yo 12:45; 2Kor 4:4; Kol 1:15; Ibr 1:3

✡ 14:10: Yo 7:16+

✡ 14:11: Yo 5:36, 10:38

* 14:12: Indeeŋe Krisi imbot su toono na, ni ikam uraata pa lele kizin Israel men. Mi isala pa saamba, to iŋgo Bubuŋana ma isu. Tana koozi Bubuŋana imbotmbot pa lele ta boozomen mi ikamam uraata pizin karkari ta boozomen. Mi indeeŋe Krisi ikamam uraata isu toono na, tomtom tikilaala kat uraata kini uunu som. Mi koozi na, uraata kini uunu imbot kat mat. Ina uunu ru ta Yesu iso uraata kizin urlaŋana kan ko ilip pa ni kini.

✡ 14:12: Mk 16:16+; Lu 10:17; Ŋgo 2:43, 5:12

† 14:13: Sua ti ka uunu ta kembei: Sombe tiwi pa koroŋ ta irao Krisi leleene mi ŋgar kini, nako ni ndomoono pa mi Anutu ikam piti.

✡ 14:13: Mt 7:7; Yo 15:7; Yems 1:5+; 1Yo 3:22, 5:14

✡ 14:15: Yo 15:10+; 1Yo 2:3+, 5:3

✡ 14:16-17: Yo 15:26, 16:7,13+; 1Kor 2:14

✡ 14:18: Mt 28:20; Ŋgo 2:4

✡ 14:20: Yo 17:21

✡ 14:21: 1Yo 2:5, 5:3

✡ 14:22: Ŋgo 10:41+

✡ 14:23: 1Kor 3:16, 6:19; 2Kor 6:16; Tur 3:20

✡ 14:26: Lu 24:49; Yo 15:26, 16:13; 1Yo 2:20,27

✡ 14:27: Yo 16:33; Ro 5:1; Pil 4:7; Kol 3:15

✡ 14:28: Mt 16:27; Yo 14:2+

✡ 14:30: Mk 3:23+; Yo 12:31; Ep 2:2

✡ 14:31: Yo 8:29, 10:18; Pil 2:8; Ibr 5:8

✡ 15:1: Mbo 80:8+; Yesa 5:1+

✡ 15:2: Mt 3:10, 7:19+, 13:8; Ga 5:22+

✡ 15:3: Yo 13:10, 17:17; Ep 5:26; 1Pe 1:22

✡ 15:4: Kol 1:23, 2:7

✡ 15:5: 2Kor 3:5; Pil 4:13

✡ 15:6: Mt 3:10+, 7:19

✡ 15:7: Yems 5:16; 1Yo 5:14+

✡ 15:8: Mt 5:16; Lu 6:43

✡ 15:10: 1Yo 5:3

✡ 15:12: Yo 13:34+; 1Tes 4:9; 1Pe 4:8; 1Yo 3:11

✡ 15:13: Ro 5:7+; Ep 5:2; 1Yo 3:16

✡ 15:14: Mt 12:50; Yo 14:23

✡ 15:15: Un 18:17; Ŋgo 20:27; Yems 2:23

✡ 15:16: Mt 28:19; Yo 14:13; Ep 1:4

✡ 15:17: Yo 13:34

✡ 15:18: Mt 10:22; 1Yo 3:13

✡ 15:19: Lu 6:22; Yo 17:14; 1Yo 4:5

✡ 15:20: Mt 10:24+; 2Tim 3:12; 1Yo 4:6

✡ 15:21: Mt 5:10+; Yo 16:2+

✡ 15:22: Lu 12:47; Yo 9:41; Ro 1:20; Yems 4:17

✡ 15:25: Mbo 35:19, 69:4

✡ 15:26: Lu 24:49; Yo 16:14; Ŋgo 2:33; 1Yo 5:7

✡ 15:27: Lu 24:48; Ŋgo 1:8; 2Pe 1:16; 1Yo 1:1+

✡ 16:2: Mt 24:9; Ŋgo 26:9+

✡ 16:3: Yo 15:21; Ro 10:2; 1Tim 1:13

✡ 16:7: Yo 14:16,26, 15:26

✡ 16:9: Yo 15:22

* 16:10: Zin Yuda pakan tikam ŋgar ŋoobo ma tiso Yesu itoto mbulu ki Anutu som. Tamen, indeeŋe ni isala pa saamba na, iswe kembei Anutu leleene ambai pini mi uraata kini.

✡ 16:10: Ro 1:4

✡ 16:11: Yo 12:31; Ibr 2:14

✡ 16:13: Yo 14:17, 14:26; 1Kor 2:10; 1Yo 2:27

✡ 16:15: Mt 11:27; Yo 17:10

✡ 16:22: Lu 24:52; Yo 20:20; 1Pe 1:8

✡ 16:24: Mt 7:7; Yo 15:11

✡ 16:32: Mt 26:31,56; Yo 8:29

✡ 16:33: Yo 14:27; Ro 8:35+; 1Yo 4:4, 5:4

✡ 17:1: Yo 12:23

✡ 17:2: Dan 7:14; Mt 28:18; Yo 6:39

✡ 17:3: Yo 3:16; Pil 3:8+; 1Pe 1:3; 1Yo 5:20

✡ 17:4: Yo 4:34, 13:31, 19:30

✡ 17:5: Yo 1:1+; Pil 2:6; Ibr 1:3

✡ 17:6: Yo 6:37+, 10:29, 17:26

✡ 17:9: Yo 6:37+, 10:29

✡ 17:11: Yo 10:29+; 2Tes 3:3; 1Pe 1:5; Yud 24+

✡ 17:12: Mbo 41:9; Yo 6:39,70

✡ 17:13: Yo 15:11

✡ 17:14: Yo 15:19; 1Yo 2:15+

✡ 17:15: Mt 6:13; 2Tes 3:3; 1Yo 5:18

✡ 17:17: Yo 15:3; 1Pe 1:22

✡ 17:18: Mt 28:19; Yo 20:21

✡ 17:19: 1Kor 1:2,30; Ibr 10:10

✡ 17:21: Ro 12:5; Ga 3:28; Ep 4:3+

✡ 17:23: Yo 16:27

✡ 17:24: Yo 12:26; 1Tes 4:17

✡ 18:6: Kam 3:14

✡ 18:8-9: Yo 17:12

✡ 18:14: Yo 11:49+

✡ 18:33: Mt 2:2

✡ 18:36: Dan 2:44, 7:14; Lu 17:21; Ro 14:17

✡ 18:37: Yo 8:47; 1Tim 6:13

✡ 18:38: Yo 14:6

✡ 18:40: Ŋgo 3:14

✡ 19:6: Ŋgo 3:13+

✡ 19:11: Yo 10:18, 18:28+; Ŋgo 2:23; Ro 13:1

✡ 19:12: Lu 23:2

✡ 19:17: Ibr 13:12

✡ 19:24: Mbo 22:18

✡ 19:25-26: Yo 13:23

✡ 19:29: Mbo 22:15, 69:21

✡ 19:34: 1Yo 5:6+

✡ 19:36: Kam 12:46; Mbo 34:20

✡ 19:37: Mbo 22:16+; Sek 12:10; Tur 1:7

✡ 19:39: Yo 3:1+, 7:50

✡ 20:9: Mbo 16:10

✡ 20:17: Ibr 2:11+

✡ 20:21: Mt 28:19

* 20:23: Zaala toro tabe totooro sua ti na, ta kembei: ‘Niom sombe kereege sanaana ki tomtom sa, na sanaana kini reegeŋana.’

✡ 20:23: Mt 16:19+, 18:18

✡ 20:24: Yo 11:16, 14:5

✡ 20:29: Yo 3:16; 2Kor 5:7; 1Pe 1:8

✡ 20:30: Yo 21:25

✡ 20:31: Ro 1:17; 1Yo 5:13

✡ 21:3: Lu 5:4+

✡ 21:13: Yo 6:11; Ŋgo 10:41

✡ 21:15: Ŋgo 20:28; 1Pe 5:2

✡ 21:17: Lu 22:61+

✡ 21:19: Mk 1:16+; 2Pe 1:14

✡ 21:20: Yo 13:23+

✡ 21:24: Yo 19:35

✡ 21:25: Yo 20:30

Uraata Kizin Ŋgoŋana

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Uraata Kizin Ŋgoŋana Ki Yesu

1

1-3 O Tiopilus, sua mi uraata mataana kan boozomen ta muŋgu Yesu ikam, ta aŋbeede se ro tio mataana kana. *✡

4 Aigule ta na, ni ziŋan timbotmbot mi tikanan kini, mi ni iur sua pizin ma iso: “Kozo kezem Yerusalem loŋa pepe. Kombot mi kazza. Pa koroŋ ta Tamaŋ imbuk sua pa, ta iŋgi be iur ŋonoono i. Ka sua ta nio aŋso ma keleŋ kek.✡ 5 Yoan, ni ikam yok men pizin tomtom. Mi niom na, molo som to Anutu ikam Bubuŋana Potomŋana ma isalakaala yom.”✡

Yesu isala pa saamba

(Mk 16:19-20; Lu 24:50-53)

6 Tana zin wal ta ziŋan Yesu timbotmbot na, tiwi i. Tiso: “Biibi, parei? Iŋgi nol tabe pamender yam Israel mini be amkam peeze pa toono i?”✡

7 To Yesu ipekel kwon ma iso: “O, uraata tina ka nol, ina imbot la Tamaŋ itunu leleene. Pa ni ta imboro. Mi ina niom koroŋ tiom be kuute na som.✡ 8 Mi keleŋ. Bubuŋana Potomŋana isombe imar ma isalakaala yom, toinabe kakam mburaana, mi kamaŋga mi kosoyaara uruŋ pizin tomtom be kopombol sua tio. Ko kakam isu Yerusalem muŋgu, mana kapa pa Yudea, to kala pa Samaria, mi kala karao lele pakaana ta boozomen.”✡

9 Yesu iposop sua tana, to tizem ruumu mi tisala pa lele mbukuunu Olib. Tirre i, mi miiri tieene izukkaali, mi Anutu ikami ma isala pa saamba.✡ 10 Matan izalla be tirre kinkiini i, mi molo som na, wal ru tipet kizin ma ziŋan timendernder. Mburu kizin kokouŋan men. Timaŋga na tiso:✡ 11 “O niom tomtom ki Galilea, parei ta kemendernder mi motoyom izalla pa saamba? Keleŋ. Yesu ta Anutu ikami ma izem yom mi isala pa saamba a, kaimer ni kola imiili mini ma isu ta kembena.”✡

Matias ikel Yudas

12 To tizem abal Olib, mi timiili mini ma tisala pa Yerusalem. (Lele mbukuunu tana imbot kolouŋana pa Yerusalem. Sombe tasala, na irao aigule potomŋana ka pai.)✡ 13-14 Tipet kar na, tisala ruumu leleene kor kana ta tiluplup zin pa i. Zin ta tiŋgi: Petrus ziru Yoan, mi Yems, Andreas, Pilip, Tomas, Patolomai, Matai, Yems toro ta Alpai lutuunu i, Simon (ni igabgaaba zin wal ta tisombe tikam malmal pa Rom mi tiziiri zin pa Israel na), mi Yudas ta Yems lutuunu na. Ziŋan Maria ta Yesu naana i, mi moori pakan, mi Yesu tiziini bizin tomini. Zin tana koroŋ to tiparluplup zin mi tizuŋzuŋ.

15 Indeeŋe mazwaana tana na, aigule ta, zin wal ta titoto Yesu i tilup zin. Zin ko kembei tomto lamata tomoota (120). To Petrus imaŋga mi iso ta kembei. 16-19 Iso: “O niom toŋmatiziŋ tio, kere. Muŋgu, Yesu ipeikat Yudas mi itiŋan tawwa mi takamam uraata ki Merere tiŋgi. Tamen ni isu mi iwe zaala pa Yesu ka koi bizin, ta tikami. To ikam mbulu kini sananŋana tana ka pat, mi isu iŋgiimi toono pakaana pa. To ila itop su toono, mi ipetepaala kopoono ma koponkopon ipet. Mi zin Yerusalem kan ta munŋaana men tileŋ, tabe tipaata toono tana la zitun kalŋan ma tiso Akeldama. (Zaana tana ka uunu ta kembei ‘Toono ki siŋ.’) Mbulu tana ka sua, muŋgu Bubuŋana Potomŋana iswe la ki Dabit.✡ 20 Pa mboe suŋŋana kana ta ki Dabit iso ta kembei:

Muriini ta ni imbotmbot pa na, ko bilim.

Tomtom sa ko imbotmbot pa som.✡

Mi sua lwoono toro iso ta kembei. Iso: “Kozo tomtom toro ikam muriini mi ikeli pa uraata.”✡ Sua tana iur ŋonoono kek. Pa Merere sua kini ta boozomen bela iur ŋonoono. 21-22 Tana tomtom sa bela imar mi iŋgal yam ma munŋoyam mini. Naso amap ma ampombol sua pa maŋgaŋana ki Yesu. Tana tere tomtom kiti sa tau igabgaaba iti, mi itiŋan Yesu tawwa. Indeeŋe tau uraata ki Yoan pa yok kamŋana, mi imar imar ma aigule ta Anutu ikami ma izem ti, mi isala pa saamba mini.”✡

23 Petrus iso sua tana, to tiur wal ru: Yosep Barsabas ta zaana toro Yastus na, mi Matias. 24 Tipamender ziru zan makiŋ to, tisuŋ. Tiso: “O Merere, nu ute leleyam lup kek. Tana wal ru ti, so yam pa tomtom iŋgoi ta itum roogi✡ 25 be ikam Yudas muriini, mi iwe ŋgoŋana ku mi ikam uraata pu. Pa Yudas ta ipizil ndemeene pa uraata ku, mi imeete ma ila lene pa muriini tau nu ur pini pataaŋa kek na.” 26 To tikam ma Matias zaana ipet. Tabe Matias ikam Yudas muriini, mi iwe ŋgoŋana ki Yesu, mi iŋgal zin laamuru mi ta ma ila imun mini.

2

Bubuŋana Potomŋana isu

1 Indeeŋe aigule ki Pentekos * na, zin urlaŋana kan timap ma tilup zin ma timbotmbot.✡ 2 Mi molo som na, tileŋ koroŋ kembei ta miiri biibi i. Imbul ki saamba, mi isu ma izeebe ruumu leleene ta timbotmbot pa i.✡ 3 To tire koroŋ kembei ta you miaana ipet, mi imureege ma isala tomtom tataŋa uten ma ikot zin.✡ 4 Tana Bubuŋana Potomŋana izeebe zin wal tana lup, mi iparaurau kwon ma tiso sua ila karkari kalŋan.✡

5 Indeeŋe tana, zin Yuda boozo ta timbotmbot leŋaleŋa irao lele pakaana ta boozomen na, zin tila timbotmbot Yerusalem tomini. Zin wal ki titoto mbulu ki Anutu. 6 Timbotmbot mi tileŋ la pa, to timokor la pataaŋa. Mi zin wal ta Bubuŋana Potomŋana izeebe zin na, sua kizin ikam ma iwal biibi tau ŋgar kizin imap. Pa tileŋleŋ kat la pa zitun kalŋan tau. 7 Tabe kwon itaanda mi tikamam ŋgar boozo. Tiso: “Wai, a niom, wal tiŋgi tikam parei kembei? Zin iŋgi sa Galilea kan men. 8 Mi parei ta iti tomtom tataŋa teleŋleŋ zin tizzo sua lala itundu kalŋanda kat kembei? 9 Iti tamar pa lele pakaana ki Partia, Midia, mi Elam, mi Mesopotamia, Yudea mi Kapadosia, mi Pontus ma Asia, 10-11 mi Pirigia ma Pampilia, mi Aikuptu, mi lele pakaana ki Libia ta kolouŋana pa Kairini na, mi Krit mi Arabia. Mi tomtom kiti pakan timar pa Rom tomini. Mi zin Rom kan na, pakan zin Yuda ŋonoono. Mi pakan na, zin wal ta titooro zin ma tiwe Yuda i. Tamen sua ta wal taiŋgi tikamam pa Anutu uraata kini bibip, ta iti tamap teleŋleŋ la itundu kalŋanda.” 12 Tana zin iwal tana kwon taanda lup. Pa tikankaana pa mbulu tiŋgi. Mi tiparwwi zin ma tiso: “Wai, iŋgi parei?” 13 Mi pakan na, tikam seŋge pizin ma tiso: “Ou, niom iwal, iŋgi sa tiwin na.”

Mos ta Petrus ikam pizin iwal biibi

14 Petrus ziŋan zin ŋgoŋana laamuru mi ta timbotmbot, mi imaŋga na iso ma kalŋaana biibi. Iso: “Niom Yuda mi niom wal boozomen ta kombotmbot Yerusalem i, kuŋgun talŋoyom pio, mi nio ko aŋso yom pa mbulu tiŋgi ka uunu.✡ 15 Niom koso zin wal tiŋgi tiwin. Mi iŋgi zoŋ ise zen. Lak, winŋana sa, tiwinin pa mazwaana ta kembei? Som.✡ 16 Keleŋ. Mbulu ti ka sua, ta Anutu kwoono Yoel iso ta muŋgu kek. Mi iŋgi buri iur ŋonoono i. Sua ta kembei:

17 Anutu iso: Indeeŋe mazwaana kaimer kana ma uraata tio iso ipet kat mat, †

na nio kola aŋkam Bubuŋoŋ ma isalakaala tomtom ta munŋaana men.

To lutuyom bizin ma lutuyom moori bizin ko tiwe nio kwoŋ mi tiso kalŋoŋ pizin tomtom.

Mi zin naŋgaŋ kaibiim ko tikeenetondo.

Mi Anutu ko iswe koroŋ pakan pizin kolman ila miuŋana.✡

18 Mi zin mbesooŋo mi mbesooŋo moori tio ta kembena.

Indeeŋe mazwaana tana na, nio ko aŋkam Bubuŋoŋ ma isalakaala zin.✡

19 Mi nio ko aŋkam uraata bibip ma ipet sala maŋaanaŋana,

mi aŋkam mos mburanŋan isu toono tomini.

Ko kembei ta siŋ, you, mi you kakoi ta buk ma ise i.

20 Pa zoŋ kola iyaara mini som, mi lele zugut. Mi puulu mataana ko isiŋsiŋ.

Uraata tana kola ipet muŋgu, mana nol biibi ki Merere be iswe mburaana ma ipet kat mat.✡

21 Mi wal boozomen ta so titaŋroro Merere be iuulu zin, na ni ko ikamke zin ma timbot ambai.✡

22 “Tana niom tomtom ki Israel, keleŋ sua tiŋgi. Uraata mburanŋan mi mos bibip ta Yesu ki Nasaret ikam la mazwoyom na, niom kuute lup kek. Uraata ta Anutu ipomboli ma ikam, ina iswe i kembei: Ni Anutu iŋgo i.✡ 23 Anutu, ni itunu ŋgar kini mi iur Yesu pataaŋa kek be ima nomoyom. Tanata niomŋan zin Rom kan tau titoto tutu som na, kupuni ma imeete sala ke pambaaraŋana.✡ 24 Tamen meeteŋana irao ikisi na som. Pa Anutu itatke i pa meeteŋana mburaana, mi iwiti ma burup ma imaŋga pa naala.✡ 25 Ka sua, Dabit iso ta muŋgu kek. Pa iso:

Nio aŋre Merere imbotmbot kereŋ uunu totomen.

Ni imbotmbot raama yo mi ikiskis yo. Tana kosa sa ko irao ikam yo ma aŋtop na som.

26 Iŋgi tabe ikam yo ma leleŋ ambai kat,

mi aŋso sua raama menmeen yo.

Ŋonoono, nio ko aŋmeete. Pa nio tomtom toono koŋ.

Tamen kopoŋ rru som. Iŋgi aŋmbotmbot mi aŋurur motoŋ pu men tau.

27 Pa nu irao zem yo ma aŋmeete mi aŋsula Andewa be aŋbot na som.

Nu irao zem mbesooŋo ku potomŋana ma ibuuzu na som.

28 Nu patooŋo yo pa zaala ki mbotŋana mata yaryaaraŋana.

Mi nu ko kam yo ma aŋbot su kerem uunu, mi kam ma leleŋ ndabok men.✡

29 “O atoŋan mi tiziŋan. Nio leleŋ be aŋso kat yom pa tumbundu Dabit. Ni imeete ma titwi i ta muŋgu kek. Ma naala kini ta imbotmbot men kar ti.✡ 30 Tamen Dabit, ni Anutu kwoono. Mi ni iute tau Anutu imbuk sua mbolŋana pini be kaimer to iur popoŋana kini sa ma iwe king kembei ni itunu.✡ 31 Ni ire mbulu tabe ipet pa kaimer i. Tanata iso pa maŋgaŋana ki Mesia, mi iso Anutu ko irao izemi ma imeete mi isula Andewa be imbot na som. Mi irao izemi ma ibuuzu na som.✡

32 “Mi Yesu ta amzzo yom pini i, ta Anutu iwiti ma burup ma imaŋga mini pa naala. Niam ta boozomen ti amre kat pa motoyam, tanata ampombolmbol ka sua. 33 Ni, Anutu ipakuri, mi iuri ma imbot la namaana woono. Mi Tamaana ikam Bubuŋana Potomŋana pini kek. Ito itunu sua kini mbukŋana tau. Bubuŋana tana, ta Yesu kadoono ikam ma isalakaala yam, mi iŋgi kere mi keleŋ i.✡ 34 Mi Dabit itunu na, isala saamba som. Tamen ni iso ta kembei. Iso:

Merere iso pa Biibi tio ta kembei:

Mar mbulem su ta nomoŋ woono i

35 ma irao aŋkoto kom koi bizin ma mburan imap kat,

mi kumbum ise ŋguren.’✡

36 “Tana niom Israel ta munŋaana men, keleŋ kat. Yesu ta kupuni ma imeete sala ke pambaaraŋana, ta Anutu iuri ma iwe Merere mi Mesia.”

Wal boozomen tiurla

37 Tomtom tileŋ la pa sua tana ma ambai som. Pa sua iŋgal zin. To tisu na tiso pa Petrus bizin. Tiso: “Wai toyamŋan, kenako amkam parei?”✡

38 Petrus ipekel kwon ma iso: “Kozo kamap kotooro leleyom, mi kakam yok pa Yesu Krisi zaana. Naso sanaana tiom ila ne, mi ni ipomoozo yom ma ikam Bubuŋana Potomŋana piom.✡ 39 Pa sua mbukŋana ti, iŋgi ima pa niom Israel niomŋan lutuyom bizin, mi zin iwal karkari ta timbot lele molo na tomini. Pa wal boozomen ta sombe Merere Anutu kiti iboobo zin na, sua mbukŋana tiŋgi imar pizin.”✡

40 Petrus iso sua tiŋgi men som. Kwoono imbol pizin pa sua boozomen. Pa isombe ikam zin ma tiurla ki Krisi. Tana iso pizin ma iso: “Motoyom iŋgal mi kuru zaala pa ituyom be kombot ambai. Pa iŋgi kombot la wal sananŋan lelen. Kokena niomŋan kala leyom.”✡ 41 Aigule tana na, zin tau tiurla Petrus kalŋaana, mi tikam yok mi tila tigaaba zin wal urlaŋana kan na, zin ko kembei munŋaana tel (3,000) ma iŋgi. 42 Mi zin tiurur kat lelen pa sua kizin ŋgoŋana ki Yesu, mi tiluplup zin pa suŋŋana mi kini kanŋana.

Mbulu kizin wal mataana kan ki Krisi

43 Zin ŋgoŋana ki Yesu tikamam uraata bibip mi titortooro mos boozo. Tabe tomtom ta boozomen tire mi timoto kan. Pa tire kat Anutu mburaana tau.✡ 44 Mi zin urlaŋana kan tiluplup zin, mi tiparkamam zin ma ambai. Tomtom sa irao kwoono imbol pa koroŋ kini sa be iwe itutamen lene i na som. Koroŋ kizin ta munŋaana men, ta tiparrai pizin men.✡ 45 Pa tikamam mburooŋo pa koroŋ kizin, mi tiparrai pizin pakan ta len som i. Tabe zin ta boozomen len koroŋ irao.✡ 46-47 Mi aigule ta boozomen tilala ma tiluplup zin su Urum Merere kwoono. Mi tiparluplup zin la ruumu kizin kizin pa suŋŋana mi kini kanŋana. Mi tikanan kini raama lelen ambai men, mi tiwidit Anutu zaana. Paso, tiur kat lelen pini. Tana tomtom timap ma lelen pizin. Mi zin wal ta Merere ikamam uraata pizin be ikamke zin na, ni ipaŋgutŋguutu zin ikot aigule ta boozomen, ma tilala tigabgaaba zin wal urlaŋana kan.

3

Petrus iurpe tomtom kumbu kaamaŋana ta

1 Aigule ta, zoŋ mataana ikam tel na, Petrus ziru Yoan tisala pa Urum Merere. Pa suŋŋana rou kana be imaŋga. 2 Ziru tiwwa ma tisala na, tomtom kaamaŋana ta, tikami ma tiuri su urum kwoono ta tipaata be Kataama Kwoono ta Ambaiŋana Kat na. Tomtom tana, naana ipeebi na, ni ta kembeaŋana. Tana aigule ta boozomen tiziŋziŋi ma timar, mi tiuri mi imbotmbot. Beso tomtom timar be tiloondo pa urum na, izarra namaana pizin pa le koroŋ. 3 Ikamam ta kembea, mi ire Petrus ziru Yoan tila mabe tilela. To isuŋ ziru pa le pat. 4 Ziru tigeede su pini, mi Petrus iso: “Motom mar!” 5 Tana tomtom imbot mi iur mataana pizin. Pa indemeere iso ko tikam le koroŋ sa.

6 Tamen Petrus iso pini. Iso: “A barau, pat silba mi gol na, leŋ sa som. Mi koroŋ ta, ta imbotmbot i. Iŋgi be aŋkam pu. Nio aŋso pu pa Yesu Krisi ki Nasaret zaana: Maŋga mi pa!”✡

7-8 To iteege su pa namaana woono mi iwiti. Beso burup na imaŋgaŋga to, siŋ iloondo pa kumbuunu uranuran, mi iyamaana kembei kuliini ikam pirik. Ipa ma ila ri, to ilulu i raama menmeeni biibi, mi ipakurkur Anutu zaana, mi ziŋan tilela pa urum.✡ 9 Wal matan la na, tire ni iwwa mi ipakurkur Anutu ma ikamam. 10 Mi tikilaali kembei ni ta muŋgu imbotmbot Kataama Kwoono ta Ambaiŋana Kat, mi izarra namaana pa le pat. Tabe timurur pa mbulu ta ipet pini na, mi kwon itaanda. Tikam ŋgar pini ma tirao som.

Mos ta Petrus ikam su Urum Merere kwoono

11 Tomtom tana isou kiskis Petrus ziru Yoan ma ziŋan timbotmbot, mi iwal biibi tilonloondo ma tila kizin ta Pooto ki Salumo a. Pa timurur pa mos ta ipet na. 12 Petrus ire zin, to iso pizin. Iso: “O niom Israel, parei ta kumurur pa uraata tiŋgi mi kegeede yam? Tomtom ti, niam amkami ma ipa pa ituyam mburoyam, som mbulu tiam sa ta ndabokŋana i na som. 13 Keleŋ kat. Anutu ki tumbundu bizin, Anutu ki Abaraam, Isak mi Yakop, ina ni ikam mbesooŋo kini Yesu ma isala saamba kek be ikam zaana biibi. Mi Yesu tana, ta ikam mbulu tiŋgi. Ni ta kakami ma ila be tipuni na. Pilatus ire i ma iso izemi. Mi niom koso: ‘E-e. Niam leleyam pini som. Puni ma imeete.’✡ 14 Kere. Tomtom potomŋana mi ndeeŋeŋana, ta niom leleyom pini som. Mi tomtom sananŋana ta ipunun zin tomtom, ta koso pizin ma tiputke i mi ima tiom na.✡ 15 Tana ni ta mbotŋana mata yaryaaraŋana katuunu i, ta niom kupuni ma imeete. Tamen ni, Anutu ipei i ma burup ma imaŋga mini pa naala. Niam tiŋgi amre kat ki motoyam. Tanata ampombolmbol ka sua i.✡ 16 Mi kosa sa som. Yesu zaana tau. Waende ti, niom kuute pataŋana kini kek. Mi ni iurla mi ipase pa Yesu zaana, tanata ikami ma niom ta boozomen kere ni niini ndabok.✡

17 “O atoŋan ma tiziŋan, nio aŋute. Ina niomŋan zin bibip tiom kikilaala Yesu som, tanata kakam mbulu tana pini.✡ 18 Mi ina zaala ki Anutu tau. Ni itunu ipazal, bekena sua kini boozomen ta muŋgu iso la ki kwoono bizin na iur ŋonoono. Sua tana iso ta kembei: Mesia kini ko ire yoyouŋana biibi.✡ 19 Tana niom kere be kipizil ndemeyom pa mbulu tiom sananŋana, mi kotooro yom, mi kimiili ma kala ki Anutu. Naso ni imus sanaana tiom mi ila ne. Mi niom so kakam ta kembei, inako Merere ipayaryaara yom,✡ 20 mi iŋgo Mesia ta ni itunu iuri piom na ma imiili mini.✡ 21 Pa ni bela imbotmbot men ta saamba a ma irao mazwaana tabe Anutu iurpe koroŋ ta boozomen ma ambai mini. Ito sua kini mbukŋana ta iso la ki kwoono bizin ta muŋgu kek na.✡ 22 Pa Mose iso ta kembei. Iso:

Merere Anutu tiom ko ipamender tomtom tiom sa ma iwe kwoono kembei ta nio i. Mi niom kozo keleŋ la kalŋaana pa koroŋ ta munŋaana men. 23 Mi sombe tomtom sa ileŋi som, nako Anutu ipambiriizi i ma ila lene kat. Kokena igaaba wal kini.✡

24 “Tana kere. Pa muŋgu ta Anutu kwoono Samuel mi imar na, Anutu kwoono bizin tiso sua pa mazwaana ta tiŋgi.✡ 25 Iŋgi matamur ki Anutu kwoono bizin, ta imar kiti tomtom ta popoŋana kizin i. Pa sua mbukŋana kini ta ni ikam la ki tumbundu bizin, ta iŋgi iur ŋonoono piti i. Motoyom iŋgal sua ta muŋgu iso pa Abaraam na. Isombe

Popoŋana ku ko iwe zaala be kampeŋana biibi ise kizin wal boozomen ta timbotmbot su toono na.✡

26 “Tana kere. Anutu ipei mbesooŋo kini Yesu ma burup ma imaŋga mini pa naala kek. Mi ni isombe ipumuuŋgu kampeŋana kini piom. Tanata iŋgi ikam Yesu uruunu ma imar piom muŋgu, bekena ikam yom ma kipizil ndemeyom pa mbulu tiom sananŋana.✡

4

Tipamender Petrus ziru Yoan

1 Petrus ziru Yoan tizzo sua pizin tomtom, mi zin patoronŋana kan pakan ziŋan biibi kizin menderŋan ta timborro Urum Merere i, mi zin sadusi pakan timar. 2 Timar raama keten malmal kat pa Petrus ziru Yoan. Pa ziru tikamam sua pizin tomtom mi tizzo ta kembei: Wal ta so tisekap la ki Yesu, nako timaŋga mini pa naala.✡ 3 Mi rorou kek. Tana tila ma tikiskis zin, mi tiur zin lela ruumu sanaana pataaŋa be tinaama sua. Ziru be timbot tana, mi tikeene ma aigule toro. 4 Mi zin tomtom tau tileŋ sua kizin na, boozomen tiurla. Tabe tila tigaaba zin ta muŋguŋan na, to zan isala kat. Zin tomtom tirao kembei munŋaana lamata (5,000).

5 Aigule toro na, zin peeze kan kizin Yuda, ziŋan zin mboroŋan mi zin ŋgarŋan ki tutu tilup zin su Yerusalem. 6 Mi bibip kizin wal patoronŋana kan ta Anas, Kaipas, Yoan, mi Alisande na, mi wal kizin pakan, ziŋan tau. 7 Timbotmbot, mi tikam Petrus ziru Yoan ma timar na, tipamender ziru ila keren uunu. To tiwi zin ma tiso: “Ai, niomru kakam uraata ti pa asiŋ zaana mi mburaana?”✡

8 To Bubuŋana Potomŋana izeebe Petrus, mi imaŋga to iso pizin. Iso: “Niom peeze koyom mi niom mboroŋan. 9 Parei? Koozi niom kosombe kiwi yam pa mbulu ambaiŋana tau ipet pa tomtom kaamaŋana ti, mi zaala tau ni niini ambai, ta koboobo yam i? 10 Nakena niom ta boozomen keleŋ kat. Mi niom men som. Zin Israel ta munŋaana men. Iŋgi kosa sa som. Mi Yesu Krisi ki Nasaret ta kupuni ma imeete sala ke pambaaraŋana, mi Anutu ipei i ma burup ma imaŋga pa naala na. Ina ni zaana mi mburaana, ta ikam ma niom kere tomtom kaamaŋana taiŋgi niini ambai mi imendernder la motoyom i.✡ 11 Yesu ta muŋgu tibeede ka sua ta kembei:

Pat ta niom wal tau kowwo ruumu na, motoyom repiili mi kipiri lae lene na, pat tamen tana, ta ko tipamender ruumu sala ma imbol.✡

12 “Ni itutamen ta ulaaŋa kiti. Sombe turu ulaaŋa la ki tomtom toro sa, ina tarao tendeeŋe som. Pa tomtom ta tirao toono ti, na sa zaana irao iuulu kat iti ma tombot ndabok na som. Pa Anutu iur ni itutamen.”✡

13 Timbotmbot mi tire Petrus ziru Yoan timoto som mi tizzo katkat sua, to timurur pizin. Pa tiute zin tomtom kar kan men. Tila skul biibi som. Tana tikilaala zin kembei ziŋan Yesu tiwwa tau. 14 Mi tire tomtom ta tiurpe i ma niini ambai i, ziŋan timender ma timbotmbot, tabe len sua sa som mi timaane men. 15 To tiser Petrus ziru Yoan pa lupŋana kizin ma tipera mat, mi zin be tiso kan sua. 16 Mi timaŋga na tiparwi zin. Tiso: “Lak, iŋgi kozo ko takam parei pizin? Pa mos biibi ta ziru tikam na, ina ipet kat mat, mi iwal biibi ta timbot Yerusalem i tiute lup kek. Tana iti tosombe takam be tawatkaala, nako takam ma tarao som.✡ 17 Mi bela tupunmeete sua tiŋgi ma imborene kat. Kokena irak ma wal pakan tileŋ mi tiurla. Kozo takam sua pamotoŋana pizin mi tepeteke zin be tiso sua pa tomtom sa pa Yesu zaana mini pepe.”

18 Tiso makiŋ, to tiboobo Petrus ziru Yoan ma tile mini na, kwon imbol pizin be tikam sua sa pizin tomtom pa Yesu zaana mini pepe.✡ 19 Tamen ziru tipekel ma tiso: “Wai, kena niom ituyom kitiiri. Ko parei? Amleŋ la niom kalŋoyom, som Anutu kalŋaana? Mbulu iŋgoi ta indeeŋe pa Anutu mataana?✡ 20 Pa koroŋ biibi ta niam amre mi amleŋ kek. Tana iŋgi irao amaane na som. Ko amzzo men ta kembei.”

21 Tiso ta kembei, tabe zin bibip tisu ma tise pizin, mi tikam sua pamotoŋana pizin mini. Mana tizem zin ma tila. Tana zin bibip tana tiru zaala be tiseeze matan ma som. Pa iwal timap tire uraata tana ma lelen ambai mi tipakur Anutu pa. 22 Pa tomtom kaamaŋana ta mos tana ipet pini ma niini ndabok na, ndaama kini ilip pa tomtooru kek.

Suŋŋana kizin wal urlaŋana kan

23 Petrus ziru Yoan tiyooto na, kaŋkaŋ ma tila ki waen bizin, mi tiso zin pa sua ta zin bibip kizin patoronŋana kan mi zin mboroŋan tikam pizin na. 24 To waen bizin tileŋ na, tilup lelen mi tikam suŋŋana ila ki Anutu ta kembei. Tiso: “O Merere, nu ta mburom keskeezeŋom mi koroŋ imap katuunu. Nu ur saamba mi toono, mi tai raama koroŋ boozomen men ta timbot pa.✡ 25 Itum Bubuŋom Potomŋana ta ikam peeze pa tumbuyam Dabit ta mbesooŋo ku na, ma iso ta kembei:

Parei ta zin karkari keten malmal mi kalŋan izalla?

Wal matan munŋan timburmbuuru sorok paso?

26 Zin king ki toono ziŋan zin peeze kan tilup zin,

mi tikam kumbun be ziŋan Merere mi Mesia kini tiporou.✡

27 “Mi iŋgi sua tiŋgi iur ŋonoono kek. Pa nu itum roogo mbesooŋo ku potomŋana Yesu, mi uri ma iwe Mesia. Tamen Erot ziru Pilatus ziŋan zin wal ta Yuda somŋan i mi zin Israel, ta tilup zin su kar biibi ti mi tipuni ma imeete.✡ 28 Mi timaŋga ma tikam mbulu ti na, itoptop la zaala tau nu itum lelem iur pa pataaŋa kek be ipet ta kembena.✡ 29 Merere, sua pamotoŋana ta tikamam piam i, nu leŋ kek. Tana pombol niam mbesooŋo ku be amoto pepe, mibe amender mbolŋana pa sua ku kamŋana.✡ 30 Swe mburom mi urpe zin meteŋan mi kam mos bibip pakan ma ipet pa mbesooŋo ku potomŋana Yesu zaana.”

31 Tisuŋ makiŋ, to kembei ta yeŋyeeŋge itok pa lele tau tilup zin pa i, mi Bubuŋana Potomŋana izeebe zin ta boozomen. Tana timoto som, mi timender mbolŋana pa Anutu sua kini soyaaraŋana.✡

Zin urlaŋana kan tiparlup lelen

32 Zin urlaŋana kan ta munŋaana men lelen mi ŋgar kizin iwe tamen. Mi tomtom sa irao kwoono mbol pa koroŋ kini sa be iwe itutamen lene i som. Koroŋ kizin ta munŋaana men, ta tiparrai pizin men.✡ 33 Mi uraata kizin ŋgoŋana ta tipombolmbol sua pa maŋgaŋana ki Merere Yesu na, mburaana biibi. Mi kampeŋana biibi imbotmbot raama zin urlaŋana kan ta boozomen. 34 Mi tomtom kizin sa imbot ŋoobo som. Pa zin ta len toono mi ruumu na, tiurur ŋgomo pa. Beso tikam ka pat, 35 to tikam ma tiur la kizin ŋgoŋana. Toinabe zin tirai pizin wal tau len koroŋ som mi timbot ŋoobo i.✡

36-37 Tikamam ta kembei, tana tomtom ta ki mutu Saiprus, zaana Yosep, ni tomini iur ŋgomo pa toono kini. To tiŋgiimi, mi ikam ka pat ma ila iur la kizin ŋgoŋana. Yosep tana, ni uunu ipet la ki Lebi. Mi zin ŋgoŋana tileele zaana be Panabas. (Pisis Panabas ka uunu ta kembei: ‘Tomtom ki ipombolmbol zin tomtom’.)✡

5

Mbulu pakaamŋana ki Ananias ziru kusiini Sapira

1 Tomtom toro, ni zaana Ananias. Mi kusiini zaana Sapira. Ni ziru tomini tiur ŋgomo pa toono kizin pakaana, mi wal tiŋgiimi. 2 Tamen ziru tisu mi tikam pakaamŋana. Pa pat ta tisombe tiur ma iwe Anutu lene na, tiruutu pakaana ma imbot pizin. Mi pakaana men, Ananias ikam ma iur la kizin ŋgoŋana, mi iso: “Is. Iŋgi pat munŋaana ta ti.” ✡

3 Tamen Petrus ileŋ na, iso pini. Iso: “Wai, Ananias. Parei ta nu zem Tomtom Sanaana ma izeebu, mi ruutu pat pakan? Parei? Nu so kam be pakaam Bubuŋana Potomŋana? ✡ 4 Indeeŋe ta nu kam ŋgomo pa toono ku tana zen, ina nu koroŋ ku. Mi kaimer ma tomtom tiŋgiimi mi kam ka pat, ina tomini koroŋ ku men. Nu itum ta mboro. Mi sokorei ikamu ta lelem iur pa mbulu ta kembena? Ina nu kam pakaamŋana piam tomtom som. Ina nu kam pa Anutu tau.” ✡

5 Ananias ileŋ men sua tiŋgi mi imalaala. Itop su ma kup. Beso tomtom tileŋ uruunu na, motoŋana biibi ikam zin lup. 6 To naŋgaŋ timar ma tizuki pa kawaala, mi tisiŋi ma tila titwi i.

7 Timbot ma moloŋana ri, mana Ananias kusiini ile. Mi mbulu ta ipet pa Ananias na, ni iute som. 8 Ile na, Petrus imaŋga mi iwi i. Iso: “Ai, nu so lak. Nu niomru kusim Ananias, toono ka ŋgomo munŋaana men ta ti?” Moori ipekel ma iso: “E, ŋgomo ta tina.”

9 To Petrus iso pini. Iso: “Lak, parei ta niomru kulup leleyom mi koso kotoombo Merere Bubuŋana? Leŋ. Wal ta titwi kusim ta timbotmbot kataama ndemeene i. Mi nu ko tisiŋu ma pera tomini.”

10 Lak molo? Moori imalaala ma ila ituti su Petrus kumbuunu uunu ma kup. Naŋgaŋ tile ma tire i kup su ma imbotmbot, to tiroŋrooŋgi ma tiyooto, mi tila titwi sula waene zilŋaana uunu. 11 Uraata ti ipet ma lupŋana ki Krisi ziŋan zin wal pakan tileŋ, to motoŋana biibi ikam zin lup.

Zin ŋgoŋana titooro mos bibip pakan

12 Yesu ŋgoŋana kini timbotmbot mi titortooro mos mi uraata bibip boozomen pizin tomtom. Mi zin urlaŋana kan na, tiluplup zin se pooto ki Salumo ta imbot Urum Merere zilŋaana na. ✡ 13 Mi tomtom tila ma tigabgaaba zin sorok na som. Pa timoto. Tamen iwal biibi na, matan ise kizin mi tiwidit urun. 14 Tabe moori ma tomooto na, iwal ma iwal kat ta tiurla ki Merere, mi tila tigabgaaba zin ma tiwe boozo. 15 Mi uraata boozomen ta iwedet. Tabe tomtom tikamam zin meteŋan kizin izze ke poŋana ma mi kizin, mi tikamam zin ma tilala zaala. Pa tikam ŋgar ta kembei: Sombe Petrus ipa ma ila igarau zin, mi so kunuunu men isalakaala zin, toinabe mburaana iyooto pini, mi iuulu zin ma nin ndabok. ✡ 16 Mi kar ta timbot kolouŋana pa Yerusalem na, ta kembena. Tikamam zin meteŋan kizin ma wal kizin pakan ta bubuŋana sananŋan tipasansaana zin na, mi tilala Yerusalem. To timokor men la kizin ŋgoŋana, mi zin tiurpe zin ma nin ambai lup. ✡

Zin bibip kizin Yuda tiseeze zin ŋgoŋana matan

17 Zin ŋgoŋana tikamam ta kembena, tabe biibi kizin wal patoronŋana kan, ziŋan gaabaŋana kini boozomen ta zin sadusi na, ŋgar sananŋana izeebe zin ma matan mburmbur mi keten malmal kat pizin ŋgoŋana. Paso, tire uraata kizin ilonloondo raama mburaana. 18 Tabe timaŋga, to karau lae pizin, mi tizeebe zin lela ruumu sanaana. ✡

19 Mi mbeŋ na, aŋela ki Merere ta ila, to isol ruumu sanaana ka kataama pizin, mi ikam zin ma tiyooto ma tipera mat. ✡ 20 To iso pizin. Iso: “Kala ta Urum Merere kwoono, mi koso kat zin tomtom pa mbotŋana popoŋana ti ka zaala.”

21 Tana berek su na, tiloondo pa Urum Merere, mi timaŋga ma tikam sua pizin tomtom. Tito sua ta tileŋ kek na. Tikamam mi, biibi kizin patoronŋana kan ziŋan zin gaabaŋana kini, tiboobo zin peeze kan kizin Israel ziŋan zin mboroŋan ta boozomen ma timar be tilup zin. Tilup zin ma timbotmbot, mi tiŋgo menderŋan pakan ma tila ruumu sanaana be tikam zin ŋgoŋana. 22 Beso tiwwa ma tilela ruumu sanaana na, matan ru zin ma som. Tana timiili ma tila lupŋana, to tisotaara zin. 23 Tiso: “Wai, niam amla ruumu sanaana na, ka kataama kotkaalaŋana, mi zin ta timborro kataamaŋan i, timendernder. Tamen amkaaga kataama ma amlela na som. Tomtom som.” 24 Biibi kizin menderŋan ta timborro Urum Merere i ziŋan bibip kizin patoronŋana kan tileŋ sua sotaaraŋana tiŋgi na, tikam ŋgar boozo. Tiso: “Wai, iŋgi kozo ko parei?”

25 Be molo som na, tomtom ta imar mi isotaara zin. Iso: “A, niom na kombotmbot? Mi zin wal ta kezeebe zin lela ruumu sanaana, ta tikamam sua pizin tomtom ta Urum Merere kwoono a.” 26 Biibi kizin menderŋan ileŋ sua tana na, imaŋga mi iyo zin tomtom kini, to pai. Kaŋkaŋ pataaŋa ma tila be tikam zin. Tamen ruŋgun kembei malmal mi tila tikam zin som. Pa timoto kan. Kokena zin iwal biibi timaŋga pizin, mi tipun zin pa pat.

27-28 Tila tikam zin ŋgoŋana makiŋ, to timiili ma tila mi tipamender zin la zin bibip matan. Mi biibi kizin patoronŋana kan iyaamba zin. Iso: “Kapaata to tana zaana ndabok! Niom talŋoyom som? Niam kwoyam imbol piom kek. Irao koso zin tomtom pa tomtom tana pepe. Mi iŋgi kosoyaara uruunu ma irao Yerusalem kek. Parei? Niom koso kakam be kuur siŋ kini ka kadoono ise tiam?” ✡

29 Petrus ziŋan ŋgoŋana pakan tipekel kwon ma tiso: “Niam ti amrao amto sorok sua ki tomtom sa na som. Bela indeeŋe Anutu ŋgar kini to amto. ✡ 30 Keleŋ. Yesu ta niom kupuni ma imeete sala ke pambaaraŋana, ta Anutu ki tumbundu bizin ipei i ma imaŋga mini kek. ✡ 31 Mi ipakuri mi iuri la itunu namaana woono, mi iwe koroŋ imap katuunu kek. Mi ni ulaaŋa kiti. Tana ni ta ko itooro iti Israel, mi ireege sanaana kiti ma ila ne. ✡ 32 Mi niam tiŋgi amre kat uraata kini, tanata ampombolmbol koroŋ tiŋgi ka sua. Mi niam men som. Bubuŋana Potomŋana tomini ipombolmbol sua ti. Ni, Anutu ikami pizin tomtom ta boozomen ta titoto sua kini na.” ✡

Ŋgar ambaiŋana ki Gamaliel

33 Zin tileŋ sua tana, to keten ibeleu kat ma tiso tipun zin ŋgoŋana ma timetmeete ma tila len pataaŋa. 34 Tamen tomtom ta ki lupŋana tana, zaana Gamaliel. Ni tomtom zaanaŋana kizin ŋgarŋan ki tutu. Mi zin iwal tau matan izze kini. Imaŋga to iso pa waene bizin. Iso: “Ai, kakam wal tina ma tipera mat muŋgu.” 35 Zin ŋgoŋana tipera, to ni iso pa lupŋana tana. Iso: “Niom Israel, keleŋ. Kumbuulu zin loŋa pepe. Timbot mi iti takam kat ŋgar muŋgu, tona tuur len zaala sa. 36 Motoyom imiili pa Teudas. Ndaama pakan ta ila kek na, ni imar ipet, mi izzo pa itunu be ni tomtom toro. Ma tomtom tau sorok som (400), ta tila tito i. Lak, koozi imbotmbot i? Som. Tipuni ma imeete, to naŋgaŋ kini tikam pirik, mi kosa sa som. 37 Ni imar ila, to kaimer ma mazwaana ta tikam tomtom zan na, Yudas ki Galilea imar ipet, mi ipese zin tomtom ma tito i, mi tila be tiziiri gabman ki Rom. Tamen ni tomini, tipuni ma imeete, mi tomtom kini tisu ma tiwe paŋaeŋae sorok. 38 Tana koozi, nio leleŋ be aŋsope yom ta kembei: Wal tina, kumbuulu zin pepe. Kezem zin ma tila. Pa takankaana pa ŋgar mi uraata kizin. Sombe ki toono, nako tikam ma som. ✡ 39 Tamen sombe uraata ti imar pa Anutu, na niom ko karao be kokoto zin na som. Tana kere yom. Kokena niomŋan Anutu koporou.” ✡

40 Sua ki Gamaliel ikam ma titooro ŋgar kizin. Tana tiboobo zin ŋgoŋana ma tilela mini, to tibalis zin, mi tiŋgalsek pizin be tila mi tiso zin tomtom pa Yesu zaana mini pepe. To tizem zin ma tila. 41 Zin ŋgoŋana tizem lupŋana mi tila na, lelen ambai kat ma menmeen zin biibi. Paso, tire ta kembei: Sombe tomtom tipamiaŋ zin, mi tibaada pataŋana pa Yesu zaana, ina kembei pakurŋana. ✡

42 Mi uruunu ambaiŋana soyaaraŋana na, tizem risa som. Aigule ta boozomen tikamam sua pizin tomtom su Urum Merere kwoono. Mi tilala ruumu kizin tomtom tomini ma tizzo zin bekena tiute: Yesu, ni Mesia.

6

Tiur wal lamata mi ru be tiuulu zin ŋgoŋana

1 Indeeŋe mazwaana tana, zin wal ta titoto Yesu i timasak ma tiwe boozo. To zin Yuda tau tizzo Grik kalŋan i, tisu mi tikam sua boozo pizin wal tau tizzo Iburu kalŋan i. Tiso: Kini raiŋana mi koroŋ reegeŋana ta gorgori tikamam na, tirre zin noroŋa kizin Yuda ta tizzo Grik i som. 2 Tabe zin ŋgoŋana laamuru mi ru tiboobo wal boozomen ta titoto Yesu i ma tilup zin, mi tiso pizin. Tiso: “Niom toŋmatiziŋ tiam, kere. Sombe amzem sua ki Anutu soyaaraŋana, mi amboro kini ma koroŋ raiŋana, ko Anutu leleene ambai? Som. 3 Tana niom kaparre yom, mi kuur leyom tomtom lamata mi ru sa tau urun ambaimbaiŋan, mi len ŋgar ambaiŋana, mi Bubuŋana ikamam peeze pizin. To amur zin ma timender pa uraata taiŋgi. ✡ 4 Mi niam ti, nako ambot kat pa suŋŋana mi ambesmbeeze pa Merere pa sua kini soyaaraŋana.” ✡

5 Wal ta boozomen tileŋ ma titiiri sua ta zin ŋgoŋana tipiri na, mi tiyok pa. To tiur Setepan (ni Bubuŋana Potomŋana izeebe kati mi urlaŋana kini imbol kat), mi Pilip, Prokorus, Nikeno, Timon, Pamenas mi Nikolas ta ki kar Antiok na. (Nikolas ti, naana ma tamaana Yuda som. Mi ni itoori ma iwe Yuda.) 6 Mi tikam wal lamata mi ru tana ma tila kizin ŋgoŋana, to zin tiur naman sala uten ma tisuŋ pizin bekena tiur zin pa uraata. * ✡

7 Mi mazwaana tana, Anutu sua kini mburaana ma ila pizin tomtom boozomen. Tabe zin wal ta titoto Yesu i tiwe boozo kat su Yerusalem. Mi zin patoronŋana kan ta kembena, tomtom kizin boozo tileŋ la sua mi tiurla. ✡

Titeege Setepan

8 Setepan, ni tomtom tau Merere mburaana mi kampeŋana kini biibi imbotmbot se kini. Tana itortooro uraata mburanŋan mi mos bibip ma tomtom tire. ✡ 9 Tamen zin Yuda pakan ki lupŋana ta, ta timbotmbot. Wal tana, muŋgu tiwe mbesooŋo pizin tomtom pakan. Tamen buri na, tomtom sa imboro zin mini som. Mi timar pa kar Kairini, mi kar Aleksandria, mi lele pakaana ki Silisia, mi lele pakaana ki Asia. Timaŋga mi ziŋan Setepan tiparzooro pa sua. 10 Tamen tirao i som. Pa Bubuŋana Potomŋana ipazalzali pa sua ta ni izzo pa Anutu ŋgar kini. ✡ 11 To tiru zaala pini, mi tipese tomtom pakan ma tila mi tiso sorok sua pakaamŋana ta kembei. Tiso: “Niam ti amleŋ Setepan ipiri sua repiiliŋana pa Mose, mi Anutu tomini.” ✡

12 Tikam sua ta kembei, tabe tikuru zin ŋgarŋan ki tutu mi zin mboroŋan ziŋan iwal biibi lelen ma timaŋga mi titeege Setepan. To tila mi tipamenderi la lupŋana biibi kizin wal peeze kan matan. 13 Mi tisokere zin tomtom ma timaŋga mi tipombol sua pakaamŋana pa Setepan. Tiso: “To ti, gorgori iwirri sua sananŋana pa Urum Merere potomŋana tiŋgi mi tutu ki Mose. Izemzem som. 14 Pa niam amleŋi isombe Yesu ki Nasaret, kola ireege urum ti ma isu lene, mi itooro mbulu mi tutu ta Mose ikam piti na tomini.” ✡

15 Beso zin peeze kan tau timbutul pa lupŋana tana tileŋ ta kembei na, timap ma tikor matan pa Setepan. Mi tire ruŋguunu na, kembei ta aŋela i.

7

Sua ki Setepan

1 To biibi kizin patoronŋana kan iwi Setepan ma iso: “Lak, sua ta tiso na, ŋonoono?”

Anutu ipet ki Abaraam isu lele pakaana ki Mesopotamia

2 Mi Setepan ipekel kwoono ma iso: * “O atoŋan mi tamaŋan, kuŋgun talŋoyom mi keleŋ sua tio ti. Muŋgu kat, indeeŋe tamanda Abaraam ila itu su kar Aran zen, mi imbotmbot men ta Mesopotamia na, Anutu ta azuŋka katuunu na ila ipet kini,✡ 3 mi iso pini ta kembei. Iso:

Zem toono ku ramaki wal ku, mi maŋga ma la pa toono tabe aŋso u pa i.✡

4 “Tana Abaraam izem lele pakaana ki Mesopotamia ta toono kizin Kaldia na, mi ila itu su kar Aran. Tamaana imeete mi kaimer mana, Anutu iso pini mini, to isiri i ma imar lele ta buri tombotmbot pa i.✡ 5 Mi Abaraam, Anutu ikam toono pakaana risa ma iwe lene kat i na som. Tamen imbuk sua pini be ikam toono tiŋgi pini mi popoŋana kini tabe tipet pa kaimer i. Ŋonoono, mazwaana tana, Abaraam ipeebe pikin sa zen. Tamen Anutu ikam sua mbukŋana tana pini.✡ 6 Mi Anutu isope i tomini ta kembei:

Kaimer popoŋana ku ko tiwe leembe pa lele toro. Mi lele tana ka tomtom bizin ko tikam zin ma tiwe len mbesooŋo, mi tiseseeze matan ma irao ndaama 400.✡

7 Tamen kaimer to nio kola aŋur kadoono pa toono tana ka tomtom bizin mi aŋpokot mbulu kizin, mi aŋkam zin popoŋana ku ma tizem lele tana, mi timiili ma timar mini be tisuŋ pio isu toono ti.✡

8 “Mi Anutu iur reeteŋana ma iwe kilalan pa sua ta imbuk la ki Abaraam na. Tana Abaraam ipeebe Isak mi imbot pa kozolwoono lamata mi tel, to ireeti. To Isak ipeebe Yakop mi ireeti. Mi Yakop ta kembena. Ipeebe lutuunu bizin laamuru mi ru na, ireete zin tomini. Mi zin tina ta tiwe undu bizin.✡

Anutu imbotmbot raama Yosep isu Aikuptu

9 “Yakop lutuunu bizin tana timbot ma matan mburmbur pa Yosep, to toŋgomooni ma ila Aikuptu mi iwe mbesooŋo su tana. Tamen Anutu imbotmbot raami,✡ 10 mi itatke i pa pataŋana kini ta munŋaana men. Mi ikam ŋgar ambaiŋana pini. Tabe king kizin Aikuptu leleene pini, to iuri ma ikam peeze pa ruumu kini ramaki koroŋ kini ta boozomen mi toono biibi ta Aikuptu a tomini.✡

11 “To peteele biibi ipun zin Aikuptu ta boozomen ziŋan zin Kanaan ma timbot ŋoobo kat. Ikam ma tumbundu bizin tiru kan kini ma maŋaanakaala zin.✡ 12-13 Yakopbi imbotmbot mi ileŋ kembei kini wit imbot ta Aikuptu a, to isu na iŋgo lutuunu bizin ma tisula Aikuptu be tiŋgiimi kan kini. Tikam kini makiŋ to, timiili ma tila ki taman mini. Ina pai kizin mataana kana. Timbot to tisula mini pa Aikuptu ma iwe ru pa. Indeeŋe tana, Yosep iswe itunu pizin. Tabe king kizin Aikuptu, ni tomini iute Yosep wal kini.✡ 14 Tona Yosep iso la pa tamaana mi toono ma tiziini bizin be tiyauyau mi timar kini. Zin wal ta tisula na, zin tomto tel lamoro mata (75).✡ 15 Tana Yakopbi isula Aikuptu, mi ziŋan lutuunu bizin ta timetmeete su ta tiŋga.✡ 16 Mi titwi zin isu Aikuptu som. Tikam zin, mi timiili ma tila pa kar Sekem, mi titwi zin sula naala ta Abaraam iŋgiimi la ki Amor lutuunu bizin na.✡

Mose

17 “Tumbundu bizin ta timbot Aikuptu na, timasak ma tiwe boozo kat to, sua mbukŋana ta Anutu ikam la ki Abaraam na, ka nol igarau be Anutu ikam ma iur ŋonoono.✡ 18 To king toro imaŋga ma ikam peeze pa Aikuptu. Mi ni ikam ŋgar pa Yosep som. 19 King tina imaŋga ma ikam pakaamŋana pa tumbundu bizin, mi iseeze kat matan. Mi iur sua mbolŋana pizin be tikam lutun bizin popoŋan ta buri tipeebe zin i, mi tizem zin ma timboren bekena timetmeete ma tila len.✡

20 “Indeeŋe gorgor tana na, Mose tipeebi ma isu. Ni pikin kaibiim, mi kampeŋana ki Anutu imbotmbot se kini. Tuyeete bizin tikam peŋ pini ma irao puulu tel,✡ 21 to tizemi su yok kezeene, mi king lutuunu moori kadoono ikami ma iwe lene, mi ila imborro i.✡ 22 Mose itum ma iwe tomtom, mi ikam ŋgar kizin Aikuptu ma imap. Mi ni tomtom mburaanaŋana, mi sua kini tomini mburaanaŋana.

23 “Imbotmbot ma ndaama kini tomtooru, to ikam ŋgar be ila ilou zin wal kini Israel.✡ 24 Ila to ire tomtom ta ki Aikuptu ipunun sorok tomtom ta ki Israel. Tana iloondo ma ila na ilae ki Israel tana, mi ipun Aikuptu tana ma kup bekena ipokot mbulu kini. 25 Mi iso ko wal kini tikilaala kembei ni, Anutu ipeikati be ikamke zin pa pataŋana kizin. Tamen som.

26 Aigule toro na, Israel ru tiporrou. Mi Mose ila ma ire zin, to itoombo be ipeteke zin mibe ilup lelen. Tana iso pizin ma isombe: ‘Wai, niomru na sa toŋmatiziŋ na! Kaparpun yom ma kembena paso?’✡ 27 Tamen ni ta namaana imuuŋgu pa malmal na, imaŋga to ipusuk Mose ma ilae zilŋaana mi iso: ‘Nu tina, asiŋ iuru be we biibi piam mi urpe pataŋana tiam? 28 Parei? Nu so pun yo kembei ta neeri kam pa Aikuptu tana na?’ 29 Mose ileŋ sua tana, to imaŋga na iko ma ila lele molo ta kizin Midian. Ila iwe leembe isu tana, mi imbot ma iwoolo, mi ipeebe pikin tomooto ru.✡

30 “Ndaama tomtooru tomen imap ma ila, mi kaimer to aŋela ta ila ipet kini su lele bilimŋana ta imbot igarau abal Sinai na. Imar kembei you miaana ta ibilbil lela ke matanmatanŋana leleene.✡ 31 Mose mata kunduunu ikam you, mi imurur. To iso ipa ma ila kolouŋana be ire kat. Som, mi ileŋ Merere kalŋaana. 32 Isombe:

Iŋgi nio Anutu ki tumbum bizin tau. Nio Anutu ki Abaraam, Isak, mi Yakop.✡

Mose ileŋ to motoŋana biibi ikami, mi iturke mataana.

33 Mi Merere iso pini mini. Iso: “Kinke kumbum keteene. Pa toono ta nu mendernder pa i, ina potomŋana. 34 Leŋ. Nio aŋre zin Aikuptu kan tiseeze zin wal tio Israel matan ma timbot ŋoobo kat. Tiŋiizi kizin aŋleŋ kek. Mi pataŋana kizin, nio aŋute ma imap. Tanata iŋgi aŋsu be aŋtatke zin la zin Aikuptu naman. Mi nu mar. Pa nio aŋsombe aŋgo u be miili ma la pa Aikuptu.”✡

Zooroŋana kizin Israel buriŋana som. Ta muŋgu mi imar

35 “Ina Mose tina, ta muŋgu lelen pini som mi tisombe: ‘Nu tina, asiŋ iuru be we biibi piam mi urpe pataŋana tiam?’ Mi tomtom tamen ta tina, ta Merere itunu iŋgo aŋela ma ila ipet kini su lele bilimŋana, mi iuri be ikam peeze pizin Israel, mibe iwe tun. 36 Mi ni tina, ta ikam zin ma tizem Aikuptu, mi itortooro uraata bibip mi mos boozomen isu Aikuptu, mi Tai Siŋsiŋŋana, mi lele bilimŋana ma irao ndaama tomtooru.✡ 37 Mi ni tina, ta iso pizin Israel ma iso:

Kaimer, Anutu ko iur tomtom tiom sa be iwe kwoono kembei ta nio i.✡

38 “Mose ziŋan tumbundu bizin, ta tiwe lupŋana ki Anutu isu lele bilimŋana na. Mi ni ziru aŋela, ta tizzo sua sala abal Sinai na, mi ikam sua mata yaryaaraŋana mi iso zin Israel pa, ta imar imar ma iti takamam i.✡

39 “Tamen tumbundu bizin lelen be tileŋ la Mose kalŋaana som. Titit sua kini, mi lelen be timiili pa Aikuptu. 40 To tisu mi tiso pa Aron. Tiso:

Urpe lende merere pakan be timuuŋgu piti, mi tiso iti pa zaala. Pa tizim Mose ta ikam ti ma tezem Aikuptu ma tamar taiŋgi na, amkankaana pini. Ko kosa sa ikami ma ila ne kek.✡

41 “To timaŋga na tiurpe merere pakaamŋana ma ruŋguunu kembei ta makau lutuunu. Mi tiyyo zin koroŋ ma tikam patoronŋana be tipakur koroŋ tau zitun tiurpe pa naman na, mi menmeen zin pa.✡ 42 Tana kaimer Anutu ipizil ndemeene pizin, mi izem zin ma timbeeze pa pitik ma puulu ramaki koroŋ boozomen ta timbot saamba na irao zitun lelen ma ŋgar kizin. Ka sua imbot la sua ta muŋgu Merere kwoono bizin tibeede na. Isombe:

O niom Israel, ndaama tomtooru ta kawwa isu lele bilimŋana mi kakamam zin mbili ma koroŋ pa patoronŋana na, kakam sa pio? Som.✡

43 Pa leleyom imbot molo pio. Tanata kuurpe merere pakaamŋana Molok muriini,

mi kiziŋziŋ ramaki merere pakaamŋana Repan ta pitik i kunuunu.

Ina merere tiom tina ta ituyom kuurpe bekena kelek kumbuyom pizin.

Tana iŋgi ko aŋmaŋga piom, mi aŋziiri yom ma kala kewe paŋaeŋae sorok pa lele molo ta imbot Babilon mbuleene kat.

Muŋgu zin Israel len urum ŋonoono sa som

44 “Indeeŋe tau tumbundu bizin tiwwa isu lele bilimŋana na, tiwwa raama beeze potomŋana ta iswe kembei Merere, ni imbotmbot raama zin. Beeze tana, Merere itunu ipatooŋo Mose pa, mi kwoono imbol pini be ito ka mos ta ire sala abal na mi ipo kat.✡ 45 Tumbundu bizin tiziŋziŋ beeze tana ma tila, to kadoono isu ki lutun bizin. Tila tipet toono Kanaan to, Anutu iziiri ka tomtom bizin ma tila len, mi Yosua ikam zin Israel ma tila tikam len. Mi beeze tana imbot imbot ma indeeŋe gorgor tau king Dabit ikamam peeze pizin Israel na.✡ 46 Dabit, Anutu leleene pini. Tana imaŋga to iwi ten Anutu ki Yakop. Beso iyok, to iurpe le muriini sa be imbotmbot pa.✡ 47 Tamen ni itunu ipo urum sa som. Lutuunu Salumo ta ipo.✡

48 “Tamen Anutu kor kana kat, ni imbotmbot lela ruumu tau tomtom tiwwo pa naman i som. Pa Anutu kwoono ta iso ta kembei:✡

49 Merere iso: Saamba, ina nio muriŋ peeze kana.

Mi toono, ina kumbuŋ muriini.

Mi ruumu soŋana ta koso kopo pio i?

Som leŋ lele tau be aŋmbormbooreŋ pa i iŋgoi?✡

50 Som. Pa koroŋ ta munŋaana men tiŋgi, nio ituŋ ta aŋur zin.”

51 To Setepan iso pizin wal ta tipamenderi na ta kembei. Iso: “Niom tina kapa kat ki tumbuyom bizin. Pa niom zorzooroŋoyom, mi ŋgar tiom imbol kat. Reeteŋana ŋonoono ta ki lelende i, na niom kuute risa som. Pa motoyom munŋoyom, mi talŋoyom pampamŋoyom kembei zin wal ta tiute Anutu som i. Gorgori kozorzooro Bubuŋana Potomŋana.✡ 52 Kere. Anutu kwoono bizin ta boozomen, tumbuyom bizin tizem tasa? Som. Anutu kwoono bizin ta muŋgu tisoyaara sua pa Tomtom Ndeeŋeŋana tabe imar na, tipun zin ma timap. Beso itunu imar na, ta kembena. Niom kusu kuuri la ka koi bizin naman, mi kupuni ma imeete.✡ 53 Ŋonoono. Tutu ta aŋela tiwe zaala pa ma isu na, niom kakam kek. Tamen koto som.”✡

Tipun Setepan ma imeete

54 Tileŋ sua tana, to ipas kat keten mi tikarut zurun pini. 55 Tamen Setepan, ni Bubuŋana Potomŋana izeebe kati, mi mataana sala saamba to, ire Anutu azuŋka kini biibi, mi ire Yesu imendernder la Tamaana namaana woono.✡ 56 To iso: “Kere. Nio aŋre saamba ikaaga, mi Tomtom Lutuunu, ni imendernder la Anutu namaana woono!”✡

57 Aa, iŋgi tileŋ sua koroŋŋana ri tiŋgi, tabe orooro biibi isala, mi tizeeze talŋan, mi borok ma tila. 58 To tiyaaru tataati ma tila mi tizem kar na, tikor naman pini pa pat. Mi zin wal ta tipombol sua pakaamŋana pa Setepan na, tizun mburu kizin mat kana, mi tila tindou su naŋgaŋ kaibiim ta kumbuunu uunu. Zaana Saul.✡ 59 Pat itoptop zalla Setepan ŋwaana, mi ni isuŋ. Iso: “O Merere Yesu, kam kunuŋ.”✡ 60 To iŋgun kumbuunu, mi kalŋaana biibi ma iso: “O Merere, sanaana tau tikam pio i, na pokot pepe. Reege pizin.” Iso ta kembei, mi itop su ma kup.✡

8

Saul iseeze zin urlaŋana kan matan

1 Saul, ni imbot mi ire meeteŋana ki Setepan na, iyok pa men tau.

Mi indeeŋe aigule tana na, timaŋga be tikam malmal tau musaana som pa lupŋana ki Krisi ta imbot Yerusalem a. Tiseeze kat matan, tabe tiko papirik lup ma tilala pa Yudea ma Samaria ma. Mi zin ŋgoŋana men ta timbotmbot Yerusalem.✡ 2 Mi Setepan na, wal pakan ta titoto Anutu mbulu kini na, titwi i. Mi timbel tiŋiizi pini. 3 Mi Saul, ni imaŋga pa lupŋana ki Krisi, mi isombe ipambiriizi zin ma timap kat. Tana isinin zin ruumu, mi iyaaru tataata zin tomooto ma moori ma ilala iurur zin lela ruumu sanaana.✡

Pilip ikam uraata isu Samaria

4 Zin tau tiko papirikŋan i, na tiwwa mi tizzoyaryaara uruunu ambaiŋana pizin tomtom isu kar ta boozomen ta tila pa i. 5 Tana Pilip ta kembena, ni isula pa kar biibi ki Samaria, mi izzoyaryaara Krisi uruunu isu tana.✡ 6 Iwal biibi tileŋ sua ta ni izzo, mi tire mos ta itortooro, to timap tiŋgun talŋan pini. 7 Pa bubuŋana sananŋan tiŋarakrak mi tiyotyooto pizin tomtom boozomen. Mi wal kaamaŋan ma narapeŋan boozomen, ta ni iurpe zin ma nin ambai lup.✡ 8 Tana zin tomtom ki kar tana menmeen zin biibi kat.

Simon ta tomtom ki naborou

9 Kar tana, tomtom ta imbotmbot. Zaana Simon. Mi ni ikamam naborou. Tabe zin Samaria kan tire i ma kwon itaanda pini. Mi ni ipakurkur itunu ma kembei ta ni tomtom biibi sa.✡ 10 Ikam ma zin tomtom ta boozomen timokorkor la kini. Wal zanŋan mi zin sorrokŋan tomini. Mi tizzo ta kembei. Tiso: “Wai, to ti, ni mburaana kembei Anutu itunu. Ko ikam Anutu ruŋguunu ma iŋgi?” 11 Mi naborou kini ta gorgori ikamam na, tomtom tire ma kwon itaanda pa. Tana tizemzemi som. 12 Tamen Pilip izzoyaryaara sua pa uruunu ambaiŋana, mi Anutu peeze kini, mi Yesu Krisi zaana, to tomtom tiurla mi tikamam yok. Zin tomooto mi moori tomini.✡ 13 Mi Simon tomini, iurla mi ikam yok. Indeeŋe tana mi ila na, izemzem Pilip risa som kat. Itoto i ila kena. Itoto i ila kena. Pa Pilip itortooro uraata bibip ma koroŋ boozo. Tabe Simon irre ma kwoono itaanda.

14 Beso zin ŋgoŋana ta timbotmbot Yerusalem na, tileŋ kar Samaria uruunu kembei tikan la Anutu sua kini kek, to tiŋgo Petrus ziru Yoan ma tisula be tire zin. 15 Ziru tisula ma tipet, to tisuŋ pa Anutu be ikam Bubuŋana Potomŋana pizin wal popoŋan ta tiurla. 16 Pa tomtom kizin sa ikam Bubuŋana Potomŋana zen. Tikam yok men pa Merere Yesu zaana bekena tiwe lene. 17 Tana Petrus ziru Yoan tiur naman isalakaala zin, mi tikam Bubuŋana Potomŋana.✡

18 Simon ta tomtom ki naborou na, ire zin ŋgoŋana naman izalakalkaala zin tomtom mi tikamam Bubuŋana, to iur sorok pat ila kizin mi iso: 19 “Aiss, nio ti aŋso aŋgiimi mburoyom tina. Beso tomtom sa imar mi nomoŋ isalakaali, tonabe ikam Bubuŋana Potomŋana.”

20 Tabe Petrus imaŋga na iso pini. Iso: “Wai Simon, koroŋ ta Anutu itunu leleene mi ikam piti sorok, ta nu su mini ma sombe ŋgiimi pa pat? Na nu ko la lem raama pat silba ku tana.✡ 21 Nu tina, itiŋan temender pa uraata tiŋgi som. Pa lelem mi ŋgar ku indeeŋe pa Anutu mataana som.✡ 22 Tana tooro lelem, zem ŋgar ku sananŋana tina, mi toombo ten ma suŋ pa Merere. Mi re. Ko ireege sanaana ku, o som? 23 Pa nio aŋre u kembei lelem bok pa mbulu ki motom berber, mi sanaana ikis katu kek.”✡

24 To ŋgar ki Simon ipet, mi isu na iso: “Wai, kena niomru kusuŋ pa Merere pio. Kokena sua tiom tana iur ŋonoono pio.”

25 Petrus ziru Yoan tipombol sua ki Merere mi tiso zin Samaria kan pa makiŋ, to timiili ma tisala mini Yerusalem. Ziru tiwwa ma tila na, tikamam uruunu ambaiŋana pizin kar pakan ki Samaria ta timbot zaala zilŋanzilŋan. Ta kembei, mi tila tuŋ la Yerusalem.

Pilip ikam uruunu ambaiŋana pa biibi ta imar pa lele pakaana ki Etiopia

26 To Merere aŋela kini ta, ipet ki Pilip mi iso: “Maŋga ma sala pa Yerusalem. Tona to zaala ta ipa pa lele bilimŋana ma isula pa kar Gaza na.” 27 Pilip ileŋ sua ti, to imaŋga pa pai. Ila zaala lwoono na, ise ki tomtom ta, ni imar pa lele pakaana ki Etiopia. * Mi tomtom tana, ni zaana biibi. Imborro pat mi koroŋ zanŋan ki Kandake, ni moori ta imborro lele pakaana ki Etiopia na. †✡ 28 Tomtom tana isala pa Yerusalem pa suŋŋana, mi suŋŋana tana imap. Tana ni mbuleene sala karis kini, mi iŋgi be imiili mini pa kar kini i. Karis ikowo, mi ni iwatwaata sua ta muŋgu Anutu kwoono Yesaya ibeede na. 29 Pilip ise kini, to Bubuŋana iso pini. Iso: “Koŋuru karis tiŋga ma la kolouŋana.”

30 To Pilip iloondo ma ila karis uunu. Ila na, ileŋ tomtom tana iwatwaata ro ta Yesaya ibeede na. Tana Pilip iwi lae pini. Iso: “Ai, sua ta watwaata na, ute ka uunu?”

31 Mi ni ipekel kwoono ma iso: “Wai, aŋute ko aŋute be parei? Bela tomtom sa iso yo pa.” To iso pa Pilip ma isala kini ta karis a. 32 Mi sua lwoono ta tomtom tana iwatwaata na, iso ta kembei:

Ni kembei sipsip ta tikami be tipuni.

Mi imaane kembei sipsip lutuunu ta iur niini mi tipup rumuunu na.

Pa iso sua sa som.

33 Ni, tipasomi mi tipamenderi.

Mbulu ta tikam pini na, indeeŋe som.

Mi ni le tomtom sa be imender pini som.

Asiŋ ko ipit mbol pa popoŋana kini? Som.

Pa swoono ko imap karau men.”✡

34 Tana biibi kizin Etiopia isu to iwi lae pa Pilip. Iso: “A, nu so yo lak. Sua tiŋgi, Anutu kwoono tana iso pa itunu, som iso pa tomtom toro sa?” 35 Tona Pilip kwoono ila pa sua tana, mi iso seeŋge ma ila, mi izzo i pa uruunu ambaiŋana ki Yesu. [ 36 Tilala ma tindeeŋe yok ta, to biibi tana isu na iso: “Mi parei pio? Irao aŋkam yok? Pa yok ta, ta tamar i.”✡ 37 Pilip ipekel kwoono ma iso: “Nu sombe ur lelem imap ila ki Merere, ina ta tina. Rao kam yok.” Ni ipekel kwoono ma iso: “E, nio aŋurla. Yesu Krisi, ni Anutu lutuunu.”]

38 To ikam ma karis imender ma imbot, mi ziru Pilip tisula yok ma Pilip ikam yok pini. 39-40 Ziru tizem yok ma tise, to biibi tana ire Pilip mini som. Pa Merere Bubuŋana, ta iwiti ma ila iuri su kar Asdot. Tana Pilip iwwa pa kar ta boozomen ki lele pakaana tana, mi izzo uruunu ambaiŋana pizin ma ila ipet kar Sisarea. Mi biibi tana, ni imiili ma ila kar kini raama menmeen i biibi kat.✡

9

Yesu itooro Saul

(Ŋgo 22:3-16, 26:9-18)

1-2 Indeeŋe mazwaana tana, ŋgar sananŋana izebzeebe men Saul, mi ni ikamam sua pamotoŋana pizin wal ta titoto Merere na. Pa isombe ipun zin ma timetmeete lup. Imbot ma som, mi ikam ŋgar. Iso: “O, nio ko aŋla kar Damaskus tomini. Beso aŋdeeŋe tomtom pakan ta titoto zaala ki Yesu isu tana, to aŋyo zin ma timar ta Yerusalem i.” Tana ila ma ire biibi kizin patoronŋana kan, mi iwi i be ibeede sua yokŋana pini. To ikam ma ila be lupŋana kizin Yuda ta timbot kar Damaskus na tire. Naso zaana imbot mat pa uraata kini.

3 Saul imbel pai. Ila ila ma igarau kar Damaskus na, azuŋka tau imbot saamba mi ikelyaara su pini ma kembei ta lele ikimit i. 4 Tabe itop su toono, mi ileŋ sua ta kembei: “Saul, Saul, parei ta nu noknok motoŋ seezeŋana?”

5 Saul ipekel ma iso: “O biibi, nu asiŋ?” To pekelŋana imar. Iso: “Iŋgi nio Yesu ta nu seseeze motoŋ na. ✡ 6 Maŋga ta buri mi lela kar, to leŋ sua pa mbulu tabe kam i.”

7 Mi zin wal ta ziŋan Saul tiwwa na, len sua som. Timbot mi tire men. Pa tileŋleŋ sua ta imarmar, mi tire tomtom sa som. 8 Saul burup ma imaŋga na, irao ire lele som. To titeegi mi tilela kar Damaskus. 9 Ni mataana ipis ma imbot pa aigule tel. Mi mazwaana tana, ikan kini sa som, iwin yok sa som.

10 Kar Damaskus na, tomtom ta tau itoto Yesu i, ni imbotmbot. Zaana Ananias. Ni ikeenetondo, mi ileŋ Merere iso sua pini ma iso: “Ananias o!” Ananias iso: “Oi Merere, nio aŋbotmbot i!”

11 To Merere iso pini. Iso: “Maŋga mi la pa zaala ta tipaata tisombe Zalŋana na. La to, lela ruumu ki Yudas mi wi pa tomtom ta ki kar Tasus, zaana Saul. Pa izuŋzuŋ a. 12 Iŋga ikeenetondo u, mi ire u pa ma la kini mi nomom isalakaali, to mataana ikam pak mini.”

13 To Ananias iso: “Mi Merere, tomtom tina, wal boozo tiso uruunu ma aŋleŋ kek. Wal ku potomŋan ta timbot Yerusalem a, ni ikamam mbulu sananŋan boozomen pizin. ✡ 14 Mi zin bibip kizin patoronŋana kan tiuri ma zaana be ikam mbulu raraate men pizin wal tau tizuŋzuŋ pa nu zom isu kar ti tomini.”

15 Tamen Merere iso pini ma iso: “Soom. La. Pa tomtom tana, nio ituŋ aŋpeikati be ikam uraata tio, mibe iswe zoŋ ila ki zin wal ta Yuda somŋan i, mi zin king, mi zin Israel matan tomini. ✡ 16 Mi pataŋana tabe ibaada pa nio zoŋ kana, ina nio ituŋ ko aŋso i pa.” ✡

17 To Ananias ila mi kaŋkaŋ ma ilela ruumu ki Yudas. Ilela na, iur namaana ru isala Saul ŋwaana, mi isombe: “O tiziŋ Saul, Merere Yesu, ta nu mar pa zaala mi ni ipet ku na, ni isombe nu re lele mini mi Bubuŋana Potomŋana izeebu. Tanata iŋgo yo ma aŋmar i.” 18 Molo som na, koroŋ ta ipakaala Saul mataana na, ikam pok mi itop su. To ire lele mini. Mi isu na ikam yok pataaŋa. ✡ 19 Kaimer ma ikan kini, to mburaana imiili mini. To ziŋan zin wal ki kar Damaskus ta titoto Yesu i, timbot su Damaskus pa aigule pakan.

Saul imaŋga pa sua soyaaraŋana isu Damaskus

20 Saul inamnaama som. Imaŋga pataaŋa na ilelala lupŋana murin kizin Yuda, mi izzoyaryaara sua ta kembei: Yesu, ni Anutu Lutuunu. 21 Tabe zin wal tau tileŋ i na, timap timurur pini. To tisu mi tiso ta kembei: “Wai, to ta koroŋ mi ikamyaryaara zin wal ta tizuŋzuŋ pa Yesu zaana isu Yerusalem, ta iŋgi isu mi iso mini kembei? Iti toso ko imar be iyo zin wal ki kar tiŋgi ta titoto Yesu i, ma tila kizin bibip kizin patoronŋana kan ta Yerusalem a.” ✡

22 Anutu ipombolmbol Saul ma sua kini mburaanaŋana kat. Tabe ikam ma zin Yuda ta timbotmbot Damaskus mi tileŋi na, tiru zalan pa sua. Pa izzo pa sua muŋguŋana ta iur ŋonoono ise ki Yesu. Tana sua kini iswe kat ta kembei: Yesu, ni Mesia. ✡

23 Zin Yuda timbot ma aigule boozomen ilae, to tisu mi timbuuru kana. 24 Mbeŋ ma aigule tizaŋzaaŋi su ta zaala kwoono. Beso tire i, to tipuni ma imeete. Tamen tiŋgal Saul talŋaana pa kiizi kizin tana, 25 mi mbeŋ ta na, wal pakan ta titoto Yesu i, tiuri sula tiigi, mi tipabeleu i pa siiri ndemeene, mi titu i ma isula. ✡

Saul ila Yerusalem

26 To Saul iko ma ila pa Yerusalem. Ila ipet to, isombe igaaba zin wal tau titoto Yesu i. Mi zin tiurla kembei ni itoori ma iwe Yesu lene i na som. Tana timoto i lup. ✡ 27 Tamen Panabas, ni iwe zaala pini. Ikami ma ila kizin ŋgoŋana, mi iso zin pa mbulu ta pet pa Saul na. Iso: ‘Saul ila ma Merere ipet kini isu zaala lwoono, mi iso sua pini. To Saul ila Damaskus, mi imender mbolŋana, mi ikam sua pizin tomtom pa Yesu zaana. Imoto som.’ ✡ 28 Tileŋ sua tana, to lelen ambai pa Saul, mi ni igabgaaba zin ma ziŋan timbotmbot ta Yerusalem. Mi ni imender mbolŋana kat, mi iwwa pa Yerusalem, mi ikamam sua pizin tomtom pa Yesu zaana. 29 Ni ziŋan zin Yuda ta tizzo Grik kalŋan i tiparzorzooro pa sua, to timaŋga na tiso tikam be tipuni ma imeete. 30 Tamen zin toŋmatiziŋ ki Krisi tileŋ sua tana, to tikami ma tisula kar Sisarea, to tiuri ma ila lene pa kar kini Tasus.

31 Tona lupŋana ki Krisi ta timbot irao lele pakaana ki Yudea, Galilea, mi Samaria na, timbot ambai. Kosa sa imbuulu zin mini som. Mi Bubuŋana Potomŋana ipombolmbol zin, mi timototo Merere mi titoto mbulu kini. Tana timasaksak ma tiwe boozo. ✡

Petrus iurpe tomtom narapeŋana ta isu kar Lidda

32 Petrus, ni izzu ma izze pa lele ta boozomen. Aigule ta na, isula kar Lidda be ilou Anutu wal kini potomŋan ta timbot tana. 33 Ila ipet na, indeeŋe tomtom narapeŋana ta, zaana Aineas. Ni ra, imbel keeneŋana. Pa ikeene pa ndaama lamata mi tel kek. 34 Petrus ila ire i, to iso pini. Iso: “Aineas, Yesu Krisi iurpe u ma nim ndabok. Maŋga mi lek murim.” Iso ta kembei mi Aineas burup ma imaŋga pataaŋa. ✡ 35 Zin Lidda kan mi Saron kan ta munŋaana men na, tire i, to titooro lelen mi tiurla ki Merere.

Petrus ipei moori ta ma imaŋga mini isu kar Yoppa

36 Kar Yoppa na, moori ta itoto Yesu i imbotmbot, zaana Tapita. (Tipaata pisis tana ila Grik kalŋan, tisombe Dorkas.) Ni ikamam uraata ambaimbaiŋan boozomen mi iuluulu zin wal tau timbot ŋoobo pa kan kini ma len mburu ma. Tana welu kini ambaiŋana kat. ✡ 37 Indeeŋe mazwaana tana, ni mete ikami ma imeete. Tana tiurpe i, mi tiuri sala ruumu leleene ta imbot kor na ma imbotmbot. 38 Kar Lidda mi Yoppa na, tipargarau zin. Tana zin wal ta titoto Yesu i tileŋ kembei Petrus imar imbotmbot Lidda, to tiŋgo wal ru ma tila, mi tisotaari pa mooribi tau. Tiso: “Aiss Petrus, niam leyam pataŋana ta, ta amar i. Parei? Ko irao mar ma itiŋan tala ta buri?”

39 To ziŋan Petrus tila. Tipet kar na, tikam Petrus ma isala ruumu leleene ta imbot kor na. Per sala na, zin noroŋa ra, tila ma tiliu i. Mi titaŋtaŋ, mi tiso i pa mburu ta Tapitabi imbotmbot mata yaryaara mi ikamam pizin na. 40 Petrus isu na iser zin wal ta timbot ruumu leleene na, ma tiyooto lup. Tiyooto makiŋ na, iŋgun kumbu mbukuunu mi isuŋ. To itoori ma kereene ila ki uri mi iso pini. Iso: “Tapita, maŋga!” ✡

Molo som na, moori mataana ikam pak, mi ire Petrus. To imaŋga mi mbuleene su. 41 Petrus iteege su pa namaana mi iwiti ma imaŋga imender, to iboobo zin noroŋa mi Anutu wal kini ma timar na, tire Tapita mataana iyaara mini ma imbotmbot. 42 Uraata ti uruunu irak ma irao kar biibi Yoppa. Tabe tomtom boozo tiurla ki Merere. 43 Mi Petrus, ni izem kar Yoppa loŋa som. Ila ki Simon tau ikamam uraata pa buzur kulin na, ma ziru timbot pa mazwaana ri.

10

Konili iso la pa Petrus be imar

1 Kar Sisarea na, tomtom ta imbotmbot, zaana Konili. Ni biibi ta kizin malmal kan ta timar pa toono Itali na. Imborro tomtom tomto lamata. 2 Mi ni Yuda som. Tamen ziŋan wal boozomen ta timbot ruumu kini na, timototo Anutu mi titoto mbulu kini, mi tigabgaaba zin Yuda pa suŋŋana kizin. Mi ni ikamam sorok koroŋ boozo pizin Yuda ta timbot ŋoobo i. Mi ni tomtom ki izuŋzuŋ pa Anutu totomen.

3 Aigule ta na, zoŋ mataana ikam kembei tel, mi ni ikeenetondo. Mi ire kat aŋela ki Anutu ta imar kini mi iboobi. Iso: “Konili o!”

4 Konili igeedi mi imoto. Imbot ma som mi iso: “Biibi, parei?”

Mi aŋela iso pini. Iso: “Suŋŋana ku ramaki mbulu ku ambaiŋana ta uluulu zin sorrokŋan i, na Anutu ire kek. Mi mataana iŋgalŋgal mi leleene ambai pa kembei ta patoronŋana ambaiŋana.✡ 5 Kar Yoppa na, tomtom ta imbotmbot, zaana Simon Petrus. Ŋgo wal pakan ma tila kini be tikami. 6 Imbotmbot ki Simon toro ta ikamam uraata pa buzur kulin na. Ruumu kini imbot ta tai a.”✡

7 Aŋela iso sua tana makiŋ, to izemi mi ila lene. To Konili iboobo mbesooŋo kini ru ta tikamam uraata pa ruumu kini na, mi tomtom kini malmal kana ta tau imbesmbeeze pini. Tomtom tana, ni tomini itoto mbulu ki Anutu. 8 Konili iso zin pa mbulu boozomen ta ipet na makiŋ, mana iŋgo zin ma tila pa kar Yoppa.

Petrus ikeenetondo

(Ŋgo 11:5-14)

9 Aigule toro, zoŋ mataana ikam kembei palakuutu na, zin tel tana tiwwa ma tigarau kar Yoppa. Indeeŋe tana, Petrus isala pa pooto ta imbot ruumu uteene na be isuŋ. 10 Imbotmbot ma peteli, to iso ikan ka kini. Tikamam uraata pa ka kini, mi ni isu na ikeenetondo. 11 Mataana isala na, ire saamba ikaaga mi koroŋ kembei ta kawaala biibi i, timbuk tumbuntumbun paŋ, mi titu ma isu. 12 Mi buzur matakiŋa ta tisula kawaala tana. Kar kan, su kan, koroŋ karraŋan, mi zin man ta tirrie sala maŋaanaŋana na. 13 Molo som na, ileŋ sua ta kembei: “Petrus, maŋga, pun zin mi kan.”

14 Mi Petrus iso: “E-e Merere, irao aŋkan na som kat. Pa muŋgu muŋgu mi imar na, kwoŋ iteege koroŋ sa ta kembei pasa zen. Koroŋ pakan tina ambai pa kanŋana som. Pa tutu iŋgalsek pa.”✡

15 To ileŋ sua mini ma iwe ru pa. Iso: “Koroŋ ta Anutu itunu ikam ma iwe ŋgeezeŋana na, nu re kembei sananŋana pepe.”✡ 16 Iso ta kembei pa tel, mi kawaala imiili ma isala mini pa saamba.

17 Petrus imaŋga ma ikamam ŋgar boozo pa koroŋ ta ire na, mi tomtom tel ta Konili iŋgo zin na, timar mi tindeeŋe Simon ruumu kini ma timender su kataama kwoono. 18 To tiwi ma tiso: “Simon ta zaana toro Petrus na, imbotmbot, som som?”

19 Petrus ikamam ŋgar pa koroŋ ta ire na, mi Bubuŋana iso pini. Iso: “Simon, tomtom tel tiru u a. 20 Maŋga ma sula re zin. Mi lelem iwe ru pepe. La gaaba zin ma niomŋan kala. Pa iŋga nio aŋgo zin ta timar na.” 21 Tana Petrus isula kizin to iso: “Nio ta ituŋ ti. Mi parei ta kamar kuru yo?”

22 To tiso: “Konili ta imborro zin malmal kan tomto lamata i, ni iŋgo yam ta amar i. Ni tomtom ndeeŋeŋana, mi imototo Anutu mi itoto mbulu kini. Tana Yuda ta boozomen timap tiwidit uruunu. Neeri ŋonoono, ni ikeenetondo mi ire aŋela potomŋana ta ipet kini. Mi iso pini be iboobu ma la ruumu kini, mi kam sua pakan pini ma ileŋ.” 23 Petrus imaŋga na ikam zin ma tilela pa ruumu tau ni imbotmbot pa i.

Petrus ila ki Konili

Tikeene ma aigule toro to, ziŋan Petrus timaŋga ma tila. Mi zin toŋmatiziŋ pakan ta ki kar Yoppa i tomini tigaaba zin. 24 Tiwwa ma tila ma aigule toro to tipet Sisarea. Mi Konili, ni iyogeege zin wal kini mi waene bizin pakan tomini, mi ziŋan tinamnaama zin ma timbotmbot. 25 Petrus ila mabe iloondo pa ruumu, mi Konili ila to itop su kumbuunu uunu bekena ipakuri. 26 Tamen Petrus ipeteke i ma iso: “Wa, kam kembena paso? Maŋga! Pa nio iŋgi tomtom raraate kembei ta nu na.” To iwiti ma imaŋga.✡

27 Ziru tizzo sua ma tilela na, Petrus mataana pokpok pizin iwal biibi ta tilup zin ma timbotmbot. 28 To iso pizin. Iso: “Ou, niom kuute lup kek. Niam Yuda, tutu tiam imender ta kembei. Zin wal ta Yuda somŋan i na, irao amgaaba zin som, amgarau zin som. Tamen Anutu, ni iso yo kek ta kembei: Irao aŋur ŋgalseki pa tomtom sa na som. Mi irao aŋso tomtom sa, ni sananŋana pa Anutu mataana na som.✡ 29 Tana sua tiom ila, mi iŋgi aŋmar i. Aŋkam zooroŋana som. Lak, parei?”

30 Konili iso: “Wai! Mi nio ti, uriiza, zoŋ mataana ikam tel kembei ta buri na, aŋzuŋzuŋ su ruumu tio ti. Mi molo som na, aŋre tomtom ta. Mburu kini milmilŋana. Imar imender su kereŋ uunu mi iso: 31 ‘Konili o, suŋŋana ku, Anutu ileŋ kek. Mi mbulu ku ambaiŋana ta uluulu zin sorrokŋan na, ni mataana iŋgalŋgal.✡ 32 Tana ŋgo wal pakan ma tila kar Yoppa be tikam Simon ta zaana toro Petrus na. Imbotmbot ki Simon toro ta ikamam uraata pa buzur kulin na. Ruumu kini imbotmbot ta tai a.’ 33 Tanata aŋgo zin tomtom ma tima ku karau men. Ma iŋgi mar ma ambai kat. Mi niam munŋoyam ta amar amlup yam su taiŋgi pa Anutu mataana. Tana sua ta munŋaana men tau Merere iur ma ku be kam piam na, so ma amleŋ.”

Zaala ikaaga pizin wal ta Yuda somŋan i

34 To Petrus imaŋga mi iso: “Oo, buri na, ŋgar tio ipet mi aŋkilaala i. Ŋonoono kat. Merere, ni iur leleene pizin wal pakan, mi wal pakan som na som.✡ 35 Ni iur leleene pizin wal ta boozomen. Tana tomtom ta sombe imoto i, mi ikamam mbulu ta indeeŋe men pa ni mataana, na ta tina. Ni, Merere leleene pini.✡ 36 Ŋonoono, uruunu ambaiŋana ta iso iti pa zaala tabe itiŋan Anutu taparlup ti ma tewe tamen pa i, na Anutu ipumuuŋgu piam Israel. Zaala tana imbot la uraata ki Yesu Krisi. Mi ni Merere kizin tomtom ta boozomen.✡

37-38 “Mi uraata biibi tau ipet ma irao lele pakaana ki Yudea na, niom ko keleŋ sa kek. Indeeŋe tau Yoan ikamam sua pizin tomtom pa yok kamŋana na, Yesu ki Nasaret, ni imaŋga pa uraata kini isu Galilea. Ni, Anutu iroogi mi iuri pa uraata kini. Pa isilou i pa Bubuŋana Potomŋana, mi ipomboli pa itunu mburaana. Tanata izzu ma izze pa uraata ambaimbaiŋan, mi iurpewe wal boozomen ta Tomtom Sanaana mburaana ikototo zin na. Pa ni, Anutu imbotmbot raami tau.✡

39 “Uraata kini boozomen ta ikamam su lele pakaana ki Yudea mi Yerusalem na, niam ti amre kat pa motoyam. Tanata ampombolmbol ka sua. Uraata kini tana, ta ikam ma tipuni ma imeete sala ke.✡ 40 Tamen aigule iwe tel pa, to Anutu ipei i ma burup ma imaŋga mini pa naala, mi ipatooŋi pizin tomtom pakan ma tire kati. 41 Mi indeeŋe ta ni imaŋga pa naala na, ila ipet kizin iwal boozo som. Niam men ta ipet tiam mi amre i, mi niamŋan amkan kini. Pa Anutu ipeikat yam ta muŋgu kek be amender pa sua kini mi ampombol.✡ 42 Mi ni itunu iur sua piam be amsoyaara sua pizin Israel ta kembei: Ni, Anutu iuri be itiiri zin tomtom pa mbulu kizin, mibe iur kadoono pizin. Zin ta matan yaryaaraŋan, mi wal meeteŋan tomini.✡ 43 Mi Anutu kwoono bizin ta boozomen, sua kizin ipombol sua kini ma iso ta kembei: Wal boozomen ta so tiurla kini, inako ni iwe zaala pizin be Anutu ireege sanaana kizin.”✡

Anutu ikam Bubuŋana Potomŋana pizin wal ta Yuda somŋan i

44 Petrus izzo sua tana, mi Bubuŋana Potomŋana tau isu ma isalakaala wal ta boozomen ta tileŋleŋ sua i. 45-46 Zin Yuda pakan ta tiurla ki Krisi mi ziŋan Petrus timar na, tire Bubuŋana isalakaala zin wal tana, mi tileŋ zin tizzo karkari kalŋan mi tipakurkur Anutu, to timurur mi tisombe: “Wai, wal tiŋgi, zin Yuda som. Mi iŋgi Anutu ikam pizin ta kembei tomini?”✡

47 To Petrus isu mi iso: “Asiŋ irao iŋgalsek pizin wal ti be tikam yok? Som. Zin iŋgi tikam Bubuŋana Potomŋana raraate kembei ta iti.”✡ 48 Tana Petrus iso pizin ma tikam yok pa Yesu Krisi zaana. Kaimer mana tibiigi Petrus ma ziŋan timbot pa aigule pakan.

11

Petrus isope zin Yerusalem kan pa uraata kini

(Ŋgo 10:9-44)

1 Zin ŋgoŋana ziŋan zin toŋmatiziŋ ki Krisi ta timbotmbot irao lele pakaana ki Yudea na, tileŋ zin wal ta Yuda somŋan i urun kembei zin tomini tikan la Anutu sua kini kek. 2 Tabe Petrus isala Yerusalem na, zin tau timbolmbol pa tutu ki Mose mi reeteŋana na, tiyyo kwon pini. 3 Tiso: “Petrus o, nu tina la ma niomŋan zin wal ta tireete zin som na, kakanan kini isu ruumu kizin, na?”

4 Petrus imaŋga to isinin mbulu boozomen ta ipet pini na. Iso: 5 “Keleŋ, nio ti aŋbotmbot ta kar Yoppa, mi aŋzuŋzuŋ. Mi aŋkeenetondo, mi motoŋ sala na, aŋre koroŋ kembei ta kawaala biibi i. Timbit tumbuntumbun paŋ mi titu ma isu. Isu isu ma isu ta kereŋ uunu i. 6 Mi motoŋ isula kawaala leleene na, aŋre buzur matakiŋa. Kar kan, su kan, pakan ta tikarra i, mi man ta tirrie sala maŋaanaŋana i tisula ma bok. 7 Molo som na, aŋleŋ kalŋaana ta iso ta kembei: ‘Petrus o, maŋga! Pun zin, mi kan.’

8 “To aŋso: ‘E-e Merere, irao aŋkan na som kat. Pa muŋgu muŋgu mi imar na, koroŋ ta kembei isula kopoŋ pasa zen. Koroŋ pakan tina ambai pa kanŋana som. Pa tutu iŋgalsek pa.’✡

9 “To sua imbot saamba mi isu ma iwe ru pa. Iso: ‘Koroŋ ta Anutu itunu ikam ma iwe ŋgeezeŋana na, nu re kembei sananŋana pepe.’✡ 10 Iso ta kembei pa tel, to koroŋ ta boozomen imiili ma isala mini pa saamba.

11 “Molo som na, tomtom tel ki kar Sisarea ta tiŋgo zin pio na, timar timender ruumu tau nio aŋbotmbot pa i, ka kataama kwoono. 12 Mi Bubuŋana iso pio be leleŋ iwe ru pepe, mibe aŋgaaba zin ma niamŋan amla. Zin toŋmatiziŋ lamata mi ta ti tomini. Niamŋan amla mi amlela tomtom tana ruumu kini. 13 To ruumu katuunu imaŋga na iso piam ta kembei. Ni ire aŋela ta ila ipet kini su ruumu kini mi iso: ‘Ŋgo wal pakan ma tila kar Yoppa be tikam Simon ta zaana toro Petrus na ma imar. 14 Pa ni ko ikam sua piom. Mi sua kini ko iwe zaala pu mi wal boozomen ta timbot ruumu ku na be Anutu ikamke yom.’

15 “Tana aŋmaŋga be aŋso sua, mi Bubuŋana Potomŋana isu ma isalakaala zin. Ikam raraate kembei tau mata popoten ikam piti na. 16 To motoŋ iŋgal Merere kalŋaana ta isombe: ‘Yoan ikam yok pizin tomtom. Mi niom, nako kakam Bubuŋana Potomŋana ma isalakaala yom.’✡ 17 Kere. Muŋgu iti tuurla ki Merere Yesu Krisi, mi Anutu ikam Bubuŋana piti. Mi ni ikam koroŋ pizin wal tana raraate men kembei ta ikam piti na. Kena nio asiŋ ta aŋrao be aŋzooro Anutu? Pa koroŋ tiŋgi imar pa ni itunu tau.”✡

18 Tileŋ ta kembei to, timbuulu sua pini mini som. Mi tipakur Anutu zaana ma tiso: “Ŋonoono kat. Anutu, ni ipomoozo zin wal ta Yuda somŋan i tomini, mi ikam zin ma titooro lelen, bekena tikam mbotŋana ta ki Anutu i.”✡

Lupŋana ki Krisi ta imbot su kar Antiok

19 Indeeŋe tipun Setepan mi imar na, wal ki Krisi tibadbaada pataŋana biibi pa sua ki Merere. Tana timureege, mi tiko kiŋakiŋa pa lele pakaana ki Ponisia, mutu Saiprus, mi kar Antiok. Tiwwa na, tikamam sua pizin Yuda men.✡ 20 Mi tomtom kizin pakan ta timar pa mutu Saiprus mi lele pakaana ki Kairini na, tila pa kar Antiok, to tiso zin Grik tomini pa uruunu ambaiŋana ki Merere Yesu. 21 Mi tiwwa raama Merere mburaana, tana iwal biibi ki kar tana tiurla ki Merere mi titooro lelen.✡

22 Uraata ti uruunu ila ipet ta Yerusalem mi lupŋana ki Krisi tileŋ, to tiŋgo Panabas ma ila kar Antiok be ire zin.✡ 23 Ila ma ipet na, ire kampeŋana biibi ki Anutu ta imbotmbot se kizin, tana menmeeni pa. Mi ipombolmbol zin iwal ma izzo pizin be tiur lelen imap ila ki Merere mi tikiskis urlaŋana kizin.✡ 24 Pa Panabas, ni tomtom ambaiŋana. Urlaŋana kini imbol kat, mi Bubuŋana Potomŋana izeebe kati. Mi mazwaana tana, wal boozomen tiurla ki Merere mi tigaaba wal kini.✡

25 To Panabas ila Tasus be iru Saul.✡ 26 Iru i iru i ma indeeŋi to ikami ma ziru timiili ma tila mini pa kar Antiok. Mi ndaama munŋaana tina, Panabas ziru Saul ziŋan lupŋana ki Krisi ta imbot kar tana na tiparluplup zin. Mi ziru tikamam sua pizin iwal biibi. Zin Antiok kan ta titoto Yesu i, ta mata popoten mi tomtom tiwatwaata zin be ‘Kristen.’✡

27 Indeeŋe mazwaana tana na, Merere kwoono bizin pakan timbot Yerusalem mi tisula kar Antiok. 28 To tomtom kizin ta, zaana Agabus, Bubuŋana ipazali mi imaŋga to ipityaara sua pa peteele biibi tabe isu pa toono ta boozomen. (Peteele tana ipet indeeŋe Klodias iwe Kaisa mi imborro lele.)✡ 29 To zin wal ta titoto Yesu i, tilup zin mi tikam naman ikot zin be tiuulu zin toŋmatiziŋ kizin ta timbotmbot lele pakaana ki Yudea na. Tikam irao zitun pat kizin.✡ 30 Tikam ta kembei to, tikam seŋgeeri kizin se ki Panabas ziru Saul. Mi ziru tikam ma tila tiur la kizin mboroŋan ta timbot Yerusalem na.✡

12

Tiseeze zin urlaŋana kan matan mini

1 Indeeŋe mazwaana tana na, king Erot * ni imaŋga, mi ikis tomtom pakan ta timbot lela lupŋana ki Krisi i be iseeze matan. 2 Iso ma tikam Yems ta Yoan toono na, mi tiyembut ŋgureene pa buza ma imeete. ✡ 3 Mi ire kembei zin Yuda lelen ambai pa uraata tana, tona imaŋga na ikis Petrus tomini. Uraata tina ipet indeeŋe zin Yuda tilup zin be tikan narabu ta ka yis somŋana na. ✡ 4 Tana Erot ikam Petrus to, ila iuri lela ruumu sanaana. Mi iuri la kizin menderŋan lamoro mata mi ta be matan pini. Zin menderŋan tana na, paŋpaŋa timbot la uunu tataŋa mi tiparpekelkel zin. Pa Erot ikam ŋgar ta kembei. Lupŋana biibi ki Pasoba isombe imap, to ikam Petrus mi ipamenderi ila iwal biibi matan. 5 Tana Petrus, tiuri lela ruumu sanaana ma imbotmbot. Tamen lupŋana ki Krisi, zin tiur lelen imap mi tizuŋzuŋ mbolŋana pa Anutu be iuuli. ✡

Aŋela itatke Petrus pa ruumu sanaana

6 Indeeŋe nol tabe Erot ikam Petrus ma iyooto pa ruumu sanaana be ipamenderi na ka mbeŋ na, menderŋan ru timenderkalkaala Petrus, mi ni ikenne su ziru mazwan. Ni, tipo i pa re ru. Mi menderŋan pakan timendernder su kataama kwoono tomini be timboro ruumu sanaana. 7 Molo som na, aŋela ki Merere ta imar. Mi azuŋka kini iyaara lela ruumu sanaana tana leleene. To aŋela ipai Petrus ma iso: “A, maŋga ta buri!” Izzo sua tana, mi re ta tipo Petrus pa na, imet ma isu lene.

8 To aŋela iso pini mini. Iso: “Ur pus ku mi kumbum keteene ila.” Petrus izeebi pa mburu kini makiŋ, to aŋela iso pini. Iso: “Ur mburu ku mat kana isala regem mi to yo.” 9 Tona Petrus ito i mi ziru tiyooto pa ruumu sanaana. Tamen ni le ŋgar sa pa mbulu ta aŋela ikam pini i som. Iso ko ikeenetondo ma iŋgi. 10 Ziru tila ma tizem menderŋan uunu ta, to tila tizem toro, mana timar kataama mbolŋana ta ila pa zaala kwoono na. Tipa ma timar to, kataama itunu ikaaga sorok, mi ziru tiyooto. Tizem ruumu sanaana mi titoto zaala ma tilala mi molo som na, aŋela izemi. ✡

11 To Petrus ŋgar kini ipet mi iso: “O, iŋgi buri na aŋkilaala i. Iŋgi Anutu iŋgo aŋela kini ma imar bekena itatke yo pa Erot namaana mi mbulu boozomen ta zin Yuda tisombe tikam pio i.”

12 Petrus ikilaala mbulu ta ipet pini to, ikoŋuru ruumu ki Maria, ta Yoan Markus naana na. Ruumu tana leleene na, wal boozomen ta tila tilup zin pa, mi tizuŋzuŋ ma timbotmbot. ✡ 13 Petrus ila na ipitpit lae pa kataama. To mbesooŋo moori ta, zaana Roda, ila be isol kataama. 14 Som, mi ikilaala Petrus kalŋaana. To menmeeni biibi kat, mi iloondo ma ilela kizin iwal biibi ma iso: “Aleei, Petrus itunu ta imendernder kataama kwoono a!” 15 To zin tiso: “Waa, nu kankaana. Petrus imbot ruumu sanaana leleene.” Mi Roda kwoono imbol ma iso: “Soom, ni tau.” To zin tiso: “Inako aŋela kini ma iŋgi.”

16 Mi Petrus ni imbotmbot mat men mi ipunun kataama. Beso tisol kataama na, tire i to timurur. 17 To kalŋan izalla. Tamen ni iur namaana pizin be timaane. To ipit mbol pa zaala ta Merere ikami ma iyooto pa ruumu sanaana na. Ipit ma imap, mi iso pizin be tila tisotaara Yems † mi toŋmatiziŋ pakan tomini pa mbulu ta ipet pini na. To izem zin, mi iko ma ila lele toro.

18 Tikeene ma aigule toro, zoŋ ise na, orooro tau sorok som isala. Pa zin menderŋan tiru Petrus zalaana. Tiso: “To tana ko sokorei ikami?” 19 Erot ileŋ sua tana, to iso pizin menderŋan be tila tiru i. Tamen tiru i ma som. To iwisese zin. Iwi zin ma som to, iur sua mi tikam zin ma tila be tiur kadoono pizin. Mana kaimer to Erot imaŋga na izem lele pakaana ki Yudea, mi isula imbot kar Sisarea.

Meeteŋana ki Erot

20 Erot, ni keteene malmal kat pa kar ru, Tiro mi Sidon. Tana kar ru tana tilup zin mi tila be tire i. Paso tiŋgimgiimi kan kini ta king lele kini a. Mi timoto: Kokena ni iruutu pizin. Tana tila na loŋa mi tikam Blastus leleene. Pa Blastus tana, ni imborro king ruumu kini. Mana tila ki Erot itunu be ziŋan tiparurpe lelen. Tiso sua kizin ma ileŋ, to iur nol pizin be ipekel kalŋan.

21 Indeeŋe nol tana ipet na, Erot izeebi pa mburu milmilŋana ki king, mi ila imbutul sala sua urpeŋana muriini be ikam sua pizin tomtom. 22 Mi zin tomtom ta tileŋleŋ la pa kalŋaana na, kalŋan zalla ma tizzo: “To iŋga tomtom som. Iŋga ko Anutu tau!” 23 Tizzo na molo? Merere aŋela kini ituti ma kaŋ kuruŋ su. Pa ipakur itunu ma isombe ikam Anutu muriini mi zaana ilip. Tana motmooto tikan ketenketen ma imeete.

Panabas ziru Saul timiili pa Antiok

24 Mi Merere sua kini na, mburaana mi ila ma ila. ✡ 25 Mi Panabas ziru Saul na, tiposop uraata kizin isu Yerusalem makiŋ to, tikam Yoan Markus mi ziŋan timiili ma tisula mini pa kar Antiok. ✡

13

Tiur Panabas ziru Saul pa uraata

1 Lupŋana ki Krisi ta imbot su kar Antiok na, Merere kwoono bizin pakan mi zin tau tipaute zin tomtom pa sua ki Merere na, ta zan tis: Panabas, Simion ta tipaati be Aigap na, Lusius ta imar pa lele pakaana ki Kairini na, Manaen ta muŋgu iwe Erot toroono na, mi Saul. 2 Aigule ta na, tiŋgalsek zitun pa kini kanŋana bekena timbot kat pa suŋŋana. Tizuŋzuŋ, mi Bubuŋana Potomŋana iso pizin ta kembei. Iso: “Kozo kuur Panabas ziru Saul be tikam uraata ta aŋroogo zin pa na.”✡ 3 Tana tisuŋ mi kaimer, to tiur naman salakaala zin, mi tiur zin ma tila.✡

Saul ziru Panabas tila mutu Saiprus

4 Tana Bubuŋana Potomŋana iŋgo Panabas ziru Saul ma tila pa uraata. Tisula kar Selusia, to tikam wooŋgo mi tikwai ma tila pa mutu Saiprus. 5 Tilela kar Salamis, to tilala lupŋana murin kizin Yuda mi tizzoyaryaara Anutu sua kini. Mi Yoan Markus, ni igaaba zin tomini be iuulu zin pa uraata.✡

6 Tiwwa pa mutu tana ma timar tipet kar biibi Papos. Tipet Papos, to tindeeŋe Yuda ta. Ni tomtom naborouŋana mi ipakamkaam kembei ni Anutu kwoono. Zaana Bar-Yesu.✡ 7 Mi ni igabgaaba Sergius Paulus ta ni biibi mi imborro mutu tana. Sergius Paulus, ni tomtom ŋgarŋana, mi leleene be ileŋ sua ki Anutu. Tabe iso la pa Panabas ziru Saul be timar kini. 8 Tomtom naborouŋana tana zaana toro Elimas. Pisis tana ka uunu ta kembei: ‘tomtom yaambaŋana.’ Mi ni izorzooro ziru kwon. Pa leleene be biibi ki mutu tana iurla ki Krisi pepe. 9 To Bubuŋana Potomŋana izeebe Saul, ta tipaata zaana toro be Paulus na, mi igeede la pa tomtom naborouŋana tana, 10 mi iso: “Hai, nu tina ta urur koi pa mbulu ndeeŋeŋan ta munŋaana men. Mi mbulu pakaamŋan ta boozomen na, nu rao pa kat. Tomtom Sanaana lutuunu ta nu na! Nu pandelndel zin tomtom pa zaala ndeeŋeŋana ki Merere paso? Ŋiizi na zem mbulu ku tana?✡ 11 Iŋgi be re kat Anutu mburaana. Ni ko ipumun motom ma ipis kat ma rao re lele som. Mi ko mbot ta kembei ma risa.”

Molo som na, zugut izukkaali ma sik. To isu na izoromrom, mi iru le tomtom sa be iteege namaana mi iuuli. 12 Mi biibi ki mutu tana ire mbulu ta ipet na, to iurla kat. Mi imurur pa sua ki Merere ta tipaute i pa na mburaana.

Paulus ziru Panabas tila kar Antiok ta Pisidia a

13 Paulus ziŋan waene bizin tikam wooŋgo isu Papos, mi tikwai ma tila mi tilela kar Perga, ta imbot lele pakaana ki Pampilia na. Timbot tana, mi Yoan Markus izem zin mi imiili ma ila lene pa Yerusalem.✡ 14 To Paulus bizin tizem Perga mi tisala pa kar Antiok ta imbot lele pakaana ki Pisidia na. Timbot ma indeeŋe aigule potomŋana kizin Yuda be keten su, to tilela lupŋana muriini kizin ma mbulen su. 15 Kaimer ma tipaata tutu ki Mose mi sua ki Merere kwoono bizin makiŋ, to zin mboroŋan ki lupŋana muriini tana tiso pa Paulus ziru Panabas. Tiso: “Ou, niom toŋmatiziŋ ru tana, sombe leyom sua sa be kopombol zin wal tiŋgi pa, na koso.”✡

Mos ta Paulus ikam pizin Yuda isu kar Antiok

16 To Paulus imaŋga imender, mi iur namaana pizin be matan ila kini, mi isu na iso: “O niom tomtom ki Israel mi niom pakan ta komototo Anutu mi kototo mbulu kini na, kuŋgun talŋoyom mi keleŋ! 17 Muŋgu, Anutu kiti Israel, ni itunu ipeikat tumbundu bizin, mi ikam zin ma tiwe lene. Mi indeeŋe mazwaana ta tila tiwe leembe isu Aikuptu na, ni ikam zin ma urun iwe biibi kat, mi iswe mburaana biibi, mi iyaaru zin ma tizem Aikuptu.✡ 18 Mi indeeŋe tau tiwwa isu lele bilimŋana pa ndaama tomtooru na, timbel zooroŋana. Tabe Anutu niini gesges pizin. Tamen ni izem kat zin som, mi mataana pizin.✡ 19 Tiwwa ma tipet toono Kanaan to, ni ipambiriizi lele pakaana lamata mi ru ka tomtom bizin, mi iur toono kizin ma iwe zin Israel len.✡ 20 Uraata ta boozomen tana ikam ndaama 450, to zin Israel tikam toono Kanaan ma iwe len kat.

“Kaimer mana, Anutu iur zin bibip tau len ŋgarŋan i be tikam peeze pizin, mi imar imar ma indeeŋe mazwaana ki Samuel ta Anutu kwoono na. 21 Tona zin tisu na titaŋroro Anutu pa len king. Tana ni iur Saul ta Kis lutuunu na, ma iwe king pizin. Saul tana, uunu kini ipet pa Benyamen. Mi ni imboro Israel pa ndaama tomtooru.✡ 22 Tamen kaimer na, Anutu iziiri i, mi iur Dabit ma ikam Saul muriini. Mi iwit Dabit uruunu ma iso ka sua ta kembei:

Aa, Dabit ta Yesi lutuunu na, nio leleŋ pini ilip. Pa ni itoto kat leleŋ. Ni ko ito ŋgar tio pa koroŋ ta boozomen.✡

23 “Imar imar ma Anutu iur Yesu ta iyooto pa Dabit popoŋana kini na, ma iwe ulaaŋa pizin Israel. Ito sua kini mbukŋana tau.✡ 24 Indeeŋe Yesu imaŋga pa uraata kini zen na, Yoan imuuŋgu pini mi ikamam sua pizin Israel ta boozomen be titooro lelen mi tikam yok.✡ 25 Ni ikamam uraata ta Anutu iur la namaana na, mabe imap, to iwi zin. Iso: ‘Ou, niom koso nio asiŋ? Nio ti, tomtom ta kuurur motoyom pini i som. Mi tomtom tana, ni itoto yo ma iwwa i. Nio aŋre ituŋ kembei aŋrao pini risa som kat. Uraata sorokŋana kembei kumbu keteene ka wooro putkeŋana, ina tomini aŋrao aŋkam pini na som. Pa ni ilip kat pio.’ ”✡

26 To Paulus iseeŋge sua kini ma iso: “O niom toŋmatiziŋ tio, niom ta Abaraam popoŋana kini, mi niom pakan ta komototo Anutu mi kototo mbulu kini na tomini, keleŋ. Sua ta iso pa ulaaŋa tabe imar i, iŋgi imar piti tau.✡ 27-28 Tamen zin Yerusalem kan ziŋan zin peeze kan kizin tikilaala Yesu som. Ŋonoono, tiwatwaata sua ki Anutu kwoono bizin ikot aigule potomŋan ta boozomen. Tamen tikam ŋgar pa som. Tanata tiseeze sorok Yesu mataana, mi timaŋmaŋ Pilatus, tabe ni iur sua ma tipuni ma imeete. Mi Yesu, ni le uunu sa isaana som. Mi mbulu ta tikam pini, ina ikam ma sua ki Anutu kwoono bizin ta tawatwaata na, iur ŋonoono.✡ 29 Pa mbulu boozomen ta ipet pini na, Anutu kwoono bizin tiso ka sua pataaŋa kek. Tana tikam mbulu ta boozomen tana makiŋ, to tikami ma isu pa ke pambaaraŋana, mi tila tiuri lela naala.✡ 30 To Anutu ipei i ma burup ma imaŋga mini.✡ 31 Mi ilala iwedet kizin tomtom tau muŋgu ziŋan tiwwa ta Galilea mi tila tipet Yerusalem na. Wal tana, ta koozi tipombolmbol sua kini, mi tikamam sua pizin wal kiti Israel.✡

32 “Mi niam tiŋgi amar be amkam uruunu ambaiŋana ti piom. Kere. Sua ta muŋgu Anutu imbuk pa tumbundu bizin, ta iŋgi ikam ma iur ŋonoono piti kek.✡ 33 Pa ni ipei Yesu ma imaŋga pa naala kek. Ka sua imbot la mboe suŋŋana kana ta iwe ru pa. Iso:

Nio lutuŋ ta nu na.

Koozi nio aŋwe tomom.✡

34 “Tana Anutu ipei i ma burup ma imaŋga mini kek. Mi ko irao imeete ma isula mini naala be ibuuzu na som. Ka sua imbot pataaŋa kek ta kembei:

Nio aŋbuk sua mbolŋana pa Dabit be aŋkampe i pa koroŋ matakiŋa ta ndabokbokŋan mi potomŋan. Mi koroŋ ta boozomen tana, nio kola aŋkam piom.✡

35 “Mi sua lwoono toro iso ta kembei. Iso:

Nu ko irao zem mbesooŋo ku potomŋana ma ibuuzu na som.✡

36 “Kere. Dabit, ni imbeeze pa Anutu mi ito ŋgar kini ma irao meeteŋana kini. To titwi i sula ki tumbuunu bizin ma ibuuzu.✡ 37 Tamen ni tau Anutu ipei i ma burup ma imaŋga pa naala na, ni irao imeete mini ma ibuuzu na som.

38-39 “Tana niom toŋmatiziŋ tio, keleŋ! Niam amso kat piom ta kembei: Yesu ta iwe zaala piti be Anutu ireege sanaana kiti. Tana tomtom sa isombe iurla kini, inako Anutu ire i kembei ni tomtom ndeeŋeŋana. Pa sanaana boozomen ta tutu ki Mose irao be iurpe som, mi ikam ti ma tasaana pa Anutu mataana na, Yesu, ni irao iurpe.✡

40 “Tana kere yom. Kokena kitit ulaaŋa ta iŋgi Anutu ikam piti, to mbulu ta Anutu kwoono bizin tiso pa na ipet piom. Ka sua imbot ta kembei:

41 Niom wal ta kerepiili sua ki Anutu na, kere yom!

Pa uraata popoŋana tabe aŋkam ma kere i, ko ipa ndel kat.

Tabe ipet pizin wal pakan mi keleŋ uruunu men, so kuurla som.

Tana niom ko kwoyom taanda pa mi kakam ŋgar pa ma som, mi kala leyom.”✡

42 Paulus iso sua ma imap, to ziru Panabas be tiyooto pa lupŋana muriini. Som mi timaŋga ma tiwi ziru beso aigule potomŋana toro ipet, to timiili mi tiso zin pa sua tana mini. 43 Lupŋana imureege na, zin Yuda ŋonoono, mi wal pakan ta titooro zin ma tiwe Yuda i mi timarmar pa suŋŋana na, boozomen tito ziru ma ziŋan tila. Mi ziru tipombol zin be tikiskis kampeŋana mi muŋaiŋana ki Anutu.✡

44 Timbot ma aigule potomŋana ipet mini, to kar kan timeke ma timap ma kar putuunu. Pa timar tilup zin be tileŋ sua ki Merere tau. 45 Zin bibip kizin Yuda tire iwal biibi tana tila be tileŋ Paulus ziru Panabas, to matan mburmbur ma tau tisaana kat. Tana timaŋga mi ziŋan Paulus tiparzorzooro pa sua. Mi tiwirri sua repiiliŋan boozo pini.✡

46 Tamen Paulus ziru Panabas timoto som. Timender mbolŋana, mi kwon imbol kat ma tiso: “Ina som. Anutu isombe ipumuuŋgu sua kini piom. Tamen iŋgi niom kitit. Pa niom, ina motoyom iŋgal ituyom be kakam mbotŋana ki Anutu ta iseeŋge iseeŋge ma ila na som. Tana iŋgi ko aŋzem yom ma komboreyom, mi amla kizin wal ta Yuda somŋan i.✡ 47 Pa Merere iur sua piam kek ta kembei. Iso:

Nio aŋur u be la mi ur mat pizin wal ta Yuda somŋan i.

Naso we zaala pa toono ta boozomen be tikam ulaaŋa tio.”✡

48 Iŋgi sua ti ila ma zin wal ta Yuda somŋan i tileŋ, to lelen ambai kat pa Merere sua kini mi tipakurkur sua tana. Mi zin wal tau Anutu iroogo zin pataaŋa kek be tikam mbotŋana kini na, tiurla.✡

49 Tana Merere sua kini irak ma irao lele pakaana tina. 50 Tamen zin bibip kizin Yuda timaŋga ma tipese zin bibip ki kar tana, ziŋan zin moori zanŋan pakan ta tigabgaaba zin Yuda pa suŋŋana kizin. Tona timaŋga pa Paulus ziru Panabas ma tiseeze matan, mi tiser zin pa lele kizin ma tila len.✡ 51 Tana ziru titir ululu pa kumbun pizin bekena iwe kilalan pa sanaana kizin, mi tiwwa ma tila kar Ikonium.✡ 52 Mi zin wal ki kar Antiok ta titoto Yesu na, Bubuŋana Potomŋana izeebe zin lup, ma lelen ambai kat.✡

14

Paulus ziru Panabas tikam uraata su kar Ikonium

1 Mbulu raraate men ta ipet su kar Ikonium. Paulus ziru Panabas tila tipet to, tilela lupŋana muriini kizin Yuda, mi tikam sua pizin. Mi sua kizin iŋgal tomtom boozomen ma tiurla ki Yesu. Zin Yuda, mi pakan ta Grik i tomini.

2 Tamen zin Yuda ta tiurla som na, tikuru zin wal ta Yuda somŋan i lelen. Tabe lelen pizin toŋmatiziŋ ki Krisi mini som. 3 Tana Paulus ziru Panabas timbot kar tana ma moloŋana ri, mi timender mbolŋana mi tizzoyaryaara Merere uruunu. Mi tipombolmbol sua pa kampeŋana kini. Mi Anutu ipombolmbol sua ta ziru tizzo na, mi ikamam len mburan. Tabe titortooro mos ma uraata bibip pakan ma iwedet. ✡ 4 Tana iwal biibi ki kar tana tisu to tiwe ru. Pakaana tilae kizin Yuda, mi pakaana tiyo se ki ŋgoŋana ru tana. ✡

5 To zin wal ta Yuda somŋan i mi Yuda pakan, ziŋan zin bibip kizin tilup lelen be tipasaana ziru, mibe tipun zin pa pat. ✡ 6 Mi Paulus ziru Panabas talŋan ikam sua ti, to tiko ma tila pa lele pakaana ki Likonia mi timbot kar Listara mi kar Derbe. Mi tilalae pa kar munmun ta timbot kolouŋana na tomini, ✡ 7 mi tizzoyaryaara uruunu ambaiŋana pizin.

Mbulu ta ipet su kar Listara mi kar Derbe

8 Tomtom kumbuunu sananŋana ta, imbotmbot kar Listara. Irao ipa na som. Ni ta kembeaŋana, mi naana ikami ma isu. 9 Paulus izzo sua na, ni imbutultul mi ileŋleŋ. To Paulus igeede la pini, mi ire kembei ni iurla ma Anutu irao iurpe i. ✡ 10 Tana kalŋaana biibi ma iso: “Ai, nu tana, burup ma maŋga mender.” Tomtom tana inaunau som. Burup ma imaŋga mi iwwa pataaŋa. ✡

11 Zin iwal biibi ki lele pakaana ki Likonia na, tire Paulus ikam uraata tana, to kalŋan isala mi tiso la zitun kalŋan ma tiso: “Wai. Iŋgi zin merere kiti, ta tisu ma tiwe tomtom i.” ✡ 12 Tona tiboobo merere kizin Grik zaana Zeus, * ise ki Panabas. Mi Paulus na, tiboobo Ermes zaana pini. Pa Paulus ta imuŋmuuŋgu pa sua. 13 Kar tana zilŋaana na, merere pakaamŋana Zeus urum kini imbotmbot. Tana patoronŋana ka tomtom ta ki urum tina, ni ziŋan zin iwal tikam mbili pakan mi aigau ma timar zaala kwoono be tikam patoronŋana pa Panabas ziru Paulus.

14 Tamen ziru tikilaala mbulu ta iŋgi be ipet i, to tiraaza mburu kizin, mi wis ma tilela ta iwal biibi lelen. 15 Mi kalŋan biibi ma tiso: “Wai, iŋgi parei ta koso kakam piam ta kembei? Niamru ti, tomtom kembei ta niom na. Iti raraate men tau. Niamru amar be amsoyaara uruunu ambaiŋana piom. Merere tiom soroksorok na, kezem zin ma timboren. Mi kuur leleyom ila ki Anutu ŋonoono ta mata yaryaaraŋana na. Pa ni ta iur saamba, iur toono, iur tai, mi koroŋ boozomen ta timbotmbot pa. ✡ 16 Muŋgu, ni izem zin tomtom ma tiwwa ma tikamam mbulu irao zitun lelen mi ŋgar kizin. ✡ 17 Tamen ni ikewe piti som. Pa ikamam koroŋ ambaimbaiŋan ma imarmar ta gorgori. Ikamam leyom yaŋ ta imbot saamba mi isu, mi iurur gorgor ki mai pa koroŋ ta boozomen. Mi ikamam koyom kini boozo bekena leleyom ndabok, mi menmeen yom pa. Mbulu kini boozomen tana izzwe kembei ni imbotmbot.” ✡ 18 Sua tiŋgi, ziru tiso paso, zin iwal biibi tana ŋgar kizin imbol be tikam patoronŋana sa pa ziru. Mi rimen mi tikam. Tamen ziru tipetekewe zin, tabe tikam som.

19 To zin Yuda pakan ta timbot kar Ikonium mi kar Antiok ta ki Pisidia na, timar. Timar ma tikuru zin iwal lelen be tizem Paulus bizin mi tilae kizin. To timaŋga na tipun Paulus pa pat, mi tiyaaru tataati ma tila kar zilŋaana. Pa tiso ko imeete kek. ✡ 20 Tamen waene bizin ta titoto Yesu i, tila tiliu i, to ni imaŋga mi ziŋan timiili ma tilela kar mini. Tikeene ma aigule toro to, ziru Panabas timaŋga mi tila pa kar Derbe.

Ziru timiili pa kar Antiok ta ki Siria na

21 Paulus ziru Panabas tipet kar Derbe to tizzo uruunu ambaiŋana isu tana. Tikam ma tomtom boozo tiurla mi lelen be tito Yesu. To timiili ma tila kar Listara, to tila kar Ikonium. Mana tila kar Antiok ta ki Pisidia na. 22 Mi tipombolmbol zin wal ta titoto Yesu i mi kwon imbol pizin be tikis kat urlaŋana kizin. Mi tiso pizin ta kembei: “Bela temender mbolŋana mi tabaada pataŋana boozo, to tombot lela peeze ki Anutu mi tala kar kini.” ✡ 23 Ziru tiwwa na, tiurur zin tomtom ma tiwe mboroŋan be tikam peeze pa lupŋana ki Krisi ikot kar tataŋa. Mi tiŋgalseksek zitun pa kini kanŋana mi tizuŋzuŋ, mi tiur zin ila Merere, ta zin tiurla kini i, namaana. To tizem zin. ✡

24 Tipa pa lele pakaana ki Pisidia ma imap. To tila tipet lele pakaana ki Pampilia. 25 Tiso uruunu ambaiŋana isu kar Perga, mana tisula kar Atalia. 26 To tikam wooŋgo su tina, mi tikwai ma timiili ma tila mini kar Antiok. Pa zin toŋmatiziŋ ki Krisi ta timbot kar tana, ta muŋgu tiur Paulus ziru Panabas pa uraata, mi tisuŋ Anutu be ikampe zin mi mataana pizin. Mi iŋgi tila ma tikam uraata ma imap, ta timiili ma timar mini i. ✡

27 Tana timar tipet kar Antiok, to ziŋan lupŋana ki Krisi tilup zin mi tiwidit mbol pa uraata ta Anutu ipombol zin pa ma tikam na. Mi tiso pizin ta kembei: Anutu, ni ikaaga kataama pizin wal ta Yuda somŋan i mi zin tiurla kek. 28 Mi ziŋan waen bizin ta titoto Yesu i ta ki kar tana timbel mbotŋana.

15

Wal pakan kwon imbol pizin wal ta Yuda somŋan i be tito tutu ki Mose

1 To tomtom pakan timbot Yudea mi tisula kar Antiok. Mi timaŋga ma tizzo pizin toŋmatiziŋ ta ki Krisi i ta kembei. Tiso: “Ai, niom wal ta Yuda somŋoyom i, bela koto tutu mi mbulu ta Mose iur na, mi tireete yom, tona Anutu ikamke yom. Mi sombe koto som, inako Anutu ikamke yom som.” 2 Paulus ziru Panabas tileŋ sua tana na, keten malmal pa. Tabe ziŋan tiparzooro. Timbel sua soŋana. To tilup lelen, mi tiur Paulus ziru Panabas mi waen bizin pakan ta ki Antiok na be tisala Yerusalem, mi tire zin ŋgoŋana pakan ziŋan zin mboroŋan, mi tiurpe pataŋana ti.✡

3 Tana lupŋana ki Krisi iurpe zaala pizin, mi tiur zin ma tila. Tiwwa pa lele pakaana ki Ponisia ma Samaria, mi tizzotartaara zin toŋmatiziŋ ta timbot tana ta kembei: Wal boozomen ta Yuda somŋan i, titooro lelen mi tiurla ki Merere kek. Tana waen bizin tileŋ ma lelen ambai kat.✡ 4 Tila tipet Yerusalem, to lupŋana ki Krisi ziŋan zin ŋgoŋana mi mboroŋan lelen ambai pizin mi tikam zin ma tila ruumu kizin. Mi zin tipit mbol pa uraata ta Anutu ipombol zin pa ma tikam na, mi waen bizin tana tileŋ.

5 To zin tutu kan pakan tau tiurla ki Krisi na, timaŋga mi tiso: “Som. Ina kembena pepe. Zin wal ta Yuda somŋan i, sombe tiurla ki Krisi, na bela tereete zin mi tuur sua pizin be tito tutu ki Mose, tona ambai.”

Lupŋana biibi ta ipet su Yerusalem mi iur zaala pizin wal tau Yuda somŋan i

6 Tabe zin ŋgoŋana mi mboroŋan tilup zin, mi titiiri sua taiŋgi. 7 Tinok sua ma molo, mana kaimer to Petrus imaŋga mi iso: “O atoŋan mi tiziŋan, niom kuute. Anutu, ni ipei kat yo la mazwoyom ta alok kek, mi iŋgo yo ma aŋla kizin wal ta Yuda somŋan i bekena aŋkam uruunu ambaiŋana pizin. Mi zin tileŋ na tiurla.✡ 8 Mi Anutu, ni iute iti tomtom lelende lup kek. Tanata ikam Bubuŋana Potomŋana pizin raraate kembei ta muŋgu ikam piti na, bekena iswe kembei ni leleene ambai pizin tomini.✡ 9 Mbulu ta ni ikam piti mi zin, ina raraate men. Ikam ndelndelŋa som. Pa urlaŋana kizin ta ikam ma Anutu ipus zin ma lelen iŋgeeze.✡ 10 Mi iŋgi parei ta kusu mi koso kuur pataŋana ise kizin wal popoŋan ta titoto Yesu i? Niom kere. Tumbundu bizin ta muŋgu muŋgu mi imar ma isu kiti i, iti tarao be toto kat tutu? Som. Tana kere yom. Kokena kozooro Anutu ŋgar kini, to kapamalmal keteene.✡ 11 Ina som. Pa iti tuurla ta kembei: Muŋaiŋana ki Merere Yesu ta ikamke iti. Koroŋ toro sa som. Mi zin ta kembena tomini.”✡

12 Wal tana tileŋ, mi timap timaane men. To tiŋgun talŋan pa Panabas ziru Paulus. Pa ziru tiwidit mbol pa mos pakan mi uraata bibip ta Anutu ipombol zin pa ma tikam la zin wal ta Yuda somŋan i mazwan na. 13 Tiso makiŋ, to Yems imaŋga mi iso: “O niom toŋmatiziŋ tio, keleŋ sua tio ti! 14 Merere, ni mataana iŋgalŋgal zin wal ta Yuda somŋan i, mi leleene be ikam zin tomini ma tiwe wal kini bekena tipakur zaana. Sua tiŋgi popoŋana piti som. Indeeŋe ta Simon ila mi ikam sua pizin wal ta Yuda somŋan i na, Anutu ikaaga zaala pizin. Ka sua ta ni ila leleene pa kat ma teleŋ kek.✡ 15 Mi Anutu kwoono bizin tiso sua tamen tau. Pa tibeede sua ta kembei:

16 Kaimer to aŋmiili mini.

Toinabe aŋurpe ruumu ki Dabit ta borok su lene na,

mi aŋpamender mini.✡

17 Naso ipei ŋgar kizin tomtom pakan.

To wal boozomen tau Yuda somŋan ta aŋroogo zin kek be tiwe leŋ, nako tikam kinkiini be tiute yo.

18 Sua tiŋgi na, Merere kalŋaana. Itunu iswe ta muŋgu kek.”✡

19 To Yems iso seeŋge. Iso: “Tana nio aŋre ta kembei: Zin wal tau Yuda somŋan mi iŋgi titooro lelen ma tiurla ki Merere i, iti irao tuur pataŋana biibi ise kizin sorok pepe. 20 Miso kembena, na iti bela tebeede ro tasa ila, mi tosotaara zin pa tutu iŋgoi tabe tito i. Tutu ta kembei: Kini ta tipakur zin merere pakaamŋan pa i, na zin irao tikan pepe. Mi siŋ mi buzur siŋŋana ta kembena, irao tikan pepe. Mi tiyaraama zitun: Kokena timolo ula ka tutu.✡ 21 Pa ta muŋgu mi imar na, tutu ki Mose ka tomtom bizin tirao karkari lup. Mi aigule potomŋana ta boozomen na, tiwatwaata tutu tana ilela lupŋana murin kizin Yuda.”

Ro ta tibeede pizin wal ta Yuda somŋan i

22 To zin ŋgoŋana ziŋan zin mboroŋan mi waen bizin ta boozomen ta timbot lupŋana tana, tilup lelen mi ŋgar kizin, mi tiur tomtom kizin pakan be tiwe kwon, mibe tigaaba Paulus mi Panabas ma ziŋan tisula pa Antiok. Tana tiur Yudas ta zaana toro Barsabas na, mi Silas. Pa ni ziru ta zin toŋmatiziŋ ki Krisi matan ise kizin. 23 Mi tiur ro ila kizin be tikam ma tila. Ro tana, tibeede sua ta kembei ise:

“Niam ŋgoŋana niamŋan zin mboroŋan amkam aigule tiam ima piom toŋmatiziŋ tiam ta kombot Antiok, mi Siria, mi Silisia na. Niom ta Yuda som mi kuurla i.

24 “Niam taiŋgi amleŋ kembei tomtom tiam pakan tima, mi tiso sua pakan ta ikam yom ma leleyom ipata mi kakam ŋgar boozo. Tamen wal tana, niam amgo zin som. 25 Tanata amlup yam, mi niam ta boozomen amyok raraate men be amur tomtom tiam pakan ma tiwe kwoyam, mi amgo zin ma tima i. Mi Panabas ziru Paulus, tomtom kiti ru ta leleyam pizin kat na, ko ziŋan tima. 26 Ziru tana tizem kat zitun pa uraata ki Merere kiti Yesu Krisi, mi tiurur zitun ila zaaba kwoono pa ni zaana.✡ 27 Tana niam iŋgi amgo Yudas ma Silas be tikam ro ti ma tima. Mi ziru ko tiso pa kwon tomini. 28 Niam taiŋgi, Bubuŋana Potomŋana ta ikam peeze piam mi amyok raraate ta kembei: Niam ko irao amur tutu boozo piom na som. Kokena amkam pataŋana piom. Mi tutu ta tiŋgi: 29 Kini ta tipakur zin merere pakaamŋan pa i, na kakan pepe. Mi siŋ mi buzur siŋŋana ta kembena, kakan pepe. Mi komolo ula ka tutu pepe. Tana sombe kagabiizi ituyom kat pa mbulu ta kembei, na niom ko kakam kat mbulu. Sua ta tana. Ambai. Amzem su ti.”✡

Zin Antiok kan lelen ambai pa ro kizin Yerusalem kan

30 Zin tomtom ta tiŋgo zin i, tisula ma tipet kar Antiok, to ziŋan zin toŋmatiziŋ tana tilup zin mi tiur ro tana ila kizin. 31 Beso tipaata mi tileŋ sua pombolŋana tiŋgi na, lelen ambai kat mi menmeen zin pa. 32 Yudas mi Silas, ziru Merere kwoono bizin. Tana tikam sua boozomen pizin Antiok kan bekena tipombol zin ma timender mbolŋana. 33 Ziŋan timbot pa mazwaana ri, mana kaimer to, zin Antiok kan tiur zin raama lelen ambai, mi timiili ma tisala mini kizin wal ta tiŋgo zin na. [ 34 Tamen Silas leleene be imiili som. Tabe ziŋan timbotmbot ta tina.]

35 Mi Paulus ziru Panabas na, timbotmbot su Antiok ma moloŋana ri. Mi ziŋan waen bizin boozomen tiparluplup zin, mi tikamam sua ki Merere pizin mi tipaute zin pa.

Paulus ziru Panabas tiparzem zin

36 Timbotmbot ma Paulus isu to iso pa Panabas. Iso: “Ouo, ituru timiili ma tapa pa karkari, mi tolou waende bizin ta muŋgu tosoyaara sua ki Merere pizin na. Timbot ambai, som som?” 37 Mi Panabas, ni leleene be ikam Yoan Markus ma ziŋan tila.✡ 38 Tamen Paulus itiiri na, ambai be tikami som. Pa kena so pai mataana kana i ziŋan tipa pa sua, mi tila tila ma uraata imap, so ambai. Mi ina som. Pa indeeŋe ta zin tila Pampilia mi timaŋga be tipa pa sua na, Yoan Markus izem zin, mi ila lene.✡

39 Tana ziru tisu ma keten malmal mi tiparzooro pa. Tabe tiparzem zin. Panabas isu na karau pa Markus, to ziru tikam wooŋgo, mi tikwai ma tila pa mutu Saiprus. 40 Mi Paulus, ni ikam Silas. Tana zin toŋmatiziŋ ki Krisi tiur zin la Merere namaana, mi tisuŋ Merere be ikampe zin mi mataana pizin,✡ 41 to Paulus ziru Silas timaŋga ma tila mi tiwwa pa lele pakaana ki Siria ma Silisia, mi Paulus ipombolmbol lupŋana ki Krisi ta timbot lele tana.

16

Timoti ila ma igaaba Paulus ziru Silas

1 Paulus ziru Silas tiwwa ma tila tipet kar Derbe, to tila pa kar Listara. Kar tana, naŋgaŋ ta tau itoto Yesu i, ni imbotmbot. Zaana Timoti. Naana, ni Yuda nan. Mi iurla ki Krisi. Mi tamaana na, ni Grik. ✡ 2 Zin toŋmatiziŋ ki Krisi ta timbot kar Listara mi kar Ikonium na, timap tiwidit Timoti uruunu. 3 Tana Paulus leleene be ikami ma ila igaabi ma ziŋan tila pa uraata. Tana iso mi tireeti. Ikam ta kembei paso, zin Yuda boozomen ta timbotmbot lele tana na, zin tiute Timoti tamaana ni Grik. Kokena tiyo kwon pini. ✡

4 Tona Paulus bizin timaŋga mini pa pai. Mi tila ma tiwwa pa kar ta boozomen, mi tizzotartaara waen bizin pa sua kizin ŋgoŋana mi mboroŋan ta timbot Yerusalem na. Mi tipombol zin be tito zin tutu ta zin Yerusalem kan timbol pa. ✡

5 Tana zin lupŋana ki Krisi, urlaŋana kizin izze be imbol kat. Mi aigule ta boozomen tomtom popoŋan tiwedet mi tikanan la sua kizin. Tabe timasak ma tiwe boozo. ✡

Merere iboobo Paulus be ila mi isoyaara uruunu ambaiŋana pizin Masedonia kan

6 Paulus bizin tipa pa lele pakan ki Pirigia mi Galesia. Mi tila lele pakaana ki Asia som. Pa Bubuŋana Potomŋana ipeteke zin be tikam sua pizin Asia kan pepe. 7 Tiwwa ma tipet lele pakaana ki Misia, to tiso tilae pa lele pakaana ki Bitinia. Tamen Yesu Bubuŋana iyok pizin som. 8 Tana tipa pa lele pakaana ki Misia men, mi tisula tipet kar Troas.

9 Mbeŋ ta na, Paulus ikeenetondo, mi ire tomtom ta ki lele pakaana ki Masedonia imendernder. Mi tomtom tana itaŋroro i ma iso: “Nu tana kozo mar ta Masedonia i be uulu yam.” 10 Paulus ikeenetondo makiŋ, to niamŋan * Paulus amaŋga ma kaŋkaŋ pataaŋa be amla pa Masedonia. † Paso, amkilaala mbulu boozomen ta ipet na ta kembei: Iŋgi Merere iboobo yam be amsoyaara uruunu ambaiŋana pizin wal ta timbot lele pakaana tana.

Paulus bizin tila kar Pilipai

11 Niam amse wooŋgo mi le isala, to amzem Troas mi amyembut ma amla mutu Samotaras. Be kozeere mini na, amla sor lela Neapolis. 12 To ampa toono mi amlela ta kar Pilipai. Pilipai, ina kar biibi ta ki lele pakaana ki Masedonia. Mi zin Rom kan ta tiur kar tina. Amla to ambot pa aigule pakan.

13 Indeeŋe aigule potomŋana kizin Yuda be keten su, to amzem kar biibi, mi amla ta yok kezeene a. Pa ina lele ta zin Yuda tiluplup su pa i be tisuŋ. To mbuleyam su mi amkamam sua pizin moori pakan ta tilup zin su tana. 14 Zin moori tana, kizin ta zaana Lidia. Ni moori ki kar Tiatira. Mi uraata kini ta iŋgomonmoono mburu ta kan mos totoŋan mi ambaimbaiŋan kat. Ni Yuda som. Mi iurla ki Anutu, mi igabgaaba zin Yuda pa suŋŋana kizin. Ileŋleŋ sua ki Paulus na, Merere ikam uraata pa leleene ma iurla. ✡ 15 Tana ziŋan wal kini ta timbot ruumu kini na, timap ma tikam yok. Mana iso piam. Iso: “Niom sombe kere kembei aŋurla kat ki Merere, na kamar tala ruumu tio.” Itunu imaŋmaŋ yam, to niamŋan amla ruumu kini. ✡

Tiur Paulus ziru Silas lela ruumu sanaana

16 Indeeŋe aigule ta na, niam amsombe amla mini pa suŋŋana muriini tana. Tana amla na amse ki moori ta ni mbesooŋo sorok. Moori tana, ni irao iswe koroŋ turkeŋan pakan. Pa bubuŋana sananŋana iru pini tau. Mi pat ta ni ikamam pa uraata kini tana na, sorok som. Mi pat tana, ni ikamam mi iurur la kizin bibip kini. 17 Moori tana ire yam, to itokelkeele yam, mi iboboobo ma iso: “Ai, kere. Wal ti, zin mbesooŋo ki Anutu kor kana kat. Iŋgi timar be tiso yom pa zaala tabe Anutu ikamke yom pa i.” ✡ 18 Inoknok ta kembei pa aigule boozoŋana ri. Tabe Paulus ileŋ ileŋ ma keteene malmal, to itoori mi iŋasaara bubuŋana sananŋana tana. Iso: “Hai! Nio aŋur sua pu pa Yesu Krisi zaana. Zem moori tina mi yooto ta buri.” To bubuŋana sananŋana iko pa moori pataaŋa. ✡

19 To zin bibip ki moori tana keten malmal kat pa Paulus ziru Silas. Pa tire kembei zaala kizin ta tikamam pat pa i, ina imun kek. Tana tikam zin, mi tiyaaru tataata zin ma tila kar keteene be tipamender zin ila zin bibip matan. ✡ 20 Tikam zin ma tila zin peeze kan keren uunu, to tiŋgal sua pizin. Tiso: “Wal tiŋgi, zin Yuda. Mi timar kar kiti ma tikamam mbulu boozo ta ipasaana mboti ki kar. ✡ 21 Mi timolo tutu kiti tomini. Pa tipesese zin tomtom be tikam mbulu pakan ta iti Rom kanda irao takam som.”

22 Iwal biibi tileŋ sua tana to, tigaaba zin mi tiŋa ziru. Zin peeze kan timaŋga na tiso ma tiraaza mburu kizin be tibalis zin. 23 Tona tikam teene mi tibalis zin ma ruŋgun isaana kat. Mana tila tipiri zin lela ruumu sanaana. Mi tiur sua pa menderŋana ta imborro kataama i ta kembei: Sombe ikotkaala kataama, na bela namaana tuŋ pa. ✡ 24 Ni ileŋ, to ikam zin mi ipiri zin lela ruumu leleene kat. Mi kumbun ma naman tiloondo pa ke patanpatan ta bibip i, mi tipoŋgeere.

25 Indeeŋe mbeŋ lukutuunu na, Paulus ziru Silas tizuŋzuŋ mi timbombo mboe pa Anutu. Mi wal pakan ta ziŋan timbotmbot lela ruumu sanaana na, tiŋgun talŋan mi tileŋleŋ zin. ✡ 26 Molo som na, toono ikam kat. Yeŋyeeŋge biibi kat itok ruumu sanaana ma ka kataama ta boozomen tikaaga lup. Mi re ma koroŋ ta tiwwo zin pa na, titoptop lup pa naman ma kumbun. ✡ 27 Menderŋana ta imborro zin i, ikenne. Beso burup ma imaŋga be mataana ila na, kataama ta munŋaana men, ta kakaagaŋan men. Tana iso ko zin tomtom tiko ma tila len lup kek. Tabe ŋgelbuk ikami, to ipas buza kini, mi iso ikuruumu itunu ma kup. 28 Tamen Paulus loŋa kalŋaana biibi ma iso pini. Iso: “Ai! Pasaana itum pepe. Niam munŋoyam ta ambotmbot i.”

29 To menderŋana tina iso ma tikam kai imar bekena lele mat. Mi wis ma ila kizin, to itop su Paulus ma Silas kumbun uunu. Pa motoŋana biibi ikami tau. 30 Mana ikam zin ma tiyooto, mi iwi zin. Iso: “Bibip tio, iŋgi ko aŋkam parei mi Anutu ikamke yo ma aŋbot ndabok?” ✡

31 Ziru tiso pini. Tiso: “Urla ki Merere Yesu. Naso ni ikamke u mi zin wal ta niomŋan kombot ruumu ku na tomini.” ✡ 32 To ziru tikam sua ki Merere pini mi wal boozomen ta ni ziŋan timbot ruumu kini na. 33 Mbeŋ tamen ta tina, ni ikam ziru mi iŋguuru zaaba kwon murinmurin, mi ni ziŋan wal kini ta boozomen tikam yok. ✡ 34 To ikam Paulus ziru Silas ma tisala tikan kini ta ruumu kini. Mi ni menmeeni kat. Paso, ziŋan wal kini, ta iŋgi tiurla ki Anutu i. ✡

35 Aigule toro, zoŋ ise na, zin bibip ki kar tiŋgo menderŋan pakan ma tila ruumu sanaana mi tiso: “Wal ru tina, kozo zem zin ma tila len.”

36 To menderŋana ta imborro kataama i, ila ma isotaara Paulus pa sua tana. Iso: “Zin bibip tiso mar ta kembei: Niomru Silas irao kala leyom. Tana iŋgi aŋzem yom i. Niomru kala raama leleyom ambai!”

37 Tamen Paulus iso pizin menderŋan ta timar na ma iso: “Na na som. Zin bibip tina timolo tutu ki Rom kek. Pa niamru ti, tomtom ki Rom. Mi zin titiiri kat uunu tiam som, mi tibalis yam sorok ila iwal biibi matan. To tipiri yam sorok ilela ruumu sanaana. Mi iŋgi tisu mini ma tiso tiser yam ki keŋana? Irao amleŋ zin na som. Bela zitun timar ta ti, mi tikam yam ma amla.” ✡

38 To zin menderŋan tila mi tisotaara zin bibip pa sua ki Paulus. Beso tileŋ kembei Paulus ziru Silas, zin tomtom ki Rom, to timoto kan. 39 Tana zitun tila ma ziŋan tiurpe lelen, tona tikam ziru ma tiyooto, mi tiwi zin be tizem kar tana.

40 Ziru tizem ruumu sanaana mi tila, to kaŋkaŋ pa ruumu ki Lidia. Tila tina to, tindeeŋe toŋmatiziŋ pakan ta ki Krisi i. Mi tipombol zin pa sua pakan, tona tizem zin ma timbot, mi ziru tila len.

17

Paulus ziru Silas tila ta Tesalonika a

1 Paulus ziru Silas tipa ma tila pa kar Ampipolis ma kar Apolonia, to tizem mi tila kar Tesalonika. Mi kar tina, lupŋana muriini kizin Yuda ta imbotmbot. 2 Tana Paulus ito mbulu kini, mi ikoŋuru lupŋana muriini tana. Ni imbotmbot kar tina pa wik tel. Mi aigule potomŋan ta boozomen tau zin Yuda keten su pa i, na ni ilelala lupŋana muriini kizin, mi ikamam mos pa Anutu sua kini, mi itomtoombo be ipei ŋgar kizin. 3 Ziŋan wal kar kan tizzo sua, mi ni iwesweeze kat sua ki Anutu ta iso pa Mesia bela ire yoyouŋana mi imeete, to imaŋga mini pa naala. Mi iso sua tana iur ŋonoono se ki Yesu. Tana iso pizin mi iso: “Keleŋ. Yesu ta aŋzzo yom pini i, ni Mesia tau.” ✡ 4 Tomtom kizin pakan tileŋ sua tiŋgi na, tire kembei sua ŋonoono. Tana tila ma tigaaba Paulus ziru Silas. Mi zin iwal biibi ki Grik ta tiurla ki Anutu mi tigabgaaba zin Yuda pa suŋŋana kizin i, ziŋan zin moori zanŋan pakan, ta tila tigaaba zin tomini.

5 Tamen zin Yuda tire iwal biibi timokor la kizin, to matan mburmbur. Tana tila tiyo tomooto sananŋan pakan ta tiwwa len sorok i ma tilup zin, mi timaŋga be tikuru zin kar kan lelen. Be molo som na, orooro biibi isala. To wis ma tila Yason ruumu kini, be tiru Paulus ziru Silas. Beso tindeeŋe zin ma iŋgi, to tiso tikam zin ma tipamender zin ila iwal biibi matan. ✡ 6-7 Tamen tila tiru zin ma som. To tiyaaru tataata Yason mi toŋmatiziŋ pakan ta ki Krisi i, mi tikam zin ma tila kizin peeze kan ki kar. Mi kalŋan izalla ma tiso: “Wal ta Yason ikam zin ma tila timbot ruumu kini na, tipa pa lele ta boozomen mi tipesese zin tomtom be tikam mbulu bozboozo. Mi iŋgi buri timar tipet kar kiti i. Wal tana tizorzooro tutu tau biibi itunu ŋonoono ki Rom iur na. Pa tisombe king toro imbotmbot tomini. Zaana Yesu.” ✡ 8 Iŋgi tipiri sua tiŋgi ila, to zin iwal biibi ziŋan zin peeze kan ki kar timaŋga ma tikam orooro biibi pa. 9 Tona zin peeze kan tiso pa Yason ziŋan waene bizin ma tikam pat pakan ma ila imbot kizin bekena ipamoto zin. Beso tikam mbulu toro sa mini som, to pat kizin imiili. Tiŋgiimi makiŋ, mana zin peeze kan tizem zin ma tila.

Paulus ziru Silas tila kar Berea

10 Timbot ma mbeŋ to, zin toŋmatiziŋ ta ki Krisi i karau men mi tiur Paulus ziru Silas ma tila pa kar Berea. Ziru tila tipet na, kaŋkaŋ ma tila pa lupŋana muriini kizin Yuda. 11 Zin Yuda ki Berea na, ŋgar kizin ambaiŋana. Tiliplip pizin Tesalonika kan. Pa tiŋgun talŋan pa sua, mi lelen ilip be tikam kat ka uunu. Tana aigule ta boozomen tiwatwaata sua ki Anutu, mi titirtiiri sua ta Paulus izzo na: Ko sua kini ŋonoono, som som? ✡ 12 Tabe zin Yuda boozo tiurla. Mi zin Grik nan ta zanŋan na, ziŋan tomooto pakan tiurla tomini.

13 Beso zin Yuda ta ki kar Tesalonika tileŋ Paulus uruunu kembei ikamam Anutu sua kini isu kar Berea tomini na, timar be tikuru zin iwal lelen mi tipese zin. 14 Tamen zin toŋmatiziŋ ta ki Krisi i loŋa men mi tiur Paulus ma ipera lene tai. Mi Silas ziru Timoti na, timbot men Berea. 15 Zin tau tiur Paulus na, ziŋan tipa ma tila ta kar zaanaŋana Atens a. To Paulus iso pizin ta kembei: “Kimiili ma kala mini pa Berea, to koso pa Silas ma Timoti be loŋa timar.”

Paulus imbot kar biibi Atens

16 Indeeŋe Paulus imbotmbot Atens mi inamnaama Silas ziru Timoti na, keteene malmal mi leleene ipata biibi kat. Pa irre la pa kar lene na, bok kat pa merere pakaamŋan kunun. 17 Tana ni ilelala lupŋana muriini kizin Yuda, mi ziŋan zin Yuda mi wal pakan ta tiurla ki Anutu mi tigabgaaba zin Yuda pa suŋŋana kizin na, tizzo sua. Mi aigule ta boozomen na, ziŋan zin wal ta timarmar pa nol muriini i tomini, ni ziŋan tizzo sua.

18 Zin wal ŋgarŋan tau tipaute zin tomtom pa ŋgar bibip i, timbot la uunu ru. Ta, tipaata zin be Epikurean. Mi uunu toro na, tipaata zin be Stoik. Ina zin tomini ziŋan Paulus tiparzorzooro. To pakan timaŋga mi tiparso pizin ma tiso: “A, niom kere. To na, iyyo kwoono paso? Ina sa ileŋ la kizin wal pakan, ta izzo na.” Mi pakan tiso: “E-e, iŋgi ko isombe ikam ma tuurla kizin merere sorok ta kizin wal pakan.” Tiso ta kembei paso, Paulus izzo pa uruunu ambaiŋana ki Yesu mi maŋgaŋana kini tau.

19 Tabe timaŋga mi titeege lae pini, to tikami ma tila pa lupŋana kizin biibi ta zaana Areopagus na. To tiso pini. Tiso: “Lak, niam leleyam be amkam kat sua ta nu zzo pa na. 20 Pa koroŋ pakan ta amleŋ nu zzo i, ina popoŋana piam. Tana leleyam be nu so mini mi amkam kat ka uunu.” 21 Pa zin tomtom ki Atens mi zin leembe ta timbotmbot tana na, re beso tileŋ sua popoŋana sa ta buri ipet i, na irao tilae timaare som. Timap ma kwon itekteege len mi timbombooren.

Mos ta Paulus ikam pizin Atens kan

22 To Paulus imaŋga mi imender la lupŋana tana matan mi iso: “O niom tomtom ki Atens, nio aŋkilaala yom kembei niom kosombe kembeeze kat pizin merere ta boozomen. 23 Pa aŋwwa pa kar lene ti, mi aŋrre zin koroŋ tau kuzuŋzuŋ pizin i na, aŋdeeŋe artaal ta. Mi bude ta imbot se i, ina iso ta kembei. Iso: ‘Merere ta niam amute zaana som, ta ampo artaal ti pini.’ Lak, Merere soŋana? Ni tau niom kuute i som mi kuzuŋzuŋ pini i, ta nio aŋzzoyaryaara uruunu piom i.

24 “Ni Anutu ta iur toono mi koroŋ ta munŋaana men ta timbot pa. Saamba mi toono katuunu ta ni. Mi urum suŋŋana kana ta tomtom zitun tiwwo pa naman na, ni imbotmbot pa som. ✡ 25 Som ni iru sokorei bekena tomtom tikam pini? Som. Pa ni itunu, ta ikam ma tomtom ta boozomen matan yaryaaraŋan, mi ikam koroŋ ta munŋaana men pizin. ✡ 26 Muŋgu kat, ni iur tomtom tamen ŋonoono. To tomtom tamen ŋonoono tina, ta tomtom ta boozomen un tipet pini, mi timasak ma tirao toono ta boozomen. Mi muŋgu kek, ni itunu ŋgar kini mi leleene iur pa lele pakaana boozomen tabe tomtom timbotmbot pa. Mi iur len mazwaana be timbot su toono kizin kizin. ✡ 27 Anutu ikam ta kembena bekena ipei ŋgar kizin tomtom ma tikam kinkiini be tiute i. Mi iti kembei tomtom mata pisŋana ta izoromrom kosa sa be ikam. Tamen Anutu, ni imbot molo pa tomtom sa som. ✡ 28 Pa pai kiti mi mboti kiti ta tombot su toono tiŋgi na, iti tombot se kini men tau. Mi ina kembei ta tomtom tiom mboe kan pakan tisombe: ‘Iti ta boozomen na, Ni lutuunu bizin.’ ✡

29 “Tana sombe Anutu lutuunu bizin iti, na irao takam ŋgar ma toso ni kembei koroŋ kunun ta tomtom tiurpewe pa pat milmilŋan na som. Pa Anutu ŋonoono na, ni kembei merere soroksorok ta tomtom matan iur, mi zitun tikam mos pa naman keteene na som. ✡

30 “Ŋonoono, muŋgu zin tomtom kembei matan munŋan ma tiute i som. Tanata Anutu iŋgal matan pa sanaana kizin som. Mi koozi, ni iur sua pizin tomtom boozomen ta timbot irao lele ta munŋaana men be tizem kat mbulu kizin sananŋan mi titooro lelen. ✡ 31 Pa ni itunu iur nol pataaŋa kek be itiiri iwal ta timap timbot su toono ti pa mbulu kizin mi iur kadoono pizin. Mi kadoono tabe ikam pizin i, ko indeeŋe men. Mi tomtom ta, Anutu iuri ma zaana imender pa uraata tana kek. Mi iwal ta munŋaana men tirao be tikilaali paso, ni, Anutu ipei i ma burup ma imaŋga pa naala kek.” ✡

32 Indeeŋe ta tileŋ Paulus kwoono la pa sua lwoono tau “burup ma imaŋga pa naala kek” na, tomtom kizin pakan tiseeŋge pini. Mi pakan na, tiso pini ma tiso: “Kozo kaimer to so sua tana mini ma amleŋ.” 33 To Paulus izem zin mi ila. 34 Mi tomtom pakan tiurla, tana tila tigaabi. Zin ta tito i ŋan na, kizin ta zaana Dionisis. Ni tomtom ki lupŋana biibi tana. Mi moori ta, zaana Damaris, ni iurla tomini. Mi zin pakan.

18

Paulus ikam uraata su kar Korin

1 To Paulus izem Atens mi ila kar Korin. 2 Ila to indeeŋe Yuda ta. Zaana Akwila. Ni, naana ipeebi su lele pakaana ki Pontus. Mi waene zaana Prisila. Ziru timbot Itali mi timar. Pa Klodias, ta Kaisa ki Rom na, iur sua be zin Yuda ta timbotmbot kar biibi Rom na, timap ma tizem Rom mi tila len. ✡ 3 Paulus ila be ire ziru, to ziŋan timbotmbot mi tikamam uraata pa mbili kulin ma koroŋ, be tisese ma iwe kembei ta sel. Pa uraata ta ziru waene tikamam, ina Paulus uraata kini tomini be ikam le pat. ✡ 4 Mi aigule potomŋan ta munŋaana men tau zin Yuda keten su pa i na, Paulus ilelala lupŋana muriini kizin, mi ziŋan zin Yuda mi zin Grik tizzo sua. Pa iso ikam zin ma tiurla.

5 Indeeŋe Silas ziru Timoti tizem Masedonia mi timar tipet na, Paulus izem uraata ta ikamam pa mbili kulin na, mi mataana iŋgalŋgal sua kamŋana men. Ni izzokatkat pizin Yuda ta kembei: Mesia kizin na Yesu tau. 6 Tamen zin tizorzoori mi tiwirri sua sananŋan boozo pini. Tabe itir ululu pa mburu kini ma isu pizin, mi iso la nin. Iso: “Ambai. Mi sombe kala leyom, na niom uunu tiom tau. Mi kuur mar tio pepe. Iŋgi buri be aŋzem kat yom, mi aŋla kizin wal ta Yuda somŋan i.” ✡

7 To izem zin, mi ila imbot ki Titius Yastus. Ni Yuda som. Mi iurla ki Anutu mi igabgaaba zin Yuda pa suŋŋana kizin. Mi ruumu kini igarau lupŋana muriini kizin Yuda. 8 Mboroŋan mataana kana ta ikamam peeze pa lupŋana muriini tana, ni zaana Krispus. Ni ziŋan zin wal ta timbot ruumu kini na, timap tiurla ki Merere. Mi zin men som. Tomtom boozomen ki Korin ta tileŋleŋ sua na, tiurla mi tikam yok. ✡

9 Mbeŋ ta na, Paulus ikeenetondo, mi ire Merere ipet kini ma iso: “Moto kom pepe, mi maane pa sua pepe. Tekteege sua ta kembena. ✡ 10 Pa nio aŋbotmbot raamu. Mi tomtom sa ko ikam malmal pu be ipasaanu na som. Pa kar ti, iŋgi nio wal tio boozomen ta timbotmbot i.” ✡ 11 Tana Paulus imbot kar Korin ma irao ndaama ta mi pakaana, mi ikamam sua ki Anutu pizin.

12 Indeeŋe ta Galio imborro lele pakaana biibi ki Akaia na, zin Yuda tilup lelen mi timaŋga pa Paulus. To tikami ma tila tipamenderi ila Galio mataana. 13 Tila to tiso: “To ti, ni ipandelndel zin tomtom, mi iso ikam be itooro zin ma tito zaala popoŋana pa suŋŋana ta tikamam pa Anutu i. Tana ni ikamam zooroŋana pa tutu ki Rom.”

14 Paulus be kwoono ikaaga pa sua. Som mi, Galio iso pizin Yuda. Iso: “Niom Yuda keleŋ. Sombe tomtom ti ikam mbulu sananŋana ŋonoono sa tabe kakami ma kamar pa i, so irao aŋleŋ yom mi itiŋan tuurpe. 15 Mi iŋgi niomŋan kaparzooro pa sua mi tutu tiom Yuda men, mi tomtom zan ma koroŋ ta kembei. Tana niom ituyom kuurpe. Pa nio leleŋ be aŋtiiri sua sorok ta kembena som.” ✡ 16 To iser zin ma tipera mat. 17 To iwal biibi timaŋga pizin mi tipun Sostenes pataaŋa isu sua urpeŋana muriini tana. Pa ni ta imborro lupŋana muriini kizin Yuda isu kar tana. Tikamam na, Galio mataana ila pizin risa som.

Paulus imiili mini ma ila pa kar Antiok ta Siria a

18 Paulus ziŋan zin toŋmatiziŋ ki kar Korin timbot ma moloŋana ri, mana iteege naman mi izem zin. Pa isombe imiili ma ila lele pakaana ki Siria mini. Mi Prisila mi Akwila tigaabi. Tizza wooŋgo su kar Kenkrea, mi tipup Paulus ute ruunu ma isu lene. Pa ina iwe kilalan pa sua mbolŋana ta ni imbuk pa Anutu na. Mana wooŋgo ilela be ikam zin. ✡

19-21 Tikwai ma tila tipet kar Epesus, to Paulus ilela lupŋana muriini kizin Yuda ma ziŋan zin Yuda tiparzorzooro pa sua. Zin Epesus kan tiso tiruuti be ziŋan timbot ma moloŋana ri. Tamen ni ipiyar. To iteege naman mi iso pizin. Iso: “Anutu itunu tau. Sombe leleene be aŋmiili ma aŋma tiom mini, nako kena.” Iso ta kembei, mi keŋ se wooŋgo mini be ila pa Sisarea. Mi Prisila ziru Akwila na, timboren Epesus. ✡ 22 Paulus ila ipet kar Sisarea, to kaŋkaŋ ma isala Yerusalem be ire lupŋana ki Krisi ma ziŋan tiso sua ri. Mana isula mini pa kar Antiok.

Paulus imaŋga pa pai kini ta iwe tel pa

23 Ni imbot moloŋana ri isu Antiok, mana imaŋga mini pa pai ma iwwa pa lele pakan ki Galesia mi Pirigia, mi ipombolmbol zin wal ki lele tana ta titoto Yesu i.

Apolos ikam Anutu sua kini isu kar Epesus mi Korin

24 Yuda ta, ni imar kar Epesus. Zaana Apolos, mi kar kini Aleksandria. Mi ni tomtom ŋgarŋana mi kwo suaŋana. Mi ikam kat ŋgar pa sua ki Anutu. 25-26 Ni, tipaute i pa zaala ki Merere kek. Tana sua kini ta izzo pa Yesu na, indeŋdeeŋe men. Mi izzo katkat sua raama leleene, mi ikamam sua mbolŋana pizin tomtom. Tamen iute yok kamŋana ki Yoan men. Tana imaŋga be ikam sua lela lupŋana muriini kizin Yuda, mi Prisila ziru Akwila tileŋi, to tikami ma tila ruumu kizin, mi tisope i pa zaala ki Anutu bekena iute kat.

27 Apolos, ni leleene be ila lele pakaana ki Akaia tomini. Mi zin toŋmatiziŋ ki kar Epesus tiso tipomboli. Tana tibeede ro ta ila kizin Akaia kan ta titoto Yesu i, mi tisotaara zin be tiur matan pini. Beso ila ipet to tikami. Apolos ila ipet Akaia na, iuulu kat zin wal ta Anutu ikampe zin ma tiurla kek na. ✡ 28 Pa ni izzwe katkat sua ki Anutu pizin tomtom. Mi ziŋan zin Yuda tiparzorzooro ila iwal biibi matan, mi imendernder mbolŋana mi ikototo zin. Tabe ikam ma tomtom tikilaala ta kembei: Yesu, ni Mesia. ✡

19

Paulus ikam Anutu sua kini isu kar Epesus

1 Indeeŋe Apolos imbotmbot kar Korin na, Paulus iwwa pa karkari ta timbotmbot abal uteene na, mi ipombolmbol zin urlaŋana kan ma ila ila ma isula kar Epesus. Ila mi indeeŋe wal pakan ta titoto Yesu i, 2 to iwi zin. Iso: “Parei, indeeŋe ta niom kuurla na, kakam Bubuŋana Potomŋana tomini, som som?”✡ Mi zin tipekel ma tiso: “E-e, niam amleŋ sua sa pa Bubuŋana Potomŋana som.”

3 Paulus iso: “Ambai. Mi yok kamŋana pareiŋana ta tikam piom na?” To tiso: “Yok kamŋana ta ki Yoan na.”✡

4 Tabe Paulus iso: “Yok kamŋana ki Yoan, ina iwe kilalan pizin wal ta titooro lelen mi tizem sanaana kizin. Mi Yoan iso pizin tomtom be tiurla ki tomtom toro tabe imar pa kaimer na. Mi ina Yesu tau.”✡ 5 Tileŋ na, tikam yok pataaŋa pa Merere Yesu zaana. 6 Mi Paulus iur namaana isalakaala zin, to Bubuŋana Potomŋana imar isalakaala zin lup. To timaŋga na, tiso sua ila karkari kalŋan, mi tiwe Anutu kwoono ma tiso kalŋaana pizin tomtom.✡ 7 Zin tomooto tana ko kembei laamuru mi ru sa.

8 Mi puulu tel, ta Paulus ziŋan zin Yuda tiparzorzooro pa Anutu peeze kini lela lupŋana muriini kizin. Ni imototo som. Kwoono imbol mi izzokatkat sua. Pa iso ikam zin ma tiurla. 9 Tamen zin pakan na, ŋgar kizin imbol. Tabe tiurla som, mi tipiri sua sananŋana pa Merere zaala kini ila iwal biibi matan. To Paulus izem zin, mi ikam zin wal ta titoto Yesu i ma tila. Mi aigule ta boozomen ziŋan tiluplup zin lela ruumu biibi ki Tiranus, mi tizzo sua.✡ 10 Tikamam ta kembei ma irao ndaama ru. Tabe zin Yuda mi Grik ta timbot lele pakaana biibi ki Asia na, timap tileŋ Merere sua kini.✡

Seba lutuunu bizin

11 Anutu ipombolmbol Paulus ma itortooro mos mburanŋan ma tiwedet. Mos tana tipa ndel kat.✡ 12 Ikamam ma sombe koroŋ kini riŋariŋa kembei ta kawaala kini pakanpakan na ila ise wal meteŋan, to nin ndabok. Mi zin tau bubuŋana sananŋan tiru pizin na, tiyotyooto pizin ma nin ambai.✡

13 Zin Yuda pakan ta tizirziiri bubuŋana sananŋan na, zin timbotmbot i. Mi tiwwa ma tiso tiziiri bubuŋana sananŋan pizin tomtom pa Merere Yesu zaana tomini. Tana tizzo sorok pizin bubuŋana sananŋan ta kembei: “Yesu ta Paulus izzoyaryaara uruunu i, ta nio aŋmender se ni zaana mi aŋur sua piom be koyooto.”✡ 14 Mi Yuda ta, zaana Seba. Ni biibi ta kizin patoronŋana kan na, lutuunu bizin lamata mi ru ta tikamam ta kembei tomini.

15 Tamen aigule ta na, tikam ta kembei, mi bubuŋana sananŋana ipekel kalŋan ma iso: “Yesu, nio aŋute i. Mi Paulus na, aŋleŋleŋ uruunu. Mi niom tina na, aŋkankaana piom.”✡ 16 To tomtom tau bubuŋana sananŋana izeebi na, imaŋga mi ipun zin ma ruŋgun isaana. Pa mburaana ilip kat pizin. Mi iraraaza mburu kizin ma isu lene lup. To timaŋga na tiko pa ruumu tana ma tila len.

17 Zin Yuda ma zin Grik ta boozomen ta timbot kar Epesus na, tileŋ urun, to motoŋana biibi ikam zin, mi tiwidit Merere Yesu zaana ma isala ta kor a. 18 Mi wal urlaŋan boozomen timar ma tizzwe mbulu kizin sananŋan ila iwal matan. 19 Mi wal boozomen ta tikamam naborou na, timar raama ro kizin ta naborou kan sua izze i. To iwal biibi tirre, mi tiswiri sala you ma ikan ma imap. Beso titoombo tirobon ro kizin tana kadoono na, sorok som kat Ko irao kembei pat milmilŋan 50,000 ma iŋgi. 20 Ina zaala tana ta Merere ipombol sua kini ma irak ma irao lele. Pa sua iloondo raama mburaana. Tabe zin wal ta tiurla i, timasak ma tiwe boozo.

21 Uraata ti ilae, mana kaimer to Bubuŋana ipazal Paulus, mi ni ikam ŋgar be ipa ma ila pa lele pakaana ki Masedonia ma Akaia, tona imiili mini pa Yerusalem. Mi ikam ŋgar ta kembei. Iso: “Aŋla tiŋga muŋgu, mi kaimer to ko aŋla aŋre zin Rom kan tomini.”✡ 22 Tana iŋgo Timoti mi Erastus, gaabaŋana ru ta tiuluuli pa uraata i, be timuuŋgu ma tila Masedonia. Mi ni imbot ŋana ri isu lele pakaana ki Asia.

Malmal biibi ipet su Epesus

23 Indeeŋe mazwaana tana, Merere zaala kini iwe uunu pa malmal biibi ma ipet su kar Epesus.✡ 24 Tomtom ta, ni zaana Demitrius. Ni uraata kini be iurpewe zin koroŋ pa pat silba. Mi koroŋ ta, ta ni iurpewe zin na, ina urum ki merere Artemis kunun. * Zin uraata kan kini timbelmbel pat kamŋana pa koroŋ ta tana. 25 Tana Demitrius iboobo zin uraata kan kini ma timar, mi ziŋan tomtom pakan ta uraata kizin raraate na, tilup zin. To imaŋga na iso pizin.

Iso: “Ou, niom kuute, iti uraata kiti tiŋgi ta tayaryaaru pat boozo pa i. 26 Mi Paulus tana, niom ituyom kere i mi keleŋi lup kek. Ni kwo mbolŋana, mi inoknok sua ta kembei: ‘Merere kunun ta tomtom tiurpe pa naman na, ina Merere ŋonoono som.’ Tana ipandelndel zin Epesus kan boozo ma titooro zin kek. Mi iŋgi be ikam Asia ka tomtom bizin ma timap i.✡ 27 Tana aŋso kere iti kek? Pa iŋgi be toporou sala pataŋana i. Pa to tana ko ikam ikam ma tomtom tirepiili uraata kiti. Mi tina men som. Ko ikam pataŋana pa merere kiti zaanaŋana Artemis tomini. Pa ina kola ikam ma urum kini iwe koroŋ sorok. Mi Artemis zaana ta kembena. Koozi zin iwal biibi ki Asia mi toono ta boozomen tipakuri. Tamen Paulus ko ikam ma iwe koroŋ sorok.”

28 Zin tileŋ sua tana, to ipas keten ma tau timaŋga ma kalŋan izalla ma tiso: “Artemis, ni merere kiti Epesus. Ni ta zaana biibi tau!”

29 Molo som na, orooro isala ma irao kar biibi. To keten malmal mi titeege lae pa Gaius ziru Aristakus. Pa ziŋan Paulus tiwwa tau. Wal ru tina, zin Masedonia kan. Karau lae pizin mi tiyaaru tataata zin ma tila lele tau iwal biibi tiluplup zin su pa i. 30 Paulus, ni iso ila ipet iwal biibi matan be iso sua pizin. Tamen wal pakan ta titoto Yesu i tipeteke i. 31 Mi guraaba pakan ki Paulus ta timborro lele pakaana ki Asia na, zin tomini tipeteke la pini be ila iso ruŋguunu pizin iwal biibi tana pepe.

32 Mi iwal biibi ta timbotmbot na, tikamam orooro ma kalŋan izalla ta kor a. Tomtom pakan kalŋan izalla pa koroŋ ta, mi pakan tizzo len sorok pa sua toro. Pa zin boozo ta timar tilup zin na, tiute lupŋana tana ka uunu som. 33 To zin Yuda timaŋga na tipusuk Alisande ma ila ta mataana a. Mi tomtom pakan tire i, to tiso ko ni ta iwe uunu pa malmal tana. To Alisande iur namaana pizin iwal biibi be lele ikam kiŋ mibe isope zin. 34 Tamen zin matan ila na, tikilaali kembei ni Yuda. To tilup kwon mi kalŋan isala ta kor a. Tiso: “Artemis, ni merere kiti Epesus. Ni ta zaana biibi tau!” Tinoknok ta kembei ma irao mazwaana moloŋana ri.

35-36 Tana kuskus ki Epesus imaŋga, to zin timaane mi tiŋgun talŋan pini. To ni iso: “O niom tomtom ki Epesus, toono ta boozomen tiute iti makiŋ. Iti tiŋgi ta tomborro merere zaanaŋana Artemis urum kini ramaki kunuunu ta imbot saamba, mi itop ma isu na. Tomtom sa irao izooro iti pa koroŋ taiŋgi na som. Tana kakam mbulu kankaanaŋana pepe. Kamane! 37 Pa wal ta kakam zin ma timar i, zin tipasaana urum ka kosa sa som. Mi tikam sua repiiliŋana sa pa merere Artemis som. 38 Sombe Demitrius mi waene bizin ta ziŋan tikamam uraata na len sua sa pa tomtom sa, na irao timbot ma ni ka aigule. Pa zin bibip ki titirtiiri sua i, ta timbotmbot i. Tana zin irao tila kizin, to ziŋan tiurpe sua. 39 Mi sombe sua pakan sa ta leleyom be koso, na kuur la lupŋana ki kar namaana be titiiri mi tiurpe. Naso koto tutu kiti. 40 Pa koozi iti tososor pa mbulu kek. Tere na, orooro tiŋgi ka uunu sa som. Mbulu ta koozi kakam na, sombe tiwi iti pa ka uunu, ko tepekel be parei?” 41 Tana iso makiŋ, mi kaimer mana iso: “Kala leyom!” To timureege ma tila len.

20

Paulus ila ire zin Masedonia kan mi zin Grik

1 Orooro biibi tana imap, mana kaimer to Paulus iboobo zin wal ta titoto Yesu i ma tila tilup zin, mi isotaara zin kembei ni be izem zin. Tila mi ni ipombol zin pa sua pakan, to izem zin ma timbot, mi imaŋga ma ila pa Masedonia. 2 Iwwa ma ila beso ipet lele sa mi indeeŋe wal pakan ki Krisi, to ipombol zin pa sua boozo, mana ipa mini. Iwwa ma ila mi ipet lele pakaana kizin Grik, 3 to imbot pa puulu tel. To iso imaŋga mi ikam wooŋgo be ila lele pakaana ki Siria. Som mi ileŋ kembei zin Yuda timbuuru kana. To itoori mini be ipa pa lele pakaana ki Masedonia.✡ 4 Mi wal ta ni ziŋan tila ta zan tis: Sopata ta Pirus lutuunu i, ni ki kar Berea, mi Aristakus ziru Sekundus ki kar Tesalonika, mi Gaius ki kar Derbe, mi Timoti, mi Tikikus ziru Tropimus ki Asia. 5 Zin tina timuuŋgu ma tila tizza yam su kar Troas. 6 Mi niam pakan na, ambot kar Pilipai pa lupŋana biibi ki narabu ta yis somŋana i. Ina imap, to amla ma amkam wooŋgo. Amkowo pa aigule lamata, mana amlela Troas. To amdeeŋe zin. Mi ambot Troas pa aigule lamata mi ru.

Paulus ipei Yutikus ma imaŋga mini

7-8 Indeeŋe aigule mataana kana na, niam amlup yam pa kini kanŋana mi suŋŋana lela ruumu leleene ta imbot kor. Mi Paulus ziŋan zin tomtom tizzo pa sua ki Anutu ma ila mbeŋ lukutuunu. Pa aigule toro to pai. Mi titun lam boozomen.✡ 9 Mi naŋgaŋ ta, ni zaana Yutikus. Imbutultul se miiri kwoono mi iŋgungun talŋaana pa sua. Paulus ziŋan zin tomtom tizzo ma tizzo be molo som na, Yutikus mata ŋenŋeene. To itur ma som mi imbot. Ta kembei men ma ikanamaala itunu risa som. Tabe imalaala to iwwa. Itop pa ruumu leleene ta kor a ta iwe tel pa i, mi isula ta toono a. Wis ma tila be naman su pini na, Yutikus ni imeete ma kup kek. 10 Tamen Paulus isula toono, to isala ŋwaana mi isou i. To iso pizin. Iso: “Leleyom ipata pepe. Ni mataana iyaara mini kek.”✡ 11 Paulus imiili ma isala mini, to titete narabu ma tikan, mi ni izzo sua pizin ma berek su. To izem zin mi pai.✡ 12 Mi Yutikus na, tikami ma tila ruumu kini mi lelen ambai kat. Paso, ni mataana yaryaara ma imbot.

Paulus izem kar Troas mi ila kar Miletus

13 Paulus iurpe zaala piam be amse wooŋgo, mi amuuŋgu ma amla kar Asos, to amsa i isu tana. Mi itunu na, ipa toono. 14 Imar ma indeeŋe yam su Asos, to amkami mi amkwai ma amla mutu Mitilene. 15 Amkeene ma aigule toro na, amla amdeeŋe mutu Kios. Kozeere na, amar ampet mutu Samos. Mi kozeere mini na, kaŋkaŋ ma amla amkam kar Miletus. 16 Paulus ipiyar. Pa leleene be ila Yerusalem, mana lupŋana biibi ki Pentekos ipet. Tana leleene be ilela ta kar Epesus som. Pa imoto: Kokena ilela, to imbotmbot ma molo su lele pakaana ki Asia.

Paulus ipombol zin mboroŋan ki Epesus pa sua pakan

17 Tana Paulus imbot kar Miletus, mi ikam sua ma ila pa lupŋana ki Krisi ta imbot kar Epesus na, be mboroŋan kizin timar. 18 Timar tipet, to iso pizin. Iso: “Keleŋ. Indeeŋe aigule mataana kana ta aŋmar aŋpet lele pakaana ki Asia, mi imar imar ma indeeŋe koozi na, mbulu tio ta aŋkamam na, niom kere kek. 19 Zin Yuda timbukmbuk koŋ kiizi totomen, mi tikamam pataŋana boozo pio, mi tomtom tipamiaŋ yo kat. Tamen nio aŋkototo ituŋ, mi aŋbesmbeeze pa Merere raama tiŋiizi. 20 Mi niom kuute: Sua boozomen ta irao be iuulu yom na, aŋwatkaala sa piom som. Aŋzzo sua su mat keteene, mi aŋmama ruumu ma aŋzzo yom pa tomini.✡ 21 Kwoŋ imbolmbol pizin Yuda, mi zin Grik tomini, be tizem sanaana kizin, mibe titooro ŋgar kizin ma ila ki Anutu, mi tiurla ki Merere kiti Yesu.✡

22 “Mi buri na, Bubuŋana Potomŋana imaŋga pio be aŋla Yerusalem. Mi aŋkankaana pa. Ko mbulu pareiŋana ipet pio su tana?✡ 23 Nio aŋute men tau kar boozomen ta aŋlala pa i, na Bubuŋana Potomŋana izzo yo ta kembei: Ruumu sanaana, mi pataŋana boozo ta izza yo a.✡ 24 Tamen nio aŋre ta kembei: Ituŋ mbotŋana tio, ina koroŋ sorok. Pa aŋkamam ŋgar men pa uraata ta Merere kiti Yesu iur mar nomoŋ i be aŋkiskis mi aŋposop kat. Uraata tana na, ta kembei: Uruunu ambaiŋana ta iso pa muŋaiŋana mi kampeŋana ki Anutu na, bela aŋso pizin tomtom mi kwoŋ imbol pa.✡

25 “Kere. Niom tiŋgi, muŋgu nio aŋbotmbot la mazwoyom mi aŋzzo yom pa peeze ki Anutu. Mi iŋgi buri na, aŋute kat tau tiom tasa ko irao ire motoŋ mini som. 26 Tana koozi nio aŋso kat yom ta kembei. Sombe tomtom tiom tasa ila lene, ina uunu tio som.✡ 27 Pa nio aŋwatkaala sua sa piom som. Ŋgar ta boozomen ki Anutu, ta aŋso yom pa ma imap lup.

28 “Motoyom iŋgal ituyom, mi sipsip boozomen ki Anutu ta Bubuŋana Potomŋana iur yom be komboro zin na. Komboro kat lupŋana ki Anutu. Pa ni iŋgiimi zin pa itunu Lutuunu siŋiini.✡ 29 Mi nio aŋute. Sombe aŋzem yom, inako wal pakan timar kembei ta me saŋsaŋŋan, mi tigaaba yom ma tipasaana Anutu wal kini.✡ 30 Mi niom ituyom tomini, tomtom tiom pakan kola timaŋga, to tipabogboogo sua ŋonoono, mi tiyaaru wal pakan ta titoto Yesu i be tito zin.✡ 31 Tana kere yom pizin. Mi motoyom ŋgal ndaama tel ta itiŋan tombotmbot na. Mazwaana tana, nio aŋmaane piom som. Aŋzzopewe yom tataŋa pa mbeŋ ma aigule raama tiŋiizi.✡

32 “Mi iŋgi buri aŋso aŋur yom la Anutu namaana. Tana kwoŋ imbol piom ta kembei: Motoyom iŋgal Anutu sua kini ta iso pa muŋaiŋana kini. Pa ina ko ipombol yom, mi iuulu yom be kakam matamur kini ambaiŋana ta ni imbuk sua pa be ikam pizin wal kini.✡ 33 Indeeŋe ta itiŋan tombotmbot na, nio motoŋ berber pa tomtom sa pat kini, som mburu kini sa be aŋkam leŋ i som.✡ 34 Niom ituyom kere kek. Koroŋ ta iuluulu yo raama zin gaabaŋoŋ ti, ina iwedet pa uraata ta ituŋ aŋkamam pa nomoŋ na.✡ 35 Aŋkamam ta kembei paso, aŋsombe aŋwe kin ambaiŋana piom. Pa iti sombe takam uraata ma biibi, nako lende koroŋ ma irao, mi tarao be tu'uulu zin wal ta len koroŋ somŋan i. Matanda ŋgal Merere Yesu sua kini ta iso: ‘Ŋonoono, iti sombe tikam lende koroŋ, na menmeen ti pa. Mi sombe itundu tu'uulu zin tomtom pa koroŋ kiti, nako ikam ma menmeen ti biibi kat.’ ”✡

36 Paulus iso sua tana ma imap to, ziŋan tilek kumbun mi tisuŋ. 37 Tisuŋ makiŋ, to timaŋga mi tila tisou i, mi ziŋan titaŋ. 38 Lelen isaana kat pa sua lwoono ri ta isombe zin ko tirao be tire mataana mini som. Tana titaŋ makiŋ, mi tiuri ila wooŋgo.

21

Paulus ila Yerusalem

1 Niam amparzem yam na, zin timbot mi niam ampet. Mi amkwai ma kaŋkaŋ ma amla pa mutu Kos. Kozeere mini na, amla mutu Rodos. To amla mi amlela Patara. 2 Amlela Patara, to amdeeŋe wooŋgo toro tabe ikakat ma ila pa lele pakaana ki Ponisia. Tana amlu yam se mi amla. 3 Amkowo amkowo ma amre la pa mutu Saiprus. To amzem ma imborene, mi ampa ndapet men, mi amkoŋuru toono biibi Siria. Amla na amlela kar Tiro. Pa kar tana, ta gorgori wooŋgo tana izemzem mburu su pa i. 4-5 Amla amru zin wal ki kar tana ta titoto Yesu i, to niamŋan ambot pa aigule lamata mi ru. Pa amzza wooŋgo tau. Mi Merere Bubuŋana ipatooŋo zin pa mbulu tabe ipet pa Paulus i, tabe tibiigi i be imbot. Kokena isala Yerusalem. Niamŋan ambotmbot, to amzem zin mi amla. Wal boozomen ta titoto Yesu i, ziŋan waen bizin mi lutun bizin, ta timap tiur yam ma amzem kar mi ampera tai. Ampera tai na, amlek kumbuyam mi amsuŋ su peende. ✡ 6 To amparzem yam mi niam amla ma amsala wooŋgo, mi zin ra, timiili ma tila kar.

7 To ampet mini, mi wooŋgo iko ma amla mi amlela kar Tolemais. Amre toŋmatiziŋ pakan, mi niamŋan ambot pa aigule ta. 8 To kozeere mini na, amzem zin, mi amla ampet kar Sisarea. To amla ambot ruumu ki Pilip. Ni tomtom ki izzo uruunu ambaiŋana. Wal lamata mi ru ta muŋgu tiur zin be tiuulu zin ŋgoŋana pa uraata na, kizin ta ta tiŋgi. ✡ 9 Ni lutuunu moori bizin paŋ ta tiwoolo zen. Mi zin tiwe Anutu kwoono bizin. Pa ni ipatoŋtooŋo zin pa koroŋ pakan.

10 Niamŋan ambot pa aigule pakan, mana Merere kwoono ta, zaana Agabus, ni imbot Yudea mi isu. 11 Imar tiam, to ikam lae pa pus ki Paulus, mi ipo itunu namaana ma kumbuunu pa, mi iso: “Bubuŋana Potomŋana iso ta kembei: Mbulu raraate men ko ipet pa pus ti katuunu. Pa zin Yuda ta timbot Yerusalem a kola tipo namaana ma kumbuunu, mi tiuri la kizin wal ta Yuda somŋan i naman.” ✡

12 Amleŋ sua tiŋgi to niamŋan waeyam bizin tana leleyam be Paulus isala Yerusalem pepe. Tana amtoombo be amruuti. 13 Tamen ni iso piam ma isombe: “Ah, tiŋiizi tiom tiŋgi parei? Koso kakam be kaparru kopoŋ pa pataŋana tiŋgi? Sombe tipo yo su Yerusalem, na tipo yo lak! Mi sombe tipun yo ma aŋmeete pa Merere Yesu zaana, ina ambai tomini.” ✡

14 Tana amso ma som. Pa ni itunu imbol. To leyam sua sa mini som, mi amso: “Ambai, imbot la ki Merere itunu leleene tau.”

15 Sua tana imap tona, amkam mburu tiam mi amsala pa Yerusalem. 16 Wal pakan ki Sisarea ta titoto Yesu i, tiurur yam, mi niamŋan amap ma amla ruumu ki Nason, to ambot. Nason tana, ni tomtom ta kizin wal mataana kan ta titoto Yesu i. Mi ni tomtom ki mutu Saiprus.

Paulus ila ipet Yerusalem

17 Amsala Yerusalem mi zin toŋmatiziŋ ta timbot tina tire yam, to lelen ambai kat mi timar tikam yam ma amla. 18 Kozeere mini na, niamŋan Paulus amla be amre Yems. Mi amla na, zin mboroŋan kizin ta boozomen timar timbotmbot tomini. 19 To Paulus ila ma ire zin, mi ipit mbol pa uraata boozomen ta Anutu ipomboli pa ma ikam la zin wal ta Yuda somŋan i mazwan na.

20 Tileŋ to tipakur Anutu zaana pa. To tisu mini mi tiso pa Paulus. Tiso: “Toyam, re. Zin Yuda boozo kat ta tiurla ki Yesu i. Mi zin timap timbol kat pa tutu. ✡ 21 Mi urum na, imar ma zin tileŋ kek. Pa tomtom pakan tipiŋgisŋgis sua ku ma tiso zin Yuda ta timbotmbot la zin wal ta Yuda somŋan i mazwan na, nu zzo pizin be tipizil ndemen pa tutu ki Mose mi mbulu kiti muŋguŋan, mibe tireete lutun bizin pepe. ✡ 22 Tana iŋgi ko takam parei mi tupunmeete sua tana? Pa tomtom ko tileŋ urum kembei nu mar kek, to dudut ma timar mi tikam mbulu sa.

23 “Tana leŋ la sua tiam ti mi kam ta kembei. Tomtom paŋ ta timbotmbot i. Zin timbuk sua pa Anutu kek. 24 La kizin ma niomŋan kuurpe yom be kewe ŋgeezeŋoyom pa Anutu mataana, mi uulu zin mi giibi pat pa uten ruunu pupŋana. * Naso tomtom ta boozomen ki kar ti tire mi tiso: ‘O, to ti uruunu ta imar ma teleŋ na, ina pakaamŋana. Pa iŋgi ni itoto men tutu ki Mose.’ ✡

25 “Mi wal urlaŋan ta Yuda somŋan i na, niam amur zaala pizin kek mi ambeede ro ila pizin, mi amso pizin be tikan kini ta tipakur zin merere pakaamŋan pa i pepe, tikan siŋ pepe, tikan buzur siŋŋana pepe, mi timolo ula ka tutu pepe.” ✡

26 Tikeene ma aigule toro to, Paulus ila ikam tomtom paŋ tana, mi ziŋan tila be tiurpe zin ma tiwe ŋgeezeŋan pa Anutu mataana. Ni ila Urum Merere, to iur sua sotaaraŋana kizin ise: Ko tikam aigule piizi be tiurpe zitun ma imap, mana tikam patoronŋana ma ikot zin.

Zin Yuda titeege Paulus su Urum Merere

27 Aigule lamata mi ru tana be imap. Som mi, Yuda pakan ta timar pa lele pakaana ki Asia na, tire Paulus imbotmbot Urum Merere kwoono. Tabe tila tikuru zin iwal lelen, to tila mi tikiskis lae pini. 28 Mi kalŋan izalla ma tizzo: “Ou, niom tomtom ki Israel, kamar mi ku'uulu yam lak! Tomtom tau iwwa pa lele ta boozomen mi ikamam sua pizin tomtom ta munŋaana men kembei iti ramaki tutu kiti mi Urum Merere potomŋana tiŋgi na koroŋ sorok, ta itunu tis! Mi buri ŋonoono, ni ikam mbulu toro ma isala ki. Pa iyo Grik pakan ma tilela Urum Merere potomŋana ti ma tau tipasaana ma isaana kat. ✡ 29 (Zin tiso ta kembei paso, muŋgu tire Tropimus ta ki kar Epesus i ziru Paulus tiwwa pa Yerusalem. Tana tikam ŋgar sorok ma tiso ko Paulus ikami ma ziru tilela Urum Merere ka siiri.) ✡

30 To zin Yerusalem kan timap ma timaŋga ma kalŋan isala. Mi tilonloondo ma timar tile urum lene, to tiyasasaara Paulus mi tiyaaru tataati ma tipera mat, mi tikotkaala kataama pataaŋa. 31 Tiso tikam be tipuni ma kup. Tamen sua ikam biibi ŋonoono ta imborro zin malmal kan ki Rom i. Tiso pini ta kembei: Zin Yerusalem kan ta timap ma tikamam malmal biibi. 32 Tabe tikamam, mi biibi ŋonoono tana wis ma isu raama zin malmal kan kini mi zin bibip kizin. Zin Yuda tipunun Paulus, mi tire biibi tana ziŋan zin malmal kan kini tuŋ sula, to tizemi.

33 Biibi tana ila ipet kizin, tona iso ma tikiskis Paulus, mi tipo namaana pa re ru. To iwi zin. Iso: “To tiŋgi, ni asiŋ? Mi ikam so mbulu i?” ✡ 34 Iwal biibi ta timbotmbot i, pakan timaŋga ma tiso pa sua uunu ta. Be pakan timaŋga, to tiso pa uunu toro. Tabe tikam ma biibi tana ipas kat sua ŋonoono sa som. Pa tiso sua ndelndelŋa, mi orooro kizin isala mete. To biibi tana iso ma tikam Paulus mi tiuri lela ruumu mbolŋana ta zin malmal kan timbotmbot pa na. 35 Zin malmal kan ziŋan Paulus tipa ma tila ndeete uunu, to tikwaari. Pa iwal biibi tau tiso tikam be tiyatuti. 36 Mi iwal biibi tana titoto zin ma tila, mi timap ma kalŋan izalla ma tiso: “A, ila lene. Kupuni ma imeete!” ✡

Paulus iso sua pizin iwal biibi

37 Zin malmal kan be tikoki Paulus ma tilela ruumu kizin mbolŋana. Som mi, Paulus iwi lae pa biibi kizin. Iso: “Irao be aŋso sua pu muŋgu?” To biibi tana iso: “Wai! Mi nu zzo Grik kalŋan? 38 Pa nio aŋkam ŋgar pa tomtom ki Aikuptu ta uriizi ŋonoono ipese wal zigzikŋan munŋaana paŋ (4,000) mi iyaaru zin ma tila pa lele bilimŋana be tikam malmal na. Tabe aŋso ko nu tau.”

39 To Paulus iso: “E-e, nio ti Yuda. Aŋmar pa Tasus, ta kar zaanaŋana ki Silisia na. Parei? Irao yok pio mi aŋso sua pizin iwal tiŋgi muŋgu?”

40 Biibi tana iyok pini, to Paulus imender sala ndeete, mi iur namaana be iso sua. Iwal biibi tire i, to lele ikam kiŋ. Mi ni iso sua pizin ila zitun kalŋan ta Iburu i. Iso:

22

1 “O atoŋan ma tamaŋan, kuŋgun talŋoyom. Pa nio leleŋ be aŋso uunu tio ma keleŋ kat.”

2 Tileŋi iso Iburu kalŋan, to lele ikam kiŋ.

3 Mi ni iso: “Nio ti Yuda. Tipeebe yo su kar Tasus ta ki Silisia na. Tamen nio musaari mi tikam yo ma aŋmar aŋbot kar tiŋgi. Mi aŋkan su tiŋgi ma aŋwe kaibiŋoŋ. Mi tutu ki tumbundu bizin na, Gamalielbi ipaute yo pa ma imap. Mi nio aŋkam kinkiini be aŋto kat mbulu ki Anutu kembei ta koozi niom ta boozomen kakamam i. ✡ 4 Zin wal ta titoto zaala popoŋana tiŋgi na, muŋgu aŋbelmbel matan seezeŋana. Mi tomtom kizin pakan na, aŋpun zin ma timetmeete. Mi pakan na, aŋyaryaaru zin ma aŋla aŋurur zin lela ruumu sanaana. Zin tomooto, mi moori tomini. ✡ 5 Biibi kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan ta boozomen tiute mbulu tio. Zin tirao be tipombol sua tio ti. Pa zin ta tiyok mi tikam ro imar tio, to aŋkam ma aŋso aŋla kizin toŋmatiziŋ kiti ta timbot kar Damaskus na. Pa aŋso aŋla be aŋkam zin tomtom ta titoto zaala tiŋgi na, mi aŋyo zin ma timar Yerusalem be tiseeze matan.

Paulus iso pa mazwaana ta itooro leleene

(Ŋgo 9:1-18, 26:9-18)

6 “Tana aŋmaŋga pa pai, mi aŋwwa ma aŋla aŋgarau kar Damaskus. Zoŋ mataana ikam kembei aigule palakuutu mi molo som na, azuŋka imbot saamba mi ikelyaara su ma iliu yo ma kembei ta lele ikimit i. 7 To aŋtop su toono mi aŋleŋ sua ta isu pio ma iso ta kembei. Iso: ‘Saul, Saul, parei ta nu noknok motoŋ seezeŋana?’ 8 Mi aŋpekel ma aŋso: ‘O Biibi, nu asiŋ?’ To pekelŋana imar. Iso: ‘Iŋgi nio Yesu ki Nasaret ta nu seseeze motoŋ na.’ ✡ 9 Sua tana, waeŋ bizin ta niamŋan amla na, tileŋ som. Tigeede men, pa tire azuŋka men.

10 “To aŋwi. Aŋso: ‘Biibi, kenako aŋkam so?’ Mi Merere ipekel kalŋoŋ ma iso: ‘Maŋga mi lela Damaskus, to leŋ sua pa uraata boozomen ta leleŋ iur pa kek be kam i.’ 11 Waeŋ bizin timar na, titeege nomoŋ mi amlela kar Damaskus. Pa azuŋka mburaana mete. Tabe ikam yo ma aŋrao aŋre lele som.

12 “Kar tana, tomtom ta imbotmbot, zaana Ananias. Ni iur kat leleene pa Anutu, mi itoto tutu. Mi Yuda ta boozomen ki lele tana matan ise kini. 13 Ni ikoŋuru yo ma imar, to imender lae zilŋoŋ uunu mi iso: ‘O tiziŋ Saul, motom kam pak lak!” To karau men mi motoŋ iyaara mi aŋre i. 14 To imaŋga mi iso: ‘Anutu ta ki tumbundu bizin, ta itunu ipeikatu be ipaute u pa ŋgar kini mi leleene, mibe re kat Tomtom Ndeeŋeŋana, * mi leŋ sua ila ni itunu kwoono. ✡ 15 Mi nu be pombol sua kini ila wal ta boozomen matan, mi so zin pa koroŋ ta nu leŋ mi re kat pa motom na. ✡ 16 Tana maŋga ta buri, kam yok, mi suŋ pa ni zaana be ipusu pa sanaana ku ma ila ne.’ ✡

17 “Uraata tana imap, tona aŋmiili ma aŋla Yerusalem mini. Aŋbot mi aigule ta na, aŋlela Urum Merere be aŋsuŋ. Aŋzuŋzuŋ na, 18 aŋkeenetondo mi Merere iso sua pio. Iso: ‘Loŋa mi zem Yerusalem ta buri. Pa wal tina, re beso swe uruŋ pizin, na irao tileŋu som.’

19 “Nio aŋsu to aŋso: ‘Biibi, wal tiŋgi, zin tiute: Muŋgu nio aŋlonloondo pa lupŋana murin ta boozomen, mi aŋtekteege zaaba pizin wal ta tiurla ku na, mi aŋyyo zin ma aŋurur zin lela ruumu sanaana. 20 Mi indeeŋe ta tipun Setepan ma imeete, mi siŋiini ireere paso, izzwe nu urum na, nio aŋbotmbot mi aŋyok pa mbulu tana. Mi aŋmendernder raama mburu kizin wal ta tipununi.’ ✡

21 “Tamen Merere iso pio. Iso: ‘Maŋga. Pa iŋgi aŋgo u be la pa lele ta molo kat. Nu ko la kizin wal ta Yuda somŋan i.’ ” ✡

Paulus iso ni ki Rom

22 Iwal biibi tiŋgun talŋan ma ilala, beso tileŋ Paulus iso ta kembei, to timaŋga na kalŋan isala. Tiso: “A, to na, kala kupuni ma imeete lak! Imbot ko ikam so?” ✡ 23 Mi tiboboobo ma tiwirri mburu kizin, mi titiyaryaara toono zalla kor. † 24 Tana biibi ŋonoono kizin malmal kan iso ma tikam Paulus mi tilela ruumu mbolŋana ta zin malmal kan timbotmbot pa na. Mi iso pizin be tilela to tibalis Paulus pa wooro matanmatanŋana, mi tiwisese i bekena ipeeze kat uunu tau zin iwal biibi kalŋan izalla pini pa i.

25 Tana tilela mi tipo i be tibalisi. Som mi, Paulus iso la pa biibi tau imborro zin malmal kan i. Iso: “Parei? Tomtom ta ni ki Rom na, sombe kendeeŋe le uunu sa som, ko irao kabalisi sorok?” ✡ 26 Biibi ileŋ sua tana, to ila mi iso pa biibi ŋonoono kizin malmal kan. Iso: “Iŋgi ko parei? Pa tomtom taiŋgi, ni ki Rom.”

27 Tabe biibi ŋonoono tana ila ma iwi Paulus. Iso: “Ai, so kat. Nu tina, tomtom ki Rom?” Paulus iso: “E. Nio tomtom ki Rom.” 28 Biibi tana imaŋga to iso: “Nio ti aŋgiibi pat zaanaŋana be aŋwe tomtom ki Rom.” To Paulus iso: “Mi nio na, aŋgiimi som. Pa tamaŋ ta ipeebe yo na, ni ki Rom.”

29 Tabe zin ta timar mi timendernder be tiwi Paulus i, timilmiili ma timar tila len. Mi biibi ŋonoono tana ire ma imoto kana. Pa Paulus, ni ki Rom. Mi ni iso pizin ma tipo i sorok.

Paulus imender su zin bibip keren uunu

30 Kozeere mini na, biibi ŋonoono kizin malmal kan iso ipas kat sua uunu. Parei ta zin Yuda tiŋgal sua pa Paulus? Tana iboobo zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin peeze kan ta boozomen ma tilup zin. To ila ma iputke Paulus, mi ikami ma ila ipamenderi su keren uunu.

23

1 Paulus ire la pizin peeze kan mi iso: “O niom toŋmatiziŋ tio, ta muŋgu mi imar indeeŋe koozi na, nio aŋyamaana ituŋ kembei aŋkam ŋoobo mbulu sa pa Anutu mataana som.”✡ 2 Biibi kizin patoronŋana kan, zaana Ananias, ileŋ sua tana, to iso la pizin wal ta timender kolouŋana i ma tipeeze lae pa Paulus kwoono.✡ 3 To Paulus iso pini. Iso: “Nu tina, Anutu ko ipunu tomini. Nu kembei didi ta ibuuzu kek, mi timusmus pen kokouŋana ma ise sorok. Pa mbulu ku mat kana men ta iŋgeeze. Mi lelem na som. Nu mbulem su tina be tiiri yo pa tutu tau. Tamen itum molo tutu kek. Pa so pizin ma tipun yo sorok.”✡

4 Zin wal tau timender kolouŋana pa Paulus na, timaŋga to tiso: “Wai, kwom pasom biibi kizin patoronŋana kan paso? Ni sa Anutu tomtom kini na!”

5 Paulus ipekel ma iso: “O niom toŋmatiziŋ tio, nio aŋkilaala kembei ni biibi kizin patoronŋana kan na som. Mibe aŋkilaali, so aŋso sua ta kembei som. Pa sua ki Merere imbot pataaŋa kek ta kembei:

Tomtom peeze kana ta imborro yom na, piri sua sananŋana sa pini pepe.”✡

6 Paulus, ni iute zin peeze kan tana lup kek. Zin timbot la uunu ru. Pakan na, zin sadusi. Mi pakan na, zin tutu kan. Tabe Paulus kalŋaana mi iso la pizin. Iso: “Niom toŋmatiziŋ tio, keleŋ. Nio ti tutu koŋ tau. Mi tamaŋ ma anaŋ tomini na, zin tutu kan. Nio aŋurur motoŋ pa maŋgaŋana kizin meeteŋan, tanata tipamender yo pa i.”✡

7-8 Paulus ipiri sua ti, to zin peeze kan tana timureege pataaŋa. Pa zin sadusi na, tiurla ta kembei: Sombe tomtom sa imeete, na irao imaŋga mini som. Mi tiso aŋela sa imbot som, bubuŋana sa som. Mi zin tau tutu kan i na, urlaŋana kizin toro. Pa tiso zin meeteŋan kola timaŋga mini, aŋela timbotmbot, mi bubuŋan tomini timbotmbot.✡ 9 Tana kalŋan izalla kat ma tiparzorzooro ma ila to, wal ŋgarŋan pakan tau tutu kan i kalŋan sala ma tiso: “Ai, niam amtiiri na, tomtom ti, ni ikam mbulu sananŋana sa som. Ko bubuŋana sa, som aŋela sa iso sua sa pini ma iŋgi.”✡

10 Biibi ŋonoono kizin malmal kan ire ma ambai som. Pa sua iporou mete. Tabe iso pizin malmal kan kini ma tila tikoki Paulus la zin peeze kan tina naman, mi tikami ma tilela ruumu kizin mbolŋana. Pa imoto: Kokena tiyatut Paulus.

11 Mbeŋ na, Merere ipet ki Paulus mi ipomboli. Iso: “Paulus, moto pepe. Mender mbolŋana. Pa uruŋ ta swe su Yerusalem, inako swe su Rom tomini.”✡

Zin Yuda timbuuru Paulus kana

12 Kozeere mini na, Yuda pakan tila tilup zin be timbuuru pa Paulus. To timbuk sua mbolŋana kat pa Merere zaana be tikan kini som, tiwin yok som ma irao tipun Paulus ma imeete. 13 Zin wal ta timbuuru pini na, zin kembei tomtooru mi kwoono sa. 14 To timaŋga na tila tire zin bibip kizin patoronŋana kan mi zin mboroŋan. Tila to tiso: “Ou, niam taiŋgi ambuk sua mbolŋana kat pa Merere zaana kek ta kembei: Koozi mi ila na, kwoyam ko iteege kini sa som ma irao ampun Paulus ma imeete. 15 Tana niomŋan zin peeze kan pakan kala ki biibi ŋonoono kizin malmal kan, mi koso pini ta kembei. Koso: ‘Kam Paulus mi kusu. Pa niam amsombe ampas kat sua kini uunu.’ Niom koso kakam ta kembei, na niam ti ko amzaŋzaaŋi. Beso isu to loŋa ampuni. Mi irao imar ipet lele tiŋgi na som.”

16 Tamen Paulus woono, ni talŋaana ikam kiizi kizin kek. Tana ila ma ilela ruumu mbolŋana kizin malmal kan mi isotaara Paulus. 17 To Paulus iboobo la pa biibi tau imborro zin malmal kan na ma imar, mi iso pini. Iso: “Kam naŋgaŋ ti ma ila ki biibi tiom ŋonoono. Pa ni le sua ri be iso pini.” 18 Ikami ma tila ki biibi ŋonoono tana, to iso: “Paulus ta imbotmbot ruumu sanaana na, iso pio, tabe aŋkam naŋgaŋ tiŋgi ma niamru amar. Pa ni le sua ri be iso pu.”

19 Biibi ŋonoono ila to iteege naŋgaŋ tina namaana mi ziru men tilae. To iwi i. Iso: “Parei, nu lem so sua i, ta mar pio pa i?”

20 To naŋgaŋ tina iso: “Zin Yuda tilup lelen ma iwe tamen, mi tiso tipun Paulus ma imeete. Iŋgi ko molo som to sua ikamu be berek, to kam Paulus ma kusula pa lupŋana biibi kizin peeze kan be tipas kat sua kini uunu. Mi ina sua ŋonoono som. 21 Tana leŋ zin pepe. Pa zin kembei tomtooru mi kwoono sa, ta ko tizaŋzaaŋi su zaala. Mi timbuk sua mbolŋana kat pa Merere zaana kek be tikan kini som, tiwin yok som ma irao tipun Paulus ma imeete. Iŋga tiurur matan ta timbotmbot a. Beso yok pizin, to tikam mbulu tana.”

22 Biibi ŋonoono ileŋ sua tana to kwoono imbol pini. Iso: “Sua ta so yo i. Kozo so pa tomtom toro sa pepe. Kokena wal pakan tiute kembei nu ta mar mi so yo na.” Iso ta kembei, mi iso pini ma ila lene.

Tikam Paulus ma isula Sisarea

23 Biibi ŋonoono tana imaŋga to iboobo bibip ru kizin malmal kan ma timar, mi iso pizin. Iso: “Kala ma kere zin malmal kan tomto laamuru (200), mi zin hos kan tomto tel laamuru (70), mi izi kan tomto laamuru (200) be tisula pa Sisarea pa mbeŋ ta koozi. 24 Mi kere hos pakan pa Paulus tomini. Kozo komboro kati ma imbot ambai men ma irao ila ipet ki gabana kiti Peliks.” 25 Mi ibeede sua sotaaraŋana ta kembei. Iso:

26 “O biibi tio ŋonoono, gabana Peliks. Nio Klodias Lisius aŋkam aigule tio ima ku.

27 “Tomtom taiŋgi, zin Yuda tikisi mi tipasaani mabe imeete. Tamen nio aŋmar raama zin malmal kan tio, to amkamke i pizin. Pa aŋleŋ kembei ni tomtom ki Rom.✡ 28 Mi nio leleŋ be aŋpas kat uunu kini. Parei ta zin tikamam sua boozo pini. Tana aŋkami ma ila pa lupŋana biibi kizin peeze kan. 29 Tamen aŋla ma aŋdeeŋe kembei, ni le uunu sa tabe ilela ruumu sanaana, som imeete pa i som. Zin kwon ikanani sorok. Mi ina tiparzorzooro pa zitun tutu kizin tau.✡ 30 Mi aŋleŋ kembei wal pakan tikamam to tiŋgi kuziini, tana loŋa men mi aŋseri ma ima ku na. Mi aŋur sua pizin Yuda be tima ku, to ziŋan tikam sua su ta kerem uunu na.”

31 Tana zin malmal kan tito sua ki biibi kizin, mi ziŋan Paulus timaŋga pa mbeŋ. Tila tila ma ta Antipatris a. 32 Tikeene ma aigule toro to, zin tau tipa toono i timiili mini ma tila ruumu kizin mbolŋana ta Yerusalem a. Mi zin tau tise hos i, ziŋan Paulus tila. 33 Tikami ma tila tipet kar Sisarea, to tisara ro ila ki gabana, mi tiur Paulus ila kini. 34 Gabana ipaata ro makiŋ, to iwi Paulus: Ni imar pa lele pakaana swoi? Mi Paulus iso ni imar pa Silisia. 35 To gabana iso pini. Iso: “Ambai. Mbot mi zin tau tiŋgal sua pu na timar muŋgu, toinabe aŋtiiri sua tiom.” To gabana iso pizin menderŋan be tikam Paulus ma tila ruumu biibi ta muŋgu Erot ipo na, mi timboro i isu tana.

24

Paulus ziŋan zin Yuda timender su Peliks kereene uunu

1 Aigule lamata ilae to, Ananias ta biibi kizin patoronŋana kan na, ziŋan zin mboroŋan pakan, mi tomtom ŋgarŋana ta ni zaana Tertulus, tisula pa Sisarea be ziŋan Paulus timender la gabana kereene uunu, mibe tiŋgal sua pini. Tertulus tana, ni iute kat tutu ki Rom. Mi uraata kini be iuluulu zin tomtom pa sua kizin. 2-3 Tana tiboobo Paulus ma ilela kizin, to Tertulus imaŋga mi iso sua kini. Iso:

“O biibi tiam Peliks, niam tiŋgi leleyam ambai kat pu. Pa mazwaana ta kamam peeze pa lele tiŋgi na, niam ambot ambai men. Mi koroŋ boozomen ta muŋgu isaana, ta iŋgi nu pazalzal mabe ambai lup. Tana lele pakaana ti, niam amap ma leleyam pu. Pa nu uluulu yam pa koroŋ matakiŋa boozo. 4 Tamen ko irao aŋyaaru sua ma molo som. Tana aŋwi u be leŋ sua tiam katŋana ri ti.

5 “To ti, niam amre i na, mbulu kini ambai som kat. Ni kembei ta mete sananŋana i. Pa ipeyei malmal boozomen ma tiwedet la zin Yuda mazwan irao toono ta boozomen. Mi zin wal ta titoto Yesu ki Nasaret mi tipabogboogo sua ki Merere na, ni ta imuŋmuuŋgu pizin. ✡ 6 Mi itoombo be ipasaana Urum Merere tomini. Iŋgi tabe amkisi. [Mi niam amso ituyam ampamenderi mi amtiiri mbulu kini pa tutu tiam. 7 Tamen biibi kizin malmal kan Lisius imar, to imaŋga piam mi isani la nomoyam mi ikami ma ila. 8 To Lisius iur sua piam be amar ku i.] Tana nu itum wi i, to re kat uunu ta niam ampamenderi pa i. Pa sua tiam ti, pakaamŋana som. Ŋonoono men.”

9 Tertulus iso sua tana makiŋ to, zin Yuda pakan timaŋga mi tipombol sua ta ni iŋgal pa Paulus na.

Paulus iso sua kini

10 To Peliks iyembut sua kizin, mi iur namaana pa Paulus be iso sua. Paulus imaŋga to iso:

“O gabana Peliks, nio aŋute: Ndaama ndaama ta nu mbel sua urpeŋana pa lele ti kek. Tana nio leleŋ ambai mi aŋso sua tio ti ima ku. 11 Sua tiŋgi ipata pu som. Nu rao ute karau men. Re. Uriizi, aigule laamuru mi ru men ta ila kek na, nio aŋsala pa Yerusalem be aŋsuŋ. 12 Mi niamru tomtom sa amparzooro lela Urum Merere som, mi aŋkuru tomtom lelen lela lupŋana muriini kizin, som kar leleene ma iŋgi som tomini. Zin wal ta tiŋgal sua pio i, tomtom kizin sa ire yo aŋkam mbulu ta kembei na som. 13 Tana sua kizin, ina zin tiso. Mi sokorei toro tabe ipombol? Som.

14 “Tamen sua kizin koroŋŋana ri, ta aŋyok pa. Zaala ki Krisi ta zin tizzo be pakaamŋana, ina nio aŋtoto. Mi ina nio aŋzuŋzuŋ men pa Anutu ta muŋgu tumbuyam bizin tizuŋzuŋ pini na. Mi sua ta Merere kwoono bizin tibeede na, ramaki koroŋ ta munŋaana men ta indeeŋe tutu ki Mose, ina nio aŋurla men i. ✡ 15 Nio niamŋan zin wal tiŋgi amur motoyam pa koroŋ tamen tau. Pa amso Anutu, ni kola ipei zin tomtom ma timaŋga mini pa naala be tikam kadoono kizin. Wal ndeeŋeŋan, mi wal sananŋan tomini. ✡ 16 Tanata nio gorgori aŋkamam kinkiini be leleŋ iŋgeeze, mibe aŋkam kat mbulu pa Anutu mataana mi tomtom matan tomini. ✡

17 “Nio aŋzem Yerusalem mi aŋbot lele pakaana toro pa ndaama boozo kek. Tanata iŋgi aŋla mini be aŋur nomoŋ ila pizin wal tio, mibe aŋkam patoronŋana pakan tomini. ✡ 18 Mi nio aŋto mbulu mi aŋurpe ituŋ ma aŋgeeze muŋgu, mana aŋlela Urum Merere lene be aŋkam uraata tiŋgi. Mi nio ituŋ tamen kat ta aŋlela. Tomtom toro sa igaaba yo som. Mi aŋkam orooro sa som, kosa sa kembena som. ✡ 19 Aŋkamam uraata tiŋgi ma aŋbotmbot, mi Yuda pakan ta timar pa lele pakaana ki Asia na, tindeeŋe yo. Ina zin ta tiwe uunu pa sua tiŋgi. Mi wal tina, sombe len sua pio, na ambai be zitun timar mi tiso kat sua kizin isu kerem uunu ma leŋ. 20 Mi sombe som, na zin wal tiŋgi ta niamŋan amendernder i, zitun irao tiso kat uunu tio ma teleŋ. Nio aŋkam ŋoobo so mbulu i? Pa uriizi, indeeŋe ta tipamender yo ila zin peeze kan matan ta Yerusalem na, zin timbotmbot. 21 Nio aŋso ko tikamam pa sua lwoono ta, ta kalŋoŋ biibi pa ma tileŋ. Sua ta kembei: ‘Koozi, nio sua indeeŋe yo mi aŋmar amender su kereyom uunu ti paso, aŋurla kembei zin meeteŋan kola timaŋga mini.’ ” ✡

22 Peliks, ni ikankaana pa zaala ki Krisi som. Tana ileŋ, to ipeteke sua ma imbot mi iso: “Kezem su tana. Tombot ma biibi kizin malmal kan Lisius itunu imar, toinabe aŋtiiri sua tiom.” 23 To iur sua pa biibi kizin malmal kan be iur Paulus lela ruumu sanaana mi mataana pini. Mi irao ikam pataŋana biibi pini pepe. Sombe wal kini tila ma tiso tire i pa kopoono ma koroŋ, na irao iyok pizin. ✡

Paulus izzo pa zaala tabe tuurla ki Yesu Krisi i

24 Aigule pakan ilae mi kaimer mana, Peliks ziru waene Drusila timar. Drusila, ni Yuda nan. Tana Peliks iso la pa Paulus ma imar, to Paulus izzo sua pa zaala tabe tuurla ki Yesu Krisi i, mi ni ileŋleŋ. 25 Beso Paulus kwoono iyabakes lae pa mbulu ndeeŋeŋana, mi mbulu ki tagabiizi itundu, mi kadoono urŋana tabe ipet pa mbeŋ kaimer i, na sua iŋgal Peliks ma imoto. To iyembut sua. Iso: “Ambai. Irao ta ti. La muŋgu. Mi ko aŋre lwoono toro sa, to aŋboobu mini.” 26 Mi Peliks, ni iurur mataana pa Paulus. Pa iso ko ni ikam le pat sa. Tiŋgi tabe iboboobi ma ilala kini be ziru tizzo sua.

27 Ndaama ru ilae, tona Peliks isu mi Porsius Pestus ikam muriini. Mi Peliks, ni leleene be zin Yuda lelen pini. Tana izem Paulus ma imbotmbot lela ruumu sanaana, mi ni imap pa uraata.

25

Paulus imender su Pestus kereene uunu

1 Pestus imar ipet Sisarea be iteege uraata kini. Mi aigule tel ilae mana, izem Sisarea mi isala pa Yerusalem. 2 Isala to, zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin bibip pakan kizin Yuda tila kini mi tiŋgal sua pa Paulus. 3 Tila to loŋa mi tikuru leleene bekena ilae kizin, mibe ikam Paulus ma isala pa Yerusalem. Pa timbuk Paulus ka kiizi kek be tipunke i su zaala lwoono. 4 Tamen Pestus iso pizin. Iso: “Paulus, ni imbotmbot ruumu sanaana leleene ta Sisarea a. Mi nio iŋgi be aŋsula i. 5 Sombe ni ikam ŋoobo mbulu sa, na zin bibip tiom pakan timar ma niamŋan amsula, tona tiso ka sua isu tiŋga.”

6 Pestus ziŋan timbotmbot ma aigule ko laamuru sa ma iŋgi, mana isula Sisarea. Kozeere mini na, ila ma mbuleene su sua urpeŋana muriini, mi iso be tikam Paulus ma imar. 7 Paulus imar ipet to, zin Yuda tau timbot Yerusalem mi timar i, tila ma tiliu i. Mi tigiibi sua boozo pini. Tiso ni ikam mbulu ta sananŋana kat. Tamen sua kizin tana, ka pombolŋana sa som.

8 To Paulus ipekel kalŋan ma iso: “Nio ti aŋkam ŋoobo mbulu sa pa Yuda tutu kizin som, Urum Merere som, mi Kaisa som tomini.” ✡

9 Mi Pestus, ni ikamam be Yuda lelen pini. Tana imaŋga to iwi ten lae pa Paulus. Iso: “Parei, ko irao se Yerusalem, mi mender su kereŋ uunu ta tiŋga?” 10 Paulus iso: “Wai, mi lele tabe aŋla ma aŋkam sua isu pa i, ina ruumu ki Kaisa ta iŋgi aŋbotmbot pa i. Som nu re kembei nio aŋkam ŋoobo mbulu sa pizin Yuda? Lak, ina tina, nu itum ute kek. 11 Mi sombe aŋkam mbulu sa ta sananŋana kat ma irao be aŋmeete pa i, na tipun yo lak. Irao aŋko pa kadoono tio na som. Tamen sombe zin Yuda ti, sua kizin ŋonoono som, na tomtom sa irao iur yo sorok la naman na som. Ambai. Nio aŋso aŋre Kaisa itunu mi ni itiiri sua tio.” ✡

12 Pestus ileŋ Paulus iso ta kembei, to ila ma ziŋan zin ŋgarŋan kini pakan tizzo sua. Mana iso pa Paulus. Iso: “Nu sombe la mi re Kaisa tau. Tana ko la ma re i.”

Pestus isope king Agripa

13 Timbot ma king Agripa ziru lunuri Benis timar tipet Sisarea be tilou Pestus. 14 Ziŋan timbot pa aigule pakan, tana Pestus izzo pa sua ta tikam pa Paulus na, ma king Agripa ileŋleŋ. Iso: “Tomtom ta, tau Peliks iuri lela ruumu sanaana ma imbotmbot, mi ni imap pa uraata. 15 Mi indeeŋe ta nio aŋsala Yerusalem na, zin bibip kizin patoronŋana kan ziŋan zin mboroŋan kizin Yuda tiŋgal sua pini, mi timaŋmaŋ yo be aŋur kadoono pini. 16 Mi nio aŋpekel sua kizin ta kembei. Aŋso: ‘Keleŋ. Niam Rom koyam na, mbulu tiam ta kembei som. Sombe wal pakan tiŋgal sua pa tomtom sa, na irao amuri sorok ila naman na som. Bela ni ziŋan tiso sua pa, mi itunu iso uunu kini muŋgu.’

17 “Tana nio aŋmiili ma aŋsula mini na, niamŋan mi amar. Be ampet Sisarea na, aŋnaunau som. Ambot ma aigule toro, to mbuleŋ su sua urpeŋana muriini, mi aŋboobo Paulus ma ilela pataaŋa. 18 Beso ka koi bizin timaŋga be tiŋgal sua pini na, aŋso ko tiso pa mbulu pakan ta sananŋan ŋonoono. Som mi som. 19 Tiso kat sua sa som. Ziŋan Paulus tiparzorzooro pa urlaŋana kizin, mi tizzo pa tomtom ta, zaana Yesu. Zin na, tiso ni imeete kek. Mi Paulus izzo be ni imbot mata yaryaara men i. 20 Tana aŋleŋ na, ŋgar tio sa ambai som. Irao be aŋkam kat ŋgar pa sua ti be aŋurpe na som. Tana aŋwi i beso parei na, isala Yerusalem, tonabe imender mini pa sua tiŋgi. 21 Tamen ni ipemet sua, mi kwoono imbol be Kaisa itunu itiiri sua kini. Tana aŋur sua pizin menderŋan be timboro i ma irao aŋuri la ki Kaisa.”

22 To Agripa iso pa Pestus. Iso: “Mi nio ti leleŋ be ituŋ aŋleŋi tomini.”

Tabe Pestus iso: “Ambai. Gaaga to leŋi.”

Tipamender Paulus su king Agripa kereene uunu

23 Aigule toro na, king Agripa ziru Benis timar ma ziŋan zin wal zanŋan ki kar tana mi zin bibip kizin malmal kan tilela ruumu leleene biibi ta zin bibip tiluplup zin pa i. Mi tikam mbulu boozo be tipakur Agripa ziru Benis. To Pestus iso, mi tikam Paulus ma imar ilela. ✡ 24 Pestus imaŋga to iso: “O king Agripa mi niom tau kamar ma itiŋan tombot tiŋgi, koozi kere mar pa tomtom tiŋgis. Tomtom tiŋgi, ta zin Yuda ta boozomen timaŋmaŋ yo pini isu Yerusalem mi isu tiŋgi tomini. Timap ma kalŋan sala ma tisombe to ti, ni imbot pepe. Imeete ma ila ne. ✡ 25 Mi nio na, aŋre kembei ni ikam mbulu sananŋana sa tabe imeete pa i som. Tamen ni itunu isombe ila ki Kaisa be ni itiiri sua kini. Tanata aŋsombe aŋuri ma ila Rom. 26 Tamen aŋdeeŋe sua ŋonoono sa pa tomtom ti bekena aŋbeede se ro ma ila ki Kaisa i na som. Tanata aŋkami ma imar imender su kereyom uunu bekena kitiiri uunu kini. Pa aŋso nu, king Agripa, niomŋan zin wal tiŋgi koso ka sua, tonabe aŋbeede uunu kini ise ro. 27 Pa sombe sua izal som, mi tuur sorok tomtom sa ma ila ki Kaisa, ina mbulu kankaanaŋana. Bela tebeede kat uunu kini ise ro mi ni ipa raama, to ambai.”

26

Paulus iso sua su king Agripa kereene uunu

(Ŋgo 9:1-18, 22:3-16)

1 Tana king Agripa iso pa Paulus. Iso: “Iŋgi be nu kadoono so sua ku.”

Tana Paulus iur namaana, mi imaŋga to iso uunu kini: 2 “O king Agripa, koozi nio leleŋ ambai. Pa aŋmar ma aŋmender su nu itum kerem uunu be aŋpekel sua boozomen ta zin Yuda tiŋgal pio na. 3 Pa mbulu tiam Yuda mi sua pakan ta amparzorzooro pa i, na nu ute lup kek. Tana aŋsombe aŋwi u ten. Ko irao be ŋgun talŋom mi leŋ mar pa kalŋoŋ? Pa sua tio ko moloŋana ri. Kokena nim gesges ma iŋgi.

4 “Mbulu tio tau naŋgaŋŋoŋ mi imar indeeŋe koozi na, zin Yuda ta boozomen tiute lup kek. Mbulu tio ta aŋkam su ituŋ kar tio, mi kaimer aŋkam su Yerusalem na, ike pizin som. 5 Tana indeeŋe ta taŋga mi tamar i na, zin tiute yo lup kek. Mi sombe lelen pa, na irao tipombol sua tio ti. Indeeŋe ta nio naŋgaŋŋoŋ mi imar na, aŋgabgaaba zin wal tutu kan ta timbol kat pa tutu mi suŋŋana tiam i. Amlip pizin Yuda pakan. ✡ 6 Mi koozi na, tipamender yo su tiŋgi paso, nio aŋurur motoŋ pa koroŋ ambaiŋana ta Anutu imbuk sua pa ila ki tumbuyam bizin tau. ✡ 7 Sua mbukŋana tana, ta niam Yuda uunu laamuru mi ru amurur motoyam pa, mi amzuŋzuŋ Anutu pa ikot mbeŋ ma aigule be iur ŋonoono. O king, nio aŋurur motoŋ pa koroŋ ambaiŋana tana, tanata ikam ma zin Yuda tiŋgal sua pio. 8 Lak, parei ta niom tina kere kembei Anutu ni irao be ipei zin meeteŋan ma timaŋga mini som?

9 “Muŋgu, nio tomini aŋkamam kaisiigi be aŋpasaana Yesu ki Nasaret uruunu. Mi aŋdemeere aŋso ko mbulu ta aŋkamam, ina ambai. ✡ 10 Mbulu tana, aŋkam su Yerusalem muŋgu. Zin bibip kizin patoronŋana kan ta tiyok pio, tanata aŋzebzeebe Anutu wal kini potomŋan boozomen lela ruumu sanaana. Mi nio ti aŋyok be tipun zin ma timetmeete tomini. 11 Tana aŋwwa pa lupŋana murin ta boozomen, mi aŋkamam pataŋana pizin wal tau tiurla ki Yesu i, mi aŋseseeze matan. Mi aŋmaŋmaŋ zin be tipasaana Yesu zaana. Aŋmalmal pizin biibi kat. Tana aŋwwa pa karkari ta lele molo na tomini be aŋru zin.

12 “Uunu tina ta aigule ta, nio aŋpa ma aŋso aŋla ta kar Damaskus a. Uraata ta aŋso aŋkam su tana, nio zoŋ pa. Pa zin bibip kizin patoronŋana kan tipombol sua ma tiyok pio tabe aŋla. 13 O king, nio aŋwwa pa zaala lwoono ma zoŋ mataana ikam kembei palakuutu. Mi molo som na, aŋre azuŋka ta imbot saamba mi ikelyaara su ma iliu yo raama waeŋ bizin ma kembei ta lele ikimit i. Mi mburaana biibi kat. Ilip pa zoŋ mataana. 14 Ikam ma niam iwal mi amtoptop su toono. To aŋleŋ sua ta iso la Iburu kalŋan ma isombe: ‘Saul, Saul, parei ta noknok motoŋ seezeŋana? Zooroŋana ta kamam, ina ipata pu. Pa ina kembei urur itum ila zaaba kwoono.’ 15 Tabe aŋwi: ‘Biibi, ina nu asiŋ?’

“To Merere iso: ‘Mi iŋgi nio Yesu ta nu seseeze motoŋ na. 16 Burup ma maŋga mender. Iŋgi aŋpet ku be aŋuru ma kam uraata pio. Koroŋ ta buri rre i, ramaki koroŋ pakan tabe aŋswe ma ku pa kaimer i, nu ko so zin tomtom pa, bekena pombol sua tio. 17 Nio ko aŋkamke u pa wal ku, mi zin wal ta Yuda somŋan i tomini. Mi iŋgi aŋgo u be la kizin tomtom mi pei ŋgar kizin 18 ma matan ikam pak. Nu be tooro zin ma tipizil ndemen pa zugut mi tipet mat, mi kam zin ma tizem Sadan mburaana, mi tiur lelen ila ki Anutu. Naso aŋreege sanaana kizin, mi timar tigaaba zin wal tau tiurla tio mi tiwe wal potomŋan ta ki Anutu i.’ ✡

19 “O king Agripa, re. Koroŋ ta kar saamba iswe mar tio na, irao aŋzooro na som. 20 Tana mataana mi aŋzzoyaryaara ka sua isu Damaskus. To isu Yerusalem, to isu lele ta boozomen ki Yudea. Mana ila kizin wal ta Yuda somŋan i tomini. Nio aŋzzo pizin tomtom be tipizil ndemen pa mbulu kizin sananŋana, mi tiur lelen ila ki Anutu, mi tikam kat mbulu. Naso tiswe kembei titooro kat lelen. ✡ 21 Iŋgi uunu tiŋgi ta zin Yuda tikiskis yo la Urum Merere kwoono, mi tiso tikam be tipun yo. 22 Tamen nio aŋre ulaaŋa biibi kat imarmar pa Anutu, ma irao indeeŋe koozi. Tanata aŋmendernder mbolŋana, mi aŋpombolmbol sua ki Yesu ila zin wal ta boozomen matan. Zin zanŋan, mi zin sorrokŋan tomini. Mi sua ta aŋkamam i na, popoŋana som. Ina aŋto men Mose mi Anutu kwoono bizin kalŋan. Pa sua ta muŋgu tiso, ta iŋgi iur ŋonoono kek. ✡ 23 Pa tiso Mesia, ni ko ire yoyouŋana, mi iwe mataana pa maŋgaŋana kizin wal meeteŋan. Mi ni ko isoyaara sua tabe ikam zin Yuda mi zin wal ta Yuda somŋan i ma timbot mat.” ✡

24 Paulus iso sua kini ma indeeŋe tiŋgi, to Pestus imaŋga mi kalŋaana biibi ma iso: “Ai Paulus, nu kankaanaŋom kat. Kam ŋgar biibi mete ta ipatalli u na!” ✡

25 To Paulus iso: “O biibi tio Pestus, nio ti kankaanaŋoŋ som. Nio aŋzzo sua ŋonoono men raama ŋgar tau. 26 Tanata aŋmototo som, mi aŋzzo katkat sua. Sua ti, king Agripa ni iute ma imap. Pa mbulu ta boozomen ti, sa ike som. 27 Lak, king Agripa, nio aŋwi u. Nu urla Anutu kwoono bizin kalŋan, som som? E, nio aŋute. Nu urla.”

28 Tabe king Agripa iso: “Wai Paulus, iŋgi so tooro yo karau men be aŋwe Krisi lene ta buri?”

29 Paulus iso: “O, so buri, buri. Miso kaimer, kaimer. Mi nio aŋsuŋ Anutu pu mi zin wal ta tileŋleŋ sua i tomini be kuurla mi kewe kembei ta nio i. Mi tamen nio leleŋ be tipo nomoyom ma kumbuyom ma tiur yom lela ruumu sanaana kembei ta tikam pio na pepe.”

30 To king ziŋan gabana Pestus mi Benis mi zin tau timbotmbot na burup ma timaŋga. 31 Tiyooto ma tila na, tiparzzo pizin. Tiso: “To ti, ni ikam ŋoobo mbulu sa tabe ilela ruumu sanaana, som imeete pa i na som.” ✡

32 To Agripa isu na iso pa Pestus. Iso: “Tomtom ti, ni iso ila ki Kaisa ma ni itiiri sua kini. Pepe so tezemi, mi iyooto ma ila ne.” ✡

27

Paulus ikam wooŋgo be ila pa Rom

1 Zin timbuk sua be niam amkwai ma amla Itali. Tana tikam Paulus ziŋan wal pakan ta timbot lela ruumu sanaana na, ma tiur zin la Yulius namaana. Yulius, ni biibi kizin malmal kan. Imborro zin malmal kan tomto lamata ki Kaisa itunu tau. 2 Amla ma wooŋgo ta ki kar Adramitium imar. Mi iŋgi iso imiili mini ma ila pa kar pakan ki Asia. Tana amse mi le isala ma amla. Mi tomtom ta ki kar Tesalonika ta imbot la lele pakaana ki Masedonia na, igaaba yam ma niamŋan amla. Zaana Aristakus.

3 Aigule toro na, amlela kar Sidon. Mi Yulius leleene ambai pa Paulus, tana izemi ma ila kizin guraaba kini bekena tire i pa kopoono ma koroŋ. ✡

4 To amzem Sidon mi ampet mini na, amko pa mutu Saiprus leleene ta miiri ilonloondo pa som i. Pa amseebe miiri biibi tau. 5 Amko ma ampa ndapet men, mi amla Silisia ma Pampilia. To amyembut ma amlae na, amlela kar Mira ta imbot lele pakaana ki Lisia a. 6 Amlela tina, mi biibi kizin malmal kan ire wooŋgo kizin Aleksandria ta isombe ila Itali. To iso piam ma ŋes lae wooŋgo tina.

7 Wooŋgo iko riŋariŋa. Tabe amko amko ma molo mana, amso amlela Nidus. Som mi, miiri biibi kat ma amselaala na amrao som. Tana amko pa toono uunu ma amla, to ambeleu pa mutu Krit zuruunu ta iyaara ma ipera. Tipaata be Salmone. To mutu tana ipakaala miiri. 8 Amkosal toono, mi amkowo riŋariŋa, mi amla amla ma sor lela lele ta tipaata be ‘Maata Ambaiŋana’ na. Imbot kolouŋana pa kar Lasea.

9 Indeeŋe tana, ambel koŋana kek. Mi iŋgi be lele isaana ma irao kwaiŋana mini som. Pa aigule biibi ki Sanaana Urpeŋana ila ne kek. * Tana Paulus imaŋga mi isope zin. Iso: 10 “Keleŋ. Nio aŋre tai iŋgi be isaana i. Sombe tepet mini, inako tendeeŋe pataŋana biibi. Kokena wooŋgo mi mburu kiti ila ne, mi iti itundu tomini.” 11 Tamen biibi kizin malmal kan, ni iurla sua ki Paulus som. Mi ikanan la ki ni ta itekteege peeze ki wooŋgo i mi wooŋgo katuunu. 12 Timbot ma som mi miiri swoono ipet. Tabe lele ta wooŋgo ipot pa i, ambai som. To iwal biibi lelen be tila pa maata toro ta imbot kar Peniks a. Pa lele tina na, miiri pe som. Irao timbot pa ma miiri isu. Maata tina, ina imbot ta mutu Krit a. Imbot la ki pakaana ta zoŋ isula na.

Miiri biibi ma lele isaana

13 Miiri riŋariŋa ta ipa ki meleeba mi ise. Tabe zin wooŋgo kan tindemeere ma tiso ko ambai pizin. Tana tiyaaru pat ise, to amko ma amsal men pa mutu Krit. 14 Molo som na, miiri biibi imaŋga. Ipa ki ndalea mi ipet ma indeeŋe yam. 15 Miiri imar ma amtoombo be amkunyaara duubu. Tamen som. To amsur men. 16 Amla ma amko pa mutu musaana ta zaana Kauda na ndemeene, to ipakaala miiri. Tana amso amyaaru wooŋgo musaari ta timbit la wooŋgo mbuleene i ma ise. Mi miiri mburaana men. Tabe ambel uraata pa wooŋgo musaari tana. 17 To amyaaru ma ise, mi zin pakan tipo wooŋgo biibi pa re pakan bekena tipombol. Mi timoto: Kokena duubu ipiri wooŋgo ma isala magat biibi ta igarau Aprika na. Tabe tipun le, mi wooŋgo itunu rukruk ma ilala. 18 Lele isaana kat ma tau ruŋguyam isaana lup. Tabe kozeere to tipiri mburu pakan ila ne. 19 Aigule iwe tel pa na, tikam mburu wooŋgo kana pakan, mi tipiri sula len tai. 20 Mi lele na, isaana kat. Aigule boozo, zoŋ iyaara risa som. Mi pitik ta kembena. Sa imbot mat som. Tabe ikam ma amso ko irao ambot na som. Amla leyam.

21 Zin tomtom tikan kini som, mi timbot sorok men pa mazwaana molo kek. Tana Paulus imaŋga na iso pizin. Iso: “Kozobe niom kakan mar tio ma tezem Krit pepe, so iti irao tendeeŋe pataŋana tiŋgi som, mi mburu kiti sa irao ila ne som. 22 Mi toŋgo. Nio aŋso aŋpombol yom ta kembei. Komoto pepe. Pa iti ti, tasa ko irao ila ne na som. Wooŋgo men ta ko ila ne. 23 Pa mbeŋi, Anutu tio ta aŋbesmbeeze pini i, iŋgo aŋela kini ta ma imar imbot su ta zilŋoŋ uunu mi iso pio. ✡ 24 Iso: ‘Paulus, moto pepe. Nu kola la ma pet ki Kaisa. Pa Anutu leleene iur ta kembei. Mi Anutu, ni muŋaiŋana katuunu. Tana ni ko mataana pa wal boozomen ta niomŋan kamar i ma irao tasa ila lene som.’ ” 25 To Paulus iseeŋge sua kini mini ma iso: “Tana nio aŋso piom: Komoto pepe. Pa nio aŋurla ki Anutu. Koroŋ ta ni iso yo pa, inako iur ŋonoono. 26 Tamen iti ti kola tala ma tosoolo sala mutu sa.”

Wooŋgo isaana

27 Amzurzur ma aigule laamuru mi paŋ imap, to amla tai pakaana ta tipaata be Adria na. Indeeŋe mbeŋ lukutuunu na, zin wooŋgo kan tiso ko amgarau toono kek. 28 Beso tikin yok na, tire kembei mozo biibi imbot. Timbot rimen mi tikin mini, to tire ise. 29 Tabe timoto ma tiso ko wooŋgo ila ma ituti sala patmbu sa ma iŋgi. Tona tila wooŋgo mbuleene, mi tipusuk pat bibip paŋ ta re ikan ma tuŋ i, ma tisula tai bekena tibiigi wooŋgo. Mi tizuŋzuŋ be loŋa mi berek. 30 Mi zin tau tikamam uraata pa wooŋgo i, na tila ta wooŋgo zuruunu, to tiputke wooŋgo musaari mi tipeleŋ ma isula be tiko ma tila len. Pa matan iŋgal zitun men. Tana tipakaam zin tau tise wooŋgo na, mi tiso tila be tipusuk pat pakan isula ki muŋga bekena tibiigi wooŋgo. 31 Tamen Paulus imaŋga to iso pizin malmal kan ziŋan biibi kizin. Iso: “Kere zin wal ta tikamam uraata pa wooŋgo ti. Sombe tizem wooŋgo mi tila len, tona niom ko irao kombot ambai som.” 32 Tabe zin malmal kan timaŋga na tiyembut wooro pa wooŋgo musaari, mi itop ma ila ne.

33 Berek zen mi Paulus iso pizin ta boozomen be tikan kini. Iso: “Ou, niom ti kakan koyom kini. Pa iti toporou sala pataŋana ti ma kombotmbot ki kopoyom men ma iŋgi aigule iwe laamuru mi paŋ i. 34 Tana aŋsombe kakan koyom kini sa ta buri be ipombol yom. Pa iti ta boozomen ko tombot ambai. Tomtom tiom sa ko irao uteene ruunu sa ipas ma ila lene na som.” ✡ 35 Iso pizin makiŋ to, ikam narabu mi isuŋ pa Anutu ila iwal biibi matan. To ite kana ma ikan. ✡ 36 Tanata ipombol ŋgar kizin pa, to lelen ambai mi timap ma tikan kini. 37 Niam tomto laamuru tomto tel lamoro mata mi ta (276), ta amse wooŋgo i. 38 Tikan irao zitun lelen ma kopon bokbok, to tila ma tipiri mburu pakan ila ne tai, bekena wooŋgo ipot ma ise ŋana.

39 Berek su na, matan lae toono uunu. Tamen tikilaala lele som. Mi tire lele lumbuunuŋana tau, to matan ito ma ila na, tire la pa maaŋga. Tana tiso tikam wooŋgo ma tilela. 40 Timaŋga na tiyembut re pa zin pat ta tibiigi wooŋgo pa i ma titoptop sula len. Mi tiyembutmbut lae pa re ta timbit peeze pa i ma putput. To tiyaaru le ma isala. Pa tiso tilela pa toono uunu. 41 Tamen wooŋgo iko ma ila, mi wooŋgo ndomoono isoolo sala magat. Mi mbuleene na iwwa. Tabe duubu ipun ipun ma imapaala la ki mbuleene. ✡

42 To zin malmal kan timaŋga na, tiso tipun zin tomtom ta ruumu sanaana kan i. Kokena tiyaago ma tila, to tiko ma tila len. 43 Mi biibi kizin malmal kan na, leleene be tipun Paulus ma imeete pepe. Tana ipeteke zin ma tikam mbulu tina som. Mi iso pizin be zin tau tiute yaagoŋana na, loŋa tilu zin sula mi tiyaago ma tila toono uunu. 44 Mi wal biibi na, zin be tire len ke pakanpakan tau duubu ikiili pa wooŋgo i, tona tizze mi tiyaago raama ma tilela toono uunu. Amkam ta kembei, tabe niam ta boozomen mi amla amsala toono ma ambot ambai.

28

Amla amse mutu Malta

1 Amlela toono uunu, tona amleŋ kembei mutu tiŋgi zaana Malta. 2 Zin tomtom tau timbot mutu tiŋgi, kampeŋana kizin ilip pa wal pakan. Timar mi tire yam, to tindou you ma ilo yam. Pa yaŋ tomini ma lele ilomo. 3 Paulus ila iyo ke ma iliigi, mi ikam ma imar, mi iur sala you mataana be ikut. Molo som na, mooto sananŋana pus ma ipet pa ke liigiŋana, mi ila ma iŋakiskis lae pa Paulus namaana. 4 Zin mutu tana tire mooto imbotmbot la Paulus namaana, to tiparso pizin ma tiso: “Wai, to ti ko ipun tomtom sa ma imeete som? Ŋonoono, miiri ma duubu na, ni iko pa. Mi merere kiti ta ipokotkot mbulu i na, * irao ileeli na som.” 5 Tamen Paulus itirke mooto tana isala le you ma you ikani, mi kosa sa ipet pini som.✡ 6 Ikam ma zin tomtom tiurur matan pini. Pa tiso ko izarzar ma iŋgi, som itop su ma imeete. Tamen kosa sa ipet pini som. To tisu na titooro ŋgar kizin ma tiso: “Wai, to tiŋgi ko merere sa.”✡

7 Biibi ki mutu tana, ni zaana Publius. Mi lele kini igarau. Imar ma ire yam, to ikam yam ma amla ambot ruumu kini pa aigule tel. 8 Publius tamaana, ni ibayyou ma kopo suruunu ramaki siŋ. Tabe ikenne men ta muriini. Tana Paulus ila to ilela ma ire i. Mi imaŋga to iur namaana isala ŋwaana, mi isuŋ pa Merere, to niini ndabok.✡ 9 Zin mutu kan tire mbulu tana, to tila tiyo zin meteŋan ta boozomen ma timar. Mi Paulus isuŋ pizin ma nin ndabok lup mi tilala. 10 Tabe koroŋ ta boozomen tau tipakur yam pa men. Beso amparaŋraŋ koroŋ tiam be ampet na, zin timar ma tiuulu yam pa koroŋ boozomen ta leleyam pa i.

Amla ampet Rom

11 Indeeŋe ta miiri biibi mi imar na, wooŋgo ta kizin Aleksandria imbot su mutu tana. Wooŋgo ndomoono na, merere boogo ru kunun imbot la. Zan Kasto mi Poluks. Tana niam ambot pa puulu tel ma miiri imap, mana kaimer to, amkam wooŋgo tana ma amla. 12 Amla amla ma amlela Sirakus, to ambot pa aigule tel. 13 To amzem kar tina, mi amko mini ma amla amlela Regium. Amkeene ma aigule toro na, miiri ipa ki meleebe mi ise. Aigule ru ta amkowo amkowo ma amla ampet kar Puteoli. 14 Amlela tina, to amdeeŋe toŋmatiziŋ pakan ta ki Krisi i. To tikam yam ma amla, mi niamŋan ambot pa aigule lamata mi ru. Mana amaŋga mini pa pai be amla Rom.

15 Mi waeyam bizin ta timbot Rom a tileŋ uruyam kek. Tana tomtom kizin pakan tizem kar, mi tipa ma timar tau nol muriini ki kar Apius na. Mi pakan timar pa kar toro ta ruumu tel kizin leembe timbotmbot pa na, mi tizza yam su tana. Amar mi Paulus ire zin, to ipakur Merere pa kampeŋana kini. Pa kembei mbulu tana ipomboli. 16 Amla ampet kar biibi Rom na, tiyok pa Paulus be itutamen ila imbot ndel. Ziru menderŋana tamen be mataana pini.✡

Paulus ikam uruunu ambaiŋana isu kar biibi Rom

17 Aigule tel ilae mana, Paulus iso la pizin bibip kizin Yuda be timar. Timar ma tilup zin, to ni iso pizin. Iso: “O niom toŋmatiziŋ tio, keleŋ. Nio ti, aŋzooro zin wal kiti pa kosa sa som, mi aŋzooro mbulu sa ta ki tumbundu bizin na som. Tamen titeege yo sorok isu Yerusalem, mi tiur yo la zin Rom naman.✡ 18 Mi zin Rom titiiri yo ma som, to tisombe tizem yo ma aŋla leŋ. Pa tire yo na, kembei aŋkam ŋoobo mbulu sa tabe aŋmeete pa i som.✡ 19 Tamen zin Yuda tinoknok sua ŋgalŋana pio, tabe leŋ zaala sa som. To aŋso: ‘Kena nio aŋso aŋla aŋre Kaisa itunu be itiiri sua tio.’ Mi nio ituŋ na, leleŋ be aŋgal sua sa pa wal tio som. 20 Iŋgi uunu tiŋgi ta aŋboobo yom ma kamar, bekena aŋre yom mi aŋso sua ma keleŋ. Pa koroŋ ta iti Israel boozomen tuurur matanda pa i, ta nio aŋurla tomini. Nio, tipo nomoŋ mi tiur yo lela ruumu sanaana pa uunu ta tiŋgi.”✡

21 To zin tiso: “Ambai. Mi zin Yudea kan tibeede sua sotaaraŋana sa pu ma imar piam som. Mi tomtom sa imbot Yudea mi imar be iŋgal sua pu i som. 22 Mi iŋgi itum mar na ambai. Pa amso amleŋ kat sua ku. Pa niam amute men ta kembei: Lele ta munŋaana men kan tomtom bizin tiwirri sua sananŋana pa lupŋana tiom ta tiŋgi.”✡

23 To tiur len aigule toro tabe ziŋan tilup zin mini. Aigule tana, zoŋ ise na, tomtom boozomen timeke ma timar, to tila ruumu tau Paulus imbotmbot pa i. Mi ni ipaute zin pa sua, mi ilala leleene pa ma tileŋleŋ ma ila mbeŋ. Izzo zin pa peeze ki Anutu, mi izzo zin pa tutu tau imar pa Mose mi Anutu kwoono bizin na. Iso ikam be ipatooŋo Yesu pizin, mibe ikam zin ma tiurla.✡ 24 Tomtom pakan tileŋ sua kini ma iŋgal zin, to tiurla. Mi pakan na, tiurla som. 25 Zitun timaŋga na tiparzorzooro pa sua ma burupburup be tiyooto. To sua kaimer kana ta Paulus ipemet pizin mi timureege i, na iso ta kembei. Iso: “O, sua ta Bubuŋana Potomŋana ipazal Anutu kwoono Yesaya pa mi iso pa tumbundu bizin, ta iŋgi indeeŋe kat yom. Pa iso ta kembei. Iso:

26 La kizin wal tiŋgi mi so zin. So:

Niom ti ko kuurur talŋoyom ma keleŋleŋ sua. Mi ko kakam ŋgar pa ka uunu som.

Ko kerre ki motoyom. Tamen ŋgar tiom ko ipet som.

27 Pa wal ti, ŋgar kizin imbol kat.

Zitun tizeeze talŋan mi tipumun matan.

Pa lelen be tikilaala som,

mi lelen be matan ire mi talŋan ileŋ som.

Pepe so ŋgar kizin ipet,

mi titooro lelen,

mi timar tio be aŋurpe zin.’✡

28 “Tana nio leleŋ be niom kuute kat ta kembei: Zaala tau Anutu ikamkewe zin tomtom pa i, na uruunu ila pizin wal ta Yuda somŋan i kek. Mi zin ko tileŋ la.”✡

[ 29 Paulus iso makiŋ, mi zin Yuda tiyotyooto na, tiparzorzooro pa sua mi tilala.]

30 Mi ndaama ru kat, ta Paulus imbotmbot ruumu tau itunu iŋgiimi be imbotmbot pa, mi irre wal boozomen ta timarmar kini na. 31 Ni imototo som. Izzokatkat sua pa Anutu peeze kini, mi ikamam sua pizin tomtom pa Merere Yesu Krisi. Mi tomtom sa ipeteke i som.✡

* 1:1-3: Ro mataana kana tana, ina uruunu ambaiŋana ta Lukas ibeede.’ Sua mi uraata kini tana imar imar ma Anutu ikami ma isala pa saamba mini. Mi iŋgi be aŋseeŋge sua tio pa sua mi uraata kini pakan. Indeeŋe tau Yesu imeete mi imaŋga mini, mi aigule tomtooru ta iparto i tana na, ni ila iwedet kizin ŋgoŋana kini ta itunu ipeikat zin na. Mi izzwe itunu pizin pa zaala boozo. Pa isombe zin tire kati. Naso tiute kat tau ni imaŋga kek. Mi izzo zin pa peeze ki Anutu, mi ikam ma Bubuŋana Potomŋana iso zin pa uraata pakan tomini.

✡ 1:1-3: Lu 1:1+, 9:51, 24:13+; Yo 20:19+; 1Kor 15:5+

✡ 1:4: Lu 24:49; Yo 14:16+; Ŋgo 2:33

✡ 1:5: Lu 3:16

✡ 1:6: Mika 4:8; Lu 24:21

✡ 1:7: Mk 13:32+; 1Tes 5:1+

✡ 1:8: Lu 24:47+; Ŋgo 2:1+

✡ 1:9: Mk 16:19; Lu 24:50+

✡ 1:10: Lu 24:4

✡ 1:11: Mt 26:64; 1Tes 4:16; Tur 1:7

✡ 1:12: Lu 24:52

✡ 1:16-19: Mbo 41:9; Mt 27:3+; Yo 6:70+

✡ 1:20: Mbo 69:25

✡ 1:20: Mbo 109:8

✡ 1:21-22: Lu 24:48+

✡ 1:24: Yo 2:25; Tur 2:23

* 2:1: Pentekos, ina suŋŋana biibi ta kizin Yuda. Zin tilup zin pa Pasoba, mi aigule tomtooru laamuru ilae, to Pentekos ipet.

✡ 2:1: Kam 23:16

✡ 2:2: Ezek 37:9+; Yo 3:8

✡ 2:3: Kam 3:2; Mt 3:11

✡ 2:4: Mk 16:17; Yo 7:37+, 14:16; Ŋgo 4:31, 10:44+, 19:6

✡ 2:14: Mt 16:19

✡ 2:15: 1Tes 5:7

† 2:17: Mazwaana kaimer kana imaŋga pa meeteŋana mi maŋgaŋana ki Yesu. Mi ko ila ila ma toono swoono. Mi ka kilalan biibi na uraata ki Bubuŋana Potomŋana.

✡ 2:17: Yesa 44:3; Ezek 39:29; Yo 7:37+

✡ 2:18: Ŋgo 21:9

✡ 2:20: Mt 24:29+, 27:45

✡ 2:21: Yoel 2:28+; Ŋgo 4:12; Ro 10:13

✡ 2:22: Yo 5:36

✡ 2:23: Yesa 53:10; Ŋgo 4:28

✡ 2:24: Lu 24:5; Ŋgo 3:15

✡ 2:28: Mbo 16:8+

✡ 2:29: 1Kin 2:10; Ŋgo 13:35+

✡ 2:30: 2Sam 7:12+; Mbo 89:3+, 132:11

✡ 2:31: Mbo 16:10

✡ 2:33: Yo 14:26; Pil 2:9

✡ 2:35: Mbo 110:1

✡ 2:37: Ibr 4:12

✡ 2:38: Mk 16:16; Lu 24:47; Ŋgo 3:19

✡ 2:39: Yesa 57:19; Yo 10:16; Ŋgo 14:27; Ep 2:13+

✡ 2:40: Ga 1:4; Pil 2:15

✡ 2:43: Ŋgo 5:12; 2Kor 12:12

✡ 2:44: Lu 12:33, 18:22; Ŋgo 4:32+

✡ 2:45: 2Kor 8:13

✡ 3:6: Ŋgo 14:10

✡ 3:7-8: Ŋgo 5:15+, 9:34+, 14:8+; Yems 5:14+

✡ 3:13: Kam 3:6; Lu 23:18+

✡ 3:14: Lu 23:18+

✡ 3:15: Lu 24:48; Ŋgo 1:8, 2:24,32+

✡ 3:16: Lu 17:19; Ŋgo 4:10

✡ 3:17: Lu 23:34; Ŋgo 13:27; 1Kor 2:8; 1Tim 1:13

✡ 3:18: Mbo 22; Yesa 53:5+; Lu 24:26,44; Ŋgo 2:23; 1Pe 1:10+

✡ 3:19: Ŋgo 2:38

✡ 3:20: Ŋgo 1:11; 1Tes 4:16

✡ 3:21: Mt 19:28; Ro 8:19+; 2Pe 3:13

✡ 3:23: Lo 18:15+; Ŋgo 7:37

✡ 3:24: Lu 24:27

✡ 3:25: Un 12:3, 18:18, 22:18; Ga 3:8

✡ 3:26: Ŋgo 13:46, 22:21; Ro 1:16

✡ 4:2: Mt 22:23; Ŋgo 17:18

✡ 4:7: Mt 21:23

✡ 4:10: Ŋgo 3:13+

✡ 4:11: Mbo 118:22; Mt 21:42

✡ 4:12: Mt 1:21; Yo 14:6; Ŋgo 10:43; Ro 10:13

✡ 4:16: Yo 11:47

✡ 4:18: Ŋgo 5:28,40

✡ 4:19: Ŋgo 5:29

✡ 4:24: Kam 20:11

✡ 4:26: Mbo 2:1+

✡ 4:27: Lu 23:7+

✡ 4:28: Ŋgo 2:23

✡ 4:29: Ŋgo 3:13, 13:46; Ep 6:19+; Pil 1:14

✡ 4:31: Ŋgo 2:2+

✡ 4:32: Lu 12:33, 14:33; Lu 18:22; Ŋgo 2:44+

✡ 4:35: 2Kor 8:13+

✡ 4:36-37: Ŋgo 9:27, 11:22,30, 13:2

✡ 5:2: Yos 7:1-26

✡ 5:3: Lo 23:21+; Lu 22:3

✡ 5:4: Mt 23:27+

✡ 5:12: Ŋgo 2:43; 2Kor 12:12

✡ 5:15: Mt 9:21, 14:36; Ŋgo 19:12

✡ 5:16: Mt 8:16

✡ 5:18: Ŋgo 4:3

✡ 5:19: Mbo 34:7, 146:7; Ŋgo 12:7+, 16:26

✡ 5:27-28: Mt 23:35, 27:25; Ŋgo 4:18

✡ 5:29: Ŋgo 4:19; Ga 1:10; 1Tes 2:4

✡ 5:30: Ga 3:13

✡ 5:31: Mk 16:19; Lu 24:47+; Ŋgo 2:38, 3:19

✡ 5:32: Lu 24:48; Yo 15:26+

✡ 5:38: Mt 15:13

✡ 5:39: Lu 21:15

✡ 5:41: Mt 5:10+; Ŋgo 14:22; Pil 1:29; 1Pe 4:13

✡ 6:3: 1Tim 3:2+; Tit 1:6+

✡ 6:4: Ro 1:9

* 6:6: Wal lamata mi ru ta tiur zin pa uraata na, zin ta boozomen tizzo Grik kalŋan. Pa pisis kizin na, kizin Grik.

✡ 6:6: Ŋgo 13:3; 1Tim 4:14

✡ 6:7: Ŋgo 12:24, 19:20

✡ 6:8: Ŋgo 2:43

✡ 6:10: Lu 21:15

✡ 6:11: Mt 26:59+

✡ 6:14: Mt 5:17; Mk 14:57+; Yo 2:20+; Ŋgo 7:49

* 7:2: Sua ki Setepan na, ka uunu ru. Ta na, Zin Yuda tikam ŋgar biibi kat pa toono kizin mi urum kizin ta imbot Yerusalem. Tamen Anutu imbot lele tana men som. Lele swoi ta wal kini timbot pa na, na ni imbotmbot raama zin. Mi uunu toro na, ta muŋgu mi imar, zin Yuda timbel Anutu kwoono bizin zooroŋana.

✡ 7:2: Un 11:31

✡ 7:3: Un 12:1

✡ 7:4: Un 12:4+

✡ 7:5: Un 12:7, 17:8; Ibr 11:13

✡ 7:6: Un 15:13+; Kam 12:40

✡ 7:7: Kam 3:12

✡ 7:8: Un 17:10+, 35:18

✡ 7:9: Un 39:2,21+

✡ 7:10: Un 41:37+

✡ 7:11: Un 41:54, 42:1+

✡ 7:12-13: Un 42:1+, 45:1-16

✡ 7:14: Un 45:9+, 46:26+

✡ 7:15: Un 46:1+, 49:33

✡ 7:16: Un 23:3+, 33:18+, 50:7+

✡ 7:17: Kam 1:7

✡ 7:19: Kam 1:9+

✡ 7:20: Kam 2:2; Ibr 11:23

✡ 7:21: Kam 2:3+

✡ 7:23: Kam 2:11+; Ibr 11:24+

✡ 7:26: Kam 2:13+

✡ 7:29: Kam 2:15+

✡ 7:30: Kam 3:1+

✡ 7:32: Kam 3:6

✡ 7:34: Kam 3:5+

✡ 7:36: Kam 7:11,14-17; Mbo 105:27

✡ 7:37: Lo 18:15; Ŋgo 3:22

✡ 7:38: Kam 19:1–20:17

✡ 7:40: Kam 32:1+, 32:23

✡ 7:41: Mbo 106:19

✡ 7:42: Mbo 81:12; Yer 19:13

✡ 7:44: Kam 25:9,40, 26:30; Ibr 8:5

✡ 7:45: Yos 3:14+, 18:1, 23:9

✡ 7:46: 2Sam 7:1+; Mbo 132:1+

✡ 7:47: 1Kin 6:1+

✡ 7:48: Ŋgo 17:24

✡ 7:49: Yesa 66:1+; Mt 5:34+

✡ 7:51: Kam 32:9; Lo 10:16; Yesa 63:10; Ro 2:28+

✡ 7:52: Mt 23:31+; Lu 13:34; 1Tes 2:15

✡ 7:53: Kam 20:1; Ŋgo 7:38; Ga 3:19; Ibr 2:2

✡ 7:55: Mk 16:19; Lu 22:69

✡ 7:56: Mbo 110:1; Ro 8:34; Kol 3:1; Ibr 12:2

✡ 7:58: Ŋgo 22:20; Ibr 11:37

✡ 7:59: Mbo 31:5; Lu 23:46

✡ 7:60: Mt 5:44; Lu 23:34

✡ 8:1: Ŋgo 1:8, 11:19

✡ 8:3: 1Kor 15:9; Ga 1:13,23; Pil 3:6; 1Tim 1:13

✡ 8:5: Ŋgo 6:5, 21:8

✡ 8:7: Mk 16:17+

✡ 8:9: Ŋgo 13:6+

✡ 8:12: Ŋgo 2:38

✡ 8:17: Ŋgo 2:4, 19:1+

✡ 8:20: Mt 10:8; Ŋgo 2:38

✡ 8:21: Mbo 78:37; Ep 5:5

✡ 8:23: 1Tim 6:9; Ibr 12:15

* 8:27: Etiopia, ina lele pakaana ta ki Aprika. Mi imbot molo kat pa Yerusalem.

† 8:27: Tomtom tina, tipal lembeene ma isu. Pa mazwaana tana tikamam mbulu ta kembei pizin tomooto ta tikamam uraata pa king ma kwin. Kokena timbuulu moori kizin sa. Buk Lo 23:1 iso wal ta kembei irao tigaaba Anutu wal kini pa suŋŋana kizin som. Tamen sua ti iswe kembei Anutu iyok pizin wal ta kembei raraate kembei ta wal pakan.

✡ 8:27: Mbo 68:31, 87:4

✡ 8:33: Yesa 53:7+

✡ 8:36: Ŋgo 2:38, 10:47

✡ 8:39-40: Ŋgo 21:8

✡ 9:5: 1Kor 15:8

✡ 9:13: Ŋgo 8:3

✡ 9:15: Ŋgo 26:16+; Ro 1:5; Ga 1:15+; 1Tim 1:12

✡ 9:16: Lu 21:12+; Ŋgo 20:23; 2Kor 6:4+, 11:23+; 2Tim 2:9

✡ 9:18: Ŋgo 2:38

✡ 9:21: Ŋgo 9:2+; Ga 1:23

✡ 9:22: Ŋgo 5:42, 17:3, 18:5

✡ 9:25: 2Kor 11:32+

✡ 9:26: Ga 1:17+

✡ 9:27: Ŋgo 4:36; 1Kor 9:1, 15:8

✡ 9:31: Ŋgo 2:41+, 4:32+

✡ 9:34: Ŋgo 3:6, 14:8+, 28:8+; Yems 5:14+

✡ 9:36: 1Tim 2:10, 5:10; Tit 3:8

✡ 9:40: Mk 5:41+; Lu 7:14; Yo 11:43+; Ŋgo 20:9+

✡ 10:4: Tur 8:4

✡ 10:6: Ŋgo 9:36

✡ 10:14: Wkp 11:1+

✡ 10:15: Mk 7:14+; Ro 14:14-20; 1Tim 4:3+

✡ 10:26: Ŋgo 14:15; Tur 19:10, 22:8+

✡ 10:28: Ŋgo 15:8+; Ep 2:11+

✡ 10:31: 1Kor 15:58; Ibr 6:10

✡ 10:34: Mt 16:19; Ro 2:11; Ep 6:9; 1Pe 1:17

✡ 10:35: Ro 2:10+; 1Kor 12:13; Ga 3:28; Ep 3:6; Kol 3:11

✡ 10:36: Ro 10:12; Ep 2:14; Kol 1:20; Tur 17:14

✡ 10:37-38: Yesa 61:1

✡ 10:39: Ŋgo 2:32, 5:30

✡ 10:41: Lu 24:36+

✡ 10:42: Mt 28:19+; Ŋgo 17:31; Ro 14:9+; 2Kor 5:10

✡ 10:43: Yesa 53:5; Ro 10:9; 1Yo 2:2,12

✡ 10:45-46: Mk 16:17; Ŋgo 2:4, 11:15; Ga 3:14

✡ 10:47: Ŋgo 15:8+

✡ 11:8: Wkp 11:1+

✡ 11:9: Mk 7:14+; Ro 14:14-20; 1Tim 4:3+

✡ 11:16: Mt 3:11; Ŋgo 1:5

✡ 11:17: Ŋgo 10:47, 15:8+

✡ 11:18: Ro 10:12+, 15:9,16

✡ 11:19: Ŋgo 8:1,4

✡ 11:21: Ŋgo 13:1+, 14:26+, 18:22+

✡ 11:22: Ŋgo 8:14+

✡ 11:23: Ŋgo 14:22

✡ 11:24: Ŋgo 2:41, 4:36+

✡ 11:25: Ŋgo 9:27,30

✡ 11:26: 1Pe 4:16

✡ 11:28: Ŋgo 21:10

✡ 11:29: Ro 15:26; 1Kor 16:1; 2Kor 8:1+, 9:1

✡ 11:30: Ŋgo 12:25

* 12:1: Sua ki Merere iso pa tomtom boozo ta zan Erot. Indeeŋe Yesu isu na, Erot mataana kana ikamam peeze pizin Israel. Ni ta ipun zin pikin ki Betelem ma timetmeete. Mi ni lutuunu zaana Erot tomini. Lutuunu tana, ta ipun Yoan ma imeete, mi igaaba Kaipas mi Pontius Pilatus ma tipun Yesu. To isu mini pa Erot ta iwe tel pa. Sua pakaana ti iso pa Erot tana. Ni Erot mataana kana tumbuunu. Erot ta iwe tel pa ta ipun Yems ma imeete, mi kaimer motmooto tikani. To ni lutuunu, zaana Erot Agripa, ta kaimer tipamender Paulus ila kereene uunu. Ka mbol imbot la sua pakaana 25:13–26:32.

✡ 12:2: Mt 4:21, 20:22+

✡ 12:3: Kam 12:15, 23:15

✡ 12:5: Ro 15:30+; Ep 6:18

✡ 12:10: Mbo 34:7; Ŋgo 5:19, 16:25+; 2Kor 1:10

✡ 12:12: Ŋgo 12:5,25, 15:37+

† 12:17: Yems ti, ni Yesu tiziini ŋonoono.

✡ 12:24: Ŋgo 6:7, 19:20; Kol 1:6

✡ 12:25: Ŋgo 11:29+, 12:12

✡ 13:2: Ŋgo 9:15; Ro 10:15; Ep 3:7+; 1Tim 2:7

✡ 13:3: Ŋgo 6:6, 14:26

✡ 13:5: Ŋgo 13:13, 15:37+

✡ 13:6: Ŋgo 8:9+

✡ 13:10: Mt 13:38; Yo 8:44; 1Yo 3:8

✡ 13:13: Ŋgo 13:5, 15:37+

✡ 13:15: Lu 4:16+

✡ 13:17: Kam 6:6+, 12:51

✡ 13:18: Kam 16:8; Nam 14:33+; Mbo 95:10; Ŋgo 7:36

✡ 13:19: Lo 7:1; Mbo 78:55; Ŋgo 7:45

✡ 13:21: 1Sam 8:4+, 10:17+

✡ 13:22: 1Sam 13:14, 15:23+, 16:12+; Mbo 89:20

✡ 13:23: Mbo 132:11; Lu 1:32

✡ 13:24: Lu 3:3

✡ 13:25: Lu 3:16

✡ 13:26: Lu 24:47; Ŋgo 2:39, 3:26

✡ 13:27-28: Mt 27:20+; Lu 23:18+; Ŋgo 3:14+

✡ 13:29: Lu 23:50+, 24:44; Yo 19:36+

✡ 13:30: Mt 28:6

✡ 13:31: Yo 20:19+; Ŋgo 1:3, 2:32

✡ 13:32: Un 12:3; Ro 1:2, 4:16

✡ 13:33: Mbo 2:7; Mt 3:17; Ibr 5:5

✡ 13:34: Yesa 55:3

✡ 13:35: Mbo 16:10; Ŋgo 2:27,31

✡ 13:36: Ŋgo 2:29

✡ 13:38-39: Ŋgo 2:38; Ro 3:28; Ga 2:16; 1Yo 2:2,12

✡ 13:41: Hab 1:5

✡ 13:43: Ŋgo 11:23, 14:22

✡ 13:45: 1Tes 2:15+

✡ 13:46: Mt 21:41; Ŋgo 3:26+, 18:6; Ro 1:16

✡ 13:47: Yesa 42:6, 49:6; Lu 2:32

✡ 13:48: Ro 8:29+

✡ 13:50: 2Tim 3:11

✡ 13:51: Mt 10:14

✡ 13:52: Ŋgo 16:34; Ro 14:17; 1Pe 1:8

✡ 14:3: Mk 16:20; Ŋgo 5:12; 2Kor 12:12

✡ 14:4: Lu 12:51+; Ŋgo 28:25

✡ 14:5: 2Tim 3:11

✡ 14:6: Mt 10:23

✡ 14:9: Mt 9:28+

✡ 14:10: Mk 2:11; Ŋgo 3:6, 9:34, 28:8+; Yems 5:14+

✡ 14:11: Ŋgo 28:6

* 14:12: Zin Grik, merere kizin boozo. Zin tiurla ta kembei. Zeus, ni merere biibi kat ta ilip pizin merere kizin ta boozomen. Mi Ermes, ni merere toro ta iwe Zeus kwoono mi izzo zin tomtom pa sua kini.

✡ 14:15: Un 1:1+; Ŋgo 10:26; 1Kor 8:4; 1Tes 1:9

✡ 14:16: Mbo 81:12; Ŋgo 17:30; 1Pe 4:3

✡ 14:17: Mbo 104:27+, 147:8; Mt 5:45; Ŋgo 17:27; Ro 1:20

✡ 14:19: 2Kor 4:9, 11:25; Ga 6:17; 2Tim 3:11

✡ 14:22: Mt 7:14, 16:24; Ŋgo 11:23; 1Tes 3:3+; 2Tim 3:12

✡ 14:23: Ŋgo 6:6, 13:1+; Tit 1:5

✡ 14:26: Ŋgo 13:1+

✡ 15:2: Ga 3:5,10, 5:2+; Pil 3:2+; Kol 2:16+

✡ 15:3: Ŋgo 11:18, 14:27

✡ 15:7: Mt 16:19; Ŋgo 10:9-44, 11:18

✡ 15:8: Ŋgo 10:43+

✡ 15:9: Ŋgo 10:43; Ro 10:9+

✡ 15:10: Lu 11:46; Ga 3:10

✡ 15:11: Ro 3:24,28; Ga 2:16; Ep 2:5+; Tit 3:4

✡ 15:14: Ŋgo 15:7+

✡ 15:16: Amos 9:11+

✡ 15:18: Yesa 45:21

✡ 15:20: Un 9:4; Kam 20:3+; 1Kor 6:18, 8:7+, 10:14+; Ga 5:19+; Ep 5:3; 1Tes 4:3

✡ 15:26: Ŋgo 9:23+, 14:19; 1Kor 15:30

✡ 15:29: Tur 2:14, 20

✡ 15:37: Ŋgo 13:5; Kol 4:10; 2Tim 4:11; 1Pe 5:13

✡ 15:38: Ŋgo 13:13

✡ 15:40: Ŋgo 13:3

✡ 16:1: Ŋgo 14:6+; 1Kor 4:17, 16:10; 2Kor 1:19; Pil 2:19+; 1Tim 1:2; 2Tim 1:2

✡ 16:3: 1Kor 9:20

✡ 16:4: Ŋgo 15:28+

✡ 16:5: Ŋgo 2:42+, 4:32+

* 16:10: Sua “niamŋan” ti iswe ta kembei: Indeeŋe Paulus bizin timbot Troas na, Lukas ila igaaba zin.

† 16:10: Masedonia, ina lele pakaana ta ki Yurop. Tana indeeŋe Paulus ila ma ikam sua pizin, ina mazwaana mataana kana ta uruunu ambaiŋana ila pa zin Yurop kan.

✡ 16:14: Lu 24:45; Yo 6:44; Ŋgo 13:48; 2Tes 2:13+

✡ 16:15: Ŋgo 16:33, 18:8; 1Kor 1:16

✡ 16:17: Mk 1:24,34

✡ 16:18: Mk 16:17; Ŋgo 5:16, 8:7

✡ 16:19: Ŋgo 19:25+

✡ 16:20: Ŋgo 17:6

✡ 16:23: 2Kor 6:5, 11:23+; 1Tes 2:2

✡ 16:25: Mbo 119:62; Ep 5:19

✡ 16:26: Ŋgo 5:19, 12:7+

✡ 16:30: Lu 3:10, 10:25; Ŋgo 2:37

✡ 16:31: Yo 3:16,36, 6:47; 1Yo 5:10+

✡ 16:33: Ŋgo 2:41, 16:15, 18:8; 1Kor 1:16

✡ 16:34: Ŋgo 13:52; Ro 14:17; Ga 5:22; 1Pe 1:8

✡ 16:37: Ŋgo 22:25

✡ 17:3: Lu 24:26,45+; Ŋgo 3:18, 18:28

✡ 17:5: Ŋgo 13:45; Ro 16:21; 1Tes 2:2,16+

✡ 17:6-7: Lu 23:2; Yo 19:12; Ŋgo 16:20

✡ 17:11: Yo 5:39

✡ 17:24: Un 1:1+; Ŋgo 7:48+, 14:15

✡ 17:25: Mbo 50:10+

✡ 17:26: Un 2:7

✡ 17:27: Mbo 145:18; Ro 1:20

✡ 17:28: Kol 1:17; Ibr 1:3

✡ 17:29: Yesa 40:18+; Ro 1:22+; Ŋgo 19:26

✡ 17:30: Lu 24:47; Ŋgo 14:16; Ro 3:25; Tit 2:11+

✡ 17:31: Mbo 9:8, 96:13; Ŋgo 2:24, 10:42

✡ 18:2: Ro 16:3; 1Kor 16:19; 2Tim 4:19

✡ 18:3: Ŋgo 20:34; 1Kor 4:12; 1Tes 2:9; 2Tes 3:7+

✡ 18:6: Ezek 33:7+; Mt 10:14+; Ŋgo 13:46; Ro 1:16

✡ 18:8: Ŋgo 16:15,33; 1Kor 1:14

✡ 18:9: Ŋgo 23:11; 1Kor 2:3

✡ 18:10: Mt 28:20; Yo 10:16

✡ 18:15: Yo 18:31; Ŋgo 23:29, 25:18+

✡ 18:18: Nam 6:18; Ŋgo 21:24

✡ 18:19-21: Ro 1:10; 1Kor 4:19; Ibr 6:3; Yems 4:15

✡ 18:27: 1Kor 3:6

✡ 18:28: Ŋgo 9:22

✡ 19:2: Yo 7:39; Ŋgo 2:38, 8:16, 10:44

✡ 19:3: Mk 1:4; Ŋgo 1:5

✡ 19:4: Mt 3:11+

✡ 19:6: Ŋgo 2:4, 8:17, 10:44+

✡ 19:9: 2Kor 6:14+

✡ 19:10: Kol 1:6

✡ 19:11: Ŋgo 5:12+, 14:3; 2Kor 12:12

✡ 19:12: Mk 16:17+; Ŋgo 5:15

✡ 19:13: Mk 9:38

✡ 19:15: Mk 1:34

✡ 19:21: Ro 1:11+, 15:23

✡ 19:23: 2Kor 1:8+

* 19:24: Artemis, ni merere pakaamŋana kizin Grik. Mi ni moori.

✡ 19:26: Mbo 115:4; Yesa 44:10+; Ŋgo 17:29; Tur 9:20

✡ 20:3: 2Kor 11:26; 1Tes 2:15+

✡ 20:7-8: Yo 20:1+; 1Kor 16:2

✡ 20:10: 2Kin 4:32+; Ŋgo 9:40

✡ 20:11: Lu 22:19

✡ 20:20: Mbo 40:10

✡ 20:21: Ŋgo 2:38

✡ 20:22: Ŋgo 20:16

✡ 20:23: Ŋgo 9:16

✡ 20:24: Ŋgo 21:13; 2Kor 4:1; Ga 1:1; Pil 1:20; 2Tim 4:7; Tur 12:11

✡ 20:26: Ezek 3:17+; Ŋgo 18:6

✡ 20:28: 1Tim 4:16; 1Pe 1:18+, 5:2+; Tur 5:9

✡ 20:29: Mt 7:15; Yo 10:12; 2Pe 2:1

✡ 20:30: 1Tim 1:3-19+; 1Yo 2:19

✡ 20:31: Mk 13:37; 1Tes 2:11

✡ 20:32: Ŋgo 14:23; Ep 1:18; Kol 1:12; 1Pe 1:4+

✡ 20:33: 1Kor 9:11+; 2Kor 2:17, 7:2; 1Tes 2:5

✡ 20:34: Ŋgo 18:3; 1Kor 4:12; 2Kor 12:14+; 1Tes 2:9

✡ 20:35: 2Kor 9:8; Ep 4:28; 1Tes 4:11+; 1Tim 6:18

✡ 21:4-5: Ŋgo 20:36

✡ 21:8: Ŋgo 6:5, 8:5

✡ 21:11: Ŋgo 20:23, 21:33

✡ 21:13: Lu 9:51; Ŋgo 20:24

✡ 21:20: Ŋgo 15:1,5

✡ 21:21: 1Kor 7:18+; Ga 3:10+, 5:2+, 6:15; Kol 2:16+

* 21:24: Zin Yuda tikamam mbulu ta kembei: Sombe tomtom sa imbuk sua mbolŋana pa Anutu, na ni, tipupi som ma ila ila beso sua kini iur ŋonoono, to ikam patoronŋana pa mbili pakan. Tana zin urlaŋana kan ki Yerusalem lelen be Paulus iŋgiimi zin mbili pa tomtom paŋ taiŋgi. Naso iswe kembei ni itoto men tutu.

✡ 21:24: Ŋgo 18:18; 1Kor 9:20

✡ 21:25: Ŋgo 15:29

✡ 21:28: Ŋgo 6:13, 24:5+

✡ 21:29: Ŋgo 20:4

✡ 21:33: Ŋgo 20:23, 21:11

✡ 21:36: Lu 23:18,21; Ŋgo 22:22

✡ 22:3: Ŋgo 5:34+; Ga 1:13+; Pil 3:5+

✡ 22:4: Ŋgo 8:3; 1Kor 15:9; 1Tim 1:13

✡ 22:8: 1Kor 15:8; Ga 1:15+

* 22:14: Tomtom Ndeeŋeŋana na, Yesu tau.

✡ 22:14: Ga 1:12+; Ep 3:2+

✡ 22:15: Ŋgo 23:11, 26:16

✡ 22:16: Ro 10:13; 1Pe 3:21

✡ 22:20: Ŋgo 7:58, 8:1

✡ 22:21: Ŋgo 9:15, 26:17+; 1Tim 2:7

✡ 22:22: Ŋgo 21:36

† 22:23: Zin Yuda, sombe tileŋ sua ta ambai som kat, to tikam mbulu ta kembei.

✡ 22:25: Ŋgo 16:37

✡ 23:1: Ŋgo 24:16; 1Kor 4:4; 2Kor 1:12; 2Tim 1:3

✡ 23:2: Yo 18:22+

✡ 23:3: Lo 25:1+; Mt 23:27+

✡ 23:5: Kam 22:28

✡ 23:6: Ŋgo 24:21, 26:5+; Pil 3:5

✡ 23:7-8: Lu 20:27

✡ 23:9: Ŋgo 25:25

✡ 23:11: Ŋgo 18:9, 27:23+

✡ 23:27: Ŋgo 21:30+, 22:25+

✡ 23:29: Lu 23:14+; Ŋgo 18:14+, 25:25, 26:31

✡ 24:5: Ŋgo 16:20, 17:6, 21:28

✡ 24:14: Ŋgo 26:22, 28:23; 2Tim 1:3

✡ 24:15: Yo 5:28+; Ŋgo 23:6, 26:6+; 2Kor 5:10

✡ 24:16: Ŋgo 23:1; 1Kor 4:4; 2Kor 1:12; 2Tim 1:3

✡ 24:17: Ro 15:25+; 2Kor 8:1+; Ga 2:10

✡ 24:18: Ŋgo 21:26+

✡ 24:21: Ŋgo 23:6+

✡ 24:23: Ŋgo 27:3, 28:16

✡ 25:8: Ŋgo 24:12, 28:17

✡ 25:11: Ŋgo 28:19

✡ 25:23: Lu 21:12+

✡ 25:24: Yo 19:5+

✡ 26:5: Ŋgo 23:6; Pil 3:5

✡ 26:6: Ŋgo 23:6, 28:20; Ro 15:8; 2Kor 1:20

✡ 26:9: Ŋgo 8:3; 1Kor 15:9; Ga 1:13; 1Tim 1:13

✡ 26:18: Yo 8:12; Ŋgo 2:38; Ep 1:18, 5:8; Kol 1:13; 1Pe 2:9

✡ 26:20: Mt 3:8; Ŋgo 9:20+

✡ 26:22: Lu 24:27,44+; Yo 5:46; Ŋgo 10:43; Ro 3:21

✡ 26:23: 1Kor 15:20,23; Kol 1:18

✡ 26:24: Yo 10:20; 1Kor 2:14; 2Kor 5:13

✡ 26:31: Lu 23:14+; Ŋgo 23:9, 25:25

✡ 26:32: Ŋgo 25:11

✡ 27:3: Ŋgo 24:23, 28:16

* 27:9: Aigule tana, ina suŋŋana biibi kizin Yuda. Iwedet pa Septemba.

✡ 27:23: Ŋgo 23:11; Ro 1:9

✡ 27:34: Lu 12:7

✡ 27:35: Mt 15:36; 1Tim 4:4+

✡ 27:41: 2Kor 11:25

* 28:4: Wal taiŋgi, zin Kristen som. Merere ta tiso pa na, ina Merere Anutu som. Ina zin zitun merere kizin.

✡ 28:5: Mk 16:18; Lu 10:19

✡ 28:6: Ŋgo 14:11

✡ 28:8: Mk 16:18; Ŋgo 3:2+; Ŋgo 9:34, 14:8+; Yems 5:14+

✡ 28:16: Ŋgo 24:23, 27:3

✡ 28:17: Ŋgo 21:33

✡ 28:18: Ŋgo 26:31+

✡ 28:20: Ŋgo 2:31+, 26:6+; Ro 15:8; 2Tim 2:8+

✡ 28:22: Ŋgo 24:5; 1Pe 2:12, 4:14

✡ 28:23: Lu 24:27+

✡ 28:27: Yesa 6:9+; Mt 13:13+; Ro 11:18

✡ 28:28: Mbo 67:2; Lu 3:6; Ŋgo 13:46+; Ro 11:11

✡ 28:31: Ep 6:19

Rom

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Ro Ta Paulus Ibeede Pizin Rom

1

1 Nio Paulus ta aŋbeede ro ti. Nio mbesooŋo ki Yesu Krisi. Ni itunu ta ipeikat yo, mi iboobo yo ma aŋwe ŋgoŋana kini. Tanata aŋzzoyaryaara uruunu ambaiŋana ki Anutu.✡

2 Uruunu ambaiŋana tiŋgi, ni imbuk sua pa, mi ipatooŋo la ki kwoono bizin, ma tibeede se ro kini potomŋana ta muŋgu kek.✡ 3-4 Mi ina iso pa Lutuunu Yesu Krisi. Ni Merere kiti. Indeeŋe ta tipeebi ma isu iwe tomtom na, ni popoŋana ki Dabit. Mi indeeŋe ta burup ma imaŋga pa naala, ina iswe kat ta kembei: Ni Anutu Lutuunu mburaanaŋana, mi ni potomŋana kembei Anutu itunu.✡ 5 Mi nio na, Yesu Krisi ikampe yo mi iur yo ma aŋwe ŋgoŋana kini, bekena aŋkam zin karkari ta boozomen ta Yuda somŋan i ma tiurla kini mi tito i. Naso aŋkam zin ma tipakur ni zaana.✡ 6 Mi sua tiŋgi indeeŋe yom Rom koyom tomini. Pa Anutu iboobo yom ma kewe Krisi lene kek.

7 Tana niom Rom koyom ta Anutu iur leleene piom, mi iboobo yom ma kewe wal kini potomŋan kek na, nio aŋbeede ro tiŋgi ima piom ta boozomen.

Tamanda Anutu mi Merere kiti Yesu Krisi ko tikampe yom, mi timboro yom ma kombot ambai. Ŋonoono.✡

Paulus leleene be ila mi ire zin Rom kan

8 Sua tio mataana kana, ina ta kembei: Niom ta boozomen tana kakam yo ma leleŋ ambai kat, mi aŋpakur Anutu tio pa Yesu Krisi zaana. Pa urlaŋana tiom uruunu tizzo ma irao lele ta boozomen kek.✡ 9-10 Anutu ta aŋur leleŋ imap ila kini, mi aŋbesmbeeze pini, mi aŋzzoyaryaara uruunu ambaiŋana ki Lutuunu na, ni iute ta kembei: Nio motoŋ iŋgalŋgal yom pa suŋŋana tio totomen. Mi iŋgi aŋzuŋzuŋi beso parei na, itunu iur leŋ zaala sa be aŋma mi aŋre yom.✡ 11 Pa leleŋ ilip be aŋre yom mi aŋpombol yom pa koroŋ ambaimbaiŋan pakan ta ki Bubuŋana i.✡ 12 Mi niom tomini ko kopombol yo. Naso itiŋan taparpombol ti pa urlaŋana kiti.✡

13 O niom toŋmatiziŋ tio, nio leleŋ be kuute kat ta kembei: Ta muŋgu mi imar na, leleŋ be aŋma mi aŋre yom. Pa aŋso aŋre uraata tio iur ŋonoono pakan ila mazwoyom tomini, kembei ta aŋre su lele pakan kizin wal ta Yuda somŋan i. Tamen mazwaana boozomen ta aŋmaŋga be aŋma, na som. Koroŋ pakan ipakalkaala yo. Tabe ikamam ma aŋma aŋre yom som.✡

14 Pa nio ti, aŋyamaana kembei mbun tio biibi imbotmbot men i. Paso Anutu, ni ikampe yo mi imuŋai yo biibi. Tana aŋso aŋkam uraata pizin wal ta boozomen, bekena aŋpokot mbun tio tana. Zin Grik, mi zin wal ta Grik somŋan i tomini. Mi zin ŋgarŋan, mi zin wal ta len ŋgar somŋan i tomini.✡ 15 Uunu tina ta aŋkam siliigi be aŋma mi aŋsoyaara uruunu ambaiŋana piom wal ta kombot Rom na tomini.

Uruunu ambaiŋana iswe zaala tabe tewe ndeeŋeŋanda pa Anutu mataana

16 Nio ti, koŋ miaŋ pa uruunu ambaiŋana som. Pa ina zaala tau Anutu izzwe mburaana pizin wal boozomen ta tiurla na, mi ikamkewe zin ma timbot ambai. Mataana mi ikam pizin Yuda muŋgu. Mana ikam pizin wal ta Yuda somŋan i tomini.✡ 17 Pa uruunu ambaiŋana, ta izzwe zaala tau Anutu ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda pa ni mataana. * Zaala tana ki urlaŋana men. Kembei ta sua ki Merere ta tibeede pataaŋa kek na isombe:

Tomtom ta so iurla, nako iwe ndeeŋeŋana mi ikam mbotŋana ta ki Anutu i.✡

Anutu kete malmalŋana kini izze kizin tomtom pa sanaana kizin

18 Anutu ta imbot saamba a, ni izzwe kete malmalŋana kini pizin wal boozomen ta titoto mbulu kini som. Mi zin wal tau tikamam mbulu bozboozo ta indeeŋe som, mi tipakalkaala sua ŋonoono pa mbulu kizin sananŋan na, ni iurur kadoono pizin.✡ 19-20 Mi sombe Anutu iur kadoono pizin, na len sua sa som. Pa ni ipaute zin tomtom pa mbulu kini pakan ma timbot mat pa kek. Ŋonoono, tomtom tire i som. Tamen indeeŋe tau ni iur saamba ma toono mi imar na, tirre zin koroŋ ta ni iur na. Mi nama muriini tana ipaute zin pa mbulu kini pakan kek. Mbulu ta kembei: Ni mburaana biibi, mi mburaana tana ko imbotmbot ma alok. Mi ni ipa ndel kat piti tomtom mi koroŋ ta boozomen. Pa ni Anutu tau.✡

21 Pa tomtom ta boozomen tiute lup. Anutu, ni imbotmbot. Tamen tipakuri som, tipou i som. Mi lelen ambai pini pa kampeŋana kini som, mi tikamam ŋgar pa koroŋ soroksorok ta ŋonoono somŋana i. Tanata ŋgar kizin ikankaana lup, mi matan imun pa koroŋ ki Anutu.✡ 22 Zitun tiso zin len ŋgar biibi. Tamen zin kankaanaŋan kat.✡ 23 Pa Anutu ŋonoono ta zaana biibi, mi mburaana biibi, mi imbotmbot ma alok i, na tipizil ndemen pini, mi lelen be timbeeze pini som. Mi tisu mi timbesmbeeze pa koroŋ soroksorok ta zitun tiurpe pa naman na, ma iwe tomtom, som man, som mbili, som koroŋ karraŋan ruŋgun. Tana koroŋ tabe loŋa men mi isaana i, ta zin tiso timbeeze pa.✡

24 Uunu tina ta Anutu izem zin ma tikam mbulu irao zitun lelen mi ŋgar kizin sananŋana. Tana tikamam mbulu ki me ma ŋge ta iŋgeeze som na, mi tiparpamiaŋ zitun.✡ 25 Paso, tipizil ndemen pa sua ŋonoono ki Anutu, mi lelen pa ŋgar pakaamŋana ilip, mi timbesmbeeze pa zin koroŋ ta Anutu iur zin na, mi tipakurkur zin. Mi ni ta iur zin koroŋ tana ma tipet na, tipakuri som, mi timbeeze pini som. Mi iti, nako lelende ambai pini mi tapakuri pa kampeŋana kini totomen. Ŋonoono.✡

26 Tana zin tipizil ndemen pa Anutu, mi ni izem zin ma timbot la tuntunŋana ki kulin be tikam mbulu ta pamiaŋŋana biibi na. Mbulu kizin irao ŋgar sa som. Pa zin moori tizem mbulu ki ula, mi ziŋan zin moori pakan tikenne.✡ 27 Mi zin tomooto ta kembena. Tuntunŋana ise pizin, to tizem mbulu ki ula, mi ziŋan zin tomooto pakan tikenne. Tana tipa ŋoobo pa zaala ki Anutu, mi mbulu sananŋana ta tiparkamam pizin ta iwe len kadoono. Mi ina indeeŋe men.✡

28 Zin lelen be tikam ŋgar pa Anutu som, tanata izem zin ma ŋgar kizin italli kat, mi tikamam mbulu ta irao ŋgar sa som.✡ 29 Tere zin na, kembei zin bok pa mbulu sananŋan matakiŋa boozomen ta ambai som kat. Pa tikamam mbulu kizin me ma ŋge i. Mi matan koroŋŋan kat. Tiurur koi pizin tomtom. Matan mburmbur. Titekteege siŋ pizin tomtom. Tiparzorzooro. Tipakamkaam. Tikamam ŋgar sananŋana pizin tomtom. Tininin kao.✡ 30 Tiŋgalŋgal sua. Tiurur koi pa Anutu. Matan repilpiili zin tomtom mi tikototo zin. Tipakurkur zitun. Tiwidit zitun urun. Matan rru mbulu sananŋan ta popoŋan i be tikam. Mi tizorzooro pa taman ma nan bizin. 31 Tana tikankaana kat. Mi sua kizin na, irao tendemeere na som. Mi tiurur lelen pizin toŋmatiziŋ kizin som, mi timuŋaiŋai tomtom sa som. 32 Mi zin tiute: Anutu iur sua pataaŋa kek ta kembei: Wal ta so tikamam mbulu ta kembei, ina ambai be timetmeete ma tila len. Tamen tinoknok men. Mi so wal pakan tikam ta kembei tomini, to zin lelen ambai pizin mi tipombol zin.✡

2

Zaala tau Anutu itiiri iti pa mbulu kiti

1 Mi nu tomtom ta so tirtiiri zin tomtom pakan pa mbulu kizin, mi zzo be zin sananŋan na, kozo re u. Pa mbulu ta tikamam, ina nu tomini kamam. Tana sua ta zzo pizin, ina nu zzo pa itum tau. Nu lem sua sa som. Pa nu sananŋom raraate kembei ta zin na.✡ 2 Mi iti tuute: Zin wal ta so tikamam mbulu sananŋana, na Anutu kola iur kadoono pizin. Mi ina indeeŋe men.✡ 3 Tana parei? Nu ta sombe tirtiiri wal pakan pa mbulu kizin mi zzo be zin sananŋan, mi tamen itum kamam mbulu sananŋana raraate kembei ta zin na, nu so ko mbot? Som. Nu tina, Anutu kola iur kadoono pu tomini. 4 Re. Iŋgi Anutu ikampe u mi imuŋai u biibi kat. Pa ni izza u, mi loŋa ipokot sanaana ku som. Parei? Kampeŋana mi muŋaiŋana kini tana, nu re kembei koroŋ sorok? Nu ute som? Ni ikamam pu ta kembei bekena re mi tooro lelem.✡

5 Tamen ŋgar ku imbol, mi lelem be tooru som. Mi ina nu ndoundou lem kadoono sananŋana. Be mbeŋ kaimer, ma Anutu isombe iswe kete malmalŋana kini ma ipet kat mat, mi iur kadoono ndeeŋeŋana pizin tomtom, to kam kadoono ku tana.✡ 6 Pa Anutu kola iur kadoono pizin tomtom ta boozomen ikot mbulu kizin kizin.✡ 7 Tana zin wal ta so tipiyotyooto mbulu ambaiŋana, mi tikamam kinkiini be timbot raama Anutu lela azuŋka kini leleene ma alok, mibe Anutu iwit urun, na zin ko tikam mbotŋana ki Anutu tabe iseeŋge iseeŋge ma ila.✡ 8 Mi zin wal ta so matan iŋgal zitun men, mi titoto sua ŋonoono som, mi tinoknok mbulu sananŋana, na Anutu ko keteene malmal pizin mi iur kadoono pizin.✡ 9 Tana wal boozomen ta so tikamam mbulu sananŋana, na pataŋana mi yoyouŋana biibi ko ikam zin ma tiru zalan. Ko mataana mi ipet pizin Yuda. Mana ipet pizin wal ta Yuda somŋan i.✡ 10 Mi wal boozomen ta so tikamam mbulu ambaiŋana, nako ziŋan Anutu tiparlup zin ma timbot ambai lela azuŋka kini leleene, mi Anutu iwit urun. Ko mataana mi ipet pizin Yuda. Mana ipet pizin wal ta Yuda somŋan i tomini.✡ 11 Pa Anutu, ni ikamam mbulu ndelndelŋa pizin tomtom som. Ni ikamam mbulu raraate men pizin tomtom ta boozomen.✡

12 Ŋonoono, zin wal ta Yuda somŋan i, tiute tutu ki Mose som. Tana Anutu irao itiiri zin pa tutu tana som. Mi koroŋ pakan na, tiute. Tamen tito som. Sanaana kizin tana, ta ko ikam zin ma tila len. Mi zin Yuda na, tiute tutu ki Mose. Tana Anutu ko itiiri zin pa tutu tana. 13 Mi kere yom. Pa tutu leŋŋana men ko irao ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda pa Anutu mataana na som. Bela urlaŋana kiti ipiyooto mbulu ta tutu iso pa na, tona Anutu ire iti kembei tomtom ndeeŋeŋanda.✡

14 Zin wal ta Yuda somŋan i, titum raama tutu ki Mose som. Tamen sombe tikamam mbulu kizin ma indeeŋe pa tutu ki Anutu, ina iso iti ta kembei: Mbulu ambaiŋana mi mbulu sananŋana na, zin tikilaala.✡ 15 Tana mbulu ambaiŋana ta tikamam, ina iswe kembei: Anutu ibeede tutu kini ila lelen kek. Mi koroŋ toro iswe tomini. Sombe tikam mbulu sananŋana sa, na tiyamaana zitun kembei tikam ŋoobo. Mi sombe tikam mbulu ambaiŋana, na tiyamaana zitun kembei tikam ŋoobo mbulu sa som.✡ 16 Tana indeeŋe mbeŋ kaimer, Anutu ko iur Yesu Krisi be itiiri zin tomtom pa ŋgar kizin turkeŋana. Uruunu ambaiŋana ta aŋzzoyaryaara na, iso ta kembei.✡

Anutu kete malmalŋana kini imbotmbot se kizin Yuda tomini

17 Mi nu ta so paata itum be Yuda na, parei pu? Pa nu tina pase pa tutu be ikamu ma mbot ambai. Mi nim se ma zzo: “Niam Yuda ta amute kat Anutu.”✡ 18 Mbulu ta Anutu leleene pa, ina nu ute. Mi koroŋ ta ambaiŋana ma ilip, ta tutu ipaute u pa ma yok pa kek. 19-20 Tana nu kamam ŋgar pa itum ma sombe ŋgar ambaiŋana mi sua ŋonoono ta imbot la tutu ki Mose na, nu ute lup kek. Mi nu sombe so zin matan munŋan pa zaala ki Anutu, mi ur mat pizin wal tau timbot zugut leleene na. Mi nu sombe pazal zin wal ta len ŋgar somŋan i, mi paute zin wal ta ŋgar kizin ipet zen i.✡

21 Lak, nu ta sombe paute zin wal pakan na, parei ta paute itum som? Re. Nu kamam sua pizin tomtom be tikem pepe. Mi parei pa itum? Kem som?✡ 22 Mi nu zzo pizin tomtom be tipasaana ula pepe. Itum pasaana ula som? Mi nu zzo be lelem pizin merere pakaamŋan risa som. Mi parei pa itum? Sei lem urum kizin ka koroŋ sa som?✡ 23 Tana nu ta nim se pa tutu mi pase pa na, itum molo tutu som kek? Re: Kokena molo tutu, to pasaana Anutu uruunu. 24 Sua ki Merere iso kom sua muŋgu kek ta kembei:

Mbulu tiom ta ikamam ma zin wal ta Yuda somŋan i kwon pasom Anutu.✡

Reeteŋana ŋonoono, ina koroŋ ki lelende

25 Nu sombe toto tutu, na mbulu ki reeteŋana ko iuulu u. Mi sombe mololo tutu, na reeteŋana ku ko iwe koroŋ sorok. Pa Anutu ko ire u raraate kembei zin wal ta tireete zin som na.✡ 26 Mi sombe tomtom sa, ni tireeti som, mi tamen urlaŋana kini ipiyotyooto mbulu ta tutu iso pa na, ina ni ko iwe Anutu tomtom kini raraate kembei ta zin wal ta tireete zin na.✡ 27 Ŋonoono, tutu ta tibeede se ro na, niom Yuda kuute. Mi tireete yom kek. Tamen sombe komololo tutu, na kere yom. Pa zin wal ta tireete zin som, mi tamen matan iŋgalŋgal tutu ka mbulu mi titoto, nako tiwe uunu piom be Anutu iŋgal motoyom mi iur kadoono piom. Pa mbulu kizin ilip piom kek.✡

28-29 Tomtom ta so zaana Yuda mi tireeti kek, mi tamen itoto tutu ka mbulu som, ina ni Yuda ŋonoono som. Ni Yuda ka woono men. Pa mbulu ŋonoono ki Yuda, ina koroŋ ki lelende. Mi reeteŋana ŋonoono ta kembena. Ina koroŋ ki kulindi som. Ina koroŋ ki lelende. Reeteŋana ta kembei na, tutu ta tibeede se ro na, irao ikam piti som. Ina imar pa uraata ki Bubuŋana Potomŋana. Mi tomtom ta so ikam reeteŋana ta kembena, na ni iurur mataana pizin tomtom be tiwit uruunu som. Tamen Anutu, ni ko iwit tomtom tana uruunu.✡

3

Anutu itoto sua kini

1 Sua tio tana ko ipei wiŋana ta kembei: “Kena parei pizin Yuda? Len kosa sa tabe ikam zin ma tilip pizin wal pakan i som? Mi reeteŋana tomini. Iuulu zin be parei?” 2 Wai! Mbulu ambaimbaiŋan matakiŋa ta ipet pizin Yuda. Mataana mi tileŋ Anutu itunu kalŋaana, mi ni iur sua kini tana ila naman be matan pa.✡ 3 Ŋonoono, sua ta ziŋan Anutu timbuk na, Israel pakan tito som. Mi parei? Ko mbulu kizin tana ikam ma Anutu tomini mataana mbeleele sua kini mbukŋana, mi ito som? Na som.✡ 4 Pa niam amso ta kembei: Tomtom ta boozomen tipakaam lak. Mi Anutu, ni izzo sua ŋonoono men mi itoto sua kini. Kembei ta sua kini ta tibeede pataaŋa kek na iso:

Anutu, sua ku iswe kembei nu kamam mbulu ndeeŋeŋana men.

Kozobe titiiru pa mbulu ku, so tindeeŋe lem uunu sa isaana som.✡

5 Mi nio aŋute. Wal pakan ta tikamam ŋgar ki toono na, ko tisu mi tiso sua kankaanaŋana ta kembei: “Anutu mbulu kini indeeŋe som. Pa sanaana tiam, ina iuluuli. Pa ikam ma mbulu kini ndeeŋeŋana imbot kat mat. Kozobe niam amkam sanaana som, so ni zaana biibi pa mbulu kini ndeeŋeŋana be parei? Tana parei ta ni keteene malmal mi iurur kadoono pa sanaana tiam? Koroŋ so ni leleene ambai piam!”✡ 6 Ina ko som ma som kat. Anutu, ni ikamam mbulu ndeeŋeŋana men. Mi be som, so ni irao itiiri kat zin tomtom ta timbot su toono na, mi iur kadoono pizin pa mbulu kizin be parei?✡

7 Mi tomtom toro ko imaŋga mi iso sorok ta kembei: “Mbulu tio pakaamŋana ta iwe zaala pa Anutu be zaana iwe biibi. Pa ina ikam ma mbulu kini ta izzo sua ŋonoono men na, imbot kat mat. Mi so kembena, na uunu parei ta ni iso nio tomtom sananŋoŋ mi isombe iur kadoono pio? 8 Koroŋ so tonoknok mbulu sananŋana men. Naso tu'uuli mi ikam zaana biibi pa muŋaiŋana kini.” Nio aŋute: Wal pakan tiŋgalŋgal sorok sua pio ma tizzo nio aŋkamam sua kankaanaŋana ta kembena. Wal tana, Anutu itunu ko iur kadoono pizin. Mi sombe ikam ta kembei, ina indeeŋe men.✡

Tomtom ta boozomen tizem Anutu zaala kini kek

9 Tana ko toso parei? Zin Yuda tilip pizin wal ta Yuda somŋan i? Som kat! Pa nio aŋso ma imbot mat kek. Iti tomtom ta boozomen ta sanaana ikis ti lup. Zin Yuda mi zin wal ta Yuda somŋan i tomini.✡ 10 Ka sua ta tibeede pataaŋa kek:

Tomtom sa, ni ndeeŋeŋana som.✡

11 Mi tomtom sa ikam kat ŋgar som.

Sa ikam kinkiini be iute Anutu mi ito mbulu kini som.

12 Pa timap ma tizem zaala kini kek. Tipiyooto mbulu ambaiŋana sa som.

Tana tomtom sa ikamam mbulu ndabokŋana na som. Som ma som kat.

13 Sua mbuyeeneŋana ta iwedet pa kwon. Mi lelen na, tiso tipasaana zin tomtom.

Zin mian bogboogoŋan mi tipakamkaam.

Mi zin kembei ta mooto sananŋana. Paso, kwon bok pa sua sananŋana ta ipasansaana zin tomtom.✡

14 Tana kwon kalaana som kat. Pa gorgori ta tiwirri sua sananŋana kat.✡

15 Zin tilonloondo be titeege siŋ pizin tomtom.

16 Mi tiwwa raama mbulu boozomen ta ipasansaana zin tomtom mi ikamam pataŋana pizin.

17 Tana zaala ambaiŋana ki taparlup ti ma tewe tamen na, zin tiute risa som.✡

18 Mi Anutu na, timototo i som, mi tileŋleŋ la kalŋaana som. Som kat.✡

Tutu ipumun iti tomtom ta boozomen kwondo

19 Sua tana indeeŋe zin wal ta Yuda somŋan i mi zin Yuda tomini. Pa iti tuute: Anutu sua kini ta boozomen, ina ni iur pizin Yuda be tito. Tamen tito som. Tana iti tomtom ta boozomen ta tamap tombot su toono ti na, tutu imbot be ipumun kwondo lup, mibe ipei ŋgar kiti ma tikilaala itundu ta kembei: Anutu kete malmalŋana kini imbotmbot se kiti. Pa takam ŋoobo kek.✡ 20 Tana mbulu ki toto tutu, ina ko iwe zaala pa tomtom sa be iwe ndeeŋeŋana pa Anutu mataana na som. Som ma som kat. Tutu imbot be ipei ŋgar kiti ma tikilaala sanaana kiti.✡

Zaala ta Anutu ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda

21 Mi koozi na, Anutu iswe zaala toro piti be tewe ndeeŋeŋanda pa ni mataana. Zaala tana, ki tutu toŋana som. Tamen tutu mi sua ta muŋgu Anutu kwoono bizin tibeede na, tipatooŋo iti pa zaala tana.✡ 22 Zaala tana ki urlaŋana. Pa wal boozomen ta so tiurla ki Yesu Krisi, inako Anutu ire zin kembei wal ndeeŋeŋan. Zin Yuda, mi zin wal ta Yuda somŋan i tomini. Pa iti ta boozomen na raraate men.✡ 23 Tamap ma takam sanaana lup. Mi ina ikam ma tombot molo pa Anutu mi mbulu kini ndabokŋana. Pa mbulu kiti irao som.✡ 24 Tamen Anutu, ni muŋaiŋana katuunu. Tanata imuŋai iti, mi iur lende zaala toro be tewe ndeeŋeŋanda. Zaala tana imbot la uraata ki Yesu Krisi. Pa sanaana kiti ka kadoono, ta ni ibaada kek. Tana ni itatke iti pa pataŋana ki sanaana kiti.✡ 25 Ni, Anutu iuri ma siŋiini ireere ila iwal biibi matan, bekena ibaada sanaana kiti ka kadoono mi ipunmeete Anutu kete malmalŋana kini. Tana zin tomtom ta so tipase pa uraata kini tana, na ni ireege sanaana kizin. Mi ina iswe kembei Anutu mbulu kini indeeŋe men. Mi be Anutu ikam mbulu tana som, so mbulu kini indeeŋe som. Paso wal boozomen ta muŋgu tikamam sanaana na, ni iyaramraama kete malmalŋana kini, mi iurur kadoono pizin som.✡ 26 Mi koozi tomini, Anutu mbulu kini ta imuŋaiŋai zin wal urlaŋan pa sanaana kizin, ina indeeŋe men. Paso, Krisi ibaada sanaana kizin ka kadoono kek. Tana sombe Anutu ipaata zin wal ta tiurla ki Yesu na be wal ndeeŋeŋan, ina indeeŋe men.✡

27 Mi so kembena, na asiŋ irao ipakur itunu pa mbulu kini ambaiŋana? Som. Pakurŋana ta kembei na, sa mini som. Pa iti toto kat tutu, to tapakur itundu. Mi iŋgi som. Iŋgi tombot la zaala ki urlaŋana men.✡ 28 Pa tuurla ta kembei: Urlaŋana men ta iwe zaala piti be tewe ndeeŋeŋanda pa Anutu mataana. Mi mbulu ki toto tutu, na som.✡

29 Mi parei? Anutu, ni Anutu kizin Yuda men? Som. Ni Anutu kizin wal ta Yuda somŋan i tomini.✡ 30 Pa Anutu tamen ta imbotmbot. Mi ni iur zaala tamen pizin tomtom ta boozomen. Zin Yuda ta titoto mbulu ki reeteŋana, mi zin wal ta tito mbulu tana som na tomini. Mi zaala tana, ina ta kembei: Zin sombe tiurla, inako ni ire zin kembei wal ndeeŋeŋan.✡ 31 Mi parei? Sombe tapakur urlaŋana ma iwe koroŋ biibi, ko takam ma tutu iwe koroŋ sorok? Som kat. Pa urlaŋana ta ipeeze kat tutu ka uunu, mi ipiyotyooto ka mbulu.✡

4

Abaraam mi Dabit tipatooŋo iti pa zaala ki urlaŋana

1 Iti matanda miili pa Abaraam ta niam Yuda amyooto pini na. Ko toso parei pini? 2 Mbulu kini ambaiŋana ikami ma iwe ndeeŋeŋana pa Anutu mataana? Som. Pa sombe kembena, to ni irao ipakur itunu mi niini se. Mi iŋgi som. 3 Pa sua ki Anutu isombe:

Abaraam iurla ki Anutu, tanata Anutu ipomoozi ma ire i kembei ni tomtom ndeeŋeŋana.✡

4 Iti tuute: Sombe tomtom sa ikam uraata, mi biibi kini ikam le kadoono, na tere kadoono kini tana kembei pomoozoŋana som. Pa ina ikot uraata kini men.✡ 5 Mi tomtom ta so ipase pa itunu mbulu kini, som uraata kini ambaiŋana sa som, mi ipase men pa Anutu tau ikamam iti tomtom sananŋanda ma tewe ndeeŋeŋanda i, na tomtom ta kembena ta Anutu ipomoozi, mi ikami ma iwe ndeeŋeŋana pa urlaŋana kini.✡ 6-8 Dabit tomini iso ka ŋgar tamen. Pa sua kini isombe:

Zin wal ta so tipaŋoobo pa zaala ki Anutu,

mi Anutu imuŋai zin ma ireege sanaana kizin,

nako lelen ambai pa kampeŋana biibi ta ise kizin na.

Pa tomtom ta sombe Anutu mataana ila pa sanaana kini mini som,

na ni tana ko leleene ambai kat pa kampeŋana biibi tana.✡

Sua taiŋgi iso iti ta kembei: Iti sombe tuurla men, ina irao. Anutu ko ipomoozo ti, mi ire iti kembei tomtom ndeeŋeŋanda. Mi uraata toro sa som. Tana tomtom ta kembei, nako leleene ambai kat. Pa ina Anutu ikampe i ma biibi.✡

9 Mi ziŋoi ta ko tikam kampeŋana tana? Zin Yuda men ta tireete zin, som zin wal ta tireete zin som na tomini? Takam ŋgar pa Abaraam mini. Niam amso kek: Ni iurla, tanata Anutu ire i kembei tomtom ndeeŋeŋana. 10 Lak, Abaraam iwe ndeeŋeŋana be parei? Ni tireeti, mana iwe ndeeŋeŋana? Som. Ni iwe ndeeŋeŋana muŋgu, mana tireeti. 11 Tana indeeŋe Abaraam tireeti zen na, urlaŋana kini, ta ikami ma iwe ndeeŋeŋana. To imbot imbot ma kaimer to tireeti. Tana Anutu ikam mbulu ki reeteŋana pini bekena ipomboli, mibe iwe kilalan pini kembei ni iwe ndeeŋeŋana kek. Naso Abaraam iwe wal urlaŋan ta boozomen taman. Tana zin wal ta so tireete zin som, mi tiurla men bekena tiwe ndeeŋeŋan pa Anutu mataana, ina tiwe Abaraam lutuunu bizin tomini.✡ 12 Mi wal reeteŋan ta kembena. Sombe tipase pa reeteŋana kizin tana som, mi titoto zaala ki urlaŋana kembei tamanda Abaraam ikamam pa mazwaana ta tireeti zen na, zin tomini tiwe lutuunu bizin.

Urlaŋana ta iwe zaala pa sua mbukŋana be iur ŋonoono

13 Muŋgu, Abaraam iurla, tana iwe ndeeŋeŋana pa Anutu mataana. To Anutu imbuk sua pini mi zin popoŋana kini, mi iso zin zan be tikam toono ta boozomen. Sua mbukŋana tana, Anutu ikam pini pa uunu tau ni itoto tutu i na som.✡ 14 Mi kozobe tapase pa mbulu ki tutu toŋana be ikam ti ma zanda pa matamur ki Anutu, so tarao be takam matamur tana som. To sua mbukŋana tana iwe koroŋ sorok. Mi urlaŋana ta kembena. Iwe koroŋ sorok. 15 Pa iti ta boozomen tomololo tutu. Tana tutu ikam ma Anutu kete malmalŋana kini imbotmbot se kiti. Mi be tutu imbot som, so iti tarao be tomolo tutu som. To lende uunu sa isaana som.✡

16 Mi Anutu, ni leleene be sua kini mbukŋana iur ŋonoono pa Abaraam popoŋana kini ta boozomen. Zin Yuda ta titoto tutu ki Mose na, mi zin wal pakan ta titoto Abaraam pa urlaŋana kini na tomini. Pa iti tomtom ta tuurla na, iti ta boozomen tamanda ta Abaraam. Tanata Anutu ikampe iti, mi iur lende zaala toro be tere sua kini mbukŋana ka ŋonoono. Zaala tana na, urlaŋana tau.✡ 17 Kembei sua ta tibeede pataaŋa kek na iso:

Nio ko aŋkamu ma we zin karkari ta boozomen taman.✡

Tana Abaraam iwe kembei iti tamanda pa Anutu mataana. Pa ni ta ipatooŋo iti pa zaala ki urlaŋana, mi iurla ki Anutu tau irao be ipei zin meeteŋan ma timaŋga, mi sombe leleene be koroŋ sa ipet, na iso men pa kwoono mi koroŋ tana ipet.✡

Abaraam iwe kin ambaiŋana pa mbulu ki urlaŋana

18 Muŋgu Anutu imbuk sua pa Abaraam ta kembei: “Popoŋana ku kola timasak ma tiwe munŋaana ka tieene.” Mi Abaraam iute: Sua tana na, zaala sa be iur ŋonoono som. Tamen iurla kat kembei Anutu, irao be ikam mbulu tana ma ipet, mi iurur mataana pa. Tanata ikam ma ni iwe zin karkari ta boozomen taman.✡ 19 Indeeŋe mazwaana tana, Abaraam iute: Ni iwe kolman ma mburaana imap kek. Pa ndaama kini igarau pa tomto lamata. Mi Sara tomini, ni iwe kolmannan kek. Tabe irao ipeebe na som.✡ 20 Tamen Abaraam leleene iwe ru pa sua mbukŋana ki Anutu som. Urlaŋana kini imbol ma imbotmbot. Mi urlaŋana kini tana ipombolmboli, tanata ikamam ŋgar pa sua mbukŋana ki Anutu men, mi ipakurkuri pa. 21 Pa ni iurla kat ta kembei: Sombe Anutu imbuk sua pa koroŋ sa, ina ni mburaana irao ikam ma sua kini tana iur ŋonoono.✡ 22 Abaraam urlaŋana kini ta kembei, tanata sua isombe: “Anutu ipomoozi, mi ire i kembei ni tomtom ndeeŋeŋana.”

23 Sua lwoono tana, tibeede pa Abaraam itutamen som. Tibeede piti tomini.✡ 24 Pa sombe tuurla ki Anutu ta ipei Merere kiti Yesu ma imaŋga mini pa naala, nako Anutu ipomoozo iti tomini, mi ire iti kembei tomtom ndeeŋeŋanda.✡ 25 Pa Anutu izem Yesu ila tomtom naman, mi tipuni ma imeete bekena ireege sanaana kiti. Mi ipei i ma imaŋga mini, tana iti tuute: Ni ikam iti tomtom urlaŋanda ma tewe ndeeŋeŋanda kek.✡

5

Anutu, ni ikam koroŋ boozo piti kek

1 Tana, urlaŋana ta iwe zaala piti ma tewe ndeeŋeŋanda pa Anutu mataana kek. Mi so kembena, na itiŋan Anutu taparwe kanda koi mini som. Pa Merere kiti Yesu Krisi ta ikam ma itiŋan Anutu taparlup ti ma tewe tamen kek. ✡ 2 Tana iti tomtom ta tuurla kini na, ni iwe zaala piti ma koozi tombotmbot lela Anutu kampeŋana kini leleene mi tarao be tagarau Anutu. Tanata iti menmeen ti ma nindi se, mi tu'urur matanda pa nol tabe Anutu ikam ti ma tala tombot raami lela azuŋka kini leleene i. ✡ 3 Mi tina men som. Sombe pataŋana ikam ti, na menmeen ti pa tina tomini. Pa iti tuute: Ina ipombol ti be temender mbolŋana. ✡ 4 Mi sombe temender mbolŋana mi tabaada pataŋana ma imap, inako ikam ti ma lelende imet kat la ki Anutu. To ketende guruk pa kosa sa mini som, mi tombol ma tombotmbot, mi tazza koroŋ ambaiŋana tabe Anutu ikam piti i. ✡ 5 Mi iti ko tasa i sorok na som. Pa Anutu ikam Bubuŋana ma isalakaala iti kek. Mi Bubuŋana tana ikamam ti ma tayamaana la lelende kembei Anutu, ni leleene piti ilip. ✡

6 Kere. Muŋgu iti tuute Anutu som, mi lende mburanda sa be takam mbulu ambaiŋana sa som. Tamen indeeŋe kat ka nol na, Yesu Krisi imeete piti tomtom sananŋanda. ✡ 7 Lak, so tomtom i ta irao izem itunu ma imeete, bekena iuulu tomtom toro? Som. Inako wal rimen ŋonoono. Mi ko tizem zitun sorok pa tomtom ta boozomen som. Bela tomtom ta ni ndeeŋeŋana mi ambaiŋana kat mi zin lelen pini ilip, to ko irao tizem zitun pini. 8 Mi Anutu ikam ta kembena som. Pa indeeŋe ta iti tombotmbot men la zaala sananŋana na, Krisi imeete piti. Ina iswe kat kembei Anutu leleene piti ilip. ✡ 9 Mi sombe Krisi siŋiini ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda kek, na parei? Ko ni irao igedgeede iti, mi Anutu kete malmalŋana kini tabe ipet pa mbeŋ kaimer i ise kiti? Na som. Ni ko ikamke iti pa tina tomini. ✡ 10 Pa kere. Muŋgu iti tewe Anutu ka koi bizin. Tamen meeteŋana ki Lutuunu ta ikam ma itiŋan Anutu taparlup ti ma tewe tamen kek. Mi so kembena, na iti tuute: Lutuunu ta imaŋga mini pa naala mi imbot mata yaryaara ma alok i, ni kola ikamke iti ma tombot ambai. ✡ 11 Mi koroŋ toro tomini. Iti tapakur Anutu pa Merere kiti Yesu Krisi zaana, mi menmeen ti biibi pini. Pa ni ta ikam ma koozi itiŋan Anutu taparlup ti ma tewe tamen.

Adam ikam ti ma tasaana pa Anutu mataana. Mi Yesu Krisi ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda pa Anutu mataana

12 Iti tuute: Muŋgu tomtom tamen ta iwe zaala pa sanaana ma ipet pa toono. Mi sanaana kini tana, ta ikam tomtom ta boozomen ma tisaana lup, mi iwe zaala pa meeteŋana ma ipet. Tanata meeteŋana ila ma ikam tomtom ta boozomen. ✡ 13-14 Mi indeeŋe ta Adam mi ila Mose na, tomtom timbot mat pa Anutu tutu kini som. Paso, tutu ki Mose imar zen. Tamen mazwaana tana tomtom timetmeete. Ina iso iti ta kembei: Sanaana imbotmbot. Ŋonoono, zin tomtom ta timbot pa mazwaana tana na, tikam sanaana kembei Adam som. Pa tiute Anutu tutu kini som. (Uunu tina ta zin len uunu pa sanaana kizin som). Tamen Anutu ire zin kembei timbot lela Adam sanaana kini leleene, tana meeteŋana izemzem zin som. Tana Adam, ni iwe kin pa Ni ta imar pa kaimer na. ✡ 15-16 Pa Adam, ni tomtom tamen ŋonoono. Mi mbulu kini ta izooro Anutu kalŋaana, ta ikam ma tomtom ta boozomen timetmeete. Mi Yesu Krisi, ni tomini tomtom tamen ŋonoono. Tamen uraata kini ikampe tomtom ta boozomen mi iwe zaala pizin be muŋaiŋana mi kampeŋana ki Anutu ise kizin ma biibi. Tana mbulu ta zooroŋana ki Adam ipiyooto, mi mbulu ta muŋaiŋana mi kampeŋana ki Anutu ipiyooto, na raraate kat som. Pa sanaana tamen ŋonoono ki Adam, ta ipasaana iti ta boozomen ma iwe uunu piti be Anutu iur kadoono piti mi temetmeete ma tala lende. Tamen indeeŋe iti ta boozomen tembel zooroŋana kek na, Anutu isu na ipomoozo iti, mi ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda. ✡ 17 Tana muŋgu tomtom tamen izooro Anutu kalŋaana. Mi ina iwe zaala pa meeteŋana ma ipet mi imborro tomtom ta boozomen. Mi muŋaiŋana mi kampeŋana ki Anutu, ina mburaana biibi. Ilip kat pa meeteŋana mburaana. Mi tomtom tamen ta iwe zaala piti be takam muŋaiŋana mi kampeŋana kini tana. Ni Yesu Krisi. Tana zin wal ta so tikam muŋaiŋana mi kampeŋana kini biibi tana ma iwe len bekena tiwe ndeeŋeŋan pa Anutu mataana, nako tikam mbotŋana ta ki Anutu i, mi tikam peeze kembei zin king ma alok. ✡

18-19 Tana muŋgu tomtom tamen ŋonoono izooro Anutu kalŋaana mi ikam sanaana. Mi ina ikam tomtom ta boozomen ma tiwe wal sananŋan pa Anutu mataana ma len uunu be Anutu iur kadoono pizin ma tila len. Mi Krisi ta kembena. Ni tomtom tamen ŋonoono. Mi ito Anutu tutu kini ma imap. Mbulu kini tana, ta iwe zaala pizin tomtom boozomen ma tiwe ndeeŋeŋan pa Anutu mataana. Naso tikam mbotŋana ki Anutu. ✡

20 Tutu imar pizin tomtom bekena sanaana kizin ipet mat. Naso tikilaala kembei sanaana kizin biibi kat. Tamen muŋaiŋana ki Anutu na, ilip ma ilip kat pa sanaana kizin tomtom. ✡ 21 Tana muŋgu, sanaana mi meeteŋana ta timborro iti. Mi koozi na, Merere kiti Yesu Krisi ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda kek. Tana kampeŋana mi muŋaiŋana ki Anutu ta imborro iti. Naso takam mbotŋana kini tabe iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡

6

Itiŋan Krisi temeete kek. Tana tamap pa sanaana kamŋana

1 Tana iŋgi ko toso parei? Sombe Anutu imuŋai iti sorok, mi ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda kek, ko tonoknok sanaana bekena muŋaiŋana kini tana ipet ma iwe biibi? ✡ 2 Som kat! Pa iti tomtom ta tuurla na, tamap pa sanaana kek kembei ta wal meeteŋan. Parei, ko tusu mi tombot la zaala ki sanaana mini? ✡ 3 Niom kuute som? Iti ta boozomen takam yok bekena tesekap la ki Krisi, mibe tagaabi pa meeteŋana kini. ✡ 4 Tana zaala ki Krisi ta iti tototo. Pa ni imeete mi Tamaana mburaana ndabokŋana ipei i ma burup ma imaŋga mini pa naala. Mi iti ta kembena. Indeeŋe ta takam yok, ina kembei itiŋan Krisi temeete ma titwi iti, bekena takam lende mbotŋana popoŋana ta ambaiŋana i. ✡

5 Mi sombe tesekap la ki Krisi, mi tagaabi pa meeteŋana kini, inako tagaabi pa maŋgaŋana kini tomini, mi takam mbotŋana popoŋana kembei ta ni na. ✡ 6 Pa iti tuute: Lelende muŋguŋana ta sananŋana i, ina tipun raama Yesu sala ke pambaaraŋana kek bekena mburaana imap. Naso tewe mbesooŋo pa sanaana mini som. ✡ 7 Pa tomtom ta sombe igaaba Krisi pa meeteŋana kini, na Anutu itatke i pa sanaana mburaana kek. Tana sanaana zaana be imboro i mini som. ✡

8 Tana iti tuurla ta kembei: Sombe tagaaba Krisi pa meeteŋana kini, inako tamaŋga mi takam mbotŋana popoŋana tomini kembei ta ni. ✡ 9 Iti tuute: Anutu ipei Krisi ma imaŋga mini pa naala kek. Tana ni irao imeete mini som, mi meeteŋana imboro i mini som. ✡ 10 Pa ni imeete pa sanaana pa tamen ŋonoono, tona isala ki Anutu. Mi koozi ni imbotmbot be imbeeze pa Anutu mi ikam ma Anutu zaana iwe biibi. ✡

11 Tana niom ta kembena. Kakam ŋgar pa ituyom ta kembei. Koso: “Niam tomtom ta amsekap la ki Yesu Krisi i na, amap pa sanaana kamŋana, kembei zin tomtom ta timeete ma timap pa toono na. Mi iŋgi ambotmbot be ambesmbeeze pa Anutu mi ampakur zaana.” Kozo kakam ŋgar ta kembei, to ambai. ✡ 12 Pa niom kuute: Kaimer ko kemetmeete. Tana kezem sanaana mi leleyom muŋguŋana ma ikamam peeze piom mini pepe. ✡ 13 Motoyom iŋgalŋgal ituyom raama koroŋŋoyom kembei ta kumbuyom mi nomoyom mi kwoyom ma iŋgi. Kokena kezem zin ma tiwe sanaana lene be tikam mbulu sananŋana. Pa muŋgu niom kembei zin tomtom meeteŋan. Mi koozi na, Anutu ipei yom ma kamaŋga pa mbotŋana popoŋana kek. Tana kuur ituyom ramaki koroŋŋoyom ta boozomen ma kewe Anutu lene kat, mi kakam mbulu ta ndeeŋeŋana men. ✡ 14 Pa iŋgi kombot la zaala ki tutu mini som. Iŋgi kombot la zaala ki kampeŋana mi muŋaiŋana. Tana sanaana zaana sa be imboro yom mini som. ✡

Tewe mbesooŋo pa sanaana mini pepe

15 Mi parei? Sombe tombot la zaala ki tutu mini som, mi tombot la zaala ki kampeŋana mi muŋaiŋana, ko tonoknok sanaana? Som kat! ✡ 16 Niom kuute som? Sombe koyok pa tomtom sa be imboro yom, mi kototo ŋgar kini, na niom kewe mbesooŋo pini kek. Tana kere: Kokena kewe mbesooŋo pa sanaana, to ikam ma kemetmeete. Kewe mbesooŋo pa Anutu mi kototo i. Naso mbulu tiom indeeŋe men. ✡ 17 Ŋonoono, muŋgu niom kewe mbesooŋo pa sanaana. Tamen iti tapakur Anutu! Pa indeeŋe ta tikam sua ki Anutu piom na, kuur leleyom ma imap pa sua tana mi koto. Tana koozi sua tana ta imborro yom mi ikamam peeze piom. 18 Muŋgu sanaana ikototo yom. Tamen Anutu itatke yom pa sanaana mburaana ma sanaana zaana sa be imboro yom mini som. Tana iŋgi kewe mbesooŋo pa mbulu ndeeŋeŋana. ✡

19 Nio aŋute: Iti tomtom toono kanda na, lelende be tewe mbesooŋo som. Mi iŋgi aŋso sua se ki mbulu ki mbesooŋo bekena aŋuulu yom ma kakam kat ŋgar. Muŋgu niom kezemzem ituyom ma kewe mbesooŋo pa mbulu zooroŋana mi mbulu ta iŋgeeze som na. Mi koozi na, ka ŋgar tamen tau. Bela kezem ituyom ma kewe mbesooŋo pa mbulu ndeeŋeŋana. Naso kewe potomŋoyom. ✡

20 Indeeŋe tau kembesmbeeze pa sanaana na, kewe mbesooŋo pa mbulu ndeeŋeŋana som. 21 Mi kere. Mbulu ta kakamam pa mazwaana tana na, iuluulu yom risa? Som. Koozi motoyom la pa mi koyom miaŋ. Pa ina mbulu tabe ikam yom ma kemetmeete ma kala leyom. ✡ 22 Mi koozi na, Anutu itatke yom pa sanaana mburaana ma sanaana zaana sa be imboro yom mini som. Mi kewe mbesooŋo pa Anutu kek. Ina iuulu kat yom. Pa ipiyotyooto mbulu potomŋana piom, mi iwe zaala piom be kakam mbotŋana ki Anutu tabe iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡

23 Zin wal ta so timbesmbeeze pa sanaana, na meeteŋana ta ko iwe len kadoono. Mi iti tomtom ta tesekap la ki Merere kiti Yesu Krisi i, na Anutu ipomoozo iti mi ikam lende mbotŋana kini tabe iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡

7

Zin urlaŋana kan timbot la zaala ki tutu mini som

1 Niom toŋmatiziŋ tio, tutu ka mbulu na, niom kuute kek. Tutu, ina imborro zin wal matan yaryaaraŋan men. Mi zin wal ta timetmeete kek na, tutu le sua sa pizin mini som. 2 Kembei ta moori ulaŋana sa. Tutu iso ni bela imbot ki kusiini ma irao meeteŋana iyembut ziru. Mi sombe kusiini imeete, na tutu tana imboro moori tana mini som. ✡ 3 Tana sombe kusiini imbotmbot men, mi moori tana izemi mi ila ki tomooto toro, na imolo ula ka tutu. Mi sombe kusiini imeete, mi moori tana iwoolo tomooto toro, na imolo ula ka tutu som. Paso, meeteŋana ki kusiini iyembut ula kizin, tana tutu ula kana imboro i mini som. ✡

4 Niom toŋmatiziŋ tio, ina raraate men piom. Pa niom kagaaba Krisi pa meeteŋana kini, mi sanaana tiom ka kadoono ta tutu iso pa na, Krisi ibaada kek. Tana koozi kamap pa zaala ki tutu, mi kewe tomtom toro lene kek. Ina ni ta burup ma imaŋga mini pa naala bekena ikam ti ma tipiyotyooto mbulu ambaimbaiŋan ta Anutu leleene pa i. ✡

5 Muŋgu, indeeŋe ta lelende muŋguŋana men imborro iti, na tutu ipeyei mbulu ki lelende muŋguŋana. Tana nindi izze pa mbulu sananŋan bozboozo tabe ikam ti ma temetmeete ma tala lende i. ✡ 6 Mi koozi na, iti tagaaba Krisi pa meeteŋana kini kek. Tana zaala ki tutu ta muŋgu imborro iti na, imborro iti mini som. Iŋgi tamap pa zaala muŋguŋana ki tutu ta tibeede se ro na, mi tototo zaala popoŋana ta ki Bubuŋana i, mi tembesmbeeze pa Anutu. ✡

Tutu ipei ŋgar kiti ma tikilaala sanaana kiti

7 Tana iŋgi ko toso parei? Tutu, ina koroŋ sananŋana? Som kat! Sombe tutu imbot som, so aŋkilaala kat sanaana tio som. Kembei ta mbulu ki matanda berber. Nio aŋkilaala sanaana tana paso, tutu iso ta kembei: “Motom berber pepe.” Mi be tutu tana imbot som, so nio irao aŋkilaala sanaana tio som. ✡ 8 Tamen tutu tana imbot, tabe ipiyooto sanaana ta imbot la leleŋ i ma ipet mat. Pa ikam ma motoŋ berber pa koroŋ matakiŋa ta boozomen! Mi be tutu imbot som, so sanaana le mburaana som ma kembei imeete kek. ✡ 9 Tana indeeŋe tau aŋute tutu zen na, aŋbot ambai. Mi kaimer, indeeŋe ta tutu imar na, ikam ma sanaana imaŋga raama mburaana biibi. Tabe ikam yo ma aŋmeete. 10 Kere. Tutu ta Anutu iur bekena takam mbotŋana kini, ta ikam yo ma aŋmeete! ✡ 11 Paso, tutu iwe zaala pa sanaana ma ipet, tabe ipakaam yo, mi ipun yo ma aŋmeete. *

12 Kena ko toso parei pa tutu? Tutu, ina koroŋ sananŋana? Som kat! Ina koroŋ ambaiŋana mi potomŋana. Mi mbulu ta tutu iso pa na tomini, ina potomŋana, mi ndeeŋeŋana, mi ambaiŋana. ✡

13 Lak, koroŋ ambaiŋana tana, ta ipun yo ma aŋmeete? Som. Sanaana ta imbot la leleŋ i, ta ikam yo ma aŋmeete. Tana kere. Sanaana itooro tutu ta koroŋ ambaiŋana na, ma iwe koroŋ sananŋana pio. Pa sanaana ikam yo ma aŋmololo tutu, tabe iwe uunu pio be Anutu iur kadoono pio ma aŋmeete. Mbulu tana iswe kat kembei sanaana, ina koroŋ ambai som kat. ✡

Mbulu ambaiŋana ta lelende pa be takam, na takamam som. Pa lelende muŋguŋana imbotmbot men raama iti

14 Iti tuute: Tutu, ina koroŋ ki Bubuŋana. Mi nio na, leleŋ muŋguŋana ta imbotmbot raama yo men i. Nio iŋgi kembei ta sanaana iŋgiimi yo ma aŋwe lene kek be aŋbesmbeeze pini. ✡ 15 Nio aŋkankaana pa mbulu ta aŋkamam i. Pa mbulu ta leleŋ pa, na aŋkamam som. Mi mbulu ta leleŋ pa som kat, ta iŋgi aŋkamam i. ✡ 16 Mi sombe leleŋ pa mbulu sananŋana ta aŋkamam i som, ina iswe kembei leleŋ ŋonoono na, aŋyok pa tutu, mi aŋre tutu kembei koroŋ ambaiŋana. 17 Tana mbulu tio sananŋan, nio ituŋ leleŋ mi aŋkamam som. Iŋgi imar pa sanaana ta imbot la leleŋ i. 18 Nio aŋute kat ta kembei: Koroŋ ambaiŋana sa imbot la leleŋ som. Iŋgi aŋso pa leleŋ ta muŋguŋana i. Pa nio leleŋ be aŋkam mbulu ambaiŋana men. Tamen aŋrao som. ✡ 19 Tana mbulu ambaiŋana ta leleŋ pa be aŋkam na, aŋkamam som. Mi mbulu sananŋana ta leleŋ pa som kat, ta iŋgi aŋkamam i. 20 Mi sombe leleŋ pa mbulu sananŋan ta aŋkamam i som, ina iswe kembei nio ituŋ leleŋ mi aŋkamam som. Ina imar pa sanaana ta imbotmbot la leleŋ i.

21 Tana nio aŋre mbulu ti iwedet pio. Sombe leleŋ be aŋkam mbulu ambaiŋana sa, na irao aŋkam kat na som. Pa sanaana ta imbotmbot raama yo men i. 22 Mi nio ituŋ leleŋ ŋonoono na, aŋso aŋto kat tutu ki Anutu, mi leleŋ pa ilip. ✡ 23 Tamen iŋgi aŋre kembei mburaana toro imbotmbot la leleŋ mi ikamam uraata pio i. Mi mburaana tana ziru Anutu tutu kini ta ŋgar tio iyok pa i tiporrou. Pa sanaana ta imbotmbot la leleŋ i, ina ikiskis yo ma kembei leŋ zaala som. ✡

24 Oora nio. Leleŋ muŋguŋana ti, ta ko ikam yo ma aŋmeete. Mi asiŋ ko irao be itatke pio? ✡ 25 Nio aŋpakur Anutu mi leleŋ ambai pini. Pa ni iur Merere kiti Yesu Krisi be itatke pio.

Tana nio ituŋ ŋgar tio aŋso aŋbeeze pa Anutu mi aŋto tutu kini. Tamen leleŋ ta muŋguŋana i, ina iso imbeeze pa sanaana. ✡

8

Mbotŋana kizin wal ta Bubuŋana ikamam peeze pizin

1-2 Sua boozomen ta aŋso ma ila kek na, ka uunu ta kembei: Iti wal ta tesekap la ki Yesu Krisi i na, lende uunu sa mini tabe Anutu iur kadoono piti pa i na som. Pa Bubuŋana ta ikamam mbotŋana ki Anutu piti i, itatke iti pa zaala ki sanaana mi meeteŋana kek.✡ 3 Tana koroŋ ta tutu irao be ikam som, ta Anutu itunu ikam piti. Pa ni iute: Ŋgar ki lelende muŋguŋana na, imbol mete piti. Tanata iŋgo itunu Lutuunu ma isu iwe tomtom kembei ta iti, mi kuliini ire yoyouŋana, mi imeete piti tomtom sananŋanda. Tana sanaana kiti ka kadoono, ta Anutu ikam se ki Krisi lup kek, mi mbulu ta tutu iso pa na, Krisi ito ma imap.✡ 4 Naso tipiyotyooto mbulu ndeeŋeŋanda ta tutu iso pa na. Iŋgi aŋso pa iti tomtom ta tototo ŋgar ki lelende muŋguŋana mini som, mi tototo peeze ki Bubuŋana na.✡

5 Zin tomtom ta lelen muŋguŋana ikamam peeze pizin i, na ŋgar kizin ilala pa koroŋ ta ki lelen muŋguŋana men. Mi zin tomtom ta Bubuŋana ikamam peeze pizin i, na ŋgar kizin ilala pa koroŋ ta ki Bubuŋana i.✡ 6 Zin tomtom ta ŋgar kizin ilala pa koroŋ ki lelen muŋguŋana men na, timbotmbot la zaala ki meeteŋana. Mi zin tau tikamam ŋgar ta ki Bubuŋana i, na timbotmbot la zaala ki mbotŋana mata yaryaaraŋana, mi ziŋan Anutu tiparlup zin ma tiwe tamen kek.✡ 7 Tomtom ta so ŋgar kini imap ma ilala pa koroŋ ki leleene muŋguŋana men, na ni iwe Anutu ka koi. Pa ni leleene be tutu ki Anutu ikam peeze pini som. Mi ni irao be ito tutu tana som.✡ 8 Tana zin tomtom ta lelen muŋguŋana ikamam peeze pizin i, na zin tirao be tikam mbulu sa ta Anutu leleene pa i na som. Som ma som kat.

9 Mi niom na, leleyom muŋguŋana ikamam peeze piom som. Pa sombe Anutu Bubuŋana imbot la leleyom, na Bubuŋana tana kola ikam peeze piom. Mi sombe tomtom sa, Krisi Bubuŋana imbot la leleene som, na ni tomtom ki Krisi som.✡ 10 Ŋonoono, niom ko kemeete. Ka uunu imbot la ki sanaana tau. Tamen sombe Krisi imbotmbot la leleyom, na kewe ndeeŋeŋoyom pa Anutu mataana kek. Tanata Bubuŋana ipiyotyooto mbotŋana ki Anutu piom.✡ 11 Pa Anutu, ni ipei Yesu Krisi ma imaŋga mini pa naala kek. Mi sombe Anutu Bubuŋana imbotmbot la leleyom, na ni ko ikam ma Bubuŋana tana mburaana ipei yom tomini ma burup ma kamaŋga raama kuliyom popoŋana.✡

Uraata ta Bubuŋana ikamam pa Anutu lutuunu bizin

12 Tana niom toŋmatiziŋ tio, iti lende uraata be toto ŋgar ki Bubuŋana. Mi toto ŋgar ki lelende muŋguŋana mini pepe.✡ 13 Pa sombe koto ŋgar ki leleyom muŋguŋana, ina kozo ko ikam ma kemetmeete ma kala leyom. Mi sombe kapase pa Bubuŋana mburaana mi kupunmetmeete mbulu boozomen ki leleyom muŋguŋana, inako kakam mbotŋana ta ki Anutu i.✡

14 Pa zin tomtom ta Anutu Bubuŋana ikamam peeze pizin, ta tiwe Anutu lutuunu bizin. 15 Mi Bubuŋana ta Anutu ikam piti na, ni irao ikam ti ma tewe mini kembei ta zin mbesooŋo tau timototo zin bibip kizin na som. Ni izzo piti ta kembei: “Anutu lutuunu bizin ta niom na.” Mi ni ikamam ti ma tozzo ta kembei: “O, Abba tamaŋ.”✡ 16 Tana Bubuŋana Potomŋana itunu mi ŋgar ta imbotmbot la lelende i, ziru tilup mi tizzo piti ta kembei: “Niom tana, Anutu lutuunu bizin.”✡ 17 Mi sombe tewe Anutu lutuunu bizin kek, na iti zanda be takam matamur ambaiŋana ta Anutu isombe ikam pizin wal kini. Mi iti men som. Itiŋan Krisi ko takam matamur tana. Pa sombe tabaada pataŋana pa Krisi zaana isu toono ti, inako kaimer to itiŋan Krisi tombot ndabok lela azuŋka kini leleene.✡

Anutu kola ikam ti ma tala tombot raami lela azuŋka kini leleene

18 Pataŋana boozomen ta koozi iwedet i, nio aŋre kembei koroŋ sorok. Paso, mbotŋana ndabokŋana tabe Anutu ipiyooto piti pa kaimer i, ina ko ilip kat pa pataŋana tana.✡ 19 Kere. Koroŋ boozomen ta Anutu iur zin na, tiyakyaaga ŋguren, mi tiurur matan ma timbotmbot. Pa lelen be tire kat nol tabe Anutu ipamaala lutuunu bizin ma timbot kat mat.✡ 20-21 Pa buri ti, sanaana ikam ma koroŋ boozomen ta Anutu iur zin na, tisaana lup. Tikamam katkat uraata kizin som, mi loŋa men mi tizanzaana. Mi ina zitun lelen mi tikamam ta kembena som. Ina tito Anutu leleene. Tamen Anutu ko izem zin ma timboren ta kembena ma alok na som. Kaimer, ni kola itooro zin ma tiwe ndabokŋan kat kembei ta lutuunu bizin. To koroŋ sananŋana sa ko irao imbuulu zin mini som. Tanata iŋgi tiurur matan pa ma timbotmbot.✡

22 Iti tuute: Ta muŋgu mi imar ma imarmar men i, koroŋ boozomen ta Anutu iur zin na, tikaraŋesŋeeze ma timbotmbot, kembei moori ta ikam pikin i. 23 Mi zin men som. Iti ta Anutu ipomoozo iti mi ipumuuŋgu Bubuŋana piti na tomini. Tetwer la pa kar saamba mi tozzo ta kembei: “Ŋiizi na Anutu ikam ti ma tewe ni lutuunu bizin kat, mi itatke iti pa sanaana mburaana, mi ikam lende kulindi popoŋana?”✡ 24 Ŋonoono, Anutu ikamke iti kek. Tamen tere kat ka ŋonoono zen. Tanata iŋgi tu'urur matanda pa ma tombotmbot. Pa koroŋ ta takam zen, to tu'urur matanda pa. Mi sombe tere kat ka ŋonoono kek, na irao tuur matanda pa mini som.✡ 25 Mi iti tuute: Koroŋ ta tu'urur matanda pa i, na iti kola takam. Tanata temendernder mbolŋana mi tanamnaama men tau.✡

26 Mi koroŋ toro tomini. Iti mburanda biibi som. Tamen Bubuŋana imarmar mi iuluulu iti be tabaada pataŋana kiti. Mi sombe lelende ipata kat, mi tuute som: Ko tusuŋ be parei, mi toso so sua i, na Bubuŋana itunu izuŋzuŋ piti, mi ipazalzal suŋŋana kiti.✡ 27 Mi suŋŋana ta Bubuŋana ikamam pa Anutu wal kini na, itoto kat Anutu leleene. Mi Anutu ta itirtiiri lelende i, ni iute ŋgar ki Bubuŋana. Tana ni ko ileŋ suŋŋana tana.

Kosa sa ko irao be ipasaana kat iti na som

28 Iti tuute: Mbulu boozomen ta iwedet i, ina Anutu itortooro ma iwe koroŋ ambaimbaiŋan pizin wal tau tiur lelen pini i. Mi ina zin wal ta ni itunu leleene mi iboobo zin ma tiwe lene na.✡ 29 Pa zin wal ta ni ipeikat zin pataaŋa kek, ta ni leleene iur be ikam zin ma tiwe kembei ta itunu Lutuunu Krisi na. Naso Lutuunu tana iwe muŋgamuŋga, mi tiziini ma lunuri bizin boozo.✡ 30 Mi zin wal ta ni leleene iur pizin, ta ni iboobo zin ma tiwe lene. Mi zin wal ta ni iboobo zin, ta ni ikam zin ma tiwe ndeeŋeŋan. Mi zin wal ta ni ikam zin ma tiwe ndeeŋeŋan na, ni ko ikiskis zin ma ila ila irao timbot lela azuŋka kini leleene.✡

Kosa sa ko irao be itatke iti pa muŋaiŋana ki Anutu na som

31 Tana ko toso parei? Sombe Anutu itunu ilae kiti, na asiŋ ko irao be ipasaana iti? Som.✡ 32 Pa kere. Anutu iruutu itunu Lutuunu piti som. Ni iyok pini ma isu toono mi ikam murindi ma imeete. Mi sombe Anutu ikam piti ta kembena, ko iruutu koroŋ kini pakan? Som. Ina iswe kembei ni ko ikampe iti pa koroŋ ta munŋaana men.✡

33 Mi asiŋ ko ipamender iti pa sanaana kiti? Som. Pa Anutu ipei kat iti ma tewe lene, mi ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda kek.✡

34 Mi asiŋ ko iur kadoono piti pa sanaana kiti? Som. Pa Yesu Krisi imeete piti, mi Anutu ipei i ma imaŋga mini kek. Mi koozi ni imbotmbot la Anutu namaana woono, mi izuŋzuŋ piti a.✡

35 Mi sokorei ta irao be itatke iti pa muŋaiŋana ki Krisi? Ko pataŋana sa? Som tombot ŋoobo? Som tiseeze matanda? Som peteele? Som tombot sorok? Som koroŋ sananŋana toro sa ta ikamam be ipasaana iti? Som buza kwoono? Som kat. 36 Ŋonoono, mbulu boozomen tana iwedet piti. Ka sua imbot pataaŋa kek ta kembei:

Niam ti amwe lem kek, tanata gorgori tikazas yam sorok ma ametmeete i.

Tire yam kembei sipsip ta timbit zin be tipun zin i.✡

37 Tamen koroŋ ta boozomen tana irao ikam kosa sa piti na som. Pa Ni ta iur kat leleene piti, ta ikamam ma tiliplip pa koroŋ ta boozomen tana.✡

38-39 Tana nio aŋurla kat ta kembei: Muŋaiŋana ki Anutu ta imar pa Merere kiti Yesu Krisi na, koroŋ sa ko irao itatke iti pa na som. Tana meeteŋana, mbotŋana ki toono, mbulu sa ta koozi iwedet i, mbulu sa tabe ipet pa kaimer i, aŋela sa, bubuŋana sananŋana sa, koroŋ mburaanaŋana toro sa, koroŋ sa ta imbot kor, som koroŋ sa ta imbot meleebe na, koroŋ boozomen ta Anutu iur zin na, tasa ko irao itatke iti pa muŋaiŋana ki Anutu na som. Som ma som kat.✡

9

Paulus leleene ipata kat pizin Israel ta tiurla ki Krisi som

1 Sua ta nio buri be aŋso i, pakaamŋana som. Mi iŋgi aŋso raama leleŋ. Pa nio tomtom ki Krisi. Mi Bubuŋana Potomŋana ta ikamam peeze pio i, ni ikam yo ma aŋute kat ta kembei: Sua ti, sua ŋonoono. 2-3 Nio ti, gorgori ta aŋkamam ŋgar pizin wal tio Israel na, leleŋ izanzaana pizin mi leleŋ ipata kat. Pa niam uyam tamen tau. Tana leleŋ ilip be Anutu ikamke zin. Mi iŋgi aŋrru zaala be aŋuulu zin. Mi so parei na, irao aŋyok pa ituŋ be sanaana kizin ka kadoono ise tio ma aŋla leŋ, mi zoŋ imap pa Krisi.✡

Anutu ikam koroŋ boozo pizin Israel

4 Pa kere. Anutu ikam koroŋ boozo pizin Israel. Ni ikam zin ma tiwe lutuunu bizin. Mi muŋgu imbotmbot la mazwan, mi izzwe mburaana mi azuŋka kini pizin. Ziŋan Anutu timbuk sua boozo bekena tiparlup zin ma tiwe tamen. Mi zin ta tikam tutu. Anutu itunu ipaute zin pa zaala mi mbulu ki suŋŋana. Mi Anutu imbuk sua pizin pa koroŋ boozo.✡ 5 Abaraam, Isak, mi Yakop popoŋana kizin ta zin i. Mi siŋ kizin, ta imar imar ma Krisi ipet. Krisi, ni Anutu. Mi imborro koroŋ ta boozomen. Tana iti tapakur ni zaana totomen. Ŋonoono.✡

Ta muŋgu mi imar na, Abaraam popoŋana kini pakan na, Israel ŋonoono, mi pakan na som

6 Ŋonoono, koozi zin Israel boozo tiurla ki Krisi som. Mi kokena toso sua mbukŋana ta Anutu ikam pizin na iur ŋonoono som. Na som. Pa kere. Zin Israel timap ma tiwe Anutu wal kini ŋonoono som. Pakan men.✡ 7 Mi Abaraam popoŋana kini ta kembena. Zin wal ta tiyooto la kini na, timap ma tiwe popoŋana kini ŋonoono som. Pa Anutu iso pa Abaraam ta kembei:

Popoŋana ku ŋonoono ko tipet la ki Isak men.✡

8 Sua ti ka ŋgar ta kembei. Anutu, ni ikam ŋgar pa siŋ som. Tana zin wal ta tiyooto pa siŋ ki Abaraam na, timap ma tiwe Anutu lutuunu bizin som. Mi zin wal ta sua mbukŋana ki Anutu ipiyooto zin na, zin men ta Anutu ire zin kembei lutuunu bizin.✡ 9 Pa sua ta Anutu imbuk la ki Abaraam na, iso ta kembei:

Talala beso ka nol ipet, to aŋmiili ma aŋmar mini. Mi sombe aŋmar, na kusim Sara ko ipeebe lem pikin tomooto kek.✡

Anutu itoto itunu leleene mi muŋaiŋana kini, mi ipeikat zin tomtom

10 Mi tina men som. Muŋgu tumbuyam Isak ziru Rebeka tipeebe boogo ru.✡ 11-12 Mi pikin ru tana tisu zen mi, Anutu iso pa Rebeka ma iso:

Kaimer pikin muŋgamuŋga ko iwe mbesooŋo pa pikin ta kaimerŋana na.✡

Kere. Mazwaana tana, pikin ru tana tikam kosa sa zen. Tikam mbulu ambaiŋana sa som, sananŋana sa som. Tamen kan sua imuuŋgu pataaŋa. Mbulu tana iso iti ta kembei: Sombe Anutu ipeikat tomtom sa, na uunu imbot la ki tomtom tana itunu mbulu kini, som uraata kini sa na som. Ina Anutu ito itunu leleene mi ŋgar kini mi ikam mbulu tana pini.✡ 13 Mi Anutu sua kini lwoono toro iso ka ŋgar raraate men. Iso:

Yakop na, nio leleŋ pini mi aŋkami. Mi Isau na som.✡

14 Kenako toso parei? Anutu mbulu kini indeeŋe som? Som.✡ 15 Pa kere. Muŋgu ni iso pa Mose ma iso:

Nio, sombe leleŋ isaana pa tomtom sa, mi leleŋ be aŋmuŋai i, inako aŋmuŋai i.✡

16 Tana sombe Anutu ikam ti, na uunu imbot la itundu uraata kiti, som mbulu kiti ta lelende pini i na som. Ina ni ikam ti irao itunu muŋaiŋana kini men tau.✡ 17 Mi sua lwoono toro iso pa sua ta Anutu ikam pa king kizin Aikuptu na. Iso ta kembei:

Nio aŋuru ma we king bekena we zaala pio mi aŋswe mburoŋ ma ipet mat. Naso kaimer tiwit nio zoŋ, mi tisoyaara uruŋ ma irao toono ta boozomen.✡

18 Tana iti tuute: Sombe Anutu leleene be imuŋai tomtom sa, na imuŋai i. Mi sombe leleene be ikam ta kembei som, na izem tomtom tana ma ila ito itunu leleene sananŋana.✡

19 Mi tomtom tiom sa ko imaŋga mi iso: “Wai, sombe Anutu ikamam ta kembena, na uunu parei ta keteene malmal pa sanaana kiti? Asiŋ irao izooro ŋgar kini?”✡ 20 Mi pekelŋana tio ta kembei: Nu so tomtom i ta sombe we biibi pa Anutu, mi peleeli pa mbulu kini? Nu sa musmuuzu mi koroŋ sorok ki toono na! Parei, ko kuuru iso pa tomtom ta imbuuzi na ma iso: “Uunu parei ta nu urpe yo ta kembei?” Som.✡ 21 Tomtom ta imbusmbuuzu toono ma iwe kuuru na, ni itoto itunu leleene mi iurpewe zin kuuru. Tana ni irao ikam toono ndouŋana ta, mi iurpe pakaana ma iwe kuuru ambaiŋana kat be imbot pa uraata biibi sa. Mi pakaana na, ikam ma iwe kuuru ta sorok i.✡

22-23 Mi Anutu, ni ikam mbulu raraate men. Pa ni leleene be iswe muŋaiŋana kini, ramaki mburaana mi mbulu kini tau keteene malmal pa sanaana mi iurur kadoono pa. Mi zin kuuru ta kete malmalŋana kini imbotmbot se kizin i, na ni ipasansaana zin karau som. Iyaramraama kete malmalŋana kini, mi inamnaama zin. Paso, ni mataana iŋgalŋgal zin kuuru ta ni leleene iur pizin be imuŋai zin na. Kuuru tana, ni isombe ipaute zin pa mbulu kini ndabokŋan matakiŋa ta boozomen, mi ikam zin ma timbot raami lela azuŋka kini leleene.✡ 24 Mi kuuru tana na ziŋoi? Ina wal boozomen ta ni iboobo zin ma tiwe lene na. Zin Yuda men som. Zin wal ta Yuda somŋan i tomini. 25 Kembei ta Anutu kwoono Hosea iso:

Zin wal ta nio wal tio som na, nio ko aŋpaata zin be “wal tio.”

Mi ni ta muŋgu leleŋ pini som, nako aŋso pini ta kembei: “Nio leleŋ pu.”✡

26 Mi lele ta muŋgu tomtom timbot pa, mi Anutu iso pizin ma iso: “Niom wal tio som.”

Na lele tamen ta tina ta zin ko timbot pa, mi Anutu mata yaryaaraŋana iso pizin ma iso: “Nio lutuŋ bizin ta niom na.”✡

27 Mi Yesaya, ni ipaŋarai kalŋaana pizin Israel ma iso:

Ŋonoono, zin Israel boozo kat ma kembei ta magargaara tai kana. Tamen zin tomtom kizin tabe aŋkamke zin ma timbot ambai na, zin rimen ŋonoono.✡

28 Pa kadoono ta Merere isombe iur pizin tomtom toono kan na, ni ko ikam pizin karau men. 29 Mi ina kembei sua lwoono toro ta muŋgu Yesaya iso na.

Malanto Merere mbura keskeezeŋana ipotom tomtom tiam pakan ma timbot be tipepeebe. Pepe, so amap ma amla leyam kembei ta zin Sodom ma Gomora.✡

Zin Israel lelen be tito zaala ki urlaŋana som

30 Tana ko toso parei? Zin wal ta Yuda somŋan i, ta muŋgu tikamam kinkiini be tiwe ndeeŋeŋan pa Anutu mataana som, ta koozi tiurla mi tiwe ndeeŋeŋan kek.✡ 31 Mi zin Israel na som. Ŋonoono, tikamam kinkiini kat pa tutu. Pa tiso ko iwe zaala pizin be tiwe ndeeŋeŋan pa Anutu mataana. Tamen tikam ma som.✡ 32 Paso, lelen be tito zaala ki urlaŋana som, mi tipase pa zitun mbulu kizin ambaimbaiŋan. Tabe ikam ma zin kembei titutkat kumbun la pat mi tisursur ma tila.✡ 33 Kembei ta sua ki Merere iso:

Re. Nio aŋur pat ta isu abal Sion.

Pat tana, tomtom pakan ko titutkat kumbun la, mi sursur ma tila.

Mi pakan na, pat tana ko ikam zin ma timelmel.

Tamen zin tomtom ta so tipase pini mi tiurla kini, na tasa ko ka miaŋ som. Zin ta boozomen ko nin se. Pa zin kola tire urlaŋana kizin ka ŋonoono.✡

10

Zin Israel ŋgar kizin ipet pa Anutu zaala kini zen

1 O niom toŋmatiziŋ tio, koroŋ ta, ta nio leleŋ pa ilip. Ina nio aŋso Anutu ikamke zin wal tio Israel to ndabok. Tanata gorgori aŋzuŋzuŋ pizin.✡ 2 Nio ti aŋute kat zin, tana aŋrao aŋso kan sua. Ŋonoono, zin tikamam kaisiigi be timbeeze pa Anutu. Tamen tikam kat ŋgar som, mi tikamam sorok.✡ 3 Pa zaala tau Anutu ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda pa i, ina ŋgar kizin ipet pa zen. Tanata tizorzooro pa, mi tiso tipase pa zitun mbulu kizin mi uraata kizin be ikam zin ma tiwe ndeeŋeŋan.✡ 4 Tamen zaala ki tutu na, imar imiili su ta Krisi i. Pa wal boozomen ta sombe tiurla kini, na ni itunu ko ikam zin ma tiwe ndeeŋeŋan pa Anutu mataana.✡

Zaala ki tutu mi zaala ki urlaŋana

5 Zaala ki tutu na, muŋgu Mose ibeede ka sua ta kembei. Iso: “Tomtom ta sombe ito kat tutu, inako imbot ambai.” Ina zaala tabe tewe ndeeŋeŋanda pa tutu.✡

6 Mi zaala tabe tewe ndeeŋeŋanda pa urlaŋana na, imarra. Pa zaala tana iso piti ta kembei: “Kokena kakam ŋgar boozo ma kosombe: ‘Aiss, asiŋ ko irao be isala pa saamba?’ ” Som. Pa Krisi isu toono kek. 7 “Mi kokena koso: ‘Asiŋ irao be isula ta meeteŋan murin a, mi ipei Krisi?’ ” Som. Pa Anutu ipei Krisi ma imaŋga mini pa naala kek. 8 Sua ti ka ŋgar ta kembei:

Anutu sua kini imbotmbot molo piti be turu na som. Pa imbotmbot la kwondo mi lelende kek.✡

Lak, so sua i? Ina sua ta amzzoyaryaara pa urlaŋana na. 9 Mi sua tana iso ta kembei: Nu sombe swe urlaŋana ku ila iwal biibi matan ma so: “Yesu, ni Biibi tio,” mi sombe lelem iurla kembei Anutu ipei i ma imaŋga mini pa naala kek, inako Anutu ikamke u ma mbot ambai.✡ 10 Pa sombe lelende iurla, inako Anutu ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda. Mi sombe teswe urlaŋana kiti ila iwal biibi matan, inako Anutu ikamke iti ma tombot ambai. 11 Pa sua ki Merere isombe:

Zin tomtom ta so tipase pini mi tiurla kini, na tasa ko ka miaŋ som. Zin ta boozomen ko nin se. Pa zin kola tire urlaŋana kizin ka ŋonoono.✡

12 Sua tana ikam iti ta boozomen. Zin Yuda, mi zin wal ta Yuda somŋan i tomini. Pa Anutu, ni Biibi kizin tomtom ta boozomen. Mi ni ikampewe kat wal boozomen ta titaŋroro i be iuulu zin na.✡ 13 Pa

Wal boozomen ta so titaŋroro Merere be iuulu zin, na ni ko ikamke zin ma timbot ambai.✡

Zooroŋana kizin Israel na, ka uunu somŋana. Pa tileŋ uruunu ambaiŋana kek

14 Tamen sombe tomtom tiurla kini som, inako titaŋroro i be iuulu zin be parei? Mi sombe tileŋ sua som, inako tiurla kini be parei? Mi sombe tomtom tisoyaara sua pizin som, inako tileŋ be parei?✡ 15 Mi sombe wal pakan tiŋgo zin tomtom ma tila be tisoyaara sua som, inako tisoyaara be parei? Mi zin Israel na, tomtom tila ma tisoyaara uruunu ambaiŋana pizin kek. Pa sua ki Merere isombe:

Tomtom lelen ambai kat pizin wal ta tikam uruunu ambaiŋana ma timar.✡

16 Tamen zin Israel boozo tikan la uruunu ambaiŋana som. Kan sua ta Yesaya iso pataaŋa kek. Sua ta kembei:

Merere, asiŋ iurla sua tiam? Som.✡

17 Tana sua ta teleŋleŋ, ta ipei urlaŋana. Mi sua tana, teleŋleŋ la kizin wal ta tizzoyaryaara Krisi uruunu na.

18 Kenako toso parei pizin Israel? Zin tileŋ uruunu ambaiŋana zen? Soom. Zin tileŋ kek. Pa sua ki Merere isombe:

Kalŋan ila ma irao lele ta boozomen ma karkari tileŋ lup.

Pa sua kizin ila ma irao toono kek.✡ 19 Mi parei? Kenako zin Israel tirao be tikam kat ŋgar pa Anutu zaala kini som ma iŋgi? Soom. Zin tirao. Pa zin matan munŋan ta tikamam ŋgar pa. Mose iso kan sua ta muŋgu kek ta kembei:

Zin wal ta zan somŋan, mi len ŋgar somŋan i na, nio ko aŋkam zin ma tiwe leŋ.

Mi mbulu ambaiŋana tabe aŋkam pizin i, ko ikam yom ma keteyom malmal mi motoyom berber.✡ 20 Mi kere. Yesaya iso kat ta kembei:

Zin wal ta tikamam kinkiini be tiute yo som na, zin tana ta tindeeŋe yo.

Mi zin wal ta tirru yo som, ta aŋswe ituŋ pizin.✡

21 Tamen zin Israel na, ni iso kan sua ta kembei:

Niom wal ta keleŋsil sua mi kozorzooro na, gorgori ta nio aŋzarra nomoŋ piom mi aŋzza yom be kamar. Mi som.✡

11

Anutu, ni ipizil kat ndemeene pizin Yuda som

1 Kenako toso parei? Anutu, ni ipizil kat ndemeene pizin Israel kek? Som kat! Kere. Nio ti, tomtom ki Israel tomini. Nio popoŋana ki Abaraam, mi uŋ ipet la ki Benyamen. Mi nio aŋurla ki Krisi.✡ 2 Tana Anutu, ni ipizil kat ndemeene pizin Israel som. Pa ni leleene iur pizin pataaŋa kek. Motoyom ila pa mbol ki Ilia ta imbot la Merere sua kini na. Ilia iswe sanaana kizin Israel ila ki Anutu, mi itaŋroro i ma iso:

3 O Merere, zin tikas kwom bizin ta boozomen ma timetmeete lup.

Mi patoronŋana murin ku ta kembena. Tirekreege zin ma tisu len lup.

Tana iŋgi nio ituŋ tamen kat ta aŋbotmbot i. Mi tikamam be tipun yo tomini.✡

4 Mi Anutu ipekel sua kini be parei? Iso:

Soom. Zin tomtom tio 7,000 tomen ta aŋkiskis zin ma timbotmbot na. Mi zin tina tilek kumbun pa merere pakaamŋana Baal pasa zen.✡

5 Koozi na, ka ŋgar raraate men tau. Zin Israel pakan ta Anutu ikampe zin mi ipeikat zin ma tiwe lene, ta timbotmbot i.✡ 6 Zin na, Anutu ire la pa mbulu mi uraata kizin, mi ipeikat zin na som. Ina ni itunu leleene mi imuŋai zin. Mi be ire la pa mbulu mi uraata kizin mi ipeikat zin, so muŋaiŋana kini tana, muŋaiŋana ŋonoono som.✡

7 Tana ko toso parei? Zin iwal biibi ki Israel timbelmbel uraata be tiwe ndeeŋeŋan pa Anutu mataana ma som. Mi zin wal rimen ŋonoono ta Anutu ipeikat zin la zin Israel mazwan, ta tiwe ndeeŋeŋan. Mi zin pakan na, Anutu izem zin ma tila tito zitun lelen sananŋana.✡ 8 Kembei ta sua lwoono ta iso:

Anutu ikam zin ma matan mbeleele zitun kembei zin wal ta tikeenemete i. Tanata matan imun, mi talŋan pampam.

Mi mbulu tina, ta iseeŋge iseeŋge ma imarmar men i.✡

9 Mi Dabit iso kan sua tomini ta kembei:

Mbalia ta kini kizin imbot se na, ko iwe kembei ta kilis pizin, mi ikam zin ma titop ma tisaana kat. Naso tikam kadoono pa sanaana kizin. *✡

10 Mi matan ko imun ma sik ma tire mini som.

Mi pataŋana tabe ise kizin i, ko ikam zin ma tikunkun mi timbombooren ta kembena.

Zooroŋana kizin Yuda iwe zaala pizin wal ta Yuda somŋan i

11 Iŋgi aŋso aŋwi mini pa zin Yuda ta titutkat zin la Krisi ma timelmel na. Ko tisu ma timboren ta kembei, mi zan imap kat? Soom. Kola timaŋga mini. Mi kere. Zooroŋana kizin, ta iwe zaala pizin wal ta Yuda somŋan i be Anutu ikamke zin. Pa Anutu isombe zin Yuda tire la pa mbulu ambaiŋana ta ni ikamam pizin wal pakan i, mi matan berber pa.✡ 12 Kakam ŋgar. Indeeŋe ta zin Yuda tipizil ndemen pa Anutu mi titop pa zaala kini, ina iwe zaala pizin tomtom boozomen ta timbot toono na, be tikam kampeŋana biibi. † Pa indeeŋe tana, kampeŋana biibi ila pizin wal ta Yuda somŋan i. Mi so kembena, na iti tuute: Sombe zin Yuda timap ma titooro zin, inako ipiyooto kampeŋana ta sorok som kat.✡

13 Ayo, iŋgi be aŋso sua piom wal ta Yuda somŋan i. Pa nio, Anutu iŋgo yo be aŋkam uraata piom. Mi uraata tio ti, nio aŋre kembei uraata biibi mi uraata ŋonoono. Tana aŋso aŋkam ma aŋkam kat.✡ 14 Naso zin wal tio Israel tire mar pa koroŋ ambaimbaiŋan ta Anutu ikamam piom i, mi matan berber pa. To ko iwe zaala pizin pakan be Anutu ikamke zin tomini ma timbot ambai.✡ 15 Pa kere. Indeeŋe ta zin Yuda tizooro ma Anutu ipizil ndemeene pizin, ina iwe zaala pizin wal boozomen ta timbot toono na, be ziŋan Anutu tiparlup zin ma tiwe tamen. Tana talala ma sombe Anutu ikam zin Yuda tomini ma timiili mini, na tuute: Iŋgi be zin meeteŋan timaŋga. 16 Iti tuute: Zin Yuda, sombe tiurpe narabu, na mataana mi tikam pakaana ta ma ila be iwe Anutu lene. Mi ina iwe kilalan kembei narabu ta boozomen tana, koroŋ ki Anutu. Mi ke olib ta kembena. Sombe uunu iwe Anutu lene, inako namannaman tomini tiwe Anutu lene. ‡✡

Terepiili zin Yuda pepe. Tomoto kanda. Pa Anutu ko ileele iti som

17 Zin Israel na, zin kembei ke olib ŋonoono ta tapaaza i. Mi niom wal ta Yuda somŋoyom i na, niom kembei olib sorok ta su leleene kana i namannaman. Koozi, iŋgi kembei Anutu isebogboogo olib ŋonoono tana namannaman pakan ma tisu len, mi ikam yom ma ila iŋgalseŋseeŋge yom la, bekena kakam murin. Tana niomŋan namannaman pakan ta timbotmbot na, kakamam toono mbuyeene lala ki olib tana uranuran.✡ 18 Tamen kokena niyom ise sorok, mi kapakur ituyom ma koso: “Niam tiŋgi amlip pa olib namannaman ta Anutu iseboogo zin ma tisu len kek na.” Kakam kembena pepe. Pa niom na, ke namannaman men. Niom kopombol ke uranuran som. Ke uranuran ta ipombolmbol yom na.✡

19 Mi niom pakan ko kamaŋga ma koso: “Mi olib namannaman tana, Anutu isebogboogo zin bekena niam amkam murin tau.” 20 Ina ambai. Mi Anutu, ni isebogboogo zin ma tisu len paso, tiurla som tau. Mi niom ta kakam murin na tomini. Bela kikiskis urlaŋana tiom, to kombotmbot la muriyom. Tana kapakur yom pepe. Komoto koyom.✡ 21 Pa kere. Olib ŋonoono namannaman na, Anutu ileele zin? Som. Mi niom ta kembena. Ni ko irao ileele yom na som.

22 Tana motoyom iŋgal ituyom. Ŋonoono, Anutu, ni muŋaiŋana katuunu. Tamen ni ileleele iti som. Kere. Zin Yuda ta tipizil ndemen pini ma titop na, ni ileele zin som. Mi niom na, ni imuŋai yom. Tamen bela kikiskis mbulu kini, to kombotmbot men la muŋaiŋana kini leleene. Mi kere beso som, na niom tomini, ni ko isebogboogo yom ma kusu leyom.✡ 23 Mi zin Yuda, sombe titooro zin mi tiurla, inako Anutu iŋgalseŋseeŋge zin la murin mini. Ni irao ikam ta kembei. 24 Pa niom wal ta Yuda somŋoyom i, niom kembei ke olib sorok ta su leleene kana i. Niom koyooto pa olib ŋonoono som. Tamen Anutu ikam yom, mi iŋgalseŋseeŋge yom la olib ŋonoono ma kewe ke tana namannaman kek. Mi sombe ni ikam piom ta kembena, na ni irao ikam olib itunu namannaman ta tisu len na, mi timiili ma tila murin mini.

Kaimer zin Yuda ko titooro zin

25 Niom toŋmatiziŋ tio, sua tio taiŋgi na, ka uunu biibi mi turkeŋana. Kokena kakankaana pa, to kapakur yom sorok. Ka uunu ta kembei: Zin Israel pakan ta Anutu izem zin ma tila tito zitun lelen sananŋana na, ni ko izem zin ma timboren ta kembei ma alok na som. Ko timbotmbot ta kembei ma Anutu iyo zin wal pakan ma irao pa ka kin muŋgu,✡ 26 to ikamke zin Israel ma timap. Pa ka sua imbot pataaŋa kek.

Ulaaŋa ko imbot abal Sion mi imar.

Mi ni ko ikam ma Yakop popoŋana kini tizem kat mbulu kizin sananŋana.✡

27 Mi nio ko aŋur zaala popoŋana pizin be niamŋan amparlup yam ma amwe tamen, mi aŋreege sanaana kizin.✡

28 Tana koozi, zin Israel ta tizorzooro uruunu ambaiŋana na, tiwe kembei Anutu ka koi bizin. Mi ina iwe zaala pizin wal ta Yuda somŋan i be kampeŋana ise kizin. Tamen Anutu, ni ipeikat zin Israel mi leleene pizin men. Paso, ni mataana ise ki tumbun bizin.✡ 29 Mi sombe Anutu iboobo tomtom sa ma iwe lene, na ni irao itooro ŋgar kini mini na som. Mi sombe ipomoozo tomtom pa koroŋ sa, na ni irao itatke koroŋ tana pini mini na som.✡

30 Muŋgu, niom wal ta Yuda somŋoyom i kozorzooro Anutu. Tamen zooroŋana kizin Yuda iwe zaala piom, tanata koozi kakam muŋaiŋana ki Anutu kek.✡ 31 Mi ina raraate men pizin Yuda tau. Koozi tizorzooro. Tamen kaimer, muŋaiŋana tau Anutu izzwe piom wal ta Yuda somŋoyom i, ko iwe zaala pizin be zin tomini tikam muŋaiŋana kini. 32 Pa Anutu izem tomtom ta boozomen ma zooroŋana kizin ikaukau zin. Naso tomtom ta munŋaana men tipase pa muŋaiŋana kini men.✡

Tapakur Anutu. Pa ni ŋgar kini biibi

33 Wai! Anutu ni koroŋ imap katuunu. Mi ŋgar kini ta kembena. Biibi ma ilip kat. Ni iute koroŋ ta boozomen. Asiŋ irao be iute zaala kini, mi ikam ŋgar pa mbulu ta ni ikamam piti tomtom? Som.✡

34 Pa asiŋ iute Merere ŋgar kini?

Mi asiŋ irao be ipazali?✡

35 Mi asiŋ ikam koroŋ sa pini be ikot? Som.✡

36 Pa ni ta iur koroŋ ta boozomen, mi iwe koroŋ ta boozomen un. Mi ni iwe zaala pa koroŋ ta boozomen, mi koroŋ ta boozomen na, ni kini men. Tana iti tapakurkuri totomen. Ŋonoono.✡

12

Anutu imuŋai iti biibi, tana tezem itundu ma tewe ni lene kat

1 Tana niom toŋmatiziŋ tio, kere. Anutu leleene isaana piti mi imuŋai iti biibi. Uunu tina ta aŋso aŋpombol yom be kezem ituyom ma kewe ni lene kat. Naso kewe kembei patoronŋana mata yaryaaraŋana ta potomŋana, mi Anutu leleene pa ilip. Pa niom sombe kakam kat ŋgar pa muŋaiŋana ki Anutu, inako kembeeze pini ta kembei. Mi mbulu ta kembei, ina suŋŋana ŋonoono.✡ 2 Mi kere yom. Kokena kapa pai tiom ma kembei zin wal tau titoto ŋgar mi mbulu ki toono na. Bela Anutu itooro ŋgar tiom ma iwe popoŋana kat. Naso mbulu tiom itooro, mi karao be kuute mbulu ambaiŋana mi ndabokŋana ta Anutu leleene pa i, mi leleyom be kakam mbulu tana tomini.✡

Iti lende uraata matakiŋa ma ikot ti

3 Anutu, ni ikampe yo mi iur yo ma aŋwe ŋgoŋana kini, tana aŋso aŋpombol yom ta boozomen ta kembei: Kapakur ituyom sorok pepe. Kakam kat ŋgar pa ituyom. Urlaŋana ta Anutu ikam piom, ina ko iwe kin piom, mi ipaute yom kembei niom tomtom pareiŋoyom.✡

4 Iti tomtom na, koroŋŋanda boozo. Kumbundu, namanda, kwondo, ma koroŋŋanda pakan. Mi koroŋŋanda ta boozomen na, len uraata ndelndelŋa ma ikot zin.✡ 5 Ina raraate men piti tomtom ta tesekap la ki Krisi i. Iti kembei tomtom tamen namaana ma kumbuunu mi koroŋŋanŋan ta boozomen ta tilup ma tiwe tomtom tana.✡ 6 Pa Bubuŋana ikampewe iti, mi ipombolmbol ti be takam uraata matakiŋa. Tana matanda siŋsiŋ pa uraata kiti kiti mi takam kat. Sombe ni iur ti ma tewe Anutu kwoono be toso kalŋaana pizin tomtom, na matanda iŋgal be toso sua ta indeeŋe men pa urlaŋana kiti.✡ 7 Mi sombe ikam lende uraata be tembeeze pizin tomtom, na tembeeze kat. Sombe iur ti be tapaute zin tomtom, na tapaute kat zin. 8 Mi sombe ikam lende uraata be topombol zin tomtom, na matanda iŋgal be topombol zin. Sombe iti lende uraata be tarai koroŋ pizin tomtom, na matanda iŋgal be tarai raama ŋgar ambaiŋana. Mi sombe ni iur ti be takam peeze pizin tomtom, na matanda se pa uraata tana. Mi sombe iti lende uraata be tu'uulu zin tomtom pa pataŋana kizin, na tu'uulu zin raama lelende ambai.✡

Mbulu kizin wal tau tikilaala kat muŋaiŋana ki Anutu

9 Sombe kuur leleyom pizin tomtom, na kapakaam pa pepe. Kuur kat leleyom pizin. Mbulu sananŋan na, kombot molo pa. Mi mbulu ambaimbaiŋan, tona kikiskis.✡ 10 Niom kaparwe toŋmatiziŋ ki Krisi kek, tana ku'urur kat leleyom par piom. Mi kokototo ituyom, mi kiwidit waeyom bizin.✡ 11 Sombe kembeeze pa Merere, na motoyom pot pa pepe. Motoyom zze pa. You ki Bubuŋana ta imbot la leleyom na, ko ipayaryaara yom be kakamam ta kembei.✡ 12 Koroŋ ambaiŋana ta tu'urur matanda pa mi tazza i, ko ipombol yom ma leleyom ndabok kat ma kombotmbot. Mi sombe pataŋana sa ikam yom, na kemender mbolŋana. Mi motoyom iŋgal be kuzuŋzuŋ totomen.✡ 13 Sombe Anutu wal kini potomŋan pakan timbot ŋoobo, na ku'uulu zin. Mi sombe leembe tima, na kakam zin ma kala pa ruumu tiom.✡

14 Sombe wal pakan tiseeze motoyom, na kusuŋ sosor pizin pepe. Kusuŋ Merere be ikampe zin.✡ 15 Zin wal ta so menmeen zin, na kagaaba zin ma niomŋan menmeen yom. Mi zin ta so titaŋ, na kagaaba zin ma niomŋan kataŋ. 16 Kaparlup leleyom mi ŋgar tiom ma iwe tamen. Mi kapakur ituyom pepe. Kokena kagabgaaba zin wal ta zanŋan men na, mi kombotmbot molo pizin wal sorrokŋan. Mi kapase pa ituyom ŋgar tiom pepe.✡

17 Sombe tomtom sa ikam mbulu sananŋana piom, na kopokot pa mbulu sananŋana pepe. Kakamam kinkiini pa mbulu ta iŋgeeze pizin wal ta boozomen matan.✡ 18 Mi kotoombo be niomŋan wal ta boozomen kaparlup leleyom ma kombot ambai. Tana mbulu boozomen tabe ilup yom, mi karao be kakam, na kakam.✡ 19 O niom toŋmatiziŋ tio, mbulu sananŋana ta so tikam piom, na kepekel pepe. Kezem la Anutu namaana. Mi ni itunu ko iur len zaala sa. Pa sua ki Merere iso ta kembei:

Mbulu sananŋana na, nio ko aŋur kadoono pa.

Tana kuur la nomoŋ. Pa nio ituŋ ko aŋpokot.✡

20 Tana kepekel mbulu sananŋana pepe. Pa sua lwoono toro iso ta kembei:

Sombe kom koi sa peteli, na kam ka kini.

Mi so miri i, na kam ka yok.

Naso kami ma ka miaŋ pa mbulu kini.✡

21 Tana kezem mbulu sananŋana ma ikoto yom pepe. Bela kokoto mbulu sananŋana pa mbulu ambaiŋana.

13

Tombot la zin bibip kopon mbarman

1 Wal ta boozomen bela timbot la zin bibip tau tikamam peeze piti isu toono i kopon mbarman. Pa zin peeze kan ta timborro iti i, na tikamam sorok som. Ina Anutu itunu ta iur uraata tana ila naman be tikam. ✡ 2 Tana sombe tomtom sa izooro la zin peeze kan kalŋan, na ni izooro Anutu. Pa Anutu ta iur wal ta kembei be tikam peeze piti. Tana tomtom ta so izooro zin, nako ire kadoono pa mbulu kini tana. 3 Lak, wal pareiŋan ta timototo zin peeze kan? Zin ta tikamam mbulu ambaiŋana? Som. Ina zin ta tinoknok mbulu sananŋana na. Tana nu sombe lelem be zin peeze kan tikam kosa sa pu som, na kam mbulu ambaiŋana men. Naso lelen ambai pu mi tiwit urum, mi moto som. 4 Pa zin peeze kan, ina zin tomini mbesooŋo ki Anutu. Ni iur zin be tiuulu u ma mbot ambai. Tamen nu sombe noknok mbulu sananŋana ta Anutu keteene malmal pa i, na kozo re u. Pa Anutu ikam zin peeze kan len mburan mi zan be tiur kadoono pizin wal tau tikamam mbulu sananŋana na. Mi ko irao tileelu na som. 5 Tana iti ta boozomen bela tombot la zin peeze kan kopon mbarman mi teleŋ la kalŋan. Kokena takam mbulu sananŋana ta Anutu keteene malmal pa i, to tikam ni ruŋguunu mi tiur kadoono piti. Mi tomini itundu ko tayamaana la lelende kembei takam ŋoobo mbulu pa Anutu mataana. ✡

6 Uunu tina ta kiwirri takes tomini. Pa zin peeze kan na, zin mbesooŋo ki Anutu. Uraata ta gorgori tikamam na, tikamam pini tau. 7 Tana motoyom iŋgal be kakam kat mbulu pizin bibip ta boozomen. Sombe tiboobo yom pa takes, na kipiri. Mi zin tabe komoto zin i, na komoto zin. Mi zin tabe kopou zin mi kapakur zin na, kakam pizin ta kembei. ✡

Tuur lelende pizin tomtom. Naso tipiyooto tutu ka mbulu ŋonoono

8 Niom koso kakam mbun, na ikeene ma molo pepe. Loŋa mi kokot. Mi iti ta boozomen na, lende mbun biibi ta imbotmbot. Tokot na tarao som. Mbun tina ta kembei: Iti bela tuur lelende pa tomtom ta boozomen. Pa tomtom ta sombe iur leleene pizin tomtom, na ni ipiyooto tutu ka mbulu ŋonoono. ✡ 9 Pa tutu ta munŋaana men kembei “Pasaana ula pepe,” “Pun tomtom ma imeete pepe,” “Kem pepe,” “Motom berber pepe,” mi tutu pakan, ina ta timap timbot la tutu ti leleene: “Ur lelem pizin tomtom, kembei ta lelem pa itum.” ✡ 10 Pa sombe tuur lelende pizin tomtom, inako takam mbulu sananŋana sa pizin som. Tana takamam ta kembei. Naso tipiyooto tutu ka mbulu ŋonoono. ✡

Mat ta iŋgi be ipet i

11 Tana niom bela kakamam ta kembena. Paso niom kikilaala mazwaana tiŋgi kek. Kekeene ndabok. Kamaŋga! Pa mazwaana tabe Anutu ikamke iti i, ka nol ta igarau kek. Indeeŋe ta tuurla mata popoten na, nol tana kembei imbot molo ri. Mi iŋgi imar igarau kek. ✡ 12 Zugut ta iŋgi be imap i, mi lele imarmar kek. Tana tezem kat zugut ka mbulu ma imborene lup, mi takam mat ka mbulu ma iwe lende, kembei tomtom ta izeebi pa mburu ki malmal na. ✡ 13 Kozo takam mat ka mbulu men. Mi mbulu ki tulup ti pa winŋana mi takam mbulu bozboozo, mbulu ki urŋanol, mbulu ta kanda miaŋ som mi takamam mbulu soroksorok isu mat keteene, mbulu ki taparzorzooro, mi mbulu ki matanda mburmbur na, takam mini pepe. ✡ 14 Tana kakam mbulu ki Merere Yesu Krisi ma iwe leyom mi kombot lela. Mi mbulu sananŋana ta lelende muŋguŋana imaŋgaŋga pa i, na kuru zaala pa pepe. ✡

14

Sombe wal pakan tito zaala toro be timbeeze pa Krisi, na toyo kwondo pizin pepe, mi itiŋan taparzooro pa pepe

1 Tomtom ta sombe urlaŋana kini imbol som, mi leleene be igaaba yom pa suŋŋana, na koyok pini mi kakami men tau. Kokena koyo kwoyom pini pa mbulu mi ŋgar kini pakan ta ipa ndel pa niom tiom na.✡ 2 Kembei ta tomtom pakan, zin tiurla kembei koroŋ ta boozomen ki kanŋana makiŋ. Mi tomtom pakan na, urlaŋana kizin imbol som, tana tiur ŋgalseki pa buzur ta boozomen be tikan pepe, mi tikanan kini mi zeere men. Pa timoto. Kokena tikan, to tiŋgeeze pa Anutu mataana som.✡ 3 Tana tomtom ta so ikanan koroŋ ta boozomen, na mataana repiili waene toro ta iurur ŋgalseki pa koroŋ pakan na pepe. Mi tomtom ta so iurur ŋgalseki pa koroŋ pakan mi ikanan som, na ni ta kembena. Ire waene toro ta ikanan koroŋ ta boozomen na kembei tomtom sananŋana pepe. Pa waene toro tana, ni tomini Anutu ikami ma iwe lene kek.✡ 4 Mi nu asiŋ ta sombe tiiri Merere mbesooŋo kini pa mbulu kini? Sombe Merere leleene ambai pini, som leleene ambai pini som, ina koroŋ ki Merere. Mi ni ko leleene ambai pini. Pa ni irao be ipomboli ma imender mbolŋana.✡

5 Tomtom pakan tire kembei aigule pakan na potomŋan. Tipa ndel pa aigule pakan. Mi tomtom pakan na, tire kembei aigule ta boozomen, ina raraate men pa Anutu mataana. Ina ambai. Tamen tomtom ta boozomen bela tiurla kat kembei mbulu ta titoto i, ina indeeŋe pa Anutu ŋgar kini, to ambai.✡ 6 Zin tomtom ta tipotom pa aigule pakan na, tikamam pa Merere. Mi zin ta tikanan buzur na, tikamam pa Merere, mi lelen ambai pini mi tipakurkuri pa. Mi zin tau tiurur ŋgalseki pa koroŋ pakan mi tikanan som na, zin tomini tikamam mbulu tana pa Merere, mi lelen ambai pini, mi tipakurkuri.✡ 7 Pa iti tombot su toono ti be tembeeze pa itundu men som. Mi kanda mete ta kembena. Itundu tomborro som.✡ 8 Tana sombe tombot, na tombot be tembeeze pa Merere, mibe tapakur ni zaana. Mi sombe temeete, na tombotmbot men la ni namaana. Tana iti sombe tombot, som temeete, na iti koroŋ kini men tau.✡ 9 Pa Krisi, ni imeete mi imaŋga mataana yaryaara mini bekena iwe biibi pizin wal ta boozomen. Zin meeteŋan, mi zin tau matan iyaryaara na tomini.✡ 10 Mi nu so tomtom i, ta su mi sombe tiiri zin toŋmatiziŋ ku ta ki Krisi i pa mbulu kizin? Mi motom repiili zin paso? Pa iti ta boozomen ko tamap ma temender su Anutu kereene uunu be itiiri iti mi iur kadoono piti.✡ 11 Ka sua imbot pataaŋa kek ta kembei:

Nio Merere ta aŋbotmbot ma alok. Mi aŋur sua mbolŋana ta kembei:

Tomtom ta boozomen kola timap ma tilek kumbun pio,

mi tiso: “Ŋonoono kat. Anutu, nu ta biibi.”✡

12 Tana iti ta boozomen, itundu tataŋa ko temender la Anutu kereene uunu ma toso sua kiti be ni ileŋ mi itiiri.✡

Takam ŋgar pa waende bizin. Kokena takam zin ma titop

13 Iŋgi kembei tabe aŋso piom. Iti tapartiiri iti pa mbulu kiti mi taparrepiili iti mini pepe. Mi ŋgar kiti imbol be takam mbulu sa tabe ipasaana Krisi wal kini lelen pepe. Kokena takam zin ma titop pa urlaŋana kizin.✡ 14 Pa Merere Yesu ikam yo ma aŋute kat ta kembei: Koroŋ boozomen ta takanan na, sa sananŋana pa Anutu mataana som. Tamen sombe tomtom sa ikam ŋgar pa koroŋ sa ma iso koroŋ tana iŋgeeze pa Anutu mataana som, na ire i. Pa sombe ikan koroŋ tana, na ikam sanaana.✡ 15 Mi nu ta so urlaŋana ku imbol na tomini. Re u. Kokena kan koroŋ sa ma pasaana toŋmatiziŋ ku ta ki Krisi i ŋgar kini, to nu to mbulu ki lelende par piti mini som. Pa toŋmatiziŋ ku tana, ni, Krisi imeete pini. Ko nu su mini mi kan sorok su kereene uunu be pasaana urlaŋana kini?✡ 16 Tana niom sombe kikilaala kek kembei koroŋ ta boozomen ambai pa kanŋana, ina ambai. Mi kere yom. Kokena ŋgar tiom tana iwe uunu pizin tomtom be tiyyo kwon piom.✡ 17 Pa sombe tombot la peeze ki Anutu, inako takam ŋgar biibi pa koroŋ pareiŋan tabe takanan mi tiwinin i na som. Ko tombot la peeze ki Bubuŋana Potomŋana, mi takamam mbulu ndeeŋeŋana, mi itiŋan taparlup ti ma tewe tamen, mi lelende ndabok.✡ 18 Tomtom ta so imbeeze pa Anutu pa zaala ta kembei, nako Anutu leleene ambai pini. Mi mbulu kini ko ambai pa tomtom matan.✡

19 Tana iti bela takam kinkiini pa koroŋ boozomen tabe ilup ti ma tewe tamen, mibe taparpombol ti.✡ 20 Kokena kini iwe uunu piom ma kapasaana Merere uraata kini. Ŋonoono, kini ta boozomen iŋgeeze pa Anutu mataana. Tamen sombe tomtom sa ikan koroŋ sa, mi ikam ma waene toro itop pa urlaŋana kini, na ni ikam sanaana.✡ 21 Tana nu sombe kan buzur sa, som win yok baen sa, som kam mbulu toro sa, mi mbulu ku tana ikam toŋmatiziŋ ku ta ki Krisi i ma itop, na mbulu ku tana indeeŋe som. Tana ambai be kam pepe.

22 Tana koroŋ boozomen ta kembei, sombe nu urla kembei koroŋ ambaiŋana, som sananŋana, ina ambai. Mi ŋgar ku tana, ina koroŋ ki itum mi Anutu. Tomtom ta sombe mbulu kini ambai pa Anutu mataana mi iyamaana kembei ikam ŋoobo som, nako menmeeni pa kampeŋana tana.✡ 23 Tamen tomtom ta sombe leleene iwe ru pa koroŋ sa, mi ikan sorok, na ikam ŋoobo. Paso mbulu ta ni ikam, ina imar pa urlaŋana kini som. Mi mbulu boozomen ta urlaŋana ipiyooto som, ina sanaana.

15

Takam ŋgar pa itundu men pepe. Takam ŋgar pa waende bizin

1 Iti ta sombe urlaŋana kiti imbol na, takam ŋgar pa itundu men pepe. Takam ŋgar pizin wal ta urlaŋana kizin imbol zen na, mi takam mbulu ta irao pa lelen mi ŋgar kizin.✡ 2 Tana itundu tataŋa irao tu'uulu zin toŋmatiziŋ kiti ta ki Krisi i, mi takam mbulu ta irao pa lelen mi ŋgar kizin. Naso topombol zin pa urlaŋana kizin.✡ 3 Kakam ŋgar pa Krisi. Ni ikam ŋgar pa itunu men som. Pa sua ki Merere iso ta kembei:

O Anutu, sua repiiliŋana ta tipiri pu, ta ise tio tomini.✡

4 Sua boozomen ki Merere ta tibeede se ro na, ina imbot be ipaute iti, mi ipotor lelende, mi ipombol ti be temender mbolŋana mi tabaada pataŋana. Naso lelende iwe ru som, mi tombotmbot mi tazza koroŋ ambaiŋana tabe ni ikam piti pa kaimer i.✡

5 Anutu ta ipombolmbol ti be temender mbolŋana mi tabaada pataŋana na, ni itunu ko ikam yom ma kaparlup leleyom mi ŋgar tiom ma iwe tamen, mi kototo Yesu Krisi.✡ 6 Naso kulup leleyom, kulup kwoyom, mi kapakur Anutu tau Merere kiti Yesu Krisi Tamaana na.✡

Krisi imar pizin Yuda men som. Imar pizin tomtom ta boozomen

7 Tana nio aŋso piom ta kembei: Niom ta boozomen na toŋmatiziŋ ki Krisi. Tana leleyom ambai par piom mi kaparkam yom, kembei ta Krisi leleene ambai piom mi ikam yom na. Naso kakam ma Anutu zaana iwe biibi.✡ 8 Pa Krisi, ni iwe mbesooŋo pizin Yuda bekena ikam ma sua ta muŋgu Anutu imbuk pa tumbun bizin na, iur ŋonoono.✡ 9 Naso tomtom tikilaala kembei Anutu itoto sua kini, mi zin wal ta Yuda somŋan i tiwit Anutu uruunu pa muŋaiŋana kini tomini. Mi ina ito sua ta tibeede muŋgu kek. Sua ta kembei:

Uunu tina ta nio ko aŋbot la zin wal ta Yuda somŋan i mazwan,

mi aŋwidit urum mi aŋbombo mboe bekena aŋpakur zom.✡ 10 Mi sua lwoono toro iso ta kembei:

Niom wal ta Yuda somŋoyom na, kagaaba Anutu wal kini, mi niomŋan menmeen yom pini.✡ 11 Mi sua lwoono toro tomini iso ta kembei:

Niom wal ta Yuda somŋoyom na, kapakur Merere zaana.

Niom karkari ta boozomen, kombo mboe mi kiwit uruunu.✡ 12 Mi Yesaya tomini iso ka sua. Pa iso:

Popoŋana zaanaŋana tasa ki Yesi ko ipet.

Mi ni tana, ta ko Anutu iuri ma iwe biibi be ikam peeze pizin kar ta boozomen.

Tana zin wal ta Yuda somŋan i, ko tipase pini mi tiur matan pa koroŋ ambaiŋana tabe ni ikam pizin i.✡

13 Anutu ta tu'urur matanda pini i, ko ikam yom ta kuurla na ma leleyom ambai, mi kombot ambai kat. Mi Bubuŋana Potomŋana mburaana ko ipombol yom be kombot, mi kazza koroŋ ambaiŋana kat tabe Anutu ikam piti i. Ŋonoono.✡

Mbulu ta Paulus ikamam uraata kini

14 O niom toŋmatiziŋ tio, nio aŋute: Niom karao kat pa mbulu ambaiŋana, mi ŋgar matakiŋa ta boozomen. Mi niom ituyom karao be kaparpaute yom pa sua ki Merere.✡ 15-16 Sua pakan ta aŋbeede se ro ti, ina mbolŋana. Tamen leleyom isaana pa pepe. Pa iŋgi aŋso bekena aŋpei ŋgar tiom pa mini. Pa Anutu ikampe yo, mi iur yo ma aŋwe mbesooŋo ki Yesu Krisi be aŋsoyaara uruunu ambaiŋana ki Anutu pizin wal ta Yuda somŋan i. Mi leleŋ be aŋkam zin ma tiwe Anutu lene, mibe Bubuŋana Potomŋana ikam uraata pizin ma tiwe potomŋan. Naso tiwe kembei patoronŋana ta Anutu leleene pa ilip.✡

17 Nio leleŋ ambai mi aŋpakur Yesu Krisi. Pa ni ipombolmbol yo pa uraata ta aŋkamam pa Anutu na.✡ 18 Nio leleŋ be aŋso pa wal pakan uraata kizin na som. Leleŋ be aŋso men pa ituŋ uraata tio ta aŋkamam bekena aŋyaaru zin wal ta Yuda somŋan i ma tila ki Anutu mi tito mbulu kini. Mi ituŋ tamen na, aŋrao aŋkam kosa sa som. Krisi ta ipombolmbol sua tio mi uraata tio.✡ 19 Mi Bubuŋana mburaana ta izze tio. Tanata ikam ma aŋtortooro mos ma uraata bibip. Tana indeeŋe ta kar Yerusalem, mi imar imar ma ipet lele pakaana ki Ilirikum na, aŋwwa mi aŋzzo uruunu ambaiŋana ki Krisi pizin ma tileŋ lup kek.✡ 20 Pa nio ti, leleŋ ilip be aŋkam uruunu ambaiŋana isu lele pakan tau tiute Krisi zen na. Pa nio zoŋ pa uraata ta kembei. Naso kembei ituŋ aŋpo kat ruumu ma imap. Pa leleŋ be aŋpo ruumu sala kitiimbi ta tomtom toro ipaaza na som.✡ 21 Tana iŋgi aŋtoto zaala ta kembei. Mi ka sua imbot se bude pataaŋa kek:

Zin wal ta tisoyaara uruunu pizin zen, nako tire.

Mi zin ta tileŋ sua kini zen, nako tiute.✡

Paulus isombe ila mi ire zin Rom kan

22 Nio, gorgori aŋkamam ŋgar be aŋma Rom ma aŋre yom. Mi tamen som. Pa aŋkamam ŋgar biibi pizin wal tau tileŋ sua zen na.✡ 23-24 Tamen buri na, aŋre kembei zin lele boozomen ta muŋgu aŋkamam uraata pizin na, leŋ uraata sa pizin mini som. Mi iŋgi aŋso aŋla pa lele pakaana ki Spen. Tana ko aŋma ma aŋre yom, mi itiŋan tombot risa mi tozzo lende sua muŋgu, tona ku'uulu yo pa pai tio, mi aŋmaŋga mini mi aŋla pa Spen. Pa ndaama ndaama ta leleŋ aŋso aŋma ma aŋre yom.✡

25 Tamen iŋgi ko aŋla pa Yerusalem muŋgu, mi aŋuulu Anutu wal kini ta timbot su tana.✡ 26 Pa zin wal ki Masedonia mi Akaia na, zitun lelen mi tilup pat pakan, mi tiur mar nomoŋ kek, be aŋkam ma aŋla, mi aŋur la ki Anutu wal kini ta timbot ŋoobo su Yerusalem a.✡ 27 Mbulu kizin tina, zitun lelen mi tikam. Mi ina indeeŋe men. Paso zin Yuda ta tiwe zaala pizin wal ta Yuda somŋan i ma tikam koroŋ ambaimbaiŋan ta ki kunundu i. Tana zin wal ta Yuda somŋan i, na kembei len mbun biibi imbot kizin Yuda. Mi sombe tipimiili koroŋ ambaimbaiŋan ta ki toono i ma ila be iuulu zin, ina ambai.✡ 28 Tana nio aŋso aŋboro kat pat ti ma irao aŋur se zin Yerusalem kan naman muŋgu, tona aŋma ma aŋre yom, mi aŋla pa Spen.✡ 29 Mi nio aŋute: Sombe aŋma, nako itiŋan taparpombol ti, mi kampeŋana ki Krisi ko ise kiti ma biibi.✡

30-31 O niom toŋmatiziŋ tio, itiŋan tuurla ki Merere kiti Yesu Krisi, mi Bubuŋana ikam ti ma lelende par piti kek. Tana nio aŋtaŋroro yom pa Merere kiti Yesu Krisi zaana. Kuzuŋzuŋ mbolŋana pa Anutu be iporoukaala yo pizin Yudea kan ta tiurla ki Krisi som na, mibe aŋkam kat uraata tio ma ambai men pa Anutu wal kini ta timbot Yerusalem a matan. Naso kagaaba yo ma kembei itiŋan toporou pa uraata ki Yesu Krisi.✡ 32 Mi kaimer, sombe Anutu leleene, inako aŋma mi aŋre yom raama leleŋ ndabok. Tona keteŋ su, mi itiŋan tombotmbot mi taparpombolmbol ti.

33 Anutu ta ikam ti ma tombot ambai, na ni itunu ko imbot raama yom ta boozomen. Ŋonoono.

16

Paulus ikam aigule ambaiŋana kini pizin Rom kan

1 Nio leleŋ be aŋsotaara yom pa lunduri ta zaana Pibi. Ni imbesmbeeze pa wal ki Krisi ta tiluplup zin su kar Kenkria na. 2 Mi ni moori ki Merere. Pa iuluulu kat wal boozomen, mi iuluulu yo tomini. Tana leleŋ be kakami ma niomŋan kombot. Pa ina mbulu tabe takam pa Anutu wal kini potomŋan. Mi sombe ni le pataŋana sa, na ku'uuli.

3 Kakam aigule tio ila ki Prisila ziru waene Akwila. Pa ziru tigabgaaba yo pa uraata ki Yesu Krisi.✡ 4 Mi tizem kat zitun pio, mi rimen mi timeete. Tana leleŋ ambai kat pizin mi aŋwidit urun. Mi nio ituŋ tamen som. Lupŋana ta boozomen kizin wal ta Yuda somŋan i na, tiwidit urun tomini.

5 Mi zin wal ki Krisi ta tiluplup zin lela Prisila mi Akwila ruumu kizin na, kakam aigule tio pizin tomini. Kakam aigule tio ila ki Epenetus. Ni tomtom mataana kana ki Asia ta itoori ma iwe Krisi lene na, mi leleŋ pini ilip.✡ 6 Mi kakam aigule tio ila ki Maria. Pa ni imbelmbel uraata piom. 7 Mi kakam aigule tio ila ki Andronikus ziru Yunias. Ziru toŋmatiziŋ tio, mi muŋgu niamŋan ambot lela ruumu sanaana. Mi ziru ŋgoŋana ki Krisi tomini. Tana wal boozomen matan ikot se kizin. Mi ziru tiwe Krisi lene muŋgu, mana nio.

8 Kakam aigule tio ila ki Ampliatus tomini. Pa Merere ikam yo ma leleŋ pini ilip. 9 Mi kakam aigule tio ila ki waende Urbanus ta igabgaaba iti pa uraata ki Krisi i, mi ila ki waeŋ toro Stakis tomini. Pa nio leleŋ pini ilip. 10 Mi kakam aigule tio ila ki Apeles. Ni tomtom ambaiŋana ki Krisi. Pa ni ibaada pataŋana pa Krisi zaana, mi imender mbolŋana. Tana ni irao pa uraata. Mi kakam aigule tio ila ki Aristobulus bizin. 11 Mi kakam aigule tio ila ki toŋmatiziŋ tio Erodian. Mi kakam aigule tio ila kizin wal ki Narsisus ta tiwe Merere lene kek na.

12 Kakam aigule tio ila ki Tripena ziru Triposa. Pa moori ru tina timbelmbel uraata pa Merere. Mi kakam aigule tio ila ki Pesis. Ni moori toro ta ikamam uraata biibi pa Merere, mi leleŋ pini ilip. 13 Mi kakam aigule tio ila ki Rupus ziru naana. Rupus, ni ikamam mbesooŋo ambaiŋana kat pa Merere. Mi naana, ni kembei nio naŋgoŋ tomini.✡ 14 Mi kakam aigule tio ila ki Asinkritus, Pelegon, Emes, Patorobas, Emas, mi zin toŋmatiziŋ pakan ki Krisi ta ziŋan timbotmbot na. 15 Mi kakam aigule tio ila ki Pilologus, Yulia, mi Nereus ziru lunuri, mi Olimpas ziŋan wal boozomen ki Krisi ta ziŋan timbotmbot na.

16 Niom ta boozomen kewe toŋmatiziŋ ki Krisi kek. Tana kaparteege nomoyom mi leleyom par piom.✡

Lupŋana boozomen ki Krisi ta timbot lele pakaana ti na, tikam aigule kizin piom tomini.

Sua pemetŋana

17 O niom toŋmatiziŋ tio, zin wal ta tizorzooro pa sua tau tipaute yom pa ma keleŋ kek, mi tirekreege lupŋana tiom, mi tiwadat zin tomtom ma titoptop pa urlaŋana kizin na, kere yom mi kombot molo pizin.✡ 18 Pa sua kizin mbuyeeneŋana iyaryaaru zin wal ta ŋgar kizin kembei ta zin pikin i ma titoptop. Zin wal ta kembei, zin timbesmbeeze pa Merere kiti Krisi som. Ina zin matan iŋgalŋgal zitun men.✡

19 Mi niom tina na, kakam yo ma leleŋ ndabok kat. Pa tiso uruyom pa mbulu tiom tau kototo Merere na, ma irak ma irao lele ta boozomen kek. Nio leleŋ be niom kuute kat mbulu ambaiŋana. Mi so mbulu sananŋana, na motoyom iŋgal be kombotmbot molo pa.✡

20 Anutu ta ilup ti ma tewe tamen, mi ikam ti ma tombot ambai na, molo som to ikam yom ma kaparaama Sadan ŋgureene.✡

Kampeŋana ki Merere kiti Yesu Krisi ko ise tiom. Ŋonoono.

21 Timoti, ta igabgaaba yo pa uraata i, ni ikam aigule kini piom tomini. Mi toŋmatiziŋ tio tel, zan Lusius, Yason, mi Sosipater, zin tomini tikam aigule kizin piom.✡

22 Mi iŋgi nio Tesis. Paulus izzo sua mi aŋbedbeede se ro ti. Aigule tio ima piom pa Merere zaana.

23 Gaius tomini ikam aigule kini piom. Ni tomtom ki ikamam zin leembe. Tana nio aŋbotmbot ti na, aŋbot se kini. Mi wal ki Krisi ta timbot kar ti mi tiluplup zin lela ruumu kini na, tikam aigule kizin piom tomini. Mi Erastus, tomtom ta imborro pat ki kar ti, ni ziru toŋmatiziŋ kiti Kwartus tikam aigule kizin piom tomini.✡

[ 24 Kampeŋana ki Merere kiti Yesu Krisi ko ise tiom. Ŋonoono.]

Paulus ipakur Anutu

25 Uruunu ambaiŋana ta aŋzzoyaryaara pa Yesu Krisi i, ina ko iwe zaala piom be Anutu ipombol yom ma kemender mbolŋana. Ŋonoono, ta muŋgu muŋgu mi imar na, uruunu ambaiŋana tana ike.✡ 26 Tamen Anutu kwoono bizin tizzo ka sua. Mi iŋgi Anutu mata yaryaaraŋana ta imbotmbot ma alok i, iswe uruunu ambaiŋana tana ma ipet mat kek. Mi ni iur sua mbolŋana be sua tana ila pizin karkari ta boozomen. Naso tiurla ki Krisi mi tito i.✡ 27 Anutu tana, ni itutamenŋana. Mi ŋgar kini na, biibi kat. Tana iti ko tapakurkuri pa Yesu Krisi zaana ma alok. Ŋonoono.✡

✡ 1:1: Ŋgo 9:15; Ga 1:15

✡ 1:2: Lu 24:25+; Yo 5:39; Ro 16:25+

✡ 1:3-4: Mt 1:1+; Ibr 1:5

✡ 1:5: Ŋgo 26:16+; Ro 16:26; 1Kor 15:9+; Ga 1:15+

✡ 1:7: 1Kor 1:2+; Ga 1:3

✡ 1:8: Ro 16:19; Kol 1:3+

✡ 1:9-10: 1Tes 3:10; 2Tim 1:3

✡ 1:11: Ro 12:6+; 1Kor 12:7+

✡ 1:12: Ibr 10:24

✡ 1:13: Ro 15:22+

✡ 1:14: 1Kor 9:16

✡ 1:16: Mk 8:38; Ŋgo 3:26, 13:46; Ro 5:9+; 1Kor 1:18+; 2Tim 1:8

* 1:17: Zin wal ta tiwe ndeeŋeŋan pa Anutu mataana na, Anutu ire zin kembei len uunu sa tabe ni iur kadoono pizin pa i na som. Tana sombe mbeŋ kaimer ipet mi ni itiiri zin pa mbulu kizin, inako iso pizin ta kembei: “Niom tina, Lutuŋ ikam yom ma kewe ndeeŋeŋoyom kek. Tana nio irao aŋur kadoono sa piom na som.”

✡ 1:17: Hab 2:4; Ro 3:21+; Ga 3:11; Pil 3:9

✡ 1:18: Mbo 7:11; Yo 3:36; Ep 5:6; Kol 3:6

✡ 1:19-20: Mbo 19:1+; Ŋgo 14:17+

✡ 1:21: Un 8:21; Ep 4:17+

✡ 1:22: 1Kor 1:20,27, 3:18+

✡ 1:23: Lo 4:16+; Mbo 106:20; Ŋgo 17:29

✡ 1:24: Mbo 81:12; 1Kor 6:18; Ep 4:18+; 1Pe 4:3

✡ 1:25: 1Tes 1:9; 2Tes 2:10; 1Yo 5:20

✡ 1:26: Wkp 18:22+; Ep 5:11+

✡ 1:27: Un 19:5; 1Kor 6:9,18; 1Tes 4:4+

✡ 1:28: Ro 1:22

✡ 1:29: Ga 5:19+

✡ 1:32: Mbo 50:18; Ro 6:21,23

✡ 2:1: Mt 7:1+; Yo 8:7+

✡ 2:2: 1Kor 4:5

✡ 2:4: Kam 34:6+; Ep 2:4+; 2Pe 3:9,15

✡ 2:5: Ro 1:18; Tur 6:17

✡ 2:6: Mbo 62:12; Mt 16:27; 2Kor 5:10; Tur 22:12

✡ 2:7: Mt 25:46

✡ 2:8: Mt 7:18; Ro 1:18; 2Tes 1:6+, 2:12

✡ 2:9: Lu 12:47+; Ro 1:16; 1Pe 4:17

✡ 2:10: Ŋgo 10:34+; Ro 2:26; Yems 2:24

✡ 2:11: Ep 6:9; Kol 3:25; 1Pe 1:17

✡ 2:13: Mt 7:21; Yems 1:22+, 2:22,24; 1Yo 3:7

✡ 2:14: Ŋgo 10:35

✡ 2:15: Yer 31:31+; Ibr 8:10

✡ 2:16: 1Kor 4:5; 2Kor 5:10

✡ 2:17: Mbo 147:19+; Mt 3:9; Ro 9:4+

✡ 2:19-20: Mt 15:14; Yo 9:40+; 2Tim 3:5

✡ 2:21: Mbo 50:16+; Mt 23:3+

✡ 2:22: Mt 5:27+

✡ 2:24: Ezek 36:20+; 2Pe 2:2

✡ 2:25: Ga 5:3

✡ 2:26: Ro 2:7,10; Ga 5:6

✡ 2:27: Mt 12:41+

✡ 2:28-29: Ro 9:6+; 1Kor 4:5; 2Kor 3:6; Ga 6:15; Pil 3:3; Kol 2:11+

✡ 3:2: Mbo 147:19+; Ŋgo 7:38; Ro 9:4

✡ 3:3: Ro 9:6, 11:29; 2Tim 2:13; Ibr 4:2

✡ 3:4: Mbo 51:4, 116:11

✡ 3:5: Ro 3:8, 6:1-15

✡ 3:6: Un 18:25

✡ 3:8: Ro 6:1,15+

✡ 3:9: Ro 1:18+; Ga 3:22

✡ 3:10: Mbo 14:1+, 53:1+

✡ 3:13: Mbo 5:9, 140:3

✡ 3:14: Mbo 10:7

✡ 3:17: Yesa 59:7+; Lu 1:79

✡ 3:18: Mbo 36:1

✡ 3:19: Ro 3:9,23, 4:15

✡ 3:20: Mbo 143:2; Ro 7:7; Ga 2:16, 3:11; Tit 3:5

✡ 3:21: Un 15:6; Ŋgo 10:43, 15:11; Ro 4:6; Pil 3:9

✡ 3:22: Ro 1:17, 10:12; Ga 3:28; Kol 3:11

✡ 3:23: Ro 11:32; Ga 3:22

✡ 3:24: Ro 5:1; Ep 1:7, 2:8; Kol 1:14; Tit 3:5

✡ 3:25: Ŋgo 13:38+; 2Kor 5:19; Kol 1:20; Ibr 9:12+

✡ 3:26: Mbo 51:4; Ga 2:16

✡ 3:27: 1Kor 1:29+; Ro 4:5; Ep 2:9

✡ 3:28: Ro 3:20, 8:3; Ga 2:16; Ep 2:8+

✡ 3:29: Ŋgo 10:34+; Ro 9:24+, 10:12; Ga 3:28

✡ 3:30: Ŋgo 15:9+; Ro 4:11+; Ga 3:8

✡ 3:31: Mt 5:17; Ro 8:3+, 13:10; Ga 5:22+

✡ 4:3: Un 15:6; Ga 3:6; Yems 2:23

✡ 4:4: Ro 11:6

✡ 4:5: Yo 6:29; 2Kor 5:21; Pil 3:9

✡ 4:6-8: Mbo 32:1+; 2Kor 5:19

✡ 4:6-8: Ro 3:28; Ga 2:16

✡ 4:11: Un 17:10+; Ro 4:16+; Ga 3:7+

✡ 4:13: Un 17:4+; Ga 3:18,29; Ibr 11:9

✡ 4:15: Ro 5:13, 7:7+; 1Kor 15:56; Ga 3:10

✡ 4:16: Ro 3:24, 15:8; Ga 3:7,22

✡ 4:17: Un 17:4+

✡ 4:17: Yo 5:21; Ep 2:1-5; Ibr 11:3,19

✡ 4:18: Un 15:5; Ibr 11:11

✡ 4:19: Un 17:17, 18:11; Ibr 11:11+

✡ 4:21: Mbo 115:3; Mt 19:26

✡ 4:23: Ro 15:4

✡ 4:24: Ŋgo 2:24, 13:30; Ro 10:9

✡ 4:25: Ro 5:9, 8:32; 2Kor 5:21; Ga 1:4

✡ 5:1: Ŋgo 10:36; Ro 3:28+; 2Kor 5:19; Ep 2:13+; Kol 1:20

✡ 5:2: Ep 2:5+, 3:12; Ibr 2:10+, 10:19

✡ 5:3: Ŋgo 5:41; 2Kor 12:10; Yems 1:2+; 1Pe 1:5+, 3:14

✡ 5:4: Ibr 6:18+, 10:36; Yems 1:12

✡ 5:5: Mbo 22:5; Ro 8:15; 2Kor 1:22; Ga 4:6

✡ 5:6: Ro 4:25; Ga 4:4+; Kol 2:13

✡ 5:8: Yo 3:16, 15:13; 1Pe 3:18; 1Yo 4:10

✡ 5:9: 1Tes 1:10

✡ 5:10: Ro 8:34; 2Kor 5:18+; Ep 2:16; Kol 1:20+

✡ 5:12: Un 2:17, 3:6,19; Mbo 51:5; Ro 6:23; 1Kor 15:21+

✡ 5:13-14: Ro 4:15; 1Kor 15:21+

✡ 5:15-16: Ro 3:23+; 2Kor 5:14+

✡ 5:17: Yo 1:16, 10:10; Tur 22:5

✡ 5:18-19: Ro 6:23; Pil 2:8; Ibr 5:8+; 1Yo 2:2

✡ 5:20: Yo 15:22; Ro 3:20, 7:7+; Ga 3:19

✡ 5:21: Ro 6:23

✡ 6:1: Ro 3:5+

✡ 6:2: 2Kor 5:14+; Ga 2:20; Kol 3:3+; 1Pe 2:24

✡ 6:3: Ga 2:20, 5:24

✡ 6:4: 2Kor 5:17; Ep 2:5+, 4:22+; Kol 2:12

✡ 6:5: Ro 8:11; Pil 3:10+; 2Tim 2:11

✡ 6:6: Ga 5:24, 6:14; Ep 4:22; Kol 3:5,9; 1Yo 3:9

✡ 6:7: Yo 8:32+; Ro 8:2; 2Kor 3:17; 1Pe 4:1

✡ 6:8: Ro 8:11; Ga 2:19+; Pil 3:10+; 2Tim 2:11

✡ 6:9: Ŋgo 2:24; Tur 1:18

✡ 6:10: Ibr 7:27, 9:26+; 1Pe 3:18

✡ 6:11: 2Kor 5:14+; Ga 2:20; Kol 3:3+; 1Pe 2:24

✡ 6:12: Un 4:7; Mbo 119:133

✡ 6:13: Ro 12:1; 2Kor 5:14+; Kol 3:5; 1Pe 4:2

✡ 6:14: Ro 7:4+, 8:2; Ga 5:18; 1Yo 3:6

✡ 6:15: Ro 6:1; 1Kor 9:21; Ga 2:17+; 1Yo 3:9

✡ 6:16: Yo 8:34; 2Pe 2:19

✡ 6:18: Yo 8:32; Ro 8:2; 1Pe 2:16

✡ 6:19: Ro 12:1

✡ 6:21: Ro 8:13; Ep 5:12; Pil 3:19

✡ 6:22: 1Pe 2:16

✡ 6:23: Un 2:17; Ezek 18:4; Yo 3:16; Ro 5:18; Yems 1:15

✡ 7:2: 1Kor 7:39

✡ 7:3: Mt 5:32; Lu 16:18

✡ 7:4: Ro 6:3; Ga 2:19+, 5:18+; Kol 2:14

✡ 7:5: Ro 6:21, 8:8; Ga 5:19; Yems 1:15

✡ 7:6: Ro 6:4, 8:2+; 2Kor 3:6

✡ 7:7: Kam 20:17; Ro 3:20

✡ 7:8: Yo 15:22; Ro 4:15

✡ 7:10: Un 2:16–3:7; Wkp 18:5

* 7:11: Wal ŋgarŋan pakan tiso ta kembei. Ŋonoono, iŋgi Paulus iso sua se ki itunu. Mi ni ikam ŋgar pa mbulu ta ipet pa Adam ziru Eba.

✡ 7:12: Mbo 19:7+; Ga 3:21; 1Tim 1:8

✡ 7:13: Ro 6:23

✡ 7:14: Mbo 51:5; Ro 3:9, 6:15

✡ 7:15: Ga 5:17; 1Yo 1:8+

✡ 7:18: Un 6:5, 8:21

✡ 7:22: Mbo 1:2, 119:35

✡ 7:23: Ga 5:17; Yems 4:1; 1Pe 2:11

✡ 7:24: Ro 6:6, 8:2

✡ 7:25: Yo 8:36; 1Kor 15:57

✡ 8:1-2: Yo 8:36; Ro 5:16, 6:14+; 2Kor 3:6

✡ 8:3: Ŋgo 13:38+; Ro 7:18; 2Kor 5:21; Ibr 10:1+

✡ 8:4: Ro 3:31, 13:10; Ga 5:22+

✡ 8:5: Yo 3:6; 1Kor 2:14+; Ga 5:19+

✡ 8:6: Ro 5:1, 6:21+; Ga 6:8

✡ 8:7: 1Kor 2:14; Kol 1:21; Yems 4:4

✡ 8:9: 1Kor 3:16, 6:19; Ga 5:22+; 1Yo 4:13

✡ 8:10: Ro 6:23; Ga 2:20; Ep 3:17

✡ 8:11: Ro 6:5; 1Kor 6:14; 2Kor 4:14

✡ 8:12: Ro 6:14

✡ 8:13: Ro 6:23; Ga 5:24, 6:8; Kol 3:5+

✡ 8:15: Ga 4:6; 2Tim 1:7; 1Yo 4:18

✡ 8:16: Yo 1:12; 2Kor 1:22

✡ 8:17: Ga 3:29, 4:7; Pil 1:29; 2Tim 2:11+; Tur 21:7

✡ 8:18: 2Kor 4:17; Pil 3:20+

✡ 8:19: Kol 3:4; 1Yo 3:2

✡ 8:20-21: Un 3:17+, 5:29; 2Pe 3:13; Tur 21:1,5

✡ 8:23: 2Kor 5:2+; Ga 5:5; Pil 1:23, 3:21

✡ 8:24: 2Kor 5:7; Tit 3:7

✡ 8:25: Ibr 11:1

✡ 8:26: Yo 14:16; Ep 6:18

✡ 8:28: Un 50:20; Ep 1:11; 2Tim 1:9

✡ 8:29: 2Kor 3:18; Ep 1:5,11; Kol 1:5,11,15+; 1Pe 1:2; 1Yo 3:2

✡ 8:30: Yo 10:27+; Ro 9:23+; Ep 1:5,11; 2Tim 1:9; 1Pe 2:9

✡ 8:31: Mbo 56:4; Ibr 13:6

✡ 8:32: Un 22:13; Yo 3:16

✡ 8:33: Yesa 50:8+; Tur 12:10+

✡ 8:34: Mbo 110:1; Ro 8:1; Ibr 7:25; 1Yo 2:1

✡ 8:36: Mbo 44:22; 1Kor 4:9, 15:30+

✡ 8:37: Yo 16:33; 1Kor 15:57; 2Kor 2:14; 1Yo 4:4; Tur 12:11

✡ 8:38-39: Ep 1:21; Kol 2:15; 1Pe 3:22

✡ 9:2-3: Kam 32:32; Ro 10:1

✡ 9:4: Un 17:2, 28:14+; Kam 4:22, 19:5

✡ 9:5: Mt 1:1+; Yo 1:1; Ro 1:3+, 11:28

✡ 9:6: Yo 8:39+; Ro 2:28+; Ga 6:15+

✡ 9:7: Un 21:12; Ibr 11:18

✡ 9:8: Ga 3:29, 4:23,28

✡ 9:9: Un 18:10,14

✡ 9:10: Un 25:21

✡ 9:11-12: Un 25:23

✡ 9:11-12: Ro 8:29+; Ep 2:8

✡ 9:13: Mal 1:2+

✡ 9:14: Lo 32:4; Mbo 92:15

✡ 9:15: Kam 33:19

✡ 9:16: Ep 2:8+; 2Tim 1:9; Tit 3:5

✡ 9:17: Kam 9:16

✡ 9:18: Kam 4:21, 14:4,17; Ro 11:25

✡ 9:19: Dan 4:32+

✡ 9:20: Yesa 45:9, 64:8

✡ 9:21: 2Tim 2:20

✡ 9:22-23: Ro 2:4, 8:28+

✡ 9:25: Hos 2:23; 1Pe 2:10

✡ 9:26: Hos 1:10

✡ 9:27: Un 22:17; Yesa 10:22+; Ro 11:5

✡ 9:29: Un 19:24+; Yesa 1:9

✡ 9:30: Ro 1:16+, 3:22, 4:5; Ga 2:16; Pil 3:9

✡ 9:31: Ro 10:2+, 11:7; Ga 5:4

✡ 9:32: Lu 2:34; 1Kor 1:23

✡ 9:33: Mbo 118:22; Yesa 8:14, 28:16; Mt 21:42; 1Pe 2:6+

✡ 10:1: Ro 9:3

✡ 10:2: Ŋgo 22:3; Ga 1:14

✡ 10:3: Ro 9:31+; Pil 3:9

✡ 10:4: Mt 5:17; Ro 7:4+; 2Kor 3:6; Ga 3:24+; Ibr 8:13

✡ 10:5: Wkp 18:5; Lu 10:27+; Ga 3:12

✡ 10:8: Lo 30:11-14

✡ 10:9: Mt 10:32; Yo 3:15; Ŋgo 16:31

✡ 10:11: Mbo 25:3; Yesa 28:16; Ro 9:33

✡ 10:12: Ŋgo 10:34+; Ro 3:22,29; Ga 3:28

✡ 10:13: Yoel 2:32; Ŋgo 2:21

✡ 10:14: Ŋgo 8:30+

✡ 10:15: Yesa 52:7; Ep 6:15

✡ 10:16: Yesa 53:1; Yo 12:38; Ibr 4:2

✡ 10:18: Mbo 19:4; Mt 24:14, 28:19; Kol 1:6,23

✡ 10:19: Lo 32:21; Ro 11:11,14

✡ 10:20: Yesa 65:1; Ro 9:30

✡ 10:21: Yesa 65:2

✡ 11:1: Mbo 94:14; 2Kor 11:22; Pil 3:5

✡ 11:3: 1Kin 19:10+

✡ 11:4: 1Kin 19:18

✡ 11:5: Ro 9:27

✡ 11:6: Ro 4:4+, 9:15+; Ep 2:8; Ga 3:18

✡ 11:7: Ro 9:31; 2Kor 3:14

✡ 11:8: Lo 29:3+; Yesa 29:10; Yo 12:40; Ŋgo 28:26+

* 11:9: Wal ŋgarŋan pakan tiso sua ti na, ka uunu ta kembei: Tutu ta Anutu ikam pizin Israel, ina koroŋ ambaiŋana. Tamen zin tikam ŋgar biibi mete pa tutu tana mi tipase pa, tabe ipakaala ŋgar kizin ma lelen pa Krisi som. Tana tutu, ta koroŋ ambaiŋana na, iwe kembei koroŋ sananŋana pizin.

✡ 11:9: Mbo 69:22+

✡ 11:11: Ŋgo 13:46; Ro 10:19

† 11:12: Zooroŋana kizin Yuda ta ikam ma tipun Yesu sala ke pambaaraŋana. Mi meeteŋana kini tana, ta iwe zaala piti be Anutu ikamke iti. To indeeŋe zin Yuda tiseeze zin ŋgoŋana matan na, tikam ma zin ŋgoŋana tiko pa Yerusalem. Mi ina iwe zaala pizin wal ta Yuda somŋan i be tileŋ uruunu ambaiŋana.

✡ 11:12: Ro 11:25

✡ 11:13: Ŋgo 9:15

✡ 11:14: Ro 10:19

‡ 11:16: Narabu pakaana ta imuuŋgu ma ila, ina imender pa wal rimen kizin Israel ta koozi timuuŋgu mi tiurla ki Krisi i. Mi ke olib uunu, ina imender pa Israel un bizin kembei ta Abaraam, Isak, ma Yakop ta Anutu imbuk sua pizin na. Koroŋ ru tana, ta ikam ma Anutu irao ipizil kat ndemeene pizin Israel na som.

✡ 11:16: Nam 15:17+

✡ 11:17: Yer 11:16; Yo 15:2+; Ep 2:11+

✡ 11:18: Yo 4:22

✡ 11:20: Yesa 66:2; 1Kor 10:12; Pil 2:12; 1Pe 1:17

✡ 11:22: Yo 15:2+; 1Kor 15:2; Ibr 3:14

✡ 11:25: Lu 21:24; Yo 10:16; Tur 7:9

✡ 11:26: Mbo 14:7; Yesa 59:20

✡ 11:27: Yesa 27:9; Yer 31:33+; Ibr 8:8, 10:16

✡ 11:28: Lo 10:15; Ro 9:5

✡ 11:29: Nam 23:19; Ro 8:28+; 2Tim 2:13

✡ 11:30: Ep 2:2; Kol 3:7

✡ 11:32: Ro 3:9; Ga 3:22

✡ 11:33: Yop 11:7+; Mbo 92:5

✡ 11:34: Yesa 40:13; 1Kor 2:16

✡ 11:35: Yop 35:7, 41:11

✡ 11:36: 1Kor 8:6; Kol 1:16; Ibr 2:10; Tur 4:11

✡ 12:1: Yo 4:24; Ro 6:13; 1Kor 6:20; 1Pe 2:5

✡ 12:2: Ep 4:23, 5:17; Pil 1:10; 1Yo 2:15+

✡ 12:3: Ep 4:7; 1Pe 4:10+

✡ 12:4: 1Kor 12:12+; Ep 4:16

✡ 12:5: 1Kor 12:12-27; Ep 4:4,25

✡ 12:6: 1Kor 12:4-11; Ep 4:11+; 1Pe 4:10+

✡ 12:8: Ŋgo 20:28; 2Kor 9:6-13; 1Pe 5:2

✡ 12:9: Mbo 34:14; 2Kor 6:6; 1Tim 1:5; 1Pe 1:22

✡ 12:10: Ga 5:26; Pil 2:3; 1Tes 4:9; Ibr 13:1; 1Pe 1:22

✡ 12:11: Ŋgo 18:25; 1Tes 5:19; Tur 3:15

✡ 12:12: Ro 5:2, 15:13; Kol 4:2; 1Tes 5:16+; Yems 1:4

✡ 12:13: 1Kor 16:1+; 2Kor 8:7; Ibr 13:2; 1Pe 4:9

✡ 12:14: Mt 5:44+; 1Kor 4:12; 1Pe 3:9

✡ 12:16: Mbo 131:1+; Ro 15:5+

✡ 12:17: Mt 5:39; Ro 14:16; 2Kor 8:21; Pil 4:8; 1Tes 5:15

✡ 12:18: Mt 5:9,39; Ro 14:19; 2Tim 2:24; Ibr 12:14

✡ 12:19: Lo 32:35; Mbo 94:1; Ibr 10:30

✡ 12:20: Kam 23:4+; Tut 25:21+; Mt 5:44

✡ 13:1: Yo 19:11; Tit 3:1; 1Pe 2:13+

✡ 13:5: 1Pe 2:19

✡ 13:7: Mt 22:21

✡ 13:8: Mk 12:31; Ro 3:31; Ga 5:14; Kol 3:14

✡ 13:9: Kam 20:13+; Wkp 19:18

✡ 13:10: Mt 22:40; Ro 3:31; 1Kor 13:4+; Ga 5:6; Yems 2:8

✡ 13:11: 1Kor 7:29+; Ep 5:14; 1Tes 5:5+

✡ 13:12: Ep 5:11, 6:11+; Kol 3:8; 1Yo 2:8

✡ 13:13: Lu 21:34; Ga 5:19+; Ep 5:18; 1Pe 4:3; 1Yo 1:8

✡ 13:14: Ga 3:27; Kol 3:10; 1Pe 2:11

✡ 14:1: Ro 15:1; 1Kor 8:9+, 9:22

✡ 14:2: Un 1:29, 9:3

✡ 14:3: Kol 2:16

✡ 14:4: Mt 7:1; Yems 4:11+

✡ 14:5: Ga 4:10; Kol 2:16+

✡ 14:6: 1Kor 10:30+; 1Tim 4:3+

✡ 14:7: 2Kor 5:15; Ga 2:20; 1Pe 4:2

✡ 14:8: Lu 20:38; Pil 1:20; 1Tes 5:10

✡ 14:9: Ŋgo 10:36; 2Kor 5:15

✡ 14:10: Mt 25:31+; Ŋgo 17:31; 2Kor 5:10

✡ 14:11: Yesa 45:23; Pil 2:10+

✡ 14:12: Mt 12:36; 2Kor 5:10; 1Pe 4:5

✡ 14:13: Mt 18:6+; 1Kor 8:9, 10:32; 2Kor 6:3; Pil 1:10

✡ 14:14: Mk 7:14+; Ŋgo 10:15; 1Kor 8:7+; 1Tim 4:4+; Tit 1:15

✡ 14:15: 1Kor 8:11+

✡ 14:16: Tit 2:5

✡ 14:17: Lu 17:20; Ro 5:1; Ga 5:22+

✡ 14:18: 2Kor 8:21

✡ 14:19: Ro 15:2; 1Kor 14:12; Ibr 12:14

✡ 14:20: Ro 14:14+; 1Kor 8:9,13; Tit 1:15

✡ 14:22: 1Yo 3:21

✡ 15:1: Ro 14:1; Ga 6:1+; 1Tes 5:14

✡ 15:2: 1Kor 10:24; Pil 2:4+

✡ 15:3: Mbo 69:9; Yo 6:38

✡ 15:4: Ro 4:23+; 1Kor 10:11; 2Tim 3:16+

✡ 15:5: Ro 12:16; 1Kor 1:10; Pil 2:2

✡ 15:6: Mbo 34:3; Ŋgo 4:24

✡ 15:7: Ro 14:1+

✡ 15:8: Mt 15:24+; Ŋgo 3:25+; 2Kor 1:20

✡ 15:9: Mbo 18:49; Yo 10:16; Ro 11:30

✡ 15:10: Lo 32:43

✡ 15:11: Mbo 117:1

✡ 15:12: Yesa 11:1,10; Mt 12:21; Tur 5:5, 22:16

✡ 15:13: Ro 14:17; 1Kor 4:20

✡ 15:14: 2Pe 1:12; 1Yo 2:21

✡ 15:15-16: Ŋgo 9:15; Ro 11:13; Ga 2:7+

✡ 15:17: Kol 1:29

✡ 15:18: Ŋgo 15:12; 2Kor 3:5, 10:15; 1Tes 1:5

✡ 15:19: Ŋgo 19:11; 1Kor 2:4; 2Kor 12:12

✡ 15:20: 2Kor 10:15+

✡ 15:21: Yesa 52:15

✡ 15:22: Ro 1:13

✡ 15:23-24: 1Kor 16:6

✡ 15:25: Ŋgo 19:21, 20:22, 24:17

✡ 15:26: 1Kor 16:1+; 2Kor 8:1, 9:2,12; Ga 2:9

✡ 15:27: 1Kor 9:11; Ga 6:6

✡ 15:28: 2Kor 8:20+

✡ 15:29: Ro 1:11

✡ 15:30-31: 2Kor 1:11; Kol 4:3

✡ 16:3: Ŋgo 18:2-26; 2Tim 4:19

✡ 16:5: 1Kor 16:15

✡ 16:13: Mk 15:21

✡ 16:16: 1Kor 16:20; 2Kor 13:12; 1Tes 5:26; 1Pe 5:14

✡ 16:17: 1Kor 5:9+; 2Tes 3:6,14; 2Tim 3:5; Tit 3:10; 2Yo 10

✡ 16:18: Pil 3:18+; Kol 2:4; 2Pe 2:3

✡ 16:19: Mt 10:16; Ro 1:8; 1Kor 14:20

✡ 16:20: Un 3:15; 1Kor 16:23; 1Tes 5:28; Tur 22:21

✡ 16:21: Ŋgo 16:1+, 20:4

✡ 16:23: Ŋgo 19:29; 1Kor 1:14

✡ 16:25: 1Kor 2:7; Ep 3:9,20; Kol 1:26+; 2Tim 1:9+

✡ 16:26: Ro 1:5; Tit 1:2+

✡ 16:27: Ro 11:36; 1Tim 1:17, 6:16; Yud 25

1 Korin

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Ro Mataana Kana Ta Paulus Ibeede Pizin Korin

1

1-2 Nio Paulus. Anutu itunu leleene mi iboobo yo, mi iur yo ma aŋwe ŋgoŋana ki Yesu Krisi. Niamru gaabaŋoŋ Sostenes ambeede ro tiŋgi ima piom wal ki kar Korin ta kombot lela lupŋana ki Anutu na. Niom wal ta kesekap la ki Yesu Krisi na, ni ikam yom ma kewe Anutu wal kini potomŋan kek. Mi Anutu iboobo yom be kewe ni lene kat mibe kakam mbulu potomŋana. Mi niom men som. Niomŋan karkari boozomen ta tizuŋzuŋ pa Merere kiti Yesu Krisi na. Pa Yesu Krisi, ni Biibi kizin, mi Biibi kiti tomini.✡

3 Tamanda Anutu mi Merere Yesu Krisi ko tikampe yom, mi timboro yom ma kombot ambai. Ŋonoono.

Paulus leleene ambai pa kampeŋana biibi ta ise kizin Korin

4 Gorgori na, nio leleŋ ambai pa Anutu mi aŋpakurkuri piom. Pa Yesu Krisi iwe zaala piom ma kampeŋana biibi ki Anutu ise tiom. 5 Niom kesekap la ki Krisi, tanata Anutu ikam yom ma karao kat pa koroŋ matakiŋa. Ŋgar ma sua ma.✡ 6 Mi ina iswe kembei: Uruunu ambaiŋana ki Krisi ta muŋgu amsoyaara piom, ina kakam ma imbol piom kek. 7 Tana iŋgi kombotmbot mi kazza Anutu be iswe Merere kiti Yesu Krisi ma ipet mat, mi ni ipombolmbol yom be kakam uraata matakiŋa boozomen ta ki Bubuŋana i.✡ 8-9 Mi Anutu itunu ko ipombolmbol yom ma kemender mbolŋana ma irao toono swoono. Naso nol ki Merere kiti Yesu Krisi iso ipet, tona leyom uunu sa isaana som. Pa Anutu ta iboobo yom ma niomŋan Lutuunu Yesu Krisi kaparlup yom na, ni itoto sua kini. Tana iti irao tapase pini.✡

Zin Korin tiparyapaala zin

10-11 O niom toŋmatiziŋ tio, nio aŋsombe aŋpombol yom pa Merere kiti Yesu Krisi zaana ta kembei: Kulup leleyom mi ŋgar tiom ma iwe tamen kat, mi koso sua raraate men. Kokena kaparyapaala yom. Pa Kloe wal kini pakan timar mi tisotaara yo piom ta kembei: Ŋoŋi boozo imbot la mazwoyom.✡ 12 Iŋgi aŋso pa mbulu tiom tau kaparyapaala yom ma kozzo ta kembei: “Niam ti amtoto ŋgar ki Paulus,” som “Niam amtoto ŋgar ki Apolos,” som “Niam amtoto ŋgar ki Petrus,” som “Niam ti amtoto Krisi.” Mbulu ta kembei irao yom makiŋ.✡

13 Lak, aŋso aŋwi yom. Krisi, tisupaali ma iwe pakan pakan? Som Paulus ikam muriyom, mi tipuni ma imeete sala ke pambaaraŋana piom? Som niom kakam yok pa Paulus zaana? 14 Nio leleŋ ambai pa Anutu paso, aŋkam yok piom som. Malanto aŋkam pa Krispus mi Gaius men.✡ 15 Tana tomtom sa irao imender mi iso: “Nio ti aŋkam yok pa Paulus zaana,” na som. 16 O ŋonoono, nio aŋkam yok pa Setepan mi wal kini tomini. Mi zin pakan na, motoŋ iŋgal mini som. Aŋkam yok pizin, o som.✡ 17 Pa Krisi, ni iŋgo yo ma aŋla be aŋkam yok pizin tomtom som. Ni iŋgo yo be aŋsoyaara uruunu ambaiŋana. Mi ni leleene be aŋkam sua mbuyeeneŋana kembei ta zin ŋgarŋan ki toono i tikamam na pepe. Pa sua ta kembena ko ikoto ke pambaaraŋana ki Krisi ma iwe kembei koroŋ sorok.✡

Meeteŋana ki Krisi iswe kat Anutu mburaana mi ŋgar kini

18 Sua ta iso pa meeteŋana ki Krisi sala ke pambaaraŋana na, zin wal tabe tila len i tire kembei sua kankaanaŋana. Tamen iti ta Anutu ikamam uraata piti be ikamke iti na, tikilaala ta kembei: Meeteŋana kini ta iswe kat Anutu mburaana.✡ 19 Ka sua imbot pataaŋa kek ta kembei:

Wal ŋgarŋan na, Anutu ko itatke ŋgar kizin, mi ipasaana ma iwe koroŋ sorok.

Zin wal ta len ŋgar biibi na, ni ko ikam ma ŋgar kizin iur ŋonoono som.✡

20 Tana wal ŋgarŋan, mi zin ta len ŋgar biibi pa tutu na, mi zin wal ta tizorzooro pa sua ma ŋgar pa mazwaana taiŋgi na, ko toso parei pizin? Pa ŋgar ta tomtom toono kan tipakurkur na, Anutu iso iti pa ta kembei: Ina ŋgar kankaanaŋana kat.✡ 21 Anutu ŋgar kini biibi. Ni iute: Iti tomtom toono kanda na, ŋgar kiti irao ikam ti ma tuute i na som. Tanata ni iur zaala toro pizin wal urlaŋan be ikamke zin pa i. Mi sua ki Anutu ta amzzoyaryaara i, ta iso yom pa zaala tana. Zaala tana, wal toono kan tire kembei mbulu kankaanaŋana.✡ 22 Pa zin Yuda tiso tire mos bibip to tiurla. Mi zin Grik na, tikam kinkiini be tikam ŋgar biibi.✡ 23 Tamen niam na, amzzoyaryaara sua pa meeteŋana ki Krisi sala ke pambaaraŋana. Sua tana, sombe zin Yuda tileŋ, na tiurla som, mi lelen pa som kat. Mi so zin wal ta Yuda somŋan i tileŋ, na tire kembei ŋgar kankaanaŋana.✡ 24 Tamen iti ta Anutu iboobo iti ma tewe lene na, iti Yuda, mi zin wal pakan tomini, iti tuute: Krisi ta iswe kat Anutu mburaana mi ŋgar kini biibi.✡ 25 Pa ŋgar ki Anutu ta tomtom tire kembei ŋgar kankaanaŋana, ina ilip pa ŋgar kizin tomtom. Mi mbulu ki Anutu ta tomtom tire kembei mburaana som, ina ilip pa tomtom mburan.✡

26 O niom toŋmatiziŋ tio, kakam ŋgar pa ituyom. Niom wal ta Anutu iboobo yom ma kewe lene na, niom pareiŋoyom? Wal toono kan tire yom boozo kembei leyom ŋgar biibi? Som. Mi niom boozo mburoyom biibi som, mi zoyom biibi som.✡ 27 Pa zin wal ta tomtom toono kan tire zin kembei wal kankaanaŋan, ta Anutu ipeikat zin ma tiwe lene, bekena ipamiaŋ zin wal ŋgarŋan ki toono. Mi zin wal ta tomtom toono kan tire zin kembei mburan bibip som, ta Anutu ipeikat zin ma tiwe lene, bekena ipamiaŋ zin wal tau mburan bibip i.✡ 28-29 Mi zin wal ta tomtom toono kan tirepilpiili zin ma tiso zin sorrokŋan, ta Anutu ipeikat zin ma tiwe lene. Naso iswe zin wal zanŋan ki toono kembei zan tina koroŋ sorok, mi tomtom sa irao ipakur itunu ila Anutu kereene uunu som.✡

30 Anutu itunu, ta ikam yom ma kesekap la ki Yesu Krisi. Mi Yesu Krisi, ta iswe ŋgar biibi ki Anutu piti, mi ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda pa Anutu mataana, mi ipeyei mbulu potomŋana piti, mi ikamke iti.✡ 31 Tana toto sua ta tibeede se ro pataaŋa kek.

Tapakur koroŋ toro sa pepe. Tapakur Merere itutamen.✡

2

1 Niom toŋmatiziŋ tio, motoyom iŋgal. Indeeŋe ta nio aŋma mi aŋsoyaara sua ki Anutu piom na, aŋkam sua mbuyeeneŋana kembei ta wal kwon suaŋan tikamam na som. Mi aŋzzo pa ŋgar bibip ta ki toono i na som. Aŋzzo katkat sua pa Anutu ŋgar kini biibi ta muŋgu ike mi iŋgi ipet mat kek.✡ 2 Paso, indeeŋe ta aŋma ma aŋbotmbot la mazwoyom na, ŋgar tio imbol be aŋzzo men pa Yesu Krisi, mi meeteŋana kini sala ke pambaaraŋana.✡ 3 Mazwaana tana, motoŋana biibi ikam yo ma mburoŋ imap, mi aŋyamaana ituŋ kembei aŋrao som kat.✡ 4 Tana indeeŋe ta aŋsoyaara uruunu ambaiŋana piom na, aŋzzo sua mbuyeeneŋana kembei ta zin ŋgarŋan ki toono tikamam bekena tiyaryaaru zin tomtom na som. Mi Anutu Bubuŋana ta ikamam uraata mburaanaŋana piom, mi ipombolmbol sua tio.✡ 5 Tana urlaŋana tiom imendernder se tomtom ŋgar kizin som. Imendernder se Anutu itunu mburaana.✡

Bela Anutu Bubuŋana ikam peeze piti, to takam kat ŋgar

6-7 Mi zin wal ta tikam ŋgar ki Anutu ma imbol pizin na, amzzo zin pa ŋgar kini biibi ta muŋgu ike mi iŋgi ipet mat kek. Ŋgar tana, indeeŋe toono ipet zen na, Anutu leleene iur pa, bekena ikam ti ma tombot raami lela azuŋka kini leleene. Mi ŋgar tana ipa ndel kat pa ŋgar ta tomtom tipakurkur pa mazwaana taiŋgi, mi ŋgar kizin bibip ki toono tabe tila len i.✡ 8 Zin bibip tana, kizin tasa ikilaala Anutu ŋgar kini som. Mi be tikilaala, so tipun Merere kiti ta azuŋka katuunu i sala ke pambaaraŋana som.✡ 9 Ŋgar ta amzzo pa i na, tibeede ka sua muŋgu kek ta kembei:

Koroŋ ta Anutu iparaŋraŋ pizin wal tau tiur lelen pini na, muŋgu tomtom tire som, tileŋ som, mi tikam ŋgar pa som.✡

10 Mi niam na, Anutu ikam Bubuŋana piam, mi Bubuŋana tana iswe koroŋ tana piam kek. Pa Bubuŋana, ni irre koroŋ ta boozomen. Anutu ŋgar kini turkeŋana kat tomini, Bubuŋana iute.✡ 11 Kere. Asiŋ iute tomtom toro leleene ma imap? Som. Ni itutamen ta iute kat leleene. Mi ina raraate pa Anutu. Bubuŋana men, ta iute Anutu leleene ma imap.✡ 12 Niam taiŋgi amkam ŋgar ki toono som. Amkam ŋgar ki Bubuŋana ta imar pa Anutu na. Mi Bubuŋana tana, ta ipaute yam pa koroŋ ambaimbaiŋan ta Anutu ipomoozo iti pa kek na.✡ 13 Mi iŋgi amzzo pa koroŋ ta tana. Tana sua ta amzzo i, imar pa tomtom ŋgar kizin som. Ina, Bubuŋana Potomŋana ta ipaute yam pa. Mi gorgori ta amwesweeze sua ta imar pa Bubuŋana na, amtoto peeze ki Bubuŋana. *✡

14 Tomtom ta sombe ŋgar ki toono ikamam peeze pini na, ni irao be ikam ŋgar pa koroŋ ta ki Anutu Bubuŋana i na som. Ni ire koroŋ tana kembei koroŋ kankaanaŋana. Pa bela Bubuŋana ipei ŋgar piti, to takam kat ŋgar pa koroŋ ta ki Bubuŋana i. Uunu tina ta tomtom toono kan, ŋgar kizin irao ipet pa koroŋ ta ki Bubuŋana i na som.✡ 15 Mi tomtom ta sombe Bubuŋana ikamam peeze pini, na ni irao be ikilaala koroŋ ta boozomen. Iŋgoi ta ambaiŋana, mi iŋgoi ta sananŋana. Tomtom ta kembena na, wal ta tikamam ŋgar ki toono na, irao tiyo kwon pini na som.✡ 16 Pa zin wal ta tikamam ŋgar ki toono na,

Kizin asiŋ ta iute kat ŋgar ki Merere, som irao be ipaute i pa koroŋ pakan? Som.

Mi niam na, ŋgar ki Krisi ta ikamam peeze piam.✡

3

Mbulu kizin Korin iswe zin kembei lelen muŋguŋana ikamam peeze pizin men

1 O niom toŋmatiziŋ tio, muŋgu nio irao aŋkam sua piom kembei ta aŋkamam pizin wal tau Bubuŋana ikamam peeze pizin i na som. Pa mazwaana tana, niom kakam kat ŋgar pa mbulu ki Krisi zen. Ŋgar tiom kembei ta zin pikin. Pa leleyom muŋguŋana ta ikamam peeze piom.✡ 2 Tanata nio aŋkam kini mbolŋana piom som. Aŋkam tui men. Pa mazwaana tana, niom karao pa kini mbolŋana zen. Mi koozi na, raraate men. Karao zen.✡ 3 Pa leleyom muŋguŋana ta ikamam peeze piom men. Kere mbulu ta kakamam i. Ŋoŋi imbotmbot la mazwoyom, kakamam kaisiigi pa ituyom ŋgar tiom, mi kakamam be kokoto waeyom bizin. Mbulu tiom tana iswe yom kembei leleyom muŋguŋana ta ikamam peeze piom men. Niom kapa pai tiom kembei zin wal ta titoto ŋgar ki toono na.✡ 4 Pa sombe kaparyapaala yom, mi tomtom tiom pakan tiso: “Niam amtoto ŋgar ki Paulus,” mi pakan tiso: “Niam amtoto ŋgar ki Apolos,” na mbulu tiom tana iswe yom kembei kototo ŋgar ki toono men.

Zin wal ta tikamam uraata ki Merere na, zin ta boozomen mbesooŋo kini men

5 Apolos, ni asiŋ? Mi Paulus, ni asiŋ? Niamru iŋgi mbesooŋo men ta amwe zaala piom ma kuurla ki Krisi i. Mi Merere, ni iur leyam uraata ndelndelŋa. Uraata tana, ta amkamam i. 6 Nio ta aŋpaaza kini. Mi Apolos, ni mataana pa, mi ipun ro pa. Mi Anutu ta ikam ma kini ise. 7 Tana tomtom ta iwaswaaza kini na, ni zaana biibi som. Mi tomtom ta mataana pa na, ni tomini zaana biibi som. Anutu itutamen ta zaana biibi. Pa ni ta ikamam ma kini izze. 8 Tana tomtom ta iwaswaaza kini, mi ni ta mataana pa na, ziru raraate men. Mi kaimer Anutu ko ikam len kadoono ma ikot uraata kizin kizin.✡ 9 Tana niamru amgabgaaba Anutu pa uraata kini. Mi lupŋana tiom ta iwe kembei mokleene ki Anutu mi kembei ta ruumu kini.✡

Wal ta so tipombol lupŋana ki Krisi pa sua ki Anutu na, zin kembei tipo ruumu pa Anutu

10 Nio kembei tomtom ta ni le ŋgar biibi pa ruumu poŋana. Pa uraata ta muŋgu aŋkam la mazwoyom, ina kembei ta aŋpaaza kitiimbi pa ruumu ki Anutu. Uraata tana, Anutu itunu ta ikampe yo mi ikam leŋ ŋgar pa. To tomtom toro imar ito yo, mi iŋgi iseeŋge uraata pa, mi iwwo ma izalla. Niam wal ta amkamam uraata na, niam tataŋa bela motoyam iŋgal uraata tiam tiam mi ampo kat.✡ 11 Mi Yesu Krisi ta iwe kembei kitiimbi pa ruumu ki Anutu be imender se. Koroŋ toro sa irao na som. Kitiimbi tana, nio aŋpaaza kek.✡ 12 Wal uraata kan ta tiwwo ruumu ma izalla na, pakan tiwwo pa koroŋ ŋonoono kembei ta gol, silba, ma pat ndabokbokŋan. Mi pakan na, tiwwo pa koroŋ soroksorok kembei ta ke ma rie mi kooto. 13 Talala ma sombe nol biibi ipet raama you, mi Anutu itiiri zin tomtom pa mbulu kizin, tona uraata kizin tomtom ta boozomen kola ipet mat. Pa you * ko itoombo uraata kizin mi iswe zin.✡ 14 Tomtom ta so iwwo ruumu ki Anutu pa koroŋ ŋonoono, na you tana ko irao ikam kosa sa pa uraata kini som, mi ni ko ikam le kadoono ambaiŋana. 15 Mi sombe tomtom sa iwwo pa koroŋ soroksorok, na you tana ko ikan uraata kini ma imbiriizi ma ila ne lup. Mi rimen ŋonoono mi ni itunu ila ne tomini. Tamen som. Ni ko imbot ambai, kembei tomtom ta you ikanan ruumu kini, mi namaana men, mi iko ma ipet mat.

16 Niom kuute som? Lupŋana tiom ta iwe kembei Anutu urum kini. Mi Anutu Bubuŋana imbotmbot la mazwoyom.✡ 17 Tana kere. Sombe tomtom sa ipasaana urum kini tana, na ni tomini, Anutu ko ipasaani. Pa urum kini na, koroŋ kini potomŋana. Mi lupŋana tiom ta iwe kembei urum kini.

Iti tapase pizin tomtom mi nindi ise pizin pepe

18 Kere. Kokena kapakaam ituyom. Sombe tomtom tiom sa ikam ŋgar pa itunu kembei ni irao kat pa ŋgar ta tomtom tipakurkur pa mazwaana ta taiŋgi, na bela ipizil ndemeene pa ŋgar tana, mi ikoto itunu ma iwe kembei tomtom kankaanaŋana. Naso ni irao ikam ŋgar ŋonoono ta ki Anutu i.✡ 19 Pa ŋgar ta tomtom toono kan tipakurkur, ina Anutu ire kembei ŋgar kankaanaŋana. Ka sua tibeede pataaŋa kek:

Zin ŋgarŋan ki toono na, ŋgar kizin tana ko iwe kembei ta kilis pizin be Anutu ikeene zin pa.✡

20 Mi sua lwoono toro iso ta kembei:

Merere, ni iute: Wal ŋgarŋan ki toono na, ŋgar kizin ŋono somŋana.✡

21 Tana tapase pizin tomtom mi nindi se pizin pepe. Pa koroŋ ta boozomen, ina timbot be iuulu yom. 22 Paulus, Apolos, Petrus, toono ti, mbotŋana tiom, meeteŋana, koroŋ ta timbot ta buri, mi koroŋ tabe tipet pa kaimer i tomini. Koroŋ ta boozomen tana, ina niom tiom men. 23 Mi niom ta boozomen ki Krisi. Mi Krisi, ni ki Anutu.✡

4

Anutu itunu ko itiiri zin mbesooŋo kini

1 Tana tomtom irao tikam ŋgar piam ta kembei: Niam iŋgi mbesooŋo ki Krisi. Mi Anutu indemeere yam, mi iur sua kini imar nomoyam be amboro. Sua tana, muŋgu ike. Mi iŋgi Anutu iswe ma imbot mat kek. ✡ 2 Mbesooŋo ta so biibi kini indemeeri mi iur uraata ila namaana, na ni bela mata siŋsiŋ pa uraata tana mi ikam kat. To biibi kini leleene ambai pa uraata kini. ✡ 3 Mi nio na, sombe niom, som tomtom pakan kere yo kembei nio ambaiŋoŋ, som sananŋoŋ, na aŋkam ŋgar biibi pa koroŋ ta kembena som. Mi ituŋ ta kembena. Irao aŋso nio ambaiŋoŋ, som sananŋoŋ na som. 4 Ŋonoono, aŋyamaana ituŋ kembei aŋkam ŋoobo mbulu sa som. Tamen irao aŋdemeere sorok mi aŋso mbulu tio ta boozomen indeeŋe men pa Anutu mataana na som. Aŋbot mi aŋzza Merere itunu be itiiri yo. Tona aŋute kat. Aŋkam ambai, som aŋkam ambai som. ✡ 5 Tana niom ta kembena. Irao loŋa kitiiri zin tomtom mi koso zin sananŋan, som ambaiŋan na pepe. Kombot mi kazza nol ki Merere. Pa ni isombe imiili ma imar, tona iswe koroŋ ta tike lela zugut leleene na, ramaki ŋgar boozomen ta imbot la tomtom lelen na, ma ipet mat. Tona Anutu ko ipakur ti ikot mbulu kiti kiti. ✡

Mbulu ki ŋgoŋana ŋonoono ki Krisi

6 O niom toŋmatiziŋ tio, sua boozomen tana, nio aŋso se ki ituŋ mi Apolos bekena aŋuulu ŋgar tiom. Pa mbulu tiam, ina iwe kin ambaiŋana piom. Kokena niom ta kototo tomtom ta na, kapakur yom mi koso kilip pa waeyom bizin ta titoto tomtom toro. Pa mbulu ta kembei, ina imolo sua ta tibeede pataaŋa kek. ✡ 7 Lak, nu tina, asiŋ iuru ma lip pa waem bizin pakan? Mi parei, koroŋ ku sa imar pa itum mburom, som ŋgar ku? Som. Koroŋ ku ta boozomen imar pa kampeŋana ki Anutu men. Zaala toro sa som. Nakena uunu parei ta nim se mi pakur itum? ✡

8 Aiss, niom tina na, karao kat pa koroŋ ta boozomen! Pa kozzo ta kembei: Leyom koroŋ boozo ma karao kat. Mi kilip piam ma kewe king kek. * Mi niam, na ra zeen. Kozobe sua tiom tana ŋonoono, so ndabok! To itiŋan tewe king mi takamam peeze. Mi som. ✡

9 Pa nio aŋre kembei Anutu iur yam ŋgoŋana ki Krisi ma amkemer kat. Niam kembei wal sananŋan ta tiur sua be timeete ila iwal biibi matan bekena zin tire len. Mi zin wal ta tirre yam na, tomtom men som. Zin aŋela tomini. ✡ 10 Niam ambesmbeeze pa Krisi, mi tomtom tire yam kembei kankaanaŋoyam kat. Mi niom na, koso karao kat pa ŋgar ki Krisi! Niam na, mburoyam biibi som. Mi niom na, mburoyom biibi kat. Niom na, tomtom tipakurkur yom. Mi niam na, tirepilpiili yam. Niom tina karao kat! ✡ 11 Ta muŋgu mi imar indeeŋe koozi na, niam ambotmbot raama petel yam mi miri yam. Mi amzebzeebe yam pa mburu mararaazaŋan, mi tipunun yam sorok. Mi gorgori amwwa men, tana leyam muriyam sa tabe ambot pa i na som. ✡ 12 Ambelmbel uraata pa nomoyam. Sombe tomtom tipiri sua sananŋana piam, na amsuŋ Anutu be ikampe zin. Mi sombe tiseeze motoyam pa Krisi zaana, na amender mbolŋana mi ambaada men. ✡ 13 Sombe tiŋgal sua piam, na ampimiili pa sua ambaiŋana. Tana ta muŋgu mi imar na, niam kembei musmuuzu ki toono. Pa tomtom tirepilpiili yam ma tire yam kembei sorrokŋoyam kat.

Paulus leleene be zin Korin tito i pa mbulu kini

14 Sua tana, nio aŋbeede piom bekena aŋpamiaŋ yom pa i na som. Nio leleŋ piom, mi aŋre yom kembei lutuŋ bizin niom. Tanata iŋgi aŋpazal yom. 15 Pa sombe niom leyom tomtom piizi sa ta tipaute yom pa Krisi, na tomoyom boozo som. Tomoyom tamen ta nio i. Pa indeeŋe ta aŋkam uruunu ambaiŋana piom, mi kuurla ma kewe Yesu Krisi lene na, aŋwe kembei tomoyom. ✡ 16 Tana aŋso aŋpombol yom be koto mbulu tio. ✡ 17 Uunu tina ta aŋgo Timoti ma ima. Ni na, nio leleŋ pini ilip, mi aŋdemeere kati. Pa Merere ilup yam ma aŋre i kembei lutuŋ ŋonoono. Ni ko ipei ŋgar tiom pa mbulu tabe wal ki Krisi tito. Mbulu tana, nio ituŋ aŋkamam, mi aŋpaute lupŋana ki Krisi pa irao lele ta boozomen. ✡

18 Nio aŋute: Tomtom tiom pakan tikam ŋgar kembei nio ko irao aŋma aŋre yom mini som. Tanata tipakurkur zitun mi tikamam zooroŋana biibi. 19 Tamen sombe Merere leleene pa, inako molo som to aŋma. Tona aŋre zin wal ta tipakurkur zitun mi tizorzooro na, mi aŋute kat zin. Tizzo sua men, som tikam Bubuŋana mburaana tomini? ✡ 20 Pa wal ta timbot lela peeze ki Anutu na, tizzo sua pa kwon men som. Tizzwe Bubuŋana mburaana ramaki. ✡ 21 Tana parei? Niom leleyom pa so mbulu i? Ko aŋma raama teene be aŋbalis yom pa, som aŋma raama sua luumuŋana mi mbulu ki lelende par piti?

5

Zin Korin bela tiziiri tomtom sananŋana pa lupŋana kizin

1 Ayo, iŋgi be aŋpazal yom pa mbulu pakan ta kakamam i. Nio aŋleŋ uruyom kembei kakamam mbulu kizin me ma ŋge. Mi tomtom tiom ta, ni ikam tamaana waene popoŋana mi ziru tiwwa. Mbulu ta kembei na, ambai som kat. Kere. Zin wal ta tiute Anutu som na, tasa irao ikam mbulu ta kembei? Som.✡ 2 Nakena kapakur yom mi koso niom karao kat pa mbulu ki Anutu be parei? Sombe niom kakam kat ŋgar, so leleyom ipata kat mi kataŋ pa mbulu tana, mi kiziiri tomtom tana ma imbot mat pa lupŋana tiom kek. Mi iŋgi som. 3-5 Ŋonoono, mazwaana ti, nio itiŋan tombotmbot som. Tamen ŋgar tio na, imbotmbot raama yom ma kembei ta itiŋan tombotmbot. Tomtom ta ikam mbulu tana na, nio aŋkam ŋgar kek pa kadoono tabe ise kini i. Tana nio aŋso piom pa Merere kiti Yesu Krisi zaana ta kembei: Niom sombe kulup yom, mi sombe Merere kiti Yesu mburaana imbotmbot raama yom, mi Bubuŋana ilup ti ma kembei nio aŋbot raama yom tomini, tona kiziiri tomtom tana pa lupŋana tiom ma imbot mat, bekena iyamaana kat peeze ki Sadan. Naso ŋgar kini ipet mi izem ŋgar kini muŋguŋana ma imborene. Mi sombe nol ki Merere Yesu ipet, na ni ko imbot ambai.✡

6 Mbulu tiom ta kapakurkur yom ma koso karao kat pa mbulu ki Anutu, ina ambai som. Niom kuute som? Yis musaari, ina irao ikam uraata pa palawa biibi.✡ 7 Mbulu sananŋana ki tomtom tana, ina kembei ta yis muŋguŋana. Tana kigiibi ma ila ne. Naso lupŋana tiom iwe kembei narabu popoŋana ta ka yis somŋana i. * Ŋonoono, niom kewe popoŋoyom kek. Pa Krisi, tipuni ma imeete kek. Ni patoronŋana kiti, kembei sipsip ta tipunun zin pa Pasoba na.✡ 8 Tana iti irao takam Pasoba ka mbulu pa mazwaana ta boozomen, mi menmeen ti, tapakurkur Merere, takamam mbulu ŋgeezeŋana, mi tototo sua ŋonoono. Mi ŋgar sananŋana ramaki ka mbulu ta boozomen na, kipiri ma ila ne lup, kembei ta yis muŋguŋana. Imbot raama yom mini pepe. Naso kewe kembei narabu ta ka yis somŋana i.✡

9 Muŋgu nio aŋbeede ro piom mi aŋso piom ta kembei: Zin wal tau tikamam mbulu kizin me ma ŋge na, kombot molo pizin.✡ 10-11 Sua tana, nio aŋso pizin iwal biibi ta timbotmbot toono mi tikamam mbulu tana na som. Aŋso pizin wal urlaŋan men ta tikamam mbulu tana. Pa sombe leleyom be kombot molo pizin wal matan munŋan ta tikamam mbulu kizin me ma ŋge, som matan koroŋŋan, som tiwatkewe len koroŋ kizin wal pakan, som timbesmbeeze pizin merere pakaamŋan, na niom bela kezem kat toono ti! Tana sombe tomtom sa iso ni toŋmatiziŋ ki Krisi, mi tamen ikamam mbulu kizin me ma ŋge, som mataana koroŋŋana, som imbesmbeeze pizin merere pakaamŋan, som igibgiibi sua sananŋana pizin tomtom, som iwinin ma zaza, som iwatkewe len koroŋ kizin wal pakan, na tomtom ta kembena, niom kombot molo pini. Mi kini kanŋana tomini, kagaabi pa pepe.✡

12 Zin wal ta timbot lela lupŋana ki Krisi som na, iti lende uraata be titiiri zin pa mbulu kizin na som. Tamen zin wal ta timbot lela lupŋana ki Krisi na, niom bela kitiiri zin pa mbulu kizin mi kapazal zin. 13 Mi zin wal ta timbot lela lupŋana ki Krisi som na, Anutu itunu ko itiiri zin mi iso zin ambaiŋan, som sananŋan.

Tana kakam kembei ta sua ki Merere iso na:

Tomtom sananŋana sa isombe imbot la mazwoyom, na kiziiri i ma imbot mat.✡

6

Zin wal urlaŋan irao tiparpamender zin ila zin bibip ki toono matan pepe

1 Niom sombe ŋoŋi imbot la mazwoyom, na parei ta leleyom be kuur sua tiom ila Anutu wal kini naman be tiurpe som? Kere. Niom kaparpamendernder yom ila zin bibip ki toono ta tiute Anutu som na matan. Mbulu tiom tana, koyom miaŋ pa som? 2 Niom kuute som? Indeeŋe mbeŋ kaimer ma Anutu isombe itiiri zin tomtom toono kan na, wal kini potomŋan ko tigaabi pa uraata tana. Mi so kembena, na parei ta karao be kuurpe pataŋana munmun ta timbot la mazwoyom ta buri i som?✡ 3 Niom kuute som? Iti ko titiiri zin aŋela. Tana iti irao tuurpe pataŋana ta ki toono ti tomini.✡ 4 Aŋso mini. Sombe pataŋana sa imbot la mazwoyom, na parei ta ku'urur ila zin bibip ki toono naman be tiurpe? Zin zan be timboro lupŋana ki Krisi? 5 Koyom miaŋ som? Parei, tomtom tiom tasa le ŋgar irao be iurpe zin toŋmatiziŋ ki Krisi sua kizin som? 6-7 Tamen niom kototo zaala ta kembei som. Iŋgi kapamendernder waeyom bizin ta ki Krisi i ila zin bibip ki toono ta tiurla som na keren uunu. Kere. Mbulu tana ambai?

Mbulu tiom tana iswe yom kembei kotop pa mbulu ki Krisi kek. Sombe tomtom tikam ŋoobo yom, som tikem koroŋ tiom, na toŋgo pa. Tikam lak! Niom irao kumuŋai zin.✡ 8 Tamen niom kakamam ta kembei som, mi ituyom kakamam ŋoobo zin tomtom, mi kekemem koroŋ kizin. Mi mbulu tana, kakamam pa toŋmatiziŋ tiom ta ki Krisi i!

9 Niom kuute som? Zin wal ta so tikamam mbulu ndeeŋeŋana som, nako tirao be tilela Anutu kar kini som. Tana kapakaam ituyom pepe. Wal ta so tikamam mbulu kizin me ma ŋge, mi wal ta timbesmbeeze pizin merere pakaamŋan, mi wal ta tipasaana ula, mi zin tomooto ta tiparmbulmbuulu zin,✡ 10 mi wal kuumbuŋan, mi wal ta matan koroŋŋan, mi wal ta tiwinin ma zaza, mi wal ta tigibgiibi sua sananŋana pizin tomtom, mi wal ta tiwatkewe len koroŋ kizin tomtom pakan na, wal boozomen ta kembei, kizin tasa ko irao be ilela Anutu kar kini na som. 11 Muŋgu tomtom tiom pakan tikamam mbulu ta kembei tomini. Tamen Yesu Krisi ndomoono piom, tanata Anutu kiti Bubuŋana mburaana ipus yom, mi ikam yom ma kewe wal kini potomŋan, mi kewe ndeeŋeŋoyom pa mataana.✡

Iti tewe kembei Urum Merere be Bubuŋana Potomŋana imbot lela. Tana tuurnol pepe

12 Wal pakan tizzo ta kembei: “Mbulu ta boozomen na, niam amrao be amkam. Ŋgalseki sa som.” Ina ambai. Tamen mbulu ta boozomen iuluulu iti som. Mi tomini, nio leleŋ be aŋwe mbesooŋo pa koroŋ sananŋana sa na som.✡

13 Mi tomtom pakan tizzo ta kembei: “Mbulu ta so amkam pa kuliyam, ina koroŋ sorok ki toono men. Kembei kini, ina koroŋ ki kopoyam. Mi kopoyom, ina imbot be kini izulla. Mi kaimer na, Anutu ko ikam koroŋ ru tana ma tila len.” Ina ŋonoono. Tamen kulindi, ina imbot be ikam mbulu kizin me ma ŋge na som. Ina imbot be imbeeze pa Merere. Pa ina koroŋ ki Merere.✡ 14 Kere. Muŋgu Anutu mburaana ipei Merere kiti ma imaŋga pa naala. Mi kaimer, ni ko ipei iti tomini ma tamaŋga kulindi munŋaana.✡

15 Niom kuute som? Kuliyom tana, ina koroŋ ki Krisi. Pa niom ta kewe kembei Krisi namaana, ma kumbuunu ma koroŋŋanŋan ta boozomen. Parei, sombe tulup Krisi koroŋŋana sa raama moori zaala lwoono kana, ko ambai? Som kat!✡ 16-17 Kakam ŋgar. Sombe tomtom sa ziru moori zaala lwoono kana tiparlup zin, na ziru tiwe kembei tomtom ta. Pa sua imbot pataaŋa kek:

Ziru ko tiparlup zin ma tiwe tamen.✡

Tamen tomtom ta sombe Bubuŋana ikami ma iwe Merere lene, na ni ziru Merere tiparlup zin ma tiwe tamen. Parei, ko tomtom ta kembena isu mini mi ilup raama moori zaala lwoono kana?✡

18 Tana kombot molo pa mbulu kizin me ma ŋge. Pa sanaana boozomen ta tomtom tikamam, ina kembei imbot mat pa kulin. Tamen sombe takam mbulu kizin me ma ŋge, na takam sanaana pa itundu kulindi.✡ 19 Niom kuute som? Kuliyom tana, ina iwe kembei Urum Merere be Bubuŋana Potomŋana ta Anutu ikam piom na imbot lela. Tana niom komboro ituyom mini som.✡ 20 Pa Anutu iŋgiimi yom pa kadoono biibi ma kewe lene kek. Tana mbulu ta kakamam pa kuliyom, ina be ipakur Anutu.✡

7

Paulus ipazal zin Korin pa ula ka ŋgar pakan

1 Ayo, iŋgi be aŋpekel wiŋana pakan ta imbot la ro tiom ta kebeede ma imar na. Niom kozzo ta kembei: “Sombe tomooto ila ki moori som, ina ambai.” 2 Tamen mbulu kizin me ma ŋge ta ipet ma iwe biibi kek. Tana sombe tomooto ziru kusiini tiparmbot molo pizin, na tirre be tiparlup zin mini. 3 Sombe moori sa leleene be ziru kusiini tikeene, na kusiini irao iyok pini. Mi tomooto ta kembena. Sombe kusiini leleene be ziru tikeene, na ni irao iyok pini. Pa ina mbulu ki ula.✡ 4 Moori, ni imborro itunu kuliini som. Waene ta imborro. Mi tomooto ta kembena. Ni imborro itunu kuliini som. Waene ta imborro. 5 Tana kuruutu kuliyom pa kusiyom bizin pepe. Tamen sombe niomru kusim koyok raraate be kasapaara pa mbulu ki ula pa mazwaana rimen bekena kombot kat pa suŋŋana, ina ambai. Sua sa som. Mi kaimer to kaparlup yom mini. Kokena karao be kayaraama ituyom som, to Sadan iwat yom ma kotop. 6 Tana nio aŋsope yom ta kembei: Sombe leleyom be kasapaara pa mbulu ki ula pa mazwaana rimen, na irao. Mi kakam ma iwe tutu piom pepe. 7 Mi nio leleŋ aŋso tomtom ta boozomen tiwe kembei ta nio i mi tiwoolo som, to ndabok. Tamen Anutu iur mbotŋana matakiŋa piti. Mi mbulu pareiŋana ta so ni iur piti, na kampeŋana kini ko imbotmbot raama.✡

8 Mi niom kisa ma noroŋa na, nio aŋso piom ta kembei: Niom sombe kowoolo mini som, mi kombot kembei ta nio i, ina ambai. 9 Tamen sombe karao be kayaraama ituyom som, na kowoolo koyom! Kokena kowoolo som, to leleyom imaŋgaŋga pa mbulu sananŋana.✡

10 Mi wal ulaŋan na, nio aŋur sua pizin ta kembei. Mi sua ti, nio sua tio som. Iŋgi Merere itunu kalŋaana. Moori irao izem kusiini mi iyembut ula kizin na pepe. 11 Mi sombe moori sa izem kusiini, na irao iwoolo mini pepe. Som na imiili ma ila ki kusiini, mi ziru tilup zin mini. Mi zin tomooto ta kembena. Irao tiyembut ula kizin pepe.✡

12 Mi niom pakan na, nio leŋ sua piom ta kembei. Mi iŋgi Merere sua kini som. Iŋgi ituŋ aŋso. Sombe tomooto urlaŋana sa kusiini iurla som, mi tamen kusiini iyok be imbot raami, na tomooto tana iyembut ula kizin pepe. 13 Mi sombe moori urlaŋana sa kusiini iurla som, mi kusiini iyok be imbot raami, na moori tana tomini iyembut ula kizin pepe. 14 Pa moori urlaŋana ko iwe zaala pa kusiini ta iurla som na be iwe Anutu lene. Mi tomooto urlaŋana ko iwe zaala pa kusiini ta iurla som na be iwe Anutu lene. Mi sombe keyembut ula tiom, inako kapakaala zaala pa lutuyom bizin be tiŋgeeze pa Anutu mataana. Tamen iŋgi timbot la zaala tabe tiwe Anutu lene i kek.

15 Tamen sombe tomtom urlaŋana sa kusiini iurla som, mi imaŋmaŋ be iyembut ula kizin, na tomtom urlaŋana tana irao iyok pini, mi izemi ma ila. Ka ŋgalseki sa som. Pa Anutu iboobo iti be tombot la mbulu luumuŋana men.✡ 16 Mi niom moori ta kuurla na, kuute som. Ko kewe zaala pa kusiyom bizin be Anutu ikamke zin ma iŋgi. Mi niom tomooto ta kembena. Kuute som. Ko kewe zaala pa kusiyom bizin be Anutu ikamke zin ma iŋgi.✡

Mbotŋana pareiŋana taso Anutu ikam piti, na lelende ambai pa men

17 Mbotŋana pareiŋana ta so Anutu ikam piti, na lelende ambai pa men. Tana mbotŋana kiti ta takamam indeeŋe Anutu iboobo iti ma tewe Krisi lene na, tombot men ta kembei mi ila. Sua ti, nio aŋpaute zin lupŋana ki Krisi pa irao lele ta boozomen. 18 Tana sombe tomtom sa tireeti mi Anutu iboobi, na ni itoombo be iurpe kuliini pepe. Mi sombe tomtom sa tireeti som mi Anutu iboobi, na irao ikam ŋgar pa reeteŋana pepe. 19 Pa sombe tireete iti, som tireete iti som, ina koroŋ sorok. Mi mbulu tau matanda iŋgalŋgal Anutu tutu kini mi tototo, ina koroŋ ŋonoono.✡ 20 Tana mbotŋana kizin tomtom tataŋa ta tikamam indeeŋe Anutu iboobo zin na, irao tikiskis men. 21 Sombe tomtom sa ikamu ma mbotmbot kini be mbesmbeeze pini, mi Merere iboobu ma we lene, na lelem ipata pa uraata ku tana pepe. Tamen sombe zaala ambaiŋana sa ipet pu be zem uraata ku tana, na nu rao zem. 22 Pa tomtom ta so iwe mbesooŋo pa tomtom toro ma imbotmbot, mi Merere iboobi ma iwe lene, na Merere ire i kembei ni mbesooŋo mini som. Ŋonoono, mbesooŋo tana ko imbesmbeeze men pa biibi kini. Tamen Merere itatke i pa sanaana ta muŋgu imborro i na. Mi tomtom ta ni mbesooŋo som, mi imborro itunu mi Anutu iboobi na, ni iwe mbesooŋo pa Anutu.✡ 23 Mi niom na, Anutu iŋgiimi yom pa kadoono biibi ma kewe lene kek. Tana kusu mini ma kewe mbesooŋo pa ŋgar soroksorok kizin tomtom pepe.✡ 24 Tana niom toŋmatiziŋ tio, mbotŋana kiti ta takamam indeeŋe Anutu iboobo iti na, iti irao tikiskis men mi tembesmbeeze pa Anutu.

Sua ta ila pizin wal ta tiwoolo zen

25 Mi zin tamuriŋ ma naŋgaŋ ta tiwoolo zen na, nio leŋ sua pizin tomini. Mi iŋgi tutu ki Merere som. Iŋgi ituŋ sua tio. Tamen muŋaiŋana ki Merere imbotmbot se tio. Tana niom irao kendemeere sua tio ti mi keleŋ la kalŋoŋ.✡ 26 Nio aŋre ta kembei: Tomtom sa isombe iwoolo kek, som iwoolo zen, na imbot men ta kembei mi ila to ambai. Pa iŋgi be toporou sala pataŋana biibi i. 27 Mi nu sombe mbuk sua pa moori sa be wooli, na reege sua ku mbukŋana tana pepe. Mi sombe woolo zen na, kam kinkiini be woolo pepe. 28 Tamen sombe woolo, ina ambai tomini. Sanaana sa som. Mi moori ta kembena. Sombe iwoolo, na ikam sanaana som. Mi nio aŋute: Wal ulaŋan ko tindeeŋe pataŋana boozo isu toono ti. Mi leleŋ be pataŋana ta kembei indeeŋe yom pepe. Tanata aŋkam sua ti piom.

Takam ŋgar biibi pa koroŋ toono kan pepe

29 O niom toŋmatiziŋ tio, sua tio ti ka uunu ta kembei. Iti ko tombot su toono ma molo na som. Tana ta koozi mi ila na, irao takam ŋgar biibi pa mbotŋana kiti ta ki toono i na pepe. Tana zin tomooto ta tiwoolo kek na, irao timbot kembei zin wal ta tiwoolo som.✡ 30 Mi zin wal ta lelen ipata na, irao timbot kembei zin wal ta lelen ipata som. Mi zin wal ta menmeen zin na, irao timbot kembei zin wal ta menmeen zin som. Mi zin wal ta tiŋgimgiimi len koroŋ na, irao tikam ŋgar ta kembei: Koroŋ tana, koroŋ kizin som. Ina koroŋ ki Anutu. 31 Mi zin wal ta tikamam uraata pa koroŋ ta imbotmbot toono na, irao ŋgar kizin imap ma ilala pa koroŋ tana pepe. Pa iti tuute: Toono ti ramaki ka mbulu, ta iŋgi be imap i.✡

32 Nio leleŋ be niom kopoyom rru mi kakamam ŋgar boozo pepe. Tanata aŋso sua ti. Tomooto urlaŋana ta sombe iwoolo som, na ni ikamam ŋgar biibi pa koroŋ ki Merere. Pa leleene be ikam ma Merere leleene ambai. 33 Mi tomooto urlaŋana ta so iwoolo kek, na ni ikamam ŋgar biibi pa koroŋ ki toono. Pa leleene be ikam ma kusiini leleene ambai.✡ 34 Tana ŋgar kini iwe ru. Mi zin noroŋa mi tamuriŋ ta tiurla na, ta kembena. Tikamam ŋgar pa Merere men. Pa tisombe tiur zitun ma tiwe ni lene kat. Ŋgar kizin, lelen, kulin, koroŋ kizin ta boozomen. Tamen zin moori urlaŋan ta so tiwoolo kek na, tikamam ŋgar biibi pa koroŋ ki toono. Pa tisombe tikam ma kusin bizin lelen ambai.✡

35 Sua tio ti, nio aŋso bekena aŋpakaala yom pa ula som. Iŋgi aŋso bekena aŋuulu yom ma ŋgar tiom imap ma ila ki Merere, mibe kakam kat mbulu mi kewe Merere lene kat. 36 Tamen sombe tomtom sa tiroogo moori pini kek, mi tamen ziru tiwoolo zen, mi sombe ire kembei moori tana imbot sorok ta kembei, ina ambai som, mi itunu imaŋmaŋ pa mbulu ki ula, na ambai be ito leleene mi ziru tiwoolo. Sanaana sa som. 37 Tamen sombe tomooto sa leleene mi ŋgar kini imbol be iwoolo moori ta tiroogi pini na pepe, mi ni irao be iyaraama itunu, na tomtom ta kembei isombe iwoolo som, na ikam ambai. Sua sa som. Tamen bela itunu iyok kat. Kokena ito wal pakan ŋgar kizin, mi ikam ta kembei. 38 Tana tomooto ta sombe iwoolo, na ni ikam ambai. Mi tomooto ta sombe iwoolo som, na ni ikam ambai ma ilip.✡

39 Mi zin moori ulaŋan na, sombe kusin bizin timetmeete zen, na irao tiyembut ula kizin pepe. Timbot men ki kusin bizin. Mi sombe moori sa kusiini imeete, na irao iwoolo mini. Mi kozo mataana iŋgal be iwoolo tomooto urlaŋana men.✡ 40 Tamen nio aŋre ta kembei: Sombe zin noroŋa tiwoolo mini som mi timbotmbot men ta kembei, inako lelen ambai ma ilip pizin noroŋa ta tiwoolo mini na. Mi nio tomini aŋso Anutu Bubuŋana ikamam peeze pa ŋgar tio.

8

Sua pa buzur ta tipatoron zin merere pakaamŋan pa i

1 Ayo, iŋgi be aŋso pa buzur ta tipatoron zin merere pakaamŋan pa i.

Niom pakan kozzo ta kembei: “Buzur tana ka ŋgar, niam ta boozomen ambot mat pa kek.” Ina ambai. Mi kere yom. Kokena ŋgar tiom ikam yom ma kapakur yom mi koso kilip pa waeyom bizin pakan. Mi mbulu ki lelende par piti, ina ikam ti ma taparpombolmbol ti.✡ 2 Sombe tomtom sa indemeere kembei ni irao kat pa ŋgar, ina iswe kembei ni ikam kat ŋgar zen.✡ 3 Mi sombe tomtom sa iurur kat leleene pa Anutu mi zin tomtom, ina iswe kembei ni ikam kat ŋgar.✡

4 Aŋmiili mini pa buzur ta tipatoron zin merere pakaamŋan pa i. Niom kiwi ta kembei: “Ko wal urlaŋan irao tikan, som som?”

Mi pekelŋana tio ta kembei: Iti tuute: Merere pakaamŋan, ina koroŋ ŋonoono som. Pa Anutu tamen ta imbotmbot i. Toro sa som.✡ 5 Ŋonoono, tomtom tiurla ki koroŋ boozo ta timbot saamba ma toono na, mi tiwatwaata zin be ‘anutu’ som ‘merere’ kizin. 6 Tamen iti na, tuurla ki Anutu tamen. Ni Tamanda ta iur koroŋ ta boozomen, mi iti tombot be tembeeze pini. Mi iti tuurla ki Merere tamen, Yesu Krisi. Ni ta iwe zaala pa koroŋ ta boozomen ma tipet, mi iwe zaala piti ma tewe Anutu lene.✡

7 Tamen wal pakan ta urlaŋana kizin imbol zen na, timbot mat pa koroŋ taiŋgi som. Wal ta kembei, ta muŋgu mi imar na, timbesmbeeze pizin merere pakaamŋan. Tana koozi, sombe tikan kini, som buzur sa ta tipakur merere pakaamŋana pa na, to ŋgar kizin ilala pa merere pakaamŋana tana. Tabe ikam ma tiyamaana zitun kembei tikam ŋoobo mbulu ma tisaana pa Anutu mataana.✡ 8 Ŋonoono, kini ma buzur, sombe takan, som takan som, ina koroŋ sorok. Irao ikam ti ma tewe ambaiŋanda, som sananŋanda pa Anutu mataana na som.✡

9 Tamen niom wal ta leyom ŋgar pa koroŋ taiŋgi mi kuute kembei kini ma buzur tana ka ŋgalseki sa som na, kere yom. Kokena kayaaru zin wal ta urlaŋana kizin imbol zen na, ma titop.✡ 10 Nu tomtom ta ndemeere kembei mbot mat pa ŋgar ki Krisi na, sombe kanan kini lela urum ki merere pakaamŋana sa, mi sombe tomtom sa ta urlaŋana kini imbol zen na, imar mi ire u, nako pomboli be ito u ma ikan kini tana tomini. 11 Tana re u. Kokena ŋgar ku tana ipasaana urlaŋana ki toŋmatiziŋ ku ta Krisi imeete pini na, ma ila lene.✡ 12 Pa niom sombe kakam ta kembei, na kakam sanaana pa Krisi. Paso, kakam sanaana pa zin toŋmatiziŋ ku ta urlaŋana kizin imbol zen na, mi kakam zin ma tiyamaana zitun kembei tikam ŋoobo mbulu. 13 Tana sombe kini sa, som buzur sa irao ikam toŋmatiziŋ tio ma itop pa urlaŋana kini, na nio ko irao aŋkan mini koroŋ tana na som. Kokena aŋkami ma itop pa urlaŋana kini.✡

9

Paulus isotaara zin Korin pa uunu tau ni iyok pizin be tikam le kadoono som

1 Niom Korin koyom kere yo be parei? Nio irao aŋboro ituŋ som? Nio zoŋ pa uraata ki ŋgoŋana som? Nio ti aŋre kat Merere kiti Yesu som? Uraata ki Merere ta aŋkamam na, iur ŋonoono piom som?✡ 2 Ŋonoono, wal pakan sa ko tire yo kembei nio ŋgoŋana ŋonoono ki Krisi som. Mi niom na, kuute. Pa uraata ta aŋkam la mazwoyom ma iur ŋonoono, ta iswe yo kembei nio ŋgoŋana ŋonoono ki Merere.✡

3 Zin wal ta titirtiiri yo ma tizzo nio ŋgoŋana ŋonoono som na, nio aŋpekel sua kizin ta kembei: 4 Parei, niam ta zoyam pa uraata ki Merere na, irao tomtom tiuulu yam pa koyam kini ma yok som?✡ 5 Mi parei, sombe amwoolo, na irao amkam kusiyam bizin ta tiurla i, mi niamŋan amwwa pa uraata ki Merere som? Irao amkam kembei Merere itunu tiziini bizin, mi Petrus, raama ŋgoŋana pakan som? 6 Mi parei, niom koso niamru Panabas men ta amrao be amkam uraata pa nomoyam som, tanata leleyom be ambot mi amdemeere yom men pa mbotŋana tiam?

7 Kakam ŋgar pizin wal malmal kan. Zin timborro zitun pa len pat mi kan kini? Som. Mi sombe tomtom sa ipaaza baen, ko itunu irao ikan ka ŋonoono som? Som. Ni irao ikan. Mi parei? Ko mboroŋan kizin sipsip mi mekmek irao ikam tui kizin mi iwin som?✡ 8-9 Sua tio ti, kokena niom koso nio aŋto ŋgar kizin tomtom men mi aŋso. Na som. Pa tutu ki Mose iso sua raraate men ta kembei:

Sombe bapalo ikamam uraata pu mi ipadagdaaga kini wit, na po kwoono pepe. Bela kwoono imbot sorok. Naso irao ikan kana tomini.✡

Parei, Anutu ikam ŋgar pizin bapalo men, mi iur tutu tana? 10 Som. Ni ikam ŋgar piti tomtom tomini. Sua tana indeeŋe kat niam ŋgoŋana. Kokena tomtom ta itaara toono be ipaaza kini, mi tomtom ta iŋgaama kini na, tikam ŋgar kembei tikamam sorok uraata. Ina ambai som. Zin irao tiur matan pa kan kini pakan tomini. Uunu tina ta tibeede tutu tana. 11 Indeeŋe ta amkam uraata la mazwoyom na, niam kembei ampaaza kini ta ki Bubuŋana i. Tana niom sombe kipimiili koroŋ pakan tabe ipombol kuliyam i, ina indeeŋe. Mi niom kere be parei? Amur motoyam pa koroŋ biibi mete?✡ 12 Wal pakan na, kere zin kembei zan be kakam ulaaŋa pizin. Ina ambai. Mi so kembena, na niom irao kakam leyam tomini. Naso indeeŋe kat.

Tana niamru Panabas tomini zoyam be amkam ulaaŋa pakan pa uraata tiam. Tamen muŋgu amyok be ku'uulu yam som. Pa amoto: Kokena amkam, to ipakaala zaala pa uruunu ambaiŋana ki Krisi. Mi sombe ambot ŋoobo, na toŋgo. Pa niamru amrao ambaada pataŋana ta boozomen.✡

13 Niom kuute som? Zin wal ta tikamam uraata lela Urum Merere na, tikanan urum tana ka kini. Mi zin wal ta tikamam patoronŋana sala artaal na, zin tikanan patoronŋana pakan.✡ 14 Ina zaala raraate men pizin wal ta tizzoyaryaara uruunu ambaiŋana na. Pa Merere, ni itunu iur len zaala ta kembei: Zin tirao be tikam len kadoono pa uraata kizin. Naso iuulu zin pa mboti kizin.✡

15 Tana nio sombe aŋkam leŋ kadoono pa uraata tio, ina indeeŋe men. Tamen ta muŋgu mi imar na, aŋyok be aŋkam som. Mi koozi tomini, aŋbeede sua ti bekena aŋkam leleyom ma kakam leŋ kadoono na som. Leleŋ pa som kat. Bela aŋmeete muŋgu, tona kakam leŋ kadoono! Pa zaala ta aŋkamam uraata pa i, ta ikam yo ma niŋ ise. Tana ŋgar tio imbol kat be aŋkam leŋ kadoono sa pa uraata tio pepe. Mi tomtom sa irao itooro ŋgar tio ti na som.✡ 16 Nio sombe aŋsoyaara uruunu ambaiŋana, na leŋ uunu sa be aŋpakur ituŋ pa i na som. Pa Anutu itunu ta iur uraata tana imar nomoŋ. Tana nio sombe aŋsoyaara uruunu ambaiŋana som, na aŋbel ituŋ kek.✡ 17 Nio sombe ituŋ leleŋ men mi aŋsoyaara sua ki Merere, so irao aŋkam leŋ kadoono pa uraata tana. Mi iŋgi som. Pa aŋwe Anutu mbesooŋo kini kek, mi ni iur uraata ti imar nomoŋ be aŋkam.✡ 18 Tana ko aŋkam leŋ kadoono pareiŋana? Pa gorgori ta aŋzzoyaryaara uruunu ambaiŋana pizin tomtom na, aŋboboobo pa kadoono ta zoŋ pa i som. Aŋkamam pizin sorok. Mi mbulu tina, ta ikam yo ma niŋ ise. Kadoono tio ta tina.

Paulus ito mbulu matakiŋa bekena iyaaru zin tomtom ma tiwe Krisi lene

19 Nio ti, tomtom sa imboro yo som. Ituŋ aŋboro yo. Tamen aŋurur ituŋ ma aŋwe mbesooŋo pa wal ta boozomen, bekena aŋyaaru tomtom boozo ma tiwe Krisi lene.✡ 20 Sombe aŋbot raama zin Yuda, na aŋto mbulu kizin bekena aŋyaaru zin ma tiwe Krisi lene. Ŋonoono, tutu kizin imboro yo mini som. Tamen aŋbot kembei zin wal ta tutu imborro zin na, bekena aŋyaaru zin ma tiwe Krisi lene.✡ 21 Mi sombe aŋbot raama zin wal ta tiute Yuda tutu kizin som, na nio tomini aŋto tutu tana som. Pa aŋso aŋyaaru zin tomini ma tiwe Krisi lene. Tamen nio aŋzooro Anutu tutu kini som. Pa tutu ki Krisi ta ikamam peeze pio.✡ 22 Sombe aŋbot raama zin wal ta urlaŋana kizin imbol zen, na nio aŋbot kembei ta zin, bekena aŋkam zin ma timbol kat. Tana nio aŋto wal ta boozomen pa mbulu kizin kizin, bekena aŋkamke tomtom kizin pakan ma tiwe Krisi lene. Tana zaala pareiŋana ta sombe ambai pizin, na nio aŋto men.✡ 23 Pa mbulu tio ta boozomen na, aŋkamam bekena aŋpoloondo uruunu ambaiŋana mi irak ma irao zin tomtom. Naso niamŋan mi ambot lela kampeŋana ki uruunu ambaiŋana.

Matanda siŋsiŋ pa londi biibi ta ki Anutu i

24 Iti tuute: Londi sa isombe ipet, na zin wal ta zan imbot pa londi tina, inako timap ma tiloondo. Mi tomtom tamen ta ko ilip mi ikam le kadoono. Tana motoyom siŋsiŋ pa londi biibi ta ki Anutu i, mi koloondo kat. Naso kakam leyom kadoono ambaiŋana.✡ 25 Wal boozomen ta tisombe tiloondo pa londi biibi, na tigabiizi kat zitun pa koroŋ boozo. Pa tiso ko iuulu zin be tilip. Mi kadoono ta tikam kinkiini pa i, ina irao imbot ma molo na som. Loŋa men mi isaana. Mi iti na, takam kinkiini pa koroŋ tabe imbot ma alok i.✡ 26 Nio kembei tomtom ta mata lawelawe pa londi i som. Nio aŋkamam kembei tomtom ta iŋgun uteene, mi iloondo kat bekena ise londi ka seŋgaaŋa ta imap pa i. Mi nio kembei tomtom ta iwirri sorok namaana pa malmal i som. Nio kembei tomtom ta iwirri namaana mi ipunun katkat tomtom i. 27 Pa aŋpunun ŋgar ta ki kuliŋ i bekena aŋkoto ŋgar tana mi aŋyaraama kat ituŋ. Kokena aŋkam kat mbulu som, mi aŋkamam sua pizin tomtom, to kaimer ituŋ aŋrao aŋkam leŋ kadoono ambaiŋana som.✡

10

Tere ti. Kokena tagabiizi itundu som, to totop kembei ta zin Israel

1 O niom toŋmatiziŋ tio, nio leleŋ be motoyom iŋgal mbulu ta muŋgu ipet pa tumbundu bizin na. Indeeŋe ta ziŋan Mose tizem Aikuptu na, miiri tieene ikamam peeze pizin ta boozomen. Mi zin ta boozomen tindu tai.✡ 2 Mbulu ta ipet pizin pa tai ma miiri tieene na, ina kembei tikam yok. Pa mazwaana tana timaŋga pa mbotŋana popoŋana be tito Mose. 3-4 Mi zin ta boozomen tikan kini ta ki Bubuŋana i, mi tiwin yok ta ki Bubuŋana i. Tana zin ta boozomen raraate men. Pa timap tiwinin yok la pat ta ki Bubuŋana i tau igabgaaba zin ma ziŋan tiwwa. Pat tana na, Krisi itunu tau. *✡ 5 Tamen kaimer tomtom boozomen kizin Israel tizooro Anutu. Tanata ni leleene ambai pizin som, mi ikasgeege zin ma timetmeete leŋaleŋa pa lele bilimŋana.✡

6 Mbulu boozomen ta ipet pizin, ina iso iti ta kembei: Kokena tuur lelende pa koroŋ sananŋan kembei ta zin na, to iti tomini tala lende.✡ 7 Tana kembeeze pizin merere pakaamŋan kembei ta muŋgu zin Israel pakan tikam na pepe. Pa sua ki Anutu iso ta kembei:

Zin tomtom mbulen su, mi tikanan ma tiwinin, to tisu na tikam mbulu bozboozo.✡

8 Mi takam mbulu kizin me ma ŋge pepe. Pa zin Israel pakan tikam ta kembei, mi tomtom kizin 23,000 timetmeete pa aigule tamen ŋonoono.✡ 9 Mi totoombo Merere mburaana pepe. Pa zin Israel pakan tikam ta kembei, to mooto sananŋan tipet, mi tipasaana zin ma timetmeete.✡ 10 Mi toyyo kwondo pa Anutu mi wal peeze kan kini pepe. Pa zin Israel pakan tikam ta kembei, to aŋela ta ikamam zaaba pizin tomtom i, ikas zin ma timetmeete.✡

11 Ŋonoono, mbulu boozomen tana ipet pizin Israel. Mi ina ipei ŋgar kiti tomini be matanda iŋgal itundu. Pa iŋgi tombot la mazwaana kaimer kana tabe koroŋ ta boozomen imap pa i.✡ 12 Tana sombe tomtom sa indemeere kembei imender mbolŋana, na ire i. Kokena itop.✡ 13 Toomboŋana boozomen ta tiwedet piom, ina raraate men pa toomboŋana ta gorgori tiwedet pizin tomtom ta boozomen. Tipa ndel som. Mi niom irao kapase pa Anutu. Pa toomboŋana ta so karao be kabaada som, na ni ko iyok pa be ise tiom na som. Som kat. Mi sombe izem toomboŋana sa ma ipet piom, na ni kola iur leyom zaala tomini be koko pa. Naso kemender mbolŋana mi kilip pa toomboŋana tana.✡

Tombot molo pizin merere pakaamŋan mi urum kizin

14 Tana mbulu ki tembeeze pizin merere pakaamŋan na, kombot molo pa. O niom, nio leleŋ piom, tanata aŋkam sua taiŋgi piom.✡ 15 Niom leyom ŋgar. Tana ituyom irao kitiiri sua tio ti. 16 Iti sombe takan Pasa ma tiwin la mbooro, na tapakur Anutu mi lelende ambai pini pa kampeŋana kini. Mi iti tuute: Sombe tiwin la mbooro tana, inabe itiŋan Krisi tulup ti ma tewe tamen ma kembei siŋ kini iwe lende. Mi narabu ta tetete na, ta kembena. Sombe takan, inabe itiŋan Krisi tulup ti ma tewe tamen ma kembei mazaana iwe lende.✡ 17 Mi narabu tamen ta iti ta boozomen takan la, ina iwe kin kembei iti ta boozomen tulup ti ma tewe kembei tomtom tamen. Pa takan la narabu tamen tau.✡

18 Kakam ŋgar pa mbulu kizin Israel tomini. Sombe tikam patoronŋana, na mbili suruunu ta, tineene sala artaal pa Anutu. Mi suruunu toro na, zitun tikan bekena ziŋan Anutu tiparlup zin ma tiwe tamen.✡ 19 Kenako toso parei pizin merere pakaamŋan mi kini ta tikamam pizin na? Ina koroŋ ŋonoono? Som.✡ 20 Patoronŋana ta wal matan munŋan tikamam lela urum kizin merere pakaamŋan, ina tikamam pa Anutu som. Tikamam pa zin bubuŋana sananŋan. Mi nio leleŋ be kagaaba zin pa mbulu tana pepe. Kokena niomŋan zin bubuŋana sananŋan kaparlup yom ma kewe tamen.✡ 21 Tana niom irao kiwin la Merere mbooro kini, to kusu mi kiwin la mbooro kizin bubuŋana sananŋan na pepe. Mi niom irao kakan kini ta imbot sala Merere mbalia kini, to kusu mi kakan kini ta imbot sala mbalia kizin bubuŋana sananŋan lela urum kizin na pepe.✡ 22 Kokena kakam ta kembei, to kapamalmal Merere keteene. Pa ni mata mburmburŋana. Mi parei, iti mburanda ilip pini?✡

Mbulu kiti ta boozomen bela iuulu waende bizin mi ipakur Anutu

23 Tomtom tiom pakan tizzo ta kembei: “Niam amrao amkam mbulu ta boozomen. Koroŋ sa ko iwe ŋgalsekŋana piam som.” Ina ambai. Tamen mbulu ta boozomen iuluulu iti som. Mi mbulu ta boozomen ipombolmbol ti som.✡ 24 Mi takam ŋgar pa itundu men pepe. Takam ŋgar pa waende bizin be tu'uulu zin.✡

25 Mi buzur ta so kere imbot su nol muriini na, kakam ŋgar boozo pa mi kiwi pa pepe. Irao kiŋgiimi mi kakan. Pa sombe imar pa urum ki merere pakaamŋana sa, ina koroŋ sorok.✡ 26 Pa sua ki Merere iso ta kembei:

Toono ramaki koroŋ boozomen ta timbot pa, ina koroŋ ki Merere men.✡

27 Tana sombe tomtom sa ta iurla ki Krisi som na, iso piom be kala ruumu kini mi niomŋan kakan kini, mi sombe leleyom be kala, na irao kala. Mi kini pareiŋana ta so tikam piom na, kakan men. Kakam ŋgar boozo pa mi kiwi pa pepe.✡ 28 Tamen sombe tomtom sa isotaara yom kembei buzur tana imar pa urum ki merere pakaamŋana sa, na kakan pepe. Kokena kakan, to ni ikam ŋgar boozo piom, mi iso niom kakam ŋoobo.✡ 29 Ŋonoono, niom sombe kakan buzur tana, na kakam ŋoobo mbulu som. Mi kakam ŋgar pa waeyom tana. Kokena ni isombe niom kakam ŋoobo.

Mi nio aŋute: Tomtom pakan ko timaŋga ma tiso: “Niam ti amrao amyok pa tomtom toro sa be imboro yam na som. Ko tomtom toro sa irao be iso yam pa mbulu ambaiŋana mi mbulu sananŋana? Som kat!✡ 30 Sombe ampakur Anutu pa kini tiam, mi leleyam ambai pini, na parei ta tomtom toro iyyo kwoono piam.”✡

31 Mi nio aŋso ta kembei: Niom sombe kakan, som kiwin, som kakam mbulu pareiŋana sa, na kakam mbulu ta boozomen be kapakur Anutu zaana pa.✡ 32 Tana kakam ŋgar pizin Yuda, mi zin Grik ta tiurla som na, mi lupŋana ki Anutu tomini. Kokena kakam mbulu sa ta irao pa ŋgar kizin som, to kapakaala zin pa Krisi, som kakam zin ma titop.✡ 33 Kakam kembei ta nio i. Nio aŋkam ŋgar pa ituŋ som. Iŋgi aŋtomtoombo be aŋkam mbulu ta irao pa wal ta boozomen lelen ma ŋgar kizin. Pa leleŋ be Anutu ikamke zin. Tana aŋso aŋkam mbulu tabe iuulu zin.✡

11

1 Tana koto yo pa mbulu tio, kembei ta nio aŋtoto Krisi pa mbulu kini. ✡

Zin moori bela tiurpe ruŋgun ma irao tomtom matan

2 Nio aŋpakur yom pa mbulu tiom ta motoyom iŋgalŋgal sua tio ta boozomen. Sua tana, muŋgu tikam pio. Mi nio kadoono aŋkam piom, ta kikiskis men na. ✡ 3 Tamen leleŋ be niom kuute kat ta kembei: Krisi ta iwe uteene pa tomooto ta boozomen. Mi zin tomooto ta tiwe kusin bizin uten. Mi Anutu ta iwe uteene pa Krisi. ✡ 4 Tomooto boozomen ta sombe tipakaala uten ruunu pa koroŋ sa, mi tisuŋ, som tiwe kembei Anutu kwoono be tiso kalŋaana pizin tomtom na, tipamiaŋ Krisi ta iwe uteene pizin na. 5 Mi moori boozomen ta sombe tipakaala uten ruunu som, mi tisuŋ, som tiwe kembei Anutu kwoono be tiso kalŋaana pizin tomtom na, zin tomini tipamiaŋ kusin bizin ta tiwe uten na. * Moori ta kembei na, zin raraate kembei zin moori sananŋan ta tomtom tipup uten ruunu ma isu lene lup bekena tipamiaŋ zin. 6 Tana sombe moori sa izooro mi leleene be ipakaala uteene som, na ambai be tipup uteene ruunu ma isu lene lup. Mi sombe moori sa ka miaŋ be tipup uteene ruunu, na mataana iŋgal be ipakaala uteene.

7 Tana tomooto, ni irao ipakaala uteene pepe. Pa ni iswe Anutu ruŋguunu, mi imbot be iwit Anutu uruunu. Mi moori ta kembena. Sombe mbulu kini ambai, nako ikam ma waene uruunu ambai. ✡ 8 Kere. Tomooto mataana kana iyooto pa moori som. Moori ta iyooto pa tomooto. 9 Pa Anutu iur tomooto muŋgu, mana iur moori be iwe le gaabaŋana. ✡ 10 Tana zin moori bela len ŋger pizin aŋela, mi tipakaala uten. Naso tikam kat mbulu.

11 Tamen iti moori ma tomooto ta tesekap la ki Krisi na, irao tombot ndelndelŋa na som. Zin moori len uraata pizin tomooto, mi zin tomooto ta kembena. Len uraata pizin moori. 12 Kakam ŋgar pa Adam mi Eba. Mata popoten moori iyooto pa tomooto. Mi koozi na, tomooto tiyotyooto pizin moori. Mi Anutu itunu ta iwe uunu ŋonoono mi ipiyotyooto koroŋ ta boozomen. 13 Niom ituyom kitiiri. Sombe moori sa ipakaala uteene som, mi isuŋ pa Anutu lela lupŋana tiom, ko ambai? 14 Mi itundu mbulu kiti ipaute iti pa koroŋ taiŋgi tomini. Sombe tomooto sa uteene ruunu biibi, ina ipamiaŋi. 15 Mi sombe moori sa uteene ruunu biibi, ina ikami ma niini ise. Pa ikam ma kaibiim kini ipet. Uteene ruunu biibi tana, ina Anutu itunu ikam pini bekena ipakaala uteene. 16 Sua tio ti, sombe tomtom sa izooro pa, na pekelŋana tio ta kembei: Niamŋan lupŋana ta boozomen ki Anutu amtoto mbulu tamen ta ti.

Zin Korin tipasaana mbulu ki Pasa

17 Ayo, iŋgi be aŋpazal yom pa mbulu tiom pakan. Irao aŋpakur yom na som. Ko aŋyaamba yom. Pa sombe kuluplup yom pa suŋŋana, na iuluulu yom som. Ipasansaana yom.

18 Sua tio mataana kana ta kembei: Nio aŋleŋ uruyom kembei niom, sombe kulup yom pa kini kanŋana mi suŋŋana, na kaparyapalpaala yom ma kewe uunu boozo, mi kombotmbot ndelndelŋa. Sua tana, nio aŋso ko ŋonoono. ✡ 19 Mbulu tiom ta kaparyapalpaala yom, ina ambai som. Mi toŋgo. Kakam lak! Naso tere kat: Ziŋoi ta urlaŋana kizin ambai pa Anutu mataana. ✡

20 Niom sombe kulup yom pa kini kanŋana mi suŋŋana, na kini ta kakanan, ina kawatwaata be kini ki Merere. Mi som. 21 Pa kakam ŋgar pa waeyom bizin mi kaparsa yom som. Kombotmbot ndelndelŋa, mi ituyam tataŋa kakanan kini tiom tiom. Tana tomtom ta, ni ikan som mi peteli. Mi toro na, ni ikam ka kini biibi mi iwin ma ikankaana. 22 Parei, niom tina karao be kakan mi kiwin ila ruumu tiom som? Niom leleyom be kerepiili lupŋana ki Anutu mi kapamiaŋ waeyom bizin ta len koroŋ som na? Ko aŋso parei piom? Aŋpakur yom pa mbulu tiom tana? Som kat! ✡

23 Sua ta aŋkam la ki Merere, ta muŋgu aŋkam piom na. Sua ta kembei: Indeeŋe mbeŋ ta Yudas iur Yesu ila ka koi bizin naman na, Yesu ikam narabu. ✡ 24 Mi ipakur Anutu pa, to itete mi iso: “Iŋgi nio mozoŋ. Pa nio ko aŋkam muriyom mi aŋmeete piom. Kakam mbulu ti bekena motoyom iŋgal yo.” 25 Tikan kini makiŋ, to ikam mbulu raraate men pa mbooro. Iteege mi iso: “Mbooro ti, iŋgi siŋ tio tabe ireere be ipiyooto zaala popoŋana tabe Anutu ziŋan zin tomtom tiparlup zin ma tiwe tamen. Gorgori ta niom sombe kiwin la mbooro ti, na kakam mbulu ti bekena motoyom iŋgal yo.” ✡

26 Yesu sua kini tana iso iti ta kembei: Gorgori ta niom sombe kakan narabu tana mi kiwin la mbooro tana, na kozzoyaryaara meeteŋana ki Merere uruunu ma irao miiliŋana kini. ✡

27 Tana mazwaana ta sombe takan narabu mi tiwin la mbooro ki Merere, sombe tomtom sa ikam mbulu ta indeeŋe som, na iwe le uunu. Pa ina kembei ni ikam Merere mazaana mi siŋiini ma iwe kembei koroŋ sorok. 28 Tana tomtom tataŋa bela titiiri zitun muŋgu, tona tikan narabu mi tiwin la mbooro. ✡ 29 Pa iti ta tombot lela lupŋana ki Krisi na, tewe kembei Krisi namaana, kumbuunu, mi koroŋŋana ta boozomen. Mi wal ta tikamam ŋoobo zin toŋmatiziŋ kizin ta ki Krisi i na, tikilaala koroŋ tana som. Wal ta kembei, sombe tikan Merere mazaana mi tiwin la mbooro na, tikam sorok. Tana Anutu ko iur kadoono pizin. 30 Uunu tina ta tomtom tiom boozo mete ikamam zin ma mburan imap. Mi pakan na, timetmeete kek. 31 Mi be titiiri kat itundu muŋgu, so Anutu iur kadoono piti som. 32 Tamen ni isombe iur kadoono piti mi ibalis ti, ina ambai. Pa ina, ni ikam bekena ipazal ti. Kokena izem ti ma tikiskis sanaana kiti, to mbeŋ kaimer iur kat kadoono piti, mi itiŋan iwal biibi ki toono tala lende. ✡

33 Tana niom toŋmatiziŋ tio, sombe kulup yom pa suŋŋana mibe kakan kini ki Merere, na kasa waeyom bizin mi niom ta boozomen kakan raraate. 34 Mi sombe tomtom sa peteli ma isaana, na ambai be ikan ka kini pataaŋa ta ruumu kini, mana ila pa lupŋana. Kokena lupŋana tiom isaana, to Anutu leleene ambai piom som, mi iur kadoono piom. Nio leŋ sua pakan tabe aŋsope yom pa, mi toŋgo. Ituŋ aŋma, tona aŋso.

12

Peeze ta ki Bubuŋana i

1 O niom toŋmatiziŋ tio, nio leleŋ be kakam kat ŋgar pa uraata ta Bubuŋana ipombolmbol yom pa ma kakamam.

2 Motoyom imiili pa mazwaana ta kuute Anutu som na. Indeeŋe tana, zin merere pakaamŋan ta tirao be tiso sua som na, tikamam peeze piom mi tiyaryaaru yom pa mbulu sananŋana.✡ 3 Tana nio aŋso aŋpaute yom ta kembei: Tomtom ta sombe Bubuŋana ikamam peeze pini, na ni ko irao ipiri sua sananŋana pa Yesu na som. Mi tomini bela Bubuŋana ikamam peeze pa tomtom, to tomtom tana irao iso raama leleene ta kembei: “Yesu, ni Merere.”✡

Bubuŋana ipombolmbol iti be takam uraata mi mbulu matakiŋa

4 Anutu ipomoozo iti mi ipombolmbol ti ma takamam uraata mi mbulu matakiŋa ta ki Bubuŋana i. Mi Bubuŋana tamen ŋonoono ta ipeyei uraata mi mbulu tana.✡ 5 Mi iti lende zaala matakiŋa be tembeeze pa Merere. Mi Merere tamen ŋonoono ta tembesmbeeze pini i.✡ 6 Mi iti takamam uraata matakiŋa ta ki Anutu i. Mi Anutu tamen ŋonoono ta ipombolmbol ti, mi ikamam lende mburanda be takam uraata tana.

7 Bubuŋana, ni izzwe mburaana matakiŋa ma ikot iti tataŋa, bekena tu'uulu lupŋana ki Krisi pa.✡ 8 Tomtom ta na, Bubuŋana ipomboli ma imbot kat mat pa Anutu ŋgar kini, bekena iso zin tomtom pa. Mi tomtom toro na, Bubuŋana tamen ta ikam le ŋgar pa koroŋ pakan, bekena iso zin tomtom pa. 9 To tomtom toro na, Bubuŋana tamen ta ipomboli ma le urlaŋana biibi. Mi tomtom toro na, Bubuŋana tamen ta ipomoozi mi ikam le mburaana be iurpe zin meteŋan ma nin ndabok.✡ 10 Mi tomtom toro na, Bubuŋana ikam le mburaana be itooro mos pakan. Mi tomtom toro na, Bubuŋana ipomboli ma iwe kembei Anutu kwoono be iso kalŋaana pizin tomtom. Mi tomtom toro na, Bubuŋana ipomboli ma irao ikilaala mbulu ta iwedet i: Imar pa Anutu Bubuŋana, som imar pizin bubuŋan sananŋan? To tomtom toro na, Bubuŋana ikami ma iso sua pakaukauŋana ta tomtom tileŋ mi tikam ŋgar pa som. Mi tomtom toro na, Bubuŋana ipomboli ma irao itooro sua tana, bekena tomtom tileŋ mi tikam ŋgar pa.✡ 11 Mbulu ta boozomen tana, ina imar pa Bubuŋana tamen tau. Ni itoto itunu leleene mi ipeyei mbulu ta munŋaana men tana ma ikot iti tomtom tataŋa. Tomtom ta ikam mbulu ta, toro ikam mbulu toro.✡

Krisi tamen, mi ni koroŋŋanŋan boozo

12 Iti tuute: Tomtom ta, ni koroŋŋanŋan boozo. Namaana, kumbuunu, mataana, ma. Mi koroŋŋana ta boozomen tana ilup ma iwe tomtom tamen. Ina raraate pa Krisi wal kini.✡ 13 Pa iti ta boozomen takam Bubuŋana tamen. Mi Bubuŋana tana isalakaala iti, mi ilup ti ma tewe kembei ta tomtom tamen. Iti Yuda, mi Grik, mi mbesooŋo, mi zin wal pakan ta tiwe mbesooŋo som mi timboro zitun na tomini. Tana Anutu ikam Bubuŋana tamen ŋonoono piti ta boozomen. Bubuŋana tana, ina kembei ta yok mata yaryaaraŋana. Pa ipombolmbol ti, mi ipayaryaara iti.✡

14 Iti tuute: Tomtom, ni koroŋŋana tamen som. Ni koroŋŋanŋan boozo. Ina kembei iti. Pa Bubuŋana ipombolmbol ti ma takamam uraata mi mbulu matakiŋa bekena tu'uulu lupŋana ki Krisi. 15 Kere. Sombe tomtom kumbuunu ikam ŋgar ma iso: “A, nio ti aŋso aŋwe tomtom ti namaana, to ambai. Mi som. Tana ko aŋmet mi aŋla aŋbot ndel.” Ko sua kini tana ikami ma izem muriini, mi ila imbot ndel pa tomtom tana? Som. 16 Mi talŋaana ta kembena. Sombe iso: “A, nio ti aŋso aŋwe tomtom ti mataana, to ambai. Mi som. Tana ko aŋmet mi aŋla aŋbot ndel.” Ko sua kini tana ikami ma izem muriini, mi ila imbot ndel pa tomtom tana? Som. 17 Mi parei? Sombe tomtom sa koroŋŋana ta boozomen titooro zin ma tiwe tomtom tana mataana men, ko ni irao be ileŋ sua? Som. Mi sombe koroŋŋana ta boozomen titooro zin ma tiwe talŋaana men, ko tomtom tana irao be iyoozo? Na som.

18 Mi Anutu, ni ikamam ta kembei som. Ni ito itunu leleene, mi iur iti tomtom koroŋŋanda ta boozomen ma timbot la murinmurin be tikam uraata kizin kizin.✡ 19 Tamen sombe koroŋŋanda ta boozomen titooro zin ma tiwe koroŋŋanda tamen sa, inako parei? Ko tombot ambai? Som. 20 Pa bela tomtom koroŋŋana ta boozomen tilup mi tikam uraata kizin kizin, to tomtom tana imbot ambai. Mi ina raraate men piti. Pa Bubuŋana ipombolmbol ti ma takamam uraata mi mbulu matakiŋa bekena tu'uulu lupŋana ki Krisi ma imbot ambai.

21 Tana tomtom mataana irao irepiili namaana ma iso: “Aiss, nu rao uulu yo na som.” Mi uteene ta kembena. Irao iso sua ta kembei pa kumbuunu na som. 22 Kakam ŋgar pa koroŋŋanda pakan ta timbot la lelende i. Ŋonoono, koroŋ tana timbol som. Tamen tikamam uraata biibi piti. Sombe timbot som, inako temetmeete. 23 Mi koroŋŋanda pakan ta tere kembei ambai pe som mi kanda miaŋ pa, ina kembei tapakur zin. Pa matanda iŋgalŋgal kat be tapakaala zin. 24 Mi koroŋŋanda pakan ta tere kembei ambaimbaiŋan na, takamam mbulu ta kembei pizin som. Timbotmbot mat men. Anutu itunu ta iur koroŋŋanda matakiŋa, mi ilup zin ma tiwe tomtom tamen. Mi ipakur koroŋŋanda pakan ta tere zin kembei ambai pe som na, ma ilip pa koroŋŋanda pakan. 25 Pa ni leleene be koroŋŋanda timbot ndelndelŋa pepe, mibe tilup ma tiwe tamen, mi lelen par pizin mi tiparuulu zin. 26 Iti tuute: Sombe koroŋŋanda sa ire yoyouŋana, inako koroŋŋanda ta boozomen tire yoyouŋana. Mi sombe tipakur koroŋŋanda sa, nako koroŋŋanda ta boozomen menmeen zin tomini.

27 Lupŋana tiom, ta iwe kembei Krisi itunu. Mi tomtom tiom tataŋa na, kewe kembei Krisi koroŋŋanŋan. Pa kakamam uraata mi mbulu matakiŋa bekena kopombol lupŋana tiom tana.✡ 28 Takam ŋgar pa lupŋana ki Krisi. Anutu iur zin ŋgoŋana ma tiwe mataana pa, to zin wal ta tiwe kembei ni kwoono be tiso kalŋaana pizin tomtom. Mi iwe tel pa na, zin wal ta tipaute zin tomtom pa Anutu ŋgar kini. To zin wal ta titortooro mos, mi zin wal ta ni ipomoozo zin mi ikam len mburan be tiurpe zin meteŋan, mi zin wal ta tiuluulu zin tomtom, mi zin wal ta len ŋgar ambaiŋana be tikam peeze pa uraata, mi zin wal ta Bubuŋana ipombol zin ma tirao be tiso sua pakaukauŋana ta tomtom tirao be tikam ŋgar pa som na.✡ 29 Parei? Wal ta boozomen tiwe ŋgoŋana? Som wal ta boozomen tiwe kembei Anutu kwoono be tiso kalŋaana pizin tomtom? Som wal ta boozomen tirao be tipaute zin tomtom? Som wal ta boozomen tirao be titooro mos? 30 Som ni ipomoozo wal ta boozomen ma tirao be tiurpe zin meteŋan? Som wal ta boozomen tirao be tiso sua pakaukauŋana ta tomtom tikam ŋgar pa som na? Som wal ta boozomen tirao be titooro sua ta kembei? Som. 31 Tana Anutu ipomoozo iti mi ipombol ti be takam uraata mi mbulu matakiŋa ta ki Bubuŋana i. Mi niom kozo kakam kinkiini pa uraata mi mbulu ta ambaimbaiŋan ma ilip. Mi iŋgi be aŋso yom pa zaala ta ambaiŋana kat.✡

13

Mbulu ki lelende par piti, ina ilip pa uraata mi mbulu boozomen ta ki Bubuŋana i

1 Nio sombe aŋrao be aŋso sua ila karkari kalŋan, som zin aŋela kalŋan, mi tamen aŋur leleŋ pizin tomtom som, na nio kembei koŋ ta itaŋtaŋ sorok, som kombom ta tizze sorok. 2 Mi sombe aŋwe kembei Anutu kwoono be aŋso kalŋaana pizin tomtom, mi aŋute ŋgar kini turkeŋan ta munŋaana men, mi aŋkam ŋgar ta boozomen ma imap, mi urlaŋana tio biibi kat mi aŋrao aŋso pa abal boozomen ma tila len, mi tamen aŋur leleŋ pizin tomtom som, na nio koroŋ sorok. ✡ 3 Mi sombe aŋrai koroŋ tio ta boozomen pizin wal sorrokŋan, mi aŋzem ituŋ ila tomtom naman be tineene yo pa you, mi tamen aŋur leleŋ pizin tomtom som, ina tomini irao iuulu yo risa som. ✡

4 Iti sombe tuur lelende pizin tomtom, nako takampewe zin. Mi sombe tikam pataŋana piti, nako ketende malmal som, mi tabaada men. Mi sombe tuur lelende pizin tomtom, nako matanda mburmbur pizin som, mi tapakurkur itundu ma toso tilip pizin som. ✡ 5 Mi takam ŋoobo zin som, mi takam ŋgar pa itundu men som. Mi ko loŋa ketende malmal pizin som, mi matanda iŋgalŋgal sanaana kizin som. ✡ 6 Sombe tuur lelende pizin tomtom, mi pataŋana sa isombe indeeŋe zin, nako menmeen ti pa pataŋana kizin som. Mi ko lelende ambai pa sua ma mbulu ŋonoono. ✡ 7 Mi mazwaana ta boozomen, sombe tomtom tikam ŋoobo iti, nako tokototo itundu mi tabaada men. Mi ko takam ŋgar ambaiŋana men pizin tomtom, mi tuur matanda pa Anutu be ikampe zin. Mi mbulu pareiŋana ta so ipet piti, nako tu'urur lelende pizin men. ✡

8 Mbulu ki tuur lelende pizin tomtom, ina irao imap na som. Tamen mbulu ki tewe kembei Anutu kwoono be toso kalŋaana pizin tomtom, nako imap. Mi mbulu ta Bubuŋana ipombol iti ma toso sua pakaukauŋana ta tomtom tikam ŋgar pa som, inako imap. Mi mbulu ta Bubuŋana izzwe Anutu ŋgar kini piti, ina tomini ko imap. 9 Pa iti takam kat ŋgar zen. Takam supurpuuru men. Mi mbulu ki tewe kembei Anutu kwoono mi toso kalŋaana pizin tomtom, ina tomini takam supurpuuru men. ✡ 10 Mi talala ma koroŋ ambai komboono iso ipet, tona mbulu boozomen ta takamam supurpuuru men na, ko timap. ✡

11 Muŋgu indeeŋe ta nio pikin na, sua tio, leleŋ, mi ŋgar tio kembei ta zin pikin i. Mi iŋgi aŋwe kolman kek. Tana aŋmap pa mbulu kizin pikin. ✡

12 Koozi tere koroŋ saamba kan kunun men, kembei tomtom ta itiiri itunu ila yok. Tamen kaimer ko tere kat. Koozi nio aŋkam supurpuuru ŋgar. Mi kaimer to aŋute kat, kembei ta Anutu iute kat yo. ✡

13 Tana koozi mbulu bibip tel ta timbotmbot i: urlaŋana, mbulu ki tuur matanda pa koroŋ ndabokŋana tabe Anutu ikam piti i, mi mbulu ki tuur lelende pizin tomtom. Mi mbulu ki tuur lelende pizin tomtom, ta ambaiŋana ma ilip pa mbulu tel tina. ✡

14

Mbulu ki tewe kembei Anutu kwoono mi toso kalŋaana pizin tomtom, ina ilip pa mbulu ki toso sua ta tomtom tikam ŋgar pa som

1 Tana kakam toto mbulu ki lelende par piti, mi koroŋ boozomen ta imar pa Bubuŋana i. Mi koroŋ kini tabe kakam kinkiini pa kati, ina mbulu ki tewe kembei Anutu kwoono mi toso kalŋaana pizin tomtom ila sua ta tirao be tileŋ mi tikam ŋgar pa. 2 Pa tomtom ta sombe Bubuŋana ipomboli ma iso sua pakaukauŋana ta tomtom tirao be tikam ŋgar pa som na, ni izzo sua pizin tomtom som. Ina ni izzo sua turkeŋana pa Anutu tau. Tana tomtom tileŋ mi tikam ŋgar pa som.✡ 3 Mi wal ta so Bubuŋana ipombol zin ma tiwe kembei Anutu kwoono be tiso kalŋaana pizin tomtom, ina tipombol zin tomtom, mi tiuulu ŋgar kizin, mi tipotor lelen. Pa sua ta tiso, ina tomtom tirao be tileŋ mi tikam ŋgar pa. 4 Tana tomtom ta sombe Bubuŋana ipomboli ma iso sua pakaukauŋana ta tomtom tirao be tikam ŋgar pa som na, ni ipombol itunu men. Mi tomtom ta so iwe kembei Anutu kwoono, mi iso kalŋaana pizin tomtom ila sua ta tirao be tileŋ mi tikam ŋgar pa na, ni ipombol lupŋana ki Krisi.

5 Nio leleŋ be Bubuŋana ikam yom ta boozomen ma koso sua pakaukauŋana. Mi leleŋ ilip kat be kewe kembei Anutu kwoono mi koso kalŋaana pizin tomtom ila sua ta tirao be tileŋ mi tikam ŋgar pa. Pa tomtom ta sombe iso sua pakaukauŋana na, bela itooro sua tana ila tomtom zitun kalŋan, to ambai. Mi so som, na tomtom ta so iwe kembei Anutu kwoono mi iso kalŋaana pizin tomtom ila sua ta tirao be tileŋ mi tikam ŋgar pa na, uraata kini ambai ma ilip. Paso, ipombol lupŋana ki Krisi.✡

6 O niom toŋmatiziŋ tio, sombe aŋma mi aŋso sua pakaukauŋana ta karao be kakam ŋgar pa som, inako aŋuulu yom be parei? Som. Pa bela aŋso sua pa koroŋ pakan ta Anutu iswe mar tio, som aŋpaute yom pa ŋgar pakan, som aŋwe kembei Anutu kwoono mi aŋso kalŋaana piom ila sua ta niom karao be keleŋ mi kakam ŋgar pa, to aŋuulu yom. 7 Kakam ŋgar pa koroŋ pakan ta kalaŋan som mi titaŋtaŋ na, kembei ta kombom mi mamaaza. Sombe titaŋ kat som, inako tomtom tiute mboe ka ŋger be parei? 8 Mi twiiri ta tiwi be tiboobo zin tomtom pa malmal na, ta kembena. Sombe itaŋ kat som, nako tomtom tiurpe zin pa malmal be parei? 9 Ina raraate piom. Sombe koso sua ta tomtom tirao be tileŋ som, nako tikam ŋgar pa be parei? Som. Sua tiom tana ko iwe miiri men. 10 Ŋonoono, tomtom ta timbot su toono na, tizzo kalŋan ndelndelŋa. Mi sombe tileŋ sua ila zitun kalŋan, na tikam kat ŋgar pa ka uunu. 11 Tamen sombe tomtom sa izzo sua mi nio aŋute kalŋaana som, nako niamru amparre yam kembei wal ndelndelŋa. 12 Niom tina kakam kinkiini pa uraata mi mbulu matakiŋa ta ki Bubuŋana i. Ina ambai. Mi kakam kinkiini kat pa uraata mi mbulu kini ta ipombolmbol lupŋana ki Krisi na.

13 Tana tomtom ta so Bubuŋana ipomboli ma iso sua pakaukauŋana ta tomtom tikam ŋgar pa som na, bela isuŋ pa Anutu be iuuli ma irao itooro sua tana ila tomtom zitun kalŋan. Naso tileŋ mi tikam kat ŋgar pa. 14 Nio sombe Bubuŋana ipombol yo ma aŋkam suŋŋana tio ila sua pakaukauŋana, ina Bubuŋana ta imbot la leleŋ i ta izzo sua tana. Mi ŋgar tio na ikam som. 15 Tana ko aŋkam parei? Bubuŋana ta imbot la leleŋ i ko isuŋ, mi ko aŋsuŋ raama ŋgar tio tomini. Mi Bubuŋana ta imbot la leleŋ i ko imbo mboe pakurŋana pa Merere, mi ko aŋbo raama ŋgar tio tomini.✡ 16 Re. Sombe Bubuŋana ta imbot la lelem i izuŋzuŋ mi ipakurkur Anutu, mi sombe tomtom toro ta ni ikankaana pa sua ku na imbot raama yom, inako ni irao iyok pa sua ku tana mi iso “ŋonoono” be parei? Som. Pa sua ta zzo i, ni ikam ŋgar pa som. 17 Ŋonoono, nu zzo sua ambaiŋana mi pakurkur Anutu. Tamen sua ku ipombol tomtom tana som.

18 Nio leleŋ ambai pa Anutu mi aŋpakuri paso, aŋlip pa niom ta boozomen pa mbulu ki takam suŋŋana ila sua pakaukauŋana. 19 Tamen sombe niamŋan Anutu wal kini amlup yam pa suŋŋana, na leleŋ be aŋso sua ta tomtom ta boozomen tirao be tileŋ mi tikam ŋgar pa. Sombe aŋso sua lamata men ta tomtom tirao be tikam ŋgar pa, ina ambai ma ilip pa sua munŋaana ma munŋaana kat (10,000) ta tomtom tirao be tikam ŋgar pa som na. 20 Niom toŋmatiziŋ tio, kakam ŋgar kembei zin pikin ndabok. Ŋonoono, koroŋ sananŋan na, niom sombe kakam ŋgar pa som kembei ta zin pikin i, ina ambai. Tamen koroŋ ambaimbaiŋan, to kakam kat ŋgar pa, kembei ta zin kolman.✡

21 Sua ki Anutu iso ta kembei: Muŋgu indeeŋe Merere keteene malmal pizin Israel na, ikam sua pizin ma iso:

Nio ko aŋkam lele pakaana toro ka tomtom bizin ta kalŋan ndelŋan na, ma timar. Mi zin ko tiwe kwoŋ mi tiso kalŋoŋ pizin wal tio ti. Tamen kalŋoŋ tabe wal tana tiso i, na wal ti ko tileŋ la som.✡

22 Tana mbulu ki toso sua pakaukauŋana ta tomtom tirao be tikam ŋgar pa som, inabe ipei ŋgar pizin wal urlaŋan som. Mi sombe zin wal ta tiurla som na tileŋ sua ta kembei, ina ikam zin ma tikankaana. Tana iswe zin kembei tiwe Anutu lene zen, mi kete malmalŋana kini imbotmbot men se kizin. Mi mbulu ki tewe kembei Anutu kwoono bizin mi toso kalŋaana pizin tomtom, ina iwe kilalan pizin wal urlaŋan kembei Anutu imbotmbot la mazwan. Mi zin wal ta tiurla som, na som.

23-24 Tana kere yom. Sombe kulup yom pa suŋŋana, mi niom ta boozomen kozzo sua pakaukauŋana ta tomtom tirao be tikam ŋgar pa som na, mi sombe wal pakan ta tiurla som mi tikankaana pa Anutu na, tilela mi tigaaba yom pa suŋŋana tiom, inako tire mi tiso niom kankaanaŋoyom kat! Tamen sombe tomtom ta kembena ilela mi ileŋ tomtom boozomen ta tiwe kembei Anutu kwoono mi tizzo kalŋaana ila sua ta ni irao be ikam ŋgar pa, inako ipei ŋgar kini ma ikilaala sanaana kini mi kadoono tabe Anutu ikam pini i.✡ 25 Pa ni ko iyamaana kembei ŋgar kini turkeŋan ta imbot la leleene i, ina tiswe ma imbot mat lup kek. Tana ko itop su toono, mi ipakur Anutu ma iso: “Ŋonoono kat, Anutu imbotmbot la mazwoyom.”✡

Mbulu pakan tabe takam, to suŋŋana iloondo ambai

26 Tana niom toŋmatiziŋ tio, ko toso parei? Sombe kulup yom pa suŋŋana, na niom tataŋa kakam uraata ikot yom. Tomtom ta, imbo mboe. Mi toro na, ni ipaute yom pa sua ki Anutu. Mi toro, ni iso yom pa koroŋ pakan ta Anutu iswe pini na. Mi toro, ni iso sua pakaukauŋana ta tomtom tirao be tikam ŋgar pa som na, som itooro sua ta kembena ila niom kalŋoyom bekena keleŋ mi kakam ŋgar pa. Mi mbulu boozomen ta so kakam, na kakam bekena kopombol lupŋana ki Krisi.✡

27 Zin wal ta so Bubuŋana ipombol zin ma tiso sua pakaukauŋana na, sombe wal ru, som tel sa tiso, ina irao. Mi sombe koso sua, na niom ta boozomen kamaŋga raraate pepe. Tomtom ta iso sua kini ma imap, tona toro irao iso sua kini. Mi bela tomtom sa itooro sua kizin. Naso tomtom tileŋ mi tikam ŋgar pa. 28 Mi sombe tomtom sa irao be itooro sua kizin som, na tiso ma kalŋan biibi lela lupŋana ki Krisi pepe. Timbot mi tisuŋ pa Anutu la lelen men.

29 Mi zin wal ta tiwe kembei Anutu kwoono be tiso kalŋaana pizin tomtom na, ta kembena. Wal ru, som tel sa tiso sua kizin, to tomtom pakan bela titiiri sua kizin. Ito Anutu ŋgar kini, som som?✡ 30 Mi sombe tomtom sa izzo sua, mi Anutu iswe koroŋ sa pa tomtom toro ta mbuleene isu ma imbotmbot, na bela tomtom mataana kana imbot muŋgu, mi tomtom toro tana iso sua kini. 31 Tana niom wal ta so kewe kembei Anutu kwoono mi koso kalŋaana pizin tomtom na, bela kakam ta kembei: Tomtom ta, iso sua kini ma imap, tona tomtom toro iso sua kini. Naso tipaute tomtom ta boozomen mi tipombol zin. 32 Pa Bubuŋana isombe izeebe tomtom sa ma iwe kembei Anutu kwoono be iso kalŋaana pizin tomtom, na tomtom tana irao iyaraama itunu ma imbot, mi tomtom toro iposop sua kini muŋgu. Tona ni kadoono iso sua. 33 Pa Anutu, ni leleene be uraata kini iloondo ambai men. Kokena tomtom tiyo orooro pa sua kini. Mi ni leleene be tombot la mbulu luumuŋana men. Anutu wal kini potomŋan ta boozomen tikamam mbulu ta kembei lela lupŋana kizin.

34 Niom sombe kulup yom pa suŋŋana, na zin moori bela timaane men. Irao tiso sua pepe. Bela tikoto zitun kembei ta tutu iso na.✡ 35 Mi sombe len wiŋana pakan, na tila ruumu kizin to tiwi kusin bizin. Pa sombe moori sa iso sua ilela lupŋana, na tere kembei ambai som.

36 Mi niom ta koso kozooro la kalŋoŋ na, parei? Sua ki Anutu ipet tiom muŋgu, mana ila pizin karkari? Som niom men ta kakam sua ki Anutu? 37 Sombe tomtom sa iso iwe Anutu kwoono be iso kalŋaana pizin tomtom, som indemeere kembei Bubuŋana ikamam peeze pini, na ni irao iyok pa sua ta aŋbeede piom i, mi ikilaala kembei ina Merere tutu kini.✡ 38 Mi sombe tomtom sa itit sua tio ti, na ni tomini Anutu ko ititi.

39 Tana niom toŋmatiziŋ tio, kakam kinkiini pa mbulu ki tewe kembei Anutu kwoono mi toso kalŋaana pizin tomtom ila sua ta tirao be tileŋ mi tikam ŋgar pa. Mi zin wal ta so Bubuŋana ipombol zin ma tiso sua pakaukauŋana ta tomtom tirao be tikam ŋgar pa som na, kepeteke zin pepe.✡ 40 Mi sombe kulup yom pa suŋŋana, na kakam kat mbulu. Naso suŋŋana tiom iloondo ambai men mi indeeŋe.✡

15

Krisi imeete mi imaŋga pa naala kek

1-2 O niom toŋmatiziŋ tio, nio aŋso aŋpei ŋgar tiom mini pa uruunu ambaiŋana ta aŋsoyaara piom ma kakan la kek na. Uruunu ambaiŋana tina, ta koozi kemendernder se, mi iwe zaala piom be Anutu ikamke yom. Tamen niom bela kikiskis sua ta muŋgu aŋsoyaara piom na. Kokena kezem, to urlaŋana tiom iur ŋonoono som.✡

3 Sua biibi kat ta muŋgu tikam pio, mi nio aŋkam piom ma keleŋ kek, ina ta kembei: Krisi, ni ikam murindi mi imeete pa sanaana kiti, kembei ta sua ki Merere iso na.✡ 4 Mi titwi i ma ka aigule iwe tel pa, to Anutu ipei i ma imaŋga pa naala. Ina tomini ito sua ta imbot pataaŋa kek na.✡ 5 Mi Petrus ire kati muŋgu, to naŋgaŋ kini pakan tire i.✡ 6 To aigule ta na, ipet kizin toŋmatiziŋ kiti 500 mi kwoono, mi tire i lup. Wal tana, kizin boozomen ta timbotmbot men i. Mi tomtom kizin tataŋa, na ra, timetmeete kek. 7 To ni ipet ki Yems, mana ipet kizin ŋgoŋana ta boozomen.✡ 8 Mi ta imap pa na, ipet tio tomini mi aŋre kati. Ŋonoono, zaala ta aŋwe ŋgoŋana pa i, ina ipa ndel pa zaala kizin ŋgoŋana pakan.✡ 9 Nio aŋkemer kat pizin ŋgoŋana ki Krisi. Mi nio ambaiŋoŋ be zoŋ pa uraata ki ŋgoŋana na som. Pa muŋgu aŋseseeze Anutu wal kini matan.✡ 10 Mi kampeŋana ki Anutu, ta itooro yo ma aŋwe kembei. Mi kampeŋana kini tana iwe koroŋ sorok som. Iur ŋonoono. Pa nio aŋbel uraata ma aŋlip pizin ŋgoŋana pakan. Mi nio som. Kampeŋana ki Anutu, ta imbotmbot raama yo mi ipombolmbol yo ma aŋkamam uraata.✡ 11 Tana nio, som ŋgoŋana pakan, sombe amkam sua pizin tomtom, na amzzo sua ta tina. Mi ina sua ta muŋgu keleŋ mi kuurla na.

Anutu ko ipei zin wal urlaŋan ma timaŋga mini pa naala

12 Gorgori na, amzzoyaryaara sua ta kembei: “Anutu ipei Krisi ma imaŋga pa naala kek.” Kena parei ta tomtom tiom pakan tizzo sua kankaanaŋana ma tiso zin meeteŋan tirao be timaŋga mini som? 13 Kere. Sombe sua kizin tana ŋonoono, mi zin meeteŋan tirao be timaŋga mini som, na Krisi tomini, Anutu ipei i ma imaŋga som. 14 Mi sombe Anutu ipei Krisi ma imaŋga som, na sua ta amkamam pizin tomtom, ina koroŋ sorok. Mi urlaŋana tiom ta kembena. Ina koroŋ sorok. 15 Mi tina men som. Sombe Krisi imaŋga pa naala som, na niam taiŋgi wal pakamkaamŋoyam. Paso, ampombolmbol sorok sua pakaamŋana pa Anutu, mi amzzo ni ipei Krisi ma imaŋga pa naala kek. Tamen sombe sua tiom tana ŋonoono, mi zin meeteŋan tirao be timaŋga mini som, na Krisi tomini, Anutu ipei i ma imaŋga som.✡ 16 Aŋso mini. Sombe zin meeteŋan tirao be timaŋga mini som, na Krisi tomini, Anutu ipei i ma imaŋga som.✡ 17 Mi sombe Anutu ipei Krisi ma imaŋga som, na urlaŋana tiom koroŋ sorok, mi niom kombotmbot men raama sanaana tiom. 18 Mi zin wal ta tiurla ki Krisi mi timetmeete na, zin tomini tila len kek.✡ 19 Iti tu'urur matanda pa maŋgaŋana kizin wal meeteŋan mi mbotŋana ki kar saamba tabe Krisi ikam piti i. Tamen sombe mbotŋana tana koroŋ ŋonoono som, mi urlaŋana kiti iuluulu iti pa mbotŋana kiti ta ki toono men, na ra, tembel ti kek. Wal ta boozomen ko lelen isaana piti ma ilip kat.

20 Tamen som! Pa Anutu ipei Krisi ma imaŋga pa naala kek. Ni ta iwe mataana pizin wal meeteŋan tabe timaŋga pa mbeŋ kaimer i.✡ 21 Kere. Muŋgu tomtom tamen ta iwe zaala pa meeteŋana ma ipet. Mi ina raraate pa maŋgaŋana kizin wal meeteŋan. Tomtom tamen ta iwe zaala pa.✡ 22 Koozi, tere iti tomtom ta toyooto pa Adam na, tamap ma temetmeete. Mi zin wal ta tisekap la ki Krisi i, na kaimer Anutu ko ipei zin ta boozomen ma timap timaŋga matan yaryaara. 23 Tamen tomtom ta boozomen bela tito nol kizin kizin. Krisi imaŋga muŋgu. Pa ni ta iwe mataana. Mi talala ma sombe ni imiili ma imar, tona zin wal kini kadoono timaŋga.✡ 24 Tonabe toono swoono ipet, mi ni ipambiriizi koroŋ sananŋan ta bibip, mi mburanŋan, mi zanŋan na, ma tila len lup. Mi ipimiili koroŋ boozomen ta ni ikamam peeze pizin na, ma tila ki Tamaana Anutu mini. 25 Pa ni bela ikamam peeze ma irao ikoto ka koi bizin ta boozomen ma mburan imap kat, mi kumbuunu ise ŋguren.✡ 26 Mi ka koi kaimer kana kat tabe ni ipambiriizi i ma ila lene i, ina meeteŋana.✡ 27 Sua ki Anutu iso ta kembei: Anutu ko ikoto koroŋ ta boozomen, mi iur zin ma timap timbot la Krisi kopo mbarmaana. Ŋonoono, sua ti iso koroŋ ta boozomen ko timbot la Krisi kopo mbarmaana. Tamen iti tuute: Tamaana itunu, nako imbot la Krisi kopo mbarmaana som.✡ 28 Sombe Anutu ikam uraata tana ma imap, mi koroŋ ta boozomen timbot la Krisi kopo mbarmaana lup, tona Lutuunu ko iur itunu ma imbot la Anutu kopo mbarmaana. Naso Anutu imboro koroŋ ta boozomen, mi koroŋ ta boozomen timap ma tito kat ni leleene.✡

29 Lak, sombe niom kuurla kembei zin meeteŋan tirao be timaŋga mini som, na parei ta wal tiom pakan tikamam yok be tiuulu zin wal meeteŋan? Sombe sua tiom tana ŋonoono, na kakamam mbulu tana paso? 30 Mi niam tomini, sombe sua tiom tana ŋonoono, na parei ta mazwaana ta boozomen ambadbaada sorok pataŋana pa Krisi zaana, mi amurur ituyam ila zaaba kwoono?✡

31 O niom toŋmatiziŋ tio, niom ta kakam yo ma niŋ ise paso, uraata tio iur ŋonoono piom ma kewe Merere kiti Yesu Krisi lene kek. Mi aŋso kat sua ŋonoono piom ta kembei: Aigule ta boozomen, nio aŋute som: Ko aŋbot, som aŋmeete?✡ 32 Kere. Sombe aŋto ŋgar soroksorok kizin tomtom men pa uraata ta aŋkamam i, na uunu parei ta aŋzem ituŋ mi niamŋan zin buzur saŋsaŋŋan amporou su kar Epesus. Aŋbaada sorok pataŋana tana paso? Sombe zin wal meeteŋan tirao be timaŋga mini som, na toŋgo. Takanan ma tiwinin mi turu lende mboti ambaiŋana isu toono. Pa gaaga, malama, to temetmeete.✡

33 Wal pakan tipandelndel yom ndabok! Motoyom iŋgal ituyom. Tomtom ambaiŋana sa isombe igaaba zin wal sananŋan, inako tikeske i ma ni tomini, mbulu kini isaana. 34 Niom katalli irao. Kakam kat ŋgar mi kezem mbulu tiom sananŋana. Koyom miaŋ som? Pa nio aŋso kat yom ta kembei: Tomtom tiom pakan, zin tiute Anutu risa som kat.✡

Sombe zin meeteŋan timaŋga mini, nako kulin pareiŋan?

35 Tomtom sa ko iwi yo ma iso: “Sombe Anutu ipei zin meeteŋan ma timaŋga mini, nako ka zaala parei? Mi so timaŋga, nako kulin pareiŋan?”

36 Nu kankaanaŋom! Sombe tapaaza koroŋ sa, na bela koroŋ tana isula toono ma kuliini tana ibuuzu, tona ipiyooto popoŋana ma ise.✡ 37 Mi sombe tapaaza kini wit, som koroŋ toro sa ta kembei, na putuunu ta tapaaza na, ruŋguunu raraate pa popoŋana ta ise pa kaimer i som. 38 Pa Anutu ikam ma kini iweniwen mi koroŋ putunputun tipiyotyooto namannaman ma runrun ma ŋonon matakiŋa. Tito ni itunu leleene tau.

39 Koroŋ ta timbotmbot su toono na, ruŋgun ndelndelŋa. Iti tomtom, ruŋgundu ta. Mi zin mbili ma buzur na, ruŋgun toro. Mi man na, ruŋgun toro. Mi ye ta kembena, ruŋgun toro.

40 Koroŋ ta timbotmbot na, pakan ki toono, mi pakan na koroŋ saamba kan. Koroŋ saamba kan tipa ndel pa koroŋ toono kan. 41 Mi zoŋ azuŋka kini ipa ndel pa puulu. Mi pitik ta kembena. Azuŋka kizin ipa ndel pa zoŋ ma puulu. Mi pitik ta boozomen raraate som. Pitik pakan, azuŋka kizin ilip.

42 Ina raraate men pizin wal meeteŋan tabe timaŋga i. Sombe titwi iti ma tusula toono, na kulindi ibuuzu. Mi sombe Anutu ipei iti ma tamaŋga mini, inako ikam lende kulindi toro. Kulindi popoŋana tana ko irao isaana na som.✡ 43 Kulindi ta titwi sula toono, ina koroŋ sorok. Tamen kaimer, sombe Anutu ipei iti ma tamaŋga mini, inako kulindi ndabokŋana kat mi ka azuŋka biibi. Kulindi ta titwi sula toono na, mburaana biibi som. Mi so Anutu ipei iti ma tamaŋga mini, inako mburanda biibi.✡ 44 Mi kulindi ta titwi sula toono na, koroŋ ki toono. Mi sombe Anutu ipei iti ma tamaŋga mini, inako kulindi ambai pa mbotŋana tabe takam su kar saamba i.

45 Sua ki Merere iso ta kembei: Adam, ta tomtom mataana kana na, Anutu iuri ma imaŋga mataana iyaryaara. Mi Adam kaimer kana * na, ni bubuŋana ta irao ikam ti ma tombot matanda yaryaara.✡ 46 Tana mbotŋana ta ki Bubuŋana i tabe takam su kar saamba, ina imuuŋgu som. Pa mbotŋana ki toono ta ipet muŋgu, mana mbotŋana ta ki Bubuŋana i. 47 Adam mataana kana na, Anutu imbuuzi pa toono. Tana ni tomtom toono kana men. Mi Adam ta iwe ru pa na, ni imar pa kar saamba.✡ 48 Wal toono kan na, zin kembei tomtom ta Anutu imbuuzi pa toono na. Mi zin wal tabe tila pa kar saamba i, nako tiwe kembei Ni ta imar pa saamba na. 49 Iŋgi iti ruŋgundu ma mbotŋana kiti kembei tomtom ta ipet pa toono na. Mi kaimer, nako ruŋgundu ma mbotŋana kiti iwe kembei Ni ta imar pa saamba na.✡

50 O niom toŋmatiziŋ tio, nio aŋso kat piom ta kembei: Kulindi ta ki toono ti, ina irao be ikam mbotŋana ta ki kar saamba i na som. Bela itoori, to irao ikam mbotŋana tana. Pa kar saamba ramaki ka koroŋ ta boozomen na, tizanzaana som. Tana koroŋ ta izanzaana i, ina irao ikam mbotŋana ta ki kar saamba i na som.✡

Meeteŋana mburaana kola imap

51-52 Keleŋ. Iŋgi be aŋso yom pa koroŋ ta muŋgu ike, mi iŋgi Anutu iswe ma ipet mat kek. Iti ta boozomen ko temetmeete som. Pa sombe mbeŋ kaimer ipet, mi twiiri kaimer kana itaŋ, nako bil pa tamen mi Anutu itooro iti lup. To zin meeteŋan ko timaŋga raama kulin munŋaana ta irao isaana mini som. Mi iti ta matanda yaryaara i na, Anutu ko itooro iti tomini.✡ 53-54 Pa kulindi ta izanzaana ma imeete i, bela itooro ma iwe koroŋ ndabokŋana ta irao isaana mini som. Mi bela iwe koroŋ mata yaryaaraŋana ta irao imeete mini som. Mbulu tana iso ipet, to Anutu sua kini iur ŋonoono. Sua ta kembei: “Anutu, ni ilip kek. Pa ipambiriizi meeteŋana ma imap kat.”✡

55 O meeteŋana, mburom iŋgoi? Nu rao lip na som!

O meeteŋana, nu lem izi iŋgoi tabe ŋgal zin tomtom pa i? Som.✡ 56 Pa izi ki meeteŋana na, sanaana. Mi sanaana ikamam mburaana la ki tutu.✡ 57 Tamen iti tapakur Anutu mi lelende ambai pini! Pa Merere kiti Yesu Krisi ndomoono piti, tana ni ikamam ti ma tiliplip pa zin koroŋ tana.✡

58 Tana niom toŋmatiziŋ tio ta leleŋ piom ilip na, kemender mbolŋana. Kezem kosa sa ma itok yom pepe. Mi motoyom siŋsiŋ pa uraata ki Merere pa mazwaana ta boozomen. Pa niom kuute: Uraata ta kakamam pini na, kakamam sorok som. Kola iur ŋonoono.✡

16

Paulus iso pa pat tabe zin Korin tiyogeege pa wal ki Krisi ta timbot ŋoobo su Yerusalem na

1 Ayo, nio leŋ sua ri pa pat tabe koyogeege pa Krisi wal kini potomŋan ta timbot ŋoobo su Yerusalem a. Zaala ta nio aŋur pizin lupŋana ki Anutu ta timbot lele pakaana ki Galesia na, niom tomini irao koto. ✡ 2 Wik ta boozomen, aigule mataana kana iso ipet, na niom tataŋa bela ku'urur pat tiom pakan ta kakam pa wik tana na ila lae. Naso ipet ma iwe boozoŋana. Beso aŋma to aŋkam men. Kokena kakam ta kembei som, mi aŋma to aŋboboobo yom pa. Ina ambai som. ✡ 3 Sombe aŋma, to ituyom kuur wal pakan ta kere zin kembei tirao na, be tikam pat tana ma ila pizin Yerusalem kan. Mi nio ko aŋbeede sua sotaaraŋana pakan pa wal tana be tikam mi tila raama. 4 Mi sombe aŋre kembei ambai be nio tomini aŋla, nako niamŋan mi amla.

Paulus isombe ila ma ire zin Korin

5 Iŋgi nio aŋso aŋla aŋre zin Masedonia kan. Tana ko aŋla aŋre zin muŋgu, tona aŋma ma aŋre yom. 6 Mi aŋso ko itiŋan tombotmbot ma moloŋana ri. Tana ko aŋbot tiom ma irao gorgor ki lomoŋana imap, tona niom irao kere yo pa pai tio, mi kuur yo ma aŋla pa lele swoi tabe aŋla pa i. 7 Tana sombe Merere leleene, na nio leleŋ be itiŋan tombotmbot ma moloŋana ri. Pa leleŋ be aŋlou yom men mi aŋla pepe. 8 Tamen ko aŋbot men su kar Epesus ti muŋgu ma irao lupŋana biibi ki Pentekos. 9 Pa iŋgi Merere ikaaga kat kataama pio be aŋkam uraata biibi isu kar ti. Mi uraata tio iurur ŋonoono. Tamen wal boozo tizorzooro yo tomini. ✡

Paulus isotaara zin pa Timoti mi Apolos

10 Sombe Timoti ima ma ipet tiom, na kere be kakami ma leleyom ambai pini. Kokena imoto. Pa ni ikamam uraata ki Merere kembei ta nio i. ✡ 11 Tana tomtom sa mata pasomi pepe. Mi sombe imaŋga mini pa pai, na ku'uuli. Naso ila raama leleene ambai, mi imiili ma imar. Pa nio iŋgi aŋzza i mi toŋmatiziŋ kiti pakan.

12 Mi toŋmatiziŋ kiti Apolos na, nio aŋpombolmboli be ziŋan toŋmatiziŋ kiti pakan tima ma tire yom. Tamen ni leleene be ima ta buri i som. Mi ko ire le mazwaana sa, to ima ire yom.

Sua pemetŋana

13 Motoyom izze, kemender mbolŋana, mi kikiskis urlaŋana tiom. Mi kaparaama ma tuŋ mi kombotmbot. ✡ 14 Mi mbulu tiom ta boozomen bela iswe kembei ku'urur leleyom pizin tomtom. ✡

15 Niom kuute: Setepanas ziŋan wal kini, ta tiwe mataana piom Akaia koyom ma tiurla. Mi zin tizem kat zitun pa Anutu wal kini potomŋan mi timbesmbeeze pizin. ✡ 16 Wal ta kembei, ziŋan wal boozomen ta tigabgaaba zin mi timbelmbel uraata pa Merere na, aŋso aŋpombol yom be kombot la kopon mbarman, mi keleŋ la kalŋan. ✡

17 Indeeŋe Setepanas ma Portunatus mi Akaikus timar tipet tio na, tikam yo ma tau leleŋ ambai kat. Pa tikam niom Korin ruŋguyom, mi timar ma tiuulu yo. 18 Tana zin tikam yo ma leleŋ ambai, kembei ta tikam yom tomini ma leleyom ambai. Wal ta kembei na, kapakur zin.

19 Lupŋana ki Krisi ta timbot pa lele pakaana ki Asia ti na, tikam aigule kizin piom. Mi Akwila ma Prisila ziŋan wal ki Krisi ta tiluplup zin pa suŋŋana lela ruumu kizin na, zin tomini tikam aigule piom pa Merere zaana. ✡ 20 Mi zin toŋmatiziŋ ki Krisi ta niamŋan ambotmbot i na, zin ta boozomen tikam aigule kizin piom tomini.

Niom ta boozomen toŋmatiziŋ ki Krisi. Tana leleyom ambai par piom mi kaparteege nomoyom. ✡

21 Iŋgi nio Paulus ituŋ ta aŋbeede sua tiŋgi. Aŋkam aigule tio piom. ✡

22 Sombe tomtom sa leleene pa Merere som, na Anutu kete malmalŋana kini ko imbotmbot se kini.

O Merere, mar lak!

23 Kampeŋana ki Merere Yesu ko ise tiom.

24 Mi nio aŋso piom ta kembei: Itiŋan Yesu Krisi tulup ti ma tewe tamen kek, tana nio leleŋ piom ta boozomen.

✡ 1:1-2: 1Kor 6:11; 2Tim 1:9

✡ 1:5: 1Kor 12:7+; 2Kor 8:7

✡ 1:7: Pil 3:20; 1Tes 1:10; Tit 2:13

✡ 1:8-9: Pil 1:6; Kol 1:22; 1Tes 3:13, 5:23+; 1Pe 5:10; 1Kor 10:13; 1Yo 1:3

✡ 1:10-11: Ro 12:16; 2Kor 13:11; Pil 2:2, 3:16; 1Pe 3:8

✡ 1:12: Yo 1:42; Ŋgo 18:24+; 1Kor 3:4

✡ 1:14: Ŋgo 18:8; Ro 16:23

✡ 1:16: 1Kor 16:15

✡ 1:17: 1Kor 2:1+; Ga 1:15+; 2Pe 1:16

✡ 1:18: Ŋgo 17:18; Ro 1:16; 1Kor 2:14; 2Kor 4:3

✡ 1:19: Yesa 29:14

✡ 1:20: Yesa 19:12; Lu 10:21; Ro 1:22,28; 1Kor 3:18

✡ 1:21: Mt 11:25+

✡ 1:22: Mk 8:11; Yo 4:48; Ŋgo 17:18,32

✡ 1:23: Yo 6:60+; Ŋgo 22:22; Ro 9:32; 1Kor 2:14

✡ 1:24: Ro 1:16; Kol 2:3

✡ 1:25: 2Kor 13:4

✡ 1:26: Lu 16:15; Yo 7:48; Yems 2:1+

✡ 1:27: Mt 11:25; Yems 2:5

✡ 1:28-29: Ro 3:27; Ep 2:9

✡ 1:30: Yo 17:19; Ro 4:25; 2Kor 5:21

✡ 1:31: Yer 9:23+; 2Kor 10:17

✡ 2:1: 1Kor 1:17

✡ 2:2: Ga 6:14; Pil 3:8

✡ 2:3: Ŋgo 18:9; 2Kor 10:1,10, 11:30

✡ 2:4: 2Pe 1:16

✡ 2:5: 1Kor 4:20; 2Kor 4:7, 6:7; 1Tes 1:5

✡ 2:6-7: Ro 16:25+; 1Kor 1:28; Ep 3:5,9; Kol 1:26; Pil 3:15; Ibr 5:14

✡ 2:8: Lu 23:34; Yo 16:3; Ŋgo 13:27; 2Kor 3:14

✡ 2:9: Yesa 64:4; Yer 3:16

✡ 2:10: Mt 13:11; Yo 16:13; 1Yo 2:27

✡ 2:11: Ro 11:33+

✡ 2:12: Ro 8:9

* 2:13: Zaala toro ta tarao be totooro sua suruunu ti na, ta kembei: “Mi zin wal tau tikam ŋgar ta ki Bubuŋana i na, amwesweeze sua ŋonoono ta imar pa Bubuŋana na pizin.”

✡ 2:13: 1Kor 1:17, 2:4; 2Pe 1:16

✡ 2:14: Yo 6:44, 14:17; Ro 8:5+; 1Kor 1:18,23

✡ 2:15: 1Tes 5:21; 1Yo 2:20, 5:20

✡ 2:16: Ro 11:34

✡ 3:1: Ep 4:13+

✡ 3:2: Ibr 5:12+; 1Pe 2:2

✡ 3:3: 1Kor 1:10+, 11:18; Ga 5:19+; Yems 3:16

✡ 3:8: Ŋgo 18:1+, 19:1; 1Kor 4:15; 2Kor 3:3+; Ga 6:3; 2Yo 8

✡ 3:9: Mt 13:3+; 2Kor 6:1; Ep 2:20+; Ibr 3:3+

✡ 3:10: Ro 15:20; 1Kor 4:15, 15:10; 2Pe 3:15

✡ 3:11: 2Kor 11:4; Ep 2:20; 1Pe 2:4+

* 3:13: You ti, ina sua tooroŋana pa tiiriŋana biibi tabe ipet pa mbeŋ kaimer.

✡ 3:13: 1Kor 4:5

✡ 3:16: 1Kor 6:19; 2Kor 6:16; Ep 2:21+; Ibr 3:6; 1Pe 2:5

✡ 3:18: Ga 6:3

✡ 3:19: Yop 5:13; 1Kor 1:20, 2:6

✡ 3:20: Mbo 94:11

✡ 3:23: Ro 14:8; 1Kor 11:3; 2Kor 10:7

✡ 4:1: 1Kor 3:5; 2Kor 6:4; 1Pe 4:10

✡ 4:2: Lu 12:42

✡ 4:4: Mbo 143:2; Ŋgo 23:1; Ro 2:13

✡ 4:5: Ro 2:1,16,29; 1Kor 3:8; 2Kor 5:10; Tur 20:12

✡ 4:6: Ro 12:3

✡ 4:7: Yo 3:27; Ro 12:6; Yems 1:17; 1Pe 4:10

* 4:8: Sua ki Merere iso ta kembei: Sombe Mesia imar raama mburaana pa mbeŋ kaimer, tona ziŋan wal kini ko tikam peeze pa koroŋ ta boozomen. Zin Korin tikam ŋgar ŋoobo ma tiso mbulu tana ipet pizin kek.

✡ 4:8: Tur 3:17+

✡ 4:9: Ro 8:36; 1Kor 15:30+; 2Kor 6:9; Ibr 10:33

✡ 4:10: Ŋgo 26:24; 1Kor 2:3; 2Kor 13:9

✡ 4:11: Ŋgo 23:2; Ro 8:35; 2Kor 11:23+

✡ 4:12: Mbo 109:28; Mt 5:44; Ŋgo 18:3+; Ro 12:14

✡ 4:15: Ŋgo 18:11; Ga 4:19

✡ 4:16: 1Kor 11:1; Pil 3:17; 1Tes 1:6; 2Tes 3:9

✡ 4:17: Ŋgo 19:22; Pil 2:19+

✡ 4:19: 1Kor 16:5; 2Kor 1:15

✡ 4:20: 1Kor 2:4+; 1Tes 1:5

✡ 5:1: Lo 27:20; Ep 5:3

✡ 5:3-5: Mt 18:18+; Kol 2:5; 1Tim 1:20; 1Pe 4:6

✡ 5:6: Mt 16:6+; Ga 5:9; Yems 4:16

* 5:7: Narabu ta ka yis somŋana i, ina iwe kin pa mbulu ambaiŋana kizin wal ki Krisi. Mi yis na, iwe kin pa wal sananŋan mi mbulu kizin.

✡ 5:7: Kam 12:3-21; Yo 1:29; 1Pe 1:19

✡ 5:8: Kam 12:18

✡ 5:9: 2Kor 6:14; Ep 5:11; 2Tes 3:14

✡ 5:10-11: Mt 18:17; Yo 17:15; Ro 16:17; 1Kor 10:27; 2Tes 3:6

✡ 5:13: Lo 13:5

✡ 6:2: Mt 19:28; Tur 20:4

✡ 6:3: 2Pe 2:4; Yud 6

✡ 6:6-7: Mt 5:39+; Lu 6:29; Ro 12:17+; 1Tes 5:15; 1Pe 3:9

✡ 6:9: Ga 5:19+; Ep 5:5; Ibr 12:14; Tur 22:15

✡ 6:11: Ep 2:1+; Kol 3:7+; Tit 3:3+; Ibr 10:22; 1Pe 1:2

✡ 6:12: 1Kor 10:23

✡ 6:13: Ro 14:17; Kol 2:22+; 1Tes 4:3+

✡ 6:14: Ro 8:11; 2Kor 4:14; Ep 1:19+

✡ 6:15: Ro 12:5; 1Kor 12:27; Ep 5:30

✡ 6:16-17: Un 2:24

✡ 6:16-17: Yo 17:21+; Ro 8:9+; 1Kor 12:13; Ep 4:4

✡ 6:18: Ro 6:12+; 1Tes 4:3; Ibr 13:4

✡ 6:19: Ro 14:7+; 1Kor 3:16+; 2Kor 6:16

✡ 6:20: Yo 15:8; 1Kor 7:23; Ga 3:13; Ibr 9:12; 1Pe 1:18+

✡ 7:3: Kam 21:10; 1Pe 3:7

✡ 7:7: Mt 19:11+; 1Kor 12:4,11

✡ 7:9: 1Tim 5:14

✡ 7:11: Mk 10:11+

✡ 7:15: Ro 12:18, 14:19

✡ 7:16: 1Pe 3:1

✡ 7:19: Yo 15:14; Ro 2:25; Ga 5:6, 6:15

✡ 7:22: Yo 8:36; Ga 5:13; Ep 6:6; Plm 16; 1Pe 2:16

✡ 7:23: 1Kor 6:20; 1Pe 1:18+

✡ 7:25: 2Kor 8:8+; 1Tim 1:12-16

✡ 7:29: Ro 13:11+; 1Kor 10:11

✡ 7:31: Mbo 39:6; Kol 3:2; 2Pe 3:11+; 1Yo 2:15+

✡ 7:33: Lu 14:20

✡ 7:34: 1Tim 5:5

✡ 7:38: Ibr 13:4

✡ 7:39: Ro 7:2+; 2Kor 6:14

✡ 8:1: Ŋgo 15:20; Ro 14:3,10,14

✡ 8:2: 1Kor 13:8-12; Ga 6:3; 1Tim 6:4

✡ 8:3: 1Yo 4:7+

✡ 8:4: Kam 34:14+; 1Kor 10:19+; Ga 4:8; Ep 4:5+; 1Tim 2:5

✡ 8:6: Yo 1:3+; Ŋgo 17:28; Ro 11:36; Pil 2:11

✡ 8:7: Ro 14:14,23; 1Kor 10:28+

✡ 8:8: Mk 7:19; Ro 14:14,17; Ibr 13:9

✡ 8:9: Ro 14:13+; Ga 5:13; 1Pe 2:16

✡ 8:11: Ro 14:15+

✡ 8:13: Ro 14:19+

✡ 9:1: Ŋgo 9:3, 9:15+; 1Kor 3:5+, 4:15

✡ 9:2: 2Kor 3:2+

✡ 9:4: Lu 10:8

✡ 9:7: 2Tim 2:6

✡ 9:8-9: Lo 25:4; 1Tim 5:18

✡ 9:11: Ro 15:27; Ga 6:6

✡ 9:12: Ŋgo 20:33+; 2Kor 11:7-12+; 1Tes 2:9

✡ 9:13: Wkp 6:16,26; Lo 18:1

✡ 9:14: Lu 10:7; 1Tim 5:17+

✡ 9:15: Ŋgo 18:3, 20:34; 2Kor 11:10

✡ 9:16: Yer 20:9; Ŋgo 9:15; Ro 1:14+

✡ 9:17: 1Kor 4:1; Ga 2:7; Kol 1:25

✡ 9:19: Mt 20:26+; Ga 5:13

✡ 9:20: Ŋgo 16:3, 20:21-24; Ro 6:14+; Ga 3:25

✡ 9:21: Ro 2:12+, 7:6; Ga 2:3+

✡ 9:22: Ro 15:1+; 1Kor 10:33; 2Kor 11:29

✡ 9:24: Pil 2:16, 3:14; 2Tim 4:7+; Ibr 12:1

✡ 9:25: 1Tim 6:12; 2Tim 2:4+; Yems 1:12; 1Pe 1:4, 5:4; Tur 2:10

✡ 9:27: Ro 13:14; Pil 3:13+; Kol 3:5

✡ 10:1: Kam 13:21+, 14:22+; Mbo 78:13

* 10:3-4: Kam 17:1+ mi Nam 20:1+ iso pa mazwaana ru ta Anutu ikam ma yok ireere pa pat bekena zin Israel tiwin. Zin Yuda pakan tiwidit mbol pa mbulu tana ma tiso ina pat tamen tau. Mi tizzo ta kembei: Pat tana, muŋgu tumbun bizin tiwwa raama isu lele bilimŋana. Mi gorgori yok irereere pa. Tamen wal ŋgarŋan pakan tisombe pat tana, ina sua tooroŋana pa Anutu itunu. Pa ni iwwa raama zin mi ipombolmbol zin. Re Lo 32:4,31.

✡ 10:3-4: Kam 16:14+, 17:1+; Nam 20:1+; Mbo 78:15-24

✡ 10:5: Nam 14:29+; Mbo 106:26; Ibr 3:17+; Yud 5

✡ 10:6: Nam 11:4; Mbo 106:14

✡ 10:7: Kam 32:6

✡ 10:8: Nam 25:1+; Mbo 106:29; Tur 2:14

✡ 10:9: Kam 17:2,7; Nam 21:5+; Mbo 95:9

✡ 10:10: Kam 12:33; Nam 14:1+; Ibr 3:11,17

✡ 10:11: Ro 15:4; 1Kor 7:29; 1Pe 4:7; 1Yo 2:18

✡ 10:12: Ro 11:20

✡ 10:13: Mbo 68:19; 1Kor 1:9; 1Tes 5:24; 2Pe 2:9

✡ 10:14: Ŋgo 15:20; 2Kor 6:16+; 1Yo 5:21

✡ 10:16: Mk 14:22+; Ŋgo 2:42,46

✡ 10:17: Yo 6:33+; Ro 12:5; 1Kor 12:13,27

✡ 10:18: Wkp 7:15

✡ 10:19: 1Kor 8:4+

✡ 10:20: Lo 32:17; Mbo 106:37; Tur 9:20

✡ 10:21: 2Kor 6:15+

✡ 10:22: Lo 32:21; Mbo 78:58

✡ 10:23: 1Kor 6:12

✡ 10:24: Ro 15:1+; 1Kor 13:5; Pil 2:4-21

✡ 10:25: 1Tim 4:4

✡ 10:26: Kam 19:5; Mbo 24:1

✡ 10:27: Lu 10:7+

✡ 10:28: 1Kor 8:7

✡ 10:29: Ro 14:14,16

✡ 10:30: Ro 14:6; 1Tim 4:3+

✡ 10:31: Kol 3:17; 1Pe 4:11

✡ 10:32: Ro 14:13+; 1Kor 8:13; 2Kor 6:3

✡ 10:33: Ro 15:2; 1Kor 9:19+

✡ 11:1: 1Kor 4:16+; Pil 3:17; 2Tes 3:7+

✡ 11:2: 2Tes 2:15; 2Tim 1:13+

✡ 11:3: Un 3:16; 1Kor 15:27+; Ep 5:23; 1Pe 3:1,5+

* 11:5: Zin ŋgarŋan pakan tisombe sua ti ka uunu ta kembei: Zin moori ta tipakaala uten som mi tizuŋzuŋ na, tipamiaŋ zitun, som tipamiaŋ kusin bizin. Pa kar Korin ŋgar kizin ta kembei: Sombe moori sa ipakaala uteene som, na ni moori naikikiŋana.

✡ 11:7: Un 1:26+

✡ 11:9: Un 2:18+; 1Tim 2:13

✡ 11:18: 1Kor 1:10+, 3:3

✡ 11:19: 1Yo 2:19

✡ 11:22: Yems 2:5+

✡ 11:23: Mt 26:26+; Mk 14:22+; Lu 22:17+

✡ 11:25: Kam 24:3+; Lu 22:20+; Ibr 8:8+, 9:15+

✡ 11:26: Yo 14:3; Ŋgo 1:11

✡ 11:28: 2Kor 13:5

✡ 11:32: Mbo 94:12+; 2Kor 7:10; Ibr 12:7+; Tur 3:19

✡ 12:2: Mbo 115:5+; 1Kor 6:11; Ep 2:11+; 1Tes 1:9

✡ 12:3: Mt 16:17; 1Yo 4:2+

✡ 12:4: Ro 12:6+; Ep 4:4; Ibr 2:4; 1Pe 4:10

✡ 12:5: Ep 4:11

✡ 12:7: 1Kor 14:26; Ep 4:12; 1Pe 4:10+

✡ 12:9: Mk 16:17+; 1Kor 13:2; Yems 5:14

✡ 12:10: Ŋgo 2:4; Ro 12:6; 1Kor 14:5; 1Yo 4:1

✡ 12:11: Ro 12:3+; 1Kor 7:7; Ibr 2:4

✡ 12:12: Ro 12:4+; 1Kor 10:17; Ep 4:4-16

✡ 12:13: Yo 6:63; Ro 10:12; Ga 3:28; Kol 3:11

✡ 12:18: Ro 12:3; 1Kor 3:5

✡ 12:27: Ro 12:5; Ep 1:23, 5:30; Kol 1:24

✡ 12:28: Ŋgo 13:1; Ro 12:6+; Ep 2:20, 4:11+

✡ 12:31: 1Kor 14:1

✡ 13:2: Mt 17:20; 1Kor 12:8+, 12:28

✡ 13:3: Mt 6:2

✡ 13:4: 1Pe 4:8

✡ 13:5: Ro 13:10; 1Kor 10:24,33; Pil 2:4

✡ 13:6: Mbo 15:2+; Ro 1:32, 12:9; 1Pe 1:22; 2Yo 4

✡ 13:7: Ro 15:1; Ga 6:2; 2Tim 2:24; 1Pe 4:8

✡ 13:9: 1Kor 8:2+

✡ 13:10: Ep 4:13; Pil 3:12

✡ 13:11: 1Kor 3:1

✡ 13:12: Mbo 17:15; 2Kor 3:18, 5:7; 1Yo 3:2; Tur 22:4

✡ 13:13: Kol 1:4+; 1Tes 1:3, 5:8; 1Yo 4:16

✡ 14:2: Ŋgo 10:46

✡ 14:5: Nam 11:26,29

✡ 14:15: Mbo 136:1; Ep 5:19; Kol 3:16

✡ 14:20: Mt 18:3; Ro 16:19+; 1Kor 3:1; Ep 4:14+; Ibr 5:12+

✡ 14:21: Yesa 28:11+

✡ 14:23-24: Yo 16:8; Ŋgo 2:13

✡ 14:25: Yo 4:19

✡ 14:26: Ro 14:19; 1Kor 12:7+; Ep 4:12

✡ 14:29: Ŋgo 17:11; 1Tes 5:20+; 1Yo 4:1

✡ 14:34: 1Kor 10:32; 1Tes 5:23; 1Tim 2:11+

✡ 14:37: 2Kor 10:7; 1Yo 4:6

✡ 14:39: 1Kor 12:31; 1Tes 5:20

✡ 14:40: 1Kor 14:33; Kol 2:5

✡ 15:1-2: Ro 1:16+; 1Kor 3:5+; Ga 1:11+, 3:4

✡ 15:3: Yesa 53:5+; Ga 1:4,12; 1Pe 2:24

✡ 15:4: Mbo 16:8+; Lu 24:26,46

✡ 15:5: Mk 16:14; Lu 24:34+; Yo 20:19

✡ 15:7: Ŋgo 1:3+

✡ 15:8: Ŋgo 9:3+; 1Kor 9:1

✡ 15:9: Ŋgo 8:3, 9:1; Ga 1:13; Ep 3:8; 1Tim 1:13+

✡ 15:10: Ro 15:18+; 1Kor 3:10; 2Kor 11:5,23; Pil 2:13

✡ 15:15: Ŋgo 2:24,32+, 4:33, 5:32, 13:30

✡ 15:16: Ro 8:11; 1Tes 4:14

✡ 15:18: 1Tes 4:14

✡ 15:20: Ŋgo 26:23; Kol 1:18; 1Pe 1:3; Tur 1:5

✡ 15:21: Yo 11:25; Ro 5:12+

✡ 15:23: 1Tes 4:15+; Tur 20:5

✡ 15:25: Mbo 110:1; Mt 22:44

✡ 15:26: Tur 20:14, 21:4

✡ 15:27: Mbo 8:6; Mt 28:18; Ibr 2:8; 1Pe 3:22

✡ 15:28: 1Kor 3:23; Pil 3:21

✡ 15:30: Ro 8:36; 2Kor 11:26

✡ 15:31: Ro 8:36; 2Kor 4:10+

✡ 15:32: Ŋgo 19:23+; 2Kor 1:8

✡ 15:34: Ro 13:11+; 1Kor 6:5; Ep 5:14; 1Tes 4:5

✡ 15:36: Yo 12:24

✡ 15:42: Mt 13:43

✡ 15:43: Pil 3:20+; Kol 3:4

* 15:45: Adam kaimer kana na, Krisi tau. Mi ves 47 ipaati be Adam ta iwe ru pa na.

✡ 15:45: Un 2:7; Yo 5:21, 6:33,39-54,63; Ro 5:15+

✡ 15:47: Un 3:19; Yo 3:13,31

✡ 15:49: Un 5:3; Ro 8:29+; 1Yo 3:2

✡ 15:50: Yo 3:5+

✡ 15:51-52: Mt 24:31; Pil 3:21; 1Tes 4:15+

✡ 15:53-54: Yesa 25:8; 2Kor 5:4; Ibr 2:14+; Tur 20:14

✡ 15:55: Hos 13:14

✡ 15:56: Un 3:3; Ro 3:19,20, 4:15, 5:12+, 7:5,13

✡ 15:57: Ro 8:37; 2Kor 2:14; 1Yo 5:4+

✡ 15:58: 1Kor 3:8; 2Pe 3:14; Tur 14:13

✡ 16:1: Ŋgo 24:17; Ro 15:25+; 2Kor 8:1–9:15

✡ 16:2: Ŋgo 20:7

✡ 16:9: 2Kor 2:12; Kol 4:3; Tur 3:8

✡ 16:10: 1Kor 4:17

✡ 16:13: Mbo 31:24; Ep 6:10; Pil 1:27; Kol 1:11; 1Tes 5:6

✡ 16:14: 1Kor 14:1; 1Pe 4:8

✡ 16:15: 1Kor 1:16

✡ 16:16: Pil 2:29; 1Tes 5:12; 1Tim 5:17; Ibr 13:17

✡ 16:19: Ŋgo 18:2,18,26; Ro 16:3,5

✡ 16:20: Ro 16:16

✡ 16:21: Kol 4:18; 2Tes 3:17

2 Korin

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Ro Ta Iwe Ru Pa Ta Paulus Ibeede Pizin Korin

1

1 Nio Paulus. Anutu itunu leleene mi iur yo ma aŋwe ŋgoŋana ki Yesu Krisi. Niamru toŋmatiziŋ kiti Timoti, ta ambeede ro ti ima piom wal ki kar Korin ta kombot la lupŋana ki Anutu na. Mi ima pa Anutu wal kini potomŋan boozomen ta timbot irao lele pakaana biibi ki Akaia na tomini.

2 Tamanda Anutu mi Merere Yesu Krisi ko tikampe yom, mi timboro yom ma kombot ambai. Ŋonoono.

Anutu iuluulu iti pa pataŋana kiti. Naso tarao be tu'uulu waende bizin pa pataŋana kizin

3 Anutu ta Merere kiti Yesu Krisi Tamaana na, iti lelende ambai pini mi tapakuri. Pa ni muŋaiŋana katuunu mi ulaaŋa kiti ŋonoono.✡ 4 Pataŋana pareiŋana ta so ipet piti na, ni iuluulu iti, mi ipotor lelende, mi ipombolmbol iti. Naso iti tarao be tu'uulu wal pakan ta pataŋana indeeŋe zin na, mi topotor lelen, mi topombol zin. Paso, ni ipombol iti mi ipotor lelende kek. Tana iti tarao be tu'uulu wal pakan ta pataŋana indeeŋe zin na.✡ 5 Pa Krisi ibaada pataŋana, tana iti ta tesekap la kini i, bela tabaada pataŋana tomini. Mi so pataŋana biibi, nako takam pombolŋana biibi ila ki Krisi.✡ 6 Niam sombe ambaada pataŋana, inabe iuulu yom mi ipombol yom. Mi sombe Anutu iuulu yam pa pataŋana tiam mi ipombol yam, inako ipombol yom tomini be kemender mbolŋana mi kabaada pataŋana kembei ta niam i.✡ 7 Tana niam amurla kat ta kembei: Niom ko kemender mbolŋana. Pa niam amute: Niom sombe kabaada pataŋana kembei ta niam, nako kakam pombolŋana kembei ta niam i.✡

Paulus isotaara zin pa pataŋana biibi ta indeeŋi isu lele pakaana ki Asia na

8 O niom toŋmatiziŋ tiam, niam leleyam be kuute pataŋana ta indeeŋe yam isu lele pakaana ki Asia na. Pataŋana tana biibi ma ilip kat pa mburoyam. Irao be ambaada na som. Tabe ikam ma amso ta kembei: “Iŋgi be ametmeete i.”✡ 9 Ŋonoono kat. Mazwaana tana amyamaana kembei leyam zaala sa som, mi amso ko ametmeete. Tamen mbulu tana ipet piam bekena ampase pa Anutu tau ipei zin meeteŋan ma timaŋga mini na. Kokena ampase pa ituyam mburoyam.✡ 10-11 Tana pataŋana biibi ta ise tiam na, ikam yam ma ambot la naala kezeene. Tamen Anutu ikamke yam. Mi ni kola ikamkewe yam. Pa niam amurla ta kembei: Kaimer sombe pataŋana sa ipet piam, mi niom ku'uulu yam mi motoyom iŋgalŋgal yam pa suŋŋana, na ni ko ikamke yam mini. Naso niomŋan wal boozomen kere, mi leleyom ambai pini, mi kapakuri. Pa suŋŋana tiom ta iur ŋonoono, mi iwe zaala pa kampeŋana kini ma ise tiam.✡

Paulus isotaara zin Korin pa uunu tau itooro ŋgar kini mi ila kizin som

12 Koroŋ biibi ta niyam ise pa i, ina ta kembei: Amyamaana la leleyam kembei mbulu ta amkamam isu toono ti na, amtoto ŋgar ki toono som. Som kat. Niam ampase pa kampeŋana ki Anutu, mi amtoto mbulu kini. Tana ampakaam som, mi amzzo sua ŋonoono men raama leleyam ŋgeezeŋana. Mi niom na, amkam kat mbulu ta kembei piom.✡ 13-14 Mi sua boozomen ta ambeede piom na, ka ŋgar imbot mat. Irao be kapaata men mi kakam ŋgar pa. Ŋonoono, mazwaana ti amso ko niom kakam kat ŋgar piam zen. Tamen amurur motoyam pa mazwaana tabe ŋgar tiom ipet mi kikilaala kat yam. Beso aigule biibi ki Merere kiti Yesu ipet, tona niom niyom ise piam, kembei ta niam niyam ise piom.✡

15-16 Muŋgu nio aŋurla kembei niom kakam kat ŋgar piam. Tana indeeŋe mazwaana tana na, aŋkam ŋgar be aŋma aŋre yom muŋgu, mana aŋla pa lele pakaana ki Masedonia. Mi so aŋzem Masedonia, tona aŋmiili ma aŋma aŋre yom mini, mi niom ku'uulu yo pa pai tio ma aŋla pa Yudea. Naso kembei aŋuulu yom pa ru.✡ 17 Ŋonoono, ŋgar tio tana aŋto som. Mi niom tina kere yo be parei? Nio aŋurpe kat ŋgar tio som, tana aŋtortooro sorok sua tio? Som aŋkam ŋgar ki toono mi aŋtoto ituŋ leleŋ men, tana aŋso sorok: “E, nio ko aŋma,” mana aŋsu mini mi aŋso: “Som, nio ko aŋma som.” 18 Ŋonoono kat ta Anutu, ni ta itoto sua kini na. Niam amtortooro sorok sua tiam som. Irao amso piom: “E, niam ko aŋma,” mana amsu mini mi amso: “Som, niam ko ama som,” na som. 19 Pa Anutu Lutuunu Yesu Krisi ta nio niamŋan Silas mi Timoti amsoyaara uruunu la mazwoyom na, ni itortooro ŋgar kini som. Sombe ni iso: “E, nio ko aŋkam,” na irao isu mini mi ipeleele itunu na som. Som kat. Ni zaala ta Anutu iso: “E” piti.✡ 20 Pa ni ta iwe zaala pa Anutu sua kini mbukŋan ta boozomen ma tiur ŋonoono piti. Tana Yesu, ni kembei ta “E” ki Anutu. Uunu tina ta gorgori sombe tapakur Anutu, na toso “Ŋonoono” pa Yesu Krisi zaana.✡ 21-22 Anutu itunu ta ipombolmbol yam mi niom tomini be tesekap la ki Krisi ma tuŋ. Mi iroogo iti, mi ikam ti ma tewe lene, mi ikam Bubuŋana piti kek. Bubuŋana tana, ina iwe kilalan piti kembei iti ki Anutu. Tana iti tuute: Koroŋ ta ni imbuk sua pa be ikam piti, na ni kola ikam.✡

23 Keleŋ. Iŋgi aŋso sua ŋonoono ila Anutu mataana. Mi ni iute leleŋ ma imap. Uunu ta aŋma som, ina ta kembei: Leleŋ be aŋgal motoyom som. Tanata aŋmuŋai yom mi aŋma som. 24 Mi iŋgi amkamam be amwe biibi piom mi amboro urlaŋana tiom na som. Pa niam amute: Niom kemender mbolŋana pa urlaŋana tiom kek. Mi iŋgi amso itiŋan takam uraata. Naso amuulu yom ma menmeen yom biibi.✡

2

1 Tana nio aŋma aŋre yom mini som paso, aŋmoto: Kokena aŋma mi aŋkam sua mbolŋana piom, to taparpasaana lelende mini. 2 Mi sombe aŋkam yom ma leleyom isaana, inako asiŋ imbot be ikam yo ma leleŋ ambai? Som. Pa niom tina men ta karao be kakam ma leleŋ ambai. 3 Uunu tina ta aŋma som, mi aŋbeede ro mbolŋana piom bekena aŋurpe ŋgar tiom. Pa aŋmoto: Kokena pataŋana imbot la mazwanda mi aŋma, to kakam yo ma leleŋ isaana. Mi nio aŋurla ta kembei: Sombe nio leleŋ ambai kat, inako niom ta boozomen leleyom ambai kat tomini. 4 Ro mbolŋana tana, nio aŋbeede piom raama tiŋiizi biibi. Pa mazwaana tana, aŋkam ŋgar boozo piom, mi leleŋ ipata ma ipata kat. Mi aŋbeede ro tana bekena aŋpasaana leleyom som. Aŋbeede bekena aŋswe kembei aŋur kat leleŋ piom. ✡

Paulus iso pizin Korin be timuŋai tomtom ta muŋgu ikam ŋoobo pini na

5 Tomtom ta muŋgu ipasaana leleŋ na, ni ikam pio men som. Ni kembei ipasaana niom ta boozomen leleyom tomini. Mi leleŋ be aŋso sua boozo pa koroŋ tiŋgi som. ✡ 6 Pa kadoono ta lupŋana tiom iur pini, ina irao. 7 Tana niom bela kumuŋai i, mi kopotor leleene ma kopomboli. Kokena leleene isaana kat. 8 Tana aŋso aŋpombol yom be kakam mbulu tabe iswe kembei leleyom pini men.

9 Uunu ta aŋbeede ro mbolŋana tana piom, ina ta kembei: Aŋso aŋtoombo yom. Ko koto kalŋoŋ pa koroŋ ta boozomen, som som? ✡ 10 Mi iŋgi kuur kadoono pa tomtom tana kek. Tana niom sombe kumuŋai i mi motoyom mbiriizikaala sanaana kini, na nio tomini aŋmuŋai i. Mi mbulu pareiŋana ta ni ikam ŋoobo pio na, motoŋ mbiriizikaala pa Krisi mataana kek bekena aŋuulu yom. 11 Kokena tumuŋai i som, to Sadan ipakaam ti, mi ikam tomtom tana ma iwe lene. Pa zaala matakiŋa ta ni iwadat iti pa i, na iti takankaana pa som. ✡

Paulus iso pa uraata ki ŋgoŋana ta ni ikamam

12 Indeeŋe nio aŋla kar Troas be aŋsoyaara uruunu ambaiŋana ki Krisi pizin na, aŋdeeŋe kembei Merere ikaaga kataama pio be aŋkam uraata su tana. 13 Tamen leleŋ ambai som, mi aŋkamam ŋgar biibi. Pa aŋso ko aŋdeeŋe toŋmatiziŋ kiti Titus isu tana. Mi som. Tana amparkat nomoyam, to zin timbot, mi nio aŋla pa lele pakaana ki Masedonia be aŋru i.

14 Mi nio leleŋ ambai pa Anutu mi aŋpakuri. Pa gorgori ni imuŋmuuŋgu piam mi iuluulu yam pa uraata ta amkamam pa Krisi i. Niam iŋgi kembei zin malmal kan ta tigaaba biibi kizin pa malmal ma tilip, mi timiili pa kar kizin be iwal biibi tiyaaru zin. Uraata tiam, ina iwe zaala pa Anutu be iswe Krisi uruunu pizin tomtom. Uruunu tana na, kembei ta aigau rukŋana ta kuziini ila ma irao pa lele ta boozomen. 15-16 Pa Anutu iur yam be amwe zaala pizin tomtom ma tiyoozo Krisi kuziini. Zin wal ta timbot la zaala ki meeteŋana na, lelen be tiyoozo kuziini tana som. Pa ina, tiyamaana kembei tiyoozo meeteŋana kuziini. Mi zin wal ta Anutu ikamam uraata pizin be ikamke zin na, tiyamaana Krisi kuziini kembei koroŋ ambaiŋana kat. Pa ni ta iwe zaala pizin ma tikam mbotŋana ta ki Anutu i. Uraata ta kembena, asiŋ irao pa? Som. ✡ 17 Wal pakan, zin tiwwa mi tikamam pakaamŋana pa sua ki Anutu bekena tikam len pat ma koroŋ. Mi niam na, amrao amkam ta kembei na som. Pa niam mbesooŋo ki Krisi. Mi Anutu itunu ta iur yam pa uraata tiam. Tana ampakaam som, mi amzzo katkat sua pizin tomtom raama leleyam. Pa niam amute: Anutu irre uraata tiam. ✡

3

Uraata ta Paulus ikam pizin Korin iswe kembei ni zaana pa uraata ki ŋgoŋana

1 Nio aŋute: Tomtom pakan ko tiso iŋgi amkamam be amwit ituyam uruyam mini. Na som. Mi niam kembei ta wal pakan som. Pa zin na, bela len ro sa ta isotaara zin tomtom kembei zin zan pa uraata kizin, to tomtom tiurla sua kizin. Mi niam na, leyam uunu sa be kebeede ro ta kembei piam, o amso yom pa ro sa ta kembei na som.✡ 2 Pa uraata ta amkam la mazwoyom ma iur ŋonoono, ta iwe leyam ro. Mi sua boozomen ki ro tana imbot la lelende. Ro tana, tomtom ta boozomen irao tipaata mi tikam ŋgar pa. Naso tiurla sua tiam.✡ 3 Mbulu ta uraata tiam ipiyooto la mazwoyom, ina iswe kembei niom ro ki Krisi. Ro tana, Anutu mata yaryaaraŋana Bubuŋana ibeede. Mi ni ibeede pa koskoozo som, mi ibeede se pat babaŋan kembei ta tutu ki Mose na som. Ibeede la tomtom lelen.✡

4 Sua ta iŋgi amzzo pa uraata tiam na, amurla paso, Krisi ta iwe zaala piam mi ipombolmbol yam. Tanata uraata tiam irao pa Anutu mataana. 5 Mi irao ampakur ituyam na som. Pa ituyam mburoyam irao be amkam uraata ta kembei na som. Anutu ipombolmbol yam, tanata amrao.✡ 6 Tana Anutu ta ikam yam ma amrao be ambeeze pini, mi amso zin tomtom pa zaala popoŋana tabe ziŋan Anutu tiparlup zin ma tiwe tamen pa i. Zaala tana ki tutu som. Ina imbot la uraata ki Bubuŋana. Pa tutu ta tibeede na, ikam ti ma temetmeete. Mi Bubuŋana na, ikam mbotŋana ta ki Anutu i piti.✡

Zaala popoŋana na, ka azuŋka ma mburaana biibi. Ilip pa zaala muŋguŋana

7 Kakam ŋgar. Zaala muŋguŋana ta tomtom titoto bekena timbeeze pa Anutu na, ipiyotyooto meeteŋana. * Mi zaala tana, indeeŋe Anutu ipun ka sua ise pat, mi ikam pizin Israel na, imar raama azuŋka mi mburaana biibi. Tabe zin Israel tirao be tigeede la pa Mose ruŋguunu som. Pa iyaara ma ka azuŋka biibi mete. Tamen azuŋka tana imbot rimen mi imap.✡ 8 Mi zaala popoŋana ta koozi tototo bekena tembeeze pa Anutu, ina zaala ki Bubuŋana. Tana zaala tina na, ka azuŋka mi mburaana biibi ma ilip kat pa zaala muŋguŋana.✡ 9 Kere. Zaala muŋguŋana ta tomtom titoto bekena timbeeze pa Anutu, ina ka azuŋka mi mburaana biibi. Tamen zaala tana iso piti ta kembei: “Nu ko meete pa sanaana ku.” Nako parei pa zaala popoŋana ta koozi tototo be tembeeze pa Anutu na? Pa zaala tana iso piti ta kembei: “Nu we ndeeŋeŋom pa Anutu mataana kek.” Zaala ta kembei na, ka azuŋka mi mburaana biibi ma ilip kat pa zaala muŋguŋana.✡ 10 Iti sombe takam ŋgar pa azuŋka ki zaala popoŋana, nako tere azuŋka ki zaala muŋguŋana kembei mburaana sa mini som. 11 Mi sombe zaala ta ikamam be imap na, imar raama azuŋka mi mburaana biibi, nako parei pa zaala tabe imbot ma alok i? Ina ka azuŋka mi mburaana biibi ma ilip.✡

12 Niam amurla kat ta kembei, tanata amoto som mi amzzwe katkat sua pizin tomtom.✡ 13 Niam kembei Mose som. Pa muŋgu ni ipakalkaala mataana pa kawaala. Kokena zin Israel matan ilala pa koroŋ ta ka azuŋka imbot rimen to imap.✡ 14 Tamen zin Israel ŋgar kizin imbol, tanata tikilaala mbulu tana ka uunu som. Mi koozi tomini, sombe tipaata zaala muŋguŋana ka sua, ina kembei ta kawaala tana isekalkaala men ŋgar kizin. Tanata ŋgar kizin ipet som. Pa Krisi itutamen ta irao be itatke kawaala tana pizin.✡ 15 Ta muŋgu mi imar indeeŋe koozi, sombe tipaata sua ki Mose, ina kembei ta koroŋ sa isekaala lelen ma ŋgar kizin. 16 Tamen sombe tomtom sa itooro leleene, mi iurla ki Merere, na Krisi itatke koroŋ tana pini.✡

17 Merere, ni Bubuŋana. Mi sombe Merere Bubuŋana imbotmbot raama iti, nako tewe mbesooŋo mini som.✡ 18 Iti ta kawaala sa ipakaala matanda mini som na, tamap tere azuŋka mi mbulu ndabokŋana ki Merere ila ki Krisi. Pa ni ta iswe kat Anutu piti. Tana matanda ilala pa azuŋka kini mi mbulu kini ndabokŋana tana, mi ni itortooro iti be tewe kembei ta ni itunu. Mbulu ti, Merere ikamam piti. Iŋgi aŋso pa Bubuŋana tau.✡

4

Uruunu ambaiŋana ki Krisi ta iur mat piti

1 Tana Anutu, ni imuŋai yam mi iur uraata ti imar nomoyam. Tanata niam irao leleyam ipata mi amzem uraata tiam ti na som.✡ 2 Mi mbulu turkeŋan mi sananŋan boozomen ta kanda miaŋ pa i, na ampizil ndemeyam pa kek. Mi amkamam uraata tiam raama mbulu pakaamŋana som, mi ampagaaba sua toro ma ila raama Anutu sua kini som. Som kat. Iŋgi amzzwe katkat sua ŋonoono men pizin tomtom. Naso tiyamaana la lelen kembei amkamam kat uraata ila Anutu mataana.✡ 3 Ŋonoono, tomtom pakan, zin kembei ta koroŋ sa isekaala ŋgar kizin. Tabe ŋgar kizin ipet pa uruunu ambaiŋana ta amzzo i som. Wal tana titoto zaala tabe ikam zin ma tila len i.✡ 4 Pa merere pakaamŋana ta ikamam peeze pizin tomtom pa mazwaana ti, ni isekaala zin wal tau tiurla som na ŋgar kizin kek. Tanata zin tirao be tikilaala azuŋka ki uruunu ambaiŋana som. Uruunu ambaiŋana tana iso ta kembei: Krisi, ni iswe kat Anutu mburaana, azuŋka, mi mbulu kini ndabokŋana piti.✡ 5 Sua ta niam amzzoyaryaara pizin tomtom na, amkamam bekena tomtom tipakur yam pa na som. Niam amkamam sua ta kembei: “Yesu Krisi, ni Merere. Mi ni ikam yam ma amwe mbesooŋo kini, tanata ambesmbeeze piom.”✡ 6 Muŋgu kat, indeeŋe Anutu iur saamba mi toono na, ni iso ta kembei: “Mat sa be iyaara lela zugut leleene.” Anutu tina ta ikam ma mat kini iyaara lela leleyam tomini. Tanata ambot mat pini, mi amute mburaana, azuŋka, mi mbulu kini ndabokŋana ta tere se ki Krisi i.✡

Koroŋ ndabokŋana kat ki Anutu imbot la kuuru toonoŋan lelen

7 Uraata ta amkamam i na, ituyam amrao pa som. Tana koroŋ ndabokŋana ta Anutu iur la leleyam i, ina kembei imbot lela kuuru sorokŋana ta tiurpe pa toono na. Naso amswe Anutu mburaana ta biibi ma ilip na pizin tomtom.✡

8 Niam na, pataŋana boozomen ikamam yam. Mi tamen ikototo yam som. Amrru zaala. Tamen leleyam ipata kat som. Pa niam amute: Zaala sa kola ipet.✡ 9 Tiseseeze motoyam. Mi Anutu, ni ipizil ndemeene piam som. Pataŋana matakiŋa ipunun yam. Tamen ipasaana kat yam som.✡ 10 Yoyouŋana ta gorgori kuliyam irre i, ina kembei amgabgaaba Krisi pa meeteŋana kini. Tamen Krisi ipombolmbol yam, mi amendernder mbolŋana, mi ambadbaada pataŋana tana ta ki kuliyam i. Tana amswe kembei ni mataana iyaryaara ma imbotmbot.✡ 11 Niam tomtom toono koyam men, mi mburoyam biibi som. Mi gorgori ta ambotmbot su toono ti na, amso ko molo som to ameete pa Yesu zaana. Tamen amendernder mbolŋana mi ambadbaada pataŋana tana. Tana amswe kembei Krisi, ni mataana iyaryaara ma imbotmbot.✡ 12 Niam iŋgi kembei ambotmbot la naala kezeene pa uraata ta amkamam i. Tamen amuluulu yom be kakam mbotŋana ta ki Anutu i.

13 Sua imbot pataaŋa kek ta kembei:

Nio aŋurla, tanata aŋso sua.✡

Mi niam tomini leyam urlaŋana ta kembei. Tanata amzzoyaryaara uruunu ambaiŋana. 14 Pa niam amute: Ni ta ipei Merere Yesu ma imaŋga mini pa naala na, kaimer ko ipei yam tomini, kembei ta ikam pa Merere Yesu na. Mi ni ko ikam ti ma temender su kereene uunu mi iso: “Kere. Wal tio tis.”✡

15 Pataŋana boozomen ta ambadbaada i, ina be iuulu yom. Naso kampeŋana ki Anutu ila kizin tomtom boozomen. Mi zin ko lelen ambai pa Anutu, mi tipakurkur zaana, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.✡

Paulus ikam ŋgar biibi pa koroŋ ta tarao be tere som

16 Tana niam irao leleyam ipata mi amzem uraata tiam na som. Ŋonoono, kuliyam mat kana ikamam be isaana. Mi leleyam na, aigule ta boozomen Anutu ipombolmbol yam, mi ikamam leyam mburoyam popoŋana.✡ 17 Pataŋana boozomen ta izze tiam i, na amre kembei bibip som. Mi ko imbot rimen ŋonoono, to imap. Tamen pataŋana boozomen tana ko iuulu yam be ambot raama Anutu lela azuŋka kini leleene ma alok. Tana koroŋ ndabokŋana tabe amkam i, ina ilip kat pa pataŋana tiam ta boozomen.✡ 18 Tana niam amkam ŋgar pa koroŋ ta tere ki matanda i som. Amkam ŋgar pa koroŋ ta tarao be tere som. Pa koroŋ ta tere ki matanda i, ko imbot rimen to imap. Mi koroŋ ta tarao be tere som, ina imbotmbot ma alok.✡

5

Paulus ikam kinkiini pa ruumu kini saamba kana

1 Kuliyam ta ki toono ti, ina niam amre kembei beeze sorok be kunuyam imbot lela. Mi niam amute: Sombe tireege beeze tiam ti, na niam leyam ruumu ŋonoono ta imbot saamba a. Ruumu tana, tomtom tipo pa naman som. Anutu ta ipo. Mi ko imbotmbot ma alok. ✡ 2-3 Tana koozi niam leleyam ipata mi amzzo ta kembei: “A tina ko. Amzeebe yam lela muriyam saamba kana, so ndabok!” Muriyam saamba kana, ina kuliyam popoŋana tau. Tana leleyam be amzeebe yam pa pataaŋa. Kokena ambot sorok. ✡ 4 Mazwaana ta ambotmbot men lela beeze tiam ta ki toono ti na, leleyam ipata mi amtaŋtaŋ pa mbotŋana ki kar saamba. Mi leleyam be amzem kuliyam ti na som. Leleyam be kuliyam ti imbotmbot, mi amzeebe yam pa kuliyam popoŋana ta ki saamba i, ma kembei izuk kuliyam ta ki toono ti. Naso kembei mbotŋana ki kar saamba iwon mbotŋana tiam ta ki toono ti. ✡ 5 Anutu, ni iur ti be takam mbotŋana ta kembei. Mi ikam Bubuŋana piti kek. Bubuŋana tana, ina iwe mataana pa koroŋ boozomen tabe ni ikam piti pa kaimer i. ✡

6 Uunu tina ta gorgori niam amototo som mi leleyam ambai. Pa niam amute: Kuliyam, ina iwe kembei muriyam men be ambot lela su toono ti. Mi sombe ambot raama kuliyam ta ki toono i, na ambot raama Merere isu kar saamba zen. ✡ 7 Pa iŋgi tere kati zen. Tototo zaala ki urlaŋana ma tombotmbot. ✡ 8 Tana kembei ta aŋso na, niam leleyam ambai mi amre ta kembei: Sombe ambot men su toono, ina ambai. Mi sombe amzem kuliyam ti, mi amla ambot raama Merere isu saamba, inako ambai kat. ✡ 9 Tamen sombe ambot raama kuliyam ti, som amzem mi amla ma ambot raama Merere isu kar saamba, na amkam kinkiini kat pa mbulu ta ni leleene pa i. ✡ 10 Pa iti ta boozomen kola temender su Krisi kereene uunu be itiiri iti mi iur kadoono piti tomtom tataŋa pa mbulu ta takamam su toono na. Mbulu ambaiŋana, mi mbulu sananŋana tomini. ✡

Paulus leleene be ikam zin tomtom ma ziŋan Anutu tiparlup zin ma tiwe tamen

11 Tana niam amototo Merere. Uunu tina ta amkamam uraata be ampei ŋgar kizin tomtom ma titooro lelen. Leleyam mi ŋgar tiam, ina imbot mat pa Merere. Mi amso ko niom tomini kombot mat piam, mi kikilaala kembei uraata ta amkamam i, na amkamam raama leleyam ŋgeezeŋana men. ✡

12 Kokena niom koso iŋgi amkamam be amwit ituyam uruyam mini. Na som. Iŋgi amso sua ti bekena niyom ise piam, mibe amuulu yom ma karao be kepekel sua kizin wal pakan. Wal tana, nin zze pa mbulu mat kana men. Mi koroŋ ta imbot la lelende i, na tikam ŋgar pa som. ✡ 13 Nio aŋute: Wal tana tiso niam amkamam ŋgar pa Anutu, mi ila ila ma ipakankaana ŋgar tiam. Ambai, tiso lak! Mi uraata ta amkamam na, amkamam pa Anutu zaana tau. Mi sombe amkam kat ŋgar, ina be iuulu yom. 14 Mbulu ki Krisi ta ni iur kat leleene piti, ta ipesese yam mi amkamam uraata kini. Pa niam amre ta kembei: Tomtom tamen ikam tomtom ta boozomen murin, mi imeete pizin. Tana zin ta boozomen kembei timbot lela meeteŋana kini tana leleene mi timeete raami. ✡ 15 Mi ni imeete pa tomtom ta boozomen, bekena tito zitun lelen pa mbotŋana kizin isu toono ti na som. Imeete pizin bekena ikam zin ma tito ni leleene. Ni ta imeete pizin, mi burup ma imaŋga mini pa naala na. ✡

16 Tana niam sombe amkam ŋgar pizin tomtom, na amto ŋgar ki toono mini som. Ŋonoono, muŋgu amkam ŋgar pa Krisi kembei ta zin wal toono kan tikam ŋgar pini. Mi iŋgi amurla kek, tana amkam ŋgar pini ta kembei mini som. ✡ 17 Tana sombe tomtom sa isekap la ki Krisi ma iwe lene, na Anutu ikami ma iwe tomtom popoŋana. Tana koroŋ muŋguŋan timap, mi koroŋ popoŋan tipet kek. ✡

18 Mbulu ta boozomen tana na, Anutu ta ikam piti. Kere. Muŋgu iti tewe ni ka koi bizin. Tabe ni itiŋan tarao be taparlup ti som. Tamen ni iŋgo Krisi ma isu toono, mi Krisi iwe zaala piti, ta iŋgi itiŋan Anutu taparlup ti ma tewe tamen kek. Mi ni iur uraata imar nomoyam be amsoyaara ka sua pizin tomtom. Naso zin tomini, ziŋan Anutu tiparlup zin ma tiwe tamen. ✡ 19 Sua tiam ti ka uunu ta kembei: Iti tomtom toono kanda ta muŋgu tewe Anutu ka koi bizin na, ni iŋgo Krisi ma isu bekena iwe zaala piti ma itiŋan Anutu taparlup ti ma tewe tamen. Tana Anutu ininin sanaana kiti mini som. Mi iur uraata imar nomoyam be amsoyaara sua kini, mi amso zin tomtom pa zaala tabe ni ziŋan tiparlup zin ma tiwe tamen pa i. ✡ 20 Tana niam kembei amkam Krisi ruŋguunu, mi amwe Anutu kwoono be amso sua kini pizin tomtom. Mi iŋgi kwoyam imbol piom ta kembei: Kotooro leleyom. Naso niomŋan Anutu kaparlup yom ma kewe tamen. ✡ 21 Pa kere. Krisi, ni iute sanaana kamŋana som. Tamen ikam murindi, mi iwe patoronŋana pa sanaana kiti. Tana sanaana kiti ka kadoono, ta Anutu iur se kini. Naso iti ta tesekap la ki Krisi ma tewe lene na, tewe ndeeŋeŋanda pa Anutu mataana. ✡

6

Mbulu ki mbesooŋo ŋonoono ki Krisi

1 Tana niam kembei amgabgaaba Anutu pa uraata kini. Mi amso ampombol yom ta kembei: Kere yom. Kokena kampeŋana ki Anutu ta kakam kek na iur ŋonoono piom som.✡ 2 Pa ni iso ta kembei:

Indeeŋe nol ta aŋso aŋkampe yom na, aŋleŋ yom.

Mi indeeŋe aigule ta aŋso aŋkamke yom na, aŋuulu yom.✡

Mi kere. Nol tabe Anutu ikampe iti mi ikamke iti, ina ta koozi!✡

3 Niam leleyam be tomtom tiyyo kwon pa uraata tiam som. Tana motoyam iŋgalŋgal ituyam: Kokena amkam ŋoobo mbulu sa, to ampakaala zin tomtom pa Anutu, som amkam zin ma titop.✡ 4 Mbulu tiam ta boozomen iswe kembei niam mbesooŋo ki Anutu. Pa amendernder mbolŋana kat mi ambadbaada pataŋana matakiŋa. Amrre yoyouŋana pa uunu tau amtoto zaala ta Anutu iur piam na. Mazwaana pakan amre kembei leyam zaala sa som.✡ 5 Mi tomtom tiballis yam, mi tizebzeebe yam lela ruumu sanaana, mi iwal biibi timaŋgaŋga piam. Mi ambelmbel uraata ma niyam isaana. Mi amkenne kat som, mi peteltel yam.✡

6 Mi mbulu tiam na, iŋgeeze men. Mi amkamam kat ŋgar pa Anutu. Niam amkampewe zin tomtom. Mi sombe tikam ŋoobo yam, na amyaramraama ituyam ma keteyam malmal karau som. Niam amwwa raama Bubuŋana Potomŋana mburaana, mi amurur kat leleyam pizin tomtom.✡ 7 Mi amzzo katkat sua ŋonoono men. Mi Anutu mburaana ta ipombolmbol yam. Mi mburu malmal kana ta Anutu izarra piam na, ndeeŋeŋana men. Mburu tana iwe kembei ta izi mi siŋgiao be amporou pa.✡

8 Niam amkamam uraata ki Anutu na, tomtom pakan tipakur yam, mi pakan tire yam kembei wal sorokŋoyam. Tomtom pakan tiwit uruyam, mi pakan tiŋgal sua piam. Tomtom pakan tire yam kembei mbesooŋo ŋonoono ki Anutu, mi pakan tiso niam ampandelndel zin tomtom. 9 Tomtom pakan tikilaala kat yam, mi pakan tikankaana piam. Mazwaana pakan amso ko ameete. Mi som. Ambotmbot men. Pataŋana pakan, Anutu ipazal yam pa. Mi ni ipun yam ma ametmeete som.✡ 10 Pataŋana ta ambadbaada i, ina ikam yam ma leleyam ipata. Tamen leleyam ambai kat pa mazwaana ta boozomen. Niam na, ambot ŋoobo. Tamen amkamam koroŋ ndabokŋana kat pizin wal boozomen ma tirao pa kat. Niam leyam koroŋ sa som. Tamen leyam koroŋ ta boozomen ma amrao pa.✡

Paulus iso pizin Korin be tiur lelen pini

11-12 O niom Korin, niam iŋgi amurur kat leleyam piom, tanata amkamam sua boozomen ti piom. Mi niom na, ku'urur kat leleyom piam som. 13 Tamen nio aŋre yom kembei lutuŋ bizin. Tana aŋso piom ta kembei: Kuur leleyom piam tomini, kembei ta niam amurur leleyam piom.✡

Tombot molo pa koroŋ sananŋan ta boozomen

14 Kere yom! Niomŋan zin wal ta tiurla som na, kapargabgaaba yom pepe. Pa mbulu ndeeŋeŋana mi mbulu ki tomololo tutu ko tilup be parei? Mi mat ma zugut tirao timbot mbata be parei?✡ 15 Mi Krisi mi Sadan * ko tiyok raraate be parei? Mi sokorei ta irao ilup tomtom ta iurla som na, mi tomtom urlaŋana?✡ 16 Mi ko merere pakaamŋan tirao be tigaaba Urum Merere be parei? Som. Mi urum ki Anutu mata yaryaaraŋana ta iti. Ina kembei ta Anutu iso:

Nio ko aŋbot la mazwan mi aŋwwa raama zin.

Mi nio ko aŋwe Anutu kizin, mi zin ko tiwe wal tio.✡ 17 Uunu tina ta Merere iso ta kembei:

Kezem wal tana, mi kala kombot ndel.

Mi koroŋ ta so iŋgeeze som, na kakam pepe.

Naso nio aŋkam yom.✡

18 Mi nio ko aŋwe tomoyom,

mi niom kewe lutuŋ bizin mi lutuŋ moori bizin.

Ina Merere mbura keskeezeŋana itunu iso ta kembei.✡

7

1 O niom toŋmatiziŋ tiam, Anutu imbuk sua ta boozomen tana piti kek. Tana mbulu boozomen ta ipasansaana kulindi, som kunundu ma iŋgeeze pa Anutu mataana som na, tezem ma imborene kat. Mi tomoto Anutu, tuurpe itundu ma tewe potomŋanda kat. ✡

Paulus leleene ambai kat paso, ileŋ kembei zin Korin tiurpe mbulu kizin kek

2 O niom wal tiam, kuur leleyom piam. Pa niam amkam ŋoobo tomtom sa som, mi ampasaana tomtom sa som, mi amwatke leyam koroŋ ki tomtom sa som. ✡ 3 Sua tio ti, nio aŋkam bekena aŋgal motoyom pa na som. Iŋgi aŋpazal ŋgar tiom men. Pa nio aŋso kek. Niam leleyam piom. Tana sombe ambot, som ameete, na koroŋ sa irao be iyembut ti na som. ✡ 4 Niom tina, leleŋ iwe ru piom som. Pa niom ta kakam yo ma niŋ se kat. Ŋonoono, pataŋana boozomen ikam yam. Tamen aŋkam ŋgar piom, tanata ipombol yo, mi ikam yo ma leleŋ ambai ma ambai kat.

5 Indeeŋe niam amla ma ampet lele pakaana ki Masedonia na, niam ra, irao keteyam su risa som. Paso, pataŋana matakiŋa boozo ikam yam. Niamŋan zin tomtom amparzorzooro, mi ambot la malmal leleene. Tabe motoŋana biibi ikam yam, mi kopoyam irru. ✡ 6 Mi indeeŋe Titus imar mi ipet tiam na, Anutu ta ipombolmbol zin wal ta lelen ipata na, ipombol yam, mi ikam ma leleyam ambai. ✡ 7 Mi tina men som. Koroŋ toro ipombol yam tomini. Pa Titus imar na, iso yam pa uruyom ambaiŋana ta kembei. Iso: Niom kopomboli mi kopotor leleene. Mi iso niom leleyom ipata pa mbulu ta kakam na, mi kataŋ pa. Mi kuur kat leleyom pio mi kalae tio, mi leleyom ilip be kere yo mini. Tabe ikam yo ma leleŋ ndabok kat.

8 Ŋonoono, ro ta muŋgu aŋbeede piom na, ipasaana leleyom ma leleyom isaana risa kek. Tamen leleŋ ipata pa koroŋ tana som. Pa ro tana, aŋbeede bekena aŋuulu yom. Ŋonoono, muŋgu leleŋ ipata pa. Mi buri na som. Pa iŋgi niom leleyom isaana mini som. ✡ 9 Tabe ikam ma leleŋ ambai kat. Mi leleŋ ambai pa leleyom pataŋana tana som. Leleŋ ambai paso, aŋre ikam yom ma kuurpe mbulu tiom. Tana leleyom pataŋana tana indeeŋe pa Anutu ŋgar kini. Uunu tina ta ro tiam tana ipasaana kat yom som. 10 Pa lelende pataŋana ta indeeŋe pa Anutu ŋgar kini, ina ikam ti ma tuurpe mbulu kiti. Tana iwe zaala piti be Anutu ikamke ti. Mi asiŋ ko leleene ipata pa mbulu ta kembei? Som. Tamen sombe lelende ipata kembei ta zin wal toono kan, na tere ti. Pa lelende pataŋana ta kembei na, ipiyotyooto meeteŋana. ✡ 11 Niom kere. Indeeŋe Anutu ikam yom ma leleyom ipata na, ipiyooto so mbulu i? Ikam yom ma irao kombot na som. Karau men mi kuurpe mbulu tiom. Pa leleyom be leyom uunu sa isaana som. Tanata komoto, mi keteyom malmal, mi kuur kadoono pa tomtom ta ikam ŋoobo na. Mi leleyom ilip be kere yo mini. Mbulu tiom ta boozomen tana iswe kembei leyom uunu sa pa koroŋ taiŋgi som.

12 Tana indeeŋe ta aŋbeede ro tana piom na, aŋkam ŋgar biibi pa tomtom ta ikam ŋoobo mbulu tana, som tomtom ta ni ikam ŋoobi na som. * Aŋbeede ro tana bekena ituyom kikilaala kembei leleyom be kakam kat mbulu pa Anutu mataana, mi kuur kat leleyom piam mi kalae tiam. 13 Tana mbulu tiom tana ipombol yam, mi ikam yam ma leleyam ambai.

Mi tina men som. Pa indeeŋe Titus ima ipet tiom na, niom ta boozomen kakami raama leleyom ambai. Tabe kopomboli mi kakami ma leleene ambai kat. Mbulu tiom tana ikam ma niam tomini menmeen yam biibi. 14 Pa muŋgu aŋwit uruyom ila Titus mataana. Mi iŋgi sua tio tana iur ŋonoono kek, tana koŋ miaŋ piom som. Pa sua ta amkam pa Titus be amwit uruyom pa na, mbulu ta kakam pini iswe kembei sua tana ŋonoono men. Kembei sua tiam boozomen ta amzzo piom na, sua ŋonoono men. 15 Mi Titus tomini leleene piom ilip. Pa mataana iŋgalŋgal mbulu tiom tau niom ta boozomen kakami, mi leyom ŋger pini, mi keleŋ la kalŋaana. Paso, komoto Anutu mi leleyom be kakam kat mbulu pa ni mataana. 16 Tana iŋgi nio leleŋ ambai kat. Pa nio aŋurla ta kembei: Niom kototo Anutu leleene pa koroŋ ta boozomen. ✡

8

Paulus ipombol zin Korin be tiyo pat pakan pizin Yerusalem kan

1 O niom toŋmatiziŋ tiam, niam leleyam be kuute mbulu ta kampeŋana ki Anutu ipiyooto pizin lupŋana ki Anutu ta timbot pa lele pakaana ki Masedonia na.✡ 2 Zin ra, pataŋana biibi ŋonoono ikam zin, mi timbot ŋoobo kat. Tamen lelen ambai ma ilip, mi tiyo pat boozo kat be tiuulu zin toŋmatiziŋ ki Krisi ta timbotmbot ŋoobo su Yerusalem a.✡ 3-4 Nio aŋre kat mbulu kizin kek, tanata aŋso ka sua. Koroŋ ta zin tirao be tikam, ta tikam. Mi tina men som. Tikam pakan ma isala ki tomini. Pa zitun lelen tisombe tigaaba lupŋana pakan ki Anutu, mi tiur naman pa uraata ti. Tanata ŋgar kizin imbol mi timaŋmaŋ yam be amyok pizin ma tiuulu Anutu wal kini potomŋan ta timbotmbot ŋoobo na.✡ 5 Niam amso ko tikam mbulu tana men. Mi som. Pa tito Anutu leleene, mi tiur kat lelen pa Merere, mi tiur lelen piam tomini.

6 Uraata ti ta kampeŋana ki Anutu ipiyooto na, muŋgu Titus imaŋga pa ila mazwoyom. Tana amso pini be ipombolmbol yom pa ma irao koposop kat. 7 Pa niom tina karao kat pa uraata mi mbulu matakiŋa ta Bubuŋana ipiyotyooto na: Urlaŋana, sua, ŋgar, mbulu ki matanda zze pa koroŋ ki Anutu, mi mbulu ki lelende par piti ta uraata tiam ipiyooto la mazwoyom na. Tana niom sombe karao kat pa uraata ti tomini, to ndabok. Pa iŋgi mbulu toro ta kampeŋana ki Anutu ipiyooto.✡

8 Iŋgi aŋur sua piom som. Aŋso aŋtoombo yom. Niom kuur kat leleyom pa Anutu mi zin tomtom, som som? Tanata aŋso yom pa mbulu kizin wal pakan ta matan siŋsiŋ pa uraata ti na. 9 Pa kampeŋana ki Merere kiti Yesu Krisi na, niom kuute kek. Muŋgu, ni irao kat pa koroŋ ta boozomen. Tamen izem koroŋ kini tana, mi isu toono ma imbot ŋoobo, bekena iuulu yom mi ikam yom ma karao kat pa koroŋ ta ki Anutu i.✡

10 Ndaama ta ila kek na, leleyom iur be kakam mbulu tiŋgi. Mi niom ta kamaŋga pa ka uraata muŋgu. Tana nio aŋre ta kembei: Niom sombe koposop, inako ambai. 11 Tana motoyom se pa uraata ti, mi koposop kat. Pa indeeŋe ta kamaŋga pa na, motoyom siŋsiŋ pa. Tana pat piizi sa ta so karao be kakam, na kakam. 12 Pa koroŋ ta so tarao be takam, mi sombe takam raama lelende, nako Anutu leleene ambai pa. Mi sombe iti lende koroŋ som, na irao Anutu iwi iti pa na som.✡

13 Iŋgi aŋso be ku'uulu wal pakan ma timbot ambai, mi ituyom kombot ŋoobo, na som. Leleŋ be niom ta boozomen kombot raraate men. 14 Koozi, niom karao pa koroŋ boozo. Tana karao be ku'uulu zin pa koroŋ ta zin timbot ŋoobo pa. Mi kaimer, sombe zin tirao pa koroŋ pakan ta niom kombot ŋoobo pa, nako zin kadoono tiuulu yom. Naso niom ta boozomen kombot raraate men.✡ 15 Pa mbulu ta Anutu iso pizin Israel be tikam pa kini manna isu lele bilimŋana na, ina iwe kin ambaiŋana piom be koto. Ka sua iso ta kembei:

Tomtom ta iyo kini biibi na, ikam ka kini ma irao, mi gegeene sa som.

Mi tomtom ta iyo kini rimen na, imbot ŋoobo som. Ikam ka kini ma irao.✡

Paulus isotaara zin pa wal tabe tiyo pat i zan

16 Nio leleŋ ambai pa Anutu mi aŋpakuri. Pa ni ikam ma Titus mata siŋsiŋ be iuulu yom, kembei ta niam i. 17 Tana indeeŋe ta niam ampomboli be ima ma ire yom na, ni iyok pa men. Mi ni ima pa uunu tana men som. Itunu leleene isombe ima. Pa ni mata siŋsiŋ kat be iuulu yom. 18 Mi ko amgo toŋmatiziŋ kiti toro ma igaabi, mi ziru tima. Ni, lupŋana ta boozomen ki Anutu tiwidit zaana pa uraata ta ni ikamam pa uruunu ambaiŋana na. 19 Mi tina men som. Tomtom tana, lupŋana ki Anutu tiuri be niamŋan amwwa mi amkam uraata pa pat yoŋana. Uraata taiŋgi ta kampeŋana ki Anutu ipiyooto na, amkam bekena ambeeze pa Merere mi ampakur zaana pa. Mibe amswe kembei niam tomini motoyam siŋsiŋ be amuulu Anutu wal kini.

20 Pat biibi tabe kakam pizin Yudea kan i, leleyam be amboro kat. Kokena tomtom sa iyo kwoono piam. 21 Tana amso amkam mbulu ta indeeŋe men pa Anutu mataana mi tomtom matan tomini.✡

22 Mi niam ko amgo toŋmatiziŋ kiti toro ma igaaba wal ru tana. Ni na, amtoombi pa uraata matakiŋa boozo kek. Mi amre i kembei ni mataana izze pa uraata ki Anutu. Mi iŋgi ni indemeere kat yom, tana mata siŋsiŋ be iuulu yom pa uraata ti.

23 Tana Titus, niom kuute i kek. Pa ni igabgaaba yo mi niamru amkamam uraata be amuulu yom. Mi toŋmatiziŋ kiti ru tana, ziru tikam lupŋana ki Anutu ruŋgun mi tima. Mi tizzwe katkat Krisi mbulu kini ndabokŋana. 24 Tana zin tel sombe tima tipet, na kakam zin mi keswe kembei leleyom pizin. Naso lupŋana ta boozomen ki Anutu tiute: Sua ta muŋgu amso be amwit uruyom pa, na ŋonoono men.✡

9

Paulus ipombol zin Akaia kan pa pat yoŋana

1-2 Mi niom wal pakan ta kombot lele pakaana biibi ki Akaia na, irao aŋbeede sua molo piom som. Pa nio aŋute: Niom motoyom siŋsiŋ pa uraata tiŋgi. Leleyom ilip be kembeeze pa Anutu wal kini potomŋan ta timbot ŋoobo na mi ku'uulu zin. Tanata aŋwidit uruyom pizin Masedonia kan, mi aŋzzo pizin ta kembei: Indeeŋe ndaama ta ila kek mi imar na, niom kakamam uraata be kaparaŋraŋ seŋgeeri tiom tabe ila i. Mi mbulu tiom ta motoyom siŋsiŋ pa uraata ti, ina ipei ŋgar pa wal boozomen. 3 Tana iŋgi aŋso aŋgo toŋmatiziŋ kiti tel tana ma timuuŋgu ma tima, bekena tiso yom ma kaparaŋraŋ koroŋ pataaŋa. Pa muŋgu amwit uruyom, mi amso niom ko kakam ta kembei. Kokena kakam som, to sua tiam tana iwe koroŋ sorok. 4 Tana kere: Kokena wal pakan ki Masedonia tigaaba yo ma niamŋan ama, mi tire yom kaparaŋraŋ koroŋ som, to kanda miaŋ biibi. Pa muŋgu amwit uruyom mi amso amdemeere kat yom. 5 Uunu tina ta aŋkam ŋgar, mi aŋso pizin toŋmatiziŋ tana ma timuuŋgu ma tima, bekena tiparaŋraŋ koroŋ biibi tabe keseŋgeere i. Koroŋ tana, niom kumbuk sua pa kek be kakam. Mi leleŋ be kakam koroŋ biibi tana raama leleyom. Kokena kulul nomoyom kembei ta wal matan konŋan i. Pa ina mbulu ambaiŋana som.

6 Mi motoyom iŋgal sua ta ti: Tomtom ta so izarra namaana, nako itunu ikam kampeŋana biibi. Mi tomtom ta so ilulul namaana, inako ire kampeŋana som.✡ 7 Tana koroŋ piizi sa ta tomtom tataŋa lelen iur pa be tikam, na tikam. Kokena kakam som, to timaŋmaŋ yom, mi tinok tinok mana kakam. Pa mbulu ta kembei na, Anutu leleene pa som. Ni leleene pizin wal ta tikamam koroŋ pizin tomtom raama lelen ambai. 8 Mi Anutu, ni irao ikampe yom biibi pa koroŋ ta boozomen. Naso karao kat pa koroŋ ta munŋaana men pa mazwaana ta boozomen, mi leyom koroŋ irao be kakam uraata ambaimbaiŋan matakiŋa ta boozomen.✡ 9 Kembei sua ki Merere ta tibeede pataaŋa kek na iso:

Tomtom ambaiŋana, ni irairai koroŋ kini, mi ikamam pizin wal tau timbot ŋoobo na.

Tomtom ta kembei, Anutu ko mataana iŋgalŋgal mbulu kini ndeeŋeŋana ma alok.✡

10 Anutu ta ikamam kini iweniwen pizin wal tau tiwaswaaza kini, mi ikamam kanda kini i, na ni itunu ko ikam koroŋ tiom tana ma ipet ma iwe biibi, mi ikam ma mbulu tiom ndeeŋeŋana tana ipiyooto ŋonoono ambaimbaiŋan boozo.✡ 11 Ni ko ikam yom ma karao kat pa koroŋ ta munŋaana men. Naso karao be kakam ulaaŋa biibi pizin tomtom pa mazwaana ta boozomen. Mi zin ko lelen ambai pa Anutu mi tipakuri pa ulaaŋa biibi tabe keseŋgeere mi amkam ma ila pizin i.✡

12 Uraata ti, niom koso kakam be kembeeze pa Anutu mi ku'uulu wal kini potomŋan ta timbot ŋoobo su Yudea na. Mi ko ikam ma wal boozomen lelen ambai pa Anutu mi tipakuri tomini.✡ 13 Mi niom sombe kembeeze pa Anutu pa zaala ti, mi keseŋgeere ulaaŋa biibi ila pizin Yerusalem kan mi zin wal pakan, inako keswe kembei kuurla uruunu ambaiŋana ki Krisi mi koto kat. Tana tomtom ko tire mi tipakur Anutu piom. 14 Pa zin ko tire kampeŋana biibi kat ki Anutu ta imbotmbot salakaala yom. Tana ko lelen piom ilip, mi matan iŋgalŋgal yom pa suŋŋana.

15 Iti lelende ambai pa Anutu mi tapakuri! Pa ni ikampe iti mi ipomoozo iti pa koroŋ ndabokŋana kat. Sombe toso pa, nako toso so sua i?

10

Paulus iporoukaala itunu pa sua ta wal pakan tiŋgal pini

1 Iŋgi nio, Paulus ituŋ aŋso aŋpombol yom pa sua pakan. Pa nio aŋute: Tomtom pakan tiŋgalŋgal sua pio ta kembei. Tiso: “To tana, sombe imbotmbot raama iti, na imototo mi izzo sua luumuŋana men. Mi so imbot molo, tona ipakur itunu mi ikamam sua kekeŋana piti.” Mi nio na, aŋkamam ŋgar pa mbulu ki Krisi ta ni ikototo itunu mi ikamam mbulu luumuŋana men pizin tomtom, tana irao aŋur sua sa piom na som.✡ 2 Iŋgi aŋtaŋroro yom be kuurpe mbulu tiom. Pa leleŋ be aŋma mi aŋkam sua kekeŋana piom som. Tamen zin wal ta tizzo niam amwwa raama Anutu mburaana som, mi niam tomtom sorok ki toono men na, kozo tire zin. Pa sombe ama, nako irao leleyam iwe ru, som amoto na som. Ko amkam sua kekeŋana pizin.✡ 3 Ŋonoono, iŋgi niam ambotmbot su toono. Tamen amporrou kembei ta wal toono kan tikamam i som. 4 Pa mburu malmal kana ta Anutu ikam piam mi amporrou pa i, ina ki toono som. Mburu tana na, mbolŋana. Pa Anutu itunu mburaana ta imbotmbot raama. Uunu tina ta niam amrao be amreege siiri mbolŋan ki koyam koi bizin ma tisu len.✡ 5 Ŋgar mi sua pakaamŋan boozomen kizin wal tau tipakurkur zitun, mi tizorzooro Anutu, mi tikamam be tipakaala zin tomtom pa ŋgar kini na, niam amrekreege ma iwe koroŋ sorok. Mi amyaramraama ŋgar ta boozomen ma itoto Krisi ŋgar kini men.✡ 6 Niam iŋgi amur motoyam mi amzza yom. Beso keleŋ la kalŋoyam mi koto kat sua tiam, inako amur kadoono pa zooroŋana ta boozomen kizin wal tana.✡

7 Kere. Koroŋ taiŋgi ipata piom be kakam ŋgar pa na som. Imbot mat. Zin wal ta tindemeere kembei zin men ta Krisi iur zin pa uraata na, irao tikam ŋgar mini. Pa niam tomini, Krisi iur yam pa uraata.✡ 8 Ŋonoono, iŋgi aŋwit uruyam pa uraata ta amkamam i. Mi koŋ miaŋ pa som. Pa Merere ta iur yam pa uraata tiam ti, bekena ampombol urlaŋana tiom. Mi ni iur yam be ampasaana yom som.✡ 9 Kokena niom koso ro pakan ta aŋbeede piom na, ina be ipamoto yom. Na som.

10 Nio aŋute: Tomtom pakan tizzo pio ta kembei: “Sua ta ni ibeede se ro na, kekeŋana mi mataanaŋana. Mi so itunu imar, mi imbotmbot raama iti mi ikam sua piti, na tomtom tirepiili i ma tiso: ‘A, to tana, mburaana iŋgoi?’ ” 11 Wal ta kembei, kozo tikam kat ŋgar. Pa sua ta ambot molo mi ambeede se ro mi ima na, sombe ama ma itiŋan tombotmbot, inako amkam ka mbulu raraate men tau.✡

Paulus iso ni zaana be ikam uraata isu Korin

12 Wal pakan na, zin tirao kat! Niam amre zin na, tilip kat piam. Pa mbulu ta zin tikamam na, irao niam amkam na som. Niam na, koyam miaŋ be amwit ituyam uruyam. Mi zin na, kan miaŋ be tikam ta kembei som. Mi zitun tiur kin pa mbulu tabe tito. Tana tindemeere sorok ma tiso tikamam katkat mbulu. Wal tana kankaanaŋan kat!✡

13 Ŋonoono, niam tomini niyam se pa uraata tiam. Mi irao amwit uruyam ma isala ma zaza na som. Kokena amolo Anutu sua kini. Tana ko niyam ise pa uraata ta ituyam amkam lela lele ta Anutu iur piam be amkam uraata su pa i. Lele tiam tana, niom Korin kombot lela tomini.✡ 14 Tabe muŋgu ama mi amsoyaara Anutu sua kini piom som, mi koozi amkam sua piom, so amolo uraata tiam ka kambasa. Mi som. Pa niam ta amuuŋgu mi amsoyaara uruunu ambaiŋana ki Krisi piom.✡ 15 Mi irao niyam se pa wal pakan uraata kizin na som. Niyam se pa uraata ta ituyam amkamam pa lele ta Anutu iur piam be amkam uraata su pa i. Mi niom Korin na, kombot lela lele tiam. Tana niam amurla ta kembei: Urlaŋana tiom ko izze ma imbol, mi uraata ta amkamam la mazwoyom na, ko izze ma imbol tomini.✡ 16 Mi ina ko iwe zaala piam be amsoyaara uruunu ambaiŋana isu lele pakan ta timbot ndemeene piom. Mi irao niyam se pa uraata ta tomtom toro ikam su lele kini na som.

17 Sua ki Anutu iso ta kembei:

Kapakur koroŋ toro sa pepe. Kapakur Merere itutamen.✡

18 Pa bela Merere iwit tomtom sa uruunu, tona iti tuute: Merere leleene ambai pa uraata kini. Mi sombe tomtom sa iwit itunu uruunu, na tuute som: Uraata kini irao pa Anutu mataana, o som?✡

11

Paulus iswe zin ŋgoŋana pakamkaamŋan

1 Nio leleŋ be aŋkam mbulu kankaanaŋana ri. Parei, ko koyok pio mi aŋkam? 2 Pa niom tina, aŋroogo yom kek be kewe tomtom tamen kusiini. Ni Krisi tau. Mi Anutu ipombol ŋgar tio be aŋporoukaala yom ma kewe Krisi lene kat. Tana leleŋ be mbulu tiom ta boozomen iŋgeeze, mi aŋur yom ma kala kini, kembei ta moori metet ta. ✡ 3 Pa iŋgi mbulu tiom iŋgeeze men, mi kuur leleyom ma imap ma ila ki Krisi. Tamen aŋmoto: Kokena wal pakan tiyaaru ŋgar tiom ma kezem Krisi, kembei ta muŋgu mooto ipakaam Eba pa ŋgar kini. ✡ 4 Pa wal pakan ta tima mi tizzoyaryaara sua toro piom. Sua ta tizzo pa Yesu i, ina ipa ndel pa sua ta niam amkam piom na. Mi Bubuŋana ta tizzo piom be kakami, ina tomini kembei Bubuŋana ta muŋgu kakami na som. Mi tizzoyaryaara uruunu ambaiŋana toro ta ipa ndel pa uruunu ambaiŋana ta keleŋ mi kakan la kek na. Tamen niom tina kakam zin ma leleyom ambai pizin. Mi kezem zin ma tikamam men! ✡

5 Zin ŋgoŋana pakan ta kere zin kembei zan bibip i, na nio aŋre ituŋ kembei aŋbot ndemeene pizin som. ✡ 6 Ŋonoono, nio kwoŋ suaŋoŋ som. Mi ŋgar ki Anutu na, aŋbot mat pa. Mi ŋgar tana, ta aŋswe piom pa zaala matakiŋa boozo kek. ✡

7 Niom kuute: Indeeŋe ta aŋzzoyaryaara uruunu ambaiŋana ki Anutu piom na, aŋkototo ituŋ mi aŋboobo pa leŋ kadoono sa som. Zaala tana, nio aŋto bekena aŋwit urlaŋana tiom ma ise ma imbol. Mi parei, ina aŋkam sanaana piom? ✡ 8 Indeeŋe mazwaana tana, nio kembei aŋkem lupŋana pakan ki Anutu koroŋ kizin. Pa aŋbotmbot se pat ta zin tiuluulu yo pa i, mi aŋbesmbeeze piom. 9 Mi indeeŋe ta itiŋan tombotmbot mi aŋbot ŋoobo na, aŋkam pataŋana sa piom som. Pa toŋmatiziŋ kiti pakan ta ki Masedonia na, timar mi tikam koroŋ pakan pio bekena tiuulu yo pa mboti tio. Tana mazwaana tana, nio aŋkam pataŋana sa piom som. Mi koozi mi kaimer tomini, nio ko irao aŋkam pataŋana sa piom na som. ✡ 10 Ŋonoono kat. Sua ŋonoono ki Krisi ta imbot la leleŋ i! Mi ni ire yo mi aŋso ta kembei: Niom Akaia koyom na, tomtom tiom sa ko irao ikam yo ma aŋzem zaala ta aŋtoto pa uraata tio i na som. Pa sombe aŋtoto zaala tio tana pa uraata, na ikam yo ma niŋ se. ✡ 11 Parei, nio leleŋ piom som, tanata aŋtoto zaala tio tiŋgi? Anutu, ni iute: Nio aŋurur kat leleŋ piom. 12 Tana mbulu ta aŋtoto pa uraata tio i, nio ko aŋnoknok men. Naso aŋpakaala zaala pizin wal ta tiwidit zitun urun na. Kokena aŋyok piom be ku'uulu yo, to tiso niam raraate kembei ta zin na.

Mbulu kizin ŋgoŋana pakamkaamŋan

13 Pa wal tana, zin ŋgoŋana pakamkaamŋan! Tipakamkaam pa uraata kizin, mi tipatwen yam ŋgoŋana ŋonoono ki Krisi. ✡ 14 Mi iti tumurur pa mbulu kizin tana pepe. Pa Sadan itunu irao itoori mi ikam mat ka mbulu kembei ta zin aŋela ki Anutu. ✡ 15 Tana sombe mbesooŋo kini tomini tipatwen zin mbesooŋo ndeeŋeŋan ki Anutu, na iti tumurur pizin pepe. Mi kaimer na, wal tana kola tire kadoono pa uraata kizin tana. ✡

Pataŋana ta Paulus ibadbaada, ta iswe i kembei ni ŋgoŋana ŋonoono

16 Iŋgi aŋso mini. Tomtom sa ire yo kembei tomtom kankaanaŋoŋ pepe. Mi sombe kakam ŋgar ta kembei pio, na toŋgo. Kere yo kembei tomtom kankaanaŋoŋ lak! Tana nio ra, kezem yo mi aŋkam mbulu kembei ta zin wal kankaanaŋan, mi aŋwit ituŋ uruŋ risa. ✡ 17 Mi nio aŋute: Mbulu pakurŋana ta iŋgi be aŋkam i, ina mbulu ki Merere som. Ina mbulu kembei ta zin wal kankaanaŋan tikamam. 18 Mi toŋgo. Pa wal boozomen ta niomŋan kombotmbot na, tikam kek. Tana nio tomini ko aŋto mbulu toono kana, mi aŋwit ituŋ uruŋ kembei ta zin na. 19 Pa niom tina ko karao kat pa ŋgar. Tanata leleyom ambai pizin wal kankaanaŋan, mi kezem zin ma tikamam mbulu kizin kankaanaŋana! 20 Mi tina men som. Pa sombe tomtom sa ikoto yom, mi ikam yom ma kewe kembei mbesooŋo kini, som iyo koroŋ tiom ma imap, som iyaaru yom pa pakaamŋana kini, som ipakurkur itunu, som ipamiaŋ yom biibi, na koyok men pini, mi kezemi ma ikamam. 21 Wal tana tilip kat piam! Tana niam ra, koyam miaŋ pizin. Paso amrao amkam mbulu kembei ta zin na som.

Iŋgi be aŋseeŋge sua tio kankaanaŋana. Pa tomtom pakan kan miaŋ som, mi tiwidit zitun urun. Tana nio tomini ko koŋ miaŋ som, mi aŋwit ituŋ uruŋ. ✡

22 Parei, wal tana Iburu? Nio tomini Iburu. Mi zin wal ki Israel? Na nio tomini tomtom ki Israel. Mi zin popoŋana ki Abaraam? Na nio tomini. ✡

23 Mi zin mbesooŋo ki Krisi? Na nio tomini mbesooŋo kini. Mi aŋlip pizin. (Nio aŋute: Iŋgi aŋzzo sua kankaanaŋana kat. Mi toŋgo!)

Nio na, aŋbelmbel uraata ma aŋlip pizin. Mi tomtom tizebzeebe yo lela ruumu sanaana pa mazwaana boozo kat ma aŋlip pa wal tana. Tibalis yo pa re pa piizi sa kek. Mi mazwaana ta boozomen aŋbotmbot la zaaba kwoono. ✡

24 Zin peeze kan kizin Yuda tiso ma tikam re tuunu mi tibalis yo pa lamata kek. Mi lwoono tataŋa ta tibalis yo na, tibalis yo pa tomoota lamoro mata mi paŋ. ✡ 25 Mi zin Rom kan tikam teene mi tibalis yo pa tel kek. Lwoono ta na, tomtom tipun yo pa pat. Mi lwoono tel, wooŋgo imon pio. Mi lwoono ta, ta wooŋgo imon pio na, aŋbot la mozo lukutuunu pa mbeŋ ta, aigule ta. ✡

26 Mazwaana boozomen ta aŋwwa na, aŋbotmbot raama pataŋana mi aŋso: “Iŋgi ko aŋmeete ta ti.” Pa wo ikamam be isur yo. Mi zin kuumbuŋan, mi wal tio ta Yuda i, mi zin wal ta Yuda somŋan i, tikamam be tipun yo ma aŋmeete. Nio sombe aŋbot lela kar bibip, som aŋwwa pa lele bilimŋan, som aŋkam wooŋgo mi aŋko pa tai biibi, na aŋbotmbot la pataŋana. Mi zin wal ta tipakamkaam kembei zin toŋmatiziŋ ki Krisi na, tikamam pataŋana biibi pio tomini. ✡ 27 Nio aŋbelmbel uraata ma niŋ isaana kat. Mi mbeŋ boozomen na, aŋkenne kat som. Mi aŋbotmbot raama petel yo mi miri yo. Mazwaana boozomen koŋ kini sa som, mi aŋbot ŋoobo kat. Mi niŋ tekteege paso, leŋ mburu be aŋzeebe yo pa i som. ✡

28 Pataŋana boozomen tana, ki kuliŋ men. Mi koroŋ toro ta ikamam pataŋana pio tomini. Pa aigule ta boozomen aŋkamam ŋgar biibi pa lupŋana ta boozomen ki Anutu mi kopoŋ rru pizin. ✡ 29 Sombe tomtom sa urlaŋana kini imbol som, na ikam yo ma nio tomini aŋyamaana kembei mburoŋ imap. Mi sombe tiwat tomtom sa ma itop pa sanaana, na ikam ma leleŋ ibayou kat. ✡

30 Nio, sombe aŋwit ituŋ uruŋ, na leleŋ be aŋso men pa koroŋ ta iswe kembei nio mburoŋ biibi som. ✡ 31 Anutu ta Merere Yesu Krisi Tamaana na, iti ko tapakur zaana ma alok. Mi ni iute: Sua tio ti pakaamŋana som. ✡

32 Mi indeeŋe ta aŋbot kar biibi Damaskus na, biibi ta king Aretas iuri be imboro kar tana, ni iur menderŋan pakan be timenderkaala zaala kwoono. Mi iso pizin beso tire yo, to tikis yo. 33 Tamen waeŋ bizin pakan tiur yo sula tiigi, mi titu yo ma aŋsula pa miiri kwoono ta imbot la kar tana ka siiri. Tabe biibi tana ikam yo som. ✡

12

Paulus iso pa miuŋana kini

1 Ŋonoono, mbulu ki tiwidit itundu urundu na, nio aŋre kembei iuluulu iti som. Tamen leŋ zaala toro sa som. Tana ko aŋseeŋge sua tio, mi aŋso pa mazwaana pakan ta Merere ikam yo ma aŋkeenetondo, mi iswe koroŋ pakan pio. 2 Nio aŋute tomtom ta ki Krisi. * Ndaama laamuru mi paŋ ta ila kek na, Anutu iwiti ma isala pa saamba ta kor a kat. Mi nio aŋute som. Tomtom tina itunu isala kat ma ire, som ikeenetondo men. Anutu itutamen ta iute. 3-4 Tana tomtom tina, Anutu iwiti ma isala pa kar kini ndabokŋana kat. (Mi aŋso mini. Aŋute som. Ni itunu isala kat ma ire, som ikeenetondo men. Anutu itutamen ta iute.) Mi indeeŋe ni imbotmbot tina na, ileŋ koroŋ pakan. Koroŋ tana, sombe totoombo be toso sua pa, nako tarao som. Mi tomini kan ŋgalsekiŋana. Tomtom toono kana sa irao iso na som. 5 Tomtom ta mbulu tana ipet pini na, nio ko aŋwit uruunu. Mi sombe aŋwit ituŋ uruŋ, na leleŋ be aŋso men pa koroŋ ta iswe kembei nio mburoŋ biibi som. ✡ 6 Mi sombe aŋwit ituŋ uruŋ pa mbulu pakan ta kembei, nako aŋkam mbulu kankaanaŋana som, mi aŋso sua ŋonoono men. Tamen leleŋ be aŋkam ta kembei som. Kokena tomtom sa ipakur yo sorok. Leleŋ be tomtom tire mbulu tio, mi tileŋ sua tio. Naso tikilaala yo: Nio tomtom pareiŋoŋ? ✡

Sombe itundu mburanda biibi som, na irao teswe kat Anutu mburaana

7 Tana Anutu, ni izzwe koroŋ ndabokbokŋan boozo kat pio. Tamen ni leleene be aŋpakur ituŋ pa koroŋ ta ni izzwe mar tio pepe. Tanata izem Sadan ma ipasansaana yo pa pataŋana ta, ta ki kuliŋ i. Pataŋana tana ipunun yo, mi iŋgalŋgal yo kembei ta ŋgezuzu. ✡ 8 Koroŋ tana, nio aŋsuŋ Merere pa tel be itatke pio. 9 Tamen ni iso pio ta kembei: “Som. Muŋaiŋana tio, ina irao pu. Nu ru sokorei toro? Pa sombe tomtom sa itunu mburaana biibi som, tona ni iswe kat nio mburoŋ.” Tana nio sombe mburoŋ biibi som, na niŋ se mi leleŋ ambai kat. Pa mazwaana ta kembei na, Krisi mburaana ta imbotmbot salakaala yo. ✡ 10 Tana nio sombe ituŋ mburoŋ irao som, mi sombe tomtom tipamiaŋ yo, mi tiseeze motoŋ, mi tikamam pataŋana pio pa Krisi zaana, na leleŋ ambai men. Pa sombe ituŋ mburoŋ biibi som, tona Krisi ipombol yo ma aŋbol kat. ✡

Paulus ikam ŋgar boozo pizin Korin

11 Wei, o niom tina kakam yo ma aŋkam mbulu kankaanaŋana kek. Kozobe niom kiwit uruŋ, so indeeŋe. Mi iŋgi som. Ŋonoono, tomtom pakan tire yo kembei nio sorokŋoŋ. Ambai. Mi mbulu tio sa imbot ndemeene pa mbulu kizin ŋgoŋana ta kere zin kembei zin zanŋan kat i som. ✡ 12 Mbulu ki ŋgoŋana ŋonoono ki Krisi, ta aŋswe ma kere kek. Pa Anutu ipombol yo ma aŋmender mbolŋana mi aŋbaada pataŋana. Mi aŋkam mos pakan, mi uraata ta bibip mi mburanŋan na ila mazwoyom. ✡ 13 Lak, aŋkam ŋoobo so mbulu i piom? Mbulu tamen ŋonoono, ta aŋkam piom ma ipa ndel pa lupŋana pakan ki Anutu. Ina nio aŋboobo yom pa leŋ kadoono som. Paso, leleŋ be aŋkam pataŋana piom som. O niom, kumuŋai yo, mi motoyom mbiriizikaala sanaana tio biibi tana! ✡

14 Iŋgi pai tio tabe iwe tel pa i be aŋma aŋre yom. Mi irao aŋkam pataŋana sa piom na som. Pa leleŋ be aŋkam koroŋ tiom som. Nio leleŋ be kuur leleyom pio. Kere. Pikin taman ma nan bizin timbotmbot se ki lutun bizin? Som. Pikin timbotmbot se ki taman ma nan bizin. ✡ 15 Tana nio sombe leleŋ imet mi aŋzem ituŋ ramaki koroŋ tio ta boozomen be aŋuulu yom, na leleŋ ambai pa men. Mi parei? Ko mbulu tio ta aŋurur kat leleŋ piom ikam yom ma kuur leleyom pio som? ✡

16 Tana nio leleŋ be aŋkam pataŋana piom som. Tanata aŋboobo pa leŋ kadoono som. Ambai. Sua tana irao.

Mi nio aŋute: Tomtom pakan tizzo pio ta kembei: “To taa, ni ŋgar kini biibi. Imar mi ipakaam ti, mi iwatke le koroŋ kiti pakan, mi ikam ma ila a.” 17 Mi sua kizin tana, nio aŋkankaana pa. Zin wal ta aŋgo zin ma tima na, tiwe zaala pio be aŋwatke leŋ koroŋ be parei? 18 Ŋonoono, nio aŋpombol Titus mi aŋso pini be ima. Mi aŋgo toŋmatiziŋ kiti toro ma igaabi. Mi parei? Titus ipakaam yom, mi iwatke le koroŋ tiom? Na niom kuute: Ni irao ikam mbulu sa ta kembei na som. Mi niamru Titus, ŋgar tiam mi mbulu tiam tamen tau. ✡

Mbulu pakan kizin Korin ta Paulus leleene be ire som

19 Kokena niom koso sua tiam ta boozomen ti, amkam bekena amporoukaala ituyam pa. Na som. Ŋgar tiam kembena som. Pa niam amsekap la ki Krisi mi sua tiam ti, Anutu ire yam mi amso. O niom, leleyam piom ilip. Tana mbulu tiam ta boozomen amkam bekena amuulu yom mi ampombol yom. 20 Tamen iŋgi aŋmoto: Kokena aŋma mi aŋre mbulu tiom ma irao leleŋ som, to aŋkam mbulu ta irao pa niom leleyom som tomini. † Pa aŋmoto. Sombe aŋma, inako aŋre niom kakamam mbulu ta kembei: Ŋoŋi imbot la mazwoyom, mi kakamam kaisiigi pa ituyom ŋgar tiom men, keteyom malmal, kurru zaala be ituyom zoyom iwe biibi mi kokoto waeyom bizin pakan, kaŋgalŋgal sua, kininin kao, kapakurkur ituyom, mi kakamam mbulu ta irekreege lupŋana tiom. ✡ 21 Mi aŋmoto koroŋ toro tomini: Kokena aŋma mini mi aŋre yom kuurpe mbulu tiom som, to Anutu ikam ma koŋ miaŋ mini pa mbulu tiom. Mi ko leleŋ ipata, mi aŋtaŋ pa wal boozomen ta tikam sanaana mi tiurpe mbulu kizin zen na. Iŋgi aŋso pizin wal tau tirao be tiyaraama zitun som, mi tikamam mbulu ki kulin ta iŋgeeze som, mi mbulu ki me ma ŋge. ✡

13

Paulus iso pizin Korin be titiiri zitun. Mbulu kizin iswe kembei tiurla, som som?

1 Iŋgi pai tio ta iwe tel pa i be aŋma aŋlou yom. Sua ki Merere iso ta kembei:

Bela tomtom ru, som tel tipombol sua, to sua tana imbol mi tomtom tikilaala kembei sua ŋonoono.✡

2 Mi niom kuute: Indeeŋe mazwaana ta iwe ru pa ta itiŋan tombotmbot na, aŋso piom be kere pa mbulu tiom. Mi iŋgi aŋbot molo mi aŋso piom mini. Tana nio sombe aŋmiili mini ma aŋma, mi sombe aŋre zin wal ta muŋgu tikam sanaana na tiurpe mbulu kizin zen, nako irao aŋleele zin na som. Mi zin men som. Wal pakan ta buri tikamam sanaana na tomini, ko irao aŋleele zin na som. 3 Tana kere yom. Pa ŋgar tiom imbol be kere kilalan mburaanaŋana sa ta iswe kembei nio aŋwe Krisi kwoono mi aŋzzo sua kini, tana niom ko kere. Tamen Krisi mburaana imbotmbot molo piom som. Ni ikamam uraata mburaanaŋana la mazwoyom. Mi niom kikilaala som. 4 Ŋonoono, indeeŋe Krisi imeete sala ke pambaaraŋana na, tomtom tire i kembei mburaana biibi som. Tamen Anutu mburaana ipei i ma imaŋga mini, mi koozi ni imbotmbot. Mi ina raraate men piam. Niam mburoyam biibi som. Tamen amsekap la ki Krisi, mi ni imbotmbot raama yam. Mi Anutu mburaana ta ipombolmbol yam ma amkamam uraata be amuulu yom.✡

5 Kitiiri su pa ituyom. Mbulu tiom iswe kembei niom leyom urlaŋana, som som? Mi karao be kikilaala kembei Krisi imbotmbot la leleyom, som som? Kokena kendemeere sorok kembei kuurla, mi kuurla som ma iŋgi. 6 Mi niam amdemeere ta kembei: Sombe kitiiri yam, nako kikilaala kembei niam ŋgoŋana ŋonoono ki Krisi. 7 Iŋgi amzuŋzuŋ Anutu be ipombol yom. Kokena kakam sanaana. Pa leleyam be kakam kat mbulu. Mi sombe tomtom tire yam kembei ŋgoŋana ŋonoono, som ŋgoŋana ŋonoono som, ina koroŋ sorok. Mi niom sombe kakam kat mbulu, nako leleyam ambai. 8 Pa niam amrao amzooro sua ŋonoono na som. Iŋgi ambot be ampombol. 9 Tana sombe tomtom tire yam kembei mburoyam biibi som, ina ambai. Mi niom bela kemender mbolŋana. Naso leleyam ndabok. Mi suŋŋana ta amkamam piom i, ina ta kembei: Urlaŋana tiom ramaki mbulu tiom ambaiŋana ko izze izze ma iwe biibi.

10 Sua tio ti, iŋgi aŋbot molo mi aŋbeede piom. Pa leleŋ be aŋma mi aŋkam sua kekeŋana piom pepe. Ŋonoono, Merere iur yo pa uraata tio ti. Tana aŋrao be aŋkam sua kekeŋana piom. Tamen leleŋ be aŋkam ta kembei som. Pa Merere iur yo be aŋpasaana zin tomtom som. Ni iur yo be aŋpombol zin.✡

11 O niom toŋmatiziŋ tio, iŋgi be aŋposop sua tio. Tana aŋso aŋpombol yom ta boozomen be leleyom ambai, kuurpe mbulu tiom ma ambai, kaparpombol yom, kulup leleyom ma iwe tamen, mi kombot la mbulu luumuŋana men. Mi Anutu ta iur leleene piti mi imborro iti ma tombot ambai na, ni ko imbot raama yom.✡

12 Leleyom ambai par piom mi kaparteege nomoyom. Pa ina mbulu kizin wal ki Anutu.✡

13 Anutu wal kini potomŋan ta timbot lele ti na, tikam aigule kizin piom.

14 Merere Yesu Krisi ko ikampe yom, mi Anutu iur leleene piom, mi Bubuŋana Potomŋana ilup yom ma kewe tamen. Ŋonoono.

✡ 1:3: Ep 1:3; 1Pe 1:3

✡ 1:4: Ro 15:5; 2Kor 7:6

✡ 1:5: Mbo 94:19; 2Kor 4:10; Kol 1:24

✡ 1:6: 2Kor 4:15; 2Tim 2:10

✡ 1:7: Ro 8:17

✡ 1:8: Ŋgo 19:23+; 1Kor 15:32

✡ 1:9: Yo 5:21; Ro 8:36

✡ 1:10-11: Ro 15:30+; 2Kor 4:15; Pil 1:19

✡ 1:12: 1Kor 1:17, 2:4,13; 2Kor 2:17; 1Tes 2:10

✡ 1:13-14: 2Kor 5:12; Pil 2:16; 1Tes 2:19

✡ 1:15-16: Ŋgo 19:21; 1Kor 16:5+

✡ 1:19: Ŋgo 18:5

✡ 1:20: Ro 15:8+; Tur 3:14

✡ 1:21-22: Ro 8:16+; 2Kor 5:5; Ep 1:13+; 2Tim 2:19; 1Yo 2:20,27; Tur 7:3+

✡ 1:24: 1Pe 5:3

✡ 2:4: Ŋgo 20:31

✡ 2:5: 1Kor 5:1+

✡ 2:9: 2Kor 7:15

✡ 2:11: Lu 22:31+

✡ 2:15-16: Lu 2:34; 1Kor 1:18; 2Kor 4:3; 1Pe 2:7+

✡ 2:17: Ro 16:18; 2Kor 1:12, 4:2; 1Tes 2:5

✡ 3:1: 2Kor 5:12, 10:12

✡ 3:2: 1Kor 9:2

✡ 3:3: Kam 24:12; Yer 31:33; 1Kor 3:5+; Ibr 8:10

✡ 3:5: Yo 15:5; 1Kor 15:10; Pil 2:13

✡ 3:6: Yo 6:63; Ro 7:6; Ga 3:10+; Ibr 8:6+

* 3:7: Zaala muŋguŋana, ina ta kembei: Tomtom ta so ito kat tutu, nako imbot ambai. Mi so som, na Anutu kete malmalŋana kini ko imbotmbot se kini, mi imeete ma ila ne.

✡ 3:7: Kam 34:1-28+; Ibr 12:18+

✡ 3:8: Ro 7:6; Ga 3:2,5,14

✡ 3:9: Lo 27:26; Ro 1:16+, 3:21+, 8:1+

✡ 3:11: Ro 10:4; Ibr 7:18, 8:13

✡ 3:12: Ŋgo 4:13; Ep 6:19

✡ 3:13: Kam 34:33+

✡ 3:14: Yo 12:40; Ro 11:7-25

✡ 3:16: Kam 34:34; Ro 11:23+

✡ 3:17: Yo 8:32,36; Ro 8:2,15; Ga 4:6+, 5:1

✡ 3:18: Kam 33:19+; Yo 1:14; Ro 8:29; 1Kor 15:49; 1Yo 3:2

✡ 4:1: 1Kor 15:10; 2Kor 3:6; 1Tim 1:12+

✡ 4:2: 2Kor 2:17, 6:4+; 1Tes 2:3+

✡ 4:3: 1Kor 1:18, 2:14; 2Kor 3:14

✡ 4:4: Yo 1:14, 12:31, 14:9; Ep 2:2; Pil 2:6; Kol 1:15; Ibr 1:3

✡ 4:5: Ŋgo 2:36; 1Kor 3:5; 2Kor 1:24

✡ 4:6: Un 1:3; Mt 4:16; Yo 8:12; 1Pe 2:9

✡ 4:7: 1Kor 2:5; 2Kor 3:5, 12:9

✡ 4:8: 2Kor 1:8, 7:5

✡ 4:9: Mbo 37:24

✡ 4:10: Ro 8:17; 1Kor 15:31; 2Kor 1:5; Pil 3:10

✡ 4:11: Mbo 44:23; Ro 8:36; 1Kor 15:31,49

✡ 4:13: Mbo 116:10

✡ 4:14: Ŋgo 2:24,32; Ro 8:11; 1Kor 6:14; Ep 2:6

✡ 4:15: 2Kor 1:3+; Kol 1:24; 2Tim 2:10

✡ 4:16: Mbo 103:5; Ro 7:22; Ep 3:16; Kol 3:10

✡ 4:17: Mbo 30:5; Mt 5:12; Ro 8:17+; 1Pe 1:6+

✡ 4:18: Ro 8:24; 2Kor 5:7; Ibr 11:1+

✡ 5:1: 2Kor 4:7; 2Pe 1:13+

✡ 5:2-3: Ro 8:23

✡ 5:4: Ro 8:11; 1Kor 15:53+

✡ 5:5: Ro 8:16,23; 2Kor 1:22; Ep 1:13+

✡ 5:6: Mbo 119:19; Ibr 11:13+

✡ 5:7: Ro 8:24+; 1Kor 13:12; 2Kor 4:18; Ibr 11:1

✡ 5:8: Pil 1:23

✡ 5:9: Kol 1:10; 1Tes 4:1

✡ 5:10: Mt 16:27, 25:31+; Ro 2:16, 14:10; Ga 6:7; Kol 3:24+; Tur 22:12

✡ 5:11: Mbo 139:1+; 2Kor 4:2; Ibr 10:31; Yud 23

✡ 5:12: 2Kor 1:14+, 3:1

✡ 5:14: Ro 5:15, 6:11+; 1Tim 2:6

✡ 5:15: Ro 14:7+; Ga 2:20; 1Pe 4:2

✡ 5:16: Mt 12:50; Pil 3:7+; Kol 3:11

✡ 5:17: Yesa 43:18; Ro 8:10; Ga 5:6, 6:15; Tur 21:4+

✡ 5:18: Ro 5:10; 2Kor 3:6; 1Yo 2:2

✡ 5:19: Mbo 32:1+; Ro 3:23+; Kol 1:19+

✡ 5:20: 1Kor 4:1; 2Kor 6:1; Ep 6:20

✡ 5:21: Yesa 53:6+; Yo 8:46; Ro 5:19; 1Kor 1:30; Ga 3:13; Pil 3:9; Ibr 4:14+; 1Pe 2:22+; 1Yo 3:5

✡ 6:1: 1Kor 3:9; 2Kor 1:24, 5:20; Ibr 12:15

✡ 6:2: Yesa 49:8

✡ 6:2: Lu 4:18+; Ibr 3:13

✡ 6:3: Ro 14:13; 1Kor 8:13, 9:12, 10:32

✡ 6:4: 2Kor 4:9+

✡ 6:5: Ŋgo 16:23; 2Kor 11:23+

✡ 6:6: Ro 12:9; 2Kor 4:2; Ga 5:22; Kol 3:12; 1Tim 4:12

✡ 6:7: Ro 13:2; 1Kor 2:4; 2Kor 10:4; Ep 6:11+

✡ 6:9: Mbo 118:18; Ro 8:35+; 1Kor 4:9; 2Kor 4:9+

✡ 6:10: Mt 5:12; 2Kor 7:4; Pil 2:17, 4:4; Kol 1:24

✡ 6:13: 1Kor 4:14

✡ 6:14: Un 24:3; 1Kor 5:9+; Ep 5:7, 5:11; 1Yo 1:5+

* 6:15: Paulus ibeede Belial. Belial na Sadan zaana toro.

✡ 6:15: 1Kor 10:20+

✡ 6:16: Wkp 26:12; Ezek 37:27; Yo 14:23; 1Kor 3:16, 6:19; Tur 21:3

✡ 6:17: Wkp 5:2; Yesa 52:11; 2Kor 7:1; Tur 18:4

✡ 6:18: Yesa 43:6; Ro 8:14; Tur 21:7

✡ 7:1: 2Kor 6:17+; 1Tes 4:7; 1Tim 4:8+; Ibr 10:22; 1Pe 1:15; 1Yo 3:3

✡ 7:2: Ŋgo 20:33; 2Kor 12:17

✡ 7:3: 2Kor 6:11+

✡ 7:5: Ŋgo 20:1; 2Kor 2:13

✡ 7:6: 2Kor 1:3+, 2:13

✡ 7:8: 2Kor 2:4

✡ 7:10: Mbo 51:3+; Mt 26:75, 27:3-5; Ibr 12:16+

* 7:12: Iŋgi Paulus iso pa tomtom ta muŋgu izoori mi ikam ŋoobo mbulu pini. Tamen leleene be ipaata kat tomtom tana zaana som. Tana iso baba men.

✡ 7:16: 2Kor 2:9

✡ 8:1: Ro 15:26+

✡ 8:2: Mk 12:44; Ro 12:8

✡ 8:3-4: Ŋgo 11:29; 2Kor 9:1+

✡ 8:7: 1Kor 1:5, 16:1+; 2Kor 9:8

✡ 8:9: Mt 8:20; Pil 2:6+

✡ 8:12: Mk 12:43; 2Kor 9:7; 1Pe 4:10

✡ 8:14: 2Kor 9:12+

✡ 8:15: Kam 16:18

✡ 8:21: Ro 12:17+; Pil 4:8; 1Pe 2:12

✡ 8:24: 2Kor 7:14

✡ 9:6: Tut 11:24, 22:9; Ro 12:8; Ga 6:7+

✡ 9:8: Tut 28:27; Pil 4:19

✡ 9:9: Mbo 112:9

✡ 9:10: Yesa 55:10; Hos 10:12; Mt 6:1+

✡ 9:11: 2Kor 8:2

✡ 9:12: 2Kor 1:11, 4:15, 8:14

✡ 10:1: Mt 11:29; Ro 12:1; 1Kor 2:3

✡ 10:2: 1Kor 4:21

✡ 10:4: 1Kor 2:5; 2Kor 6:7; Ep 6:13+; 1Tim 1:18

✡ 10:5: 1Kor 1:19

✡ 10:6: 2Kor 2:9

✡ 10:7: 1Kor 14:37

✡ 10:8: 2Kor 13:10

✡ 10:11: 2Kor 13:2

✡ 10:12: 2Kor 3:1, 5:12

✡ 10:13: Ro 12:3

✡ 10:14: 1Kor 3:5

✡ 10:15: Ro 15:20

✡ 10:17: Yesa 65:16; Yer 9:24; 1Kor 1:31

✡ 10:18: Tut 27:2; Ro 2:29; 1Kor 4:4+

✡ 11:2: Hos 2:19+; Ep 1:4, 5:26+; Kol 1:28; Tur 14:4

✡ 11:3: Un 3:1+; 2Pe 3:17

✡ 11:4: 1Kor 3:11; Ga 1:6+

✡ 11:5: 1Kor 15:10; 2Kor 12:11; Ga 2:6

✡ 11:6: 1Kor 1:17, 2:1,13; 2Kor 4:2, 5:11; Ep 3:4

✡ 11:7: 1Kor 9:12+

✡ 11:9: Ŋgo 20:33+; 2Kor 12:13; Pil 4:15+; 1Tes 2:9

✡ 11:10: 1Kor 9:15

✡ 11:13: Mt 7:15+; Ŋgo 20:29+; 2Kor 2:17; Tur 2:2

✡ 11:14: Ga 1:8

✡ 11:15: Pil 3:19

✡ 11:16: 2Kor 12:6

✡ 11:21: 2Kor 10:10

✡ 11:22: Ŋgo 22:3; Ro 11:1; Pil 3:4+

✡ 11:23: Ŋgo 16:23; 1Kor 4:9+; 2Kor 1:10, 4:11, 6:4+

✡ 11:24: Lo 25:3

✡ 11:25: Ŋgo 14:19, 16:22, 27:41; 1Tes 2:2

✡ 11:26: Ŋgo 9:23, 13:50, 20:3,10+

✡ 11:27: Ŋgo 20:31; 2Kor 6:5

✡ 11:28: Ŋgo 20:18+

✡ 11:29: Ro 14:1; 1Kor 9:22

✡ 11:30: 2Kor 12:5,9+

✡ 11:31: Ro 1:9+; 2Kor 1:23

✡ 11:33: Ŋgo 9:23+

* 12:2: Iŋgi Paulus iso pa itunu. Mi leleene be ipaata kat itunu zaana som. Kokena ikam pakurŋana biibi mete. Tanata iur sua kembei miuŋana kini ipet pa tomtom toro.

✡ 12:5: 2Kor 11:30

✡ 12:6: 2Kor 10:8, 11:16

✡ 12:7: Lu 13:16; Ga 4:13+

✡ 12:9: 2Kor 11:30; Pil 4:11+; 1Pe 4:14

✡ 12:10: Ro 5:3; 2Kor 7:4, 13:4

✡ 12:11: 2Kor 11:5

✡ 12:12: Ro 15:19

✡ 12:13: Mk 16:17+; 2Kor 11:9

✡ 12:14: 2Kor 13:1

✡ 12:15: Pil 2:17; 1Tes 2:8

✡ 12:18: 2Kor 8:6, 8:16+

† 12:20: Paulus ikam ŋgar ta kembei: Sombe zin Korin tiurpe mbulu kizin som, na ni ko iyaamba zin mi ikam sua mbolŋana pizin. Tamen leleene be ikam mbulu ta kembei som.

✡ 12:20: 1Kor 4:21; 2Kor 10:2, 13:2,10

✡ 12:21: 2Kor 13:2

✡ 13:1: Lo 17:6

✡ 13:4: Ro 6:4; Pil 2:7+; 1Pe 3:18

✡ 13:10: 1Kor 4:21; 2Kor 2:3, 10:2,8

✡ 13:11: Ro 15:33; Pil 2:12, 3:1; 1Tes 5:16

✡ 13:12: Ro 16:16

Galesia

1

2

3

4

5

6

Ro Ta Paulus Ibeede Pizin Galesia

1

1 Nio Paulus, ŋgoŋana ki Yesu Krisi ta aŋbeede ro tiŋgi. Nio ti, tomtom sa iur yo, som iwe zaala pio pa uraata ta aŋkamam i na som. Som kat. Yesu Krisi itunu mi Tamaana Anutu ta ipei i ma burup ma imaŋga pa naala na, ina ziru ta tiur yo pa uraata tio.✡

2 Niamŋan toŋmatiziŋ kiti pakan ta niamŋan ambotmbot i, ta ambeede sua tiŋgi ima pa niom lupŋana boozomen ki Krisi ta kombot pa lele pakaana ki Galesia na.✡

3 Tamanda Anutu mi Merere kiti Yesu Krisi ko tikampe yom, mi timboro yom ma kombot ambai. Ŋonoono.

4 Krisi, ni ito Tamanda Anutu leleene, mi izem itunu ma imeete pa sanaana kiti, bekena itatke iti pa sanaana mburaana ta ilol toono pa mazwaana ti. 5 Tana tapakur Anutu zaana totomen. Ŋonoono.

Uruunu ambaiŋana tamen ta imbotmbot

6 Aiss, niom tina, nio aŋkam ŋgar piom ma aŋrao som. Anutu, ni ikampe yom pa Yesu Krisi zaana, mi iboobo yom ma kewe lene kek. Mi iŋgi parei ta karau men mi kakamam be kipizil ndemeyom pini, mi kakan la sua toro kizin wal pakan? 7 Ŋonoono, zitun tiso sua kizin tana, ina uruunu ambaiŋana. Mi som. Pa uruunu ambaiŋana tamen ŋonoono ta imbotmbot. Nio kwoŋ imbol piom paso, wal pakan ta niomŋan kombotmbot na, tipiŋgisŋgis uruunu ambaiŋana ki Krisi, mi tikamam be tipakankaana ŋgar tiom.✡ 8 Tamen niom keleŋ la kalŋan pepe. Kere. Sombe tomtom sa iso yom pa sua ta ipa ndel pa uruunu ambaiŋana ta muŋgu amkam piom, na Anutu kete malmalŋana kini ko ise kini ma ila lene. Niam tiŋgi mi zin aŋela saamba kan tomini. Sombe amkam ta kembei, na ambai be Anutu ipasaana yam ma amla leyam.✡ 9 Tana sua ta amso ma keleŋ kek. Mi iŋgi aŋpoto mini. Sombe tomtom sa ikam sua piom, mi sua kini ipa ndel pa uruunu ambaiŋana ta muŋgu kakan la, na Anutu kete malmalŋana kini ko ise kini ma ila lene.✡

10 Lak. Sua tutŋana ti, iŋgi aŋkam bekena tomtom lelen ambai pa, * som aŋkam bekena Anutu leleene ambai pa? Mi parei? Iŋgi aŋkamam sua mbuyeeneŋana bekena tomtom lelen pio? Som kat. Pa sombe aŋkamam men ta kembei, na nio mbesooŋo ŋonoono ki Krisi som.✡

Krisi itunu ta ipaute Paulus pa uruunu ambaiŋana, mi iuri ma iwe ŋgoŋana

11 O niom toŋmatiziŋ tio, leleŋ be aŋpei ŋgar tiom mini ta kembei: Uruunu ambaiŋana ta muŋgu aŋsoyaara piom, ina ipet pa tomtom toono kana sa ŋgar kini som.✡ 12 Pa ina, nio aŋkam la ki tomtom sa som. Mi tomtom sa ipaute yo pa som. Som ma som kat! Yesu Krisi itunu ta iswe pio.✡

13 Mbulu ta muŋgu aŋkamam indeeŋe aŋtoto zin Yuda pa suŋŋana kizin mi mbulu kizin na, niom ko keleŋ sa kek. Zin wal tau timbot la lupŋana ki Krisi na, aŋseseeze kat matan. Aŋmuŋai zin risa som. Pa aŋsombe aŋpambiriizi zin ma timap kat.✡ 14 Indeeŋe tana, aŋmuŋmuuŋgu pa suŋŋana mi tutu tiam Yuda, mi aŋlip pa waeŋ bizin boozomen. Pa aŋsombe aŋkam ma aŋkam kat mbulu ki tumbuŋ bizin. Tanata aŋkam kaisiigi pa.✡

15-16 Tamen, indeeŋe ta anaŋ ipeebe yo zen na, Anutu leleene iur pio kek be ikampe yo, mibe iboobo yo ma aŋwe lene. Mi kaimer ma indeeŋe nol ta ni itunu iur pio, tona iswe Lutuunu pio, mi iŋgo yo ma aŋla be aŋsoyaara Lutuunu uruunu pizin wal ta Yuda somŋan i. Indeeŋe tau mbulu tana ipet na, aŋla aŋru tomtom sa be ikam ŋgar pio som.✡ 17 Mi zin wal ta tiwe ŋgoŋana muŋgu ma timbotmbot Yerusalem na, zin tomini, aŋla be aŋre zin som. Kaŋkaŋ ma aŋla aŋbot pa lele pakaana ki Arabia. Mana kaimer to, aŋmiili ma aŋla aŋbot kar Damaskus mini.

18 Ndaama tel ilae, to aŋsala pa Yerusalem be aŋre Petrus. Aŋsala to, aŋbot kini pa aigule lamoro mata.✡ 19 Mazwaana tana, aŋdeeŋe Yems, ta Merere tiziini i tomini. Mi zin ŋgoŋana pakan na, aŋre zin som.✡ 20 Sua ta aŋbeede piom ti, pakaamŋana som. Anutu ire yo mi aŋso. 21 Kaimer to aŋla aŋbot lele pakaana ki Siria mi Silisia.✡ 22 Mi mazwaana tina, zin lupŋana ki Krisi ta timbotmbot pa lele pakaana ki Yudea na, tiute yo som. 23 Tileŋleŋ uruŋ men ta kembei: “To ta muŋgu iseseeze matanda mi ikamam be ipasaana urlaŋana kiti, ta koozi isu mini mi izzoyaryaara uruunu ambaiŋana.” 24 Uunu tiŋgi tabe zin tipakur Merere pa mbulu ta ipet pio na.

2

Paulus iso zin ŋgoŋana pa uraata kini, mi zin tiyok pa men

1 Nio aŋbotmbot ma ndaama laamuru mi paŋ ilae, mana niamru Panabas amsala mini pa Yerusalem. Mi aŋkam Titus tomini ma igaaba yam. ✡ 2 Mazwaana tana, aŋsala sorok som. Aŋto ŋgar tau Anutu itunu iswe pio, tanata aŋsala. Amsala to aŋso zin pa uruunu ambaiŋana ta aŋzzoyaryaara pizin wal ta Yuda somŋan i. Pa aŋmoto: Kokena kaimer timaŋga mi tipeleele yo, tona uraata ta aŋkamam ta muŋgu mi imar na, iur ŋonoono som. Tana niamŋan zin wal ta tikamam peeze pa lupŋana ki Krisi na, niam men amlup yam mi aŋso zin pa sua ta aŋkamam pizin tomtom.

3 Mi kere. Titus ta niamŋan amsala na, ni Yuda som. Ni na, tomtom kizin Grik. Tamen lupŋana tana timaŋmaŋi pa reeteŋana som. Som kat. ✡ 4 Ŋonoono, tomtom pakan na, tisombe timaŋmaŋ Titus pa reeteŋana. Tamen zin toŋmatiziŋ ŋonoono ki Krisi som. Timar ma tigaaba yam sorok bekena tireut yam. Pa tiute tau niam amurla ta kembei: Iti tomtom ta tesekap la ki Krisi i, na Krisi ikam ma kosa sa ipakaala iti pa Anutu mini som. Mi ina zin tiso tikam yam ma amwe mbesooŋo sorok mini pa tutu mi mbulu kizin Yuda. ✡ 5 Tamen niam amender mbolŋana mi amzooro zin. Amleŋ la kalŋan risa som. Paso amoto: Kokena titatke sua ŋonoono ki uruunu ambaiŋana piom wal ta Yuda som i.

6 Tana niam amso zin pa uruunu ambaiŋana ta amkamam pizin tomtom, mi zin wal ta zan bibip i tiyok pa men. Tileŋ na, tipeleele som, mi tiseeŋge pa sua toro sa som. Mi kozobe tiyok pa som, na nio irao aŋkam ŋgar pizin na som. Pa sombe tomtom zaanaŋana, som sorokŋana, som pareiŋana, na nio ti aŋninin koroŋ ta kembei som. Pa Anutu tomini ininin som. ✡

7 Mi zin bibip tana tikilaala yo ta kembei: Nio, Anutu iur uraata imar nomoŋ be aŋsoyaara uruunu ambaiŋana pizin wal ta Yuda somŋan i, kembei ni iur uraata ila Petrus namaana be isoyaara uruunu ambaiŋana pizin Yuda. ✡ 8 Pa Anutu iur yo ma aŋwe ŋgoŋana pizin wal ta Yuda somŋan i, mi ipombolmbol yo pa uraata ta aŋkamam pizin, raraate kembei ta iur Petrus ma iwe ŋgoŋana pizin Yuda, mi ipombolmboli pa uraata ta ni ikamam pizin. 9 Tana Yems, Petrus, mi Yoan, ta zan bibip mi tiwe mataana pa uraata ki Anutu na, tikilaala yo ta kembei: Anutu itunu ta ikampe yo mi iur uraata biibi taiŋgi imar nomoŋ. Mi lelen ambai pa uraata tio, tana niamŋan amparteege nomoyam. Paso, amre yam kembei niamŋan amkamam uraata tamen tau. Mi niamŋan amyok raraate be niamru Panabas amla pa lele kizin wal ta Yuda somŋan i be amkam uraata pizin. Mi zin na, timbot be tikam uraata pizin Yuda.

10 Mi koroŋ tamen ta lelen pa be amkam. Sombe amla na, motoyam iŋgalŋgal be amseŋgeere ulaaŋa pakan pa wal kizin ta timbot ŋoobo na. Mi mbulu ta kembei, ta aŋkamam mi aŋkamam men i. ✡

Paulus iŋasaara Petrus

11 Mi indeeŋe Petrus isula pa kar Antiok na, nio aŋso kat sua pini ila iwal biibi matan. Paso, ni ikam ŋoobo kat. 12 Pa muŋgu, ni ziŋan zin wal ta Yuda somŋan i tikanan kini ila mbata. Tamen indeeŋe ta Yems iŋgo tomtom kini pakan ma timar na, Petrus izem zin wal ta Yuda somŋan i, mi ziŋan tiparluplup zin mini som. Paso, ni imoto zin wal ta timbolmbol pa reeteŋana mi tutu ki Mose na. ✡ 13 Mi ni itutamen som. Zin urlaŋana kan pakan ta Yuda i, tisu na tikam pakaamŋana raraate men. Tabe Panabas tomini, tipakankaani ma igaaba zin pa pakaamŋana kizin tana.

14 Mi nio aŋre zin kembei tipaŋoobo kat pa sua ŋonoono ki uruunu ambaiŋana. Tana aŋso kat pa Petrus ila iwal biibi matan ta kembei. Aŋso: “Nu tina na Yuda. Tamen mbulu kizin wal ta Yuda somŋan i, na nu toto. Mi iŋgi parei ta su mi tooru mini. Mbulu ku tana ko ikam ma zin wal ta Yuda somŋan i tikam ŋgar ta kembei: Zin tomini bela tito zin Yuda pa mbulu kizin.” ✡

Urlaŋana ta iwe zaala piti be tewe ndeeŋeŋanda pa Anutu mataana

15 Ayo. Ŋonoono, niam ta amyooto pizin Yuda na, amololo tutu kembei niom wal ta Yuda somŋoyom i som. 16 Mi niam amute: Mbulu ki tutu toŋana ko irao ikam tomtom sa ma iwe ndeeŋeŋana pa Anutu mataana na som. Pa bela tuurla ki Yesu Krisi, to iwe zaala piti ma tewe ndeeŋeŋanda pa Anutu mataana. Uunu tina ta niam Yuda tomini amtoto zaala ki urlaŋana, mi ampase pa Yesu Krisi men be ikam yam ma amwe ndeeŋeŋoyam pa Anutu mataana. Mi mbulu ki tutu toŋana na, ampase pa mini som. Pa ina irao iwe zaala pa tomtom sa be iwe ndeeŋeŋana pa Anutu mataana na som. ✡

17 Tana iŋgi niam Yuda ampase pa Yesu Krisi men be ikam yam ma amwe ndeeŋeŋoyam pa Anutu mataana. Mi mbulu ki tutu toŋana na, ampase pa mini som. Mi parei, sombe ampase pa Yesu Krisi men, ko ikam yam ma amsu mini mi amolo Anutu tutu kini? Som kat. Kena, so Yesu Krisi iwe uunu pa sanaana kamŋana! ✡ 18 Mi kere. Kokena totooro ŋgar kiti mi tapamender mini zaala ki tutu ta tezem kek na. Pa sombe tapase pa zaala tana, inako tewe sananŋanda pa Anutu mataana mini.

19-20 Nio aŋmap pa zaala ki tutu kek. Pa indeeŋe Krisi imeete sala ke pambaaraŋana, mi ibaada sanaana tio ka kadoono ta tutu iso pa na, ina kembei nio tomini aŋmeete raami bekena aŋkam mbotŋana ta ki Anutu i. Mi mbotŋana tio ta koozi na, ituŋ aŋborro mini som. Pa Krisi ta imbotmbot la leleŋ i, ta imborro yo. Tana urlaŋana tio, ta ikamam peeze pa mbotŋana tio isu toono ti. Pa nio aŋurla ki Anutu Lutuunu ta iur leleene pio, mi izem itunu ma imeete pio. ✡ 21 Tana nio irao aŋpizil ndemeŋ pa kampeŋana mi muŋaiŋana ki Anutu na som. Pa sombe tutu irao ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda pa Anutu mataana, na Krisi imeete sorok. ✡

3

Tutu itooro zin Galesia kan som, mi ikam Bubuŋana pizin som

1 O niom Galesia koyom, niom tina katalli kat! Asiŋ ipakankaana ŋgar tiom? Muŋgu niam amso yom pa Yesu Krisi ma kembei ta ituyom kombot mi kere i tipuni sala ke pambaaraŋana.✡ 2 Lak, aŋso aŋwi yom pa koroŋ ta. Niom kakam Anutu Bubuŋana be parei? Kototo tutu ta ni izeebe yom, som keleŋ uruunu ambaiŋana mi kuurla men?✡ 3 Niom tina, ŋgar tiom ikankaana kat! Indeeŋe ta Anutu ikam uraata piom mata popoten, mi ikam yom ma kewe lene na, kapase pa Bubuŋana mburaana. Mi iŋgi parei ta kusu mini, mi koso kapase pa ituyom mburoyom mi mbulu tiom be iurpe yom ma kewe ŋgeezeŋoyom kat? 4 Ko mbulu boozomen ta ipet piom kek na iwe koroŋ sorok? Som! 5 Mi parei? Anutu izebzeebe yom pa Bubuŋana, mi ikamam mos bibip ila mazwoyom pa so uunu i? Niom kototo tutu ta ni ikamam, som kuurla men uruunu ambaiŋana?

Abaraam ipatooŋo iti pa zaala ki urlaŋana

6 Motoyom imiili pa Abaraam. Sua ki Anutu iso parei pini? Iso:

Abaraam iurla ki Anutu, tanata Anutu ipomoozi, mi ire i kembei ni tomtom ndeeŋeŋana.✡

7 Tana iti tuute: Abaraam popoŋana kini ŋonoono, ina zin tomtom ta tiurla.✡ 8 Mi sua ki Anutu iso muŋgu kek ta kembei: Urlaŋana ko iwe zaala pizin wal ta Yuda somŋan i be Anutu ikam zin ma tiwe ndeeŋeŋan pa ni mataana. Pa Anutu iso uruunu ambaiŋana pa Abaraam ma iso:

Nu ko we zaala pa wal ta boozomen be tikam kampeŋana ambaiŋana.✡

9 Tana zin wal ta so titoto zaala ki urlaŋana kembei ta Abaraam, inako tikam kampeŋana ambaiŋana kembei ta muŋgu Abaraam ikam na.✡

Zaala ki tutu toŋana na, ka pataŋana biibi

10 Zin wal ta so tipase pa zaala ki tutu be ikam zin ma tiwe ndeeŋeŋan pa Anutu mataana, inako tindeeŋe pataŋana biibi. Pa Anutu kete malmalŋana kini ko imbotmbot se kizin. Ka sua tibeede pataaŋa kek ta kembei:

Koroŋ boozomen ta tibeede se ro ki tutu na, niom bela kototo ma imap kat. Mi zin wal ta so tikam ta kembei som, inako tindeeŋe pataŋana biibi. Pa Anutu kete malmalŋana kini ko imbotmbot se kizin.✡

11 Tana mbulu ki tutu toŋana ko iwe zaala pa tomtom sa be iwe ndeeŋeŋana pa Anutu mataana na som. Ina imbot mat. Pa sua ki Anutu iso ta kembei:

Tomtom ta sombe iurla, nako iwe ndeeŋeŋana mi ikam mbotŋana ta ki Anutu i.✡

12 Mi zaala ki tutu toŋana na, ipa ndel kat pa zaala ki urlaŋana. Pa zaala ki tutu iso ta kembei:

Tomtom ta sombe ito kat mbulu ta boozomen tiŋgi, nako imbot ambai.✡

13 Tana tutu ikam ma Anutu kete malmalŋana kini imbotmbot se kiti. Tamen Yesu, ni itatke iti pa pataŋana tana. Pa ikam murindi mi ibaada Anutu kete malmalŋana kini sala ke pambaaraŋana kek. Ka sua imbot pataaŋa ta kembei:

Tomtom ta sombe tipuni sala ke, na Anutu kete malmalŋana kini ko imbot se kini.✡

14 Mi mbulu tana, Krisi ikam bekena kampeŋana ta muŋgu Abaraam ikam na, ise kizin wal ta Yuda somŋan i tomini. Naso urlaŋana kiti iwe zaala piti, mi takam Bubuŋana ta muŋgu Anutu imbuk sua pa na.✡

Tutu irao iyembut sua mbukŋana som. Pa sua mbukŋana ipet muŋgu, mana tutu

15 O niom toŋmatiziŋ tio, iŋgi be aŋkam sua tooroŋana pa mbulu ta gorgori iwedet i. Sua mbukŋana ta topombol ma imbol kat, na kaimer tomtom toro sa ko irao iyembut sua tana, som iseeŋge pa sua pakan na som. Paso, sua tana imbol kek. 16 Ayo, takam ŋgar pa sua ta muŋgu Anutu imbuk la ki Abaraam na. Sua ki Merere iso parei? Iso Anutu imbuk sua tana pa Abaraam mi popoŋana kini. Iso pa popoŋana boozo som. Iso pa tamen ŋonoono. Mi ina Krisi tau.✡ 17 Sua tio ti na, ka uunu ta kembei: Anutu imbuk sua pa Abaraam, mi ndaama boozo kat (430) imap mana, ikam tutu pizin Israel. Tana tutu irao iyembut sua mbukŋana tana na som. Pa imar kaimer.✡ 18 Mi kere. Sombe mbulu ki tutu toŋana ta iwe zaala piti be takam matamur ki Anutu, inako parei pa sua mbukŋana tana? To iwe koroŋ sorok. Mi som. Pa Anutu ikampe Abaraam, mi imbuk sua pini be ikam matamur tana pini sorok.✡

Uunu ta Anutu ikam tutu piti

19 Mi kena uunu parei ta Anutu ikam sua mbukŋana muŋgu, mana isu mini mi ikam tutu piti? Iŋgi ko aŋso ka uunu. Anutu iur tutu bekena ipei ŋgar kizin tomtom ma tikilaala sanaana kizin, mibe iyaraama sanaana kizin. Mi isombe tutu tina ko imbol ma imbot ma irao popoŋana * tau ni imbuk sua pini na imar. Tutu na, zin aŋela ta tikam la ki Mose, to ni kadoono ikam pizin Israel.✡ 20 Mi sua mbukŋana na, Abaraam ileŋ la ki Anutu itunu kwoono. Wal toro sa tiwe zaala pa som. Pa Anutu tamen ta imbotmbot.✡

21 Mi parei, ko sua mbukŋana ki Anutu mi tutu kini tiporrou? Som. Sombe tutu ta takam kek na irao iwe zaala piti be takam mbotŋana ta ki Anutu i, so tewe ndeeŋeŋanda pa zaala ki tutu. 22 Mi iŋgi som. Pa sua ki Anutu iso kat ta kembei: Iti ta boozomen na, kembei zin wal tau timbotmbot lela ruumu sanaana leleene. Pa sanaana ikis ti lup, ma lende zaala sa som. Naso tuurla ki Yesu Krisi, mi urlaŋana kiti iwe zaala piti be takam koroŋ ambaiŋana ta muŋgu Anutu imbuk sua pa na.✡

23 Tana indeeŋe zaala ki urlaŋana ipet mat zen na, tutu ta imborro iti. Ikiskis ti ma kembei ta tombotmbot lela ruumu sanaana leleene. Mi tombot ta kembei ma irao Anutu iswe zaala ki urlaŋana ma ipet kat mat.✡ 24 Kakam ŋgar pizin mbesooŋo ta timborro zin pikin ma irao tiwe tomtom na. Ina kembei ta uraata ki tutu. Pa Anutu iur tutu be imborro iti, mibe ikam ti ma tala ki Krisi. Naso tewe ndeeŋeŋanda pa zaala ki urlaŋana.✡ 25 Mi iŋgi zaala ki urlaŋana ipet kek, tana tombot la zaala ki tutu mini som.✡

Zin wal ta tiurla ki Krisi, ta tiwe Anutu lutuunu bizin

26 Niom wal ta kesekap la ki Yesu Krisi i, na urlaŋana ta iwe zaala piom ta boozomen ma kewe Anutu lutuunu bizin.✡ 27 Pa niom wal ta kakam yok bekena kesekap la ki Krisi na, Krisi iwe kembei ta kawaala kokouŋana be ipakaala yom ta boozomen. Pa kakami raama mbulu kini ma iwe leyom kek.✡ 28 Mi niom ta boozomen na, raraate men pa Anutu mataana. Sombe niom Yuda, som Yuda som, som tomtom ŋonoono, som sorrokŋoyom, som moori, som tomooto, ina koroŋ sorok. Pa Yesu Krisi ilup yom ta boozomen ma kewe tamen kek.✡ 29 Mi sombe kewe Krisi lene, na kewe Abaraam popoŋana kini tomini, mi zoyom pa matamur ta muŋgu Anutu imbuk sua pa na.✡

4

Krisi itatke iti pa pataŋana ki tutu, mi ikam ti ma tewe Anutu lutuunu bizin

1-2 Sua tio ti na, ka ŋgar ta kembei: Pikin tasa, sombe zaana be ikam koroŋ ta boozomen ki tamaana i, nako ikam loŋa som. Ŋonoono, ni zaana pa koroŋ tana. Tamen indeeŋe ni naŋgaŋŋana na, tikam pini be imboro som. Tana tere i na, kembei ta mbesooŋo i. Pa wal pakan timborro i ramaki koroŋ kini. Mi ni ko imbot ta kembei ma ila indeeŋe nol ta tamaana iur pini be ikam koroŋ kini, to ikam. 3 Ina raraate piam Yuda. Muŋgu, niam kembei ta zin pikin. Mazwaana tana, niam amwe mbesooŋo pa tutu munmun boozomen ta iso pa mbotŋana tiam ta ki toono ti.✡ 4 Ma ila indeeŋe ka nol ipet, tona Anutu iŋgo itunu Lutuunu ma isu toono. Naana ipeebi ma isu kembei ta iti. Mi ni ito tutu ma imap,✡ 5 bekena ikamke yam wal ta ambot la zaala ki tutu na. Tana iŋgi amwe mbesooŋo sorok mini som, mi amwe Anutu lutuunu bizin kek.✡

6 Mi niom tomini kewe Anutu lutuunu bizin kek. Tanata Anutu iŋgo Lutuunu Bubuŋana ma izeebe yom. Mi Bubuŋana tana, ta izzo piom ta kembei: “Niom Tomoyom ta Anutu.” Tana ikamam yom ma kozzo ta kembei: “O Tamaŋ.” 7 Tana koozi kewe mbesooŋo sorok mini som. Pa Anutu ikam yom ma kewe lutuunu bizin kek. Mi sombe ni lutuunu bizin niom, na zoyom pa matamur kini tomini.✡

Mbulu kizin Galesia ikam ma Paulus imoto

8 Muŋgu niom tina kuute Anutu som, mi kembesmbeeze pa merere pakaamŋan boozo ta Merere ŋonoono som na.✡ 9 Mi koozi na, kewe Anutu lene mi kuute i kek. E-e, ina aŋso ŋoobo. Niom som. Ni itunu ta iute yom, mi ikam yom ma kewe lene. Nakena parei ta niom kosombe kimiili mini ma kewe mbesooŋo pa koroŋ soroksorok ta irao be iuulu yom som i.✡ 10 Pa iŋgi kapakurkur aigule, puulu, gorgor, mi ndaama pakan kembei ta zin Yuda na. 11 Mbulu tiom tana ikam yo ma aŋmoto. Kokena uraata biibi ta aŋbel piom na iwe koroŋ sorok.✡

Paulus itaŋroro zin Galesia kan

12 O niom toŋmatiziŋ tio, nio aŋtaŋroro yom. Kotooro ŋgar tiom mi kewe kembei ta nio i. Pa nio tomini aŋwe kembei niom wal ta Yuda somŋoyom i kek. Kere. Muŋgu niom kakam ŋoobo mbulu sa pio som. 13 Motoyom ila pa ta muŋgu na. Indeeŋe ta aŋsoyaara uruunu ambaiŋana piom mata popoten na, mete biibi ikam yo.✡ 14 Mi mete tio tana ikam pataŋana biibi piom. Tamen kitit yo som, kerepiili yo som. Mi kakam yo, mi kisiibi yo se nomoyom keteene ma kembei ta nio aŋela sa. Mi kere yo kembei ta Yesu Krisi. 15 Indeeŋe tana, niyom ise mi leleyom ambai kat. Mi koozi na som. Ka uunu parei? Mi indeeŋe tana na, leleyom pio ilip. Sombe aŋbot ŋoobo pa kosa sa, na kakam pio men. Irao kuruutu na som. 16 Mi parei? Iŋgi aŋso kat sua ŋonoono piom, ta kere yo kembei koyom koi?

17 Zin wal ta aŋsope yom pizin na, zin tikamam kinkiini be tikam leleyom. Tamen ŋgar kizin ambai som. Pa tisombe tikam yom ma kezem yo, mi kagaaba zin. 18 Gorgori, iti sombe lelende ilip pa koroŋ ambaiŋana mi takam kinkiini pa, ina ambai. Tana nio sombe aŋbot, som aŋbot som, na kakamam ta kembei. 19 O lutuŋan, parei ta kakam pataŋana biibi pio mini? Mbulu tiom tana ikam yo ma aŋyamaana yoyouŋana kembei moori ta ikamam be ipeebe pikin i. Mi ko aŋyamaana ta kembei ma irao urlaŋana tiom ise ma iwe biibi, mi ŋgar ki Krisi imbol la leleyom.✡ 20 O niom, leleŋ be aŋyaamba yom som. Mi ko aŋso parei piom? Kena so itiŋan tombotmbot lak!

Mbulu ta ipet pa Agar mi Sara na, ipatooŋo iti pa zaala ki tutu mi zaala ki urlaŋana

21 Niom wal ta kosombe koto zaala ki tutu na, niom kuute som? Sua ki Merere iso ta kembei: 22 Abaraam, ni lutuunu bizin ru. Ta na, mbesooŋo moori kini Agar ipeebi. Mi toro na, kusiini ŋonoono Sara ta ipeebi.✡ 23 Mbesooŋo moori lutuunu na, ipet pa zaala ta iti ta boozomen tewedet pa i. Mi kusiini ŋonoono lutuunu, ina ito sua mbukŋana ki Anutu ma ipet.✡

24 Sua tana, ina kembei ta sua tooroŋana. Moori ru tana timender pa zaala ru ta Anutu iur pizin tomtom. Zaala ta, ipet pa abal Sinai. Ina zaala ki tutu. Zaala tana ipiyotyooto zin wal ta mbesooŋo sorok. Mi Agar ta imender pa zaala tana.✡ 25 Abal Sinai, ina imbot pa lele pakaana ki Arabia. Tana Agar, ni imender pa abal tina mi kar Yerusalem ta koozi imbotmbot su toono i. Paso, kar tana lutuunu bizin tiwe mbesooŋo sorok pa tutu. 26 Tamen Yerusalem ŋonoono ta kor a, lutuunu bizin tiwe mbesooŋo som. Mi Yerusalem tana, ta iwe kembei ta iti nanda na.✡ 27 Ina kembei ta sua ki Anutu iso:

Nu moori ta kopom somŋom na, lelem ambai lak!

Mi nu ta yamaana yoyouŋana ki pepe zen na, kalŋom izalla mi lelem ambai!

Pa moori ta kusiini izemi ma imborene sorok na,

Anutu ko iur le zaala be ikam pikin boozo ma tilip pa moori kusiiniŋana lutuunu bizin.✡ 28 O niom toŋmatiziŋ tio, niom tina kembei Sara lutuunu Isak. Pa sua mbukŋana ta iwe zaala piom ma kewe Anutu lutuunu bizin kek.✡ 29 Mi motoyom ila pa mbulu ta muŋgu Ismael ikam pa Isak na. Pa pikin ta ipet pa zaala ta iti ta boozomen tewedet pa i, na ikam pataŋana pa pikin ta ipet pa Bubuŋana mburaana na. Mi ina raraate kembei mbulu ta koozi iwedet piti i.✡ 30 Mi sua ki Anutu iso parei?

Iso:

Ziiri mbesooŋo moori ziru lutuunu ma tila len. Pa mbesooŋo moori lutuunu ko irao igaaba lutum ŋonoono, mi ziru tiparpeete matamur ku ma len len na som.✡

31 Tana niom toŋmatiziŋ tio, iti mbesooŋo moori lutuunu bizin som. Pa iti nanda, ni mbesooŋo moori som.✡

5

Sombe tapase pa tutu, nako teyembut itundu pa Krisi

1 Tana iti tewe mbesooŋo mini som. Pa Krisi itatke iti pa pataŋana ki tutu kek. Tana kemender mbolŋana. Kokena kezem wal pakan mi tikam yom ma kewe mbesooŋo mini. ✡

2 Keleŋ. Nio Paulus aŋso kat yom ta kembei: Sombe keleŋ la wal tana kalŋan pa reeteŋana, na uraata ki Krisi ko irao iuulu yom som. ✡ 3 Nio aŋso mini. Tomtom sa, sombe leleene be ito zaala ki reeteŋana mi tutu, na ni bela ito kat tutu ma imap, tona imbot ambai pa Anutu mataana. ✡ 4 Tana kere yom. Pa tomtom ta so ipase pa tutu be ikami ma iwe ndeeŋeŋana pa Anutu mataana, na iyembut itunu pa Krisi, mi ipizil ndemeene pa kampeŋana mi muŋaiŋana ki Anutu. ✡

5 Mi iti ta tototo zaala ki urlaŋana na, Bubuŋana ipombolmbol ti be tuur matanda pa koroŋ ambaiŋana tabe Anutu ikam pizin wal ndeeŋeŋan. ✡ 6 Mi sombe tesekap la ki Yesu Krisi, inako takam ŋgar biibi pa reeteŋana mi koroŋ ta kembei mini som. Pa sombe tireete iti, o tireete iti som, ina koroŋ sorok ki kulindi. Mi urlaŋana ta ipiyotyooto mbulu ki lelende par piti, ina koroŋ ŋonoono. ✡

7-8 Muŋgu na, urlaŋana tiom iloondo ambai. Mi iŋgi asiŋ ta imar mi ipandelndel yom ma kezem zaala ki sua ŋonoono? Mbulu tina imar pa Anutu ta iboboobo yom i som. ✡ 9 Tana kere yom pa wal tana mi ŋgar kizin. “Pa yis musaari kat, ina irao izil pa palawa biibi ma imap.” ✡ 10 Mi Merere, ni ipombol yo ma aŋurla ta kembei: Ni ko ipazal yom ma koto ŋgar tio. Mi tomtom ta sombe ipakankaana ŋgar tiom na, ni tana ko ire ka kadoono. ✡

11 O niom toŋmatiziŋ tio, nio aŋute. Wal pakan tiŋgalŋgal sua pakaamŋana pio, mi tizzo nio ituŋ aŋso pizin tomtom be tito zaala ki reeteŋana mi tutu. Lak, sombe aŋkamam ta kembena, ko tomtom tiseseeze motoŋ kembei ta tikamam i? Som. Pa sombe aŋkamam ta kembei, so sua ta aŋzzoyaryaara pa meeteŋana ki Yesu sala ke pambaaraŋana na, ipasaana tomtom lelen mini som. ✡ 12 Zin wal ta tipakankaana ŋgar tiom, mi timaŋmaŋ yom pa reeteŋana na, nio aŋso tiyembut zitun kulin tana ma put kat to ambai!

Zaala ki Bubuŋana, mi mbulu ki lelende muŋguŋana

13 O niom toŋmatiziŋ tio, ŋonoono, Anutu iboobo yom ma kewe lene kek, mi isombe niom kewe mbesooŋo pa tutu mini som. Mi kere: Kokena iwe uunu piom be kusu mi koto mbulu ki leleyom muŋguŋana. Kakam kembena pepe. Kuur leleyom par piom mi kaparmbesmbeeze piom. ✡ 14 Pa tutu ta munŋaana men, ta timap timbot la tutu lwoono ti leleene: Ur lelem pizin tomtom kembei ta lelem pa itum. Tana takam ta kembena, to tipiyooto tutu ka mbulu ŋonoono. ✡ 15 Tamen mbulu tiom pakan na, kembei zin me saŋsaŋŋan ta tiparkamam malmal mi tiparkanan zin. Kere: Kokena konoknok mbulu ta kembei, to kapasaana lupŋana tiom ma isaana kat.

16 Tana nio aŋso piom ta kembei. Kapa pai tiom mi koto peeze ki Bubuŋana. Naso karao be kayaraama ituyom, mi koto leleyom muŋguŋana mini som. ✡ 17 Ŋonoono, gorgori lelende muŋguŋana ziru Bubuŋana tiparwe kan koi mi tiporrou. Pa mbulu ta Bubuŋana leleene pa i, na lelende muŋguŋana izorzooro pa. Mi mbulu ta lelende muŋguŋana isombe ikam, na Bubuŋana izorzooro pa. Tabe ikam ma karao be kakam kat mbulu ta leleyom pa i som. ✡ 18 Tamen sombe kototo peeze ki Bubuŋana, inako kombot la zaala ki tutu mini som. ✡

19 Mbulu ta lelende muŋguŋana ipeyei, ina iti tuute lup kek. Mbulu ta kembei: Mbulu kizin me ma ŋge, mbulu ta iŋgeeze som, mbulu ki tayaraama itundu som mi tala men pa mbulu sananŋana ki kulindi, ✡ 20 tembesmbeeze pizin merere pakaamŋan, takamam yaamba, tu'urur koi pizin tomtom, taparzorzooro, matanda mburmbur, lelende tataŋa, takam ŋgar pa itundu men, taparyaŋgwiiri ti ma tewe uunu boozo, 21 matanda berber, tiwinin ma tagadgaada, itiŋan waende bizin taparkere iti ma takam mbulu bozboozo, mi mbulu sananŋan boozomen ta irao be tinin na som. Sua ta muŋgu aŋso piom, ta iŋgi aŋpoto mini: Zin wal ta so tikamam ta kembei, inako tirao be timbot la Anutu peeze kini mi tilela kar kini na som. ✡

22 Mi Bubuŋana, ni ipeyei mbulu ta kembei: Lelende par piti, lelende ambai kat pa mazwaana ta boozomen, takamam mbulu luumuŋana mi itiŋan waende bizin taparlup ti ma tewe tamen, topokotkot mbulu sananŋana som, takampewe zin tomtom, tumuŋaiŋai zin tomtom, tototo sua kiti mbukŋana, ✡ 23 tokototo itundu, lende ŋger pizin tomtom, mi tayaramraama itundu. Kere: Mbulu ta kembei, ta tutu izzo pa na. ✡ 24 Tana zin tomtom ta tiwe Yesu Krisi lene kek na, zin kembei tipunmeete lelen muŋguŋana ramaki mbulu sananŋan boozomen ta nin izze pa i, sala ke pambaaraŋana ma imeete kek. ✡ 25 Mi Bubuŋana ta ikamam mbotŋana ki Anutu piti. Tana iti bela tapa pai kiti ma indeeŋe men pa peeze kini. ✡ 26 Mi so kembena, na iti irao takam kinkiini pa itundu zanda be iwe biibi pepe, tapamalmal waende bizin keten pepe, mi matanda berber pa waende bizin pepe. ✡

6

Wal ki Krisi bela tiparuulu zin

1 O niom toŋmatiziŋ tio, sombe tomtom tiom sa itop pa sanaana, na niom ta kototo ŋgar ki Bubuŋana i, kala ma kapazali. Mi kapamiaŋi pepe. Leyom ŋger pini. Mi kere yom: Kokena toomboŋana ise tiom tomini. ✡ 2 Tana kaparuluulu yom, mi ku'uluulu waeyom bizin be tibaada pataŋana kizin. Naso koto kat tutu ki Krisi. ✡ 3 Sombe tomtom sa indemeere kembei ni irao kat pa mbulu ki Anutu, na ni ipakaam itunu. ✡ 4 Mi kere. Sombe mbulu kiti pakan ilip pa waende bizin mbulu kizin, na tapakur itundu pa koroŋ tana pepe. Iti tataŋa titiiri itundu. Sombe mbulu kiti indeeŋe Anutu sua kini, na lelende ambai pa. Mi matanda la pa waende bizin mbulu kizin pepe. 5 Pa itundu tataŋa lende pataŋana be tabaada. ✡

Koroŋ pareiŋana ta so tawaswaaza, inako ise ma takan

6 Sombe tomtom sa ikamam ŋgar pu pa sua ki Anutu, na nu lem uraata be kam koroŋ ku ambaimbaiŋan pakan pini tomini. ✡

7 Mi kerre yom! Kokena koso karao be kapakaam Anutu. Som. Pa kini pareiŋana ta so tapaaza, nako ise ma takan. ✡ 8 Tana iti sombe tawaswaaza koroŋ ta ipombolmbol lelende muŋguŋana i, inako ipiyooto ŋonoono sananŋana ta kembei: Ipasaana iti ma tala lende. Mi sombe tawaswaaza koroŋ ta irao pa Bubuŋana leleene mi ŋgar kini, inako tere ka ŋonoono ta kembei: Bubuŋana ko ikam lende mbotŋana ki Anutu tabe iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡ 9 Tana iti tegesges pa mbulu ambaiŋana pepe. Pa sombe tezem som, mi tonoknok men ma irao ka nol, inako tere ka ŋonoono. ✡ 10 Tana sombe iti tarao be tu'uulu tomtom sa, na loŋa mi tu'uuli. Mi so zin wal urlaŋan, to matanda iŋgal kat be tu'uulu zin. Pa ina, zin kembei ta iti toŋmatiziŋ kiti i. ✡

Sua pemetŋana

11 Kere bude tio bibip ti ta ituŋ aŋbeede i. 12 Zin wal ta timaŋmaŋ yom pa reeteŋana na, iŋgi be aŋso yom pa mbulu kizin ka uunu ŋonoono. Zin tikamam men be tomtom tiwit urun. Mi timototo tomini: Kokena timender mbolŋana pa ke pambaaraŋana ki Yesu Krisi, to zin wal ta tiurla ki Krisi som na tikam pataŋana pizin. ✡ 13 Mi kere. Zin wal ta timbol pa reeteŋana na, zitun titoto kat tutu som. Mi iŋgi timaŋmaŋ yom pa reeteŋana paso, lelen be tikam yom ma kagaaba zin. Naso nin se pa mbulu ta tiso tikam pa kuliyom na.

14 Mi nio na, Yesu Krisi itutamen ta imeete sala ke pambaaraŋana, ta ikam yo ma niŋ se. Koroŋ toro sa som. Pa meeteŋana kini ta ikam yo ma aŋmap pa mbulu mi ŋgar ki toono. Pa aŋre ituŋ kembei aŋmeete raami sala ke pambaaraŋana, tanata iŋgi aŋmap kat pa koroŋ toono kan ta munŋaana men. ✡ 15 Mi sombe tomtom sa tireeti, som tireeti som, ina koroŋ sorok. Pa koroŋ tamen ta koroŋ ŋonoono. Ina uraata ki Anutu ta ikam ti ma tewe popoŋanda. ✡ 16 Wal boozomen ta so tipa pai kizin ma titoto zaala ta kembei, na Anutu ko imboro zin ma timbot ambai mi imuŋai zin. Pa ina zin ta Israel ŋonoono.

17 Iŋgi be aŋpemet sua tio. Leleŋ be tomtom sa ikam pataŋana pio mini pepe. Pa zaaba kwoono murinmurin ta imbotmbot la kuliŋ i, ina aŋkam pa Yesu Krisi zaana tau. ✡

18 O niom toŋmatiziŋ tio, kampeŋana ki Merere kiti Yesu Krisi ko ise tiom. Ŋonoono.

✡ 1:1: Ŋgo 9:15

✡ 1:2: Ŋgo 13:13–14:24, 16:1-6, 18:23

✡ 1:7: Ŋgo 15:1,24; 2Kor 11:3+

✡ 1:8: 1Kor 16:22

✡ 1:9: Tur 22:18+

* 1:10: Zin wal ta tipandelndel zin Galesia kan na, tiŋgal sua pa Paulus ta kembei: Tiso ni itoto itunu ŋgar kini men mi ipiŋgisŋgis uruunu ambaiŋana. Pa sua pataŋana kembei iti bela toto tutu ki Mose pa reeteŋana mi koroŋ ta boozomen, ina ni iturkewe, bekena ipamarra zaala ki Krisi pizin wal ta Yuda somŋan i. Naso lelen pini mi tito ŋgar kini. Mi Paulus, ni iyok pa ŋgar kizin tana som kat.

✡ 1:10: 1Tes 2:4; Yems 4:4

✡ 1:11: 1Kor 15:1

✡ 1:12: 1Kor 11:23, 15:1+; Ep 3:3

✡ 1:13: Ŋgo 8:3, 26:9+; 1Tim 1:13

✡ 1:14: Ŋgo 22:3+; Pil 3:6

✡ 1:15-16: Mbo 139:13+; Ŋgo 9:15; Ro 1:1

✡ 1:18: Ŋgo 9:26+

✡ 1:19: Mt 13:55

✡ 1:21: Ŋgo 9:30

✡ 2:1: Ŋgo 11:27+, 15:2

✡ 2:3: Ŋgo 16:3

✡ 2:4: Ŋgo 15:24; 2Kor 11:20,26; Pil 3:2+

✡ 2:6: Ŋgo 10:34; Ro 2:11; 2Kor 12:11

✡ 2:7: Ŋgo 22:21; Ro 11:13+

✡ 2:10: Ŋgo 11:29+; Ro 15:25; 1Kor 16:1; 2Kor 8:1+, 9:1+

✡ 2:12: Ŋgo 11:3

✡ 2:14: 1Tim 5:20

✡ 2:16: Ŋgo 13:38+, 15:10+; Ro 1:17, 3:20,28; Ga 3:11

✡ 2:17: Ga 5:22+

✡ 2:19-20: Yo 13:1; Ro 6:6,11, 7:6; 2Kor 5:15

✡ 2:21: Ibr 7:11

✡ 3:1: Ga 5:7

✡ 3:2: Ŋgo 2:38; Ro 10:16+; Ep 1:13

✡ 3:6: Un 15:6; Ro 4:3; Yems 2:23

✡ 3:7: Yo 8:39; Ro 4:11+

✡ 3:8: Un 12:3, 18:18, 22:18; Ŋgo 3:25

✡ 3:9: Ro 4:16

✡ 3:10: Lo 27:26

✡ 3:11: Hab 2:4; Ro 1:17; Ga 2:16; Ibr 10:38

✡ 3:12: Wkp 18:5; Ro 10:5

✡ 3:13: Lo 21:23; Ro 8:3; 2Kor 5:21

✡ 3:14: Yo 20:22; Ŋgo 2:33

✡ 3:16: Un 12:7, 22:18, 24:7

✡ 3:17: Un 15:13+; Kam 12:40+; Ŋgo 7:6

✡ 3:18: Ro 4:13+, 11:6

* 3:19: Popoŋana ti, ni Krisi.

✡ 3:19: Yo 1:17; Ŋgo 7:38,53; Ro 5:20, 7:7

✡ 3:20: 1Tim 2:5; Ibr 8:6, 9:15, 12:24

✡ 3:22: Ro 3:9+, 11:32; Ga 3:14

✡ 3:23: Ga 4:3; Ibr 9:10

✡ 3:24: Ŋgo 13:39; Ro 10:4

✡ 3:25: Ro 7:6, 10:4; Ibr 7:18, 8:13

✡ 3:26: Yo 1:12; Ro 8:14+

✡ 3:27: Ro 6:3, 13:14

✡ 3:28: Yo 10:16; Ro 10:12+; 1Kor 12:13; Kol 3:11

✡ 3:29: Un 21:12; Ro 9:7+

✡ 4:3: Ga 3:23; Kol 2:20

✡ 4:4: Un 3:15; Mt 5:17; Yo 1:14; Ep 1:10

✡ 4:5: Yo 1:12; Ro 8:14+; Ga 3:13; 1Pe 1:18+

✡ 4:7: Ro 8:17; Ga 3:29

✡ 4:8: 1Kor 8:4+, 12:2; Ep 2:11+

✡ 4:9: Ro 8:3; 1Kor 8:3; Kol 2:20; Ibr 7:18

✡ 4:11: Ro 14:5; Kol 2:16

✡ 4:13: 1Kor 2:3

✡ 4:19: Ro 8:29; 1Kor 4:15

✡ 4:22: Un 16:15, 21:2

✡ 4:23: Un 17:16+, 18:10+; Ro 9:7+; Ibr 11:11

✡ 4:24: Ro 8:15; Ibr 8:9+

✡ 4:26: Ibr 12:22; Tur 3:12, 21:2,10

✡ 4:27: Yesa 54:1

✡ 4:28: Ro 9:7+

✡ 4:29: Un 21:9; Ga 5:11, 6:12

✡ 4:30: Un 21:10; Yo 8:35

✡ 4:31: Ga 3:29, 5:1,13

✡ 5:1: Yo 8:32,36; Ro 6:18, 7:6; Ga 2:4, 5:13; 1Pe 2:16

✡ 5:2: Ŋgo 15:10,11

✡ 5:3: Ro 2:25, 4:4; Ga 3:10

✡ 5:4: Ga 2:21

✡ 5:5: Ro 8:24+; 2Tim 4:8

✡ 5:6: 1Kor 7:19; Ga 6:15; Kol 3:11; Yems 2:18+

✡ 5:7-8: 1Kor 9:24; Ga 1:6, 3:1

✡ 5:9: 1Kor 5:6

✡ 5:10: 2Kor 11:15; Ga 1:7

✡ 5:11: 1Kor 1:23; Ga 6:12

✡ 5:13: 1Kor 8:9, 9:19; 1Pe 2:16

✡ 5:14: Mt 22:37+; Ro 3:31, 13:8+; Yems 2:8

✡ 5:16: Ro 6:12, 8:4, 13:14; 1Pe 2:11

✡ 5:17: Ro 7:15+, 8:6+

✡ 5:18: Ro 6:14, 8:2,14

✡ 5:19: Ro 13:13+; 1Kor 3:3, 6:9+; Ep 5:3+; Kol 3:5

✡ 5:21: Tur 22:15

✡ 5:22: 1Kor 13:7; Ep 5:9; Kol 3:12

✡ 5:23: Ro 3:31; Ga 5:14; 1Tim 1:9

✡ 5:24: Ro 6:6+, 13:4; Kol 3:5; 1Pe 2:11

✡ 5:25: Ro 8:4+, 12+

✡ 5:26: Ro 12:10+; Pil 2:3

✡ 6:1: Mt 18:15; 2Tim 2:25; Yems 5:19

✡ 6:2: Yo 13:14+; Ro 15:1; 1Kor 9:21; 1Tes 5:14; 1Yo 4:21

✡ 6:3: Ro 12:3; 1Kor 8:2; 2Kor 3:5; Yems 1:26

✡ 6:5: Ro 14:12

✡ 6:6: Ro 15:27; 1Kor 9:7,11,14

✡ 6:7: Lu 16:25; Ro 2:6; 1Kor 6:9; 2Kor 9:6

✡ 6:8: Ro 8:13; Yems 3:18

✡ 6:9: 1Kor 15:58; 2Tes 3:13; Tur 2:10

✡ 6:10: Ep 2:19; 1Tes 5:15; 1Tim 6:18; 2Pe 1:7

✡ 6:12: Ga 5:11; Pil 3:18

✡ 6:14: Ro 6:6; 1Kor 1:31, 2:2; Pil 3:3,7,8

✡ 6:15: 1Kor 7:19; 2Kor 5:17; Ga 5:6; Kol 3:11

✡ 6:17: 2Kor 4:10, 11:23

Epesus

1

2

3

4

5

6

Ro Ta Paulus Ibeede Pizin Epesus

1

1 Nio Paulus. Nio, Anutu itunu leleene mi iur yo ma aŋwe ŋgoŋana ki Yesu Krisi. Aŋbeede ro ti ima piom Epesus ta kewe Anutu wal kini potomŋan kek, mi kuurla ki Yesu Krisi, mi kesekap la kini i.✡

2 Tamanda Anutu mi Merere kiti Yesu Krisi ko tikampe yom, mi timboro yom ma kombot ambai. Ŋonoono.

Krisi iwe zaala pa kampeŋana ta boozomen ki Anutu

3 Iti tapakur Anutu! Ni Merere kiti Yesu Krisi Tamaana. Pa iti ta tesekap la ki Krisi i, na Anutu ikampe iti pa kampeŋana saamba kana matakiŋa boozomen ta ki Bubuŋana i.

4 Kere. Muŋgu kat, indeeŋe ni iur saamba mi toono zen na, ipeikat iti tomtom ta tesekap la ki Krisi i be ikam ti ma tewe potomŋanda, mibe mbulu kiti iŋgeeze men ma lende uunu sa pa ni mataana som.✡ 5 Tana indeeŋe ta muŋgu kat na, ni iur leleene piti, mi leleene iur be iŋgo Yesu Krisi ma isu iwe zaala piti, mibe ikam ti ma tewe lutuunu bizin. Ina ni itunu leleene mi muŋaiŋana kini tau.✡ 6 Pa ni isombe zaana iwe biibi pa muŋaiŋana mi kampeŋana kini ndabokŋana. Tanata ikampe iti, mi ipomoozo kat iti pa itunu Lutuunu ta ni leleene pini ilip kat na.✡

7-8 To kaimer ma Krisi siŋiini ireere na, iwe zaala piti tomtom ta tesekap la ki Krisi i ma Anutu itatke iti pa sanaana mburaana, mi ireege sanaana kiti. Pa Anutu ŋgar kini mi kampeŋana kini na, biibi ma ilip kat. Tanata ni ipomoozo iti ta kembei.✡ 9-10 Mi ŋgar kini turkeŋana ta imbot la itunu leleene, ta iswe piti kek. Ŋgar kini tana ta kembei: Ni ko ikamam peeze, mi ila ila ma indeeŋe ka nol, to ilup koroŋ boozomen ta timbot saamba mi toono na ma tiwe tamen, mi iur Krisi ma iwe uteene pizin be imboro zin.✡

11 Tana Anutu, ni ikam koroŋ ta boozomen irao itunu leleene mi ŋgar kini. Mi ni leleene iur piti tomtom ta tesekap la ki Krisi i ta muŋgu kek, be ikam ti ma tewe itunu wal kini. Naso zanda be takam matamur kini.✡ 12 Mi ni isombe niam wal mataana koyam ta amur motoyam pa Krisi mi amzza i, na niam ko amwe zaala pizin wal pakan be tipakur ni zaana pa mbulu kini ndabokŋana.

13 Mi niom tomini. Indeeŋe tau keleŋ sua ŋonoono ki uruunu ambaiŋana mi kuurla na, niomŋan Krisi kaparlup yom ma kewe tamen, mi kewe lene. Pa sua tana iso yom pa zaala ta Anutu ikamke iti pa i. Mi Krisi ikam ma Bubuŋana ta muŋgu Anutu imbuk sua pa na, ise tiom tomini. Bubuŋana tana, ina iwe kilalan piti kembei iti ki Anutu.✡ 14 Mi ina iwe mataana pa matamur ta boozomen ki Anutu, mi ipombol ti be tuurla kembei zanda pa matamur kini tana. Tana iti tuute: Kaimer ni kola imar, mi ikam ti ma tala tombot su kereene uunu ta kar saamba a. Iŋgi kembei tabe iti tapakur zaana pa mbulu kini ndabokŋana.✡

Suŋŋana ki Paulus

15 Indeeŋe ta aŋleŋ uruyom kembei kuurla ki Merere Yesu, mi ku'urur kat leleyom pa Anutu wal kini potomŋan ta boozomen na, mazwaana tana mi imar na,✡ 16-17 nio aŋzemzem suŋŋana piom som. Aŋnoknok ma imar indeeŋe koozi. Mi leleŋ ambai pa Anutu ta Merere kiti Yesu Krisi Tamaana zaanaŋana na, mi aŋpakurkur zaana pa uraata ta ikamam la mazwoyom. Nio leleŋ be kuute kat Anutu, tana aŋzuŋzuŋi be ipombol yom pa Bubuŋana ta ipeyei ŋgar ambaiŋana mi izzwe Anutu ŋgar kini piti i.✡ 18 Mi aŋzuŋzuŋi tomini be ikam mat kini ma iyaara la leleyom. Naso kikilaala matamur kini ndabokŋana ta wal kini potomŋan zan pa be tikam. Pa ni iboobo yom be kuur motoyom pa koroŋ ta tana.✡ 19 Mi aŋzuŋzuŋi be ikam yom ma kikilaala mbura keskeezeŋana ta ikamam uraata piti tomtom ta tuurla kini i.✡ 20 Mburaana tana, tere ka kin se ki mburaana biibi ta ipei Krisi ma imaŋga la zin meeteŋan lelen, mi iuri ma mbuleene su Anutu namaana woono ta saamba a.✡ 21 Kere. Koozi, Krisi imbotmbot ta kor a, mi ikamam peeze pa koroŋ ta boozomen. Tana wal peeze kan, mi koroŋ bibip mi mburanŋan mi zanŋan ta ki saamba mi toono na, Krisi zaana mi mburaana ilip kat pizin. Ta koozi, kaimer, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.✡ 22-23 Pa Anutu iur koroŋ ta boozomen ma imap imbot la Krisi kopo mbarmaana be ni iwe uteene pizin mi ikamam peeze pizin. Mi peeze ta ni ikamam, ina be iuulu zin wal kini. Pa zin tiwe kembei ni kwoono, kumbuunu, namaana, mi koroŋŋana ta boozomen ta tilup ma tiwe kembei ni itunu. Mi ni izeebe zin kembei ni imbot pa lele ta boozomen, mi izeebe koroŋ ta boozomen.✡

2

Mbotŋana muŋguŋana mi mbotŋana popoŋana

1 Muŋgu niom tina kembei wal meeteŋan. Pa komololo tutu, mi kakamam mbulu tiom sa ma irao som.✡ 2 Pai tiom na, kototo mbulu ki toono men, mi keleŋleŋ la Sadan kalŋaana. Ni ta biibi kizin bubuŋana sananŋan tau timbotmbot la maŋaanaŋana na, mi ipeyei ŋgar sananŋana pizin wal tau tizorzooro Anutu i.✡ 3 Mi niom men som. Niam tomini. Pa muŋgu iti ta boozomen raraate men. Takamam mbulu sananŋana ta nindi izze pa i, mi tototo ŋgar sananŋana ki lelende muŋguŋana. Pa iti tomtom toono kanda na, ta kembeiŋanda. Tusu raama sanaana. Tabe ikam ma Anutu kete malmalŋana kini imbotmbot se kiti.✡

4-5 Tana muŋgu mbulu kiti ta tomololo tutu, ina ikam ti ma kembei temeete kek. Tamen Anutu, ni muŋaiŋana katuunu, mi leleene piti ilip kat. Tanata ipei iti raama Krisi ma tamaŋga tewe popoŋanda. Ina ni itunu kampeŋana kini ta ikamke iti.✡ 6 Mi iŋgi kembei ni ikam iti ta tesekap la ki Krisi i, ma itiŋan Krisi tasala ma mbulende su kar saamba kek.✡ 7 Tana kampeŋana mi muŋaiŋana ki Anutu, ina biibi ma ilip kat. Mi ni leleene be kampeŋana mi muŋaiŋana kini imbot kat mat ta koozi, kaimer, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. Tanata imuŋai iti, mi iŋgo Yesu ma isu piti. 8 Tana kampeŋana mi muŋaiŋana ki Anutu ta ikamke iti. Mi ulaaŋa tana ipet pa itundu uraata kiti, som mbulu kiti ambaiŋana sa som. Ina Anutu ipomoozo iti pa. Mi urlaŋana ta iwe zaala pa.✡ 9 Tana iti lende uunu sa tabe tapakur itundu pa i na som. Pa ulaaŋa tana ipet pa iti uraata kiti, som mbulu kiti sa som. Som kat.✡ 10 Tana iti ta tesekap la ki Krisi i, na Anutu itunu ta ikam ti ma tewe popoŋanda. Pa ni leleene be takamam uraata ambaimbaiŋan ta ni iparaŋraŋ piti pataaŋa kek be takam.✡

Krisi ilup zin Yuda mi zin wal ta Yuda somŋan i ma tiwe wal tamen

11 Niom wal ta Yuda som na, motoyom ila pa ta muŋgu na. Zin Yuda nin zze pa reeteŋana kizin ta tomtom tikam pa naman na, mi tirepilpiili yom ma tizzo ta kembei: “Niom tina reeteŋoyom som.” 12 Mazwaana tana, niom kombotmbot molo pa Krisi, mi niom wal ki Anutu kembei ta zin Israel i som. Pa niom wal ndelŋoyom. Tana sua mbukŋana ki Anutu ikam yom raama zin som. Mi kombotmbot su toono ti, mi kikilaala koroŋ ambaiŋana ta Anutu isombe ikam piom na som. Paso, indeeŋe tana, niom kuute i som.✡ 13 Mi koozi, niom wal ta muŋgu kombotmbot molo pa Anutu na, kesekap la ki Yesu Krisi i, tabe ikam yom ma kamar kolouŋana pa Anutu kek. Pa Krisi siŋiini ta iwe zaala piom.✡

14 Tana Krisi ta ikam ti ma itiŋan Anutu taparlup ti ma tewe tamen. Kere. Zin Yuda mi zin wal ta Yuda somŋan i, muŋgu tiparluplup zin som. Pa tiparwe kan koi ma kembei ta siiri biibi imbot la mazwan. Tamen Krisi, ni ireege siiri tana, mi ilup zin ma tiwe wal tamen kek.✡ 15-16 Ka zaala ta kembei: Indeeŋe kuliini ire yoyouŋana sala ke pambaaraŋana na, ikam ma tutu boozomen ta muŋgu iwe mbukuunu pa wal uunu ru tana na, len uraata sa mini som. Pa ni isombe ikam mbulu popoŋana, mi ilup zin ma tiwe wal tamen ŋonoono. Tana indeeŋe Krisi imeete sala ke pambaaraŋana na, ipunmeete mbulu kizin ta tiparwe kan koi na, mi ikam zin ma timiili mini ki Anutu, be ziŋan Anutu tiparlup zin ma tiwe tamen.✡ 17 Mi imar mi isoyaara uruunu ambaiŋana ta kembei: “Leleyom ambai. Pa niomŋan Anutu kaparlup yom ma kewe tamen kek.” Sua tana ima piom wal ta muŋgu kombotmbot molo pa Anutu na, mi zin wal tau kembei timbotmbot kolouŋana pini na tomini.✡ 18 Tana iti wal uunu ru, ta Krisi iwe zaala piti, mi Bubuŋana tamen ta iuluulu iti be tala kolouŋana pa Tamanda Anutu mi toso sua kiti ila kini.✡

19 Tana koozi niom wal ndelŋoyom mini som. Iŋgi kewe Anutu wal kini potomŋan, mi niomŋan wal kini pakan kewe kartu pa kar saamba kek.✡ 20-21 Niom kewe kembei ta Urum Merere ka uraata pakan. Urum tana imender se uraata ki Anutu kwoono bizin ta muŋgu tibeede sua kini na mi zin ŋgoŋana ki Krisi. Mi pat mataana kana ta ikis urum ka koroŋŋanŋan ta boozomen ma timbot murinmurin na, Krisi itunu. Naso urum izze ma iwe biibi, mi iwe Merere muriini potomŋana be imbot pa.✡ 22 Tana niom tomini, niomŋan wal boozomen ta tisekap la ki Krisi i, na Krisi ikamam uraata piom bekena ilup yom. Naso ipo Anutu le muriini be Bubuŋana imbot pa.✡

3

Paulus, ni le uraata be iswe ŋgar turkeŋana ki Anutu pizin wal ta Yuda somŋan i

1 Nio Paulus. Iŋgi tiur yo ma aŋbotmbot lela ruumu sanaana ti paso, aŋbesmbeeze pa Yesu Krisi mi aŋkamam uraata bekena aŋuulu yom wal ta Yuda som na. ✡ 2 Anutu, ni ikampe yo mi iur uraata imar nomoŋ be aŋso yom pa muŋaiŋana mi kampeŋana kini. Uruŋ na, niom ko keleŋ risa kek. ✡ 3 Niom kuute: Anutu iswe ŋgar kini turkeŋana pio. Ka sua pakan, ta iŋgi aŋbeede ma ima i. ✡ 4 Mi so kapaata, nako kikilaala kembei nio aŋbot mat pa ŋgar kini turkeŋana. Ŋgar tana iso pa Krisi tau. 5 Ta muŋgu mi imar na, Anutu iswe kat ŋgar tana pizin tomtom som. Mi koozi na, Bubuŋana iswe piam ŋgoŋana potomŋoyam ki Anutu mi Anutu kwoono bizin pakan ma imbot mat kek. ✡ 6 Ŋgar tana iso ta kembei: Zin wal ta Yuda somŋan i, sombe tisekap la ki Krisi, na uruunu ambaiŋana ko iwe zaala pizin be ziŋan zin Yuda zan pa matamur ki Anutu, mibe tiparlup zin ma tiwe wal tamen, mi tikam koroŋ ambaiŋana ta muŋgu Anutu imbuk sua pa na. ✡

7 Mi nio na, Anutu itunu mburaana ta ikam uraata pio, mi ikampe yo biibi, mi iur uruunu ambaiŋana tana imar nomoŋ be aŋwe mbesooŋo pa. ✡ 8 Ŋonoono, nio ti sorokŋoŋ ŋonoono. Aŋbot kaimer kat pa Anutu wal kini ta boozomen. Tamen Anutu ikampe yo biibi, mi iur uraata ti imar nomoŋ be aŋso zin wal ta Yuda somŋan i pa Krisi mbulu kini ndabokbokŋan ta boozomen. Mbulu kini tana, iti tarao be takam ŋgar pa ma imap na som. ✡ 9 Mi Anutu iur yo be aŋpaute zin tomtom pa zaala tau ni ikam ma ŋgar kini turkeŋana iur ŋonoono. Pa ta muŋgu mi imar indeeŋe koozi na, Anutu ta iur koroŋ ta boozomen ma tipet na, iswe zaala tana som. Mi koozi, ni iswe ma ipet mat kek. ✡ 10 Ni ikam ta kembei paso, ni leleene be zin aŋela zanŋan mi zin bubuŋana mburanŋan ta timbotmbot sala maŋaanaŋana na, tire mar piti tomtom tau tombot lela lupŋana ki Krisi i. Naso ŋgar kizin ipet, mi tikilaala Anutu ŋgar kini matakiŋa boozomen ta ndabokbokŋan ma ilip na. ✡ 11 Tana mbulu ta boozomen ti, ina ito Anutu itunu ŋgar kini ta leleene iur pa ta muŋgu kek, indeeŋe saamba mi toono ipet zen na. Mi Merere kiti Yesu Krisi iwe zaala pa, ta iŋgi iur ŋonoono kek. 12 Tana iti sombe tesekap la ki Krisi mi tuurla kini, inako tomoto be tagarau Anutu mi toso sua kiti ila kini som. Pa kosa sa ipakaala iti pini mini som. ✡ 13 Tana ŋonoono, pataŋana ta ikamam yo i, iŋgi aŋbaada piom tau. Mi aŋso aŋpombol yom ta kembei: Leleyom ipata pa pepe. Kemender mbolŋana, mi niyom se pa. ✡

Suŋŋana ki Paulus

14 Nio aŋkam ŋgar pa koroŋ ta boozomen tana, tabe aŋlek kumbuŋ pa Tamanda Anutu mi aŋso aŋsuŋ piom. 15 Pa ni zaana ta ise ki wal kini ta boozomen. Zin ta timbotmbot saamba a, mi zin ta timbotmbot toono na tomini. ✡ 16 Mi ni irao kat pa koroŋ matakiŋa boozomen ta ndabokbokŋan mi zanŋan. Tana itunu ko ikam mburaana piom, mi izeebe yom pa Bubuŋana. Naso ipombol kat leleyom. ✡ 17 Mi ni ko ikam yom ma kuurla kat. Naso Krisi itu sula leleyom. Mi ko ikam yom ma kikiskis kat mbulu ki kuur leleyom pizin tomtom mi Anutu, kembei ta ke uraana irokiskis toono na. Nio leleŋ be kombol se mbulu tana, kembei ruumu imbol se kitiimbi. ✡ 18 Naso niomŋan Anutu wal kini potomŋan ta boozomen karao be kakam kat ŋgar pa muŋaiŋana ki Krisi, mi kikilaala babaŋana kini ta kembei: Ina ila ma ila, mi isala ma isala, mi isula ma isula kat ta meleeba na. ✡ 19 Mi so kembei, nako kikilaala kat muŋaiŋana kini. Tamen ko som. Pa ina ilip kat pa iti tomtom ŋgar kiti. Mi ina zaala tabe Anutu itunu izeebe iti mi lelende bok kat pa mbulu kini ndabokbokŋan ta boozomen. ✡

20 Tana iti tapakuri. Pa mburaana ta ikamam uraata la lelende i, na biibi ma biibi kat. Tana koroŋ pareiŋana ta so tiwi i pa, som takam ŋgar pa men, na ni irao be ikam. Mi ni irao be ikam koroŋ pakan isala ki ma ilip kat. Pa ni itat pa kosa sa na som. ✡ 21 Tana iti ta tombot lela lupŋana ki Krisi i, itiŋan Krisi itunu ko tezzwe Anutu zaana ma mbulu kini ndabokŋana, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. Ŋonoono. ✡

4

Koroŋ pakan ta ilup Krisi wal kini

1 Tana nio ta aŋbotmbot lela ruumu sanaana ti pa Merere zaana na, aŋso aŋpombol yom be kapa pai tiom ma ambai men. Kakam ta kembei, to indeeŋe. Pa Anutu iboobo yom ma kewe lene kek.✡ 2 Tana kokoto kat ituyom, mi kakam mbulu luumuŋana men pa waeyom bizin ta ki Krisi i. Mi sombe tikam ŋoobo yom, som tikam pataŋana piom, na keteyom malmal pizin pepe. Kabaada men, mi ku'urur leleyom pizin.✡ 3 Pa Bubuŋana, ni ilup ti ma tewe wal tamen kek. Tana kakam kinkiini be kopombolmbol lupŋana ki Krisi ma imbot ambai.✡ 4-6 Kere. Krisi, lupŋana kini tamen ta imbotmbot. Ina iti tomtom ta tuurla kini na. Mi Bubuŋana ta kembena. Tamen ta imbotmbot. Mi indeeŋe Anutu iboobo iti ma tewe lene na, iboobo iti be tuur matanda pa koroŋ tamen. Ina mbotŋana ki kar saamba. Mi Merere tamen imbotmbot, urlaŋana tamen imbotmbot, mi takam yok be tewe Merere tamen lene. Mi Tamanda Anutu tamen ta imbotmbot. Ni koroŋ imap katuunu. Mi izeebe koroŋ ta boozomen, mi koroŋ ta boozomen tiwe zaala pini be ikamam uraata kini.✡

Anutu iur uraata matakiŋa ma irao iti

7 Krisi, ni ikampe iti tomtom tataŋa, mi ikam lende uraata matakiŋa ma ikot ti be topombol lupŋana kini. Ito itunu leleene tau.✡ 8 Ka sua imbot pataaŋa kek ta kembei. Iso:

Ni iporou ma ilip, ta ikam ka koi bizin ma tisala, mi ipamaala zin ila iwal biibi matan.

Mi ipomoozo zin tomtom, mi ikam len koroŋ ambaimbaiŋan.✡ 9 Sua ta iso ni isala kor na, ina ka uunu parei? Ka uunu ta kembei: Ni isala men som. Muŋgu ikoto itunu, mi isu toono, mi imeete ma isula kat ta toono.✡ 10 Tana ni ta isu, mi ni tana ta imiili ma isala pa saamba, mi izem ma isala ta kor a. Naso izeebe koroŋ ta munŋaana men, mi koroŋ ta boozomen timap timbot la ni kopo mbarmaana.✡ 11 Mi ni ipomoozo lupŋana kini pa koroŋ ambaimbaiŋan matakiŋa. Pa iur tomtom pakan ma tiwe ŋgoŋana kini, mi pakan tiwe kwoono bizin, mi pakan tizzoyaryaara uruunu ambaiŋana pizin wal tau tiurla som na. Mi pakan na, len uraata be timboro zin tomtom mi tipaute zin pa sua ki Anutu.✡ 12 Ni iur zin wal ta kembei, bekena tiurpe Anutu wal kini ta boozomen. Naso tirao be tikam uraata ambaimbaiŋan, mi timbeeze pini, mi tipombol lupŋana ki Krisi.✡ 13 Mi ko ila ila ma irao iti ta boozomen ŋgar kiti iwe tamen, mi tuurla raraate, mi tuute Anutu Lutuunu raraate. Pa urlaŋana kiti ko izze ma tewe kolman pa, mi ila ila ma mbulu kiti raraate pa mbulu ki Yesu Krisi.✡

14 Tana iti takam mbulu kembei ta zin naŋgaŋ munmun mini pepe. Kokena takan la sorok sua ma ŋgar kizin wal pakamkaamŋan ta tipandelndel zin tomtom mi tikurru lelen pa mbulu kizin bozboozo. To tewe kembei wooŋgo ta miiri ma duubu tipambiŋbiŋ mataana ma ila kena, ila kena.✡ 15 Tana takam kembena pepe. Bela toto sua ŋonoono men, mi tuur kat lelende pizin tomtom. Naso mbulu ta boozomen ki Krisi itum la lelende, mi tewe kembei ta ni.✡ 16 Pa iti tomtom ta tewe kembei Krisi namaana ma kumbuunu ma koroŋŋana ta boozomen. Mi ni ta iwe uteene piti, mi ikamam peeze piti, mi ikis ti ma tombot la murindi murindi. Mi sombe mbukunbukun ta boozomen tiparkis zin, mi itundu takamam uraata kiti kiti, mi tuur lelende par piti, inako lupŋana ki Krisi ipet ma iwe biibi mi imbol.✡

Zaala popoŋana ki Krisi

17-18 Tana nio aŋso sua mbolŋana piom pa Merere zaana ta kembei: Kapa pai tiom kembei zin wal ta matan munŋan mi tiute Anutu som na pepe. Pa ŋgar kizin na, ŋono somŋana. Mi mbotŋana ta ki Anutu i na, zin tiute risa som. Pa zitun tizeeze talŋan,✡ 19 tanata tiyamaana sanaana kizin mini som, mi tikankaana. Mi tirao be tiyaraama zitun som, mi nin zze pa mbulu soroksorok ta boozomen.✡

20 Kere. Indeeŋe tipaute yom pa Krisi na, tiso yom pa ka mbulu ta kembei? Som. 21 Niom keleŋ Krisi kalŋaana kek. Mi sua ŋonoono ta Yesu iswe piti na, tipaute yom pa kek. 22 Mi tiso piom ta kembei: Mbulu tiom muŋguŋana ramaki leleyom muŋguŋana ta ipakamkaam yom, mi ikamam ma niyom izze pa mbulu bozboozo, mi ipasansaana yom na, kikinke ma tila len kembei ta mburu sananŋana.✡ 23 Bela Anutu itooro leleyom mi ŋgar tiom ma iwe popoŋana kat.✡ 24 Naso Anutu ikam yom ma kewe kembei tomtom popoŋana, mi kakam mbulu ta ndeeŋeŋana mi potomŋana men kembei ni itunu.✡

25 Tana, niom ta boozomen kezem mbulu ki pakaamŋana ma imborene, mi kaparzzo sua ŋonoono men piom. Pa iti ta boozomen taparlup ti ma tewe wal tamen kek.✡ 26 Mi sombe keteyom malmal, na kikiskis pepe. Kokena kakam sanaana. Tana loŋa mi kuurpe leleyom, mana zoŋ isula.✡ 27 Kokena keteyom malmal ma kombotmbot, to iwe zaala pa Tomtom Sanaana.✡

28 Mi zin wal ta so tikemem, na timap pa kuumbu kamŋana, mi timaŋga ma naman ikam uraata. Naso zitun len koroŋ, mi tirao be tikam pizin wal ta timbot ŋoobo na tomini.✡

29 Mi sua sananŋana sa ipet pa kwoyom pepe. Koso sua ambaiŋana men ta irao iuulu zin tomtom, mi ipei ŋgar kizin, mi ikam ma lelen ambai.✡

30 Mi kapasaana Anutu Bubuŋana Potomŋana leleene pepe. Pa ni ta iwe kilalan piom kembei niom wal ki Anutu. Mi sombe izeebe yom, na niom kuute: Sombe ka nol ipet, tona Krisi ko imar mi iyo yom ma kala kombot su kar kini.✡

31 Tana mbulu ki lelende iŋgis, mi ketende malmal, mi ketende ibeleu, mi kalŋanda izalla, mi taŋgalŋgal sorok sua, ramaki mbulu matakiŋa ki tuur koi na, kiziiri ma ila ne. 32 Mi kaparkampewe yom, mi leleyom zanzaana par piom, mi kaparurpewe leleyom, mi motoyom mbiriizikaala sanaana ki waeyom bizin, kembei Anutu ireege sanaana tiom paso, Yesu Krisi ta ndomoono piom.✡

5

Takam mat ka mbulu

1-2 Niom kewe Anutu lutuunu bizin kek, mi ni leleene piom ilip kat. Tana kapa ki Tomoyom Anutu, mi kuur leleyom pa tomtom ta boozomen, kembei Krisi iur leleene piti, mi izem itunu ma imeete piti. Mbulu kini tana, Anutu ire kembei patoronŋana kuziiniŋana ta ni leleene pa ilip.✡

3 Niom kewe Anutu wal kini potomŋan kek. Tana mbulu ki urŋanol, mi mbulu kizin me ma ŋge, mi mbulu ki matanda koroŋŋanda na, kakam pepe. Mi sombe mbulu sa irao be ipei wal pakan ŋgar kizin ma tiso ko niom kakam mbulu ta kembei, ina tomini, kakam pepe. Kombot molo pa.✡ 4 Mi sua sananŋana sa ipet pa kwoyom pepe. Tana kekel kombol pepe, koso sua soroksorok pepe, mi kakam kombol ma iwe ŋeu pepe. Pa mbulu ta kembei, ina indeeŋe som. Mi leleyom ambai pa Anutu, mi kwoyom ipakurkuri pa kampeŋana kini.✡ 5 Kere. Sombe tomtom sa iurur nol, som ikamam mbulu kizin me ma ŋge, som mataana koroŋŋana, ina ni imbot lela peeze ki Krisi ziru Anutu som, mi zaana be ikam matamur kizin som. Pa mbulu tana, sombe ŋgar kiti ilala pa, ina kembei tembeeze pa merere pakaamŋana.✡

6 Tana motoyom iŋgalŋgal ituyom. Kokena wal pakan tipakaam yom pa sua soroksorok pakan, mi tiyaaru yom ma kakam mbulu sananŋan tana. Pa zin wal ta so tizorzooro Anutu, mi tinoknok mbulu ta kembei, ta Anutu kete malmalŋana kini izze kizin.✡ 7 Tana wal ta kembena, kagaaba zin pa mbulu kizin risa pepe. Kombot molo pizin.

8 Muŋgu na, niom tomini kombotmbot la zugut leleene. Mi iŋgi Merere ikam yom ma kombot la mat leleene kek. Tana motoyom iŋgal be kapa pai tiom ma keswe mat tana ka mbulu.✡ 9 Mat ipiyotyooto ka ŋonoono ta kembei: mbulu ambaimbaiŋan ta boozomen, mbulu ndeeŋeŋan, mi sua ŋonoono.✡ 10 Kakam kinkiini be kuute kat mbulu ta Anutu leleene pa i.✡ 11-12 Mi zin wal ta tikamam zugut ka mbulu ta ŋono somŋana na, kagaaba zin pa mbulu kizin pepe. Keswe mbulu kizin tana ma ipet mat, bekena tikilaala mi tizem. Pa mbulu sananŋana tau tikamam ki keŋana na, ipamiaŋ zin kat. Mi sombe toso ka sua, na itundu kanda miaŋ pa tomini.✡ 13 Tamen mat ikam koroŋ ta boozomen ma timbot mat. Pa mat iswe koroŋ ta boozomen.✡ 14 Uunu tina ta tozzo ka sua ta kembei:

Nu ta kenne na, maŋga!

Zem zin wal meeteŋan.

To mat ki Krisi iyaara pu.✡ 15 Tana motoyom iŋgal pai tiom. Kokena koto zin wal ta len ŋgar somŋan i. Mi zin wal ta len ŋgar ambaiŋana na, to koto zin.

16 Koozi, sombe karao be kakam mbulu ambaiŋana sa, na kakam pataaŋa. Pa kaimer ko kam kek? Pa iŋgi mazwaana sananŋana.

17 Tana kakam ŋgar kankaanaŋana pepe. Kurru ŋgar pa mbulu ta Anutu leleene pa i.✡

18 Kiwin yok mbolŋana ma zaza pepe. Kokena ikam ma karao be kayaraama ituyom mini som, to kakam mbulu bozboozo. Kuur ituyom ila ki Bubuŋana be izebzeebe yom mi ikamam peeze piom. Naso kipiyotyooto mbulu ta kembei:✡ 19 Ko kaparzzo sua piom mi kozzo pa mboe ta timbot la sua ki Merere na, mi mboe pakurŋan, mi mboe popoŋan ta timarmar pa Bubuŋana na. Mi kombombo mboe mi kezze kombom pa Anutu raama leleyom ambai.✡ 20 Mi mbulu pareiŋana ta so ipet, nako leleyom ambai men pa Tamanda Anutu, mi kapakuri pa Merere kiti Yesu Krisi zaana.✡ 21 Mi kokototo ituyom, mi kaparleŋleŋ la kalŋoyom. Paso niom komototo Yesu Krisi mi keleŋleŋ la kalŋaana.✡

Mbulu tabe iti wal ulaŋanda takam pa kusindi bizin i

22 Niom moori na, kokototo ituyom mi keleŋleŋ la kusiyom bizin kalŋan, raraate kembei ta kokototo ituyom ma keleŋleŋ la Merere kalŋaana na.✡ 23 Pa kusiyom bizin, ta tiwe uteene piom mi tikamam peeze piom, kembei ta Krisi iwe uteene pa wal kini ta ni ikamke zin ma timbot lela lupŋana kini na.✡ 24 Tana niom moori kokototo ituyom mi keleŋleŋ la kusiyom bizin kalŋan pa koroŋ ta boozomen, kembei ta lupŋana ki Krisi tikamam pini.

25 Mi niom tomooto na, ku'urur kat leleyom pa kusiyom bizin, kembei ta Krisi iur kat leleene piti tomtom ta tombot lela lupŋana kini na, mi izem itunu ma imeete piti,✡ 26-27 bekena ikam ti ma tewe Anutu wal kini potomŋan. Mi ni ipus ti pa yok ramaki sua kini ma tewe ŋgeezeŋanda kek. Tana ikam ma iti ta tombot lela lupŋana kini na, tewe kembei moori ulaŋana ta ruŋguunu ambaiŋana kat. Kuliini iŋgeeze men, muk sa ikami som, mi koroŋŋana sa isaana som. Pa Krisi isombe ikam ti ma tewe lene kat, kembei ta tomooto ikam moori ma iwe kusiini.✡

28 Mi ina raraate piom tomooto. Ku'urur kat leleyom pa kusiyom bizin, kembei ta leleyom pa ituyom kuliyom. Pa tomtom ta so iurur leleene pa kusiini, na iur leleene pa itunu tau. 29 Kere. Asiŋ iur koi pa itunu kuliini? Som. Iti ta boozomen tupututu itundu mi tomborro kat itundu kulindi. Mi Krisi ikamam mbulu raraate men piti tomtom ta tombot lela lupŋana kini na. 30 Pa iti ta tewe kembei ni namaana ma kumbuunu ma kwoono, mi koroŋŋana ta boozomen.✡ 31 Mi sua imbot pataaŋa kek ta kembei:

Uunu tina ta tomooto ko izem tamaana ma naana, mi ziru kusiini tiparlup zin ma tiwe tamen.✡

32 Sua ti na, ka ŋgar turkeŋana biibi. Pa nio aŋre kembei tiso se ki Krisi mi lupŋana kini.✡ 33 Tamen sua ti imar piti tomini. Tana niom tomooto ta boozomen bela kuur kat leleyom pa kusiyom bizin, kembei ta leleyom pa ituyom. Mi niom moori ta boozomen tomini, leyom ŋger pa kusiyom bizin, mi kapakur zin.

6

Sua ta ila pizin pikin mi taman ma nan bizin

1 Mi niom pikin na, kozo keleŋ la tomoyom ma noyom bizin kalŋan. Pa ina indeeŋe pa Merere ŋgar kini.✡ 2-3 Keleŋ sua ki Anutu ti:

Lem ŋger pa tomom ma nom mi mbeeze pizin.✡

Tutu ti na, tutu mataana kana ta ka sua mbukŋana imbotmbot raama. Sua ta kembei:

Naso nu mbot ambai su toono ma molo.

4 Mi niom ta taman bizin na, kapamalmal sorok lutuyom bizin keten pepe. Komboro kat zin, mi kapazal zin mi kosope zin. Mi sombe kapazal zin, na koto zaala ki Merere mi kakam.✡

Sua pizin mbesooŋo mi zin bibip kizin

5 Mi niom mbesooŋo na, kozo keleŋ la zin bibip tiom kalŋan, kapakur zin, mi kembeeze pizin raama leleyom, kembei ta kembesmbeeze pa Krisi itunu.✡ 6 Kokena kakam pakaamŋana pa uraata tiom ta kembei: Sombe kere zin bibip tiom timar, to kakam kat uraata pa matan bekena kakam lelen. Mi so tizem yom mi tila len, tona kakam kat uraata mini som. Kakam kembena pepe. Pa niom na, mbesooŋo ki Krisi. 7 Tana kakam kat uraata tiom, mi kakam raama leleyom. Naso koto Anutu leleene. Pa uraata tiom tana, kakamam pizin tomtom men som. Ina kakamam pa Anutu tomini. 8 Tana motoyom iŋgal be kakam kat. Pa niom kuute: Iti ta boozomen, sombe tewe mbesooŋo, som tewe mbesooŋo som, mi sombe takam uraata kiti ambai, inako Merere ikam lende kadoono ambaiŋana.✡

9 Mi niom wal ta leyom mbesooŋo na tomini, leyom ŋger pizin. Kokena kapamoto zin sorok. Pa niom kuute: Niomŋan leyom biibi tamen tau: Ni ta imbotmbot saamba a. Mi ni ikamam ŋgar pa tomtom zan som. Ikamam mbulu raraate men pa tomtom ta boozomen.✡

Wal urlaŋan bela tiur mburu malmal kana ki Anutu, to timender mbolŋana

10 Ayo, iŋgi be aŋpemet sua tio. Niom bela kakam mburoyom la ki Merere. Naso mburaana keskeezeŋana ipombol yom.✡ 11 Pa Tomtom Sanaana, ni le ŋgar biibi kat pa pakaamŋana. Tana kuur mburu malmal kana boozomen ta ki Anutu i be ipakaala yom. Naso kemender mbolŋana, mi kotop pa Tomtom Sanaana pakaamŋana kini som.✡ 12 Pa toono ti na, zugut muriini. Mi iŋgi itiŋan zin tomtom toono kan men toporrou som. Iŋgi zin bubuŋana sananŋan ta timbotmbot pa maŋaanaŋana i, mi zin peeze kan, mi koroŋ bibip ki toono ti ta mburanŋan mi zanŋan na, ta itiŋan toporrou.✡ 13 Tana kuur mburu malmal kana boozomen ta ki Anutu i be ipakaala yom. Beso gorgor sananŋana ki toomboŋana ipet, tona niom ko karao be kemender mbolŋana, mi koporoukaala ituyom ma kilip pa toomboŋana tana. Mburu malmal kana ki Anutu, ina mbulu ta kembei:✡ 14 Kozo kemender mbolŋana, mi koto sua ŋonoono raama leleyom. Pa ina iwe kembei ta pus be ikiskis kawaala tiom. * Mi kakam mbulu ndeeŋeŋana. Pa ina iwe kembei mburu mbolŋana ta zin zaaba kan tipakalkaala kan mbooro pa i.✡ 15 Mi uruunu ambaiŋana ta iso iti pa zaala tabe itiŋan Anutu mi zin tomtom taparlup ti ma tewe tamen na, motoyom siŋsiŋ pa be kosoyaara pizin tomtom. Pa ina iwe kembei kumbuyom keteene.✡ 16 Mi kikiskis kat urlaŋana tiom. Pa ina koroŋ biibi kat. Iwe kembei ta siŋgiao piom be koporoukaala ituyom pa Tomtom Sanaana peene kini lutuunu boozomen ta you ikanan la matan na.✡ 17 Mi kakam ulaaŋa ki Anutu ma iwe leyom. Pa ina iwe kembei ta mburu mbolŋana be isekaala uteyom. Mi sua ki Anutu ta Bubuŋana ikam piti na, kakam ma iwe leyom buza.✡ 18 Tana kakamam mbulu ta boozomen tana, mi kuzuŋzuŋ raama Bubuŋana mburaana totomen. Kataŋroro Anutu be iuulu yom. Mi kezem suŋŋana pepe. Konoknok men. Tana kapamatmaata mi kuzuŋzuŋ pa Anutu wal kini potomŋan ta boozomen.✡

19 Mi motoyom iŋgal yo tomini pa suŋŋana. Kusuŋ pa Anutu beso aŋkam sua pizin tomtom na, ni ipombol yo be aŋmoto som, mi iso yo pa sua tabe aŋkam pizin i. Naso aŋswe kat uruunu ambaiŋana ta muŋgu ike, mi koozi ipet mat kek.✡ 20 Uruunu ambaiŋana, nio aŋkam Anutu ruŋguunu mi aŋzzo. Tanata iŋgi tiur yo ma aŋmar aŋbotmbot lela ruumu sanaana ti. Tana kusuŋ pio be aŋmoto som, mi aŋmender mbolŋana mi aŋso ka sua. Naso aŋkam kat uraata tio.✡

Sua pemetŋana

21 Toŋmatiziŋ kiti Tikikus ta mbesooŋo ŋonoono ki Merere mi nio leleŋ pini ilip na, ni ko isotaara yom pa koroŋ ta boozomen. Naso kuute mbotŋana tio mi uraata ta aŋkamam i.✡ 22 Uunu tina ta aŋgo i ma ima i. Pa leleŋ be ni isotaara yom pa mbotŋana tiam, mibe ipombol yom pa sua pakan tomini.

23 Tamanda Anutu mi Merere kiti Yesu Krisi ko timboro yom toŋmatiziŋ tiam tana ma kombot ambai, mi ikam yom ma leleyom par piom, mi kuurla kat. 24 Mi wal boozomen ta so tiurur lelen pa Merere kiti Yesu Krisi, mi tizemi som na, kampeŋana kini ko imbotmbot se kizin. Ŋonoono.

✡ 1:1: Ŋgo 18:19+, 19:1+, 20:17+

✡ 1:4: Ro 8:28+; Ep 5:27; Kol 1:22; 2Tes 2:13; 2Tim 1:9

✡ 1:5: Yo 1:12; Ga 4:5

✡ 1:6: Mt 3:17

✡ 1:7-8: Ro 11:33; Kol 1:14,20; Ibr 9:12; 1Pe 1:18+

✡ 1:9-10: Ro 16:25+; Ep 3:9+; Kol 1:16-26

✡ 1:11: Ro 8:17,28+; Kol 1:12

✡ 1:13: Yo 14:16+; Ro 8:9; Ga 3:14; Ep 4:30; Tur 7:3

✡ 1:14: Ro 8:23; 2Kor 1:22; 1Pe 2:9

✡ 1:15: Kol 1:3+

✡ 1:16-17: Pil 1:3+; 1Tes 1:2; 2Pe 1:3

✡ 1:18: Ŋgo 26:18; 2Kor 4:6

✡ 1:19: Ep 3:7; Kol 1:29, 2:12

✡ 1:20: Mbo 110:1; 2Kor 13:4; Kol 3:1; Ibr 1:3+

✡ 1:21: Ro 8:38; Kol 1:16+; Pil 2:9+

✡ 1:22-23: Mbo 8:6; Mt 28:18; Ro 12:5; 1Kor 12:27; Ibr 2:7+

✡ 2:1: Kol 2:13

✡ 2:2: Yo 8:44; Ep 5:6, 6:12; Kol 3:6+; Tit 3:3

✡ 2:3: Mbo 51:5; Ro 1:18+, 5:12; Ga 5:16,24; 1Pe 4:3

✡ 2:4-5: Yo 3:16; Ro 5:6+, 6:4+; Kol 2:12+

✡ 2:6: Kol 3:1+

✡ 2:8: Ro 3:24+, 4:16; Ga 2:16; Tit 3:4+

✡ 2:9: Ro 3:27, 4:5; 1Kor 1:29+; 2Tim 1:9

✡ 2:10: 2Kor 5:17; Ep 4:24; Tit 2:14

✡ 2:12: Ro 9:4

✡ 2:13: Kol 1:20

✡ 2:14: Yo 14:27; Ro 5:1; Ep 3:6; Kol 1:19+

✡ 2:15-16: Ro 8:3+; Kol 2:14

✡ 2:17: Yesa 57:19; Lu 2:14; Ŋgo 10:36

✡ 2:18: Ro 5:2; Ep 3:12; Ibr 10:19+; 1Pe 3:18

✡ 2:19: Ep 3:6; Pil 3:20; Ibr 12:22+

✡ 2:20-21: Mt 16:18; 1Kor 3:9-16; 2Kor 6:16; Ep 4:15+; Tur 21:14

✡ 2:22: 1Pe 2:5

✡ 3:1: Ep 4:1; Pil 1:7; Plm 13,16; Kol 4:3; 2Tim 1:8; Plm 1,9

✡ 3:2: Ŋgo 9:15; 1Kor 4:1; Ga 2:7; Kol 1:25

✡ 3:3: Ŋgo 22:17,21, 26:16+; Ga 1:11+; Ep 1:9+; Kol 1:26

✡ 3:5: Ŋgo 10:28; 2Pe 1:21

✡ 3:6: Ga 3:14, 3:28+; Ep 2:13+

✡ 3:7: Ro 1:5; 1Kor 4:1; Kol 1:23+

✡ 3:8: Ŋgo 9:15; 1Kor 15:9+; Ga 1:16; 1Tim 1:13+

✡ 3:9: Ro 16:25+

✡ 3:10: Ro 11:33; Ep 1:21; 1Pe 1:12

✡ 3:12: Yo 14:6; Ro 5:2; Ep 2:18; Ibr 4:16, 10:19

✡ 3:13: Pil 1:13+; Kol 1:24

✡ 3:15: Ep 1:10; Pil 2:9+

✡ 3:16: 2Kor 4:16

✡ 3:17: Yo 14:23; Kol 1:23, 2:7

✡ 3:18: Mbo 103:11

✡ 3:19: Yo 1:16; Ro 10:11+; Kol 2:2,9+

✡ 3:20: Ro 16:25; 1Kor 2:9+; Kol 1:29

✡ 3:21: Ro 11:36, 16:27; Ibr 13:21

✡ 4:1: Ep 3:1; Pil 1:27; 1Tes 2:12

✡ 4:2: Ga 5:22+; Kol 3:12+; 1Tes 5:14

✡ 4:3: Kol 3:14+

✡ 4:4-6: Ro 11:36, 12:5; 1Kor 8:6, 12:4,11+; Ga 3:27+

✡ 4:7: Ro 12:3,6; 1Kor 12:11

✡ 4:8: Mbo 68:18; Kol 2:15

✡ 4:9: Yo 3:13

✡ 4:10: Ŋgo 1:9; Ep 1:21+; Ibr 4:14

✡ 4:11: Ro 12:6+; 1Kor 12:27+

✡ 4:12: Kol 1:24; 2Tim 3:17

✡ 4:13: 2Kor 3:18; Kol 1:28, 2:2

✡ 4:14: 1Kor 14:20; Ibr 13:9; Yems 1:6

✡ 4:15: Ep 1:22; Kol 1:18; 2Pe 3:18; 1Yo 3:18

✡ 4:16: Kol 2:19

✡ 4:17-18: Ro 1:21; Ep 2:12; 1Pe 1:14, 4:3

✡ 4:19: Ro 1:24; Kol 3:5; 1Tes 4:5

✡ 4:22: Ep 4:17; Kol 3:9; Ibr 12:1; 1Pe 2:1

✡ 4:23: Yo 3:3; Ro 12:2; Kol 3:10

✡ 4:24: Ro 6:4; 2Kor 5:17; Ep 2:10; Kol 3:10

✡ 4:25: Sek 8:16; Ro 12:5; Kol 3:8+

✡ 4:26: Mbo 4:4; Mt 5:22+; Yems 1:19+

✡ 4:27: Yems 4:7; 1Pe 5:9; 1Yo 5:18

✡ 4:28: Ŋgo 20:34; 1Tes 4:11+; 2Tes 3:8+

✡ 4:29: Mt 12:36; Ep 5:4; Kol 3:8

✡ 4:30: Ro 8:23; 2Kor 1:22, 5:5; Ep 1:13+; 1Tes 5:19; Tur 7:3

✡ 4:32: Mt 6:14; Kol 3:13

✡ 5:1-2: Mt 5:48; Yo 13:34; Ga 2:20; 1Pe 1:15+; 1Yo 2:6

✡ 5:3: 1Kor 5:1, 6:15+; Kol 3:5; 1Tes 4:3

✡ 5:4: Ep 4:29

✡ 5:5: 1Kor 6:9+; Ga 5:19+; Kol 3:5

✡ 5:6: Ro 1:18; 2Tes 2:1+

✡ 5:8: Yo 12:36; Ŋgo 26:18; Ep 2:11+; 1Pe 2:9; 1Yo 1:7+, 2:9+

✡ 5:9: Ga 5:22+

✡ 5:10: Mt 18:15; Ro 12:2

✡ 5:11-12: Ro 13:12; 1Kor 5:9+; 2Kor 6:14

✡ 5:13: Yo 3:20+; Ibr 4:13

✡ 5:14: Ro 13:11

✡ 5:17: Ro 12:2; 1Tes 4:3, 5:18

✡ 5:18: Tut 20:1; Yesa 5:11; Lu 21:34

✡ 5:19: Mbo 33:2+; Ŋgo 16:25; 1Kor 14:26

✡ 5:20: Mbo 34:1; Kol 3:16+; 1Tes 5:18; Ibr 13:15

✡ 5:21: 1Pe 5:5

✡ 5:22: Un 3:16; Ep 6:5; Kol 3:18; 1Pe 3:1+

✡ 5:23: 1Kor 11:3; Ep 1:22+, 4:15; Kol 1:18

✡ 5:25: Ga 1:4; Kol 3:19; 1Pe 3:7

✡ 5:26-27: Yo 3:5, 15:3; 2Kor 11:2; Kol 1:22; Tit 3:5; Ibr 10:22

✡ 5:30: Ro 12:5; 1Kor 12:27

✡ 5:31: Un 2:24; Mt 19:5; 1Kor 6:16

✡ 5:32: Tur 19:7

✡ 6:1: Kol 3:20+

✡ 6:2-3: Kam 20:12; Mt 15:4

✡ 6:4: Lo 6:7; Tut 22:6

✡ 6:5: 1Tim 6:1; Tit 2:9+; 1Pe 2:18

✡ 6:8: Mt 25:34+; 2Kor 5:10

✡ 6:9: Ŋgo 10:34+; Ro 2:11; Kol 4:1

✡ 6:10: 1Kor 16:13; 2Tim 2:1

✡ 6:11: Ro 13:12+; 2Kor 6:7, 10:4; 1Tes 5:8+

✡ 6:12: Ep 2:2; 1Pe 5:8+

✡ 6:13: 2Kor 6:7, 10:4

* 6:14: Zin zaaba kan ki Rom, sombe tila pa malmal, to tiselek kawaala kizin ma ise, mi tipo kat pa koroŋ kembei ta pus, bekena tiloondo kat.

✡ 6:14: Mbo 132:9; Yesa 11:5; Lu 12:35; 1Tes 5:8; 1Pe 1:13

✡ 6:15: Yesa 52:7; Ro 10:15

✡ 6:16: 1Pe 5:9; 1Yo 5:4

✡ 6:17: Yesa 59:17; 1Tes 5:8; Ibr 4:12; Tur 1:6, 19:15

✡ 6:18: Mt 26:41; Lu 18:1; Ro 12:12; Kol 4:2; 1Tes 5:17

✡ 6:19: Ŋgo 4:29; Ro 15:30+; Kol 4:3; 2Tes 3:1

✡ 6:20: Ŋgo 28:20; 2Kor 5:20

✡ 6:21: Ŋgo 20:4; Kol 4:7+

Pilipai

1

2

3

4

Ro Ta Paulus Ibeede Pizin Pilipai

1

1 Nio Paulus. Niamru Timoti, niam mbesooŋo ki Yesu Krisi. Ambeede ro ti ima piom wal boozomen ki kar Pilipai ta kewe Anutu wal kini potomŋan kek mi kesekap la ki Yesu Krisi i, mi zin mboroŋan tiom ta matan piom, mi niom pakan ta ku'uluulu uraata i tomini.✡ 2 Tamanda Anutu ziru Merere Yesu Krisi ko tikampe yom, mi timboro yom ma kombot ambai. Ŋonoono.

Paulus isuŋ pizin Pilipai

3-4 Mazwaana ta boozomen nio leleŋ ambai pa Anutu mi aŋpakurkuri pa mbulu tiom boozomen ta izzwe kembei niom motoyom iŋgalŋgal yo. Mi suŋŋana tio boozomen ta aŋkamam piom na, aŋkamam raama leleŋ ambai kat.✡ 5 Pa indeeŋe ta mata popoten, mi imar imar indeeŋe koozi na, aŋre kembei itiŋan mi takamam uraata pa uruunu ambaiŋana. 6 Mi nio aŋurla kat ta kembei: Anutu itunu ta imaŋga pa uraata ambaiŋana piom kek na, ni ko ikiskis uraata tana ma ila irao nol ki Yesu Krisi ipet, to iposop ma imap kat.✡

7 Tana ŋgar ta kembei ta imbotmbot la leleŋ piom ta boozomen. Mi ina indeeŋe men. Pa sombe aŋbot lela ruumu sanaana, som aŋbot mat mi aŋporou mbolŋana be aŋpombol uruunu ambaiŋana, na aŋre kembei itiŋan mi tombot lela kampeŋana ki Anutu, mi temender pa uraata ta ni iur mar nomoŋ i. Tanata leleŋ piom ilip mi aŋkamam ŋgar piom totomen.✡ 8 Nio iŋgi aŋso kat sua ŋonoono pa Anutu mataana ta kembei: Nio leleŋ piom ta boozomen kembei ta Yesu Krisi leleene piom. Tanata ikam ma leleŋ itaŋtaŋ piom mi aŋso aŋre yom.✡

9 Suŋŋana ta aŋkamam piom, ina ta kembei: Anutu ko ipombol yom be kuur leleyom pini mi zin tomtom, mi mbulu tana izze ma iwe biibi. Mi ko ipei ŋgar tiom mi ikam yom ma kuute kati.✡ 10-11 Naso karao be kikilaala koroŋ pareiŋana ta ambai kat mi koroŋ ŋonoono. Mi mbulu tiom ko imap ma iŋgeeze men, mi leyom uunu sa isaana som. Paso, Yesu Krisi ikam yom ma kewe ndeeŋeŋoyom kek, mi urlaŋana tiom ipiyotyooto ŋonoono ambaimbaiŋan boozo kat. Mi ko kombotmbot ta kembei ma irao nol ki Krisi ipet. Naso kakam ma Anutu zaana iwe biibi, mi tomtom tipakuri.✡

Pataŋana ki Paulus iwe zaala pa uruunu ambaiŋana

12 O niom toŋmatiziŋ tio, nio leleŋ be kuute kat ta kembei: Mbulu ta ipet pio i, ina ipakaala uruunu ambaiŋana som. Ina iwe zaala pa be ila pa tomtom boozomen. 13 Kere. Zin malmal kan ta timborro Kaisa itunu ruumu kini i, ziŋan wal pakan timap ma tikilaala yo ta kembei: Nio iŋgi aŋbot lela ruumu sanaana ti pa Yesu Krisi zaana. 14 Mi koroŋ toro tomini. Pataŋana tio ti ipombolmbol toŋmatiziŋ boozomen ta ki Merere i ma lelen imet kat, mi timender mbolŋana pa sua ki Merere soyaaraŋana. Pa tire yo aŋmender mbolŋana, tabe zin tomini timoto mini som.

15 Ŋonoono, tomtom pakan na, tizzo Krisi uruunu paso, matan mburmbur pio. Tanata tizorzooro mi tiso tikoto yo. Mi zin pakan na, tizzo raama ŋgar ambaiŋana. 16 Pa tiur lelen pio, mi tiute ta kembei: Anutu iur uraata imar nomoŋ be aŋporrou mbolŋana pa uruunu ambaiŋana. 17 Zin pakan ta tizzo Krisi uruunu raama lelen iŋgeeze som, ina tikamam bekena tiyakat zin tomtom ma tito zin. Mi tiso ko tikam pataŋana toro pio mini. 18 Tamen nio ko irao motoŋ ila pa mbulu kizin tana na som. Pa mbulu pareiŋana ta so tikam pa uruunu ambaiŋana soyaaraŋana, ina ambai men. Sombe tikam raama ŋgar sananŋana, som tikam raama ŋgar ambaiŋana, ina zin koroŋ kizin. Mi nio na, leleŋ ambai kat pa Krisi uruunu ta ilala pizin tomtom pa zaala matakiŋa boozo.

19 Mi ko leleŋ ambai kat ta kembei ma ila. Pa niom tina kuzuŋzuŋ pio, mi Bubuŋana ki Yesu Krisi iuluulu yo. Tana nio aŋute: Mbulu pareiŋana ta so ipet pio, na Anutu ko iuulu yo be aŋbot ambai.✡ 20 Mi nio sombe aŋbot men, som aŋmeete, ina koroŋ sorok. Mi koroŋ ta, ta nio leleŋ pa ilip. Ta buri, mi mazwaana ta boozomen. Ina nio leleŋ be aŋmender mbolŋana, mi mbulu tio boozomen ta aŋkamam su toono na, imap ma ipakur Krisi zaana. Kokena aŋmoto mi aŋzem uraata ki Krisi, som aŋkam ŋoobo mbulu, to koŋ miaŋ pa ituŋ, mi aŋpasaana Krisi uruunu.✡ 21 Pa nio aŋre ta kembei: Mbotŋana tio uunu ŋonoono, ina imbot la ki Krisi tau. Mi sombe aŋmeete, inako aŋkam koroŋ ta ambaiŋana kat ma ilip.✡ 22 Tamen sombe aŋbot men su toono, inako aŋrao aŋkam uraata pakan ta iurur ŋonoono ambaimbaiŋan. Tiŋgi tabe ikam ma aŋkankaana. Ko zaala iŋgoi ta ambai kat? 23-24 Tana iŋgi dadaru ikamam yo. Pa leleŋ be aŋzem toono, mi aŋla ma niamru Krisi ambot. Pa ina koroŋ ta ambaiŋana kat ma ilip. Tamen nio leŋ uraata be aŋuulu yom tomini. Mi sombe aŋbot men su toono, nako aŋrao be aŋkam uraata tana.✡ 25 Tana nio aŋurla ta kembei: Nio ko irao aŋzem yom loŋa na zen. Ko itiŋan tombot risa bekena aŋpombol yom ta boozomen. Naso urlaŋana tiom izze ma imbol, mi leleyom ambai kat. 26 Mi sombe aŋma aŋlou yom mini, inako ikam yom ma leleyom ambai kat pa Yesu Krisi mi kapakur zaana.

Zin Pilipai bela tilup lelen ma iwe tamen mi timender mbolŋana

27 Mi niom na, kewe kartu ki saamba kek. Tana motoyom iŋgal be kipiyotyooto ka mbulu. Naso mbulu tiom indeeŋe pa uruunu ambaiŋana ki Krisi. Pa sombe aŋma ma aŋre yom, som aŋma som, mi aŋleŋ uruyom men, na leleŋ be kulup leleyom mi ŋgar tiom ma iwe tamen, mi kemender mbolŋana mi koporou pa urlaŋana ki uruunu ambaiŋana.✡ 28 Mi zin wal ta tizorzooro yom na, komoto zin pepe. Kemender mbolŋana. Naso iwe kilalan pizin kembei zin ko tila len. Mi niom na, Anutu ko ikamke yom ma kombot ambai. 29 Anutu, ni ipomoozo yom pa Yesu Krisi zaana. Pa ikam yom ma kuurla kini, mi ikam yom ma kabaada pataŋana pa Krisi zaana tomini.✡ 30 Tana itiŋan mi toporrou pa sua ki Merere. Pa pataŋana ta muŋgu kere ipet pio, mi keleŋ kembei aŋbadbaada men i, ta ipet piom tomini mi kabadbaada.✡

2

Zin Pilipai bela tikoto zitun

1 Niom tina kesekap la ki Krisi ma kewe lene kek, mi ni ipombolmbol yom. Mi mbulu kini ta iur leleene piom, ina ipotor leleyom. Mi Bubuŋana tamen ta izebzeebe yom, mi iluplup yom ma kewe tamen. Mi mbulu ki Anutu tau leleene izanzaana piti mi imuŋaiŋai iti na, kere kek. 2 Tana, kaparlup leleyom mi ŋgar tiom ma iwe tamen, mi kuur leleyom par piom. Naso kakam yo ma leleŋ ndabok ma ndabok kat.✡ 3 Mi kurru zaala be zoyom iwe biibi pepe, mi kapakur ituyom pepe. Bela kokototo ituyom, mi kiwidit waeyom bizin pakan. Kere zin kembei zin ambaimbaiŋan ma tilip piom.✡ 4 Tana motoyom iŋgal ituyom men pepe. Kakam ŋgar pa waeyom bizin tomini.✡

Krisi ipatooŋo iti pa mbulu ki tokoto itundu

5 Tana kaparkamam mbulu ta kembei piom. Naso koto ŋgar ki Yesu Krisi.✡

6 Pa ni kembei Anutu itunu, mi ni raraate pa Anutu.

Tamen leleene be ikiskis zaana mi mbotŋana ta ki Anutu i som.✡

7 Zaana mi mbotŋana tana, ni iur lae, mi izem itunu ma iwe koroŋ sorok.

Mi ikam mbulu mi mbotŋana ki mbesooŋo sorok,

mi isu toono ma iwe tomtom kembei ta iti.✡

8 Tana ni iwe tomtom kembei ta iti, mi imbot la mazwanda.

Mi ikototo itunu, mi itoto mbulu ki mata leŋleŋŋana ma ila ila irao imeete.

Mi meeteŋana kini tomini, ambai som kat.

Pa imeete sala ke pambaaraŋana.✡

9 Tanata Anutu iwiti ma isala ta kor a,

mi ikami ma zaana iwe biibi kat.

Ilip pa koroŋ ta boozomen zan.✡

10 Pa isombe wal ta munŋaana men timap ma tilek kumbun pa Lutuunu,

mi tiso ta kembei: “Yesu Krisi, ni ta zaana biibi.”

Zin ta timbot toono i, mi zin ta timbot saamba a, mi zin Andewa kan tomini.✡

11 Tana wal ta boozomen kola timap ma tiso sua ila iwal biibi matan ta kembei:

“Yesu Krisi, ni Merere.”

Mi zin ko tipakur Tamaana Anutu zaana.✡

Zin Pilipai tiwe kembei pitik be tiur mat pizin tomtom

12 O niom wal tio, indeeŋe ta mata popoten mi imar na, keleŋleŋ la sua mi kototo. Tana sombe itiŋan tombot, som itiŋan tombot som, na komototo Anutu, keleŋleŋ la kalŋaana, mi kipiyotyooto uraata mi mbulu tau iswe kembei Anutu ikamke yom kek. Mi sombe aŋrao aŋma som, na motoyom iŋgal kat be kakamam ta kembei.✡ 13 Mi uraata tana, niom ituyom men ko kakam som. Pa Anutu itunu ikamam uraata biibi la leleyom, mi ikamam yom ma leleyom be koto ŋgar kini, mi ipombolmbol yom be kakam.✡

14 Tana koyo kwoyom pizin tomtom mi kaparzorzooro pepe. Kakam koroŋ ta boozomen raama leleyom ambai men.✡ 15 Naso leyom uunu sa isaana som, mi leleyom iŋgeeze men, mi mbulu tiom ta boozomen indeeŋe men. To kombot kembei Anutu lutuunu bizin ŋonoono ila wal sananŋan mi zorzooroŋan mazwan, mi ku'urur mat pizin kembei zin pitik ta tiyaryaara pa maŋaanaŋana i.✡ 16 Paso kikiskis sua mata yaryaaraŋana mi kazarra la pizin tomtom. Tana kakamam ta kembena. Beso kaimer ma nol ki Krisi ipet, na mbulu tiom ko iswe yo kembei aŋpun sorok mburoŋ som, mi aŋkam kat uraata tio. To niŋ se mi menmeen yo piom.✡ 17 Mbulu tau urlaŋana tiom ipiyotyooto mi kakamam be kembeeze pa Merere, ina kembei kakamam patoronŋana pini. Tana nio, sombe tipun yo ma siŋiŋ ireere, nako leleŋ ambai pa men. Pa ina ko iwe kembei yok baen ri ta ireere sala patoronŋana tiom tana be iposop ma imap kat. Tana sombe tipun yo ma aŋmeete, na nio ko leleŋ ambai men.✡ 18 Mi niom ta boozomen tina tomini, leleyom ambai. Naso itiŋan lelende ambai mi menmeen ti.✡

Paulus iso iŋgo Timoti pizin Pilipai

19 Merere Yesu, ni ikam yo ma aŋurla ta kembei: Molo som to aŋgo Timoti ma ima be ire yom mi ipombol yom. Mi so imiili ma imar mi iso uruyom, to ko ipombol yo tomini ma leleŋ ambai. 20 Nio leŋ tomtom toro sa ta kembei som. Ni itutamen ta leleene raraate kembei ta nio i. Pa iur kat leleene piom mi leleene ilip be iuulu yom. 21 Mi zin wal pakan na, matan iŋgalŋgal zitun men. Tana tikam ŋgar be tiuulu uraata ki Yesu Krisi som.✡ 22 Mi Timoti na, niom kuute i kek. Ni igabgaaba yo kembei ituŋ lutuŋ, mi niamru ambesmbeeze pa uraata ki uruunu ambaiŋana. Mi ibaada pataŋana pa Krisi zaana mi imender mbolŋana. Tana ni irao pa uraata.✡ 23 Tana nio ko aŋbot mi aŋre muŋgu: Ko tiur zaala pareiŋana pio? Tona loŋa men mi aŋgo i ma ima. 24 Mi nio aŋurla ta kembei: Merere ko iur zaala sa pio, be molo som to ituŋ aŋma mi aŋre yom tomini.

Mbulu ki Epaproditus iwe kin ambaiŋana. Pa ni izem kat itunu pa uraata ki Krisi

25 Mi toŋmatiziŋ kiti Epaproditus ta koŋgo i ma imar be iuulu yo na, nio aŋre kembei ambai be loŋa mi aŋpimiili i ma ima mini. Ŋonoono, ni igabgaaba yo pa uraata, mi niamru amporou mbolŋana pa uruunu ambaiŋana. 26 Tamen iŋgi leleene isaana piom ta boozomen, mi leleene be imiili ma ire yom mini. Pa ni iute kembei niom keleŋ uruunu pa mete kini kek. 27 Mi ina ŋonoono. Pa mete biibi ikami ma rimen mi imeete. Tamen Anutu imuŋai i. Mi ni itutamen som. Anutu imuŋai yo tomini. Pa sombe ni imeete, so ikam pataŋana toro pio ma isala ki. 28 Tana leleŋ be loŋa mi aŋgo i ma ima be kere i. Naso leleyom ambai mini, mi nio tomini leleŋ ipata mini som. 29 Tana leleyom ambai pini mi kakami. Pa ni tomtom ki Krisi. Wal ta kembei na, niom irao kapakur zin.✡ 30 Kere. Ni rimen mi imeete pa uraata ki Krisi. Paso, ni iute tau niom kombot molo ma karao be ku'uulu yo som. Tanata ikam ŋgar pa itunu kuliini som, mi ikam se ki mburaana, mi imar ipet.✡

3

Paulus isope zin Pilipai pizin wal tau timaŋmaŋ zin be tito zin Yuda pa mbulu kizin

1 O niom toŋmatiziŋ tio, iŋgi be aŋposop sua tio ti, tana aŋso piom ta kembei: Kesekap la ki Merere mi leleyom ambai kat. Sua ta muŋgu aŋkam piom, ta iŋgi aŋpoto mi aŋbeede ma ima mini. Mi irao niŋ gesges pa na som. Pa iŋgi ko ipombol yom be kombot ambai.✡

2 Kere yom pizin wal tau timaŋmaŋ yom pa reeteŋana mi mbulu pakan kizin Yuda. Wal tana, zin sananŋan kembei ta me, * mi tikamam uraata sananŋana. Tanata tiso tipasansaana sorok tomtom kulin.✡ 3 Mi iti ta Anutu Bubuŋana ipombolmbol ti ma tembesmbeeze pini, mi tapakurkur Yesu Krisi, mi tapase pa itundu mbulu kiti sa som na, iti ta tewe Anutu wal kini ŋonoono mi takam reeteŋana ŋonoono. Pa reeteŋana ŋonoono na, koroŋ ki lelende.✡

Mbulu ta boozomen kizin Yuda, ta Paulus ito ma imap

4 Kere. Wal tana, sombe lelen be tipase pa zitun mbulu kizin, na nio tomini leŋ mbulu pakan ma aŋlip pizin.✡ 5 Pa indeeŋe ta anaŋ ipeebe yo ma aŋsu mi koŋ mbeŋ lamata mi tel na, tireete yo. Nio tomtom ki Israel. Uŋ ipet la ki Benyamen. Tamaŋ ma anaŋ tizzo Iburu kalŋan mi titoto kat mbulu tiam Yuda, mi nio tomini aŋtoto. Mi mbulu ki tutu toŋana na, aŋto zin tutu kan, mi aŋkam kaisiigi pa kat.✡ 6 Iŋgi kembei tabe muŋgu aŋseseeze zin wal tau timbot lela lupŋana ki Krisi na matan. Tana mbulu boozomen ta tutu kizin Yuda iso pa, ina ta nio aŋto ma imap. Pa aŋso aŋkam be aŋwe ndeeŋeŋoŋ pa Anutu mataana.✡

Paulus ipase pa itunu mbulu kini sa mini som. Ipase pa Krisi men

7 Mi koozi na, mbulu boozomen ta muŋgu aŋso ko iuulu yo ma aŋwe ndeeŋeŋoŋ na, aŋre kembei ipasaana yo. Paso, ipakaala yo pa Krisi.✡ 8 Mi tina men som. Nio aŋre koroŋ ta munŋaana men tana kembei koroŋ sorok. Mi koroŋ tamen, ta koroŋ ŋonoono ma ilip kat pa koroŋ ta boozomen, ina ta aŋute Merere tio Yesu Krisi, mi aŋso aŋwe ni lene kat. Uunu tina ta motoŋ la pa mbulu tio ta boozomen tana mini som. Pa ina, aŋre kembei musmuuzu.

Tana nio aŋso aŋkam Krisi ma iwe leŋ kat.✡ 9 Mi leleŋ be aŋsekap la kini ma tuŋ kat. Tana iŋgi aŋpase mini pa mbulu tio tau aŋtoto tutu na som. Pa ina ko irao be ikam yo ma aŋwe ndeeŋeŋoŋ pa Anutu mataana na som. Iŋgi aŋpase pa zaala toro. Zaala ki urlaŋana. Pa zaala tana na, Anutu itunu ikam ti wal ta tuurla ki Krisi na, ma tewe ndeeŋeŋanda pa ni mataana.✡ 10 Tana koozi, nio leleŋ be aŋute kat Krisi mi Anutu mburaana tau ipei i ma imaŋga mini na. Mi aŋsombe aŋgaabi mi aŋbaada pataŋana pa ni zaana, mi aŋgaabi pa meeteŋana kini.✡ 11 Naso iwe zaala pio be Anutu ipei yo tomini ma burup ma aŋmaŋga mini pa naala.✡

Paulus ikamam kinkiini pa Krisi

12 Kokena niom koso nio aŋkam kat mbulu ta boozomen tana, mi mbulu tio ta boozomen ambai lup. Som. Iŋgi aŋkam kinkiini pa men. Pa uunu tina ta Yesu Krisi ikam yo ma aŋwe lene.✡ 13 O niom toŋmatiziŋ tio, nio ti aŋre ituŋ kembei aŋkam Krisi ma iwe leŋ kat zen. Mi koroŋ tamen ta iŋgi aŋkamam i. Koroŋ boozomen ta tila kek na, motoŋ imilmiili pizin mini som, mi mburoŋ mburoŋ ma aŋkamam kinkiini pa koroŋ ta aŋre la pa mi aŋso aŋkam.✡ 14 Iŋgi aŋserseere pa londi, bekena loŋa mi aŋse kat ka seŋgaaŋa, mi aŋkam leŋ kadoono ta Anutu iboobo yo pa be aŋkam i. Kadoono tana na, mbotŋana ki kar saamba tabe Yesu Krisi ikam piti i.✡ 15 Tana iti ta so tewe kolman pa ŋgar ki Anutu, inako takam ŋgar ta kembena. Mi sombe niom pakan ŋgar tiom ipa ndel pa ŋgar tio, ina ambai. Anutu itunu ko ipaute yom pa.✡ 16 Tamen mbulu pakan ta iti tombot mat pa kek na, matanda iŋgal be takam.✡

Ziŋoi ta tiwe kin ambaiŋana be toto, mi ziŋoi ta tiwe kin sananŋana

17 O niom toŋmatiziŋ tio, nio leleŋ be niom ta boozomen kaparlup leleyom mi koto yo pa mbulu ta aŋkamam i. Mi nio ituŋ tamen som. Wal boozomen ta so tipa pai kizin ta kembei, ina tiwe kin ambaiŋana piom be kere la pa mi koto.✡ 18 Pa kere. Sua ta muŋgu aŋzzo piom, ta koozi aŋso piom mini raama tiŋiizi. Wal boozomen na, pai kizin iswe zin kembei tiwe ke pambaaraŋana ki Krisi ka koi bizin.✡ 19 Wal ta kembei ko tilala beso swon, to tila len. Pa koroŋ boozomen ta ki kulin i, ina timbesmbeeze pa ma iwe kembei ta merere kizin. Mi mbulu ta tere kembei pamiaŋŋana na, nin se pa, mi tire kembei mbulu ambaiŋana. Pa ŋgar kizin imap ma ilala pa koroŋ toono kan men.✡

Kar kiti ta kar saamba

20 Mi iti na, kar kiti ŋonoono ta kar saamba. Tanata tu'urur matanda pa ulaaŋa kiti Yesu Krisi, mi tazza i be imbot saamba mi isu,✡ 21 mi itooro kulindi toono kana ta loŋa izanzaana i ma iwe kembei itunu kuliini ndabokŋana ta ka azuŋka biibi. Mbulu tana ko ipet pa itunu mburaana ta irao ikam koroŋ ta boozomen ma timap timbot la ni kopo mbarmaana.✡

4

Paulus leleene be zin Pilipai timender mbolŋana mi tilup lelen

1 O niom toŋmatiziŋ tio, nio leleŋ piom ilip mi aŋkam ŋgar biibi be aŋre yom. Pa uraata ta muŋgu aŋkam la mazwoyom na iur ŋonoono. Tana niom ta kewe kembei kadoono ambaiŋana ta Anutu ikam pio, mi kakam yo ma leleŋ ambai kat. Tana kemender mbolŋana. Merere itunu ko ipombol yom pa. ✡

2 Mi nu Euodia mi nu Sintike, niomru kewe Merere lene kek. Tana aŋso aŋpombol yom be kuurpe ŋgar tiom mi kaparlup leleyom. 3 Mi nu ta gabgaaba yo pa uraata na, leleŋ be uulu moori ru tana ma tikam ta kembei. Pa ziru tana, mi Kelemen, ziŋan zin pakan ta tigabgaaba yo pa uraata mi zan imbotmbot la ro ki mbotŋana mata yaryaaraŋana i, ta niamŋan amporrou mbolŋana pa uruunu ambaiŋana. ✡

Lelende ambai kat pa Merere totomen

4 Leleyom ambai kat pa Merere totomen. Aŋso mini: Leleyom ambai kat! ✡ 5 Mi kumuŋai wal ta boozomen mi kokototo ituyom. Naso kewe kin ambaiŋana pizin tomtom. Pa Merere imbot kolouŋana kek. ✡ 6 Mi kopoyom rru pa kosa sa pepe. Leleyom ambai pa Anutu, kapakurkuri, kuzuŋzuŋi pa koroŋ ta boozomen, mi kiwwi i be iuulu yom. ✡ 7 Mi leleene luumuŋana ki Anutu, tau ilip kat pa iti tomtom ŋgar kiti, inako iporoukaala leleyom mi ŋgar tiom, mi ikam yom ma kesekap kat la ki Yesu Krisi. ✡

8 O niom toŋmatiziŋ tio, iŋgi be aŋpemet sua tio. Nio leleŋ be ŋgar tiom ilala pa mbulu ambaimbaiŋan men ta kembei: mbulu ŋonoono, mbulu ambaiŋana ta ipa ndel ma ilip kat, mbulu ndeeŋeŋana, mbulu ŋgeezeŋana, mbulu ta iti lelende pa, mi mbulu ambaiŋana ta ikam ti ma zanda ambai pa. Tana mbulu boozomen ta tere kembei ndabokbokŋan na, motoyom iŋgalŋgal mi kakamam ŋgar pa. ✡ 9 Mi mbulu boozomen ta aŋpaute yom pa, som kere yo aŋkam, mi sua boozomen tau keleŋ la kwoŋ na, kikiskis mi koto. Mi Anutu ta mbulu luumuŋana katuunu na, ni ko imbot raama yom. ✡

Paulus iso ni leleene ambai pa seŋgeeri kizin Pilipai

10 Nio aŋute: Ta muŋgu mi imar na, leleyom be ku'uulu yo. Tamen leyom zaala som. Mi iŋgi buri ŋgar ta kakamam pio na, iur ŋonoono mini, mi keseŋgeere koroŋ pio. Tana leleŋ ambai mi aŋpakur Merere kiti Yesu Krisi pa. 11 Mi iŋgi aŋbot ŋoobo ta aŋso sua tana na som. Pa ŋgar tio ipet kek. Tana mbulu pareiŋana ta so ipet pio, na leleŋ ambai men. ✡ 12 Nio ituŋ aŋyamaana mboti sananŋana mi mboti ambaiŋana kek. Mi mbulu ki lelende ambai totomen, ina aŋkam ŋgar pa ma imbot mat pio kek. Pa sombe kopoŋ bok, som petel yo, som leŋ koroŋ boozo, som leŋ koroŋ som mi aŋbot ŋoobo, na mbulu pareiŋana ta so ipet pio, na leleŋ ambai men. ✡ 13 Pa aŋsekap la ki Krisi mi ni ipombolmbol yo, tana aŋrao aŋbaada koroŋ ta boozomen. ✡

14 Tamen mbulu ta kakam be ku'uulu yo na, ikam yo ma leleŋ ambai. Pa ina kembei kagaaba yo pa pataŋana tio ti. 15 Niom Pilipai kuute: Indeeŋe mata popoten ta aŋmar aŋpet lele pakaana ki Masedonia mi aŋkam uruunu ambaiŋana piom, mi ila ila ma aŋzem yom mi aŋla pa lele toro, ina niom men tau kagabgaaba yo pa uraata tio mi ku'uluulu yo pa pat. Mi lupŋana pakan na som. ✡ 16 Mi indeeŋe ta aŋla aŋkam uraata pizin Tesalonika mi aŋbot ŋoobo su tana na, keseŋgeere leŋ ulaaŋa pakan pa mazwaana tana tomini. ✡ 17 Mi iŋgi aŋkamam be kakam koroŋ toro sa pio na som. Nio iŋgi aŋkam ŋgar men pa kadoono ambaiŋana tabe Anutu ikam piom i. Pa ulaaŋa ta kakamam be ku'uulu uraata ki Anutu, ina kembei ku'urur pat ila kautu ki kar saamba be ipeebe. Tana leleŋ be kakam ma iwe biibi. Naso kakam biibi isu kar saamba.

18 Mi iŋgi aŋru kosa sa mini som. Aŋrao kat. Pa koroŋ boozomen ta kakam la ki Epaproditus, ta ni ikam ma imar nomoŋ kek. Seŋgeeri tiom ti, nio aŋre kembei patoronŋana kuziiniŋana ta Anutu leleene pa mi iyok pa kat. ✡ 19 Anutu tio, ni koroŋ imap katuunu. Tana niom wal ta kesekap la ki Yesu Krisi i na, ni ko iuulu yom pa koroŋ boozomen ta kombot ŋoobo pa. ✡ 20 Tana iti tapakur Tamanda Anutu zaana totomen!

Sua pemetŋana

21 Wal boozomen ta tiwe Anutu lene kek mi tisekap la ki Yesu Krisi i na, kakam aigule tio pizin tataŋa. Mi zin toŋmatiziŋ ta niamŋan ambotmbot i tikam aigule kizin piom tomini. 22 Mi Anutu wal kini ta boozomen ti, mi zin pakan ta tikamam uraata pa Kaisa na, zin tomini tikam aigule kizin piom.

23 Kampeŋana ki Merere kiti Yesu Krisi ko ise tiom. Ŋonoono.

✡ 1:1: Ŋgo 16:12-40

✡ 1:3-4: Pil 4:10+

✡ 1:6: 1Kor 1:8+

✡ 1:7: Ep 3:1

✡ 1:8: Ro 1:9+

✡ 1:9: Ep 1:17; 1Tes 3:12

✡ 1:10-11: Ro 12:2,18; 1Kor 1:8

✡ 1:19: 2Kor 1:11

✡ 1:20: Ro 15:30+; Ep 6:19+; 1Pe 4:16

✡ 1:21: Yo 14:6; Ga 2:20

✡ 1:23-24: 2Kor 5:8; 2Tim 4:6

✡ 1:27: Ep 4:1; Pil 3:20; Kol 1:10; 1Tes 2:12

✡ 1:29: Ŋgo 5:41+; Ro 5:3

✡ 1:30: Ŋgo 16:19+; 1Tes 2:2

✡ 2:2: Ro 15:5

✡ 2:3: Ro 12:10+; Ga 5:26; 1Pe 5:5

✡ 2:4: 1Kor 10:24,33, 13:5

✡ 2:5: Mt 11:29; Yo 13:15; 1Pe 2:21; 1Yo 2:6

✡ 2:6: Yo 1:1+, 17:5; Kol 1:15; Ibr 1:3

✡ 2:7: Mt 20:28; Yo 1:14, 13:4+; 2Kor 8:9; Ga 4:4; Ibr 2:14+

✡ 2:8: Mt 26:39; Yo 10:17+; Ibr 5:8, 12:2

✡ 2:9: Mbo 110:1; Yo 17:1+; Ŋgo 2:33; Ep 1:20+; Ibr 1:3+

✡ 2:10: Mt 28:18; Yo 5:23; Ro 14:11

✡ 2:11: Yo 13:13; Ŋgo 2:36; Ro 10:9; 1Kor 8:6; Tur 5:8+

✡ 2:12: Mbo 2:11; 1Pe 1:17

✡ 2:13: Yo 15:5; 2Kor 3:5; Ibr 13:21

✡ 2:14: 1Kor 10:10; 1Pe 4:9

✡ 2:15: Mt 5:14-45; Ep 5:1,8; Tur 1:20

✡ 2:16: Ga 2:2; 1Tes 2:19+

✡ 2:17: Ŋgo 21:13; Ro 15:16; 2Tim 4:6

✡ 2:18: Pil 3:1, 4:4

✡ 2:21: 1Kor 10:24, 13:5; 2Tim 4:10,16

✡ 2:22: 1Kor 4:17; 1Tim 1:2

✡ 2:29: 1Kor 16:16+; 1Tes 5:12; 1Tim 5:17

✡ 2:30: 1Kor 16:17

✡ 3:1: 2Kor 13:11+

* 3:2: Zin Yuda tirepilpiili zin me. Paso, me tikanan sorok koroŋ ta boozomen. Tana zin Yuda tiso me, ni koroŋ ŋgeezeŋana pa Anutu mataana som. Mi titooro sua se kizin wal ta Yuda somŋan i, mi tiwatwaata zin tomini be me. Tamen iŋgi Paulus itooro sua mini, mi iso zin wal tau timaŋmaŋ pa reeteŋana mi tutu, ta tiwe kembei me.

✡ 3:2: 2Kor 11:13; Ga 5:2,15

✡ 3:3: Ro 2:28+; Kol 2:11

✡ 3:4: 2Kor 11:18,21+

✡ 3:5: Un 17:12; Ŋgo 23:6, 26:4+; Ro 11:1; 2Kor 11:22

✡ 3:6: Ŋgo 8:3, 9:1+; Ga 1:13+

✡ 3:7: Mt 13:44+

✡ 3:8: Yo 17:3; 1Kor 2:2; Kol 2:2

✡ 3:9: Ro 1:7, 3:21+, 10:3+

✡ 3:10: Ro 6:3+, 8:17; 2Kor 4:10+; 1Pe 4:13

✡ 3:11: Yo 11:24; Ro 6:5; Tur 20:5+

✡ 3:12: 1Tim 6:12,19

✡ 3:13: Lu 9:62; 1Kor 9:24+

✡ 3:14: 1Kor 9:24; 2Tim 4:7+; Ibr 3:1, 12:1

✡ 3:15: 1Kor 2:6, 14:20; Ga 5:10

✡ 3:16: Ro 12:16, 15:5; Ga 6:16

✡ 3:17: 1Kor 4:16+, 11:1; 1Tes 1:6+; 1Pe 5:3

✡ 3:18: 1Kor 1:23; Ga 1:7, 2:21, 6:12; Pil 1:15+

✡ 3:19: Ro 8:5+, 16:18; 2Pe 2:1+

✡ 3:20: Ep 2:6; Kol 3:1; 1Tes 1:10; Ibr 12:22

✡ 3:21: Ro 8:29+; 1Kor 15:25-43+; Ep 1:19

✡ 4:1: 1Tes 2:19+

✡ 4:3: Lu 10:20; Tur 3:5, 20:12

✡ 4:4: Mbo 32:10; Ro 12:12; Pil 3:1; 1Tes 5:16

✡ 4:5: Ibr 10:37; Yems 5:8+; 1Pe 4:7

✡ 4:6: Mbo 55:22; Mt 6:25+; 1Pe 5:7

✡ 4:7: Yo 14:27; Ro 5:1; Kol 3:15

✡ 4:8: Ro 12:17, 13:13

✡ 4:9: Ro 15:33; 1Kor 4:16; Pil 3:16+; 2Tes 3:16

✡ 4:11: 1Tim 6:6+

✡ 4:12: 1Kor 4:11; 2Kor 6:10, 11:27

✡ 4:13: Yo 15:5; 2Kor 12:9+; 2Tim 4:17

✡ 4:15: 2Kor 11:9

✡ 4:16: Ŋgo 17:1+

✡ 4:18: Ep 5:2; Pil 2:25; Ibr 13:16; 1Pe 2:5

✡ 4:19: Mbo 23:1; 2Kor 9:8

Kolosi

1

2

3

4

Ro Ta Paulus Ibeede Pizin Kolosi

1

1-2 Nio Paulus. Anutu itunu leleene mi iur yo ma aŋwe ŋgoŋana ki Yesu Krisi. Niamru gaabaŋoŋ Timoti ta ambeede ro ti ima piom toŋmatiziŋ ki kar Kolosi ta kewe Anutu wal kini potomŋan kek, mi kuurla ki Yesu Krisi ma kesekap la kini i.

Tamanda Anutu ko ikampe yom, mi imboro yom ma kombot ambai. Ŋonoono.

Paulus leleene ambai pa Anutu mi ipakuri pizin Kolosi kan

3 Gorgori ta niam amzuŋzuŋ mi ŋgar tiam ikam yom na, leleyam ambai pa Anutu ta Merere kiti Yesu Krisi Tamaana na, mi ampakurkuri. 4-5 Pa amleŋ uruyom kembei kuurla ki Yesu Krisi mi kesekap la kini, mi ku'urur leleyom pa Anutu wal kini potomŋan ta boozomen. Mi mbulu tiom tana, kakamam paso, ku'urur motoyom pa koroŋ ambaiŋana ta Anutu iparaŋraŋ piom ma izza yom ta saamba a. Koroŋ tana, indeeŋe ta tiso yom pa sua ŋonoono ki uruunu ambaiŋana na, keleŋ ka sua.✡ 6 Koozi, uruunu ambaiŋana tana izze ma ilala pa toono ta boozomen, mi ipiyotyooto ŋonoono ambaimbaiŋan. Mi mbulu raraate men ta iwedet piom tomini. Pa indeeŋe ta keleŋ sua ŋonoono ki uruunu ambaiŋana mata popoten mi kikilaala kat Anutu kampeŋana kini, mi imar imar ma indeeŋe koozi na, uruunu ambaiŋana ipiyotyooto ŋonoono ambaimbaiŋan ma iwedet la mazwoyom.

7 Gaabaŋoyam Epaparas ta niam leleyam pini ilip, ta ikam ruŋguyam, mi iuulu yom ma ipaute yom kat pa kampeŋana ki Anutu. Ni mbesooŋo ambaiŋana ki Krisi, mi mataana izze pa uraata kini.✡ 8 Mi ni iwit uruyom tomini, mi iso yam pa mbulu ki leleyom par piom ta Bubuŋana ipiyotyooto piom na.

Suŋŋana ta Paulus ikamam pizin Kolosi

9 Tana indeeŋe ta amleŋ uruyom mata popoten mi imar na, amzemzem suŋŋana piom som. Niam amwwi Anutu be izeebe yom pa ŋgar ambaimbaiŋan matakiŋa ta boozomen ta imarmar pa Bubuŋana na, mibe ikam yom ma kuute kat mbulu ta ni leleene pa i.✡ 10 Naso kapa pai tiom ma indeeŋe men, mi kakam ma Merere zaana iwe biibi, mi mbulu tiom ta boozomen ko irao ni leleene. Pa urlaŋana tiom ko ipiyotyooto uraata ambaimbaiŋan matakiŋa ta kembei: Niom ko kakamam kat ŋgar pa Anutu, mi ŋgar tiom tana izze ma iwe biibi.✡ 11 Mi Anutu mburaana ko imap ma ise tiom, mi ipombolmbol yom. Tana niom ko kemender mbolŋana pa pataŋana ta boozomen, mi niyom gesges pa som.✡ 12 Mi ko leleyom ambai kat mi kapakurkur Tamanda Anutu. Pa ni ta ikam ma niomŋan wal kini potomŋan ta boozomen zoyom be kakam matamur kini ambaiŋana, mi kombot lela azuŋka kini leleene.✡ 13 Mi ni ikamke iti pa zugut mburaana kek, mi ikam ti ma tombot lela peeze ki Lutuunu ta ni leleene pini ilip na.✡ 14 Lutuunu tana, ta iŋgiimi iti ma tewe Anutu lene, mi ireege sanaana kiti.✡

Krisi iwe mataana pa koroŋ ta boozomen

15 Anutu, iti tarao be tere i som. Mi Lutuunu, ni iswe kat Anutu ruŋguunu piti.

Ni imuuŋgu pa koroŋ boozomen ta Anutu iur zin na ma iwe mataana pizin.✡

16 Pa ni ta iwe zaala pa koroŋ ta boozomen ma tipet.

Koroŋ saamba kan, mi koroŋ toono kan.

Koroŋ ta tere ki matanda, mi koroŋ ta tarao be tere som.

Koroŋ bibip mi mburanŋan, mi zin bubuŋan ta zanŋan mi tikamam peeze na.

Koroŋ ta boozomen tana, Lutuunu ta iwe zaala pa ma tipet.

Mi timbot be timbeeze pini men.✡

17 Tana koroŋ ta boozomen tipet zen na, ni imbotmbot pataaŋa kek.

Mi ni ikiskis koroŋ ta munŋaana men, ta timbotmbot i.

18 Zin wal ta timbot lela lupŋana kini na, ni ta imuuŋgu pizin, mi iwe uteene pizin, mi ikamam peeze pizin.

Ni ta iwe mataana.

Mi ni ta imuuŋgu pizin wal meeteŋan, mi imaŋga pa naala.

Naso zaana ilip pa koroŋ ta boozomen.✡

19 Pa Anutu leleene be mburaana, zaana, mi mbulu kini ta munŋaana men imap ma imbot se ki Lutuunu.✡

20 Mi Anutu leleene be ikam koroŋ boozomen ta timbot saamba mi toono na, ma timap timiili, mi ni ziŋan tiparlup zin ma tiwe tamen mini.

Tanata ikam ma itunu Lutuunu siŋiini ireere sala ke pambaaraŋana.✡

Muŋgu zin Kolosi tiwe Anutu ka koi bizin. Mi koozi tiwe ni lene kek

21 Muŋgu, niom kombotmbot molo pa Anutu. Pa mbulu tiom sananŋana, ta ipasansaana ŋgar tiom, mi ikam yom ma kewe Anutu ka koi bizin.✡ 22 Mi koozi, ni ipunmeete malmal tana, mi ikam yom ma niomŋan kaparlup yom ma kewe tamen kek. Paso, ikam ma Krisi kuliini ire yoyouŋana mi imeete, bekena ikam yom ma kewe potomŋoyom ma ŋgeezeŋoyom. Naso leyom uunu sa isaana mini som, mi karao be kemender su kereene uunu.✡ 23 Tamen niom bela kikiskis urlaŋana tiom, mi kombol se, mi kemender mbolŋana. Tana kere: Kokena koroŋ sa iyaaru yom ma kezem koroŋ ambaiŋana ta uruunu ambaiŋana iso yom pa, mi ku'urur motoyom pa i. Uruunu ambaiŋana tana, ta tiso yom pa ma keleŋ kek. Mi niom men som. Tisoyaara ma irao karkari ta boozomen. Mi nio Paulus aŋwe mbesooŋo pa uruunu ambaiŋana tina.✡

Zaala tau Paulus imbesmbeeze pa lupŋana ki Krisi

24 Ŋonoono, buri ti nio aŋbadbaada pataŋana boozomen isu toono ti, mi kuliŋ irre yoyouŋana. Tamen leleŋ ambai paso, pataŋana ta aŋbadbaada i, ina be iuulu yom. Pa iti ta tombot lela lupŋana ki Krisi na, bela tabaada pataŋana kembei ta ni. Mi pataŋana tana imap zen. Tana nio sombe aŋbaada pataŋana pakan, ina ambai. Naso aŋuulu zin wal ta timbot lela lupŋana kini na. Pa zin ta tiwe kembei Krisi namaana, kumbuunu, mi koroŋŋana ta boozomen.✡ 25 Anutu itunu ta iur yo ma aŋwe mbesooŋo pa lupŋana ki Krisi, mi iur uraata imar nomoŋ be aŋswe kat sua kini piom.✡ 26 Ta muŋgu muŋgu mi imar na, sua tana ike. Mi koozi Anutu iswe pa wal kini potomŋan ma imbot mat kek.✡ 27 Pa ni leleene be ipaute zin wal ta Yuda somŋan i pa koroŋ turkeŋana ta ndabokŋana ma ilip. Koroŋ tana na, Krisi itunu ta imbotmbot la leleyom, mi ikamam yom ma ku'urur motoyom pa koroŋ ndabokbokŋan ta ki kar saamba a.✡

28 Tanata amzzoyaryaara Krisi uruunu pa tomtom ta boozomen, mi ampazalzal zin, mi ampaute zin raama ŋgar ambaimbaiŋan ta boozomen. Mi leleyam be amkam tomtom ta munŋaana men ma tiwe Krisi lene, mi tirao kat pa Anutu ŋgar kini mi mbulu kini. Naso amrao be amur zin la ki Anutu, mi timender su kereene uunu.✡ 29 Tana nio aŋkelkel mi aŋzeebe kat uteŋ pa uraata tio. Mi Krisi, ni ipombolmbol yo biibi pa itunu mburaana, mi aŋkamam uraata.✡

2

1 Nio leleŋ be niom kuute ta kembei: Nio aŋbelmbel uraata bekena aŋuulu yom, mi zin Laodisia kan, mi wal boozomen ta tire ruŋguŋ zen na. ✡ 2 Pa aŋso aŋpombol leleyom, mi aŋkam yom ma leleyom par piom. Naso kaparlup yom ma kewe tamen, mi kakam kat ŋgar, mi kikilaala koroŋ ndabokŋana ta muŋgu ike, mi iŋgi Anutu iswe ma imbot mat kek. Koroŋ tana na, Krisi tau. ✡ 3 Pa Anutu ŋgar kini ambaimbaiŋan matakiŋa boozomen ta turkeŋan i, ta imap ma imbot kini. Tana tala kini, to ni ipeeze piti. ✡

4 Sua ti nio aŋso paso, aŋmoto: Kokena wal pakan tipakaam yom pa sua kizin mbuyeeneŋana. Ŋonoono, tomtom pakan tiso wal tana len ŋgar biibi. Tamen som. ✡ 5 Iŋgi nio itiŋan tombotmbot som. Tamen Bubuŋana ilup ti ma kembei ta aŋbotmbot raama yom. Mi aŋre kembei uraata ki Anutu iloondo ambai la mazwoyom, mi kuurla ki Krisi, mi urlaŋana tiom tana imbol. Tanata ikam yo ma leleŋ ndabok. ✡

Krisi ta koroŋ ŋonoono. Tana tombol se kini

6-7 Niom kakam Yesu Krisi ma iwe Merere tiom kek. Tana ni bela ikam peeze pa pai tiom mi mbulu tiom, mi niom kakam mburoyom ila kini, kembei ke ta uraana isula kat toono leleene na. Kozo kombol se kini, kembei ruumu ta imender se kitiimbi mbolŋan. Naso urlaŋana tiom izze ma imbol, mi koto sua ta muŋgu tikam piom na. Mi leleyom ndabok kat pa kampeŋana ki Anutu, mi kapakurkuri. ✡

8 Kere. Kokena wal pakan tiyaaru yom pa sua kizin soroksorok ta ŋono somŋana i ma kewe mbesooŋo sorok pa pakaamŋana kizin tana. Ŋonoono, tomtom pakan tileŋ sua kizin na, tiso ina ŋgar ŋonoono. Tamen wal pakamkaamŋan tana, titoto ŋgar ki Krisi som. Ina titoto ŋgar mi mbulu kizin tomtom men. Mi sua kizin, ina imar pizin bubuŋana sananŋan ta ki toono ti. ✡

9 Mi Krisi na, Anutu ŋgar kini, mbulu kini, mburaana, mi koroŋ kini ta munŋaana men, ta imap ma ise kini, mi iwe tomtom kembei ta iti. ✡ 10 Mi koroŋ boozomen ta zanŋan mi mburanŋan i, na ni imborro zin lup. Tana niom ta kewe Krisi lene kek mi kesekap la kini i, na ni izeebe yom pa koroŋ ambaimbaiŋan ta boozomen ki Anutu. ✡

11 Mi niom ta kesekap la ki Krisi i, ta koto mbulu ŋonoono ki reeteŋana. Mi ina mbulu ta tomtom tikam pa naman na som. Reeteŋana ŋonoono, ina mbulu ta Krisi ikam pa lelende. Pa ni ta itatke lelende muŋguŋana piti ma ila lene. ✡ 12 Ka zaala ta kembei: Indeeŋe ta kakam yok, ina kembei kagaaba Krisi pa meeteŋana kini ma titwi yom. Mi niom kuurla ki Anutu ta ipei Krisi ma imaŋga pa naala na mburaana, tana Anutu ipei yom tomini ma niomŋan Krisi kamaŋga mini pa mbotŋana popoŋana. ✡

Uraata biibi ta Krisi ikam sala ke pambaaraŋana

13 Muŋgu niom wal ta tireete yom som na, komololo Anutu tutu kini, mi leleyom muŋguŋana ikiskis yom. Tabe ikam ma kembei kemeete kek. Tamen Anutu ipei yom raama Krisi, mi koozi kakam mbotŋana popoŋana. Mi ni ireege sanaana kiti ta munŋaana men ma tila len lup. ✡ 14 Muŋgu iti lende mbun biibi kat pa tutu boozomen ta tomololo na. Tabe tutu iwe kembei kanda koi. Pa iwe uunu piti be Anutu iur kadoono piti. Mi iŋgi kembei tutu boozomen ta tomololo na, tibeede se ro mi Anutu ipun sala ke pambaaraŋana lup kek bekena ikot mbun kiti tana. ✡ 15 Mi zin bubuŋana sananŋan ramaki koroŋ boozomen ta mburanŋan mi zanŋan na, Anutu isan mburu kizin malmal kana ma isu len lup, mi ipunmeete mburan ma imap kek. Mi iyaaru zin mi ipamiaŋ zin ila iwal biibi matan. Paso Krisi ilip pizin kek. ✡

Tutu soroksorok ko iuulu iti be tuute Anutu na som

16 Tana sombe wal pakan tiyo kwon piom pa koroŋ ta kakanan mi kiwinin na, mi kwon imbol be koto zin pa suŋŋana bibip, suŋŋana ta iwedet pa puulu i, mi aigule potomŋana kizin Yuda tau keten su pa i, na kakam ŋgar pa sua kizin pepe. ✡ 17 Pa tutu boozomen ta kembei, ina koroŋ ŋonoono som. Ina tiwe kin men pa koroŋ ŋonoono ta ipet kaimer. Mi Krisi ta koroŋ ŋonoono. ✡ 18 Wal pakan na, lelen ilip be tikam pataŋana pa zitun kulin mi titoto tutu soroksorok boozo. Pa tindemeere kembei mbulu tana ko iuulu zin be tiyamaana kembei timbot kar saamba mi tigaaba zin aŋela pa suŋŋana kizin. Wal tana, sombe tomtom kizin sa ipakur itunu pa miuŋana ta ire na, mi irepiili yom, na kakam ŋgar boozo pa sua kini pepe. Pa ina, ni izzo sorok. Ŋgar kini tana, ina ŋgar ki toono men. 19 Tomtom ta kembena, ni isekap la ki Krisi mini som. Mi iti tuute: Krisi, ni iwe kembei ta utende be ikam peeze piti. Mi iti na, kembei ta ni namaana ma kumbuunu mi koroŋŋana ta boozomen. Mi ni ipombolmbol iti kembei ta kini, mi ikiskis ti kembei ta mazanda ikis tirondo. Naso Anutu ipombol ti ma urlaŋana kiti izze, mi lupŋana ki Krisi imbol ma iwe biibi. ✡

20 Niomŋan Krisi kemeete mi kamap pa mbotŋana muŋguŋana kek. Tana zin bubuŋana mburanŋan ta ki toono ti zan be timboro yom mini som. Nakena uunu parei ta keleŋleŋ la tutu soroksorok ta ki toono ti? ✡ 21 Tutu ta kembei: “Koroŋ tiŋgi, keteege pepe, kakan pepe, kakam pepe.” ✡ 22 Kere. Tutu boozomen ta kembei tiso pa koroŋ ta takam uraata pa rimen to imap. Tana tutu ta kembei tiwedet pa tomtom zitun ŋgar kizin men. Ina sua kizin tomtom men. ✡ 23 Ŋonoono, tutu ta kembei na, wal pakan tiso ko ŋgar ambaiŋana. Pa tindemeere ta kembei: Sombe zitun tiru len zaala pa Anutu, mi tikoto zitun, mi tikam pataŋana pa zitun kulin, nako tiwe potomŋan mi timbeeze kat pa Anutu. Tamen mbulu ta kembei irao iuulu iti be tayaraama mbulu sananŋana ki kulindi na som. Ina ikam ma nindi se sorok.

3

Tuur lelende pa koroŋ saamba kan men

1 Anutu, ni ipei yom ma niomŋan Krisi kamaŋga pa mbotŋana popoŋana kek. Tana kakam kinkiini pa koroŋ saamba kan men. Pa kar tana, ta Krisi imbotmbot pa, mi mbuleene su Anutu namaana woono. ✡ 2 Tana kakam ŋgar biibi pa koroŋ ki toono mini pepe. Ŋgar tiom imap ma ilala pa koroŋ ta imbot kor a men. ✡ 3 Pa niom kemeete ma kamap pa mbotŋana muŋguŋana kek. Mi mbotŋana tiom uunu ŋonoono, ina imbot la ki Anutu. Tamen ipet kat mat zen. Mi ni iparaŋraŋ piom kek, mi mbotŋana tana imbotmbot raama Krisi mi izza yom. ✡ 4 Mi kaimer, sombe Krisi imar mini ma ipet mat, tona mbotŋana tiom tana ko ipet mat tomini raama azuŋka biibi. Pa mbotŋana tiom uunu ŋonoono na, imbot la kini tau. ✡

Tezem mbulu muŋguŋana ma imborene

5 Tana mbulu boozomen ki toono ta imbot la leleyom na, kupunmetmeete. Mbulu ta kembei: Mbulu ki urŋanol, mbulu ta iŋgeeze som, mbulu ki nindi izze pa mbulu sananŋana, mbulu ki tu'urur lelende pa koroŋ sananŋan, mi mbulu ki matanda koroŋŋanda. Kere. Mbulu ki matanda koroŋŋanda, ina kembei tembeeze pa merere pakaamŋana. ✡ 6 Pa zin wal ta so tizorzooro mi tinoknok mbulu ta kembena, na Anutu kete malmalŋana kini ko ise kizin. ✡

7 Muŋgu niom tomini, mbulu mi mbotŋana tiom ta kembena. ✡ 8 Tamen koozi na, niom bela kezem mbulu sananŋan ta boozomen. Mbulu ta kembei: Mbulu ki tikiskis ketende malmalŋana, mbulu ki lelende tataŋa, mbulu ki tu'urur koi, mbulu ki tiwirri sua sananŋana pizin tomtom, mi kombol kamŋana. Tana sua sananŋana sa irao ipet pa kwoyom pepe. ✡ 9-10 Mi kaparpakamkaam yom pepe. Pa niom kezem leleyom muŋguŋana ramaki ka mbulu ma imborene, mi leleyom iwe popoŋana kek. Mi Anutu ta ikam yom ma kewe popoŋoyom, ta koozi ikamam uraata pa leleyom be itooro kat yom ma kewe kembei ta ni itunu. Naso ŋgar tiom iwedet, mi ila ila ma kuute kati. ✡

11 Iti wal ta tewe popoŋanda kek na, iti ta boozomen raraate men. Sa ambaiŋana ma ilip na som. Tana sombe iti Grik, som iti Yuda, som toto mbulu ki reeteŋana, som toto som, som takankaana pa kalŋanda biibi, som tamar pa lele pakaana ki Skitia, * som tomtom toro imboro iti ma tewe mbesooŋo pini, som tomboro itundu, na koroŋ ta boozomen tana, koroŋ sorok. Mi Krisi ta imbot la iti wal urlaŋanda ta boozomen lelende i, ta koroŋ biibi mi koroŋ ŋonoono. ✡

Tewe Anutu wal kini potomŋan kek. Tana matanda iŋgal be teswe mbulu kini

12-13 Anutu, ni leleene piom, mi ipeikat yom ma kewe wal kini potomŋan kek. Tana kezeebe yom pa mbulu kini ta kembei: Kumuŋaiŋai zin tomtom, kakampewe zin, leyom ŋger pizin, mi kokototo ituyom. Mi sombe wal pakan tikam ŋoobo yom, na keteyom malmal pizin pepe. Leleyom ambai pizin, mi kabaada men. Mi sombe leleyom sa pa wal pakan, na motoyom kiskis sanaana kizin pepe. Kuurpe leleyom pizin, mi motoyom mbiriizikaala sanaana kizin, kembei ta Merere ireege sanaana tiom mi mataana imbiriizikaala. ✡ 14 Mi mbulu ambaimbaiŋan ta boozomen tana na, kopombol pa mbulu ki lelende par piti. Pa ina iurpe mbulu ta boozomen ma tiŋgeeze men, mi ilup ti ma tewe tamen. ✡ 15 Krisi, ni ikam ma niomŋan Anutu kaparlup yom ma kewe tamen kek. Tana mbulu luumuŋana kini bela ikam peeze pa leleyom, mi iso yom pa mbulu tabe kakam pizin tomtom. Naso kulup yom ma kewe kembei ta tomtom tamen. Pa mbulu ta kembei, ta Anutu iboobo yom pa. Mi leleyom ambai pa kampeŋana ki Anutu, mi kapakurkuri. ✡

16 Sua ndabokŋana ki Krisi bela izeebe leleyom ma bok kat. Tana kaparpazalzal yom, mi kaparpaute yom pa sua tana. Mi sombe kakam ta kembei, na kakam kat raama ŋgar. Mi leleyom ambai pa Anutu, mi kombo mboe matakiŋa be kapakuri. Kombo mboe ta imbot la sua ki Merere na, mi mboe suŋŋana kana, mi mboe popoŋan tau imar pa Bubuŋana na tomini. ✡ 17 Mi sua tiom, mi uraata tiom, ramaki mbulu tiom ta boozomen na, bela indeeŋe men pa Merere Yesu ŋgar kini, mi ipakur ni zaana. Mi leleyom ambai pa Tamanda Anutu, mi kapakurkuri pa Yesu zaana. ✡

Mbulu tabe takam pizin tomtom

(Ep 5:22–6:9; 1Pe 2:18–3:7)

18 Niom moori na, kokototo ituyom mi kombot la kusiyom bizin kopon mbarman. Pa ina mbulu tabe Merere wal kini tikam. ✡

19 Mi niom tomooto na, ku'urur leleyom pa kusiyom bizin, mi kapasaana lelen pepe.

20 Niom pikin na, keleŋleŋ la tomoyom ma noyom bizin kalŋan pa koroŋ ta boozomen. Pa Merere, ni leleene pa mbulu ta kembei.

21 Mi niom tomooto na, kapasom lutuyom bizin pepe. Kokena lelen isaana ma tiyamaana kembei tirao som.

22 Mi niom mbesooŋo na, keleŋleŋ la bibip tiom kalŋan pa koroŋ ta boozomen. Kokena kakam pakaamŋana pa uraata tiom ta kembei: Sombe kere bibip tiom tima, to kakam kat uraata pa matan bekena kakam lelen. Mi so tizem yom mi tila len, to kakam kat uraata mini som. Kakam kembena pepe. Komototo Merere mi keleŋleŋ la kalŋaana, mi kakam kat uraata tiom raama leleyom. ✡ 23 Tana uraata pareipareiŋan ta niom so kakam, na kakam kat raama leleyom. Pa niom kakamam uraata pizin tomtom men som. Ina kakamam pa Merere. 24 Tana kaimer Merere itunu ko ikam matamur kini ambaiŋana ma iwe leyom kadoono. Pa Biibi tiom ŋonoono ta kembesmbeeze pini i, na Merere Krisi tau. ✡ 25 Mi sombe tomtom sa ikam ŋoobo mbulu, na ni kola ire ka kadoono. Pa Merere ilae ki tomtom sa som. Sombe itiiri zin tomtom pa mbulu kizin, na ito zaala tamen pa tomtom ta boozomen. ✡

4

1 Mi niom bibip na, motoyom iŋgal be kere zin mbesooŋo tiom pa mboti kizin, mi kakam mbulu ndeeŋeŋana men pizin. Pa niom kuute: Niom tomini, leyom Biibi ta imbot saamba a. ✡

2 Mi suŋŋana na, kezem pepe. Kikiskis totomen. Tana motoyom izze, mi kuzuŋzuŋ raama leleyom ambai pa Anutu. ✡ 3 Mi motoyom iŋgalŋgal yam tomini pa suŋŋana. Kusuŋ pa Anutu be ikaaga kataama piam. Naso amrao amsoyaara sua ki Krisi ta muŋgu ike mi iŋgi ipet mat kek na. Nio, tiur yo lela ruumu sanaana ti paso, aŋkamam sua tana pizin tomtom. ✡ 4 Mi kusuŋ pa Anutu be iuulu yo ma aŋzzo katkat sua. Naso tomtom timbot mat pa ka ŋgar. Pa Anutu leleene be aŋkam ta kembei.

5 Zin wal ta timbot lela lupŋana ki Krisi zen na, mbulu mi sua ta so kakam pizin, na kakam raama ŋgar. Mi sombe karao be kakam mbulu ambaiŋana sa, na kakam pataaŋa. ✡ 6 Mi motoyom iŋgal be koso sua ambaiŋana men ta ambai pizin tomtom talŋan mi irao pa ŋgar kizin. Naso karao be kepekel wiŋana kizin, mi zin ko lelen pa sua tiom kembei ta kini ambaiŋana ta tai ise ma ikamam ŋgurende i. ✡

Sua sotaaraŋana pakan

7 Toŋmatiziŋ kiti Tikikus, ta nio leleŋ pini ilip, ni ko isotaara yom pa mbotŋana tio. Ni mataana izze pa uraata, mi igabgaaba yo ma niamru ambesmbeeze pa Merere. ✡ 8 Nio iŋgi aŋgo i ma ima bekena ipaute yom pa mbotŋana tiam, mibe ipombol yom. ✡ 9 Mi ni itutamen som. Tomtom tiom ta, Onesimus, ko igaabi ma ziru tima. Onesimus, ni toŋmatiziŋ kiti ŋonoono, mi leleyam pini ilip. Mi ni tomini mataana izze pa uraata. Ziru sombe tima tipet, tona tisotaara yom pa mbulu boozomen ta iwedet su lele ti. ✡

10 Aristakus ta niamru ambotmbot lela ruumu sanaana na, ni ikam aigule kini piom. Mi Markus ta Panabas tiziini na, ni tomini ikam aigule kini piom. Niom keleŋ sua sotaaraŋana pini kek ta kembei: Sombe ima, na kakami. ✡ 11 Mi Yesu ta zaana toro Yastas na, ni ikam aigule kini piom tomini. Yuda tel tana tipombolmbol kat yo. Pa zin men ta tigabgaaba yo, mi niamŋan amkamam uraata pa peeze ki Anutu. Mi Yuda pakan na som.

12 Tomtom tiom toro, Epaparas, ni tomini ikam aigule kini piom. Ni mbesooŋo ki Yesu Krisi, mi imbelmbel suŋŋana piom be koto Anutu leleene pa koroŋ ta boozomen, mibe urlaŋana tiom izze ma imbol mi karao kat pa Anutu ŋgar kini mi mbulu kini. ✡ 13 Mbulu ki Epaparas, nio ituŋ aŋre kat kek. Ni imbelmbel uraata piom, mi zin Laodisia kan, mi zin Hierapolis kan.

14 Mi Lukas ta ikamam uraata pa mete kizin tomtom mi niam leleyam pini ilip na, ziru Demas tikam aigule kizin piom tomini. ✡ 15 Kakam aigule tio pizin toŋmatiziŋ kiti ta timbot kar Laodisia na, mi moori ta zaana Nimpa na, mi zin wal ta tiluplup zin pa suŋŋana lela ruumu kini na.

16 Ro tiŋgi, sombe tipaata ma keleŋ, tona keseŋgeere mini ma ila kizin Laodisia kan be zin tomini tipaata. Mi sombe zin tikam ro ta aŋbeede pizin na ma tima, to niom kadoono kapaata.

17 Koso pa Arkipus ta kembei: “Uraata ta Merere iur ma nomom na, motom iŋgal be kam kat mi posop.” ✡

18 Iŋgi nio Paulus ituŋ aŋbeede aigule tio ti. Motoyom iŋgal yo. Pa iŋgi aŋbotmbot lela ruumu sanaana.

Kampeŋana ki Anutu ko ise tiom. Ŋonoono. ✡

✡ 1:4-5: Ep 1:13,15; Plm 5; 1Pe 1:4

✡ 1:7: Kol 4:12; Plm 23

✡ 1:9: Ep 1:15+, 5:17; Pil 1:9

✡ 1:10: Yo 15:16; Ep 4:1+; Pil 1:27+; 1Tes 4:1

✡ 1:11: Ep 3:16

✡ 1:12: Ŋgo 26:18; Ep 1:11,18

✡ 1:13: Ep 2:2+; 1Tes 2:12; Ibr 2:14+; 1Pe 2:9

✡ 1:14: Ep 1:6+

✡ 1:15: Yo 1:18, 14:9; 2Kor 4:4; Ibr 1:3

✡ 1:16: Yo 1:1,3,10; Ro 11:36; Ibr 1:2; 1Pe 3:22

✡ 1:18: Ŋgo 26:23; 1Kor 15:20,23; Ep 1:22+; Tur 1:5

✡ 1:19: Yo 1:16; Ep 1:5

✡ 1:20: Ro 5:1,10; 2Kor 5:18+; Ep 1:10, 2:13; 1Yo 2:2

✡ 1:21: Ro 5:10; Ep 2:3,12+

✡ 1:22: 2Kor 4:14; Ep 2:14+; Yud 23

✡ 1:23: Mk 16:15; Kol 1:6; Ro 10:18; Ep 3:17

✡ 1:24: 1Kor 12:27; 2Kor 1:6+; Ep 3:13; Pil 2:17; 2Tim 1:8

✡ 1:25: 1Kor 9:17; Ep 3:2,7,8

✡ 1:26: Ro 16:25+; 1Kor 2:7; Ep 3:3+; 2Tim 1:10

✡ 1:27: Ro 9:23; 2Kor 2:14

✡ 1:28: Mt 5:48; Ep 4:13, 5:27

✡ 1:29: Ŋgo 20:20; 1Kor 15:10; Ep 3:7; Pil 4:13

✡ 2:1: Kol 4:13,16; Tur 3:11+

✡ 2:2: Ep 3:18+; Pil 1:9, 3:8

✡ 2:3: 1Kor 1:24,30; Ep 1:8, 3:19

✡ 2:4: Ro 16:17+; Ep 5:6

✡ 2:5: 1Kor 5:3, 14:40

✡ 2:6-7: Ep 2:20+, 3:17; 1Tes 5:18

✡ 2:8: Mk 7:3; Ga 4:3,9; 1Tim 4:1+; Ibr 13:9

✡ 2:9: Yo 1:14+; Kol 1:15,19

✡ 2:10: Ep 1:21+; 1Pe 3:22

✡ 2:11: Ro 2:29, 6:6; Ep 4:22; Pil 3:3

✡ 2:12: Ro 6:3+; Ep 2:6, 3:7; Kol 3:1+

✡ 2:13: Mbo 103:3; Ep 2:1,5,11

✡ 2:14: Ep 2:14+; 1Pe 2:24

✡ 2:15: Un 3:15; Lu 11:22; Yo 12:31; Kol 1:13

✡ 2:16: Mk 7:19; Ro 14:3+; 1Kor 8:8; Ga 4:10; Tit 1:14+

✡ 2:17: Ibr 8:5, 10:1

✡ 2:19: Ep 1:22, 2:21, 4:15+

✡ 2:20: Ro 6:6; Ga 4:3+, 4:9

✡ 2:21: 1Tim 4:1+

✡ 2:22: Mt 15:9+

✡ 3:1: Mbo 110:1; Mk 16:19; Ep 1:20, 2:6; Pil 3:20+; Kol 2:12

✡ 3:2: Mt 6:33; Ro 8:5

✡ 3:3: Ro 6:2; 2Kor 5:14+; Ga 2:20

✡ 3:4: 1Kor 15:43; Pil 1:21, 3:21; 1Yo 3:2

✡ 3:5: Ro 6:11+, 8:13; Ga 5:24; Ep 4:22, 5:3+; 1Tes 4:5

✡ 3:6: Ro 1:18; Ep 5:6

✡ 3:7: Ro 6:19+, 7:5; 1Kor 6:11; Ep 2:2+; 1Pe 4:3

✡ 3:8: 2Kor 7:1; Ep 4:22,25+, 5:4; Ibr 12:1; 1Pe 2:1

✡ 3:9-10: Un 1:26; Ro 12:2; Ep 2:10, 4:22+

* 3:11: Zin wal ta timar pa lele pakaana ki Skitia na, wal ta boozomen tirepilpiili zin. Tiso zin kankaanaŋan kat, len ŋgar som, tipet zen, mi zin sorrokŋan kat. Tamen Paulus iso ta kembei: Zin Skitia kan, sombe tiurla ki Krisi, na Anutu ire zin raraate kembei zin Grik mi Yuda ta tiurla.

✡ 3:11: Ro 10:12; 1Kor 7:19; Ga 3:28; Ep 1:23

✡ 3:12-13: Mk 11:25; Ga 5:22; Ep 4:1,2,32, 5:2; Pil 2:1; 1Pe 2:9

✡ 3:14: Yo 15:12; Ro 13:8+; 1Kor 13:13; Ep 4:3; Kol 2:2

✡ 3:15: Yo 14:27+; 1Kor 12:13; Ep 2:16+, 4:4; Pil 4:7

✡ 3:16: 1Kor 14:15,26; Ep 5:19+

✡ 3:17: 1Kor 10:31; 1Tes 5:18; Ibr 13:15

✡ 3:18: 1Kor 14:34+; Tit 2:5

✡ 3:22: 1Tim 6:1; Tit 2:9

✡ 3:24: Mt 16:27

✡ 3:25: Lo 10:17; Ŋgo 10:34; Ro 2:11; 2Kor 5:10; 1Pe 1:17

✡ 4:1: Wkp 25:43; Ep 6:9

✡ 4:2: Ro 12:12; Ep 6:18; Pil 4:6; 1Tes 5:17

✡ 4:3: Ro 15:30; Ep 3:1, 6:19+

✡ 4:5: Ep 5:15+; 1Tes 4:11+

✡ 4:6: Mk 9:50; Ep 4:29; Kol 3:16; 1Pe 3:15

✡ 4:7: Ŋgo 20:4; 2Tim 4:12

✡ 4:8: Ep 6:21+

✡ 4:9: Plm 10+

✡ 4:10: Ŋgo 12:12,25, 13:13, 15:37+, 19:29, 27:2; Plm 24

✡ 4:12: Kol 1:7; Plm 23

✡ 4:14: 2Tim 4:10+

✡ 4:17: Plm 2

✡ 4:18: 1Kor 16:21; 2Tes 3:17

1 Tesalonika

1

2

3

4

5

Ro Mataana Kana Ta Paulus Ibeede Pizin Tesalonika

1

1 Nio Paulus. Niamŋan Silas mi Timoti ambeede ro ti ima piom wal ki kar Tesalonika ta kesekap la ki Tamanda Anutu mi Merere Yesu Krisi, mi kombotmbot lela lupŋana ki Krisi na.✡

Anutu ko ikampe yom, mi imboro yom ma kombot ambai. Ŋonoono.

Paulus, ni leleene ambai kat pa mbulu kizin Tesalonika

2-3 Mazwaana ta boozomen na, niam taiŋgi leleyam ambai kat pa Tamanda Anutu, mi ampakurkuri piom ta boozomen. Pa gorgori ta amkamam suŋŋana pini na, motoyam ilala pa mbulu tiom. Niom tina, urlaŋana tiom ipiyotyooto uraata ambaimbaiŋan. Mi ku'urur kat leleyom pizin tomtom, tabe kembelmbel uraata pizin. Mi ku'urur motoyom pa miiliŋana ki Merere kiti Yesu Krisi, tabe kemendernder mbolŋana ma kombotmbot.✡

4 O niom toŋmatiziŋ tiam, Anutu, ni leleene piom ilip. Mi niam amute: Ni ipeikat yom ma kewe lene kek.✡ 5 Pa indeeŋe ta amsoyaara uruunu ambaiŋana piom na, amkam sua tiam men piom som. Bubuŋana Potomŋana ipombol sua tiam ma ima raama mburaana, mi amzzo raama leleyam iurla kat. Mi mbulu ta amkamam la mazwoyom bekena amuulu yom, ina tomini, niom kuute.✡ 6 Mazwaana tana, pataŋana biibi kat indeeŋe yom. Tamen kakan la sua tiam, mi Bubuŋana Potomŋana ikam ma leleyom ambai kat. Tana amre yom kembei kototo yam pa mbulu tiam, mi kototo Merere tomini.✡

7 Tana niom kewe kin ambaiŋana pizin urlaŋana kan ta timbot irao Masedonia mi Akaia na, be kapatooŋo zin pa mbulu ta Merere leleene pa i.✡ 8 Niom kembei keleŋkeleŋ ta itaŋ ma kalŋaana biibi. Pa kewe zaala pa sua ki Merere ma ila ma irao Masedonia mi Akaia kek. Mi tina men som. Lele ta boozomen tileŋ uruyom kek kembei kuurla ki Anutu. Tana niam leyam sua sa be amso pizin mini som. Pa uruyom ta tileŋ kek.✡ 9 Tana mbulu tau kakam piam indeeŋe ta ama ma itiŋan tombotmbot na, tomtom boozomen tiwidit mbol pa ma amleŋleŋ. Mi tizzo pa mbulu tiom tau kipizil kat ndemeyom pizin merere pakaamŋan, mi kotooro leleyom ila ki Anutu ŋonoono ta mata yaryaaraŋana i, mi kembesmbeeze pini.✡ 10 Mi iŋgi kazza Lutuunu Yesu tau Anutu ipei i ma imaŋga pa naala na, be imiili ma imar mini. Ni kola izem saamba mi isu be ikamke iti pa Anutu kete malmalŋana kini tabe ipet pa kaimer i.✡

2

Paulus ikam uraata su Tesalonika

1 O niom toŋmatiziŋ tiam, ituyom kuute: Indeeŋe tau ama mi itiŋan tombotmbot na, uraata tiam itop som. Iur ŋonoono. ✡ 2 Mi niom ko motoyom iŋgal: Muŋgu, indeeŋe ta amkam uraata su kar Pilipai na, tibalis yam ma amre yoyouŋana biibi, mi tipamiaŋ yam kat. Mi kaimer ma ama ampet tiom na, parzooroŋana ipet ma tomtom tikam pataŋana biibi piam mini. Tamen Anutu ipombol yam, tana amoto som, mi amender mbolŋana, mi amso yom pa uruunu ambaiŋana ta Anutu iswe piti na. ✡ 3 Niam sombe amkam sua pizin tomtom be ampombol zin, na ampandelndel zin som, mi ampakamkaam zin som. Amzzo sua ŋonoono men. Mi amzzo raama leleyam ŋgeezeŋana. ✡ 4 Anutu, ni itoombo yam ma ire yam kembei amrao pa uraata kek, tanata indemeere yam mi iur uruunu ambaiŋana imar nomoyam. Tana niam sombe amzzo zin tomtom pa uruunu ambaiŋana, na amkamam ŋgar biibi pa Anutu ta itirtiiri leleyam i be ni leleene ambai pa uraata tiam. Mi zin tomtom, sombe lelen ambai piam, o lelen ambai piam som, na amkamam ŋgar biibi pa koroŋ ta kembei som. ✡

5 Mi niom kuute: Indeeŋe ta itiŋan tombotmbot na, amkamam sua mbuyeeneŋana bekena amkam leleyom pa i na som. Mi amkam pakaamŋana sa bekena amwatke leyam koroŋ tiom na som. Sua tio ti, ŋonoono men. Anutu ire yo mi aŋso. ✡ 6 Mi niam amkamam be niom, som tomtom pakan kiwit uruyam mi kapakur yam na som. ✡

7 Ŋonoono, niam ŋgoŋana ki Krisi. Tana irao be amkeke piom, mi amur sua piom be ku'uulu yam. Tamen amkamam ta kembei som. Amkamam mbulu luumuŋana men piom, kembei moori ta mataana pa lutuunu bizin munmun. ✡ 8 Pa niam amur kat leleyam piom. Tana leleyam be amkam uruunu ambaiŋana ki Anutu men piom na som. Amso amzem ituyam ma amwe leyom tomini. Paso, leleyam piom ilip. ✡ 9 O toŋmatiziŋ tiam, niom ko motoyom iŋgalŋgal. Indeeŋe ta itiŋan tombotmbot mi amkamam uruunu ambaiŋana piom na, leleyam be amkam pataŋana piom som. Tana ambelmbel uraata biibi pa nomoyam ikot mbeŋ ma aigule, bekena amkam leyam pat be iuulu yam. ✡

10 Tana mbulu ta amkamam piom wal ta kuurla na, ituyom kere kek. Mi Anutu tomini ire. Niam ti amkam ŋoobo mbulu sa piom som. Mbulu ta amkamam na, potomŋana mi ndeeŋeŋana men. 11-12 Mi niom kuute: Mbulu kembei ta tamanda bizin tikamam piti i, ta amkamam ma ikot yom tataŋa. Pa ampakirkiiri yom, mi ampombolmbol yom be kikiskis kat sua ki Anutu. Mi kwoyam imbol piom ta kembei: Kapa pai tiom ma ambai men. Naso mbulu tiom itop la kampeŋana ki Anutu. Pa ni iboobo yom be kombotmbot la peeze kini ma ila irao kala kar kini mi kombot lela azuŋka kini leleene. ✡

Zin Tesalonika urlaŋana kizin imbol kat, tabe timender mbolŋana pa pataŋana

13 Uunu toro ta gorgori niam leleyam ambai pa Anutu mi ampakurkuri, ina ta kembei: Indeeŋe ta amkam sua ki Anutu piom na, keleŋ sua tiam tana mi kere kembei sua sorok kizin tomtom som. Niom kikilaala kat kembei ina Anutu itunu sua kini, mi kakan la. Mi niom wal tau kuurla na, sua tana ikamam uraata la leleyom men i. ✡

14 Niom toŋmatiziŋ tiam, mbulu tamen ta ipet piom, mi zin wal ki Krisi ta timbotmbot lele pakaana ki Yudea na. Pa zin wal ta niomŋan kar ta na, tikamam pataŋana piom, raraate kembei ta zin Yuda tikamam pa waen bizin ta tiurla ki Krisi na. ✡ 15 Kere. Zin Yuda, muŋgu tipun Merere Yesu Krisi mi Anutu kwoono bizin ma timetmeete. Mi iŋgi tiseseeze niam motoyam tomini. Tana Anutu leleene pizin som kat. Pa tiurur koi pa tomtom ta boozomen. ✡ 16 Mi iŋgi lelen be amkam sua pizin wal ta Yuda somŋan i pepe, mi tikamam be tisekaala zaala piam. Paso, lelen be Anutu ikamke zin wal ta Yuda somŋan i pepe. Tana sanaana kizin ta gorgori tinoknok, ta iŋgi indoundou ma iwe biibi kat, mi ikamam be ise ka seŋgaaŋa i. Tana iŋgi be Anutu kete malmalŋana kini ise kizin mi ikam kat zin. ✡

Paulus leleene ilip kat be ire zin Tesalonika mini

17 O niom toŋmatiziŋ tiam, niom kuute: Zin Yuda timaŋga piam, tabe tikam ma loŋa amzem yom, mi mazwaana ri tiŋgi taparmbot molo piti. Tamen leleyam na, imbotmbot raama yom men. Tana ambot mi amkamam kinkiini be ama mini. ✡ 18 Pa leleyam ilip kat be amre motoyom mini. Nio Paulus aŋrru zaala be aŋma. Tamen aŋmaŋga be aŋma na som. Beso aŋmaŋga mini na som. Pa Tomtom Sanaana ta isekalkaala zaala piam. ✡ 19 Keleŋ. Merere Yesu Krisi isombe imiili ma imar, na niam ko amur motoyam pa sokorei? Mi sokorei tabe ikam yam ma niyam ise, mi menmeen yam isu kereene uunu? Mi sokorei ta ko iwe kembei kadoono ambaiŋana piam? Ina niom tau! ✡ 20 Ŋonoono kat. Niom tina, ta ko kakam yam ma menmeen yam biibi mi niyam ise. ✡

3

Uunu ta Paulus iŋgo Timoti ma ila kizin Tesalonika kan

1-2 Indeeŋe ta niam ambotmbot kar Atens na, kopoyam rru piom. Ko kombot ambai, som som? Amru zaala ma som, ta amgo toŋmatiziŋ tiam Timoti ma ima. Mi niam pakan na, ambot. Timoti, ni igabgaaba yam pa uraata ki Anutu, mi iuluulu yam pa Krisi uruunu soyaaraŋana. Tana niam amgo i piom, bekena ipombol urlaŋana tiom, mi iuulu yom ma kemender mbolŋana. ✡ 3 Pa amoto: Kokena pataŋana ta ikamam yom i itok tomtom tiom pakan urlaŋana kizin. Mi niom kuute kek. Sombe toto Anutu zaala kini, nako tabaada pataŋana ta kembei. ✡ 4 Pa indeeŋe ta itiŋan tombotmbot na, amzzo piom ta kembei: “Kere yom. Pa tomtom ko tikam pataŋana piti.” Sua tiam tana, iŋgi kere iur ŋonoono kek. 5 Tana aŋru zaala ma som, to aŋgo Timoti ma ima. Pa aŋmoto: Kokena Watiiŋi itoombo yom, to ikam ma uraata tiam itop ma iwe koroŋ sorok. Tana aŋso aŋute kat: Urlaŋana tiom imbol, som som? ✡

Paulus ileŋ zin Tesalonika urun ma leleene ambai kat

6 Uunu tina ta aŋgo Timoti ma ima. Mi ni ima ilou yom makiŋ, ta iŋgi imar ipet tiam i. Mi ikam uruyom ambaiŋana ma imar, mi iso piam ta kembei: Niom kikiskis men urlaŋana tiom, mi ku'urur leleyom pizin tomtom. Mi ketwer piam pa mazwaana ta boozomen, mi leleyom ilip be kere yam, kembei ta niam tomini leleyam be amre yom. ✡ 7-8 Tana niom toŋmatiziŋ tiam, ŋonoono, iŋgi niam ambotmbot raama pataŋana boozomen, mi tomtom tiseseeze motoyam. Tamen amleŋ uruyom kembei kemendernder mbolŋana, mi kikiskis urlaŋana tiom ta ila ki Merere i, tanata ipombol yam ma leleyam ambai kat!

9 Mi indeeŋe ta amzuŋzuŋ su Anutu kiti kereene uunu na, leleyam ambai kat mi ampakurkuri piom. Tana ko amso so sua i be amswe leleyam ambaiŋana ti? Som. Pa sua sa irao som. 10 Mi mbeŋ ma aigule na, amkamam suŋŋana mbolŋana be Anutu iur leyam zaala sa be ama mi amre motoyom mini. Naso amrao be ampaute yom pa koroŋ pakan ta kuute zen na, mi ampombol urlaŋana tiom ma imbol kat. ✡

Paulus isuŋ pizin Tesalonika kan

11 Tana iŋgi aŋsuŋ Tamanda Anutu ziru Merere kiti Yesu be tiur leyam zaala sa mi ama. 12 Mi Merere ko ikam ma ku'urur leleyom par piom mi pizin tomtom ta boozomen. Mi mbulu tana ko izze ma iwe biibi ma raraate kembei ta niam amurur leleyam piom na. ✡ 13 Mi ni itunu ko ipombol leleyom. Beso Merere kiti Yesu Krisi imiili ma imar raama wal kini potomŋan ta boozomen, mi kemender su Tamanda Anutu kereene uunu, na ni ko ire yom kembei niom ndabokŋoyom, mi potomŋoyom, mi leyom uunu sa isaana som. ✡

4

Mbulu pakan ta Anutu leleene pa

1 Ayo, niom toŋmatiziŋ tiam, iŋgi be aŋposop sua tio. Mbulu ta Anutu leleene pa be kakam, ina niam ampaute yom pa ma kuute kek. Mi mbulu tana ta kakamam, mi iseeŋge iseeŋge ma imarmar i. Mi iŋgi amso ampombol yom mini pa Merere Yesu zaana be kakam ma kam kat, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡ 2 Tutu ta amur piom pa Merere Yesu zaana, ina niom kuute kek. 3 Anutu, ni leleene be kewe potomŋoyom. Tana mbulu ki urŋanol na, kombot molo pa. ✡ 4 Niom tomtom tataŋa, motoyom iŋgal be koto zaala ki Anutu pa mbulu ki ula, mi kagabiizi ituyom. Naso kakam mbulu potomŋana ta ambai pa Anutu mi tomtom matan. 5 Kokena kakam kembei wal matan munŋan ta tiute Anutu som i. Pa zin na, nin zze pa mbulu soroksorok boozomen ki kulin, mi tikamam. ✡ 6 Tana kere yom. Kokena kakam mbulu ki urŋanol, to kapasaana toŋmatiziŋ tiom mi kakam ŋoobo zin. Pa mbulu boozomen ta kembei na, Merere kola ipokot. Ka sua ta niam amso ma keleŋ kek. Pa muŋgu amkam sua mbolŋana piom pa mbulu ta ti. ✡ 7 Anutu, ni iboobo iti be takam mbulu sananŋana som. Ni iboboobo iti be tewe ni lene kat, mibe tewe potomŋanda. ✡ 8 Tana sombe tomtom sa izooro sua ti, na ni izooro yam tomtom som. Ina ni izooro Anutu ta ikamam Bubuŋana Potomŋana piti i. ✡

Tuur lelende pizin tomtom

9-10 Mi mbulu ki tuur lelende pizin toŋmatiziŋ ta ki Krisi i, na niam leyam sua sa be ambeede piom som. Pa Anutu itunu ipaute yom pa mbulu tana ma karao pa kek. Mi iŋgi ku'urur leleyom pa toŋmatiziŋ ta boozomen ki Krisi ta timbot irao lele pakaana biibi ki Masedonia na. Tamen amso ampombol yom mini be kakam kat mbulu tana, mibe kikiskis mi iseeŋge iseeŋge ma ila. ✡

Takam uraata. Kokena tombot se kizin wal pakan

11-12 Niam leleyam be kombot se kizin wal pakan pepe. Tana kuur niyom, mi mbuleyom tuŋ su kat, mi kakam uraata pa ituyom nomoyom, kembei ta muŋgu amso piom na. Naso mbulu tiom ambai pizin wal ta tiurla som na matan. Kokena motoyom iŋgal uraata tiom som, mi kawwa leyom sorok. ✡

Miiliŋana ki Yesu

13 Niom toŋmatiziŋ tiam, niam leleyam be kakam kat ŋgar pizin wal meeteŋan. Ŋonoono, zin wal ta tiurla som na, lelen ipata kat pizin meeteŋan. Paso, zin tiurur matan pa maŋgaŋana kizin meeteŋan som. Mi niom na, leleyom ipata kat kembei ta zin pepe. Kakam ŋgar pizin meeteŋan kembei zin tikenne men. ✡ 14 Pa iti tuurla ta kembei: Yesu, ni imeete mi imaŋga mini kek. Tana zin wal ta tiwe ni lene mi timeete na, Anutu kola ipei zin ma timaŋga mini, mi ikam zin ma ziŋan Yesu tila kini. ✡

15 Iŋgi Merere itunu kalŋaana ta amso piom: Ni isombe imiili ma imar mini, na iti ta tombotmbot matanda yaryaara i ko tumuuŋgu pizin wal meeteŋan som. ✡ 16 Pa Merere isombe izem saamba mi isu, na ni ko iur sua raama kalŋaana biibi, mi aŋela kini mataana kana iboobo, mi twiiri ki Anutu itaŋ. To zin wal ta tiwe Krisi lene mi timeete kek na, ko timaŋga muŋgu, ✡ 17 mana tiyogeege iti pakan ta tombotmbot matanda yaryaara i, mi tilup ti raama zin meeteŋan, mi karau men mi tikam ti ma tasala miiri tieene ta imbot la maŋaanaŋana na. Mi itiŋan Merere ko tasala kar saamba be tombotmbot raami ma alok. ✡ 18 Tana motoyom iŋgalŋgal sua ti, mi kaparpombolmbol yom pa.

5

Tuurpe itundu mi tuur matanda pa miiliŋana ki Merere

1 Niom toŋmatiziŋ tiam, miiliŋana ki Merere ka nol na, niam irao ambeede ka sua sa na som. 2 Pa ituyom kuute kek. Nol ki Merere ko ipet kembei tomtom kuumbuŋana ta imar pa mbeŋ i. ✡ 3 Tomtom ko tizzo ta kembei: “Aiss, iŋgi mazwaana ambaiŋana kat be tombot. Pa kosa sa irao ipasaana iti na som.” Tana ko tizzo ta kembei, mi pataŋana tabe ipasaana kat zin ipet. Ko ipamurur zin kembei moori ta pikin ikam kati be ipeebe i. Mi ko tirao be tiko na som.

4 Mi niom toŋmatiziŋ tiam, niom kombotmbot lela zugut lene mini som. Tana nol biibi tana irao be ipamurur yom kembei tomtom kuumbuŋana i na som. 5 Pa iti zugut kanda som. Niom ta boozomen tina aigule koyom. Kewe mat lutuunu bizin kek. ✡ 6 Tana iti tekeenemeete kembei ta zin wal pakan pepe. Tagabizbiizi itundu, mi tapamatmaata ma tombotmbot. ✡ 7 Kere. Zin wal ta tikenne na, tikenne pa mbeŋ. Mi zin wal ta tiwinin ma tigadgaada na, tiwinin pa mbeŋ. 8 Mi iti na, aigule kanda. Tana tagabiizi itundu, mi tiurla kat, mi tuur lelende pizin tomtom. Pa ina iwe kembei mburu malmal kana ta isekalkaala kanda mbooro na. Mi tu'urur matanda pa mazwaana tabe Anutu ikamke iti ma tombot ambai. Pa ina iwe kembei mburu malmal kana ta isekalkaala utende na. ✡ 9 Pa Anutu, ni iur ti be kete malmalŋana kini ise kiti na som. Ni iur ti be takam ulaaŋa kini ma iwe lende. Ulaaŋa tana na, Merere kiti Yesu Krisi ta iwe zaala pa. ✡ 10 Pa ni ta ikam murindi mi imeete piti, bekena ikam ti ma tala tombotmbot raami su kar saamba. Tana sombe temeete, som tombot matanda yaryaara, nako ni itiŋan tombotmbot. ✡ 11 Tana niom ta boozomen kaparpombolmbol yom be kemender mbolŋana, kembei ta kakamam i. ✡

Sua tutŋana pakan

12 Niom toŋmatiziŋ tiam, zin wal tau Merere iur zin be timboro yom, mi tikamam uraata piom, mi tipazalzal yom pa sua ki Anutu na, timbelmbel uraata piom. Tana niam leleyam be leyom ŋger pizin, ✡ 13 mi kuur kat leleyom pizin, mi motoyom ikotse kizin. Pa zin tikamam uraata biibi piom. Mi leleyam be niom ta boozomen kaparlup leleyom ma kewe tamen, mi kombotmbot la mbulu luumuŋana men.

14 Niom toŋmatiziŋ tiam, niam amso ampombol yom pa mbulu pakan tabe kakam i. Zin wal ta so mburan pa uraata som, mi timbombooren sorok i, na kapazal zin. Mi zin wal ta so timototo, na kopombol zin. Zin wal ta so timbol som, na kapalot zin bekena timender mbolŋana. Mi kakam mbulu luumuŋana men pa tomtom ta boozomen. ✡ 15 Sombe tomtom sa ikam ŋoobo mbulu piom, na kopokot pepe. Mazwaana ta boozomen na, kakam kinkiini be kaparkam mbulu ambaiŋana piom, mi pizin tomtom ta boozomen. Tana kere be kaparpombolmbol yom pa mbulu ta kembei. ✡

16 Leleyom ambai pa mazwaana ta boozomen. ✡ 17 Mi kuzuŋzuŋ taparpaara. ✡ 18 Mbulu pareipareiŋan ta so ipet, na leleyom ambai men pa Anutu mi kapakuri. Pa ni leleene be niom wal ta kesekap la ki Krisi i kakam mbulu ta kembei. ✡

19 You ki Bubuŋana Potomŋana na, kupunmeete pepe. ✡ 20 Mi Anutu kalŋaana ta kwoono bizin tiso yom pa na, kerepiili kembei koroŋ sorok pepe. ✡ 21 Tamen sua mi mbulu ta boozomen na, niom bela kipitpeleele. Koroŋ ambaimbaiŋan na kikiskis. ✡ 22 Mi koroŋ sananŋan ta boozomen na, kombot molo pa.

Sua pemetŋana

23 Anutu, ni imborro iti ma tombot ambai, mi ni mbulu luumuŋana katuunu. Ni itunu ko ikam yom ma kewe potomŋoyom kat, mi imborro kunuyom, ŋgar tiom, leleyom, mi kuliyom ma ambai men ma irao miiliŋana ki Merere kiti Yesu Krisi. Naso leyom uunu sa isaana som. ✡ 24 Anutu ta iboboobo yom i, ni itoto sua kini mbukŋana. Tana ni kola ikam ta kembena. ✡

25 Niom toŋmatiziŋ tiam, motoyom iŋgalŋgal yam pa suŋŋana. ✡ 26 Mi zin toŋmatiziŋ kiti ta tiurla na, kakam zin ta boozomen mi kaparteege nomoyom. ✡

27 Nio aŋkam sua mbolŋana piom pa Merere zaana be kapaata ro ti pizin wal urlaŋan ta boozomen ma tileŋ.

28 Kampeŋana ki Merere kiti Yesu Krisi ko ise tiom. Ŋonoono.

✡ 1:1: Ŋgo 17:1-13

✡ 1:2-3: 1Kor 13:13; Ga 5:6; Kol 1:4+; 1Tes 4:13+

✡ 1:4: 2Tes 2:13

✡ 1:5: Ro 1:16+; 1Kor 2:4+, 4:20

✡ 1:6: Ŋgo 17:1-9; 1Kor 4:16+

✡ 1:7: 1Tes 4:10

✡ 1:8: Ro 1:8

✡ 1:9: Ŋgo 14:15; 1Kor 12:2

✡ 1:10: Ro 5:9; Pil 3:20; 1Tes 5:9; Tit 2:13

✡ 2:1: 1Tes 1:5,9

✡ 2:2: Ŋgo 16:19+, 17:1+; Pil 1:30

✡ 2:3: 2Kor 2:17, 4:2

✡ 2:4: 1Kor 4:2+; Ga 1:10; 1Tim 1:11; Tit 1:3

✡ 2:5: Ŋgo 20:33; Ro 1:9; 2Kor 2:17

✡ 2:6: Yo 5:41,44; 2Kor 11:7+

✡ 2:7: 2Tim 2:24

✡ 2:8: Ŋgo 20:24; 2Kor 12:15; Pil 2:17

✡ 2:9: Ŋgo 18:3+, 20:34; 1Kor 4:12; 2Kor 11:9, 12:15

✡ 2:11-12: Ŋgo 20:31; Ep 4:1; Pil 1:27; Kol 1:10; 1Pe 5:10

✡ 2:13: Ga 1:11+; 1Tes 1:5

✡ 2:14: Ŋgo 17:5+; Ibr 10:33+

✡ 2:15: Mt 5:12; Mt 23:34+; Ŋgo 2:23

✡ 2:16: Mt 23:32+; Ŋgo 13:45,50, 17:5

✡ 2:17: Ŋgo 17:5-10

✡ 2:18: Ro 1:13, 15:22

✡ 2:19: Pil 2:15+, 4:1; 2Tes 1:4

✡ 2:20: 2Kor 1:14; 1Tes 3:13; Tur 1:7

✡ 3:1-2: Ŋgo 17:15

✡ 3:3: Yo 16:33; Ŋgo 14:22; 2Tim 3:12

✡ 3:5: Pil 2:16

✡ 3:6: Ŋgo 18:5

✡ 3:10: Ro 1:10+; 2Tim 1:3

✡ 3:12: 1Pe 1:22

✡ 3:13: 1Kor 1:8+; 1Tes 4:16+; 2Tes 1:10; Tur 14:5

✡ 4:1: Pil 1:27; Kol 1:10; 1Tes 2:12

✡ 4:3: 1Kor 6:13+; Ep 5:3,17,27; 1Pe 1:16

✡ 4:5: Ro 1:24+; 1Kor 15:34; Ep 4:17+; Kol 3:5

✡ 4:6: Kam 20:14; Ibr 13:4

✡ 4:7: Yo 17:19; 1Pe 1:15+

✡ 4:8: Lu 10:16; 2Kor 1:22; Ep 4:30; 1Yo 3:24

✡ 4:9-10: Yo 13:34, 15:12; Ep 5:2; 1Yo 3:11+

✡ 4:11-12: Ep 4:28; Kol 4:5; 2Tes 3:6+; 1Pe 2:12, 4:15

✡ 4:13: Ep 2:12

✡ 4:14: Ro 14:9; 1Kor 15:13+

✡ 4:15: 1Kor 15:51+

✡ 4:16: Mt 24:30+; 2Tes 1:7+

✡ 4:17: Yo 12:26; Ŋgo 1:9; Tur 11:12

✡ 5:2: Mt 24:43+; 1Kor 5:5; 2Pe 3:10; Tur 3:3, 16:15

✡ 5:5: Lu 18:8; Yo 12:36; Ep 5:8+

✡ 5:6: Mt 24:42, 25:1-13; Ro 13:11+; 1Kor 15:34; Ep 5:14; 1Pe 5:8

✡ 5:8: Ep 6:13+

✡ 5:9: Ro 5:9; 1Tes 1:10; 2Tes 2:13+

✡ 5:10: Ro 14:8+; 2Kor 5:15; 1Tes 4:14

✡ 5:11: Ibr 10:24+; Yud 20

✡ 5:12: 1Kor 16:18; Ga 6:6; Pil 2:29; 1Tim 5:17; Ibr 13:7,17

✡ 5:14: Mt 18:15; Ro 14:19; Ga 6:1+; Kol 3:12; 2Tes 3:6+

✡ 5:15: Mt 5:39+; Ro 12:17; 1Pe 3:9

✡ 5:16: 2Kor 6:10; Pil 4:4

✡ 5:17: Lu 18:1; Ro 12:12; Ep 6:18; Kol 4:2

✡ 5:18: Ep 5:20; Kol 3:17

✡ 5:19: Ep 4:30; 2Tim 1:6

✡ 5:20: 1Kor 14:1,39

✡ 5:21: 1Kor 14:29; 1Yo 4:1

✡ 5:23: Ro 15:33; 1Kor 1:8; 1Tes 3:13; 2Tes 3:16

✡ 5:24: 1Kor 1:9, 10:13; Pil 1:6; 2Tes 3:3

✡ 5:25: Kol 4:3; 2Tes 3:1

✡ 5:26: Ro 16:16

2 Tesalonika

1

2

3

Ro Ta Paulus Ibeede Pizin Tesalonika Ma Iwe Ru Pa

1

1 Nio Paulus. Niamŋan Silas mi Timoti ambeede ro ti ima piom wal ki kar Tesalonika ta kesekap la ki Tamanda Anutu mi Merere Yesu Krisi, mi kombotmbot lela lupŋana ki Krisi na.✡

2 Tamanda Anutu mi Merere Yesu Krisi ko tikampe yom, mi timboro yom ma kombot ambai. Ŋonoono.

Pataŋana ikamam zin Tesalonika. Tamen timender mbolŋana

3 Niom toŋmatiziŋ tiam, mazwaana ta boozomen na, niam irao leleyam ambai pa Anutu mi ampakurkuri piom. Mi sombe amkam ta kembei, ina indeeŋe. Pa urlaŋana tiom ta izze ma izze. Mi mbulu ki lelende par piti ta kembena. Izze ma iŋgi be niom ta boozomen kombol pa.✡ 4 Uunu tina ta amwidit uruyom lela lupŋana ta boozomen ki Anutu, mi amzzotartaara zin piom ta kembei: Pataŋana boozomen ikamam yom, mi tomtom tiseseeze motoyom. Tamen kemendernder mbolŋana, mi kikiskis urlaŋana tiom.✡

Anutu kola iur kadoono pizin tomtom ta tizorzooro uruunu ambaiŋana

5 Ŋonoono, iŋgi niom kerre pataŋana pa peeze ki Anutu. Tamen mbulu tiom ta kemendernder mbolŋana, ina iswe ta kembei: Kaimer sombe Anutu itiiri zin tomtom mi iur kadoono pizin, na ni ko ikam mbulu ndeeŋeŋana piom mi ire yom kembei karao be kelela kar kini.✡ 6 Pa mbulu kini, ina indeŋdeeŋe men. Tana zin wal ta tikamam pataŋana piom na, ni kola ikam pataŋana pizin tomini, bekena ipokot mbulu kizin.✡ 7 Mi niom ta kerre pataŋana i, na ni kola itatke pataŋana tana piom, mi ikam yom ma kombot ambai. Mi ko ikam ta kembei piam tomini. Merere Yesu ziŋan zin aŋela mbolŋan, sombe tizem saamba mi tisu ma tipet mat raama you bilbilŋana, to mbulu tana ipet.✡ 8-9 To zin wal tau tiute Anutu som, mi tizorzooro uruunu ambaiŋana ki Merere Yesu na, Anutu kola ipokot mbulu kizin, mi iur kadoono pizin ta kembei: Zin ko tirao be tila ki Merere, mi timbot su kereene uunu, mi tire azuŋka kini mburaanaŋana na som. Ko timbot ndel ma tisaana kat, mi timbotmbot ta kembei ma alok.✡ 10 Merere isombe imiili ma imar be ikam zaana biibi, to mbulu tana ipet. To wal kini potomŋan ta tiurla kini na, ko tiwe kwoono, mi tipakuri mi tiwit uruunu pa uraata biibi mi ndabokŋana ta ni ikam pizin na. Mi niom tomini ko kagaaba zin. Paso, indeeŋe ta amkam sua ki Merere piom na, kuurla.✡

Paulus bizin tisuŋ pizin Tesalonika kan

11-12 Niam amkam ŋgar pa koroŋ boozomen tana, tabe gorgori amzuŋzuŋ Anutu kiti be ikam ma bobi kini iur ŋonoono piom. Naso ire yom kembei karao be kakam mbotŋana ta ni iboobo yom pai. Mi amzuŋzuŋi be ipombol yom pa itunu mburaana. Naso karao be kakam uraata ambaimbaiŋan boozomen ta leleyom pa be kakami, mi urlaŋana tiom ko ipiyotyooto ka mbulu. To kakam Merere kiti Yesu zaana ma iwe biibi, mi ni ko ipakur yom wal ta kesekap la kinii tomini, mi ikam yom ma kombot lela azuŋka kini leleene. Tana Anutu kiti ziru Merere Yesu Krisi ko tikampe yom ta kembei. Ŋonoono.✡

2

Tomtom Sananŋana Ŋonoono Tabe Izooro Kat Anutu I kola ipet muŋgu, mana Krisi imiili

1 Niom toŋmatiziŋ tiam, iŋgi be amso sua pa miiliŋana ki Merere kiti Yesu Krisi, mi mazwaana tabe tiyogeege iti ma tala kini be itiŋan tombotmbot. ✡ 2 Ŋonoono, wal pakan sa ko tiso piom ta kembei: Nol ki Merere ta ipet kek. Tamen niom kumurur pa sua kizin tana pepe. Mi kakam ŋgar boozo pa pepe. Sombe tiso sua kizin tana imar pa Bubuŋana, som tisoyaara sua ta kembei piom, som tiso niam ambeede ka sua ta kembei ise ro sa, na toŋgo. Kuurla sua kizin pepe. ✡ 3 Kokena tipakaam yom. Pa nol tana irao ipet sorok na som. Bela tomtom tikam zooroŋana biibi ŋonoono pa Anutu muŋgu, mi Tomtom Sananŋana Ŋonoono Tabe Izooro Kat Anutu I ipet tomini. Ni tana kola ila lene kat ta kar sanaana. ✡ 4 Pa ni ko iur koi pa Anutu. Mi koroŋ boozomen ta tomtom tiwatwaata be Merere kizin mi tizuŋzuŋ pizin na, ni ko ipakur itunu ma iso ilip pizin. Mi ko ilela Urum Merere leleene ma mbuleene su ta biibi muriini, mi iso ta kembei: “Nio ti, Anutu ŋonoono.” ✡ 5 Sua taiŋgi, popoŋana piom som. Pa indeeŋe ta itiŋan tombotmbot na, aŋzzo yom pa. 6 Mi niom kuute: Mazwaana ti na, koroŋ ta imbotmbot mi ipakalkaala zaala pa Tomtom Sananŋana Ŋonoono tana. Kokena ipet karau. Mi ko talala ma indeeŋe ka nol, to ni ipet. ✡ 7 Pa mbulu ki zooroŋana ta iŋgi iwedet kek. Tamen ikamam ki keŋana men. Mi ko ikamam ta kembei ma irao Anutu itatke koroŋ ta ipakalkaala zaala pa tomtom sananŋana tana, to ni ipet kat mat. ✡ 8 Tomtom Tabe Izooro Kat Anutu I, isombe ipet, to Merere Yesu ko imar raama azuŋka kini mburaanaŋana, mi ipasaani ma ila lene. Ko iwilaali men, mi mburaana imap. ✡ 9 Tomtom tana, Tomtom Sanaana ko ipombolmboli pa itunu mburaana. Tana ni ko ikam uraata bibip mi mos mburanŋan matakiŋa bekena ipakaam zin tomtom pa. ✡ 10 Mi ko ikam pakaamŋana sananŋan matakiŋa. Mi zin wal tabe tila leni, ko tikan la sua kini. Paso lelen pa sua ŋonoono som. Mi be lelen pa, so tikan la, mi Anutu ikamke zin ma timbot ambai. Tamen som. ✡ 11 Tana Anutu ko izem zin mi ŋgar sananŋana izeebe zin, bekena tikan la pakaamŋana tana mi tiurla. ✡ 12 Naso ni irao be ipamender zin mi iur kadoono pizin, mi timap ma tila len. Paso, tiurla sua ŋonoono som, mi lelen pa mbulu sananŋana ilip. ✡

Anutu leleene iur pizin Tesalonika kan ta muŋgu kek be ikamke zin

13 Mi niom toŋmatiziŋ tiam, Anutu leleene piom ilip. Tana mazwaana ta boozomen na, niam irao leleyam ambai pini mi ampakurkuri piom. Pa indeeŋe ta muŋgu kat na, ni leleene iur kek be ikam yom ma kuurla sua ŋonoono, mibe Bubuŋana ikam uraata piom mi itooro yom ma kewe potomŋoyom. Naso ni ikamke yom ma kombot ambai. ✡ 14 Anutu iboobo yom pa koroŋ tina paso, ni leleene be Merere kiti Yesu Krisi azuŋka kini iwe leyom tomini. Tanata iŋgo yam ma ama, mi amkam uruunu ambaiŋana piom.

Paulus ipombol zin Tesalonika kan mi isuŋ pizin

15 Tana niom toŋmatiziŋ tiam, kemender mbolŋana. Mi sua boozomen ki Merere ta tikam mar tiam mi niam kadoono amkam ma tiom, tau amso pa kwoyam, som ambeede se ro na, kozo kikiskis mi koto. ✡

16-17 Tamanda Anutu, ni leleene piti, mi ikampe iti pa koroŋ tabe imbot ma aloki. Koroŋ ambaiŋana tana, ta koozi tu'urur matanda pa mi ipombolmbol ti. Ni ziru Merere kiti Yesu Krisi ko tipotor leleyom, mi tipombol yom be kakam uraata mi sua ambaimbaiŋan matakiŋa ta boozomen. Ŋonoono. ✡

3

Zin Tesalonika be tisuŋ pa Paulus bizin

1 Niom toŋmatiziŋ tiam, iŋgi be amposop sua tiam. Niam leleyam be kusuŋ Anutu be iuulu yam, mibe sua ki Merere irak karau ma irao pa lele ta boozomen, mibe tomtom tikilaala sua kini kembei sua ŋonoono. Naso tiurla mi timbeeze pa sua tana kembei ta niom kakamam na. 2 Mi kusuŋ pini be ikamke yam pizin wal sananŋan naman. Pa tomtom ta boozomen tiurla zen. ✡

3 Merere ni itoto sua kini mbukŋana. Tana iti irao tapase pini. Ni ko ipombol yom, mi iporoukaala yom pa Tomtom Sanaana. ✡ 4 Mi ni ikam yam ma amurla kat ta kembei: Sua boozomen ta amur piom be koto, ta iŋgi kototoi. Mi kaimer tomini niom kola koto. ✡

5 Merere itunu ko ipei ŋgar tiom ma kikilaala kat ta kembei: Anutu, ni iur leleene piom. Mi ni ko ipombol yom ma kemender mbolŋana pa pataŋana kembei ta muŋgu Krisi ikam na.

Tomborende sorok pepe. Takam uraata

6 Niom toŋmatiziŋ tiam, niam amkam sua mbolŋana piom pa Merere Yesu Krisi zaana ta kembei: Wal tiom ta so tikamam uraata som, mi timbombooren sorok, mi tizorzooro sua ta amkam piom na, niom kombot molo pizin. ✡ 7 Pa niom kuute. Bela koto yam pa mbulu tiam. Kere. Indeeŋe ta itiŋan tombotmbot na, niam amboreyam sorok som. ✡ 8 Mi amkan sorok kini ki tomtom sa na som. Amgimgiimi. Pa leleyam be amkam pataŋana piom som. Tana ambelmbel uraata biibi pa nomoyam ikot mbeŋ ma aigule, bekena leyam pat be iuulu yam. ✡ 9 Ŋonoono, niam irao amur motoyam piom pa ulaaŋa pakan. Tamen amkam ta kembei som. Pa amsombe ampatooŋo yom pa mbulu ambaiŋana bekena kere mi koto. ✡ 10 Mi indeeŋe ta itiŋan tombotmbot men na, amur tutu piom ta kembei: Tomtom ta so leleene be ikam uraata som, na irao ikan kini som. ✡ 11 Tamen iŋgi amleŋ kembei tomtom tiom pakan tikamam uraata som, mi timbombooren sorok. Mi tinono ruumu, mi tizeizei len sua kizin wal pakan. ✡ 12 Wal ta kembei na, amkam sua mbolŋana pizin pa Merere Yesu Krisi zaana be tiur nin, mi naman iteege uraata. Naso kan kini. ✡ 13 Mi niom toŋmatiziŋ tiam, niyom gesges pa mbulu ambaiŋana kamŋana pepe. ✡

14 Sombe tomtom tiom tasa izooro pa sua ta ambeede se ro ti, na niom kerei pataaŋa, mi kombot molo pini. Naso itunu ikilaala mbulu kini mi ka miaŋ pa. ✡ 15 Tamen kerei kembei koyom koi pepe. Pa ni toŋmatiziŋ tiom. Tana kosopei mi kapazali. ✡

Sua pemetŋana

16 Merere, ni mbulu luumuŋana mi mbotŋana ambaiŋana katuunu. Ni itunu ko imbot raama yom ta boozomen, mi ikam yom ma kombot ambai pa koroŋ ta munŋaana men, mi kombot la mbulu luumuŋana leleene pa mazwaana ta boozomen. ✡

17 Iŋgi nio Paulus ituŋ aŋbeede aigule tio ti ima piom. Bude tio ti iwe kilalan pa ro tio ta boozomen.

18 Kampeŋana ki Merere kiti Yesu Krisi ko ise tiom ta boozomen. Ŋonoono. ✡

✡ 1:1: Ŋgo 17:1

✡ 1:3: 2Tes 2:13

✡ 1:4: 2Kor 7:4,14; 1Tes 2:19

✡ 1:5: Pil 1:28

✡ 1:6: Ro 12:19; Tur 18:6+

✡ 1:7: Mt 25:31; 1Tes 3:13, 4:16

✡ 1:8-9: Mt 25:41; Ro 2:8; Pil 3:19; 2Pe 3:7; Tur 20:15

✡ 1:10: Ŋgo 1:11; Kol 3:4; 1Tes 3:13

✡ 1:11-12: Yo 17:10; Pil 1:27+, 2:13; Kol 1:9; 1Tes 1:2+

✡ 2:1: Mt 24:31; 1Tes 4:13+

✡ 2:2: Mt 24:4; Ep 5:6; 1Yo 4:1

✡ 2:3: Mk 13:22; 1Tim 4:1; 1Yo 2:18; Tur 19:20

✡ 2:4: Dan 7:25, 11:36; Mk 13:14; Tur 13:5+

✡ 2:6: Tur 20:1+

✡ 2:7: 1Yo 2:18, 4:3

✡ 2:8: Yesa 11:4; Dan 7:10; Tur 19:15,20

✡ 2:9: Mt 24:24; Ep 2:2; Tur 13:11+

✡ 2:10: 2Kor 2:15, 4:3

✡ 2:11: Mt 24:5,11; Mk 13:5; Ro 1:24; 2Tim 4:4

✡ 2:12: Ro 1:32

✡ 2:13: Ep 1:4; 1Tes 5:9; 2Tes 1:3

✡ 2:15: 2Tes 3:6

✡ 2:16-17: 1Tes 3:13; 1Pe 5:10

✡ 3:2: Ŋgo 28:24; Ro 10:16, 15:31

✡ 3:3: Yo 17:15; 1Kor 1:9, 10:13; 1Tes 5:24; 2Pe 2:9

✡ 3:4: 2Kor 7:16

✡ 3:6: Mt 18:17; Ro 16:17; 1Kor 5:11+; Tit 3:10; 2Yo 10

✡ 3:7: 1Kor 4:16; 1Tes 1:6

✡ 3:8: Ŋgo 18:3; 2Kor 11:9; 1Tes 2:9

✡ 3:9: Lu 10:7; 1Kor 9:4; 1Tes 1:6

✡ 3:10: Un 3:19; 1Tes 4:11

✡ 3:11: 1Tim 5:13; 1Pe 4:15

✡ 3:12: Ep 4:28

✡ 3:13: Ga 6:9

✡ 3:14: Mt 18:17; 1Kor 5:9+; Tit 3:10

✡ 3:15: Ga 6:1; 1Tes 5:14

✡ 3:16: 1Tes 5:23

✡ 3:18: 1Kor 16:21

1 Timoti

1

2

3

4

5

6

Ro Mataana Kana Ta Paulus Ibeede Ila Ki Timoti

1

1 Nio Paulus, xgoxana ki Yesu Krisi. Anutu ta ulaaxa kiti, mi Yesu Krisi ta tapase pini mi tu'urur matanda pinii, na ziru tau tiur yo pa uraata ta axkamami.✡ 2 O Timoti, axbeede ro ti ima paso, urlaxana kiti ilup ituru ma tewe tamen, mi axreu kembei lutux xonoono.✡ Tamanda Anutu ziru Merere kiti Yesu Krisi ko tikampeu, mi timuxaiu, mi timborou ma mbot ambai. Xonoono.

Paulus ipombol Timoti be ikoto zin wal pakamkaamxan

3 Indeexe ta nio axzemu be axla pa lele pakaana ki Masedonia na, axso pu be mbotmbot su kar Epesus, mi kwom imbol pizin wal tau tipandelndel zin tomtom pa sua ki Anutu na, be tizem mbulu kizin tana. Mi ixgi axso axpombolu mini be motom ixgal uraata ku tana.✡ 4 Tana kwom imbol pa wal tana be tizem mbol kizin soroksorok ma imborene. Kwon ixgalxgal tomtom un pitxana ndabok! Pa sua ta kembei, ina ikam zin tomtom ma xgar kizin ilala pa korox soroksorok ta xonon somxani. Mi irao be ipei xgar kizin tomtom pa uraata ta Anutu ikamam na som. Pa sua tamen ta iti tuurlai, ta ipeyei xgar kizin tomtom pa uraata tana.✡ 5 Tana kwom imbol pizin wal tana. Pa nio lelex be tomtom lelen ixgeeze, mi tipa pai kizin ma ambai men pa Anutu mataana, mi tiurla ki Yesu Krisi raama lelen. Naso mbulu ki lelende par piti imbol pizin.✡

6 Tamen wal pakan tipizil ndemen pa mbulu ta kembei kek. Tanata tizem zaala ki Anutu, mi tiyyo kwon pa sua soroksorok. 7 Zin lelen be tipaute zin tomtom pa tutu ki Mose. Pa tindemeere kembei tiute kat Anutu sua kini uunu. Tamen sua tau tikamam pizin tomtom ma kwon imbolmbol pai, na zitun tikam kat xgar pa ka uunu som. Som kat. Kwon perper sorok.

Uraata xonoono ki tutu

8 Iti tuute: Tutu, ina korox ambaixana. Tamen iti bela toto Anutu xgar kini pa uraata ki tutu, tona ambai.✡ 9 Pa Anutu iur tutu be ipazal wal ndeexexan som. Ni iur tutu be ipazal wal zorzooroxan tau timololo tutu kini, mi zin wal tau titoto mbulu kini som, mi tinoknok mbulu sananxana, mi zin wal tau mbulu kizin ixgeeze pa ni mataana som, mi tirepilpiili korox kini mi tikamam xgar pa korox ki toono men, mi zin wal tau tiwe taman ma nan bizin kan koi mi tipun zin ma timetmeete, mi zin wal tau tipun tomtom toro ma imeete.✡ 10 Mi tutu imar be ipazal zin wal tau tikamam mbulu kizin me ma xge, mi zin tau tikamam mbulu sananxana kembei zin tomooto tiparmbulmbuulu zin, mi zin wal tau tikoki zin tomtom mi tixgomoono zin la kizin wal pakan be tiwe len mbesooxo, mi zin wal tau tipakamkaam, mi zin wal tau tiwatwaata sorok Anutu zaana bekena tipombol sua pakaamxana.

Tana wal boozomen ta tizorzooro sua ambaixana ki Anutu na, tutu imar pizin bekena iyaraama zin, mi ipei xgar kizin.✡ 11 Sua tina imbot la uruunu ambaixana ta Anutu iur mar nomox kek be axsoyaara pizin tomtom. Uruunu ambaixana tina, ina iswe kat Anutu mbulu kini ndabokxana piti, mi iso iti pini ta kembei: Ni kampexana katuunu.✡

Paulus leleene ambai kat pa muxaixana ki Anutu

12 Nio lelex ambai kat, mi axpakur Merere kiti Yesu Krisi ta ipombolmbol yo pa uraatai. Paso, ni indemeere yo mi iur yo be axkam uraata kini.✡ 13-14 Xonoono, muxgu nio axurla kini som, mi axpasansaana uruunu, mi axmaxgaxga pa wal kini, mi axseseeze kat matan, bekena axpamiax zin. Axmuxai zin risa som. Paso, nio axkilaala Merere kiti Yesu Krisi som, mi axkankaana pini. Uunu tina ta ni leleene isaana pio, mi imuxai yo, mi kampexana kini isalakaala yo ma biibi. Re. Ni ikam yo ma axsekap la kini, tana axurla kini, mi axur lelex pini mi zin tomtom tomini.✡

15 Pa Yesu Krisi, ni isu toono bekena ikamke iti tomtom sananxanda ma tewe lene. Sua ti, xonoono kat. Irao takan la mi tapase pa. Mi nio ta axwe mataana pizin tomtom ta boozomen pa sanaana kamxana.✡ 16 Tamen ulaaxa kiti Yesu Krisi, ni leleene be tomtom ta boozomen tiute i kembei ni muxaixana katuunu, mi loxa keteene malmal piti som. Tanata ipumuuxgu muxaixana kini pio. Naso axwe kin pizin tomtom pa muxaixana kini. To tiurla kini, mi tikam mbotxana ki Anutu ta iseexge iseexge ma ila.

17 Anutu kiti, ni king biibi xonoono. Mi imbotmbot ma alok. Ni irao imeete som, mi tomtom sa irao be irei na som. Ni itutamen ta Anutu xonoono. Mi zaana mi mburaana na, biibi kat. Tana iti ko tapakurkuri totomen. Xonoono.✡

Paulus ipombol Timoti be imender mbolxana

18-19 O lutux Timoti, uraata ta ixgi axur ma nomomi, ina indeexe sua tau muxgu Anutu kwoono bizin tiso pu na. Sua kizin tana, kozo kiskis ramaki uruunu ambaixana ta tuurla na, mi pa pai ku ma ambai men pa Anutu mataana. Naso ipombolu be porou mbolxana pa Anutu sua kini. Pa wal pakan, zin tipizil ndemen pa mbulu ta kembei kek. Tabe urlaxana kizin isaana ma tiwe kembei wooxgo ta ileege sala magat na.✡ 20 Wal ta kembei, kizin ru na, Aimenias ziru Alisande. Tanata axziiri zin pa lupxana ki Krisi ma timbot mat, bekena tiyamaana kat Sadan peeze kini. Naso ipei xgar kizin, to tipasaana Anutu zaana mini som.✡

2

Suxxana ka mbulu

1 Lak, uraata mataana kana ta axsombe axpombol yom pa be kakami, ina ta kembei: Niom bela kusux Anutu be iuulu tomtom ta boozomen. Mi leleyom ambai pini mi kapakuri pa kampexana kini. 2 Kusux pa king kiti zixan zin bibip kiti ta boozomen. Naso iti lende pataxana som, mi lelende mi mboti kiti ambai. Mi ko irao toto mbulu ta Anutu leleene pai, mi mbulu kiti ixgeeze pa tomtom matan tomini.✡ 3 Suxxana ta kembei, ina ambai pa Ulaaxa kiti Anutu mataana, mi ni leleene pa ilip. 4 Paso, ni leleene be ikamke wal ta boozomen ma tiwe lene, mibe tomtom ta munxaana men tiute kat sua xonoono.✡ 5 Pa Anutu tamen ta imbotmboti. Mi tomtom tamen ta iwe zaala piti be itixan Anutu taparlup ti ma tewe tamen. Ina Yesu Krisi.✡ 6 Indeexe ka nol na, ni izem itunu ma imeete, bekena ixgiimi tomtom ta boozomen ma tiwe lene. Mbulu kini tana iswe kat kampexana mi muxaixana ki Anutu, mi ipombol zin tomtom be tiurla kini.✡ 7 Uunu tina ta Anutu iur yo ma axwe xgoxana kini, be axla pizin wal ta Yuda somxani, mi axsoyaara sua kini pizin, mi axpaute zin pa urlaxana xonoono. Sua tio ti, pakaamxana som. Xonoono men.✡

8 Tanata nio lelex be niom karkari ta boozomen, sombe kulup yom pa suxxana, na zin tomooto ta mbulu kizin ixgeeze men pa Anutu mataana, to tiurpe naman mi tisux ila iwal matan. Mi sombe tomtom sa, ni keteene malmalxana, som izorzooro pa sua, na isux ila iwal matan pepe.✡

Mbulu kizin moori urlaxan

9 Mi zin moori na, nio lelex be tiur mburu ambaimbaixan be tipakur zitun pai na pepe. Mi tizeebe zin pa mburu kembei ta zin moori naikikixan pepe. Mi timbuk uten ruunu, som tiur aigau kulindi kana, som tiru pa mburu ta ka kadoono biibi na pepe. Bela tizeebe zin pa mburu ta irao pa tomtom matan.✡ 10 Pa zin moori ta so tikam kat xgar mi tigabiizi zitun na, mbulu kizin ambaixana ko iwe kembei aigau xonoono pizin.✡

11 Mi zin moori ta so tilela lupxana tiom be tisux, na kozo timbot la zin mboroxan kopon mbarman, mi tiur nin, mi tixgun talxan pa sua ta tilexlex.✡ 12 Nio axkam xgalseki pizin moori be tikam sua ki Anutu pizin tomtom pepe. Mi irao tikam be tikoto zin tomooto ma tiwe bibip pizin na pepe. Bela tiur nin mi tixgun talxan pa sua. 13-14 Sua tio taixgi ka uunu ta kembei: Anutu iur Adam muxgu, mana Eba. Mi Tomtom Sanaana ila ki Adam mi ipakaami som. Ila ki moori mi ipakaami. Tabe ni itop mi imolo tutu ki Anutu.✡ 15 Tamen zin moori ta so tiwoolo mi tipeebe na, sombe tikiskis urlaxana kizin ramaki mbulu ki lelende par piti, mi mbulu potomxana, mi tikam kat xgar mi tigabiizi zitun, inako Anutu ikamke zin ma timbot ambai.

3

Mboroxan kan sua

1 Sombe tomtom sa leleene be iwe mboroxan pa lupxana ki Krisi, na uraata ta ni leleene pa be ikam, ina uraata ndabokxana kat. Sua ti xonoono men. Irao tuurla kat.✡ 2 Mi tomtom ta iso ikam uraata tina na, irao ikam xoobo mbulu sa som. Tana xgar kini ilala pa moori pakan pepe. Igabiizi itunu mi imbotmbot ki kusiini xonoono men. Mi sombe leleene be ikam mbulu sa, na imbotmbot mi ikam kat xgar pa muxgu, to ikam. Mbulu kini bela ixgeeze men, mi imbesmbeeze pizin leembe. Mi ni irao kat be ipaute zin tomtom pa sua ki Anutu.✡ 3 Irao iwin ma zaza pepe, mi keteene izze pa malmal pepe. Bela leleene luumuxana. Mi izorzooro pa sua pepe, mi leleene ilip pa pat pepe.✡ 4 Bela imborro kat itunu wal kini, mi lutuunu bizin tilexlex la kalxaana. Naso mbulu kini ixgeeze pa tomtom matan. 5 Pa sombe tomtom sa irao be imboro itunu wal kini som, inako imboro lupxana ki Anutu be parei? 6 Tomtom ta buri itoori na, loxa mi uri ma iwe mboroxan pepe. Kokena niini ise mi ipakur itunu, to Anutu iur kadoono pini kembei ta muxgu ikam pa Tomtom Sanaana na. 7 Mboroxan mbulu kini bela ambai pizin wal ta tiurla som na matan tomini. Kokena wal pakan ta timbot lela lupxana ki Krisi som na tiyyo kwon pini, to kilis ki Sadan ikami.✡

Sua pizin wal pakan ta tiuluulu uraata na

8 Mi zin wal pakan ta tiuluulu uraata ki Merere na, ta kembena. Bela mbulu kizin ta boozomen ambai men, mi tomtom matan ikotse kizin, to tikam uraata. Tana irao tiso sua xonoono men. Mi mian bogboogo pepe. Irao tiwin ma zaza pepe. Mi matan iru xgar be tiwatke len pat ma korox pepe.✡ 9 Bela lelen ixgeeze, mi tikiskis kat sua xonoono ta iti tuurlai. Sua tana, muxgu ike, mi ixgi Merere iswe ma imbotmbot mat piti kek.✡ 10 Tana ur zin tomtom ma tiwe mboroxan sorok pepe. Re zin wal ta tikam xoobo mbulu sa som, mi toombo zin pa uraata pakan muxgu. Mi sombe re zin kembei tirao, tona ur zin ma tikam uraata. 11 Mi zin moori ta kembena. Bela tikam mbulu kizin ma ambai men pa tomtom matan, mi tigabiizi zitun, mi tomtom irao tindemeere zin pa mbulu mi uraata kizin ta boozomen. Mi irao zin moori tixgal sorok sua pizin tomtom pepe.✡ 12 Zin mboroxan xgar kizin ilala pa moori pakan pepe. Tigabiizi zitun, mi timbotmbot ki kusin bizin xonoono men. Mi bela timboro kat kusin bizin ma lutun bizin, mi wal pakan ta zixan timbotmbot ruumu kizin na. 13 Zin mboroxan ta so timbeeze kat pa Merere, inako urun ambai. Mi Anutu ko ipombol zin ma tiurla kat ki Yesu Krisi. Mi iuulu zin be timoto som, mi timender mbolxana.✡

Anutu xgar kini ka uunu biibi

14-15 Timoti, nio lelex be loxa axma axreu. Tamen axbeede sua taixgi pu beso axma loxa som, na ro ti ko ipauteu pa mbulu tabe wal ki Anutu tikam. Pa iti ta tombot lela lupxana ki Anutu mata yaryaaraxana na, tewe kembei ta urum kini ka kitiimbi be tabaada sua kini xonoono.✡

16 Mbulu ki Anutu ta iti tototo, ina imender se Anutu xgar kini turkexana ta muxgu ike, mi ixgi ipet mat kek. Xgar tana, wal boozomen ko tiyok pa ma tiso ta kembei: Ina ka uunu biibi kat. Pa iso pa Krisi ta kembei:

Ni isu toono ma iwe tomtom kembei ta iti.

Mi Bubuxana mburaana ta ipeii ma imaxga, ina iswei kembei ni tomtom ndeexexana.

Zin axela tirei.

Tomtom tikam uruunu ma irao karkari ta boozomen.

Mi tomtom ta timbotmbot toono na, tiurla kini.

Tana ni, Anutu iwiti ma isala pa kar saamba, mi ikam zaana biibi kek.✡

4

Wal pakamkaamxan ko timar

1 Bubuxana Potomxana iswe kat sua piti ta kembei: Mazwaana kaimer kana isombe ipet, to bubuxana sananxan ko tipandelndel zin tomtom ma tizem sua xonoono ta iti tuurlai, mi tito xgar pakamkaamxan tabe imar pizin bubuxana sananxan i.✡ 2 Wal tana, bubuxana sananxan ko tikam peeze pizin. Tana tiyamaana sanaana kizin mini som, mi tikam pakaamxana pa urlaxana kizin. Pa Tomtom Sanaana ikam zin ma tiwe lene kek. 3 Zin ko tixgalsek pizin tomtom be tiwoolo pepe, mibe tikan korox pakan pepe. Tamen iti tuute: Anutu, ni iur kanda korox matakixa bekena iti ta tuurla kini mi tuute sua xonoono na, takam men mi takan raama lelende ambai pini pa kampexana kini.✡ 4 Pa korox boozomen ta Anutu iur na, ina ambaimbaixan men. Tana korox ta ni iur piti na, titit pepe. Takam men mi takan raama lelende ambai pini.✡ 5 Pa sua ki Anutu mi suxxana kiti, ta ikam ti ma tikilaala kembei korox tana ina korox ambaixana ta imar pa Anutu.

Mbesooxo ambaixana ki Krisi

6 Timoti, nu sombe so zin toxmatizix ki Krisi pa sua tio ta boozomen tana be ikipiiri zin, nako we mbesooxo ambaixana ki Yesu Krisi. Mi urlaxana xonoono mi sua ambaixana ta nu toto na, ko ipombolu mi ikipiiru tomini. 7 Tamen sua soroksorok ta wal pakan tiyyo kwon pai, na xgun talxom pa pepe.✡

Kam kinkiini be to mbulu ta Anutu leleene pai. 8 Pa iti sombe takam kinkiini be kulindi imbol, ina iuulu iti rimen. Mi sombe takam kinkiini be toto mbulu ta Anutu leleene pai, ina iuulu kat iti. Pa iuulu mbotxana kiti ta buri, mi mbotxana tabe takam pa kaimeri tomini.✡ 9 Sua ti na, xonoono kat. Irao tuurla mi tapase pa. 10 Anutu mata yaryaaraxana, ni iuluulu tomtom ta boozomen. Mi wal urlaxan na, ni iwe tun xonoono. Mi iti tu'urur matanda pa korox ambaimbaixan tabe ni ikam pitii, tanata lelende ambai mi tembelmbel uraata pini.

11 Sua tio ta boozomen tana, paute zin tomtom pa, mi kwom imbolmbol pizin be tito. 12 Xonoono, nu naxgax. Mi re. Kokena wal pakan matan repiilu. Kozo we kin ambaixana pizin wal urlaxan, mi patooxo zin pa sua mi mbulu ku. Tana ur kat lelem pizin tomtom, swe urlaxana ku, mi kam mbulu xgeezexana men.✡ 13 Mazwaana taixgi, nio sombe axma loxa som, na motom ixgal uraata ku, mi watwaata sua ki Anutu pizin tomtom, mi paute zin pa, mi pombolmbol zin be tito ka mbulu ma irao itux axma. 14 Muxgu, indeexe tau Anutu kwoono bizin tipombolu pa sua pakan, mi zin mboroxan tiur naman isala utem na, Anutu ipomoozu mi Bubuxana mburaana isalakaalu ma ipombolu pa uraata ku. Tana motom ixgalxgal be piyooto ka mbulu. Mi zem pepe.✡ 15 Sua ta ixgi axbeede pui, na motom ixgalxgal, mi zem kat itum pa ka uraata. Naso wal ta boozomen tikilaalu kembei mbulu ku mi urlaxana ku rukruk ma izze. 16 Tana motom ixgal itum, ramaki sua tau kamam pizin tomtom na. Naso uulu itum mi zin wal ta tilexlex la kalxom na tomini.✡

5

Mbulu tabe Timoti ikam pizin wal urlaxan

1 Nu sombe pazal zin kolman mi pombol zin pa mbulu ki Krisi, na kalxom xerxer pizin pepe. Lem xger pizin, mi kalxom iluumu pizin kembei ta kamam pa itum tomom na. Mi naxgax popoxan na, kam mbulu pizin raraate kembei ta kamam pa itum tizim bizin na. 2 Mi zin kolmannan na, kam mbulu pizin raraate kembei ta kamam pa itum nom na. Mi zin tamurix na, kam mbulu xgeezexana men pizin kembei ta kamam pa itum lumri bizin na.

Sua pizin noroxa

3 Zin noroxa ta len ulaaxa sa som, mi tikamam kat mbulu na, lem xger pizin mi uulu zin. 4 Mi sombe nora sa, ni lutuunu bizin, som tumbuunu bizin timbotmbot men, na uraata kizin mataana kana ta kembei: Bela tiuulu mooribi tana. Naso tito mbulu ki Anutu, mi kembei tipekel mbesooxo ta muxgu taman ma nan bizin tikamam pizin na. Pa mbulu ta kembei, ina ambai pa Anutu mataana, mi ni leleene pa ilip.✡ 5 Zin noroxa ta len ulaaxa sa som, mi tiurur matan pa Anutu be iuulu zin, mi tizuxzux pini ikot mbex ma aigule, ta tikamam kat mbulu.✡ 6 Tamen sombe nora sa itoto itunu xgar kini, mi imbesmbeeze pa itunu kuliini men, ina urlaxana kini imeete kek. 7 Sua ti, kozo kwom imbol pa. Kokena sua sa indeexe zin noroxa.

8 Sombe tomtom sa iso ta kembei: “Nio axurla ki Anutu,” mi tamen itunu wal kini mi zin wal ta ni zixan timbotmbot na, ni iuluulu zin som, ina iswei kembei ni ipizil ndemeene pa urlaxana kini kek. Pa mbulu ta kembei, sananxana xonoono. Ilip pa sanaana kizin wal tau tiurla somi.✡

9 Niom koso kuur nora sa zaana ise ro, na bela kitiiri mbulu kini muxgu, tona ikam uraata ki Merere, mi kerei pa mbotxana kini. Kere zin moori ta kembei: Ni ndaama kini irao tomto tel kek. Mi muxgu ni ilala kizin tomooto pakan som, mi imbotmbot ki kusiini xonoono men. 10 Mi tomtom tiwidit uruunu paso, ikamam welu kini ma ambai. Ni imborro kat lutuunu bizin, mi ikampewe zin leembe. Mi ikototo itunu, mi imbesmbeeze pa Anutu wal kini.* Mi iuluulu zin wal ta pataxana indeexe zin na. Mi ikamam uraata ambaimbaixan matakixa ta boozomen. Tana nora ta kembena, tona kuur zaana ise ro.✡

11-12 Mi zin noroxa ta tiwe kolmannan zen na, kuur zan ise ro pepe. Kokena kaimer tikam xgar pa mbulu ki ula mini, to tipizil ndemen pa Krisi, mi timolo sua kizin mbukxana ma iwe sua pizin. 13 Mi korox toro tomini. Sombe kuur sorok zin noroxa ta tiwe kolmannan zen na, inako mburan pa uraata kamxana mini som. Ko timbombooren kar, mi tinogeege ruumu, tinininkao mi tizeizei len sua, mi tiyyo kwon pa sua soroksorok boozomen.✡ 14 Tana nio lelex be zin noroxa ta tiwe kolmannan zen na, tiwoolo mini, mi tipeebe, mi timboro zitun ruumu kizin mi wal kizin. Naso kanda koi sa irao be ixgal sua piti som.✡ 15 Sua tio ti, nio axso sorok som. Pa noroxa pakan, zin tipizil ndemen pa Krisi, mi tito Sadan zaala kini kek.

16 Moori urlaxana sa, sombe wal kini pakan tiwe noroxa, na ni le uraata be iuulu zin. Kokena tikam pataxana pa lupxana ki Krisi. Naso lupxana irao be iuulu zin nora tuunu tau len wal somxani.

Mbulu tabe takam pizin mboroxan

17 Zin mboroxan ta so timborro kat lupxana ki Krisi, na leyom xger pizin mi kakam len kadoono ambaixana. Mi zin mboroxan ta so tipaute yom pa sua ki Anutu mi tikamam mos pa, na leyom xger biibi pizin, mi kupumuuxgu korox ambaimbaixan pizin. Pa zin timbelmbel uraata piom.✡ 18 Ka sua imbot pataaxa kek ta kembei: Bapalo ta so ikamam uraata pu mi ipadagdaaga kini wit, ina nu irao po kwoono pepe. Bela kwoono imbot sorok. Naso irao ikan kana tomini. Mi sua lwoono toro iso ta kembei: Tomtom ta sombe ikamam uraata, na ni irao ikam le kadoono.✡

19 Sombe tomtom tamen ixgal sua pa mboroxan sa, na lexi pepe. Mi sombe wal ru, som tel sa tipombol sua kini, tona lex zin.✡

20 Zin wal ta so tinoknok sanaana kamxana, na swe zin ila iwal matan mi yaamba zin. Naso zin pakan tire mi timoto.✡

21 Timoti, nio axur sua mbolxana pu pa Anutu ziru Yesu Krisi mi zin axela ta Anutu ipeikat zin ma tiwe lene na matan ta kembei: Sua tio taixgi, kozo motom ixgal be to kat. Mi re. Kokena kam mbulu ndelndelxa pizin tomtom, mi lae kizin wal pakan. Kam mbulu raraate men pa tomtom ta boozomen.✡ 22 Mi ketem pitpit mi ur zin tomtom be tiwe mboroxan loxa pepe. Kokena kaimer tikam sanaana, to iwe lem uunu. Mi motom ixgal itum be mbulu ku ta boozomen ixgeeze men.✡

23 Nio axute: Mete ta kopom yoyouxana na, izemzemu som. Tana win yok men pepe. Win yok baen rixarixa tomini. Naso iuuluu ma kopom ambai.

Mbulu turkexana kola ipet mat

24 Tomtom pakan na, mbulu kizin sananxana imbot kat mat. Tabe loxa men mi iti tikilaala zin kembei kaimer to Anutu ko iur kadoono pizin. Mi tomtom pakan na, sanaana kizin ike. Tamen zin tomini, kaimer sanaana kizin ka kadoono kola indeexe zin.✡ 25 Mi mbulu ambaimbaixan ta kembena. Pakan imbot kat mat ma tomtom tire. Mi pakan na, ike pa tomtom matan. Tamen kaimer kola ipet mat.✡

6

Sua ta ila pizin mbesooxo sorrokxan

1 Sombe tomtom urlaxana sa, ni mbesooxo sorokxana, na bela ipakur biibi kini, mi le xger pini, mi ilex la kalxaana. Re beso som, to ikam ma tomtom tipasaana Anutu zaana, mi tiyo kwon pa sua ta takamam pizin tomtomi.✡ 2 Xonoono, mbesooxo ta sombe biibi kini iurla ki Krisi tomini, na ziru tiwe toxmatizix ki Krisi kek. Tamen mbesooxo tana irao irepiili biibi kini pepe. Bela mata sixsix pa uraata kini mi imbeeze kat pini. Pa mbesooxo ta ikamam uraata pa tomtom urlaxana na, ni ko iur kat leleene pini.✡

Sua tio taixgi na, kam pizin tomtom, mi pombol zin be tito.

Tondou lende korox boozo ki toono pepe

3-4 Sombe tomtom sa izem sua ambaixana ki Merere kiti Yesu Krisi mi sua ta iti takamam pizin tomtom pa Anutu mbulu kini na, mi isu mi ikam sua toro pizin tomtom, ina ni ipakur sorok itunu xgar kini. Tamen ni ikam kat xgar pa kosa sa som. Ni kembei tomtom ta mete ikami ma xgar kini ikankaana. Pa iyyo kwoono pa sua soroksorok, mi izorzooro sorok pa sua mbukunbukun. Tamen sua ta kembei ko ipiyooto xonoono ambaixana sa som. Ina ikamam zin tomtom ma matan mburmbur, mi keten malmal ma tixoxooxo, mi tiwirri sua sananxana, mi tikamam sorok xgar sananxana pa waen bizin.✡ 5 Tana sua kizin ko ikam zin tomtom ma tiparzorzooro totomen. Pa wal ta kembei na, Tomtom Sanaana itatke sua xonoono pizin, mi ipasaana xgar kizin kek. Tanata tikankaana ma tiso mbulu ki Anutu ko iwe zaala pizin be tikam len korox boozo ki toono.✡

6 Mi mbotxana pareixana ta so Anutu ikam piti, na lelende ambai men mi toto mbulu kini. Pa mbulu ta kembei, ko iuulu iti biibi kat.✡ 7 Iti tuute: Indeexe ta nanda bizin tipeebe iti ma tusui, na namanda men. Mi sombe temetmeete ma tezem toono ti, inako namanda men mi tala.✡ 8 Tana sombe lende mburu be turu pa, mi kanda kini be takan, na lelende ambai mi toso: “Ixgi irao ta ti.”✡ 9 Pa zin wal ta xgar kizin imbol be tindoundou len korox boozo ki toono na, xgar kizin tana ko iwe zaala be toomboxana matakixa boozo ise kizin. Pa korox ta zin lelen pa, ko iwe kembei kilis pizin mi ikeene zin, mi ipatalli zin, mi ipasaana zin ma tila len.✡ 10 Pa mbulu ki lelende pa pat ilip, ina iwe uunu pa mbulu sananxan matakixa ta boozomen. Re. Wal pakan ta tikam kinkiini be tiyo len pat biibi na, tizem urlaxana kiti ka zaala, mi timbel zitun ma tisaana kek.✡

Zaala ta temender mbolxana mi tikiskis urlaxana kiti

11 Tamen nu na, we Anutu tomtom kini kek. Tana mbot molo pa mbulu ta boozomen tana. Mi kam kinkiini be we ndeexexom pa Anutu mataana. Kozo to mbulu kini, mender mbolxana, kiskis urlaxana ku, ur lelem pizin tomtom, mi kam mbulu luumuxana men pizin.✡ 12 Urlaxana kiti na, korox ambaixana kat. Tana porou mbolxana pa, mi kiskis ma ila irao kam mbotxana mata yaryaaraxana. Motom imiili pa mazwaana ta nu mender ila iwal biibi matan, mi moto som, mi swe kat urlaxana ku. Mbulu ta ipet pu pa mazwaana tana, ina iswe kembei nu, Anutu iboobu kek be kam mbotxana tana.✡

13 Anutu, ni ikiskis korox ta boozomen ma timbot matan yaryaara. Mi Yesu Krisi, ni ta imender la Pontius Pilatus mataana, mi imoto som, mi iso kat itunu ka sua.✡ 14 Nio axkam sua mbolxana pu ila ziru matan be motom ixgalxgal sua tio ti, mi toto ma irao nol tabe Merere kiti Yesu Krisi iswe itunu minii.✡ 15 Nol tana iso ipet, tona Anutu ko ixgoi ma imiili mini.

Iti tapakur Anutu pa kampexana kini.

Ni itutamen ta mbura keskeezexana.

Mi ni King biibi xonoono ta ikamam peeze pa king ta boozomen, mi ilip pa merere ta boozomen.✡

16 Ni itutamen ta irao imeete som.

Mi imbotmbot raama azuxka kini mburaanaxana. Azuxka tana, tomtom sa irao be igarau na som.

Mi tomtom sa ire kat ruxguunu zen. Pa tomtom sa irao be ire kati na som.

Ni zaana biibi kat, mi peeze kini ko imbotmbot ma alok.

Xonoono.✡

Sua pizin wal ta len korox boozo

17 Zin wal ta len korox boozo isu toono ti na, kwom imbol pizin be tipakur zitun pepe, mi tipase pa pat mi mburu kizin pepe. Pa korox tana, korox xonoono som. Imbot rimen mi imap. Tana zin bela tipase pa Anutu men. Pa ni ikamam korox boozomen piti, bekena tombotmbot ambai mi menmeen ti pa.✡ 18 Mi so pizin tomini be tikam uraata ambaimbaixan matakixa ta boozomen, mibe tirai korox kizin pakan pizin tomtom, mi tiuulu zin raama lelen ambai.✡ 19 Naso tindoundou len korox xonoono tabe iuulu kat zin pa kaimeri, mi tikam mbotxana mata yaryaaraxana ma iwe len. Pa mbotxana tana, ta korox xonoono.✡

Timoti irao mataana ixgal uraata kini

20 O Timoti, sua xonoono mi uraata, ta ima nomom kek. Motom ixgal be mboro kat. Mi sua soroksorok ki toono ta xono somxanai, mi xgar pakaamxana kizin wal ta tizorzooro iti na, pizil ndemem pa. Xonoono, zitun tiso tikam xgar biibi. Tamen tikam kat xgar sa som.✡ 21 Pa wal pakan ta tikan la sua ta kembena na, matan mbeleele zitun, mi tipaxoobo pa zaala ki urlaxana xonoono kek.

Kampexana ki Anutu ko ise tiom tina. Xonoono.

✡ 1:1: Ga 1:1; Kol 1:27

✡ 1:2: Ŋgo 16:1; Tit 1:4

✡ 1:3: Ga 1:6; 1Tim 6:3+

✡ 1:4: 1Tim 4:7; 2Tim 2:14+; Tit 1:14

✡ 1:5: Mk 12:30+; Ro 13:8+; Ga 5:6,14

✡ 1:8: Ro 7:12

✡ 1:9: Kam 21:12,15; Ga 3:19, 5:23

✡ 1:10: Ro 7:7; 1Tim 6:3; 2Tim 4:3; Tit 1:9

✡ 1:11: 1Tes 2:4

✡ 1:12: Ŋgo 9:15

✡ 1:13-14: Ŋgo 8:3, 9:1+; Ro 5:20; 1Kor 15:9+; Ga 1:13

✡ 1:15: Mt 1:21; Lu 19:10; Ro 5:8; 1Yo 3:5

✡ 1:17: Ro 16:27; 1Tim 6:15+

✡ 1:18-19: 1Tim 3:9, 6:12

✡ 1:20: 1Kor 5:5; 2Tim 2:17+, 4:14+

✡ 2:2: Ro 13:1; Ep 6:18; Pil 4:6

✡ 2:4: Yo 3:16+; 1Tim 4:10; 2Pe 3:9

✡ 2:5: Yo 17:3; Ro 3:29+; Ga 3:20; Ibr 9:15

✡ 2:6: Mt 20:28; Ga 1:4; Ep 1:7+; Tit 2:14

✡ 2:7: Ga 1:16, 2:7+; Ep 3:7+; 2Tim 1:11

✡ 2:8: Mbo 134:2; Mt 5:23+; Yems 1:6+

✡ 2:9: 1Pe 3:3+

✡ 2:10: 1Tim 5:10

✡ 2:11: 1Kor 14:34+

✡ 2:13-14: Un 2:7,21+, 3:1+; 1Kor 11:8+; 2Kor 11:3

✡ 3:1: Ŋgo 20:28

✡ 3:2: Tit 1:6+; 1Pe 5:3

✡ 3:3: 2Tim 2:24

✡ 3:7: 2Kor 8:21; 1Tes 4:12

✡ 3:8: Ŋgo 6:3

✡ 3:9: 1Tim 1:19

✡ 3:11: Tit 2:3

✡ 3:13: Mt 25:21; 1Tim 5:17

✡ 3:14-15: Ep 2:19+

✡ 3:16: Yo 1:14; Ŋgo 1:9; Ro 1:4; Ep 1:20, 3:6; 1Pe 1:12, 3:18

✡ 4:1: Mt 24:23+; 2Tim 3:1+; 2Pe 3:3; 1Yo 2:18; Yud 18

✡ 4:3: Un 9:3; Ro 14:6; 1Kor 10:30+; Kol 2:20+

✡ 4:4: Un 1:31; Ŋgo 10:15; Ro 14:14, 14:20; 1Kor 10:25; Tit 1:15

✡ 4:7: 1Tim 1:4, 6:20; 2Tim 2:16,23

✡ 4:8: Mbo 37:4,9,11; Mt 6:33; 1Tim 6:6

✡ 4:12: 1Kor 16:11; Tit 2:7, 2:15; 1Pe 5:3

✡ 4:14: Ŋgo 6:6, 19:6; 1Tim 1:18; 2Tim 1:6

✡ 4:16: Ŋgo 20:28; 1Kor 9:22; Yems 5:20

✡ 5:4: Mt 15:4+; Ep 6:1+; 1Tim 2:3

✡ 5:5: Lu 2:37

✡ 5:8: Tit 1:16

* 5:10: Sua ta Paulus ibeede na, iso ta kembei: “Ni ixgurxguuru Anutu wal kini potomxan kumbun.” Uraata ta kembei, ina uraata ta zin mbesooxo sorok tikamam.

✡ 5:10: Lu 7:44; Yo 13:14; Ibr 13:2; 1Pe 4:9

✡ 5:13: 2Tes 3:11; Tit 2:3

✡ 5:14: 1Kor 7:9

✡ 5:17: Pil 2:29; 1Tes 5:12+; Ibr 13:17

✡ 5:18: Lo 25:4; Lu 10:7; 1Kor 9:9

✡ 5:19: Lo 19:15; Mt 18:16+

✡ 5:20: Lo 17:13; Ep 5:11; Tit 1:13

✡ 5:21: 1Tim 6:13

✡ 5:22: Ŋgo 6:6, 13:3; 1Tim 4:14; 2Tim 1:6

✡ 5:24: Ga 5:19

✡ 5:25: Mt 10:26+

✡ 6:1: Ep 6:5+; Kol 3:22+; Tit 2:8+; 1Pe 2:18

✡ 6:2: Kol 4:1; Plm 16

✡ 6:3-4: 1Kor 8:2; Ga 1:6+; 1Tim 1:3+; 2Tim 1:13, 2:23; Tit 3:9

✡ 6:5: Tit 1:11

✡ 6:6: Mbo 37:16+; Pil 4:11+

✡ 6:7: Yop 1:21; Mbo 49:17

✡ 6:8: Tut 30:8; Mt 6:25; Ibr 13:5

✡ 6:9: Tut 28:22; Mt 13:22; Yems 5:1

✡ 6:10: Kam 23:8; Mt 27:5; Ep 5:5

✡ 6:11: 2Tim 2:22

✡ 6:12: 1Kor 9:25-26; 1Tim 1:18; 2Tim 4:7

✡ 6:13: Yo 5:21+, 18:36+

✡ 6:14: 1Tes 3:13, 5:23

✡ 6:15: Lo 10:17; 1Tim 1:17; Tur 17:14, 19:16

✡ 6:16: Kam 33:20; Mbo 104:2; Yo 1:18; 1Yo 4:12

✡ 6:17: Mbo 62:10; Mk 10:24; Lu 12:15,20+

✡ 6:18: Lu 6:38; Ro 12:13; 2Kor 9:6+; Ga 6:9+; Ibr 13:16

✡ 6:19: Mt 6:19+

✡ 6:20: 1Tim 1:4, 4:6+; 2Tim 1:14, 2:14; Tit 1:9

2 Timoti

1

2

3

4

Ro Ta Paulus Ibeede Pa Timoti Ma Iwe Ru Pa

1

1 Nio Paulus, ŋgoŋana ki Yesu Krisi. Anutu itunu leleene mi iur yo be aŋsoyaara sua kini mbukŋana pa mbotŋana ŋonoono ta takamam la ki Yesu Krisi i. 2 O lutuŋ Timoti, nio aŋbeede ro ti ima paso, leleŋ pu ilip.

Tamanda Anutu mi Merere kiti Yesu Krisi ko tikampe u, mi timuŋai u, mi timboro u ma mbot ambai. Ŋonoono.✡

Paulus ipombol Timoti be imender mbolŋana mi isoyaara uruunu ambaiŋana

3 Nio aŋurur leleŋ imap ma ilala ki Anutu, mi aŋbesmbeeze pini raama leleŋ ŋgeezeŋana, kembei ta muŋgu tumbuŋ bizin tikamam na. Mi mbeŋ ma aigule na, nio motoŋ iŋgalŋgalu pa suŋŋana tio mi leleŋ ambai pa Anutu pa kampeŋana kini ta ise ku na.✡ 4 Mi aŋso aŋre u to leleŋ ndabok kat. Pa nio motoŋ iŋgal mazwaana ta ituru taparzem ti mi nu taŋ na. 5 Mi motoŋ lala tomini pa mbulu ku ta urla kat ki Anutu raama lelem, kembei tumbum moori Lois mi nom Yunis na.✡

6 Uunu tiŋgi ta aŋso aŋpei ŋgar ku mini ta kembei: Muŋgu indeeŋe ta aŋur nomoŋ sala utem na, Anutu ikampe u mi ikam lem mburom be mbeeze pini. Mburaana tana, motom iŋgal be payaryaara totomen, kembei ta tomtom tisegergeere you na.✡ 7 Pa Bubuŋana ta Anutu ikam piti, ina ipombolmbol ti be tomoto som, mi ikamam ma lelende par piti mi iuluulu iti be takam kat ŋgar mi tagabiizi itundu.✡

8 Tana mender mbolŋana, kam sua ki Merere kiti pizin tomtom mi pombol zin be tiurla kini. Ŋonoono, iŋgi aŋbotmbot lela ruumu sanaana pa Krisi zaana. Mi mbulu ta tikam pio na, nu kom miaŋ pa pepe, mi moto pepe. Kozo mender mbolŋana mi baada pataŋana pa uruunu ambaiŋana kembei ta nio i. Anutu ko ipombol u pa itunu mburaana be kam ta kembena.✡ 9 Anutu ni ikamke iti, mi iboobo iti ma tewe lene kek, bekena toto zaala kini potomŋana. Mi uunu imbot la itundu mbulu kiti, som uraata kiti ambaiŋana sa na som. Ina ni ito itunu leleene mi kampeŋana kini tau. Pa iti tomtom ta tesekap la ki Krisi i, na muŋgu kat, indeeŋe ta Anutu iur kosa sa zen na, ni leleene iur piti be ikampe iti.✡ 10 Mi iŋgi ulaaŋa kiti Yesu Krisi isu toono, mi iswe kampeŋana tina ma imbot mat, mi ipunmeete meeteŋana mburaana kek. Mi uruunu ambaiŋana kini ta iswe zaala tabe tilip pa meeteŋana mi takam mbotŋana mata yaryaaraŋana.✡

11 Nio, Anutu iur yo ma aŋwe ŋgoŋana kini, mi iŋgo yo be aŋsoyaara uruunu ambaiŋana tana pizin tomtom mi aŋpaute zin pa.✡ 12 Uunu tina ta aŋbadbaada pataŋana boozomen tiŋgi. Tamen nio aŋmoto kosa sa som, mi koŋ miaŋ som. Iŋgi niŋ se paso, nio aŋute Tomtom ta aŋpase pini i. Tana aŋurla kat ta kembei: Uruunu ambaiŋana ta ni iur mar nomoŋ na, ni irao imboro ma imbot ambai ma irao nol tabe ni imiili mini pa i.✡

13 O Timoti, sua ambaiŋana ta nu leŋ mar tio, ina iwe kin pu pa sua tabe kam pizin tomtom i. Mi motom iŋgal be itum to sua tana tomini. Kiskis urlaŋana ku, ramaki mbulu ki lelende par piti. Pa ina mbulu kizin wal ta tisekap la ki Yesu Krisi i.✡ 14 Uruunu ambaiŋana ta ima nomom be mboro, ina koroŋ ndabokŋana kat. Tana motom pa mi mboro kat. Bubuŋana Potomŋana ta imbotmbot la lelende i ko ipombolu be kam ta kembena.✡

15 Nu ute: Wal urlaŋana kan ta timbotmbot pa lele pakaana ki Asia na, timap tipizil ndemen pio kek. Wal tana, tomtom kizin ru na Pigelus mi Ermogenes. 16-17 Mi Onesiporus ziŋan zin wal ta timbotmbot ruumu kini na, Merere ko imuŋai zin. Ŋonoono, nio aŋbotmbot lela ruumu sanaana leleene. Tamen Onesiporus ka miaŋ som, mi imoto som. Indeeŋe ta ni imar Rom na, imbel ruŋoŋ ma irao imar indeeŋe yo. Mi imarmar ma iloulou yo mi ipombolmbol yo.✡ 18 Mi nu ute: Muŋgu ni imbeeze kat pio isu kar Epesus tomini. Tana aŋsuŋ Merere beso mbeŋ kaimer ipet, na ni ko imuŋai i.✡

2

Paulus ikam sua tooroŋan pakan pa Timoti

1 O lutuŋ Timoti, kampeŋana mi muŋaiŋana ki Yesu Krisi, ta ko ipombolmbolu. ✡ 2 Mi sua boozomen ta nio aŋso ila iwal biibi matan ma leŋ kek, ina kozo kam pa tomtom pakan ta nu rao ndemeere zin na, be zin kadoono tipaute zin wal pakan. Naso sua tana iseeŋge ma ila. ✡

3 Gaaba yo ma ituru timender mbolŋana mi tabaada pataŋana pa Yesu Krisi zaana, kembei ta zin malmal kan ambaimbaiŋan tikamam pa bibip kizin. ✡ 4 Iti tuute: Zin malmal kan, matan lala pa uraata pakan kembei ta zin iwal biibi som. Tizem kat zitun pa uraata ki malmal men. Naso tikam ma biibi kizin leleene ambai. 5 Mi sombe tomtom tasa iloondo pa londi biibi, na bela ito londi tana ka tutu, tona irao ikam kadoono ambaiŋana kizin wal ta tilip i. ✡ 6 Tomtom woomoŋana ta imbelmbel uraata pa kini paazaŋana na, sombe kini ŋgaamaŋana ipet na, ni ta ko ikam le kadoono muŋgu. ✡ 7 Sua tio tooroŋan taiŋgi, sombe motom pinin pa ka uunu, inako Merere iuulu u be kam kat ŋgar pa.

8-9 Motom iŋgalŋgal Yesu Krisi totomen. Ni popoŋana ki king Dabit. Mi imeete, to Anutu ipei i ma imaŋga mini. Nio aŋzzoyaryaara uruunu ambaiŋana tina pizin tomtom, tanata aŋrre pataŋana, mi tiur yo lela ruumu sanaana leleene kembei ta tomtom sananŋana sa. Tamen sua ki Anutu na, tirao be tipakaala na som. ✡ 10 Tiŋgi tabe aŋmender mbolŋana, mi aŋbaada pataŋana ta boozomen taiŋgi. Pa aŋso aŋuulu zin wal tau Anutu ipeikat zin be tiwe lene na, be tisekap kat la ki Yesu Krisi. Naso ni ikamke zin ma timbotmbot raama Anutu lela azuŋka kini leleene ma alok. ✡

11 Sua ti ŋonoono kat. Irao tuurla mi tapase pa: Sombe tagaaba Krisi pa meeteŋana kini,

inako kaimer itiŋan tombotmbot matanda yaryaara. ✡

12 Mi sombe temender mbolŋana mi tabaada pataŋana pa ni zaana,

inako tagaabi pa uraata ki peeze kamŋana. ✡

13 Tamen sombe tipizil ndemende pini mi tawatkaala zaana,

inako ni ipizil ndemeene piti mi iwatkaala zanda tomini.

Mazwaana pakan na, iti tumbuk sua pini be toto i, mi tamen toto sua kiti mbukŋana som.

Mi ni na, itoto sua kini mbukŋana.

Paso, ni irao be ipeleele itunu ŋgar kini na som. ✡

Timoti bela ikoto zin wal pakamkaamŋan

14 Sua tio taiŋgi, kozo zzo zin tomtom pa bekena matan iŋgalŋgal. Mi kwom imbolmbol pizin ila Anutu mataana be tiparzorzooro pa sua soroksorok pepe. Pa sua ta kembena irao iuulu zin tomtom risa som. Ina ipasansaana zin. ✡ 15 Mi kam kinkiini be kam kat uraata ku, mi paute kat zin tomtom pa sua ŋonoono. Beso kaimer mi mender su Anutu kereene uunu, to kom miaŋ som, mi nim se. Pa ni ko ire u kembei kam uraata ku ma ambai. ✡ 16-17 Mi sua soroksorok ta ito ŋgar ki toono men na, mbotmbot molo pa. Pa sua ta kembena, ina kembei mbeete sananŋana ta ipasaana kat zin tomtom. Pa ina iyaryaaru zin ma tizem mbulu ki Anutu. Wal ta tizzo sua ta kembei, tomtom kizin ru ta Imeneus mi Piletus. ✡ 18 Ziru tipaŋoobo pa sua ŋonoono. Pa tikamam sua pakaamŋana pizin tomtom ta kembei: Maŋgaŋana kizin wal meeteŋan, ina ipet kek, mi kaimer na maŋgaŋana toro sa som. Sua kizin tana ipasansaana wal pakan urlaŋana kizin. ✡ 19 Tamen iti ta Anutu wal kini ŋonoono na, tuurla sua ta ni ikam piti na, mi tombol se. Wal kini na, kan kilalan ru. Ta, iso ta kembei: “Merere, ni iute wal kini.” Mi kilalan toro na, iso ta kembei: “Wal boozomen ta so tiswe Yesu zaana ma tiso ni Biibi kizin, na bela timet ma timbot molo pa mbulu sananŋana.” Kilalan ru tana, ta tiswe ziŋoi ta Anutu wal kini ŋonoono. ✡

20 Ruumu biibi na, kuuru matakiŋa timbotmbot lela. Kuuru pakan na, tiurpe pa gol ma silba. Ina timbot be takam uraata bibip pa. Mi kuuru pakan na, kuuru sorok ta irao pa uraata soroksorok. ✡ 21 Ina raraate men piti tomtom. Sombe tomtom sa izem mbulu mi sua soroksorok, mi iurpe itunu ma iwe ŋgeezeŋana mi potomŋana, nako iwe kembei kuuru ŋgeezeŋana. Tana biibi kini ko leleene ambai pini, mi iuri pa uraata bibip pakan. Paso, ni iurpe itunu, tana irao be ikam uraata ambaimbaiŋan ta boozomen. ✡

Mbulu ki mbesooŋo ambaiŋana ki Merere

22 Tana ko molo pa mbulu bozboozo ta naŋgaŋ popoŋan nin zze pa i. Mi kam kinkiini be we ndeeŋeŋom pa Anutu mataana, mi kiskis urlaŋana ku, ur lelem pizin tomtom, mi niomŋan wal boozomen ta lelen ŋgeezeŋan mi tizuŋzuŋ pa Merere kiti na, kaparlup leleyom ma kewe tamen, mi kombotmbot la mbulu luumuŋana men. ✡ 23 Tamen zin wal ta tiute sua ki Anutu som, mi tiyyo kwon pa sua kankaanaŋana, mi tiparzorzooro pa sua soroksorok na, gaaba zin pa mbulu kizin tana pepe. Pa nu ute, sua ta kembena ipiyotyooto mbulu ki ketende malmal, mi ikamam ti ma toŋoŋooŋo sorok. ✡

24 Tomtom ta sombe iwe mbesooŋo ki Merere, na irao keteene malmal mi iŋooŋo pepe. Bela ikam mbulu luumuŋana pa tomtom ta boozomen, mi irao kat be ipaute zin tomtom pa sua ki Anutu. Mi sombe tomtom tikam ŋoobo mbulu pini, na irao iur ŋgis pa pepe. ✡ 25 Mi sombe wal pakan tizorzooro la kalŋaana mi ni ipazal zin, na bela iso sua luumuŋana men pizin. Pa ina ko iwe zaala pizin be Anutu ikam zin ma titooro lelen, mi tikilaala kat sua ŋonoono. ✡ 26 Naso ŋgar kizin ipet, mi tipurus pa kilis ki Tomtom Sanaana. Pa ni ta ikeene zin, mi ikam zin ma timbesmbeeze pini na.

3

Mbulu sananŋan tabe tipet i

1 Timoti, nio leleŋ be nu ute kat ta kembei: Mazwaana kaimer kana ta tiŋgi i, na pataŋana bibip kola tipet. ✡ 2 Pa tomtom ko lelen pa zitun men, mi matan moniŋan. Mi tipakurkur zitun ma tiso tilip pa waen bizin pakan. Mi tiwirri sua sananŋana pizin tomtom, mi tizorzooro la taman ma nan bizin kalŋan. ✡ 3 Mi sombe tomtom tikampe zin, na zin lelen ambai pizin som. Mbulu kizin ko iŋgeeze pa Anutu mataana som, mi lelen pizin toŋmatiziŋ kizin som. Mi sombe keten malmal, na irao lelen imiili mini na som. Tikiskis ma timbotmbot. Zin ko tiŋgalŋgal sorok sua pizin tomtom. Mi tirao be tigabiizi zitun na som. Ko timaŋgaŋga sorok pizin tomtom kembei ta buzur malmalŋana, mi tiurur koi pa mbulu ambaimbaiŋan ta munŋaana men. 4 Mi tiurur wal kizin ila kan koi bizin naman. Zin ko lelen tataŋa men, mi tipakurkur zitun. Mi mbulu pareiŋana ta so tiyamaana kembei ambai, nako tikam men. Mi Anutu na, lelen pini risa som. ✡ 5 Ŋonoono, mbulu pakan ta Anutu wal kini tikamam na, zin ko titoto sorok. Tamen mbulu kizin ko iswe zin kembei tiute Anutu mburaana som mi lelen pa som. Wal ta kembei na, pizil ndemem pizin mi mbot molo pizin. ✡

6-7 Tomtom kizin pakan ko tiru zaala be timbot se kizin moori kankaanaŋan ta urlaŋana kizin imbol zen na. Ko tila kizin moori tau lelen ipata pa sanaana kizin, mi tamen lelen bok pa ŋgar bozboozo mi ŋgar tana ikamam peeze pizin. Zin moori ta kembei na, lelen be tileŋleŋ len sua. Tamen tirao be tikan la kat sua ŋonoono na som. Tana wal pakamkaamŋan tana ko tila kizin moori ta kembei, mi tikam sua leleeneŋana pizin, to zin moori tana titop la kizin. ✡ 8 Wal pakamkaamŋan tana, mbulu kizin irao pa Anutu mataana som kat. Tanata ni ipizil ndemeene pizin. Pa ŋgar kizin mi urlaŋana kizin isaana kek, mi tizorzooro pa sua ŋonoono kembei ta muŋgu Yanes mi Yamberes tizooro Mose na. * ✡ 9 Mi mbulu raraate men ko ipet pizin kembei ta muŋgu ipet pa Yanes mi Yamberes na. Ko tikam ma som to, iwal biibi tikilaala zin kembei len ŋgar somŋan.

Paulus ipombol Timoti mini

10-11 O Timoti, nu gabgaaba yo. Tana sua ta aŋkamam pizin tomtom, mi mbulu tio, mi uunu tau aŋkamam uraata pa i, mi urlaŋana tio, mi mbulu tio ta loŋa keteŋ malmal pizin tomtom som, mi aŋurur leleŋ pizin, mi aŋmendernder mbolŋana mi aŋbadbaada pataŋana, ina nu ute lup kek. Mi pataŋana boozomen ta tomtom tikam pio, bekena tiseeze motoŋ, ina tomini nu ute. Muŋgu tiseeze motoŋ isu kar Antiok, ma Ikonium, mi Listara. Tamen aŋmender mbolŋana mi aŋbaada men, mi Merere, ni iuulu yo mi itatke yo pa pataŋana ta boozomen tana, ta iŋgi aŋbotmbot men i. ✡ 12 Mi nio ituŋ tamen aŋbaada pataŋana som. Pa wal boozomen ta sombe lelen be tisekap la ki Yesu Krisi mi tito mbulu ki Anutu, inako tomtom tiseeze matan. ✡ 13 Mi zin wal sananŋan ta tipakamkaam zin tomtom mi tipandelndel zin, nako tinoknok men ta kembei, mi sanaana kizin tana ila ila ma iwe biibi kat. Mi ina, zin tipakaam zitun tomini. ✡

14 Tamen nu na, kozo kiskis sua ŋonoono ta leŋ mi kan la kek na. Pa niam ta ampaute u pa sua tana na, nu ute yam. ✡ 15 Mi indeeŋe ta nu naŋgaŋŋom mi imar, na nu tum raama Anutu sua kini potomŋana ta tibeede se ro na. Sua tana irao be ipei ŋgar ambaiŋana pu, mi iso u pa zaala tabe Anutu ikamke u pa i. Zaala tana ta kembei: Sombe urla ki Yesu Krisi mi sekap la kini, inako mbot ambai. ✡

16 Anutu sua kini ta boozomen na, itunu Bubuŋana ta ipei ŋgar kizin tomtom ma tibeede se ro na. Mi sua kini iuulu kat iti be tapaute zin tomtom pa sua ŋonoono, mi tokoto sua pakaamŋana kizin tomtom, mi tapazal zin tomtom, mi tozzo zin pa mbulu ndeeŋeŋana. ✡ 17 Tana Anutu tomtom kini sa isombe iute sua tana, na ni ko irao kat be ikam uraata ambaimbaiŋan matakiŋa ta boozomen. ✡

4

Paulus ikam sua mbolŋana pa Timoti

1 Merere kiti Yesu Krisi, ni kola imiili ma imar mini be iswe peeze kini ma imbot kat mat, mibe itiiri tomtom ta boozomen mi iur kadoono pizin. Zin ta timbot matan yaryaara, mi zin ta timetmeete kek na tomini. Nio aŋkam sua mbolŋana pu pa ni ziru Tamaana Anutu matan ta kembei: ✡ 2 Soyaara Anutu sua kini. Sombe tomtom lelen be tileŋ la, som lelen pa som, na toŋgo pa. Ina uraata ku be kam men tau. Sua pakaamŋana kizin tomtom na, zzwe ma imbot mat. Mi pazalzal zin tomtom mi pombolmbol zin. Tana kam sua ki Anutu pizin pa mazwaana ta boozomen. Mi nim gesges pizin pepe, mi ketem malmal pizin karau pepe. ✡

3 Pa mazwaana sa kola imar, to tomtom ko lelen be tiŋgun talŋan pa sua ambaiŋana mini som. Mi ko lelen be tileŋleŋ len sua soroksorok ta boozomen. Tana wal boozomen ta kwon mbesmbeeze pizin tomtom mi tipombolmbol zin be tito zitun lelen sananŋan na, tomtom ko tiyogeege zin ma timar, bekena tileŋleŋ len sua kizin pakaamŋana. ✡ 4 Tana tomtom ko tizeeze talŋan ma sik pa sua ŋonoono, mi tipizil ndemen pa, mi tiŋgun talŋan pa mbol soroksorok men. ✡

5 Mi nu na, kozo ketem guruk pa kosa sa pepe. Kam kat ŋgar. Mi mender mbolŋana, baada pataŋana, mi kam uruunu ambaiŋana pizin wal ta tiurla zen na. Naso kam kat uraata ta Anutu iur ma nomom na. ✡

Paulus swoono igarau kek

6 Pa nio, iŋgi be aŋzem toono ti. Molo som, to siŋiŋ ireere kembei yok baen ta tiliŋliŋ sala patoronŋana i. ✡ 7 Nio aŋporou mbolŋana ma aŋlip kek. Pa nio mburoŋ mburoŋ be aŋto kat Merere, mi aŋposop londi tio, mi iŋgi aŋkiskis men urlaŋana tio. ✡ 8 Tana mogar ambaiŋana kizin wal ta tiporou mbolŋana ma tilip, ta izza yo a. Mogar ta kembei: Indeeŋe mbeŋ kaimer na, ni ta tiiriŋana katuunu ndeeŋeŋana i, ko ipaata yo be tomtom ndeeŋeŋoŋ. Mi nio ituŋ tamen som. Pa wal boozomen ta so tiurur lelen pini, mi tiurur matan pa miiliŋana kini, na ni ko ikam mbulu raraate men pizin tomini. ✡

Sua pa koroŋ pakan

9 Timoti, toombo be loŋa mi mar. 10 Pa Demas, ni iur leleene pa koroŋ ki toono, tana izem yo ma aŋboreŋ, mi ila lene pa kar Tesalonika kek. Mi Kresenes, ni ila pa lele pakaana ki Galesia kek. Mi Titus, ni ila pa lele pakaana ki Dalmesia. ✡ 11 Mi Lukas itutamen ta niamru ambotmbot i. Tana kam Markus ma niomru kamar. Pa ni irao be iuulu yo pa uraata ki Merere. ✡ 12 O, mi Tikikus na, nio aŋgo i ma ima pa kar Epesus kek.

13 Mburu tio mat kana ta aŋzem su ruumu ki Karpus ta kar Troas na, re beso mar, na motom iŋgal be kam. Mi kam zin buk tomini. Mi zin buk pakan ta kulin mbolŋan na, kozo motom ŋgal kat be kam zin tomini.

14 Alisande ta iurpewe mburu pa mbaras na, ni ikam mbulu sananŋana kat pio. Kaimer Merere itunu ko ipokot mbulu kini. ✡ 15 Tana re u pini. Pa ni imbel zooroŋana pa sua kiti.

16 Mataana mi tipamender yo be titiiri sua tio na, tomtom sa ilae tio be ipombol sua tio som. Som kat. Timap ma tizem yo lup. Tamen nio aŋsuŋ Merere be ipokot mbulu kizin tana pepe. 17 Ŋonoono, nio ituŋ tamen. Tamen Merere, ni imbot raama yo, mi ipombol yo, tabe aŋrao aŋkam sua ki Anutu pizin tomtom pa mazwaana tina tomini. Tana uraata tio ta aŋzzoyaryaara uruunu ambaiŋana pizin karkari ta boozomen, ta imar imap su ti. Pa sua irao lele kizin wal ta Yuda somŋan i ma tileŋ kek. Mazwaana tana, aŋso ko aŋmeete. Mi som. Anutu iuulu yo ma kembei ta itatke yo pa laion kwoono. ✡ 18 Mi ni kola itatke yo pa koroŋ sananŋan ta munŋaana men, mi ikamke yo ma aŋla aŋbot ambai su kar kini ta saamba a. ✡

Tana iti tapakur ni zaana totomen. Ŋonoono.

Sua pemetŋana

19 Kam aigule tio ila ki Prisila ziru Akwila, mi zin wal ta ziŋan Onesiporus timbotmbot ruumu kini na. ✡ 20 Erastus, ni imbotmbot men kar Korin. Mi Tropimus, ni mete ikami ma aŋzemi su Miletus. ✡

21 Timoti, toombo be loŋa mi mar. Pa molo som to, lele ilomo mi miiri swoono. Eubulus mi Pudes, Linus, Klaudia, mi toŋmatiziŋ pakan ki Krisi ta niamŋan ambotmbot i, zin tomini tikam aigule kizin pu.

22 Timoti, Merere ko imbotmbot raamu. Mi kampeŋana kini ko ise tiom ta boozomen. Ŋonoono.

✡ 1:2: Ŋgo 16:1; 1Tim 1:2

✡ 1:3: Ro 1:8+; Pil 3:5; 1Tes 1:2, 3:10

✡ 1:5: 2Tim 3:15

✡ 1:6: 1Tim 4:14

✡ 1:7: Ro 8:15

✡ 1:8: Ro 1:16; Ep 3:1+; Pil 4:4; 2Tim 2:3

✡ 1:9: Ro 8:28; Ep 1:4, 2:8+; 1Tes 4:7; Tit 1:2, 3:4+

✡ 1:10: Ro 16:25; 1Kor 15:26,54+; Kol 1:26; 1Pe 1:20

✡ 1:11: Ŋgo 9:15; Ga 1:15+; 1Tim 2:7

✡ 1:12: Ep 3:1+; 1Pe 4:19

✡ 1:13: 1Tim 1:10; 2Tim 3:14; Ibr 10:23

✡ 1:14: Ro 8:11; 1Tim 6:20

✡ 1:16-17: Mt 25:36; Ŋgo 28:30; 2Tim 4:16,19; Ibr 13:3

✡ 1:18: Mt 25:36; Yud 21

✡ 2:1: Ep 6:10

✡ 2:2: Tit 1:5

✡ 2:3: 1Tim 1:18; 2Tim 1:8, 4:5

✡ 2:5: 1Kor 9:25+; 2Tim 4:8

✡ 2:6: 1Kor 9:7,10

✡ 2:8-9: Mbo 89:3+; Ŋgo 21:33; Ro 1:3, 2:16; 1Kor 15:1,4,20; Pil 1:7,12+; Kol 4:3; Ibr 4:12

✡ 2:10: 2Kor 1:6; Kol 1:24

✡ 2:11: Ro 6:5,8; 2Kor 4:10+; Pil 3:10

✡ 2:12: Mt 10:33, 19:28; Ro 8:17; 1Pe 4:13

✡ 2:13: Nam 23:19; Mbo 33:4; Ro 3:3+, 9:6

✡ 2:14: 1Tim 6:4; Tit 3:9

✡ 2:15: 1Tim 4:6+; Tit 2:7+

✡ 2:16-17: 1Tim 1:4,20, 4:7, 6:20; Tit 1:14

✡ 2:18: 1Kor 15:12; 2Tes 2:1

✡ 2:19: Mt 7:23; Yo 10:14,27; 1Tim 3:15; 1Yo 2:19

✡ 2:20: Ro 9:21; 1Kor 3:12+

✡ 2:21: 2Tim 3:17

✡ 2:22: 1Tim 1:5, 6:11; Ibr 12:14

✡ 2:23: 2Tim 2:16; Tit 3:9

✡ 2:24: 1Tim 3:2+; Tit 1:7+

✡ 2:25: Ga 6:1; 2Tim 4:2; 1Pe 3:15

✡ 3:1: 1Tim 4:1; 2Pe 2:1, 3:3; Yud 8

✡ 3:2: Ro 1:29+; 1Tim 6:4; 2Pe 2:3,12

✡ 3:4: Pil 3:19; Yud 4,19

✡ 3:5: Mt 7:15,21; Ro 2:19+, 6:17+; 2Tes 3:6; Tit 1:16

✡ 3:6-7: Tit 1:11

* 3:8: Re Kam 7:22 mi 9:11. Mbol pakan kizin Yuda iso ta kembei: Zin naborou kan ki Aikuptu ta muŋgu ziŋan Mose tiparkam siloogo na, tomtom kizin ru zan Yanes mi Yamberes.

✡ 3:8: Kam 7:11+; Ro 1:28; 1Tim 6:5

✡ 3:10-11: Mbo 34:19; Ŋgo 13:14-52, 14:1-20; 2Kor 1:10; Pil 2:22; 1Tim 4:6

✡ 3:12: Mt 16:24; Yo 15:18+, 17:14; Ŋgo 14:22; 1Tes 3:3

✡ 3:13: 2Tes 2:11; 1Tim 4:1

✡ 3:14: 2Tim 2:2

✡ 3:15: Mbo 19:7, 119:98,105,130; Yo 5:39

✡ 3:16: Ro 15:4; 2Pe 1:20+

✡ 3:17: 1Tim 6:11; 2Tim 2:21

✡ 4:1: Ŋgo 10:42; Ro 14:9+; 1Pe 4:5

✡ 4:2: Ŋgo 20:20; Kol 4:5; 1Tim 4:13; 2Tim 2:25; Tit 1:13, 2:15

✡ 4:3: 1Tim 1:10+, 4:1; 2Tim 3:6; Tit 1:9

✡ 4:4: 1Tim 1:4, 4:7; Tit 1:14

✡ 4:5: Ŋgo 21:8; Ep 4:11; 2Tim 1:8, 2:3

✡ 4:6: Pil 1:23, 2:17; 2Pe 1:14

✡ 4:7: Ŋgo 20:24; 1Kor 9:24+; Pil 3:14; 1Tim 6:12; Ibr 12:1

✡ 4:8: 2Tim 1:12; Yems 1:12; 1Pe 5:4; Tur 2:10

✡ 4:10: Kol 4:14; 1Yo 2:15

✡ 4:11: Ŋgo 15:37+; Kol 4:10,14; 1Pe 5:13

✡ 4:14: Mbo 28:4; 1Tim 1:20

✡ 4:17: Mbo 22:21; Ŋgo 23:11, 27:23+

✡ 4:18: Mbo 121:7; Mt 6:13; Ro 11:36

✡ 4:19: Ŋgo 18:2; 2Tim 1:16+

✡ 4:20: Ŋgo 19:22, 20:4, 21:29

Titus

1

2

3

Ro Ta Paulus Ibeede La Ki Titus

1

1 Nio Paulus, mbesooŋo ki Anutu mi ŋgoŋana ki Yesu Krisi, ta aŋbeede ro ti. Zin wal tau Anutu ipeikat zin be tiwe lene na, nio aŋkamam uraata bekena aŋuulu zin ma tiurla kini mi tiute kat sua ŋonoono. Naso tito mbulu kini, 2 mi tiur matan pa mbotŋana mata yaryaaraŋana. Mbotŋana tana, muŋgu kat, indeeŋe Anutu iur kosa sa zen na, ni imbuk sua pa. Mi ni irao ipakaam na som. Izzo sua ŋonoono men.✡ 3 Mi indeeŋe ka nol na, Anutu ta ulaaŋa kiti i, iur uruunu ambaiŋana imar nomoŋ, mi iŋgo yo ma aŋla be aŋsoyaara sua tana pizin tomtom. Naso timbot mat pa.✡

4 O Titus, aŋbeede ro ti ima paso, urlaŋana kiti ilup ituru ma tewe tamen, mi aŋre u kembei lutuŋ ŋonoono. Tamanda Anutu mi ulaaŋa kiti Yesu Krisi ko tikampe u, mi timboro u ma mbot ambai. Ŋonoono.✡

Titus bela iur mboroŋan ambaimbaiŋan

(1Tim 3:2-7)

5 Muŋgu nio aŋzemu su mutu Krit mi aŋso pu be urpe uraata pakan ta aŋposop som na, mi ur zin mboroŋan ma ikot kar ta boozomen. Mi iŋgi aŋsope u pa uraata ta ima nomom kek na.✡ 6 Tomtom ta nu sombe uri na, bela mbulu kini ta boozomen ambai men. Kokena tomtom tiyyo kwon pini. Mi bela igabiizi itunu mi imbotmbot ki kusiini ŋonoono men. Mi lutuunu bizin na, bela tileŋleŋ la kalŋaana, mi tiurla ki Yesu, mi urun ambai. Kokena tizorzooro mi tiwirri pat kizin pa mbulu soroksorok.✡ 7 Pa mboroŋan ta ikamam peeze pa lupŋana ki Krisi na, mbulu kini ta boozomen bela ambai men. Kokena tomtom tiyyo kwon pini. Tana irao ito itunu leleene men pepe, mi keteene malmal karau pepe. Mi ni iwin ma zaza pepe, mi imaŋgayaryaara pa malmal pepe. Mi irru zaala be iwatke le pat pepe.✡ 8 Ni kamŋa leembeŋana, mi leleene pa mbulu ambaiŋana ilip. Mi ikamam kat ŋgar mi igabizbiizi itunu. Mi ikamam mbulu ndeeŋeŋana mi potomŋana men. 9 Mi ikiskis sua ta tipaute i pa na, ma imbol pini. Pa sua tana, sua ŋonoono. Irao tapase pa. Naso ni irao be ikam sua ambaiŋana pizin tomtom be ipombol urlaŋana kizin, mi iswe zin wal ta tizorzooro pa sua ŋonoono na.✡

Mbulu kizin wal pakamkaamŋan

10 Tana ur zin mboroŋan ta kembei. Pa wal boozomen tau niomŋan kombotmbot na, zin wal zorzooroŋan, mi tiyyo kwon pa sua soroksorok ta ŋono somŋana i, mi tipandelndel zin tomtom. Zin Yuda ta timbotmbot la lupŋana tiom na, zin ta timuŋmuuŋgu pa mbulu tana.✡ 11 Wal ta kembei na, peteke zin mi pumun kwon. Pa tipasansaana tomtom pakan ziŋan zin wal ta timbotmbot ruumu kizin na, ma urlaŋana kizin isaana. Wal pakamkaamŋan tina na, kan miaŋ somŋan. Pa tipabogboogo sua ki Merere, bekena tiwatke len koroŋ kizin tomtom.✡ 12 Muŋgu Krit zitun merere kizin kwoono ta, ni iswe kat zin ma iso ta kembei: “Tomtom ki Krit tiŋgi, zin pakamkaamŋan mi sananŋan kat. Zin kembei buzur saŋsaŋŋan. Mi zin belegleegeŋan mi kopon kiniŋan kat.”

13 Sua tana na, ŋonoono men. Tana yaamba kat wal tana mi swe zin pa mbulu kizin pakaamŋana. Naso urpe urlaŋana kizin ma ambai mini.✡ 14 Kokena tiŋgun talŋan pa mbol soroksorok kizin Yuda, ramaki tutu soroksorok kizin tomtom ta tipizil ndemen pa sua ŋonoono kek na.✡

15 Zin wal tau lelen ŋgeezeŋan na, koroŋ sa irao ipasaana zin pa Anutu mataana na som. Pa mbulu kizin ramaki koroŋ kizin ta boozomen na iŋgeeze men. Tamen zin wal tau lelen iŋgeeze som, mi tiurla som na, mbulu kizin mi koroŋ kizin sa ko irao iŋgeeze pa Anutu mataana na som. Pa lelen mi ŋgar kizin isaana kek.✡ 16 Wal ta kembena tindemeere sorok ma tiso tiute Anutu. Tamen mbulu kizin iswe zin kembei tipizil ndemen pini kek. Tana Anutu leleene pizin risa som. Pa tizorzooro la kalŋaana, mi tirao be tikam uraata ambaiŋana sa som.✡

2

Mbulu tabe wal ki Krisi tikam

1 Mi nu Titus, kozo paute zin tomtom pa ŋgar ambaiŋana tabe ipombol urlaŋana kizin. ✡ 2 Tana so pizin kolman be tigabiizi zitun, mi tikam mbulu kizin ma ambai men pa tomtom matan. Bela tikam mbulu raama ŋgar, mi urlaŋana kizin imbol, mi tiur lelen pizin tomtom, mi timender mbolŋana pa pataŋana. ✡ 3 Mi zin kolmannan ta kembena. So pizin be tikam mbulu potomŋana men mi timoto Merere. Mi tiŋgal sua pizin tomtom pepe, mi tiwe mbesooŋo pa winŋana pepe. Bela tipaute zin tomtom pa mbulu ambaiŋana. ✡ 4 Naso tipombol zin moori pakan be tiur lelen pa kusin bizin ma lutun bizin, 5 mibe tikam kat ŋgar mi tigabiizi zitun, mi tikam mbulu ŋgeezeŋana men, mi timboro kat lele mi ruumu kizin, mi tikampe zin tomtom, mi tikoto zitun ma timbot la kusin bizin kopon mbarman. Tona tomtom sa ko irao be iyyo kwoono pa Anutu sua kini som. ✡

6 Mi zin naŋgaŋ kaibiim na, pombol zin be tikam kat ŋgar mi tigabiizi zitun. 7 Mi nu itum na, kozo we kin ambaiŋana pizin, mi patooŋo zin pa mbulu ambaimbaiŋan ta munŋaana men, to zin tiyose. Sombe kam sua pizin tomtom, na kam sua ŋonoono men raama lelem. Mi motom iŋgal itum be mbulu ku iŋgeeze men pa tomtom matan. ✡ 8 Mi kam sua ambaiŋana tabe ipombol urlaŋana kizin tomtom. Kokena tomtom sa iyo kwoono piti. Tona zin wal ta tizorzooru ko kan miaŋ pa mbulu kizin, mi timaane men. Paso, zin ko tire u kembei nu kam ŋoobo mbulu sa som. ✡

9 Mi zin wal ki Krisi ta tiwe mbesooŋo sorok na, so pizin be tileŋleŋ la bibip kizin kalŋan, mibe tikam kat uraata kizin ta boozomen ma irao bibip kizin lelen. Mi tipetekat sua pizin pepe, ✡ 10 naman sosor pa bibip kizin koroŋ kizin sa pepe. Bela matan iŋgalŋgal uraata kizin mi tikam kat. Naso bibip kizin tirao be tindemeere zin. Pa mbulu ta kembei ko ikam ma Anutu ta ulaaŋa kiti na, sua kini iŋgeeze pa tomtom matan. ✡

Kampeŋana mi muŋaiŋana ki Anutu ta ipiyooto mbulu ambaiŋana

11 Iti tuute: Kampeŋana mi muŋaiŋana ki Anutu ta ipet mat kek. Tana koozi wal ta boozomen len zaala be Anutu ikamke zin. ✡ 12 Mi kampeŋana mi muŋaiŋana kini tana ipaute iti ta kembei: Koozi, mbulu boozomen ta ito Anutu ŋgar kini som, ramaki mbulu toono kan ta nindi izze pa i, na bela tipizil ndemende pa ma imap ma imborene. Mi takam kat ŋgar mi tagabiizi itundu, mi takam mbulu ndeeŋeŋana men ta ito Anutu ŋgar kini. ✡ 13 Tana iti bela takamam ta kembei, mi tu'urur matanda pa Merere kiti Yesu Krisi, be imiili ma imar mini raama mburaana mi azuŋka kini biibi. Ni Anutu kiti mi Ulaaŋa kiti zaanaŋana. Mbulu tana iso ipet, nako lelende ambai kat pa kampeŋana tabe ise kiti i. ✡ 14 Yesu Krisi, ni ikam murindi mi izem itunu ma imeete piti, bekena isan ti la sanaana mburaana, mibe ipus ti ma tewe ndeeŋeŋanda, mi tewe ni lene. Naso matanda siŋsiŋ be takam uraata ambaimbaiŋan matakiŋa. ✡

15 Sua tio ta boozomen taiŋgi, kozo paute zin tomtom pa, mi pazal zin pa, mi pombol zin be tito kat. Mi re. Kokena tomtom sa mata pasomu. Pa nu zom pa uraata ku. ✡

3

Mbulu kizin wal urlaŋana kan

1 Pei ŋgar kizin tomtom be timbotmbot la zin bibip ki gabman ta tikamam peeze piti i kopon mbarman mi tileŋleŋ la kalŋan, mibe matan siŋsiŋ pa uraata ambaimbaiŋan matakiŋa ta boozomen.✡ 2 Mi so pizin be tipiri sua sananŋana pa tomtom sa pepe, mi tizooro pepe. Mibe tikam mbulu luumuŋana men, mi len ŋger pa tomtom ta boozomen.✡

3 Pa muŋgu iti tomini takankaana pa Anutu, mi tozorzoori, mi takamam mbulu bozboozo, mi tomtom tipandelndel ti pa sua kizin pakaamŋana, mi nindi izze pa mbulu soroksorok boozomen ki toono mi tewe mbesooŋo pa. Takamam ŋgar sananŋana pizin tomtom, mi matanda mburmbur pizin, mi itiŋan tomtom ta boozomen taparwe kanda koi ma tombotmbot.✡ 4 Tamen indeeŋe kampeŋana mi muŋaiŋana ki Anutu ta ulaaŋa kiti na ipet mat na, ni iwe tundu mi ikamke iti.✡ 5-6 Mi iti takam mbulu ndeeŋeŋana sa ta ni ikamke iti pa i na som. Som kat. Ina ni itunu muŋaiŋana kini tau. Zaala ta ni ikamke iti pa i, ina ta kembei: Bubuŋana Potomŋana ikam uraata piti ma tewe popoŋanda, mi ipus ti ma tewe ŋgeezeŋanda. Pa Ulaaŋa kiti Yesu Krisi iwe zaala piti, tanata Anutu ikam Bubuŋana Potomŋana ma isu ma isalakaala iti.✡ 7 Tana kampeŋana mi muŋaiŋana ki Anutu, ta ikam ti ma tewe ndeeŋeŋanda pa ni mataana. Mi koozi zanda be takam mbotŋana mata yaryaaraŋana mi tu'urur matanda pa.✡

8 Sua tana, sua ŋonoono. Irao tuurla mi tapase pa. Tana nio leleŋ be nu kwom imbolmbol pa. Naso zin wal tau tiurla ki Anutu na, matan iŋgalŋgal be tikam uraata mi mbulu ambaimbaiŋan totomen. Pa mbulu ta kembei, ina ambai mi iuluulu zin tomtom.✡

9 Mi zin wal ta tiyyo kwon pa sua kankaanaŋana, mi tiwidit Yuda tumbun bizin un mi tiparzorzooro pa tutu ki Mose na, mbotmbot molo pizin. Pa sua soroksorok ta kembei, ko iuulu iti risa som, mi ipiyooto ŋonoono ambaiŋana sa som.✡ 10-11 Sombe tomtom sa izorzooro mi irekreege lupŋana ki Krisi, na loŋa mi peteke i. Peteke i pa ta ma som, mi so iwe ru pa ma som, to pizil ndemem pini, mi mbot molo pini. Pa nu ute: Tomtom ta inoknok sanaana ta kembei, ni izem zaala ki Anutu kek. Tana mbulu kini tina iswe i kembei kaimer ni kola ikam kadoono sananŋana mi ila lene.✡

Sua pemetŋana

12 Re sombe aŋgo Atemas, som Tikikus ma ima, to toombo be loŋa mi mar tio ta Nikopolis i. Pa iŋgi lele ilomo kek. Mi re lene ta tiŋgi na, aŋso aŋla aŋbot ta tiŋga.✡ 13 Sombe Zenas ta iute kat tutu ki Rom na, ziru Apolos tima tipet ku, na re zin pa mboti mi pai kizin, kokena timbot ŋoobo.✡ 14 Pa iti wal kiti tomini, irao tikam ŋgar pa mbulu ki kampeŋana, mi tiuulu zin wal ta timbot ŋoobo i. Kokena urlaŋana kizin ipiyooto ŋonoono ambaiŋana sa som.✡

15 Wal boozomen tau niamŋan ambotmbot taiŋgi na, tikam aigule kizin pu. Mi pakanda bizin ta niomŋan kombotmbot tina, mi tiur lelen piam mi tikiskis urlaŋana kizin na, we kwoyam mi kam aigule tiam pizin.

Kampeŋana ki Anutu ko ise tiom. Ŋonoono.

✡ 1:2: Ro 16:25+; 2Tim 1:1,9

✡ 1:3: Ro 1:5; Ga 1:1; Ep 1:9+; 1Tes 2:4; 1Tim 1:1-11

✡ 1:4: Ro 1:7

✡ 1:5: Ŋgo 14:23; 2Tim 2:2

✡ 1:6: 2Tim 2:24+

✡ 1:7: Mt 24:45; 1Kor 4:1; Ep 5:18; 1Pe 5:2

✡ 1:9: 1Tim 1:10, 6:3+; 2Tim 1:13, 2:15, 4:3; Tit 2:1

✡ 1:10: Ŋgo 15:1; 1Tim 1:6

✡ 1:11: Yo 10:12; 1Tim 6:5; 2Tim 3:6+; 1Pe 5:2

✡ 1:13: 2Tim 4:2

✡ 1:14: Mt 15:9; Kol 2:21+; 1Tim 1:4, 4:7

✡ 1:15: Mt 15:11; Lu 11:39+; Ŋgo 10:15; Ro 14:14,20,23; 1Kor 6:12

✡ 1:16: 2Tim 3:5; 1Yo 1:6, 2:4; Yud 4

✡ 2:1: 2Tim 1:13; Tit 1:9

✡ 2:2: 1Tim 3:2+

✡ 2:3: 1Tim 3:11; 2Tim 2:9+; 1Pe 3:3+

✡ 2:5: 1Kor 14:34; Ep 5:22; Kol 3:18; 1Tim 2:11, 6:1; 1Pe 3:1

✡ 2:7: 1Tim 4:12; 1Pe 5:3

✡ 2:8: Tit 1:9; 1Pe 2:12,15, 3:16

✡ 2:9: Ep 6:5+; Kol 3:22+; 1Tim 6:1+

✡ 2:10: Mt 5:16; Pil 2:15

✡ 2:11: 1Tim 2:4; Tit 3:4+; 2Pe 3:9

✡ 2:12: Ro 6:19; Ep 1:4; Kol 1:22; 1Tes 4:7; 1Pe 1:15; 1Yo 2:15+

✡ 2:13: 1Kor 1:7; Pil 3:20; 1Yo 3:2

✡ 2:14: Kam 19:5; Mbo 130:8; Ga 1:4; Ep 2:10; Ibr 9:14; 1Pe 2:9

✡ 2:15: 1Kor 16:11; 1Tim 4:12; 2Tim 4:2

✡ 3:1: Ro 13:1+; 1Pe 2:13+

✡ 3:2: Ep 4:2,31; Pil 4:5; Kol 3:12; 2Tim 2:24+

✡ 3:3: 1Kor 6:11; Ep 2:1+, 5:8; 1Pe 4:3

✡ 3:4: Tit 2:11

✡ 3:5-6: Yo 3:3+; Ŋgo 2:17-33, 15:11; Ro 3:20+, 5:5; Ga 2:16; 2Tim 1:9

✡ 3:7: Ro 8:17,23+

✡ 3:8: 1Tim 1:14+

✡ 3:9: 1Tim 1:4; 2Tim 2:23; Tit 1:14

✡ 3:10-11: Mt 18:15+; Ro 16:17+; 2Tes 3:6; 1Tim 6:3+; 2Tim 3:5; 2Yo 10

✡ 3:12: Kol 4:7+

✡ 3:13: Ŋgo 18:24+

✡ 3:14: Pil 1:11; Kol 1:10; Tit 2:14

Pilemon

Ro Ta Paulus Ibeede Pa Pilemon

1

1 Nio Paulus. Nio aŋbesmbeeze pa Yesu Krisi, tanata tiur yo ma iŋgi aŋbotmbot lela ruumu sanaana. Nio niamru toŋmatiziŋ kiti Timoti, ta ambeede ro tiŋgi ima pu Pilemon. Paso, nu gabgaaba yam pa uraata ki Krisi, mi leleyam pu ilip. 2 Mi moori kiti ta Apia na, aigule tiam ila kini. Mi Arkipus ta niamŋan amporrou pa sua ki Merere, mi wal ki Krisi tau niomŋan kuluplup yom pa suŋŋana lela ruumu ku na, aigule tiam ila kizin tomini.

3 Tamanda Anutu mi Merere kiti Yesu Krisi ko tikampe yom, mi timboro yom ma kombot ambai. Ŋonoono.

Suŋŋana ta Paulus ikamam pa Pilemon

4 O Pilemon, gorgori ta aŋzuŋzuŋ na, motoŋ iŋgalŋgalu, mi aŋpakurkur Anutu tio pu. 5 Paso aŋleŋleŋ urum kembei nu urla kat ki Merere kiti Yesu, mi urur lelem pa Anutu wal kini potomŋan ta boozomen. 6 Urlaŋana kiti ta ilup ti ma tewe tamen kek. Mi nio aŋzuŋzuŋ Anutu be lupuuŋu kiti iwe zaala pu ma ute kat kampeŋana ambaimbaiŋan boozomen ta imarmar piti tomtom ta tesekap la ki Krisi i. 7 O tiziŋ, mbulu ku ta urur lelem pizin tomtom, ta ikam yo ma leleŋ ambai kat, mi ipombol yo tomini. Pa nu pombolmbol Anutu wal kini potomŋan, mi kamam zin ma lelen ambai.

Paulus iurpe Pilemon leleene pa mbesooŋo kini Onesimus ta iko pini na

8 O Pilemon, nio leŋ sua ri pu pa uraata ta, ta nio leleŋ be kam. Uraata ti, nu so kam, to indeeŋe. Re. Nu ituru tewe Krisi lene kek. Tana nio aŋrao aŋso kat sua pu, mi aŋur sua pu be kam. Tamen leleŋ be aŋkam ta kembei som. 9 Leleŋ be nu kam uraata ti paso, nu lelem pio. Tana nio Paulus ta aŋwe kolman kek mi iŋgi aŋbotmbot lela ruumu sanaana pa Yesu Krisi zaana na, 10 aŋso aŋwi u pa lutuŋ Onesimus. Pa nio aŋbotmbot ruumu sanaana tiŋgi, mi urlaŋana ta ilup yam ma ni iwe kembei lutuŋ.✡ 11 Ŋonoono, muŋgu ni mbesooŋo ku. Tamen iuluulu u pe som. Mi buri na, ni irao be iuulu ituru.

12-13 Tomtom tiŋgi, nio leleŋ pini ilip kat. Tana aŋso aŋruuti ma imbot be ikam murim mi iuulu yo. Pa iŋgi aŋbotmbot lela ruumu sanaana paso, aŋzzoyaryaara uruunu ambaiŋana. Mi som. Iŋgi aŋpimiili i ma ima ku mini. 14 Kokena aŋkam sorok mbulu sa, mi nu yok som, to aŋpasaana lelem. Uraata ambaiŋana ta aŋzzo pa i, na aŋsombe nu itum kam raama lelem, to ambai. Tana leleŋ be aŋmaŋmaŋu pa som.✡

15 Mi takankaana pa. Mbulu ta Onesimus izemu pa mazwaana ri tiŋgi, inako Anutu zaala kini be itoori ma iwe Krisi lene. Naso imiili ma ima ku mini be niomru kombotmbot ma alok. 16 Mi ni isombe ima, nako re i kembei muŋgu som. Ko ipa ndel ri. Pa muŋgu, ni mbesooŋo ku men. Mi iŋgi ko re i kembei toŋmatiziŋ ki Krisi ta nu lelem pini ilip. Nio ti leleŋ pini tomini. Mi nu ko lelem pini ilip kat. Paso, ni ko iwe mbesooŋo ambaiŋana kat pu, mi ni toŋmatiziŋ ku ta ki Merere i tomini.✡

17 Tana nu sombe re yo kembei nu gaabaŋom, nako lelem ambai pini mi kami kembei ta nu kam yo. 18 Mi sombe ikam ŋoobo mbulu sa pu, som ikam koroŋ ku sa ma iwe mbun pini, na ur nio zoŋ pa be aŋma to aŋkot. 19 Re su pa bude suruunu ti. Iŋgi nio ituŋ aŋbeede. Tana kam ŋgar pa mbun kini pepe. Nio ko aŋkot. Mi tamen itum ko motom iŋgalŋgal mbun biibi ta imbotmbot ku i. Pa nio ta aŋwe zaala pu ma kam mbotŋana ta ki Anutu i. 20 Tiziŋ, nio leleŋ be nu uulu yo ma kam uraata ti pa Merere zaana. Naso swe mbulu ki Krisi, mi kam ma leleŋ ambai. 21 Mi nio aŋbeede ro tiŋgi na, leleŋ iwe ru pu som. Nio aŋute: Nu ko to kalŋoŋ. Mi ko kam ma ilip ma iŋgi.

22 Aŋso aŋwi u pa koroŋ toro tomini. Parei, ko irao re leŋ muriŋ sa ma imbotmbot? Pa iŋgi aŋre kembei molo som, to suŋŋana tiom iur ŋonoono, mi aŋyooto ma aŋma leŋ.

Sua pemetŋana

23 Torondo Epaparas, ta ra niamru ambotmbot lela ruumu sanaana tiŋgi pa Yesu Krisi zaana na, ni tomini ikam aigule kini pu.✡ 24 Mi ni itutamen som. Zin tau tigabgaaba yo pa uraata i, zin tomini tikam aigule kizin pu. Markus ma Aristakus, Demas, mi Lukas.✡

25 Kampeŋana ki Merere kiti Yesu Krisi ko ise tiom. Ŋonoono.

✡ 1:10: 1Kor 4:15; Kol 4:9

✡ 1:14: 2Kor 9:7

✡ 1:16: Ep 6:9; 1Tim 6:2

✡ 1:23: Kol 1:7, 4:12

✡ 1:24: Ŋgo 12:12, 19:29, 27:2; Kol 4:14; 2Tim 4:10+

Iburu

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Ro Ta Ila Pizin Iburu

1

Anutu Lutuunu ta iswe kat Anutu piti

1 Muŋgu Anutu kalŋaana ila iwedet ki kwoono bizin pa zaala matakiŋa, mi tumbundu bizin tileŋleŋ sua kini ila kizin. 2 Tamen mazwaana kaimer kana ta ti na, iti teleŋ Anutu kalŋaana ila ki ni itunu Lutuunu tau. Indeeŋe Anutu iur saamba mi toono na, Lutuunu ta iwe zaala pa koroŋ ta boozomen ma tipet. Mi Anutu ipeikati be koroŋ ta munŋaana men imap ma iwe lene.✡ 3 Ni ta iswe kat Anutu piti. Pa Anutu mburaana mi azuŋka kini ramaki mbulu kini boozomen ta zaana biibi pa i, ta imap ma imbot se ki Lutuunu. Mi sua mbolŋana ki Lutuunu ta ikiskis koroŋ ta munŋaana men ma timbot murin. Ni izem itunu ma imeete pizin tomtom bekena ipus zin pa sanaana kizin ma tiŋgeeze kat pa Anutu mataana. Mana imiili ma isala mini saamba, mi mbuleene isu Anutu ta mbura keskeezeŋana na namaana woono be ikam peeze.✡

Lutuunu zaana biibi ma ilip pizin aŋela

4 Anutu, ni iur Lutuunu ma iwe biibi mi zaana ilip pizin aŋela.✡ 5 Pa kere. Kena so Anutu iso pa aŋela tasa ma isombe:

Nio lutuŋ ta nu na.

Koozi nio aŋwe nu tomom.✡

Som na isombe:

Nio ko aŋwe ni tamaana,

mi ni ko iwe nio lutuŋ.✡

Kembei lak. Mi iŋgi som.

6 Indeeŋe Anutu ikam itunu Lutuunu muŋgamuŋga ma imiili ma isala mini pa muriini na, iso ka sua ta kembei:

Aŋela ta boozomen ki Anutu ko tilek kumbun pini mi tipakuri.✡

7 Mi zin aŋela na, kan sua imbot ta kembei:

Anutu ikam zin aŋela kini ma tiwe kembei ta miiri mi you miaana. Pa zin na, mbesooŋo kini men. *✡

8 Lutuunu na, Anutu iso pini ta kembei:

Anutu, nu ko mbotmbot se murim peeze kana mi kamam peeze, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Mi peeze ta kamam, ina indeŋdeeŋe men.

9 Nu lelem pa mbulu ndeeŋeŋana, mi urur koi pa mbulu sananŋana.

Tanata Anutu ku ipakuru ma lip pa waem bizin, mi iliŋ ŋgere isalakaalu mi iuru pa uraata biibi.

Mi ina ikamu ma lelem ambai kat.✡ 10 Mi Anutu iso pini mini ta kembei:

O Merere, muŋgu kat ta mata popoten na, nu ur toono ma uunu imbol kat.

Mi saamba tomini, ina nomom muriini.✡

11-12 Saamba mi toono ko tisaana ma tiwe muŋguŋan kembei kawaala pasaana.

Tana nu ko lek zin ma timap ma tila len,

mi pekel zin pa saamba mi toono popoŋan.

Tamen nu na, mbotmbot men ta kembei. Tortooru som.

Tana ndaama ku ko iseeŋge iseeŋge ta kembei ma alok.”✡

13 Mi Anutu sua kini iso seeŋge ta kembei:

Mbulem su ki nomoŋ woono ma irao aŋkoto kom koi bizin ma mburan imap kat, mi kumbum ise ŋguren.✡

Lak, Anutu iso sua sa ta kembei pizin aŋela? Som. 14 Pa zin aŋela na, Anutu mbesooŋo kini men. Ni iŋgoŋgo zin ma tilala be tiuulu zin wal tau zan be tikam ulaaŋa kini na.✡

2

Tipizil ndemende pa Krisi pepe. Pa ni ikam uraata biibi piti

1 Tana, sua ki Anutu ta teleŋ kek na, matanda iŋgalŋgal be tikis ma tuŋtuŋ pataaŋa. Kokena tezem, to tewe kembei wooŋgo ta timbit kat som, mi isur ma ila lene.✡ 2 Kere. Anutu tutu kini ta muŋgu zin Israel tileŋ la zin aŋela kwon na, mbolŋana kat. Wal ta timolo tutu tana mi tikam zooroŋana pa na, Anutu ileleele zin som. Timap tire kadoono pa ma ikot mbulu kizin.✡ 3 Mi uraata ta Yesu ikam bekena ikamke iti na, biibi ma ilip kat pa uraata ta muŋgu Anutu ikam pizin Israel na. Tana sombe terepiili uraata kini tana kembei koroŋ sorok mi tipizil ndemende pa, ko tombot? Som kat!✡

Uraata tana na, mataana mi Merere itunu isoyaara ka sua. To zin ta tileŋi mi tire i na, tisoyaara sua tana piti mi tipombol, tabe tikam ma iti tomini tuurla.✡ 4 Mi Anutu igabgaaba zin pa uraata kizin mi ipombolmbol sua kizin. Pa irairai mbulu pakan ta ki Bubuŋana Potomŋana i pizin wal urlaŋan irao itunu leleene, mi ipombolmbol zin ma titortooro mos bibip mi uraata mburanŋan matakiŋa.✡

Yesu, ni zaana biibi. Tamen Anutu ikoto i ma zaana isu ri pizin aŋela pa mazwaana ri

5 Saamba mi toono popoŋan tabe tipet pa kaimer ma amzzo sua pa i, na Anutu iur zin aŋela be timboro na som. 6 Pa tomtom ta, ni iso kat ka sua ta kembei:

O Merere, niam tomtom pareiŋoyam ta nu kamam ŋgar biibi piam?

Mi Tomtom Lutuunu na, parei ta nu motom pini?✡

7 Nu koto zaana ma isu ri pizin aŋela pa mazwaana rimen.

To pakuri mini ma zaana iwe biibi ma ilip kat,

8 mi uri ma imboro koroŋ boozomen ta itum nomom iur zin na.

Tana koroŋ ta munŋaana men, ta timap timbot la ni kopo mbarmaana.

Indeeŋe Anutu iur koroŋ ta munŋaana men ma timbot la Tomtom Lutuunu kopo mbarmaana na, izem tasa som. Tamen koozi tere koroŋ ta boozomen timap ma tito peeze kini zen.✡ 9 Mi Yesu itunu na, tere i. Anutu isombe ikampe iti mi ikamke iti pa meeteŋana, tanata ikoto Yesu zaana ma isu ri pizin aŋela pa mazwaana rimen. Mi ni ikam murindi, mi ire yoyouŋana ma imeete piti tomtom ta boozomen. Uunu tina ta Anutu ipakuri ma zaana iwe biibi kat.✡

Yesu iwe tomtom kembei iti

10 Anutu, ni iur koroŋ ta munŋaana men, mi ikiskis koroŋ ta boozomen ma timbot la murinmurin. Mi ni leleene be iyaaru lutuunu bizin ta boozomen ma tila mi ziŋan timbot lela azuŋka kini leleene. Tanata ikam Lutuunu Yesu ma ire yoyouŋana biibi. Mi ina indeeŋe men. Pa ikam ma Yesu irao kat be imuuŋgu pa Anutu lutuunu bizin, mi iporou pizin, mi ikamke zin ma timbot ambai.✡ 11 Ziŋan wal kini ta ni ikam zin ma tiwe potomŋan na, un tamen tau. Tanata niini ise pizin mi leleene pizin, mi ipaata zin be toŋmatiziŋ kini.✡ 12 Pa ni iso sua ta kembei:

Nio ko aŋsoyaara urum pizin toŋmatiziŋ tio.

Mi sombe wal ku tilup zin pa suŋŋana, na nio ko aŋgaaba zin mi aŋbo mboe be aŋpakur zom pa.✡

13 Mi iso mini ta kembei. Isombe:

Nio, nako aŋpase pa Anutu.✡

Mi iso sua toro ta kembei:

Nio ta ituŋ ti. Niamŋan tiziŋ bizin ta Anutu iroogo zin pio, ta ambotmbot i.✡

14 Wal kini tana na, zin tomtom toono kan. Tanata Yesu tomini iwe tomtom kembei ta zin, mi iyamaana pataŋana ki toono ti, mi imeete bekena ipunmeete Tomtom Sanaana mburaana ma imap. Pa ni ta ipasansaana zin tomtom mi iwe uunu pa meeteŋana.✡ 15 Iti tomtom, gorgori tomototo meeteŋana, mi motoŋana tana ikiskis ti ma lende zaala sa som. Tamen meeteŋana ki Yesu itatke iti pa pataŋana tana.✡ 16 Mi kere. Uraata tana, ni ikamam pizin aŋela som. Ikamam piti tomtom ta popoŋana ki Abaraam na.✡ 17 Uunu tina ta ni isu toono ma iwe tomtom raraate kembei iti ta toŋmatiziŋ kini na. Pepe, so irao ikam kat uraata kini som. Pa ni ta patoronŋana ka tomtom biibi ŋonoono. Tana imbot be ireege sanaana kiti mi ipunmeete Anutu kete malmalŋana kini, mibe ilup ti raama Anutu ma tewe tamen. Mi uraata kini tana, ni mataana izze pa, mi ikamam raama muŋaiŋana biibi.✡ 18 Pa itunu iyamaana toomboŋana mi pataŋana ki toono ti kek. Tana ni irao kat be ilae kizin wal ta toomboŋana iwedet pizin i, mi iuulu zin.✡

3

Yesu zaana biibi ma ilip pa Mose

1 O niom toŋmatiziŋ tio, bobi ki kar saamba ta ikam yom tomini ma kewe Anutu wal kini potomŋan kek. Tana kakamam ŋgar pa Yesu mi kopo i se ndomoyom. Pa urlaŋana kiti ta tezzwe na, iso ta kembei: Ni ta Ŋgoŋana ki Anutu, mi patoronŋana ka tomtom biibi ŋonoono.✡ 2 Mi uraata ta Anutu iur la namaana na, ni itoto Anutu leleene mi ikamam kat, kembei ta Mose ito Anutu leleene mi imborro kat iwal biibi ki Israel. Pa muŋgu zin ta tiwe kembei Anutu ruumu kini.✡ 3 Iti tuute: Sombe tomtom sa ipo ruumu ambaiŋana, na ni ta ikam zaana biibi. Mi ruumu ŋonoono na som. Ina raraate men pa Yesu mi Mose. Pa Mose, ni kembei ta ruumu men. Tamen Yesu, ni kembei tomtom ta ipo ruumu. Tana Yesu zaana biibi ma ilip pa Mose.✡ 4 Ruumu sa irao ipet sorok na som. Ruumu ta boozomen na, kan tomtom bizin ta tiwwo. Mi Anutu ta iur koroŋ ta boozomen ma tipet.✡ 5 Mose, ni mbesooŋo men ki Anutu ta itoto Anutu leleene, mi ikamam kat uraata pa Anutu ruumu kini, mi ipatooŋo zin tomtom pa koroŋ pakan ta kaimer Anutu iswe ma ipet kat mat.✡ 6 Tamen Krisi, ni Anutu itunu Lutuunu ta itoto kat Tamaana leleene mi imborro kat ruumu kini. Tana ruumu katuunu ta ni. Ruumu tana na, iti tomtom ta tuurla kini na. Pa sombe tomoto som, tikiskis urlaŋana kiti ma tuŋ, mi menmeen ti ma tazza koroŋ ambaiŋana tabe Anutu ikam piti pa kaimer i, na tewe kembei Anutu ruumu kini.✡

Tere iti: Kokena tipizil ndmende pa Anutu mata yaryaaraŋana

7-8 Tana keleŋ sua ta Bubuŋana Potomŋana ipiyooto na. Iso ta kembei:

Koozi, sombe keleŋ Anutu kalŋaana, na keleŋsil sua pepe.

Kokena kakam zooroŋana kembei ta tumbuyom bizin.

Pa indeeŋe ta ni itoombo zin su lele bilimŋana na, tileŋsil sua mi tizorzoori.

9 Pa ni imbelmbel uraata bibip isu lele tana pa ndaama tomtooru, mi zin tire kat pa matan.

Tamen tiurla som, mi titomtoombo mburaana.

10 Tanata keteene malmal kat pizin mi isombe:

“Gorgori ta zin titoto zaala tio som,

mi lelen imbotmbot molo pio.”

11 Mi ni iso sua mbolŋana pizin raama keteene malmal ta kembei:

“Ŋonoono kat. Toono ta aŋur pizin be tila ma keten su mi timbot ambai pa na, zin ko irao tilela na som. Som kat!”✡

12 Tana niom toŋmatiziŋ tio, kere yom: Kokena tiom tasa ŋgar kini isaana, to izem urlaŋana kini, mi ipizil ndemeene pa Anutu mata yaryaaraŋana. 13 Tana aigule ta boozomen kaparpombolmbol yom. Kokena tiom tasa, ŋgar sananŋana ipakaami, to ŋgar kini imbol kat, mi irao ileŋ Anutu kalŋaana mini som. Mi uraata ki pombolŋana tana, sombe kakam, na kakam ta koozi. Keseke ma ila aigule toro pepe.✡ 14 Tana iti temender mbolŋana, mi tikiskis urlaŋana kiti ta mataana kana na, ma tuŋtuŋ ma irao swondo. Naso teswe kembei iti Krisi wal kini ŋonoono.✡

15 Kembei ta Anutu sua kini iso ma ila kek. Isombe:

Koozi, sombe keleŋ Anutu kalŋaana, na keleŋsil sua pepe.

Kokena kakam zooroŋana kembei ta tumbuyom bizin.✡

16 Lak, ziŋoi ta tileŋ sua, mana tizooro Anutu? Ina iwal biibi ki Israel ta Mose iyaaru zin, mi tizem Aikuptu ma tila na.✡ 17 Mi ziŋoi ta Anutu keteene malmal pizin pa ndaama tomtooru na? Ina zin wal tau tinoknok sanaana kamŋana na. Uunu tina ta tiwe uri lup isu lele bilimŋana.✡ 18 Mi ziŋoi ta Anutu iso sua mbolŋana pizin ma iso:

“Ŋonoono kat. Toono ta aŋur pizin be tila ma keten su mi timbot ambai pa na, zin ko irao tilela na som. Som kat!”✡

Ina zin wal tau tizorzoori tau.✡ 19 Tana sua ti iso iti ta kembei: Zin tiurla som, tanata tirao be tilela mi keten su som.✡

4

Anutu imbuk sua pizin wal kini be ikam zin ma keten su

1 Tana Anutu imbuk sua pizin wal kini be ikam zin ma keten su. Mi sua tana imendernder men i. Tana iti ta boozomen tomoto. Kokena tiom tasa imaŋga pa zaala ki urlaŋana, mi ila ma som mi imiili, to sua mbukŋana tana iur ŋonoono pini som.✡ 2 Pa iŋgi tisoyaara uruunu ambaiŋana piti ma teleŋ kek, kembei ta muŋgu zin Israel tileŋ sua ki Anutu. Tamen zin na, tileŋleŋ sorok mi tiurla som. Tanata sua tana iuulu zin som. 3 Mi koozi, iti tomtom ta tuurla ki Krisi, ta Anutu ikam ti ma ketende su. Mi zin Israel na som. Pa sua ki Anutu iso ta kembei:✡

Iŋgi aŋso sua mbolŋana raama keteŋ malmal ta kembei:

“Ŋonoono kat. Toono ta aŋur pizin be tila ma keten su mi timbot ambai pa na, zin ko irao tilela na som. Som kat!”✡

Mi kere. Anutu itunu, ni keteene su kek. Pa uraata kini ta iur saamba ma toono mi koroŋ ta boozomen na, ni iposop ma imap kat ta alok kek. 4 Pa sua kini lwoono ta iso pa aigule ta iwe lamata mi ru pa na ta kembei:

Indeeŋe uraata iwe lamata mi ru na, Anutu keteene su pa uraata kini ta boozomen.✡

5 Mi sua ta aŋzzo pa i na iso ta kembei:

Toono ta aŋur pizin be tila ma keten su mi timbot ambai pa na, zin ko irao tilela na som. Som kat!✡

6 Sua mbukŋana ki Anutu ta iso ni ko ikam zin tomtom ma keten su, ina imendernder men i. Tana tomtom pakan kola tire ka ŋonoono. Mi zin wal tau muŋgu tileŋ sua ambaiŋana tana na, tire ka ŋonoono som. Pa tileŋ mi tizooro tau. 7 Uunu tina ta Anutu iur mazwaana toro be ikam wal kini ma keten su. Kere. Ndaama boozo kat ilae, mi kaimer mana, Dabit iwe Anutu kwoono mi iso ka sua, kembei ta aŋso ma ila kek na.

Koozi, sombe keleŋ kalŋoŋ, na keleŋtut sua pepe.

Kokena kakam zooroŋana.✡

Sua ta “koozi” ti, ina iswe kembei ni iur mazwaana toro be ikam zin tomtom ma keten su. 8 Kozobe Yosua ikam zin Israel ma tila ma keten su mi timbot ambai kat su toono Kanaan, so Anutu irao iso mini pa mazwaana toro na som.✡ 9 Tana sua ti iswe ta kembei: Sua mbukŋana ki Anutu ta iso ni ko ikam wal kini ma keten su kembei ta ni keteene su pa aigule ta iwe lamata mi ru pa na, ina imendernder men. 10 Mi tomtom ta so Anutu ikami ma keteene su, nako itunu uraata kini imap mi keteene su kat, kembei ta Anutu keteene isu pa uraata kini na.✡ 11 Tana sua mbukŋana ta iso Anutu ko ikam ti ma ketende su na, iti takam kinkiini be tere ka ŋonoono. Kokena tomtom sa ito zin Israel pa zooroŋana kizin, mi itop pa urlaŋana kini.✡

Anutu sua kini na, mataanaŋana kat

12 Anutu sua kini na, mata yaryaaraŋana mi ikamam uraata raama mburaana biibi. Pa sua kini mataanaŋana kat ma ilip pa buza ta mata mbaaruŋana i. Tana iŋgalŋgal kat lelende, mi ipitpeleleele ŋgar kiti, mi izzo iti pa ŋgar iŋgoi ta imar pa Bubuŋana, mi ŋgar iŋgoi ta itundu ŋgar kiti men. Mi ŋgar turkeŋana ta imbotmbot la lelende na, sua kini izzwe mi itirtiiri.✡ 13 Zin koroŋ ta Anutu iur na, sa ike pini som. Pa ni mataana molo. Tana koroŋ turkeŋan mi rekeŋan ta boozomen imbot mat pini. Mi iti ta boozomen kola temender la ni mataana be toso sua kiti mi ni itiiri ti.✡

Yesu ni patoronŋana ka tomtom biibi ŋonoono

14 Tana iti lende tomtom zaanaŋana ta kek. Ni Anutu itunu Lutuunu, Yesu. Ni ta patoronŋana ka tomtom biibi ŋonoono. Mi ikam ruŋgundu ma isala kat ki Anutu ta saamba kek, be imender piti mi iwe kwondo. Tana iti tikis kat urlaŋana kiti ta tezzwe na.✡ 15 Ŋonoono, iti mburanda biibi som. Tamen patoronŋana ka tomtom kiti tana, ni leleene izanzaana piti mi imuŋaiŋai iti. Pa toomboŋana boozomen ta tiwedet piti i, ta tipet pini tomini, mi ni iyamaana kek. Tamen ni na, itop som.✡ 16 Tana iti lelende iwe ru pepe, mi tomoto be tala kolouŋana pa Anutu pepe. Pa ni ta imbutultul se Biibi muriini na, kampeŋana katuunu. Tana sombe pataŋana sa indeeŋe iti, na ni ko imuŋai iti mi iuulu iti pa.✡

5

Krisi, ni patoronŋana ka tomtom kembei ta Melkizedek

1 Zin bibip ta boozomen kizin patoronŋana kan na, Anutu ipeikat zin la tomtom mazwan, mi iur zin be timender pizin tomtom, mi tipazalzal koroŋ ta boozomen ila kini. Tana zin timbot be tikam patoronŋana pa sanaana kizin tomtom mi patoronŋana pakan tomini.✡ 2 Mi zin tiute: Zin tomini timbol som, mi tikamam ŋoobo mbulu. Tana zin wal tau tiute kat Anutu sua kini som mi tipaŋoobo pa na, zin bibip kizin patoronŋana kan tikeke pizin som. 3 Iŋgi kembei tabe tikamam patoronŋana pa Anutu be ireege zitun sanaana kizin muŋgu, mana tikam pa sanaana kizin tomtom pakan.✡ 4 Uraata ki biibi kizin patoronŋana kan na, uraata biibi mi zaanaŋana. Mi tomtom sa irao iserseere mi iur itunu pa na som. Bela Anutu itunu iboobi mi iuri pa, kembei ta muŋgu ikam pa Aron na. 5 Tana Krisi ta kembena. Ni ipakur itunu mi iur itunu ma iwe patoronŋana ka tomtom som. Ina Anutu itunu ta iuri. Kere. Muŋgu Anutu iso pini ta kembei:

Nio lutuŋ ta nu na.

Koozi nio aŋwe nu tomom.✡ 6 Mi sua kini lwoono toro iso ta kembei:

Nu ko we patoronŋana ka tomtom kembei ta Melkizedek,

mi mbotmbot ta kembei ma alok.✡

7 Indeeŋe ta Yesu imbotmbot su toono na, itaŋroro Anutu mi ikam suŋŋana pini raama tiŋiizi biibi. Pa ni iute: Anutu, ni irao be ikamke i pa meeteŋana. Mi Anutu ileŋ suŋŋana kini tana. Paso Yesu ikototo itunu mi itoto Anutu kalŋaana.✡ 8 Ŋonoono, ni Anutu lutuunu. Tamen pataŋana ta ni ibaada na, ina ipaute i kat pa mbulu ki toto Anutu leleene pa koroŋ ta boozomen. 9 Mbulu ta Anutu iur pini na, ni ito ma imap. Tanata ikam ma ni irao kat be ikamke zin tomtom. Tana zin wal ta so tileŋ la kalŋaana, na ni ko ikamke zin ta boozomen ma timbot ambai ma alok.✡ 10 Pa ni, Anutu iuri ma iwe biibi ŋonoono pa patoronŋana kembei ta Melkizedek be imender pizin tomtom mi Anutu.✡

Tezem urlaŋana kiti pepe

11 Niam leyam sua boozo pa Krisi mi uraata kini. Mi sombe aŋla leleene pa, inako ipata piom. Pa niom tina keleŋsil suaŋoyom. 12 Anutu sua kini na, niom kakam ta muŋgu kek. Tana aŋdemeere yom mi aŋso ko kapaute wal pakan pa Krisi kek. Mi som. Iŋgi kewe kembei zin wal tau popoŋan pa sua ki Anutu i. Pa sua raurauŋana ta mat kana i, niom kusu mi kakankaana pa. Parei, ko tomtom sa ima mi iso yom pa mini? Iŋgi kembei kiwinin tui men. Karao pa kini mbolŋana zen.✡ 13 Tomtom ta imbotmbot se ki tui men na, ni kembei ta pikin i. Pa sua ta iso pa mbulu ndeeŋeŋana na, ŋgar kini imbol pa zen.✡ 14 Mi kini mbolŋana, ina koroŋ kizin kolman. Pa mbulu boozomen ta iwedet pizin, ina ipaute zin ma ŋgar kizin ipet kek. Tana zin tirao be tikilaala mbulu iŋgoi ta ambaiŋana, mi iŋgoi ta sananŋana.✡

6

1-2 Zin wal ta so popoŋan pa sua ki Anutu na, mataana mi tapaute zin pa koroŋ ta kembei: Mbulu tabe ikam ti ma temetmeete ma tala lende i, na iti bela tezem ma imborene kat, mi totooro lelende mi tuurla ki Anutu. Mi tapaute zin pa uunu matakiŋa ta tomtom tikamam yok pa i, * mi mbulu tau tuur namanda isala tomtom uten bekena topombol zin. Mi toso zin pa maŋgaŋana kizin wal meeteŋan, mi nol biibi tabe Anutu itiiri iti pa mbulu kiti mi iur kadoono piti. Kadoono tana ko imbotmbot ma alok. Tana sua ta kembena, ta takamam pizin wal popoŋan. Pa ina iwe kembei urlaŋana kiti uunu. Tamen iti wal ta tombot mat ri pa sua ki Anutu kek na, irao talala mi timilmiili pa sua ta kembei men pepe. Toso pa koroŋ pakan tomini. Naso ŋgar kiti izze ma tewe kolman pa sua ki Anutu.✡ 3 Tana sombe Anutu leleene, inako takam ta kembena.

4 Pa kere. Zin wal ta so tipizil kat ndemen pa urlaŋana kizin, inako len zaala sa be titooro zin ma timiili mini na som. Pa Anutu ipei ŋgar kizin ma timbot mat leleene kek. Mi mburaana saamba kana tau Anutu ikampewe iti pa sorok na, zin titoombo ma tiyamaana kek. Pa Bubuŋana ikam uraata pizin kek.✡ 5 Mi tikan la Anutu sua kini ma tiyamaana ka ambaiŋana kek. Mi Anutu mburaana matakiŋa tabe ipet kat mat pa kaimer i, na zin tire tenten kek.✡ 6 Tana zin wal ta kembei, sombe tisu mini mi tipizil kat ndemen pa urlaŋana kizin, inako len zaala sa be titooro zin mini som. Pa ina, zin kembei tipun Anutu Lutuunu sala ke pambaaraŋana mini, mi tipamiaŋi ila iwal biibi matan.✡

7 Toono ta so yaŋ izzu pa ma ipembesmbeeze mi ipiyotyooto koroŋ ambaimbaiŋan pizin tomtom ta tikamam uraata pa, inako kampeŋana ki Anutu imbotmbot se ki. 8 Tamen toono ta so ipiyooto koroŋ ambaiŋana sa som, mi ipiyotyooto ro mi wooro matanmatanŋan men, na ire i. Pa sombe imbotmbot men ta kembei, na kaimer Anutu kete malmalŋana kini ko ise ki toono tana, mi you ikan ma ila ne.✡

9 O niom wal tio ta leleŋ piom ilip na, ŋonoono, iŋgi amkam sua kekeŋana ri piom. Tamen niam amute yom kek. Niom kembei toono ambaiŋana. Tana niam amurla kembei Anutu ko ikamke yom ma kombot ambai. 10 Pa ni irao be ikam ŋoobo mbulu sa na som. Mi ni iute uraata tiom ramaki mbulu tiom tau kuurur leleyom pini, mi ku'uluulu wal kini potomŋan ta muŋgu mi imar. Mbulu tiom tana, ni irao be mataana mbeleele na som.✡ 11 Mi niam leleyam be niom ta boozomen motoyom siŋsiŋ pa mbulu ki Anutu. Tana leleyom iwe ru pepe. Kikiskis urlaŋana tiom ma irao kere kat koroŋ ambaiŋana ta kuurur motoyom pa i.✡ 12 Kokena keleŋsil sua mi kekeenemeete pa. Koto zin wal ta urlaŋana ipombolmbol zin ma timender mbolŋana pa pataŋana. Pa ina zin wal ta kembei, ta ko tikam matamur ambaiŋana ta Anutu imbuk sua pa na, mi tire ka ŋonoono.✡

Tuurla sua mbukŋana ki Anutu kembei Abaraam

13 Indeeŋe ta Anutu imbuk sua pa Abaraam na, tomtom sa tau ilip pa Anutu be ni ipaata zaana mi ipombol sua kini pa i na som. Tanata ipaata itunu zaana pa sua kini mbukŋana tana ma ipombol pa. 14 Isombe:

Ŋonoono kat. Nio ituŋ kola aŋkampe u, mi aŋkam popoŋana ku ma timasak ma tiwe boozo kat.✡

15 Mi Abaraam iurla sua mbukŋana tana. Tanata iurur mataana pa, mi izza ma ila ila ma ire ka ŋonoono.

16 Iti tomtom takamam mbulu ta kembei. Sombe taparzooro pa koroŋ sa, na tapaata tomtom sa ta ni biibi ma ilip piti na zaana. Naso tomtom tina zaana ipombol sua kiti mi ipumun waende bizin kwon ma sua kizin imap.✡

17 Mi Anutu ta kembena. Matamur ta ni imbuk sua pa be ikam piti na, ni irao be itooro mini ŋgar kini pa na som. Tanata ipaata itunu zaana pa sua kini mbukŋana bekena ipombol pa ma imbol kat. Kokena iti ta zanda pa matamur tana lelende iwe ru pa. 18 Tana iti ta toko ma tala ki Anutu na, lende koroŋ ru ta ipombol ti. Mi koroŋ ru tana, ni irao ikam pakaamŋana pa, som itooro ŋgar kini pa na som. Som ma som kat. Ta na, sua kini mbukŋana. Mi toro na, itunu zaana ta ipaata bekena ipombol sua mbukŋana tana. Koroŋ ru tana tipombol kat iti be tikiskis urlaŋana kiti, mi tuurur matanda pa koroŋ ambaiŋana tabe takam pa kaimer i.✡

19-20 Koroŋ ambaiŋana tau tuurur matanda pa i, ina ikis ti ma tuŋtuŋ, kembei wooŋgo ta timbit ka re mbolŋana ila patmbu bekena tuŋ ma imbot. Pa Ni ta iwe zaala pa koroŋ tana, ta imuuŋgu piti, mi ilela ruumu leleene ta potomŋana ŋonoono i, mi ilela kat ki Anutu ta saamba a. Mi iwe patoronŋana ka tomtom biibi ŋonoono kek, kembei ta Melkizedek. Tana ni ko imender be ipazal sua pizin tomtom mi Anutu, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.✡

7

Melkizedek ilup uraata ru. Pa ni king, mi patoronŋana ka tomtom zaanaŋana

1 Niom ko motoyom iŋgal. Melkizedek tana, ni king ki kar Salem, mi patoronŋana ka tomtom ki Anutu kor kana kat. Mazwaana ta na, Abaraam ziŋan king pakan tiporou ma Abaraam ilip pizin, to imiili na indeeŋe Melkizedek inamnaami. Ise kini, to ni ipomboli.✡ 2 To Abaraam imaŋga na, ipeete mburu ta iyo pa malmal na, ma iwe pakaana laamuru, mi ikam pakaana ta ila ki Melkizedek.

Ayo, sua tio mataana kana na, Melkizedek zaana ka uunu ta kembei: ‘king ki mbulu ndeeŋeŋana.’ Mi ni imborro kar Salem. Salem ka uunu ta kembei: ‘mbulu luumuŋana,’ som ‘mbotŋana ambaiŋana.’ Tana ni king ki mbulu luumuŋana mi mbotŋana ambaiŋana. 3 Mi koroŋ toro tomini. Iti tapaata sua ki Merere na, tendeeŋe sua sa ta iso pa Melkizedek tamaana ma naana mi uunu ta ipet pa i na som. Mi pepe kini uunu, mi meeteŋana kini tomini, tibeede ka sua sa som. Tana ni iwe kin ambaiŋana pa Anutu Lutuunu. Pa Krisi, ni patoronŋana ka tomtom ta imender piti tomtom mi Anutu, mi imbotmbot ta kembei ma alok.✡

4 Tana kere. Muŋgu tumbundu Abaraam ipeete mburu ta iyo pa malmal na ma iwe pakaana laamuru, mi ikam pakaana ta ambaiŋana ma ilip na, ma ila ki Melkizedek. Mbulu tana iswe kembei Melkizedek, ni zaanaŋana kat. 5 Ayo, takam ŋgar pa tutu ta kaimer Anutu ikam pizin Israel na. Ŋonoono, Lebi popoŋana kini ta tiwe patoronŋana ka tomtom bizin na, ziŋan iwal biibi ki Israel, zin toŋmatiziŋ tau. Pa timap ma tiyooto pa Abaraam. Tamen tutu iur sua ta kembei: Sombe iwal biibi ki Israel tipeete koroŋ kizin, mi tiur pakaana ta be iwe Anutu lene, na pakaana tana ilala ki Lebi popoŋana kini men.✡ 6 Mi Melkizedek na, uunu ipet pa Lebi som. Tamen mburu tau Abaraam iyo pa malmal na, ni ikam pakaana ta ma ila ki Melkizedek. Kere. Abaraam zaana biibi kat. Pa Anutu imbuk sua pini pa koroŋ boozo. Tamen ni ila ipet ki Melkizedek na, Melkizedek ta ipomboli.✡ 7 Mi iti tuute: Tomtom ta so ipombol tomtom toro, na ni ta iwe biibi. Tana Melkizedek, ni ilip pa Abaraam. 8 Mi koroŋ toro tomini. Lebi popoŋana kini tau tiyyo koroŋ ta tomtom tikamam pa Anutu na, tikiskis uraata kizin ma alok som. Tikamam ma tila, to timetmeete, mi wal pakan tikel zin. Ta kembei kembei mi ila. Mi Melkizedek ta Abaraam ikam mburu pakan ma ila kini na, tibeede sua sa pa meeteŋana kini som. Tana ni iwe kin pa Ni ta imbotmbot ma alok i.✡ 9-10 Mi indeeŋe ta Abaraam ikam koroŋ ma ila ki Melkizedek na, tere kembei popoŋana ki Lebi naman imbot la tomini. Ŋonoono, indeeŋe ta Melkizedek ise ki Abaraam na, Lebi tipeebi zen. Tamen kaimer ni iyooto pa popoŋana ki Abaraam.

Yesu ni kembei ta Melkizedek. Tana uraata kini ilip pa uraata tau zin patoronŋana kan kizin Israel tikamam

11 Muŋgu, indeeŋe ta zin Israel tikam tutu na, Anutu iur Lebi mi popoŋana kini men be timboro patoronŋana ka uraata. Mi tutu ta imborro zin Israel na, imendernder se uraata kizin. Lak, sombe uraata kizin tana iurpe zin tomtom ma tiŋgeeze kat pa Anutu mataana, na parei ta Anutu isu mini mi iso pa patoronŋana ka tomtom toro tabe imar? Pa ni iso pa patoronŋana ka tomtom tabe ipa ndel pa Aron. Tomtom tana ko kembei ta Melkizedek.✡ 12 Mi kere. Sombe patoronŋana ka uraata ila tomtom toro namaana, na tutu tomini bela itooro.✡ 13-14 Patoronŋana ka tomtom ta amzzo pini i, ina Merere kiti tau. Ni ipet pa uunu ki Lebi som. Ni ipet pa uunu ki Yuda. Mi iti tuute: Ta muŋgu mi imar na, popoŋana sa ki Yuda zaana pa uraata ki patoronŋana som. Pa indeeŋe ta Mose iso pa uraata ki patoronŋana na, kwoono ila pa popoŋana ki Yuda som.✡

Anutu ipekel zaala muŋguŋana ki tutu pa zaala popoŋana ta ambaiŋana ma ilip

15 Sua ta amkamam, ta iŋgi ko ka ŋgar iwedet piom i. Koozi patoronŋana ka tomtom toro kembei ta Melkizedek ipet kek. 16 Tutu iso ta kembei: Bela tomtom siŋ kini ipet pa Lebi, tona iwe patoronŋana ka tomtom. Tamen Yesu, ni iwe patoronŋana ka tomtom pa zaala tana som. Uunu imbot la ni itunu mburaana tau ikami ma imbotmbot ma alok. 17 Pa Anutu sua kini iso ta kembei:

Nu ko we patoronŋana ka tomtom kembei ta Melkizedek,

mi mbotmbot ta kembei ma alok.”✡

18-19 Zaala muŋguŋana na, mburaana biibi som, mi iuulu kat zin tomtom som. Pa ina irao ikam zin ma tiŋgeeze kat na som. Tanata Anutu ipekel pa zaala ta ambaiŋana ma ilip. Zaala tana na, Yesu itunu tau. Pa ni ta ikam ti ma tarao be tala kolouŋana kat pa Anutu. Tanata iti tuurur matanda pini.✡

20 Ni, Anutu imbuk sua pini, mi ipaata itunu zaana pa sua tana bekena ipombol, mi iuri ma iwe patoronŋana ka tomtom. Mi Lebi ziŋan popoŋana kini na, Anutu ikam mbulu sa ta kembei pizin som. 21 Tana indeeŋe Yesu iwe patoronŋana ka tomtom na, Anutu imbuk sua mbolŋana kat pini. Pa Anutu sua kini iso ta kembei:

Merere, ni imbuk sua mbolŋana pu kek.

Mi ni irao be itooro ŋgar kini mini na som.

Nu ko we patoronŋana ka tomtom, mi mbotmbot ta kembei ma alok.✡

22 Tana zaala popoŋana tabe itiŋan Anutu taparlup ti ma tewe tamen pa i, ina ambai ma ilip pa zaala muŋguŋana. Mi Yesu itunu ta imender piti pa zaala tana.✡

Yesu, ni patoroŋana ka tomtom ta irao kat be ikamke iti

23 Muŋgu na, patoronŋana ka tomtom bizin boozomen. Paso, meeteŋana iyembutmbut uraata kizin. Pakan tikam ma tila mi timeete, to pakan tikel zin. Ta kembei kembei mi ila. 24 Tamen patoronŋana ka tomtom kiti Yesu na, uraata kini ko irao imap na som. Pa ni imbotmbot ta kembei men ma alok. 25 Tana zin wal ta so tiurla kini bekena tila ki Anutu, na ni mburaana irao be ikamke zin ma ikamke zin kat. Paso, ni imbotmbot totomen, mi ikamam ruŋgundu ma izuŋzuŋ Anutu be iuulu ti.✡

26 Yesu, ni patoronŋana ka tomtom ta kembei, tana ni irao kat be iuulu iti. Pa ni le uunu sananŋana sa som, mi ni potomŋana, mi mbulu kini iŋgeeze men. Mi toono ti ta sanaana muriini na, ni imbotmbot pa mini som. Pa Anutu ikami ma isala kini ta saamba a kek.✡ 27 Tana ni kembei ta zin bibip pakan kizin patoronŋana kan som. Pa zin na, aigule ta boozomen tikamam patoronŋana bekena Anutu ireege zitun sanaana kizin muŋgu, mana tikamam pa sanaana kizin iwal biibi. Mi Yesu, ni le sanaana sa tabe ikam patoronŋana pa i som. Mi patoronŋana ta ni ikam bekena ireege sanaana kizin tomtom, ina tomini boozo som. Izem itunu ma imeete pa tamen ŋonoono mi imap. Patoronŋana toro sa mini som.✡

28 Zin bibip kizin patoronŋana kan mburan biibi som. Mi tutu iso, tabe tiurur zin pa uraata kizin. Tamen kaimer Anutu imbuk sua mbolŋana pa Lutuunu, mi ipaata itunu zaana pa sua tana bekena ipombol ma imbol kat, mi iuri ma iwe patoronŋana ka tomtom. Paso, Lutuunu ikam kat mbulu ta Anutu iur pini na ma imap. Tabe ikam ma ni irao kat pa uraata kini. Mi ko imbotmbot ta kembei maa alok.✡

8

Krisi, ni imbotmbot saamba mi ikamam uraata kini su Anutu kereene uunu

1 Sua boozomen tau amzzo i, na ka uunu ta kembei: Koozi, iti lende patoronŋana ka tomtom biibi ŋonoono. Ni mbuleene su Anutu ta Biibi ŋonoono na namaana woono ta saamba a. Tana imbot kolouŋana pa Anutu muriini peeze kana kek.✡ 2 Mi ikamam uraata su ruumu leleene ta potomŋana ŋonoono kat ta imbot la beeze ŋonoono ki Anutu ta saamba a. Beeze tana, tomtom tipamender som. Anutu itunu ta ipamender.✡

3 Bibip ta boozomen kizin patoronŋana kan na, tomtom tiur zin be tikam patoronŋana pa sanaana mi patoronŋana pakan tomini. Mi patoronŋana ka tomtom biibi ŋonoono kiti ta kembena. Irao namaana men mi ila ki Anutu na som. Ila raama le patoronŋana tomini.✡

4 Kozobe Yesu imbotmbot men su toono, so irao zaana sa pa uraata ta ki patoronŋana i som. Som kat. Pa ka tomtom bizin ta timbotmbot pataaŋa kek. Mi ina zin tau tikamam patoronŋana kembei ta tutu iso na. 5 Tamen zin timbesmbeeze pa Anutu lela beeze toono kana men. Beeze tana, koroŋ ŋonoono som. Ina beeze ŋonoono ki Anutu ta imbotmbot saamba a kunuunu men. Uunu tiŋgi tabe indeeŋe tau Mose ipamender beeze ki Anutu na, Anutu iur sua pini ma isombe: “Beeze ka mos ta aŋso u pa sala abal na, kozo rre, mi to kat.”✡

6 Mi koozi, uraata ki patoronŋana ta Anutu iur Yesu pa ma ikamam i, ina ilip kat pa uraata ta zin patoronŋana kan tikamam su toono na. Mi zaala popoŋana ta koozi Anutu ziŋan zin tomtom tiparluplup zin pa i, ta kembena. Ilip kat pa zaala muŋguŋana. Mi ka sua mbukŋan ta ambaimbaiŋan ma ilip tomini. Zaala popoŋana tana ipet pa uraata ki Yesu. Pa ni ta imender piti mi Anutu, mi ilup ti ma tewe tamen.✡

7 Kozobe zaala muŋguŋana ambai kat, so irao Anutu ipekel mini pa zaala popoŋana ti som.✡ 8 Tamen Anutu ire kembei gorgori tomtom titoto kat zaala muŋguŋana som, mi tikamam ŋoobo mbulu. Tanata Merere iso ta kembei:

Kere. Mazwaana sa kola imar.

Tona nio aŋur zaala popoŋana pizin Israel mi Yuda be niamŋan amparlup yam ma amwe tamen.✡

9 Zaala tana ko ipa ndel pa zaala muŋguŋana ta aŋur pa tumbun bizin na.

Indeeŋe tau aŋyaaru zin Israel ma tizem Aikuptu na, aŋso zin pa zaala muŋguŋana tana.

Tamen tito som, tana aŋpizil ndemeŋ pizin.✡

10 Zaala popoŋana tabe aŋur pizin Israel i, ko ta kembei:

Kaimer, nio ituŋ ko aŋkam tutu tio ma imbol la ŋgar kizin,

mi aŋbeede la lelen tomini.

Mi nio ko aŋwe Anutu kizin,

mi zin ko tiwe wal tio.✡

11 To tomtom sa ko le uraata be ipaute zin tomtom pa Merere mini som.

Mi tomtom sa ko iso pizin toŋmatiziŋ kini ma iso: ‘Aiss, niom sombe kuute Anutu, so ndabok!” na som.

Pa zin ta boozomen ko tiute yo lup.

Zin sorrokŋan, mi ila ila ma zin ta zan bibip i tomini.✡

12 Mi sanaana kizin na, nio ko aŋreege ma ila lene lup,

mi motoŋ la pa mini som.”✡

13 Kere. Sombe Anutu izzo pa zaala popoŋana, ina iswe kembei zaala mataana kana iwe muŋguŋana mi ikamam be imap. Mi koroŋ ta kembei, nako molo som to imap kat.✡

9

Zaala muŋguŋana, ina irao ikam ti ma tala kolouŋana kat pa Anutu na som

1 Zaala mataana kana na, ka tutu ta iso pa mbulu ki suŋŋana mi beeze potomŋana ki Anutu ta imbot toono na. 2-3 Beeze tana, tipamender, to tididiut pa kawaala biibi ma leleene iwe ru. Leleene ta na, tipaata be lele potomŋana. Ina lam muriini mi mbalia ta timbot pa. Mbalia tana, tiŋgasŋgas narabu potomŋan izze be Anutu ire. Mi leleene ta kawaala biibi iut ma iwe ru pa, ina tipaata be lele ta potomŋana ŋonoono kat.✡ 4 Beeze leleene tana, you muriini ta tiurpe pa pat gol na, imbot lela. You muriini tana, ina be tirukruk koroŋ kuzinŋan isala. Mi Sua Mbukŋana Ka Koror ta tipakap gol ila leleene mi mat kana, ina imbot lela tomini. Koror tana leleene na, koroŋ pakan imbotmbot. Koroŋ ta kembei: Kuuru ta tiurpe pa pat gol mi tiyo kini manna pakan isula na, mi Aron tete kini ta indom na, raama pat babaŋan ru ta tutu laamuru imbot se na. Tutu tana, bela tito ma imap, to ziŋan Anutu tilup zin ma tiwe tamen. Ina zin koroŋ tina, ta timbot sula koror leleene.✡ 5 Mi koror kwoono na, koroŋ ru ta tisap ma kembei ta aŋela na, timbot sala. Koroŋ ru tana tiwe kilalan pa azuŋka ki Anutu ma mburaana, mi tiswe kembei ni imbotmbot raama zin Israel. Mi koror tana kwoono, ina tipaata be muŋaiŋana muriini. Tamen ko irao amla leleene pa sua tiŋgi ta buri na som.

6 Indeeŋe ta tiurpe zin koroŋ tina mi tipamender ma imap na, zin patoronŋana kan timaŋga be tikam uraata kizin. Aigule ta boozomen tilelala ruumu leleene ta ipet ki mat na, mi tikamam uraata kizin. 7 Mi biibi kizin itutamen ta ilelala ruumu leleene ta potomŋana ŋonoono kat na. Tamen ilelala pa aigule tamen ŋonoono ikot ndaama tataŋa. Mi irao namaana men mi ilela na som. Bela ikam mbili siŋin, to ilela raama. Ilela to, mataana mi ikam patoronŋana pa itunu sanaana kini muŋgu. Mana ikam pizin tomtom tau tikilaala kat mbulu kizin som, mi tikam sorok sanaana.✡ 8 Mbulu ta tikamam pa beeze tana na, Bubuŋana Potomŋana ipiyooto ka ŋgar piti ta kembei: Sombe beeze tana imendernder men, na zaala tabe tomtom tila ma tigarau kat Anutu i, na imbot mat zen.✡ 9 Tana beeze tana iwe kin piti ta koozi ta kembei: Zin tomtom ta titoto zaala muŋguŋana mi tikamam patoronŋana pa mbili mi koroŋ pakan na, koroŋ tina ko irao iurpe zin ma lelen iŋgeeze kat na som.✡ 10 Pa patoronŋana ta kembei, ramaki tutu matakiŋa ta iso pa koroŋ ta takanan mi tiwinin, mi tutu matakiŋa ki weŋana na, koroŋ ta boozomen tana, ina koroŋ mat kana men. Mi irao be iurpe lelende ma iŋgeeze kat pa Anutu mataana na som. Tana Anutu iur zaala ta kembei be imbot rimen ma irao ni ipiyooto zaala popoŋana ma ipet mat.✡

Krisi siŋiini ta iwe zaala popoŋana piti be itiŋan Anutu taparlup ti ma tewe tamen

11 Mi koozi zaala popoŋana tana imbot mat. Pa Krisi ta patoronŋana ka tomtom biibi ŋonoono i, imar kek. Ni ta iwe zaala piti ma takamam koroŋ ambaimbaiŋan ki Anutu. Pa ni ilela beeze ŋonoono ta imbot saamba a, mi ilela kat ki Anutu. Beeze tana, koroŋ ndabokŋana kat. Ilip pa beeze ta muŋgu zin Israel tipamender. Pa beeze ŋonoono tana, tomtom tipo som, mi imbot toono som. Imbot ta saamba a.✡ 12 Indeeŋe Krisi ilela kat ki Anutu na, ikam mbili sa siŋiini be ikam patoronŋana pa i som. Ikam itunu siŋiini * ma ilela ruumu leleene ta potomŋana ŋonoono kat na, mi ikam pa Anutu, bekena ni ireege sanaana kiti mi ikamke iti ma tombot matanda yaryaara ma alok. Mi uraata tana, ni ikam pa boozo som. Ikam pa tamen ŋonoono mi imap. Irao ikam mini som.✡ 13 Kere. Zaala muŋguŋana na, sombe koroŋ mat kana sa ikam zin tomtom ma tiŋgeeze pa Anutu mataana som, † tona titiyaara mbili sa siŋiini, som makau paŋgaara gubuunu isalakaala zin. Naso tiŋgeeze mini, mi irao timiili pa suŋŋana ma koroŋ.✡ 14 Lak, sombe mbili siŋin irao ikam uraata ta kembei, nako parei pa Krisi siŋiini? Ina mburaana biibi kat. Irao ipus lelende ma iŋgeeze kat, mi ikam ti ma tezem mbulu soroksorok tabe ikam ti ma temetmeete ma tala lende pa i. Naso tembeeze kat pa Anutu mata yaryaaraŋana. Pa Bubuŋana ta imbotmbot ma alok i, ta ipombol Krisi mi izem itunu ma imeete piti. Mi patoronŋana ta ni ikam pa Anutu na, ndabokŋana kat. Kosa sa isaana som.✡

15 Tana zin wal ta Anutu iboobo zin ma tiwe lene na, Krisi iurpe zaala popoŋana pizin, mi ilup zin raama Anutu ma tiwe tamen. Pa sanaana kizin ka kadoono ta zaala muŋguŋana iso pa na, ina ni iŋgiimi pa meeteŋana kini kek. Naso tikam matamur ambaiŋana ta Anutu imbuk sua pa na. Matamur tana ko imbotmbot ma alok.✡

Krisi siŋiini ipombol sua mbukŋana popoŋana ki Anutu ma imbol kat

16-17 Sua mbukŋana na, ka zaala ta kembei: Bela tipun mbili sa ma imeete, to sua mbukŋana tana imbol kat ma irao titooro mini som. Mi sombe tipun sua mbukŋana ka patoronŋana ma imeete som, mi imbot mata yaryaara men, nako sua mbukŋana tana imbol som.✡ 18 Uunu tina ta indeeŋe Anutu ziŋan zin Israel timbuk sua be tiparlup zin ma tiwe tamen na, siŋ kizin mbili ireere. 19-20 Pa Mose iso zin Israel pa Anutu tutu kini ta boozomen muŋgu, mana ikam makau mi mekmek siŋin mi itooro raama yok. To ipiu sipsip rumuunu siŋsiŋŋana ila ke isop namaana, mi itizik sula siŋ tana. Mi itiyaryaara se ro ta Anutu tutu kini imbot se na, ramaki zin tomtom, mi iso pizin ta kembei:

Sua mbukŋana ta Anutu iso piom be koto na, siŋ tiŋgi be ipombol.✡

21 Mi beeze ki Anutu ramaki koroŋ suŋŋana kan ta timbot lela na, Mose ikam siŋ mi ikam mbulu raraate men pa tau. 22 Pa sua ta imbot la tutu na, iso ta kembei: Koroŋ ta boozomen, bela siŋ isalakaala, to iŋgeeze pa Anutu mataana. Mi sombe siŋ ireere som, inako sanaana reegeŋana sa som. Mbulu tana, mazwaana tataŋa men ta tikamam som.✡

Krisi ikam patoronŋana tamen ŋonoono

23 Beeze ta zin Israel tipamender ramaki ka mburu na, koroŋ ŋonoono som. Ina kembei ta koroŋ saamba kan kunun men. Tanata patoronŋana ta tikamam pa mbili siŋin na, irao iurpe ma iŋgeeze pa Anutu mataana. Mi koroŋ ŋonoono ta ki saamba na, bela tikam patoronŋana pa koroŋ ta ambaiŋana ma ilip kat pa mbili siŋin, tona iŋgeeze pa Anutu mataana.✡ 24 Tana indeeŋe Krisi imeete mi imaŋga mini na, ilela lele potomŋana ŋonoono ta tomtom tiurpe pa naman i na som. Pa ina kembei koroŋ ŋonoono kunuunu men. Ni ilela lele potomŋana ŋonoono ta imbot saamba a. Mi koozi imbotmbot su Anutu kereene uunu, mi ikam ruŋgundu ma izuŋzuŋ pini be iuulu iti.✡

25 Zin Yuda na, ndaama ta boozomen biibi kizin patoronŋana kan ilelala lele ta potomŋana ŋonoono i. Mi sombe ilela, na ilala raama itunu siŋiini som. Ilala raama mbili siŋin. Mi Krisi, ni ikam ta kembena som. Izem itunu ma imeete pa tamen ŋonoono bekena ireege sanaana kiti, to ila ki Anutu ta saamba a. Tana ikam uraata tana pa boozo som. 26 Mibe ikam uraata kembei ta zin bibip kizin patoronŋana kan, so indeeŋe tau Anutu iur saamba ma toono mi imar na, ni imetmeete men. Mi som. Pa indeeŋe mazwaana ta ti, tabe koroŋ ta boozomen imap pa i na, ni imar pa tamen ŋonoono kat, mi izem itunu ma imeete, bekena ireege sanaana kiti. Tana uraata kini tana, ni ipemet pataaŋa kek. Irao ikam mini na som.✡ 27 Iti tuute: Tomtom ta boozomen kola timetmeete lup. Mi kaimer to timender la Anutu kereene uunu be iur kadoono pizin.✡ 28 Mi Krisi ta kembena. Ikam patoronŋana pa tamen ŋonoono, bekena ireege sanaana kizin tomtom boozomen. Mi kaimer ko imiili mini. Tamen marŋana kini tabe iwe ru pa i, inako ikam uraata pa sanaana mini som. Ina be ikamke zin wal kini ta tiurur matan pini mi tizza i na.✡

10

Meeteŋana ki Krisi ta patoronŋana ŋonoono

1-2 Tutu ta zin Yuda titoto pa patoronŋana na, koroŋ ŋonoono som. Ina iwe kembei koroŋ ŋonoono kunuunu men. Pa ipatooŋo iti pa koroŋ ambaiŋana ta ipet pa kaimer na. Kere. Ndaama ndaama ta tikamam mbulu raraate men, mi tipunun zin mbili pa patoronŋana. Paso, zin wal ta tiso tila ki Anutu mi tisuŋ pini na, patoronŋana ta kembei irao iurpe zin ma tiŋgeeze kat pa Anutu mataana na som. Som ma som kat. Mibe ipus kat zin ma sanaana kizin imap kat, so tiyamaana zitun kembei sanaana kizin ipakaala zin pa Anutu mini som, mi mbili punŋana imap.✡ 3 Mi iŋgi som. Pa tinoknok mbili punŋana. Tabe ikam ma ndaama ta boozomen matan lala pa sanaana kizin. 4 Pa makau mi mekmek siŋin irao ireege sanaana na som. Som ma som kat.

5 Tana indeeŋe Krisi be isu toono na, iso pa Anutu ma iso:

Patoronŋana ta tikamam pa mbili mi koroŋ pakan na, nu lelem pa som.

Mi nu paraŋraŋ ituŋ kuliŋ kek be iwe muriŋ mi aŋbot pa. *✡

6 Mbulu ta tineneene zin mbili sala artaal ma tiwe gubuunu men, mi tipunun zin mbili bekena tireege sanaana, ina nu lelem pa som.

7 Tana nio aŋre ma som mi aŋso:

“O Anutu, nio aŋmbotmbot i.

Koŋ sua ta tibeede se ro pataaŋa kek.

Nio aŋmar be aŋto lelem.”

8 Tana kere. Muŋgu Krisi iso ta kembei: “Patoronŋana ta tikamam pa mbili mi koroŋ pakan, mi mbulu ta tineneene zin mbili sala artaal ma tiwe gubuunu men, ina nu lelem pa som.” Ŋonoono, mbulu tana, tutu iso ta tikamam. Tamen ni iso Anutu leleene pa mbulu tana som.✡ 9 To isu mini mi iso: “O Anutu, nio aŋmbotmbot i. Nio aŋmar be aŋto lelem.” Sua tiŋgi iswe ta kembei: Zaala muŋguŋana ki patoronŋana na, ni iyembut, mi ipekel pa itunu uraata kini. 10 Pa Yesu Krisi ito Anutu leleene, mi izem itunu ma imeete pa tamen ŋonoono bekena ireege sanaana kiti. Mi uraata kini tana, ta ikam ti ma tewe potomŋanda.✡

11 Zin patoronŋana kan ta boozomen tinoknok mbulu tamen pa patoronŋana ikot aigule ta boozomen. Tamen patoronŋana kizin irao ireege sanaana ma ila ne na som. 12 Mi Krisi, ni ikam patoronŋana tamen ŋonoono bekena ireege sanaana kizin tomtom, to isala pa saamba mi mbuleene su ta Anutu namaana woono a. Paso uraata ki patoronŋana ta ni iposop ma imap kek. Mi patoronŋana kini tana mburaana ko imbol, mi imbotmbot ta kembei ma alok.✡ 13 Tana iŋgi ni imbotmbot saamba mi izza be Anutu ikoto ka koi bizin ma mburan imap kat mi kumbuunu ise ŋguren.✡ 14 Pa patoronŋana kini tamen ŋonoono tana, ina iurpe zin tomtom pataaŋa ma tiŋgeeze kat pa Anutu mataana be timbotmbot ta kembei ma alok. Mi ina zin wal tau ni ikamam uraata pizin be itooro zin ma tiwe potomŋan kat.

15 Bubuŋana Potomŋana tomini ipombol ti be tuurla sua tiŋgi. Pa mataana mi isombe:

16 Zaala popoŋana tabe aŋur pizin Israel i, ko ta kembei:

Kaimer, nio ko aŋkam tutu tio ma imbol la lelen,

mi aŋbeede la ŋgar kizin tomini.✡ 17 To iseeŋge sua kini ma iso:

Mi sanaana mi zooroŋana kizin na, nio ko aŋreege,

mi motoŋ la pa mini som.”✡ 18 Tana kere. Sombe Anutu ireege sanaana kek, na iti irao be takam mini patoronŋana sa pa sanaana reegeŋana na som.

Tala kolouŋana pa Anutu raama lelende, mi tuurla kat kini

19-20 Tana niom toŋmatiziŋ tio, iti lelende iwe ru mini pepe, mi tomoto mini pepe. Koozi iti tarao be telela kat ki Anutu. Paso, Yesu izem itunu ma imeete, mi siŋiini iurpe lende zaala popoŋana mi mburaanaŋana kek. Zaala tana, ta ikamam mbotŋana mata yaryaaraŋana piti. Mi zaala tana ilela pa beeze ŋonoono ta imbot saamba a, mi izem kawaala biibi ta muŋgu ipakaala iti pa Anutu na, mi ilela kat ki Anutu ta lele potomŋana ŋonoono a.✡ 21 Mi iti lende patoronŋana ka tomtom zaanaŋana ta imborro Anutu wal kini mi koroŋ kini ta boozomen.✡

22 Tana matanda lala pa sanaana kiti mini pepe. Pa Yesu siŋiini ipus ti ma lelende iŋgeeze, mi takam yok ŋgalaŋŋana kek. Tana iti talala kolouŋana pa Anutu raama lelende, mi tuurla kat kini.✡ 23 Mi koroŋ ambaiŋana ta Anutu imbuk sua pa be ikam piti i, na lelende iwe ru pa pepe. Pa Anutu, ni itoto sua kini. Tana tezem sua mbukŋana tana pepe. Tikiskis ma imbol la lelende, mi tezzwe pizin tomtom.✡ 24 Mi matanda iŋgalŋgal be taparpombolmbol ti pa mbulu ki lelende par piti ramaki mbulu mi uraata ambaimbaiŋan ta boozomen.✡ 25 Mi mbulu ki tuluplup ti pa suŋŋana na, tezem pepe. Pa kere. Iŋgi nol biibi imar igarau kek. Tana matanda iŋgal be tuluplup ti mi taparpombolmbol ti. Iŋgi aŋso paso, tomtom tiom pakan timama pa lupŋana pe som.✡

Tikiskis urlaŋana kiti mi temendernder mbolŋana. Pa sombe tipizil ndemende pa Krisi, inako lende zaala toro sa mini som

26 Tana kere yom. Pa sombe ŋgar kiti ipet pa sua ŋonoono ma takan la kek, to tusu mini, mi tonoknok sanaana kamŋana, inako lende patoronŋana toro sa be ireege sanaana kiti som.✡ 27 Pa wal ta kembei na, zan imap kek. Tikam ko tikam so? Som. Tanata motoŋana biibi ikam zin ma timbotmbot, mi tizza men kadoono tabe Biibi iur pizin i. Mi ina you biibi tabe ikan zin wal ta tizorzooro Anutu na.✡

28 Kakam ŋgar pa tutu ki Mose. Tutu tana mbolŋana kat. Sombe tomtom sa izooro, mi sombe wal ru, som tel sa tire kati mi tiswe i, na bela tipuni ma imeete. Irao timuŋai i na som. 29 Kere. Sombe mbulu ta kembei iwedet pizin tomtom ta tizooro Mose tutu kini, inako parei pa tomtom ta so mata pasom Anutu itunu Lutuunu? Ni kola ikam kadoono ta sananŋana kat. Pa Krisi siŋiini potomŋana ta ireere bekena ipombol sua mbukŋana ki Anutu, mi ikam tomtom tana ma iwe Anutu lene na, ni irepiili kembei koroŋ sorok. Mi Bubuŋana tau ipiyotyooto kampeŋana ki Anutu piti na, tomtom tana kwoono ipasomi.✡ 30 Mi iti tuute: Anutu sua kini iso ta kembei:

Nio ituŋ ko aŋpokot mbulu kizin tomtom, mi aŋur kadoono pizin.✡

Mi sua lwoono toro iso ta kembei. Iso:

Merere ko itiiri wal kini pa mbulu kizin, mi iur kadoono pizin.✡

31 Tana iti tomoto Anutu mata yaryaaraŋana. Pa ni namaana alalalŋana. Irao toko pini na som.✡

32 Motoyom ila pa ta muŋgu na. Indeeŋe ta mata popoten mi Anutu ipei ŋgar tiom ma kombot mat pa uruunu ambaiŋana na, pataŋana biibi ikam yom pa Krisi zaana. Tamen kezem urlaŋana tiom som, mi kemender mbolŋana.✡ 33 Mazwaana pakan tipamender yom ila iwal biibi matan, mi kwon pasom yom mi tiseeze motoyom. Mi mazwaana pakan tikam mbulu ta kembei pa waeyom bizin pakan. Tabe leleyom isaana pizin, mi kagaaba zin ma niomŋan kabaada pataŋana kizin tana.✡ 34 Mi indeeŋe tau tikis waeyom bizin pakan ma tiur zin lela ruumu sanaana na, leleyom isaana pizin mi ku'uulu zin. Mi indeeŋe tau tomtom timar, mi tiyo len koroŋ tiom ma tila na, leleyom ambai men. Paso, niom kuute ta kembei: Leyom koroŋ ambaiŋana toro ta ilip kat pa koroŋ ta tikam ma tila na. Koroŋ ambaiŋana tana, koroŋ ŋonoono. Mi ko imbotmbot ma alok.✡

35 Tana mbulu tiom ta komoto som mi kemender mbolŋana na, kezem pepe. Pa kaimer ko ka kadoono ambaiŋana ta biibi kat.✡ 36 Tana kemender mbolŋana. Naso koto Anutu leleene, mi sua kini mbukŋana iur ŋonoono piom.✡ 37 Pa Anutu sua kini iso ta kembei. Isombe:

Molo som to ni tabe imar i, ko imar ipet.

Ni ko inaunau som.

38 Mi tomtom ta so iwe ndeeŋeŋana pa nio motoŋ na, urlaŋana kini ko ikam peeze pini.

Tamen sombe tomtom sa imoto kana, mi izem urlaŋana kini, nako leleŋ ambai pini som.✡ 39 Mi iti kembei zin wal ta timototo kan, mi tizem urlaŋana kizin na som. Pa wal ta kembei ko tila len. Iti na, tikiskis urlaŋana kiti bekena tombot matanda yaryaara ma alok.✡

11

Mbulu ta urlaŋana ipiyotyooto

1 Urlaŋana na, ka mbulu ta kembei: Koroŋ ambaimbaiŋan tabe Anutu ikam piti i, na lelende iwe ru pa pepe. Mi koroŋ ta tere ki matanda som, na urlaŋana ta ikam ti ma ŋgar kiti imbol pa ma toso koroŋ tana imbotmbot.✡ 2 Zin wal urlaŋan ta muŋgu timbot na, urlaŋana kizin imbol ta kembei, tanata Anutu leleene ambai pizin mi iwit urun.

3 Urlaŋana ta ikam ti ma toso: Anutu iso sua men mi saamba, toono, mi koroŋ ta boozomen tipet. Tana koroŋ boozomen ta tipet ma tere zin i, tipet pa koroŋ sa ta iti irao tere ki matanda i som.✡

Urlaŋana ki Abel, Enok mi Noa

4 Muŋgu Abel iurla ki Anutu, tanata ikam patoronŋana ta ambaiŋana ma ilip pa patoronŋana ki toono Kain. Tana urlaŋana kini, ta ikam ma Anutu leleene ambai pini, mi iwit uruunu ma isombe ni tomtom ndeeŋeŋana, mi iyok pa patoronŋana kini. Tana ŋonoono, Abel ni imeete kek. Tamen urlaŋana kini ka mbol ta ipombolmbol ti men i.✡

5 Enok, ni iurla ki Anutu, tabe meeteŋana indeeŋi som. Mata yaryaaraŋana, mi Anutu ikami ma isala. Pa sua ki Anutu iso ta kembei:

Tomtom tire i mini som. Pa Anutu ikami ma isala kek.✡

Mi muŋgu, indeeŋe tau Anutu ikami ma isala zen na, Anutu iwit uruunu ma iso ni leleene ambai pini. 6 Mi sombe tuurla ki Anutu som, na mbulu kiti sa ko irao Anutu leleene na som. Pa bela tuurla kembei Anutu, ni imbotmbot, mi ikamam kadoono ambaimbaiŋan pizin wal tau tikamam kinkiini be tiute kati, tona tarao be tala kolouŋana pini.

7 Motoyom ila pa Noa. Indeeŋe Anutu isotaari pa mbulu tabe ipet i, na ni iurla Anutu kalŋaana. Ŋonoono, ta muŋgu mi imar na, tomtom tire mbulu sa ta kembei som. Tamen Noa, ni imototo Anutu. Tanata ito Anutu kalŋaana ma ipo wooŋgo, mi ikamke itunu mi wal kini pa nonor biibi. Urlaŋana kini tina, ta iswe mbulu sananŋana kizin tomtom ta timbot toono pa mazwaana tana ma imbot mat. Mi ikami ma zaana pa matamur ki Anutu, mi Anutu ipaati be tomtom ndeeŋeŋana.✡

Urlaŋana ki Abaraam

8 Mi Abaraam tomini iurla. Pa indeeŋe Anutu iboobi be izem kar kini mi ila pa lele toro tau ni imbuk sua pa be ikam pini na, ni ileŋ la sua tana mi imaŋga pataaŋa pa pai. Ŋonoono, mata popoten ni ikankaana pa lele iŋgoi tabe ni ila ma imbot pa i.✡ 9 Tamen iurla kembei Anutu imbuk sua pini be ikam toono tana pini, tanata imaŋga mi iwwa ma ila, mi iwe leembe pa. Mi ni iur kar sa som. Ipamendernder beeze men mi imbotmbot pa. Ila kena, ipamender. Ila kena, ipamender. Mi ni itutamen som. Kaimer lutuunu Isak mi tumbuunu Yakop tomini. Ŋonoono, zin zan pa sua mbukŋana ki Anutu kembei Abaraam. Tamen tire kat ka ŋonoono som, mi timbotmbot lela beeze men.✡ 10 Tana Abaraam izirri i mi iwwa. Paso, ni iurur mataana pa kar ŋonoono tau Anutu itunu ikam mos pa mi ipamender. Kar tana ko imbol mi imbotmbot ma alok.✡

11 Abaraam iurla, tanata Anutu ipomboli ma irao ziru waene Sarai tipeebe. Ŋonoono, mazwaana tana, Sarai irao ipeebe mini som. Paso, ni iwe kolmannan kek. Tamen Abaraam iurla kembei Anutu itoto sua kini mbukŋana, tanata ire sua tana iur ŋonoono.✡ 12 Kere. Abaraam, ni tomtom tamen ŋonoono. Mi mburaana imap kek. Tamen zin wal ta tiyooto pini na, boozo kat. Irao tinin zin na som. Pa zin kembei pitik ta timbot saamba mi magargaara ta sousou kana i.✡

13 Wal ta boozomen tana, urlaŋana ikamam peeze pizin ma irao meeteŋana kizin. Ŋonoono, koroŋ ta Anutu imbuk sua pa be ikam pizin na, tikam som. Pa ka nol igarau zen. Tamen matan iurur pa sorok, mi lelen ambai pa ma kembei ta tirre la pa koroŋ ŋonoono i. Mi zitun tizzo katkat ma tiso: “Toono tiŋgi, niam kar tiam som. Iŋgi amwe leembe pa sorok.”✡ 14 Mi wal ta tizzo sua ta kembei na, tizzwe kembei kar kizin ŋonoono sa ko imbotmbot i. Mi iŋgi tirru ta tiwwa i. 15 Mi be tikamam ŋgar biibi pa kar ta tizem kek na, mi titwer miili pa, so timiili ma tila kek. 16 Mi som. Pa lelen itaŋtaŋ la pa kar toro ta ambaiŋana kat ma ilip. Kar tana imbot ta kor a. Uunu tina ta Anutu niini ise, mi leleene pizin, mi iyok pizin be tipaati kembei Anutu kizin. Pa kar ta zin tiurur matan pa, ina ni iurpe pizin ma imap kek.✡

17-18 Indeeŋe Anutu itoombo Abaraam na, ni iyok la Anutu kalŋaana mi ikam lutuunu Isak ma ila be iwe patoronŋana pini. Ŋonoono, muŋgu Anutu imbuk sua pini ma iso: “Koroŋ ta nio aŋbuk sua pa na, popoŋana ku tabe tiyooto pa Isak i ko tikam.” Kere. Isak, ni itutamenŋana. Kelŋana sa som. Tamen Abaraam iurla, tanata ikam lutuunu tana, mi iso ipuni be iwe patoronŋana.✡ 19 Paso, ni iurla ta kembei: Anutu, ni irao be ipei zin meeteŋan ma burup ma timaŋga mini. Mi mbulu ta ipet pa Isak, ina kembei ta ni imeete kek, mi Anutu ipei i ma burup ma imaŋga, mi iuri la ki Abaraam mini. Mbulu tana ipatooŋo iti pa maŋgaŋana kizin wal meeteŋan.✡

Urlaŋana ki Isak, Yakop, mi Yosep

20 Isak, ni iurla ki Anutu, tanata ipombol lutuunu bizin Yakop ziru Isau, mi iso zin pa mbulu tabe ipet pizin pa kaimer i.✡ 21 Mi Yakop iurla ki Anutu, tanata indeeŋe ni iwe kolman kat mabe imeete na, loŋa mi ipombol Yosep lutuunu bizin ru muŋgu. Mi ipeŋeene paŋaana se tete kini ta iwwa pa i, mi isuŋ pa Anutu.✡ 22 Mi Yosep iurla ki Anutu, tanata indeeŋe ni ikamam be imeete na, iso pa mazwaana tabe zin Israel tizem Aikuptu i, mi isotaara zin pa itunu tirontiron tomini. Beso timaŋga na, matan iŋgal be tikam ma tila, mi titwi su toono Kanaan.✡

Urlaŋana ki Mose

23 Mose tamaana ma naana tiurla ki Anutu, tanata indeeŋe tau tipeebi na, timoto king kalŋaana som, mi titurke i ma imbot pa puulu tel. Paso, tire ruŋguunu ambaiŋana kat ma ipa ndel pizin pikin pakan.✡

24 Mose, ni iurla ki Anutu, tanata kaimer ma iwe tomtom na, leleene be tomtom tipaati be king lutuunu moori lutuunu na pepe. Pa zaana tana, ni ire kembei koroŋ sorok.✡ 25 Mi mboti ambaiŋana ki kulindi ta molo som mi imap na, ni ikam ŋgar biibi pa som. Pa imoto: Kokena iyaaru i pa sanaana. Tana leleene imet kat, mi igaaba Anutu wal kini, mi ibaada pataŋana kembei ta zin. Pa ina, ni ire kembei koroŋ ambaiŋana ma ilip.✡ 26 Mi ni iurur mataana pa kadoono ambaiŋana tabe Anutu ikam pini pa kaimer i, tanata ikam ŋgar ta kembei: Sombe tirepiili i mi tikam pataŋana pini pa Mesia zaana, ina ambai. Pa Mesia tana ilip kat pa koroŋ ndabokbokŋan matakiŋa tau zin Aikuptu kan tindoundou na.✡ 27 Mi urlaŋana ki Mose, ta ikami ma imoto kete malmalŋana ki king som, mi izem Aikuptu. Ŋonoono, iti tomtom tarao be tere kat Anutu ki matanda som. Mi Mose, ni ikam ma kembei ta irre Anutu i. Tabe imender mbolŋana.✡

28 Mose iurla ki Anutu, tanata iso pizin Israel ma tikam mbulu ki Pasoba, mi timusmus siŋ ise kataama kizin kizin. Tana aŋela tau Anutu iŋgo i ma ila be ikasgeege zin Aikuptu na, ikam kosa sa pizin pikin muŋgamuŋga kizin Israel som.✡

29 Zin iwal biibi ki Israel tiurla ki Anutu, tanata tipa pa toono raraazaŋana men mi tindu Tai Siŋsiŋŋana ma tilae. Beso zin Aikuptu titoombo be tito zin na, tai ipol ma imiili mi ipomon zin.✡

30 Urlaŋana kizin Israel, ta ikam zin ma tipapiliu kar biibi Yeriko pa aigule lamata mi ta. Beso aigule iwe lamata mi ru na, Anutu ikam ma siiri mbolŋana ki kar tana baram baram su lene.✡

31 Reap, ni moori zaala lwoono kana ta muŋgu imbot kar Yeriko na. Mi ni tomini iurla ki Anutu. Tana indeeŋe Yosua iŋgo zin pautu ma tila be titiiri lele na, Reap ikam zin ma tila ruumu kini mi imboro zin ma timbot ambai. Tana kaimer ma zin Israel tikas zin iwal biibi ki kar Yeriko ta tizorzooro Anutu na, Reap imeete raama zin som.✡

Wal urlaŋan pakan ta Anutu mburaana itatke zin pa pataŋana kizin

32 Ambai, aŋso imar imiili su ti. Kokena aŋyaaru ma molo. Pa leŋ mazwaana sa be aŋso pa Gideon, Barak, Samson, Yepta, mi Dabit ma Samuel, mi Anutu kwoono bizin ta muŋgu tikamam sua pizin tomtom na som.✡ 33 Zin wal tina tiurla ki Anutu mi ni ipombolmbol zin, tana tomtom kizin pakan tila pa malmal ma tilip pizin king ta timborro lele pakan ta bibip i. Mi kizin pakan na, tiurpewe pataŋana kizin tomtom mi tipombolmbol mbulu ndeeŋeŋana. Kizin pakan na, tire sua ta Anutu imbuk pizin na iur ŋonoono. Mi kizin pakan na, Anutu iuulu zin, tabe laion tirao be tikan zin som.✡ 34 Kizin pakan na, tikam zin mi tipiri zin lela you. Tamen you ineene zin som. Mi kizin pakan na, tomtom tiso tikuruumu zin pa buza. Mi som. Pa zin tila len kek. Tomtom kizin pakan na, mburan biibi som. Tamen Anutu ipombol zin, tana ziŋan zin karkari tiporou ma tilip pizin, mi tiketo kan koi bizin tana ma tila len.✡ 35 Mi moori pakan na, Anutu ipei wal kizin ta timeete kek na, mi burup ma timaŋga mini.✡

Wal pakan ta urlaŋana ipombol zin ma tibaada pataŋana

Mi tomtom pakan na, kan koi bizin tiseseeze matan mi tizzo pizin ta kembei: “Niom sombe kezem urlaŋana tiom, tona amzem yom ma kala leyom.” Tamen zin tileŋ la kalŋan som. Paso, tire kembei maŋgaŋana ki mbeŋ kaimer na koroŋ ambaiŋana ma ilip. Tanata kan koi bizin keten malmal pizin, mi tiur yoyouŋana pizin pa zaala boozo, ma ila ila ma timetmeete. 36 Mi wal pakan na, tomtom tikam seŋge pizin, mi tibalis zin pa re tuunu. Pakan, tipo zin pa re, mi tiur zin lela ruumu sanaana.✡ 37 Mi pakan na, tipun zin pa pat ma timetmeete. Pakan, titeete zin ma timetmeete. Mi pakan na, buza ikan zin ma timetmeete. Tomtom pakan timbot ŋoobo kat. Tiurur mbili kulin men ma iwe len kawaala, mi tikanan peteele. Mi tomtom tiseseeze matan mi tikamam bakai pizin.✡ 38 Zin tana, wal ambaimbaiŋan kat ma tilip pa iwal biibi ki toono ti. Tamen timbot ŋoobo kat. Tomtom kizin pakan tiwwa pa lele bilimŋana mi lele abalabalŋana. Mi pakan na, timbotmbot lela toono mi raŋ sumbun sumbun. Paso len murin sa som.✡

39 Zin wal ta aŋwidit kan mbol ti na, tiurla kat. Tanata Anutu leleene ambai pizin mi iwit urun. Tamen koroŋ ambaimbaiŋan ta Anutu imbuk sua pa be ikam pizin na, kizin tasa ire kat som. 40 Paso, muŋgu kat Anutu leleene iur kek be ikam uraata toro tabe iurpe kat zin mi iti tomini. Uraata tana, ta koroŋ ambaiŋana ma ilip. Mi ni iso zin wal muŋguŋan tirao be tire uraata tana ka ŋonoono loŋa som. Pa leleene be itiŋan tere raraate.

12

Yesu ipatooŋo kat iti pa mbulu ki temender mbolŋana mi tikis urlaŋana kiti

1 Lak, sombe wal boozo kat ta kembei timbot mi tipombol ti be tuurla, nako parei piti ta koozi? Pa iŋgi kembei toloondo pa londi molo. Tana koroŋ boozomen ta iyalele iti pa loondoŋana na, titirke ma tisu len lup, raama sanaana ta iyaryaaru iti ma tapaŋobŋoobo i. Mi toto zaala ta Anutu iur piti na, mi toloondo kat, mi tikiskis ma tala tuŋ la ka seŋgaaŋa.✡ 2 Mi matanda imilmiili pepe. Matanda iŋgalŋgal Yesu men tau, mi toloondo ma tala. Pa ni ta imuuŋgu pa urlaŋana mi iswe kat ka mbulu. Kere. Ni tipamiaŋi, mi ibaada pataŋana ma imeete sala ke pambaaraŋana. Tamen pamiaŋŋana tana, ni inin som. Ina ni ire kembei koroŋ sorok, mi imender mbolŋana. Paso, ni iute: Kaimer ni ko menmeeni. Mi koozi ni imbot saamba kek mi mbuleene su muriini peeze kana ta Anutu namaana woono a.✡ 3 Ni, tomtom sananŋan tiurur koi pini, mi tizorzooro kati. Tamen imender mbolŋana. Tana kakam ŋgar pini mi koto i. Kokena mburoyom imap, mi kegesges, to kezem urlaŋana tiom.✡

4 Ŋonoono, niom kerre pataŋana biibi pa mbulu sananŋana tau tomtom tikamam piom. Tamen tiom tasa siŋiini ireere pasa zen.✡ 5 Mi parei, sua pombolŋana ta Anutu iso pa lutuunu bizin na, motoyom iŋgal som? Pa sua lwoono ta iso ta kembei. Iso:

Lutuŋ, sombe Merere ikam mbulu sa bekena ipazalu pa, na kilaala itum mi kam kat ŋgar pa.

Mi sombe iyaambu, na lelem isaana mi nim gesges pa pepe.

6 Pa wal boozomen ta Merere leleene pizin na, ni ipazalzal zin.

Mi wal boozomen ta ni ipaata zin be lutuunu bizin na, ni iballis zin.✡

Anutu izem lutuunu bizin ma tibaada pataŋana bekena ipazal zin mi ipaute zin pa koroŋ pakan

7-8 Tana pataŋana sa isombe ikam yom, na leleyom ambai, kemender mbolŋana, mi kabaada men. Pa ina Anutu ikam bekena ipazal yom pa. Tana iswe kembei niom kewe ni lutuunu bizin kek. Kere. Sombe pikin sa ikam ŋoobo, ko tamaana ipazali som? Som. Pikin ta boozomen taman bizin tipazalzal zin makiŋ. Mi Anutu ta kembena. Ni ikamam ma lutuunu bizin ta boozomen tirre pataŋana, bekena ipazal zin mi ipaute zin pa koroŋ pakan. Tana sombe ni ipazalzalu som, inako ni lutuunu nu som, mi nu kembei tomtom ta tama somŋana i.✡

9 Mi koroŋ toro tomini. Takam ŋgar pa mbulu ta tamanda bizin tikamam piti na. Tamanda bizin ta boozomen tiballis ti bekena tipazal ti. Tamen iti lelende iŋgis pizin som, mi lende ŋger pizin. Mi Tamanda ta imbot saamba a, ni ilip pizin. Tana ni isombe ipazal ti, na bela tokoto itundu mi toyok pa men. Naso tombot ambai ma alok. 10 Tamanda bizin ta ki toono i, zin tipazalzal ti pa mazwaana rimen, mi tikamam irao zitun ŋgar kizin. Mi Tamanda Anutu na som. Pa ni ipazalzal ti bekena iuulu kat iti, mibe ikam ti ma tewe potomŋanda kembei ni itunu.✡ 11 Iti tuute: Sombe tibalis ti, na lelende ambai som mi lelende ipata. Mi sombe Anutu ikam ma tendeeŋe pataŋana sa bekena ipombol ti mi ipaute iti pa mbulu kini pakan, nako raraate men tau. Tamen lelende iŋgis pa pepe. Pa pataŋana tana, kaimer ko ipiyooto ŋonoono ambaiŋana ta kembei: Mbulu ndeeŋeŋana ko imbol piti, mi itiŋan Anutu taparlup ti ma tewe tamen.✡

12 Nio aŋute: Niom pakan na, kembei zin wal ta tiloondo pa londi molo ma nin isaana, mi naman ma kumbun timetmeete lup kek. Tamen kakam se ki mburoyom!✡ 13 Mi motoyom iŋgal be koto zaala ndeeŋeŋana men. Naso wal tiom pakan ta urlaŋana kizin imbol som na, tito yom mi kopombol zin ma timbol. Tana kere yom. Kokena kapaŋoobo, to kakam zin ma titop ma tisaana kat.✡

Tere iti. Kokena tipizil ndemende pa Anutu mi takam ŋgar toono kana kembei ta Isau

14 Kakam kinkiini be niomŋan tomtom ta boozomen kaparlup leleyom ma kewe tamen, mibe koto mbulu potomŋana men. Pa tomtom ta so ikamam mbulu potomŋana som, nako irao ire Merere som.✡ 15 Tana kerre yom. Kokena tomtom tiom sa ipizil ndemeene pa Anutu mi kampeŋana kini. Mi kokena kezem tomtom sa ma ŋgar sananŋana izeebi, to ipasaana urlaŋana kizin tomtom boozomen ma tisaana pa Anutu mataana, kembei ro sananŋana ilol kini pa mokleene.✡ 16 Mi kokena tomtom tiom sa ipizil ndemeene pa Anutu, mi ikam ŋgar toono kana kembei Isau. Pa Isau, ni muŋgamuŋga mi zaana be ikam matamur ki tamaana Isak. Tamen ikam ŋgar pa matamur tana som, mi isemboron la ne pa ka yambon mbooro tamen ŋonoono.✡ 17 Mi niom kuute. Kaimer indeeŋe ta ni ila ki tamaana be ikam matamur kini na, itaŋroro i raama tiŋiizi biibi be ipomboli. Tamen tamaana ititi. Tana mbulu ta Isau ikam kek na, ni le zaala sa be itooro mini na som.✡

Zaala popoŋana ilip pa zaala ta ki abal Sinai

18-19 Niom kembei zin Israel ta muŋgu tila tipet abal Sinai na som. Pa iŋgi kamar kolouŋana pa koroŋ ta irao kere kat mi keteege pa nomoyom na som. Mi zin na, tire kat you ta ikanan sala abal na, mi miiri tieene ta ipalakoikoi mi izuk abal ma sik, mi zugut biibi, mi lele ikimitmit, mi miiri biibi. Mi tileŋ lele ikuruŋruŋ, mi koroŋ kembei ta twiiri na itaŋ ma kalŋaana biibi. Mana tileŋ sua. Tabe motoŋana ikam zin ma tisaana kat. To titaŋroro Mose. Tisombe: “Wai Mose, so pa Anutu be iso sua sa piam mini pepe.”✡ 20 Tiso paso, timoto Anutu kalŋaana ta isombe tomtom sa, som mbili sa isombe ila ma tuŋ la kat ta abal uunu, tona tipuni pa pat ma imeete pataaŋa.✡ 21 Mi mbulu ta ipet pizin, ina ikam ma motoŋana biibi ikam Mose tomini. Tabe iso: “Wai, nio ti aŋmurur mi aŋmoto ma tau!”

22 Tamen niom na, kombot la zaala toro. Pa iŋgi kamar kolouŋana pa abal Sion kek. Mi ina Yerusalem ta imbot saamba a, kar biibi ta Anutu mata yaryaaraŋana imbotmbot pa. Niom iŋgi kamar lele tau zin aŋela munŋaana ma munŋaana tiluplup zin su pa i be menmeen zin.✡ 23 Mi iŋgi kamar kombot la lupŋana ki Anutu lutuunu bizin kek. Mi niom ta boozomen kewe kembei pikin muŋgamuŋga lup. Wal boozomen ta timbot la lupŋana tana na, zan ise Anutu ro kini ta imbot saamba a. Tana Ni tabe itiiri zin tomtom ta munŋaana men mi iur kadoono pizin na, niom kamar kolouŋana pini kek. Ni Anutu kiti. Mi iŋgi kamar kagaaba zin wal ndeeŋeŋan tau timetmeete ma kunun tila timbot saamba a. Wal tana, uraata ki Krisi ikam zin ma tiwe ŋgeezeŋan pa Anutu mataana kek.✡ 24 Mi iŋgi kamar ki Yesu. Ni ta imender piti mi Anutu. Mi kamar pa zaala popoŋana tabe itiŋan Anutu taparlup ti ma tewe tamen pa i. Zaala tana na, Yesu siŋiini ta ipiyooto ma ipet. Tana Yesu siŋiini ilip pa Abel siŋiini. Pa Abel siŋiini iboboobo pa mbulu pokotŋana sa. Mi Krisi siŋiini na, izzo iti pa muŋaiŋana ki Anutu.✡

25 Keleŋ. Iŋgi Yesu itunu ta izzo sua piom. Tana kititi pepe. Pa kere. Zin Israel ta muŋgu tizooro la Anutu sua kini na, tila kan lele sa, som Anutu ileele zin? Som. Mi indeeŋe tana, ni imbot toono men mi izzo kalŋaana pizin. Tamen koozi, Yesu imbot saamba mi izzo piti. Tana sombe tipizil ndemende pini, nako toko be parei? Som ma som kat!✡ 26 Muŋgu Anutu kalŋaana imar mi itok toono ma imurur. Mi koozi na, ni imbuk sua ta kembei:

Kaimer ko aŋtok toono mini pa tamen sa, to imap.

Mi toono men som. Ko aŋtok saamba tomini.✡ 27 Sua lwoono ta iso ni ko itok toono mini pa tamen sa, ina iso iti ta kembei: Koroŋ boozomen ta ni iur na, sombe timbol som, nako itok zin ma timap ma tila len. Naso koroŋ ŋonoono men tau irao timuzik som na timbot.✡

28 Mi peeze ki Anutu mi kar kini na, koroŋ mbolŋan. Irao timuzik na som. Tana iti ta tombot la peeze tana, mi zanda be telela kar kini na, lelende ambai pa Anutu mi tapakurkuri. Mi topou i mi tomoto i. Naso tembesmbeeze pini irao ni leleene.✡ 29 Pa Anutu kiti, ni potomŋana kat.

Ni kembei you ta ikanan koroŋ ta boozomen.✡

13

Zaala tabe tembesmbeeze pa Anutu

1 Niom kewe toŋmatiziŋ ta ki Krisi i kek. Tana leleyom par piom ma kombotmbot. Kezem pepe.✡ 2 Sombe leembe tima, na kere zin mi kakam zin ma kala ruumu tiom. Pa muŋgu wal pakan ta tikam zin leembe ma tila ruumu kizin ma timbeeze pizin na, tiso ko timbeeze pizin tomtom. Mi som. Ina zin aŋela tau.✡ 3 Mi Anutu wal kini ta tiur zin lela ruumu sanaana na, motoyom iŋgal be kalala ma koloulou zin. Kakam ŋgar kembei ta niomŋan kombotmbot lela pataŋana tana. Mi zin wal ta tomtom tikam ŋoobo mbulu pizin na, ta kembena. Motoyom iŋgal be ku'uulu zin. Tana pataŋana ta ise kizin na, kayamaana kembei ise tiom tomini.✡

4 Mbulu ki ula, ina koroŋ ambaiŋana. Tana niom ta boozomen kopotom pa, mi motoyom iŋgal kusiyom bizin men. Pa zin wal ta so tipasansaana mbulu ki ula, mi zin tau tikamam sorok na, Anutu kola iur kadoono pizin.✡

5 Mi kuur leleyom pa pat pepe. Sombe leyom risa, ina irao. Pa Anutu itunu isombe:

Nio ko irao aŋzemu, som aŋpizil ndemeŋ pu na som.✡

6 Tana iti tomoto pepe, mi lelende iwe ru pepe. Nindi ise mi toso ta kembei:

Merere, ni ta Ulaaŋa tio.

Nio ko irao aŋmoto pa kosa sa na som.

Pa tomtom mburan iŋgoi be tipasaana yo? Som.”✡

7 Zin peeze kan tiom ta muŋgu tipaute yom pa Anutu sua kini na, motoyom iŋgalŋgal zin, mi kototo zin pa mbulu kizin mi urlaŋana kizin. Kakam ŋgar pa ŋonoono ta urlaŋana kizin ipiyooto na. Naso ipombol yom be koto zin.✡ 8 Pa Yesu Krisi, ni itortoori som. Ta muŋgu mi imar, koozi, mi kaimer tomini, mbulu kini imbotmbot raraate men tau.✡ 9 Tana kerre: Kokena sua soroksorok ta ipa ndel pa Anutu sua kini na, iyaaru yom ma kezem zaala ki Anutu. Pa zin wal ta titoto zin Yuda pa mbulu ki kini kanŋana mi kwon imbolmbol pa na, mbulu tana iuluulu zin som. Bela tombol se muŋaiŋana mi kampeŋana ki Anutu, to ambai.✡

10 Iti lende patoronŋana muriini ta imbotmbot. Mi patoronŋana kiti na, Yesu Krisi tau. Tamen zin patoronŋana kan ta timbesmbeeze pa Anutu lela Urum Merere kizin Yuda na, tirao tikan patoronŋana kiti tana som.✡ 11 Pa kere. Gorgori ta so aigule biibi ki sanaana reegeŋana ipet, na biibi kizin patoronŋana kan ikam mbili siŋin mi ilela pa ruumu leleene ta potomŋana ŋonoono kat be ipatoron Anutu pa. Mi mbili ŋonon na, tikam zin ma tipera mat, mi tizem kar ma tilae kar zilŋaana, to tindou you mi ikan zin ma tila len. 12 Tanata Yesu tomini, tikami mi tizem kar Yerusalem zilŋaana ma tipera mat, to imeete raama yoyouŋana biibi, bekena siŋiini ipus zin tomtom pa sanaana kizin ma tiwe ŋgeezeŋan pa Anutu mataana.✡ 13 Tana iti tomini irao toto i, mi tezem iwal biibi ta titoto zaala muŋguŋana na, ma tala tombot ndel. Mi so tipamiaŋ iti kembei ta tikam pini, ina ambai. Tikam lak!✡ 14 Paso, iti lende kar ŋonoono sa ta imbot toono tiŋgi na som. Iŋgi takamam kinkiini be tala Anutu kar kini tabe ipet mat pa kaimer i.✡

15 Iti tuute: Yesu ta iwe zaala piti kek. Tana iti ta tezzwe ni zaana i, na irao tapase pini mi kwondo ipakur Anutu pa mazwaana ta boozomen. Pa patoronŋana tabe takam pini ta koozi na, ka zaala ta kembei.✡ 16 Mi motoyom iŋgal be kakampewe waeyom bizin mi kaparrai koroŋ piom. Pa mbulu ta kembei, ina patoronŋana ta Anutu leleene ambai pa.✡

17 Keleŋleŋ la mboroŋan tiom kalŋan, mi kototo. Pa zin ta gorgori matan piom mi timborro yom. Mi uraata kizin tana na, kaimer ko timender su Anutu kereene uunu mi tiso i pa. Tana keleŋleŋ la kalŋan. Naso tikam uraata kizin raama lelen ambai. Mi kozooro zin pepe. Kokena kakam pataŋana pizin, to tikam kat uraata kizin som, mi uraata kizin iuulu yom som.✡

18 Niam ti amyamaana la leleyam kembei amkam ŋoobo mbulu sa som. Mi niom kezem suŋŋana piam pepe. Pa niam leleyam be mbulu tiam ta boozomen ambai pa Anutu mi tomtom matan.✡ 19 Mi koroŋ toro. Iŋgi aŋwi yom be motoyom iŋgal yo pa suŋŋana bekena Anutu iuulu yo mi loŋa aŋmiili ma aŋma aŋre yom mini.

Sua pombolŋana

20 Merere kiti Yesu Krisi tau imeete mi Anutu ipei i la meeteŋan lelen ma imaŋga mini kek, ta mboroŋan biibi ŋonoono kizin sipsip.

Ni siŋiini ta ipiyooto zaala popoŋana tabe Anutu ziŋan zin tomtom tiparlup zin pa i.

Zaala tana ko imbotmbot ma alok.

Tana Anutu ta ikamam ti ma tombot ambai na,✡

21 ni itunu ko ikampe yom pa koroŋ ambaimbaiŋan ta boozomen. Naso karao be kakam mbulu ta irao ni leleene.

Mi Yesu Krisi ko iwe zaala piti be Anutu ikam uraata la lelende mi ipiyooto mbulu ta ni leleene ambai pa.

Tana iti ko tapakurkur Anutu zaana ma alok.

Ŋonoono.✡

Sua pemetŋana

22 O niom toŋmatiziŋ ki Krisi, nio aŋbeede ro ti ima bekena aŋpombol yom pa. Mi niyom gesges pa pepe. Pa iŋgi aŋbeede sua molo pe som.

23 Mi aŋsotaara yom ta kembei: Waende Timoti, ni iyooto pa ruumu sanaana kek. Mi sombe imar karau, nako niamru ama ma amlou yom.

24 Kakam aigule tiam ila kizin mboroŋan tiom, mi Anutu wal kini potomŋan boozomen ta timbotmbot tana. Mi zin Itali kan ta niamŋan ambotmbot ti, aigule kizin ima tiom.

25 Kampeŋana ki Anutu ko ise tiom ta boozomen.

✡ 1:2: Mbo 2:8; Mt 11:27; Yo 1:3; Ŋgo 2:17; Kol 1:16; Ibr 12:25

✡ 1:3: Yo 1:14; Ŋgo 2:33+; 2Kor 4:4; Kol 1:15-20; Ibr 9:11+; Tur 4:11

✡ 1:4: Ep 1:20+; Pil 2:9+

✡ 1:5: Mbo 2:7; Mt 3:17; Ŋgo 13:33; Ibr 5:5

✡ 1:5: 2Sam 7:14

✡ 1:6: Mbo 97:7; Ro 8:29; Kol 1:18

* 1:7: Sua ti ka ŋgar ta kembei. Zin aŋela raraate pa Yesu som. Pa zin na, Anutu mbesooŋo kini men. Mi mbulu kizin itortooro kembei ta miiri mi you. Tamen Yesu, ni Anutu itunu Lutuunu. Mi mbulu kini imbot pataaŋa. Itortoori som. Tana ni ilip pizin aŋela.

✡ 1:7: Mbo 104:4

✡ 1:9: Mbo 45:6+; Ŋgo 10:38

✡ 1:10: Mbo 8:6, 102:25+

✡ 1:11-12: Yesa 34:4, 51:6; Ibr 13:8; Yems 1:17; 2Pe 3:13; Tur 6:14

✡ 1:13: Mbo 110:1; Mk 12:36

✡ 1:14: Mbo 34:7, 91:11, 103:20; Mt 25:34; Ŋgo 12:7

✡ 2:1: Ro 11:22; Yems 1:6

✡ 2:2: Ŋgo 7:38,53; Ga 3:19; Ibr 10:28

✡ 2:3: Ibr 10:29, 12:25

✡ 2:3: Mk 1:14+; Ŋgo 1:8; 1Yo 1:1+

✡ 2:4: Mk 16:20+; Ŋgo 14:3; 1Kor 12:4-11

✡ 2:6: Mbo 8:4+, 144:3

✡ 2:8: Mt 28:18; 1Kor 15:25+; Ep 1:22

✡ 2:9: Pil 2:7+; 1Yo 2:2; Tur 5:9

✡ 2:10: Lu 24:46; Ro 11:36; Ibr 5:8+

✡ 2:11: Mk 3:35; Kol 1:22; Ibr 10:10, 13:12

✡ 2:12: Mbo 22:22+; Yesa 8:18

✡ 2:13: Yesa 8:17

✡ 2:13: Mbo 18:2; Yesa 8:18; Yo 17:6,9+

✡ 2:14: Yo 1:14, 12:31, 16:11; 1Kor 15:54+; 2Tim 1:10; 1Yo 3:8; Tur 12:9+

✡ 2:15: Lu 1:74; Ro 8:15; 2Tim 1:7

✡ 2:16: Yesa 41:8+

✡ 2:17: Yo 1:14; Pil 2:7; Ibr 2:11, 3:1, 4:14+

✡ 2:18: Mt 4:1+; Ibr 4:15

✡ 3:1: Ro 8:29+; Ibr 2:17, 4:14+, 10:23, 12:2

✡ 3:2: Nam 12:7

✡ 3:3: Mt 16:18; 2Kor 3:7+

✡ 3:4: Un 1:1+

✡ 3:5: Kam 14:31

✡ 3:6: 1Kor 3:16; 2Kor 6:16; 1Tim 3:15; Ibr 4:14, 6:11, 12:1; 1Pe 2:5

✡ 3:11: Nam 14:21+; Mbo 95:7+; Mt 4:7

✡ 3:13: 1Tes 5:11,14; Ibr 10:24+

✡ 3:14: Kol 1:23; Ibr 6:11, 4:14, 10:35; Tur 2:25

✡ 3:15: Mbo 95:7+; Ibr 4:7

✡ 3:16: Nam 14:1+; 1Kor 10:1+

✡ 3:17: Mbo 106:24+; 1Kor 10:5+

✡ 3:18: Mbo 95:11

✡ 3:18: Lo 1:34+

✡ 3:19: Mbo 78:22; Yo 3:36; Ibr 4:6

✡ 4:1: Ibr 12:15

✡ 4:3: Mt 11:28

✡ 4:3: Mbo 95:11; Ibr 3:11,14

✡ 4:4: Un 2:2+

✡ 4:5: Mbo 95:11

✡ 4:7: Mbo 95:7+

✡ 4:8: Yos 22:4

✡ 4:10: Tur 14:13

✡ 4:11: Ibr 3:18+

✡ 4:12: Ep 6:17; Tur 1:16

✡ 4:13: Mbo 33:13+, 90:8; Mbo 139:1+; 2Kor 5:10

✡ 4:14: Ibr 3:1,14, 6:11, 10:19+, 10:35+

✡ 4:15: Mt 4:1+; 2Kor 5:21; Ibr 2:17; 1Pe 2:22; 1Yo 3:5

✡ 4:16: Ep 2:18, 3:12; Ibr 10:19+; 1Yo 3:21

✡ 5:1: Ibr 8:3

✡ 5:3: Ibr 7:27, 9:7

✡ 5:5: Mbo 2:7; Mt 3:17; Ibr 1:5

✡ 5:6: Un 14:18+; Mbo 110:4; Ibr 6:20, 7:1+

✡ 5:7: Mk 14:35+; Yo 12:27; Ŋgo 2:24; Pil 2:8

✡ 5:9: Ibr 2:10

✡ 5:10: Ibr 2:17, 5:6, 7:1+

✡ 5:12: 1Kor 3:1+; Ibr 6:1+

✡ 5:13: 1Kor 13:11, 14:20; Ep 4:14

✡ 5:14: Ro 16:19; Pil 1:10

* 6:1-2: Muŋgu tomtom tikamam yok pa uunu boozo. Sombe tomtom sa itoori ma iwe Yuda, na ikam yok. Mi sombe tomtom sa leleene be ito Yoan ta ikamam yok pizin tomtom na, mi iwe naŋgaŋ kini, na ni tomini ikam yok. Zin Yuda tiŋgurŋguuru naman mi tikamam mbulu matakiŋa ki weŋana bekena tiŋgeeze pa Anutu mataana. Mi zin wal ki Krisi tikamam yok bekena tiwe ni lene, mibe tiswe urlaŋana kizin.

✡ 6:1-2: Pil 3:14

✡ 6:4: Mt 12:43+; Yo 1:9; Ga 3:5; Ibr 10:26+; 2Pe 2:20+

✡ 6:5: Mbo 34:7

✡ 6:6: Ibr 10:26+; 2Pe 2:20+; 1Yo 5:16

✡ 6:8: Mt 3:10, 7:19; Lu 13:6+

✡ 6:10: Mt 10:40+, 25:40; 1Kor 15:58; 1Tes 1:3

✡ 6:11: Ibr 3:6, 4:14, 10:36, 12:1

✡ 6:12: 2Tes 1:4; Yems 1:3+; Tur 14:12

✡ 6:14: Un 22:16+

✡ 6:16: Kam 22:10+

✡ 6:18: Ro 8:24+; Tit 1:2; Ibr 12:1

✡ 6:19-20: Mbo 110:4; Ibr 3:1, 5:6,10, 9:11,24

✡ 7:1: Un 14:17+

✡ 7:3: Mbo 110:4

✡ 7:5: Nam 18:21

✡ 7:6: Ro 4:13

✡ 7:8: Ibr 5:6, 6:20

✡ 7:11: Kam 40:12+; Ga 2:21

✡ 7:12: Lu 16:16; Ro 10:4; Ga 3:24+; Ibr 7:18+, 8:13

✡ 7:13-14: Un 49:10; Mt 1:1, 2:6; Tur 5:5

✡ 7:17: Mbo 110:4; Ibr 5:6

✡ 7:18-19: Yo 1:17; Ro 8:3+, 10:4; Ga 3:24; Ep 2:18; Ibr 7:12, 8:13

✡ 7:21: Mbo 110:4

✡ 7:22: Ibr 8:6, 12:24

✡ 7:25: Ro 8:34; 1Yo 2:1

✡ 7:26: 2Kor 5:21; Ibr 4:14+

✡ 7:27: Ro 6:10; Ibr 5:3, 9:12, 10:28; 1Pe 3:18

✡ 7:28: Ibr 2:10, 5:1+, 7:23

✡ 8:1: Mk 16:19; Ep 1:20; Ibr 1:3, 4:14

✡ 8:2: Ibr 9:11,24

✡ 8:3: Ep 5:2; Ibr 5:1, 9:12

✡ 8:5: Kam 40:1+; Ŋgo 7:44; Kol 2:17; Ibr 10:1

✡ 8:6: 2Kor 3:6+; Ibr 7:22

✡ 8:7: Ibr 7:11,18, 10:1

✡ 8:8: Yer 31:31+

✡ 8:9: Kam 19:5+, 20:1+

✡ 8:10: Ezek 36:25+; 2Kor 3:3; Ibr 10:16

✡ 8:11: Yesa 54:13; Yo 6:45; 1Yo 2:27

✡ 8:12: Ro 11:27; Ibr 10:17

✡ 8:13: Lu 16:16; Ro 10:4; Ga 3:24; Ibr 7:18, 9:10

✡ 9:2-3: Kam 25:31-40

✡ 9:4: Kam 16:33

✡ 9:7: Wkp 16:2-34; Ibr 5:2+

✡ 9:8: Yo 14:6; Ibr 10:19+

✡ 9:9: Ga 3:21; Ibr 10:1+

✡ 9:10: Wkp 11:2+; Nam 19:7; Ro 10:4; Ga 3:24+; Kol 2:16+; Ibr 7:18, 8:13

✡ 9:11: Ibr 4:14, 8:1+, 9:24

* 9:12: Krisi siŋiini, ina imender pa uraata kini tau ibaada sanaana kiti ka kadoono mi imeete sala ke pambaaraŋana na.

✡ 9:12: Ibr 10:10+; 1Pe 1:19

† 9:13: Zin Yuda tikam ŋgar ta kembei: Sombe titeege uri sa, som tikan koroŋ pakan, som kulin mbetmbeete, som moori ipeebe, ina ikam zin ma tiŋgeeze pa Anutu mataana mini som. To tikam mbulu pakan be tiurpe zitun ma tiŋgeeze mini. Ka sua imbot la Wok Pris 11:1+, 12:1+, 13:1+.

✡ 9:13: Nam 19:9

✡ 9:14: Ro 6:22; Ep 5:2; Tit 2:14; Ibr 10:22; 1Pe 1:18+

✡ 9:15: Lu 22:20; Ro 3:25+; 1Tim 2:5

✡ 9:16-17: Un 15:9+; Kam 24:6+; Mt 26:28

✡ 9:19-20: Kam 24:3+; Mt 26:28

✡ 9:22: Wkp 17:11; Ep 1:7

✡ 9:23: Ibr 8:5

✡ 9:24: Ro 8:34; Ibr 4:14, 8:2; 1Yo 2:1

✡ 9:26: Ibr 7:27; 1Pe 3:18

✡ 9:27: Un 3:19; 2Kor 5:10; Tur 20:12+

✡ 9:28: Mt 26:28; Ro 6:10; Pil 3:20; Tit 2:13

✡ 10:1-2: Kol 2:17; Ibr 8:5, 7:19, 9:9+

* 10:5: Iŋgi iso pa mazwaana ta Maria ipeebe Yesu isu toono.

✡ 10:5: Mbo 40:6+, 50:9

✡ 10:8: Hos 6:6; Mt 9:13, 12:7

✡ 10:10: Yo 17:19; Ro 6:10; Ibr 9:28; 1Pe 2:24

✡ 10:12: Mk 16:19; Kol 3:1; Ibr 1:3, 8:1

✡ 10:13: Mbo 110:1; Ibr 1:3

✡ 10:16: Yer 31:33+; Ibr 8:10+

✡ 10:17: Yer 31:34

✡ 10:19-20: Mt 27:51; Yo 10:9, 14:6; Ep 2:18, 3:12

✡ 10:21: Ibr 4:14

✡ 10:22: Ŋgo 22:16; Ep 5:26; Ibr 9:14

✡ 10:23: 1Kor 1:9; 1Tes 5:24; Ibr 3:6

✡ 10:24: Ibr 3:13

✡ 10:25: Ŋgo 2:42; Ro 13:11; Pil 4:5; Kol 3:16

✡ 10:26: Ibr 6:4+; 2Pe 2:20+; 1Yo 5:16

✡ 10:27: 2Tes 1:7+; Ibr 12:29; Tur 20:15

✡ 10:29: Mt 26:28; Ep 4:30; Ibr 2:2+, 12:25

✡ 10:30: Lo 32:35; Ro 12:19

✡ 10:30: Mbo 50:4, 135:14

✡ 10:31: Lu 12:5; 2Kor 5:11

✡ 10:32: Pil 1:29+

✡ 10:33: 1Kor 4:9; Pil 4:14; 1Tes 2:14

✡ 10:34: Mt 6:20; Ŋgo 5:41; Ibr 13:3; 1Pe 1:4+

✡ 10:35: Mt 5:12

✡ 10:36: Lu 21:19; Ibr 6:12, 12:1; Tur 13:10

✡ 10:38: Hab 2:3+; Ro 1:17; 2Pe 3:9

✡ 10:39: 1Tes 5:9; 2Pe 2:20+

✡ 11:1: Ro 8:24+; 2Kor 4:18, 5:7

✡ 11:3: Un 1:1+; Mbo 33:6+; Yo 1:3; 2Pe 3:5

✡ 11:4: Un 4:3+; Ibr 12:24; 1Yo 3:12

✡ 11:5: Un 5:21+

✡ 11:7: Un 6:13+; Ro 3:22; 1Pe 3:20

✡ 11:8: Un 12:1+; Ŋgo 7:2+

✡ 11:9: Un 35:27

✡ 11:10: Ibr 12:22, 13:14; Tur 21:2,10

✡ 11:11: Un 17:19, 21:2; Ro 4:18+

✡ 11:12: Un 15:5, 22:17

✡ 11:13: Un 23:4; Mbo 119:19; 2Kor 5:7; Pil 3:20; 1Pe 1:17, 2:11

✡ 11:16: Pil 3:20; Ibr 13:14

✡ 11:17-18: Un 21:12, 22:1+; Ro 9:7; Yems 2:21+

✡ 11:19: Yo 5:21; Ro 4:17+

✡ 11:20: Un 27:27-39+

✡ 11:21: Un 47:31+, 48:15+

✡ 11:22: Un 50:24+; Kam 13:19

✡ 11:23: Kam 2:2+; Ŋgo 7:20+

✡ 11:24: Kam 2:10+

✡ 11:25: Mbo 84:10; Ibr 10:33

✡ 11:26: Ibr 10:34+, 13:13

✡ 11:27: Kam 2:10+; Yo 20:29; 2Kor 4:18

✡ 11:28: Kam 12:7-21+

✡ 11:29: Kam 14:21+

✡ 11:30: Yos 6:12+

✡ 11:31: Yos 2:1+, 6:22+; Yems 2:25

✡ 11:32: Het 4:16; 1Sam 1:1–1Kin 2:12

✡ 11:33: 1Sam 17:34+; 2Sam 7:11+; Dan 6:1+

✡ 11:34: Het 7:22, 15:14+; 1Sam 18:11; Dan 3:1+

✡ 11:35: 1Kin 17:22+; 2Kin 4:36+

✡ 11:36: Yer 20:2

✡ 11:37: 1Kin 21:13; 2Sto 24:21; Ŋgo 7:58, 14:19

✡ 11:38: 1Kin 18:4, 19:9

✡ 12:1: 1Kor 9:24+; Pil 3:13+; Ibr 10:36; 1Pe 2:1

✡ 12:2: Pil 2:8+; Ibr 1:3, 3:1, 13:13

✡ 12:3: Yo 15:18+; Ga 6:9; Tur 2:3

✡ 12:4: 1Kor 10:13; Ibr 10:32+

✡ 12:6: Tut 3:11+; Mbo 94:12; Yems 1:12; Tur 3:19

✡ 12:7-8: Lo 8:5; Tut 13:24; Yems 1:2+; 1Pe 5:9

✡ 12:10: 1Pe 1:15+; 2Pe 1:4

✡ 12:11: Yems 3:17+

✡ 12:12: Yesa 35:2+

✡ 12:13: Tut 4:26; Ga 6:1; Ibr 12:1

✡ 12:14: Mbo 34:14; Mt 5:8+; Ro 12:18; 2Kor 7:1; 1Pe 1:16

✡ 12:15: Lo 29:18; Ŋgo 8:23; 2Kor 6:1; Ga 5:4; Ibr 3:12

✡ 12:16: Un 25:29+; Ibr 3:12

✡ 12:17: Un 27:30

✡ 12:18-19: Kam 19:12+, 20:18+

✡ 12:20: Kam 19:12+

✡ 12:22: Ga 4:26; Pil 3:20; Ibr 11:10; Tur 21:2+

✡ 12:23: Lu 10:20; Ibr 10:14, 11:40; Tur 13:8

✡ 12:24: Un 4:10+; Ibr 8:6, 9:15+; 1Pe 1:2

✡ 12:25: Kam 20:22; Ibr 1:2, 2:1+, 10:26+

✡ 12:26: Kam 19:18; Mbo 68:8; Hag 2:6

✡ 12:27: Mbo 102:25+; 2Pe 3:10; 1Yo 2:17; Tur 21:1

✡ 12:28: Pil 2:12

✡ 12:29: Kam 24:17; Yesa 33:14; 2Tes 1:7; Ibr 10:27

✡ 13:1: Yo 13:34+; Ro 12:10; 1Pe 1:22; 1Yo 4:7

✡ 13:2: Un 18:1+; Mt 25:35; Ro 12:13; 1Pe 4:9

✡ 13:3: Mt 25:36; Ro 12:15; 1Kor 12:26; Ibr 10:34

✡ 13:4: 1Kor 6:9+; Kol 3:5+; Tur 22:15

✡ 13:5: Lo 31:6+; Mt 6:25,34; Pil 4:11+; 1Tim 6:6+

✡ 13:6: Mbo 56:4, 118:6; Ro 8:31,35+

✡ 13:7: 1Kor 11:1; 1Tes 1:6+; Ibr 6:12

✡ 13:8: Mbo 102:27+; Ibr 1:12; Yems 1:17

✡ 13:9: Ro 14:17; Ep 4:14; Kol 2:4,16-20+

✡ 13:10: 1Kor 9:13, 10:18

✡ 13:12: Mt 21:39; Yo 19:17+; Ŋgo 7:58

✡ 13:13: Lu 9:23; Ibr 11:26, 12:2; 1Pe 4:14

✡ 13:14: Pil 3:20; Ibr 11:10+, 12:22; 1Pe 3:20

✡ 13:15: Mbo 69:30+; Ep 5:20; 1Pe 2:5

✡ 13:16: Ro 12:13; 2Kor 9:8+; Pil 4:18

✡ 13:17: 1Tes 5:12+; 1Tim 5:17

✡ 13:18: Ŋgo 24:16; Ro 15:30; 2Kor 1:12

✡ 13:20: Yo 10:11; Ibr 9:15+; 1Pe 2:25, 5:4

✡ 13:21: Pil 2:13; 2Tes 2:16+; 1Pe 5:10; Yud 24

Yems

1

2

3

4

5

Ro Ta Yems Ibeede

1

1 Nio Yems. Nio mbesooŋo ki Anutu mi Merere kiti Yesu Krisi. Aŋbeede sua ti ima piom Israel un bizin laamuru mi ru ta kombot leŋaleŋa irao lele ta boozomen. Aigule ambaiŋana ima piom. Ŋonoono.✡

Toomboŋana ipombol urlaŋana kiti

2 O niom toŋmatiziŋ tio, sombe pataŋana matakiŋa indeeŋe yom, na irao leleyom ndabok men.✡ 3 Pa niom kuute: Toomboŋana sa isombe indeeŋe yom, mi sombe kikiskis urlaŋana tiom, nako ipombol yom be kemender mbolŋana mi kabaada pataŋana.✡ 4 Tana kemender mbolŋana mi kiskis urlaŋana tiom. Naso pataŋana tana ipiyooto ŋonoono ambaiŋana piom, mi mbulu tiom iŋgeeze kat, mi karao pa mbulu ki Anutu.

5 Sombe tomtom tiom sa, irru ŋgar ambaiŋana, na bela isuŋ Anutu be ikam lene ŋgar pakan. Ni ko ikam pini. Pa ni mata merereŋana. Ikamam sorok koroŋ matakiŋa pa tomtom ta boozomen. Mi ni niini gesges somŋana.✡ 6-7 Sombe tomtom sa isuŋ Anutu pa koroŋ sa, na bela isuŋ raama leleene iurla. Mi leleene iwe ru pepe. Pa sombe leleene iwe ru, nako Anutu ikam kosa sa pini som. Pa tomtom ta kembena, ni kembei duubu ta miiri ikam ma ipol kankaana. Ila kena, ila kena.✡ 8 Tana ito mbulu tamen som. Pa ŋgar kini ruruŋa tau.

Tomtom sorokŋana mi tomtom ta le koroŋ boozo

9 Sombe tomtom urlaŋana sa ni sorokŋana, na irao leleene ndabok mi niini ise. Pa ni tomtom zaanaŋana pa Anutu mataana.✡ 10 Mi tomtom ta le koroŋ boozo na, sombe ikilaala kembei koroŋ kini ta boozomen tana koroŋ sorok pa Anutu mataana, na ni tomini irao leleene ndabok. Pa ni ko imbot su toono ma alok na som. Molo som to imeete kembei ta manman pwoono.✡ 11 Iti tuute manman pwoono. Sombe zoŋ ise mi ikan, to imelle mi itop ma ka aigau imbiriizi. Ina zaala tamen tau pizin wal tau len koroŋ boozo na. Ko tikamam uraata kizin mi ila ila ma aigule tasa, to timap.✡

Toomboŋana ka mbulu

12 Sombe toomboŋana ise ki tomtom sa mi iwati pa sanaana, mi ni imender mbolŋana ma ilip pa toomboŋana tana, inako indeeŋe kampeŋana biibi. Pa Anutu ko ikam le mogar ta kizin wal ta tiporou ma tilip na. Mogar tana na, mbotŋana mata yaryaaraŋana ta Anutu imbuk ka sua pataaŋa kek be ikam pizin wal ta tiur lelen pini na.✡

13 Mi kere! Sombe toomboŋana ise ki tomtom tasa mi iwati pa sanaana, na ni isuk sua pa Anutu pepe. Kokena iso ta kembei: “Iŋgi ko Anutu ta iwat yo i.” Na som. Pa Anutu, ni iwadat ti som. Mi koroŋ sananŋana sa irao be iyaaru Anutu be ikam sanaana na som. 14 Iti tomtom itundu lelende, ta ipeyei ŋgar sananŋan mi iwadat ti, mi iyaryaaru iti be takam sanaana.✡ 15 Ka zaala ta kembei: Ŋgar sananŋana imaŋga piti muŋgu. Mi sombe ŋgar tana imbotmbot ma iwe biibi, tona iur ŋonoono mi ipeebe mbulu sananŋana. Mi sombe mbulu sananŋana ila ila ma iwe biibi, to ipeebe meeteŋana.✡

16 O niom toŋmatiziŋ tio ta leleŋ piom ilip na, kere yom. Kokena ŋgar sa ipandelndel yom. 17 Koroŋ ambaimbaiŋan mi ndabokbokŋan ta boozomen imar pa kar saamba. Tamanda Anutu ta ikamam piti sorok. Ni mat katuunu ta iur zoŋ, puulu, mi pitik. Mi mbulu kini itortooro som, mi koroŋ sa irao ipakaala mat kini mi kampeŋana kini na som.✡ 18 Ni ito itunu leleene mi ikam sua kini ŋonoono piti, bekena itooro iti ma tewe popoŋanda, mi ikam ti ma tewe ni lutuunu bizin. Naso tewe mataana pa koroŋ boozomen ta ni iur zin na.✡

19 O niom toŋmatiziŋ tio ta leleŋ piom ilip na, keleŋ sua tio ti mi motoyom kiskis. Iti ta boozomen bela tayaraama kwondo. Tana tipiri sua karau pepe. Teleŋleŋ kat sua kizin tomtom. Mi ketende malmal karau pepe. 20 Pa mbulu ki ketende malmal, ina irao be ipiyooto mbulu ndeeŋeŋana ta Anutu leleene pa i na som. 21 Tana mbulu sananŋan boozomen tau iwedet ta gorgori mi iŋgeeze pa Anutu mataana som na, kezem kat. Mi kokoto ituyom mi kakan la sua kini ta ni iur la leleyom kek na. Pa sua tana, mburaanaŋana. Irao be ikamke yom ma kombot ndabok.✡

22-23 Mi kere. Iti bela toto Anutu sua kini. Kokena teleŋleŋ sorok, mi toto som, to tapakaam itundu, mi tewe kembei tomtom ta itiiri ruŋguunu ila natiloŋa, mi tamen iurpe ruŋguunu som,✡ 24 to ila mi loŋa men mi mataana mbiriizikaala ruŋguunu mini. 25 Tutu ki Krisi ta isan ti la sanaana mburaana, ina ambai komboono. Tana tomtom sa, sombe mataana iŋgalŋgal, mi ikiskis, mi ikamam ka mbulu, inako indeeŋe kampeŋana biibi pa uraata kini ta boozomen.✡

Mbulu ta indeeŋe kat Anutu ŋgar kini

26 Sombe tomtom sa iso ni iurla ki Anutu mi imbesmbeeze pini, mi tamen imboro kat kwoono som, na ni ipakaam itunu. Pa urlaŋana ta kembena, ina koroŋ sorok. Ko iur ŋonoono sa som.✡ 27 Mi urlaŋana ta isaana som, mi iŋgeeze kat pa Tamanda Anutu mataana, ina ta kembei: Tu'uluulu zin moondo mi zin noroŋa pa pataŋana kizin, mi matanda iŋgalŋgal itundu pa pai kiti. Kokena ŋgar toono kana ikeske iti.✡

2

Lende ŋger pa tomtom ta boozomen

1 O niom toŋmatiziŋ tio, niom kuurla ki Merere kiti Yesu Krisi kembei ni ta azuŋka katuunu mi iswe kat Anutu piti. Tana leyom ŋger pa tomtom ta boozomen. Kokena kapakur wal pakan, mi wal pakan na kerepiili zin.✡

2 Nio aŋso paso? Tomtom ru. Ta, ni mbio uunu. Iru pa mburu ambaimbaiŋan, mi kukuugu milmilŋana imbot sala namaana. Mi tomtom toro, ni sorokŋana, mi iru pa mburu maraazaŋana. Niom sombe kulup yom pa suŋŋana, mi wal ru ta kembei tile be tigaaba yom, inako kakam parei pizin? 3 Ina kozo ko kapakur tomtom ta iru pa mburu ambaimbaiŋan mi koso pini: “Mar, mbulem su mbalia ndabokŋana ti.” Mi tomtom sorokŋana, nako koso pini ta kembei: “Ai, nu mender tana,” som, “Mar, mbulem su ta kumbuŋ uunu.” 4 Kere. Mbulu tiom tana ambai? Som. Niom koso kitiiri waeyom bizin mi kipitpeleele zin ta kembei, na ŋgar sananŋana izeebe yom kek.

5 O niom toŋmatiziŋ tio ta leleŋ piom ilip na, niom kuute som? Zin wal ta tomtom toono kan tire zin kembei zin sorrokŋan, ina Anutu ipeikat zin be ipombol zin ma tirao kat pa urlaŋana, mibe zan pa kar kini. Kar tana, ni imbuk sua muŋgu kek be ikam pizin wal tau tiur lelen pini na.✡ 6 Tamen niom na, kerepilpiili zin wal sorrokŋan. Lak. Ziŋoi ta tiurur pataŋana piom mi tipamendernder yom pa sua? Ina zin mbio uunu tau.✡ 7 Mi ziŋoi ta tipasansaana Krisi zaana ambaiŋana ta ise tiom na? Ina zin tau. Kere som?

8 Peeze ki Anutu na, ka tutu biibi ta imbot la bude ta kembei:

Lelem pa tomtom ta boozomen, kembei ta lelem pa itum.✡

Niom sombe koto kat tutu tamen tina, inako kakam kat mbulu.✡ 9 Tamen sombe kakam mbulu raraate pa tomtom ta boozomen som, mi kapakur wal pakan, mi kerepiili zin pakan, na mbulu tiom tana iswe yom kembei komolo tutu ki Anutu kek. 10 Pa kere. Sombe tomtom sa ito tutu ta boozomen, mi tamen imolo pa tutu tamen sa, inako uunu kini isaana ma kembei tomtom ta imolo tutu ta munŋaana men.✡ 11 Pa Anutu tamen ta iso: “Pasaana ula pepe,” mi “Pun tomtom ma imeete pepe.” Tana nu sombe pasaana ula ka tutu som, mi tamen pun tomtom ma imeete, na ta tina. Nu molo tutu kek.✡

12-13 Tana motoyom iŋgal ituyom be mbulu tiom mi sua tiom ito kat tutu ki Krisi. Pa tutu tana irao be isan ti la sanaana mburaana. Mi indeeŋe mbeŋ kaimer na, Anutu ko itiiri iti pa tutu tana. Tana zin tau timuŋaiŋai zin tomtom som na, zin tomini, Anutu ko imuŋai zin som, mi iur kadoono pizin. Mi zin ta titoto mbulu ki muŋaiŋana, nako nin ise mi lelen ambai.✡

Sombe urlaŋana ipiyooto mbulu ambaiŋana som, na imeete kek

14 O niom toŋmatiziŋ tio, sombe tomtom sa iso ni iurla ki Krisi, mi tamen ikamam ka mbulu som, nako urlaŋana kini tana iuuli be parei? Som. Pa urlaŋana ta kembei irao iwe zaala pini be Anutu ikamke i na som.✡ 15 Lak, sombe toŋmatiziŋ tiom pakan len mburu som mi kan kini som, mi timbot ŋoobo kat,✡ 16 mi sombe ku'uulu zin som, mi koso sua men pizin ta kembei: “Ai, kala raama leleyom ambai mi kakam koyom kini mi kuru leyom mburu. Kokena niyom tekteege.” Nako sua tiom tana iuulu zin be parei? Som. 17 Ina raraate men pa urlaŋana. Sombe koroŋ ki sua men, mi ipiyotyooto mbulu ambaiŋana som, na imeete kek.

18 Mi tiom tasa ko imaŋga mi iso ta kembei: “Wal pakan timbol pa urlaŋana, mi wal pakan na, timbol pa mbulu ambaiŋana.” Tamen nio ko aŋpekel ta kembei: Sombe nu urla, mi tamen kamam ka mbulu som, na sokorei ta iswe kembei urlaŋana ku koroŋ ŋonoono? Som. Mi nio na, aŋre ta kembei. Mbulu tio ambaiŋana ta izzwe kembei urlaŋana tio ina koroŋ ŋonoono.✡ 19 Mi nu ta zzo ta kembei: “Nio ti aŋurla kembei Anutu tamen ta imbotmbot.” Ina ambai. Mi tamen zin bubuŋana sananŋan tiurla ta kembei tomini. Tanata timoto kan ma timbotmbot.✡

20 Nu kankaanaŋom! Sombe nu so ta kembei: “Nio aŋurla ki Anutu,” mi tamen kamam ka mbulu som, na urlaŋana ku koroŋ ŋono somŋana. Parei? Ko aŋpaute u pa sua ti ka uunu?

21 Motom ise ki tumbundu Abaraam. Ni iwe tomtom ndeeŋeŋana pa Anutu mataana be parei? Uunu imbot la mbulu kini tau ikam lutuunu Isak be iwe patoronŋana pa Anutu.✡ 22 Re kek? Mbulu ki Abaraam, ta ikam uraata ramaki urlaŋana kini, mi ikam ma urlaŋana kini iwe koroŋ ŋonoono kat.✡ 23 Tana sua ta tibeede pataaŋa kek na, iur ŋonoono. Sua ta kembei:

Abaraam, ni iurla ki Anutu. Tana Anutu ipomoozi mi ire i kembei ni tomtom ndeeŋeŋana.✡

Uunu tana ta tipaati be “Anutu toroono.”

24 Tana iti sombe tuurla, mi tamen takamam ka mbulu som, inako irao som. Bela mbulu ambaiŋana igaaba urlaŋana kiti, tona tewe ndeeŋeŋanda pa Anutu mataana.

25 Mi motoyom ise ki moori ta zaana Reap tomini. Ni moori zaala lwoono kana. Tamen iuulu zin ŋgoŋana ki Yosua ma timbot ambai, mi iurpe len zaala be tiko ma tila len. Uraata kini tana, ta ikam ma Anutu ire i kembei ni moori ndeeŋeŋana.✡ 26 Tana sombe tomtom sa iurla men, mi ikamam ka mbulu som, na urlaŋana kini imeete kek. Kembei ta iti tomtom. Sombe bubuŋanda imap piti, na temeete.✡

3

Iti bela tomboro kat kwondo

1 O niom toŋmatiziŋ tio, kokena tomtom tiom boozo tiserseere be tipaute zin tomtom pa sua ki Anutu. Pa iti tuute: Zin wal ta so tipaute zin tomtom na, Anutu ko itiiri kat zin pa mbulu mi uraata kizin. Mi sombe tikam ŋoobo, na ni ko iŋgal kat matan. ✡

2 Iti ta boozomen totoptop pa zaala matakiŋa. Mi sombe tomtom sa irao be imboro kwoono, na ni irao kat pa mbulu ki Anutu. Tomtom ta kembena ko irao be igabiizi itunu pa mbulu ta boozomen. ✡ 3 Kere. Iti tu'urur wooro musaana ila bapalo kuzuunu bekena tapazali ma ito kat zaala. Mi bapalo na, mbili biibi. Tamen wooro musaana tana irao be ikam peeze pini. 4 Mi wooŋgo ta kembena. Ina koroŋ biibi. Mi ka peeze na, biibi som. Tamen sombe miiri mi duubu ipambiŋbiŋ wooŋgo mataana, na tomtom peeze kana irao itooro peeze musaana tana, mi wooŋgo ko iko pa lele ta ni isombe ila pa i. 5 Ina zaala tamen tau pa kwondo. Kwondo, ina koroŋŋanda musaari. Mi ka kalŋaana mi mburaana na, biibi ma ilip.

Kere. You keseene musaari, ina irao be imaŋga mi ikan lele pakaana ta biibi kat ma imap. ✡ 6 Mi kwondo ta kembena. Ina koroŋŋanda musaari. Tamen ipeyei sua sananŋan matakiŋa boozomen, mi ipasansaana mbotŋana kiti, mi ŋgar kiti, mi lelende, ma isaana kat. Kembei ta you ipasaana su biibi. Pa kwondo ikamam mburaana la ki kar sanaana tau. ✡

7 Iti tomtom tarao be tomboro koroŋ saŋsaŋŋan matakiŋa ma matan isu. Koroŋ su kan, tai kan, yok kan, mi zin man, ina tomtom tipamormor zin lup kek. 8 Tamen tomtom sa irao be imboro kat itunu kwoono na som. Pa kwondo, ina koroŋ sananŋana kat, mi iurur niini som. Inoknok sanaana kamŋana mi ipasansaana zin tomtom. ✡

9-10 Kwondo tamen tau. Mi ikamam uraata ru. Pa ipakurkur Tamanda Anutu ta Merere kiti na, mi iwirri sua sananŋana pa waende bizin ta Anutu iur zin kembei itunu ruŋguunu na, mi ipasansaana zin. Tana sua mataana ru ta iwedet pa kwondo. O niom toŋmatiziŋ tio, takam ta kembei pepe. ✡ 11 Parei, ko tai ziru yok tilup mi tise pa yok bukbukŋana tamen? 12 Som. Mi ko we iur ŋonoono kembei ta puke, som kaŋar iur ŋonoono kembei ta kun? Som. Mi tai ta kembena. Ko irao be itooro ma iwe yok ambaiŋana be tiwin? Na som. ✡

Ŋgar ambaiŋana imarmar pa Anutu

13 Tomtom tiom sa, sombe ni le ŋgar ambaiŋana mi ikamam kat ŋgar, na bela ikototo itunu mi ikamam mbulu ambaiŋana men. Pa mbulu tana, ta ko iswe i kembei ni le ŋgar ambaiŋana. ✡

14 Tamen sombe motoyom mburmbur pa waeyom bizin, mi kakamam kaisiigi be ituyom zoyom iwe biibi, na kapakur ituyom mi koso koto sua ŋonoono pepe. Kokena kapakaam. ✡ 15 Pa ŋgar ta kembei imar pa kar saamba som. Ina ŋgar toono kana mi ŋgar kiti tomtom. Ŋgar ta kembei na, zin bubuŋana sananŋan ta tipeyei. ✡ 16 Paso, mbulu ki matanda mburmbur mi takam kaisiigi pa itundu zanda be iwe biibi, ina ipiyotyooto mbulu sananŋan matakiŋa. Mi ko ikam ma koroŋ sa irao iloondo kat na som. ✡

17 Tamen ŋgar ta ki kar saamba i, na ipiyotyooto mbulu ta kembei: Takamam mbulu ŋgeezeŋana men, mi lelende pa mbulu luumuŋana. Mi sombe tomtom tikam ŋoobo ti, na topokot som. Mi tamaŋmaŋ pa itundu ŋgar kiti som, mi tumuŋaiŋai zin tomtom. Mi tipiyotyooto ŋonoono ambaimbaiŋan boozo. Mi takam mbulu boozomen tana ma imbol piti, mi takam raama lelende. ✡

18 Zin wal ta tikamam uraata be tiluplup zin tomtom ma lelen iwe tamen na, zin kembei tomtom ta iwaswaaza kini iweniwen ambaimbaiŋan. Kaimer uraata kizin tana kola iur ŋonoono, mi ipiyooto mbulu ambaimbaiŋan boozo. ✡

4

Tuur lelende pa koroŋ toono kan pepe

1 Uunu parei ta malmal mi ŋoŋi imbotmbot la mazwoyom? Keteyom izze pa koroŋ bozboozo tau! Tabe ipiyotyooto mbulu tana.✡ 2 Pa sombe keteyom ise pa koroŋ sa, to kakam kinkiini be kakam. Mi sombe karao be kakam som, to motoyom mburmbur pa waeyom bizin koroŋ kizin. Tabe keteyom malmal, mi niomŋan koŋooŋo ma koporou, mi kaparpun yom mabe kemetmeete. Nio aŋso kat piom. Koroŋ ta niom leleyom pa na, kakam som paso, kuzuŋzuŋ Anutu pa koroŋ tana som. 3 Mi sombe kusuŋi pa koroŋ sa, na ni ko irao ileŋ la suŋŋana tiom som. Paso, ŋgar tiom ambai som, mi leleyom pa koroŋ soroksorok ki kuliyom men.✡

4 Niom wal pakamkaamŋoyom! Sua ta kumbuk pa Anutu be kewe ni lene kat, ta kipizil ndemeyom pa kek. Niom kuute som? Tomtom ta sombe iur kat leleene pa koroŋ toono kan, na ni iwe Anutu ka koi. Pa wal boozomen ta so tiur kat lelen pa koroŋ toono kan, ina tiur koi pa Anutu.✡ 5 Ka sua tibeede pataaŋa kek ta kembei: “Bubuŋana ta Anutu iur la lelende na, ŋgar kini imbol be ikam ti ma tewe ni lene men.” Sua tina ŋonoono men. Kokena niom kosombe ina sua sorok.✡

6 Mi Anutu kampeŋana kini, ina biibi ma ilip. Tana sua lwoono toro iso ta kembei:

Zin wal ta tipakurkur zitun na, Anutu ikototo zin.

Mi zin wal ta tikototo zitun na, ni ikampewe zin.✡ 7 Tana kokoto ituyom, kembeeze pa Anutu, mi koporou mbolŋana be kiziiri Tomtom Sanaana. Naso iko piom.✡ 8 Mi koŋuru Anutu. Naso ni imbot kolouŋana piom. O niom tomtom sananŋoyom, kuurpe mbulu tiom ma ambai. Mi niom ta ŋgar tiom iwe ruruŋa na, kuurpe leleyom ma iŋgeeze.✡ 9 Keseeŋge mi menmeen yom mini pepe. Kayamaana kat sanaana tiom, mi leleyom ipata pa, mi kataŋ. Kakam tiŋiizi, mi leleyom ipata kat pa sanaana tiom.✡ 10 Mi kokoto ituyom pa Merere mataana. Naso ni iwit yom.✡

Taŋgal sua pa waende bizin pepe

11 O niom toŋmatiziŋ tio, niomŋan waeyom bizin kaparŋgal sua piom pepe. Pa tomtom ta sombe itirtiiri waene bizin pa mbulu kizin mi iŋgalŋgal sua pizin na, irepiili tutu ki Krisi, mi isombe iur itunu ma iwe biibi pa. Pa Krisi iso piti be tuur lelende pizin tomtom. Tana nu sombe tirtiiri waem bizin pa mbulu kizin, na nu to tutu kini tana mini som.✡ 12 Pa Anutu itutamen ta tutu katuunu, mi zaana be itiiri zin tomtom pa mbulu kizin. Mi ni itutamen ta irao be ikamke zin, mi irao be ipasaana zin. Tana nu asiŋ ta sombe tiiri waem bizin pa mbulu kizin, mi so zin sananŋan?✡

Tapase pa itundu pepe

13 Keleŋ! Niom ta kozzo ta kembei: “Koozi som gaaga, to amkwai ma amla pa lele toro. Mi ko ambot pa puulu pakan mi amkam mburooŋo be amkam leyam koroŋ boozo.”✡ 14 Niom tina, wal kankaanaŋoyom! Koroŋ tabe ipet ta gaaga i, niom komboro? Som. Mi swoyom ta kembena. Ituyom komboro som. Pa mbotŋana tiom isu toono ti, ina kembei ta you ka kakoi ta ikumuundu, mi imbot rimen, to imap.✡ 15 Tana koso men ta kembei: “Sombe Anutu leleene, inako tombot mi takam uraata ti. Mi so som, inako som.”✡ 16 Tamen niom kozzo kembena som. Mi kapase pa ituyom mburoyom mi kalŋoyom izalla sorok. Mbulu ta kembei, ina ambai som kat. 17 Mi kere. Tomtom sa, sombe iute mbulu ambaiŋana tabe ikam i, mi tamen ikam som, ina ni ikam sanaana.✡

5

Sua ta ila pizin mbio uunu

1 Niom wal ta leyom koroŋ boozo na, keleŋ! Leleyom ipata mi kakam tiŋiizi biibi. Pa pataŋana biibi ta iŋgi be ikam yom i. ✡ 2-3 Pat gol ma silba mi mburu ambaimbaiŋan ta kondoundou lae pa ituyom na, munŋaana men kola ibuuzu ma isaana lup, mi ikan yom kembei ta you. Pa iŋgi toono swoono igarau kek. Tamen niom kakamam kinkiini be kondou koroŋ boozo mete pa ituyom. Koroŋ tiom tana, ta iswe yom pa sanaana tiom. ✡

4 Kere! Wal ta tikamam uraata pa mokleene tiom na, kiŋgimgiimi kat zin som. Mi pat kizin pakan kalwoono ta kuruutu ma imbotmbot, ina iboboobo sala pa Merere. Pa tiŋiizi kizin wal tiom uraata kan na, Anutu mbura keskeezeŋana ileŋ kek. ✡

5 Niom, mbotŋana tiom ta kakam su toono, ina ambai men. Kembel mbeezeŋana pa koroŋ kuliyom kana. Tabe kutum kat leyom ma tau! Tana kere yom. Pa aigule tabe tikas yom i, ta ka nol igarau kek. ✡ 6 Pa zin tomtom ndeeŋeŋan ta len uunu sa isaana som na, niom kapamender zin, mi kupun zin ma timetmeete. Mi zin naman ise ma tiporoukaala zitun som. ✡

Iti tagabiizi itundu, mi tasa Merere kiti

7 O niom toŋmatiziŋ tio, kemender mbolŋana mi kabaada pataŋana, mi kazza Merere kiti be imiili ma imar mini. Kakam ŋgar pizin tomtom ta tiwaswaaza kini pa mokleene kizin. Zin keten pitpit som. Tiur matan pa mai ambaiŋana tabe ipet pa kaimer i, mi tizza zoŋ mi yaŋ be ikam ma toono ipiyooto kini ŋonoono. ✡ 8 Ina mbulu raraate men piti. Bela temender mbolŋana mi tabaada pataŋana, mi tazza Merere kiti. Pa molo som to imiili ma imar mini. ✡

9 Tana koyyo kwoyom pa waeyom bizin pepe. Pa Ni tabe itiiri iti pa mbulu kiti i, imendernder kataama kwoono i. Kokena iŋgal motoyom. ✡

10-11 O niom toŋmatiziŋ tio, motoyom ise ki Anutu kwoono bizin ta muŋgu tikam sua kini na. Iti tere zin kembei kampeŋana ki Anutu imbot se kizin. Paso, pataŋana boozo izze kizin, mi timbot ŋoobo kat. Tamen timender mbolŋana mi tibaada pataŋana boozomen tana ma irao swon. Mbulu kizin tana, ina iwe kin ambaiŋana piom be koto. Mi kakam ŋgar pa Yop tomini. Mbol kini, niom keleŋ kek. Ni, pataŋana boozomen ikami. Tamen izem urlaŋana kini som, mi imender mbolŋana. Tanata kaimer Anutu iuuli mi ikampe i kat. Pa Anutu, ni leleene izanzaana piti, mi imuŋaiŋai iti. ✡

12 Niom toŋmatiziŋ tio, koroŋ biibi kat tabe motoyom iŋgalŋgal, ina ta kembei: Sombe kumbuk sua pa koroŋ sa, na kapaata koroŋ saamba kana, som koroŋ toono kana, som koroŋ toro sa zaana be ipombol sua tiom tana pepe. Tana sombe kumbuk sua be kakam koroŋ sa, na koso ta kembei: “E, nio ko aŋkam.” Mi sombe leleyom be kakam som, na koso ta kembei: “Som, nio ko aŋkam som.” Koso men ta kembei, mi koto sua tiom. Ina irao. Kokena Anutu iŋgal motoyom. ✡

Suŋŋana kizin wal urlaŋan, ina koroŋ mburaanaŋana

13 Sombe tomtom tiom tasa pataŋana indeeŋi, na bela isuŋ pa Anutu. Mi sombe tomtom sa imbot ndabok mi menmeeni, na bela imbo mboe mi ipakur Anutu zaana. ✡ 14 Mi sombe tomtom sa, ni mete ikami, na bela iboobo zin mboroŋan ki lupŋana tiom ma tila kini, be tisuulu ŋgere sala kuliini, mi tisuŋ Anutu be iurpe i. ✡ 15 Mi sombe tisuŋ raama lelen iurla, inako Merere iurpe tomtom tana, mi iwiti ma imaŋga. Mi sombe tomtom tana ikam sanaana, na Merere ko ireege pini. ✡ 16 Tana kaparswe sanaana tiom, mi kaparsuŋ piom. Naso Anutu iurpe yom ma niyom ambai. Pa suŋŋana ki tomtom ndeeŋeŋana, ina koroŋ mburaanaŋana mi iurur ŋonoono. ✡

17 Motoyom ise ki Anutu kwoono Ilia. Ni tomtom raraate kembei ta iti. Mi indeeŋe ta ni ikamam suŋŋana mbolŋana pa Anutu be yaŋ isu pepe, na Anutu ileŋ suŋŋana kini, mi yaŋ sa isu som ma irao ndaama tel mi pakaana. ✡ 18 Mi kaimer ni isuŋ mini be yaŋ isu, to Anutu ikam ma yaŋ isu. Tabe toono ipiyooto kini ŋonoono ma ipet mini. ✡

Lende uraata be tapazal zin tomtom ta tipaŋoobo

19 O niom toŋmatiziŋ tio, sombe tomtom tiom tasa ipaŋoobo pa zaala ki sua ŋonoono, na niom leyom uraata be kakami ma imiili mini. ✡ 20 Mi leleŋ be kuute kat ta kembei: Sombe tomtom sananŋana sa isaŋsaŋ pa zaala ki Anutu, na tomtom ta so ikami ma imiili mini, nako ikamke tomtom tana pa meeteŋana, mi iwe zaala pa sanaana kini ta boozomen be imap ma ila ne. ✡

✡ 1:1: Mt 13:55; Yo 7:35; Ŋgo 15:13; Ga 1:19

✡ 1:2: Mt 5:11+; Ibr 12:11; 1Pe 1:6

✡ 1:3: Ro 5:3+; 1Pe 1:7

✡ 1:5: 1Kin 3:9+; Tut 2:3+; Mt 7:7; Yo 15:7

✡ 1:6-7: Mk 11:24

✡ 1:9: Yems 2:5

✡ 1:10: Mbo 90:5+, 103:15+; 1Kor 7:31

✡ 1:11: 1Yo 2:17

✡ 1:12: 2Tim 4:8; 1Pe 5:4; Tur 2:10

✡ 1:14: Un 3:6; Ro 7:7+

✡ 1:15: Ro 6:23

✡ 1:17: Mt 7:11; Yo 3:27; 1Kor 4:7; 1Yo 1:5

✡ 1:18: Yo 1:13; 1Pe 1:23; Tur 14:4

✡ 1:21: Lu 8:15; Ro 13:12; 1Kor 15:1+; Kol 3:8; 1Pe 2:1

✡ 1:22-23: Mt 7:21,26+; Lu 11:28; Ro 2:13; Yems 2:14

✡ 1:25: Mbo 19:7; Ro 8:2; Yems 2:12

✡ 1:26: Mbo 34:13, 39:1, 141:3; 1Pe 3:10

✡ 1:27: Mt 25:35+; Ro 12:2

✡ 2:1: Mt 22:16; Ŋgo 10:34; Yems 2:9

✡ 2:5: Lu 6:20; 1Kor 1:26+

✡ 2:6: 1Kor 11:22

✡ 2:8: Wkp 19:18

✡ 2:8: Mt 19:19; Ro 13:8+; Ga 5:14

✡ 2:10: Mt 5:19; Ga 3:10

✡ 2:11: Kam 20:13+; Ro 13:9

✡ 2:12-13: Mt 5:7, 18:32+, 25:41+; Yems 1:25+

✡ 2:14: Mt 7:21,26; Ro 6:15; Ga 5:6; Yems 1:23

✡ 2:15: Lu 3:11; 1Yo 3:17+

✡ 2:18: Yems 3:13

✡ 2:19: Mk 1:24

✡ 2:21: Un 22:1+

✡ 2:22: Ibr 11:17+

✡ 2:23: Un 15:6; Ro 4:3

✡ 2:25: Yos 2:1+, 6:17,25; Ibr 11:31

✡ 2:26: Yems 2:17

✡ 3:1: Mt 23:8; 1Pe 5:3

✡ 3:2: Mbo 34:13; Mt 12:37; Yems 1:26

✡ 3:5: Mbo 12:3+, 73:8+

✡ 3:6: Mt 5:22; Mk 7:15

✡ 3:8: Mbo 140:3; Ro 3:13+

✡ 3:9-10: Un 1:26

✡ 3:12: Mt 7:16

✡ 3:13: Ep 5:15

✡ 3:14: Ro 2:23; 1Yo 4:20

✡ 3:15: 1Kor 2:6+; Yems 1:5,17

✡ 3:16: 1Kor 3:3; Ga 5:19+

✡ 3:17: Ro 12:9+; 1Pe 1:22; 1Yo 3:18

✡ 3:18: Yesa 32:17; Mt 5:9; Pil 1:11; Ibr 12:11

✡ 4:1: Ro 7:23; 1Pe 2:11

✡ 4:3: Mbo 66:18; 1Yo 3:22

✡ 4:4: Mbo 73:27; Mt 6:24; Yo 17:14; Ro 8:7+; 1Yo 2:15

✡ 4:5: Kam 20:3, 34:14; Ga 5:17

✡ 4:6: Mbo 138:6; Tut 3:34; Lu 14:11; 1Pe 5:5

✡ 4:7: Ep 4:27, 6:11+; 1Pe 5:8+; 1Yo 5:18

✡ 4:8: Mbo 24:4+, 73:28; Yems 1:8; 1Yo 3:3

✡ 4:9: Mt 5:4; Lu 6:25

✡ 4:10: Mt 23:12; 1Pe 5:6

✡ 4:11: Mbo 15:3; Lu 6:37; Ro 2:1; 1Pe 2:1

✡ 4:12: Mt 10:28; Ro 14:4

✡ 4:13: Lu 12:16+

✡ 4:14: Mbo 39:4-11, 109:23; Yems 1:10+

✡ 4:15: Ŋgo 18:21; Ibr 6:3

✡ 4:17: Lu 12:47; Yo 9:41

✡ 5:1: Lu 6:24; 1Tim 6:9

✡ 5:2-3: Mt 6:19

✡ 5:4: Lo 24:14+

✡ 5:5: Lu 12:19+, 16:19+

✡ 5:6: Mt 5:39

✡ 5:7: Mk 4:26+; Lu 21:19; Ibr 10:36+

✡ 5:8: Ro 13:11+; Ibr 10:37; 1Pe 4:7

✡ 5:9: 1Kor 4:5; Yems 4:11

✡ 5:10-11: Kam 34:6; Yop 1:20+, 42:10; Mbo 103:8; Mt 5:12

✡ 5:12: Mt 5:33+

✡ 5:13: Ep 5:19; Pil 4:6; Kol 3:16

✡ 5:14: Mk 6:13,18

✡ 5:15: Mt 9:2

✡ 5:16: Mbo 34:15+; Yo 9:31; 1Yo 1:9

✡ 5:17: 1Kin 17:1+; Lu 4:25

✡ 5:18: 1Kin 18:42+

✡ 5:19: Mt 18:15; Ga 6:1

✡ 5:20: 1Tim 4:16; 1Pe 4:8

1 Petrus

1

2

3

4

5

Ro Mataana Kana Ta Petrus Ibeede

1

1 Nio Petrus, ŋgoŋana ki Yesu Krisi. Aŋbeede ro ti ima piom wal tau kombot leŋaleŋa pa lele pakan ki Pontus, Galesia, Kapadosia, Asia, mi Bitinia, mi Anutu ipeikat yom ma kewe lene kek. Niom tina kewe leembe men pa toono ti.✡ 2 Tamen Tamanda Anutu leleene iur piom ta muŋgu kek be ikam yom ma kewe lene, mibe uraata ki Bubuŋana itooro yom ma kewe potomŋoyom. Naso koto Yesu Krisi, mi ni siŋiini ipus yom ma keŋgeeze.✡

Kampeŋana mi mbotŋana ambaiŋana ta Anutu ikamam piti i ko izze tiom ma biibi. Ŋonoono.

Anutu ikam ti ma tewe popoŋanda, tanata tu'urur matanda pa mbotŋana mata yaryaaraŋana

3 Iti tapakur Anutu tau Merere kiti Yesu Krisi Tamaana na. Pa ni imuŋai iti biibi, mi ipei Yesu Krisi ma imaŋga mini pa naala, bekena ikam ti ma tewe popoŋanda. Naso zanda be takam mbotŋana mata yaryaaraŋana. Tanata koozi tu'urur matanda pa mbotŋana tana ma tombotmbot.✡ 4 Matamur ambaiŋana ta Anutu iur piom be kakam, ina iŋgeeze men. Mi irao isaana, som imap na som. Pa Anutu itunu imborro ma izza yom ta saamba a.✡ 5 Mi urlaŋana tiom ta iwe zaala piom ma Anutu mburaana iporoukalkaala yom. Mi ni ko ikamam ta kembei ma irao kere kat ulaaŋa biibi tabe ni iswe ma ipet mat pa mbeŋ kaimer i. Ulaaŋa tana, ni iparaŋraŋ piom pataaŋa kek.✡

6 Ŋonoono. Koozi, niom ko leleyom ipata. Pa iŋgi toomboŋana matakiŋa izze tiom. Tamen toomboŋana tana, Anutu imborro. Mi ko imbot ma molo som. Mi niom kakamam ŋgar pa Anutu muŋaiŋana kini mi koroŋ ambaiŋana ta ku'urur motoyom pa i, tanata ikam yom ma leleyom ambai ma ambai kat.✡ 7 Kere: Pat gol, ina koroŋ zaanaŋana. Tamen irao imbot ma alok na som. Sombe tiurpe, na tineneene pa you, bekena ikan ka muk ma ila lene mi iŋgeeze kat. Mi urlaŋana tiom na, koroŋ biibi kat. Ilip pa gol. Tanata Anutu izem toomboŋana pakan ma tiwedet piom, bekena itoombo urlaŋana tiom mibe ipeŋgeeze, kembei ta you ikamam pa gol na. To urlaŋana tiom iwe koroŋ ŋonoono. Mi sombe Anutu iswe Yesu Krisi ma ipet mat, nako ipakur yom ma zoyom iwe biibi.✡

8 Ŋonoono, niom kere Krisi ki motoyom pasa zen. Tamen kuurla kini mi ku'urur kat leleyom pini. Mi ina ta ikam yom ma tau leleyom ndabok ma ndabok kat! Sombe koso sua pa, na som. Pa sua sa irao som.✡ 9 Pa niom kuurla kembei kaimer, Anutu kola ikamke yom. Mi kerre tenten ka ŋonoono kek.✡

Muŋgu Anutu kwoono bizin tizzo sua pa uraata ki Krisi

10-11 Ulaaŋa biibi mi kampeŋana tabe Anutu ikam piom i, muŋgu Anutu kwoono bizin tizzo ka sua. Mi tirru ka ŋgar mi tikamam kinkiini be tiute kat ka uunu. Ko Anutu ikamke zin tomtom ŋiizi? Mi uraata tana ko ipet be parei? Pa Bubuŋana ki Krisi ta imbotmbot la lelen na, ipatooŋo zin pa, mi izzo zin ta kembei: Krisi, ni kola ibaada pataŋana boozomen mi ire yoyouŋana, mi kaimer to ikam zaana biibi.✡ 12 Mi Anutu iswe ŋgar kini turkeŋana pa kwoono bizin ma iso zin ta kembei: Sua kizin tana ko irao iur ŋonoono pa mazwaana kizin na som. Ko imbot ma mazwaana kiti, to iur ŋonoono. Sua tana imbot la uruunu ambaiŋana ta tisoyaara piom. Bubuŋana Potomŋana ta imbot saamba mi Anutu iŋgo i ma isu, ta ipombol zin tomtom ma tiso yom pa. Mi kere. Kampeŋana tabe ise tiom i, zin aŋela lelen ilip be tiute tomini.✡

Iti tewe Anutu wal kini kek. Tana matanda iŋgal be takam mbulu potomŋana men

13 Tana kuurpe ŋgar tiom, kagabizbiizi ituyom, mi ku'urur kat motoyom pa kampeŋana biibi tabe ise tiom i. Kampeŋana tana, Yesu Krisi isombe imiili ma imar, to ipet kat mat.✡ 14 Muŋgu, niom kakankaana pa Anutu, tana niyom izze pa koroŋ soroksorok boozo. Mi iŋgi kewe Anutu lutuunu bizin ta tileŋleŋ la sua kini na kek. Tana kezem leleyom sananŋana ma ikam peeze piom mini pepe.✡ 15-16 Pa Anutu ta iboobo yom ma kewe lene na, ni potomŋana. Tana niom ta kembena, kakam mbulu ta potomŋana men. Bela mbulu tiom ipa ndel, mi kewe Anutu lene kat. Pa tibeede sua pataaŋa kek ta kembei:

Nio potomŋoŋ. Tana niom ta kembena. Kewe potomŋoyom.✡

17 Anutu ta kuzuŋzuŋ pini mi kawatwaati be Tomoyom na, ni ilae ki tomtom sa som. Sombe itiiri zin tomtom, na iurur kadoono pa tomtom ta boozomen ikot mbulu kizin kizin. Tana mazwaana ri ta so kombotmbot su toono ti, na komoto i mi keleŋ la kalŋaana. Pa toono ti, kar tiom ŋonoono som. Iŋgi kewe leembe pa men.✡

Anutu iŋgiimi iti pa Krisi siŋiini ma tewe lene

18 Muŋgu, niom kototo mbulu soroksorok ki tumbuyom bizin ta ŋonon somŋan i. Tamen Anutu iŋgiimi yom ma kewe lene, tana kamap pa mbulu tana kek. Mi niom kuute: Koroŋ ta ni iŋgiimi yom pa na, ina izanzaana kembei ta gol ma silba na som.✡ 19 Kadoono ta ni iŋgiimi yom pa na, biibi mi zaanaŋana kat. Pa kadoono tana na, Krisi itunu siŋiini. Ni kembei sipsip lutuunu ndabokŋana kat. Koroŋŋana sa isaana som.✡ 20 Muŋgu kat, indeeŋe Anutu iur saamba mi toono zen na, leleene iur pa Krisi kek, be iŋgo i ma imar mi ikamke iti. Mi indeeŋe mazwaana kaimer kana ta tiŋgi na, Anutu iswe i ma ipet mat bekena iuulu yom.✡ 21 Mi ipei Krisi ma imaŋga mini pa naala, mi ipakuri ma zaana iwe biibi kek. Mi Krisi ta iwe zaala piti ma tuurla ki Anutu. Tana iŋgi urlaŋana tiom ila ki Anutu, mi kapase pini, mi ku'urur motoyom pa koroŋ ambaiŋana tabe ni ikam piom i.✡

Tuur kat lelende pizin toŋmatiziŋ kiti ta ki Krisi i

22 Niom kakan la sua ŋonoono mi koto kek. Mi ina ikam yom ma leleyom iŋgeeze, mi ku'urur leleyom pizin toŋmatiziŋ tiom ta ki Krisi i. Tana motoyom iŋgal be kikiskis kat mbulu ki lelende par piti. Bela kuur kat leleyom pizin toŋmatiziŋ tiom ta ki Krisi i. Kakam pakaamŋana pa pepe.✡ 23 Pa koroŋ ta Anutu ipaaza sula leleyom, ta itooro yom ma kewe popoŋoyom kek. Koroŋ tana irao be isaana, som imap na som. Pa ina Anutu sua kini mata yaryaaraŋana tabe imbot ma alok i.✡ 24 Ka sua imbot pataaŋa kek ta kembei:

Tomtom ta boozomen, zin kembei ta mbutmbuutu.

Mi koroŋ boozomen ta ikam zin ma zan bibip, ina kembei ta manman pwoono.

Mbutmbuutu imelle, mi manman pwoono titoptop.

25 Tamen Merere sua kini, ina imbol mi imbotmbot ma alok.✡

Sua tana imbot la uruunu ambaiŋana ta tisoyaara piom.✡

2

Takam kinkiini pa kini ambaiŋana ta ki Bubuŋana i

1 Tana kezem mbulu sananŋan ta boozomen ma timboren lup, mi kamap pa mbulu pakaamŋan ta boozomen. Mi mbulu ambaiŋana ta so kakam, na kakam kat raama leleyom. Kakam pakaamŋana pa bekena tomtom tire mi tiwit uruyom pa na pepe. Mi motoyom mburmbur mini pepe, mi kipiri sua sananŋana sa pizin tomtom mini pepe.✡ 2 Ku'urur leleyom pa kini ŋonoono ta ki Bubuŋana i, kembei ta pikin siŋsiŋŋan lelen ilip pa tui ki nan bizin. Naso urlaŋana tiom izze, mi ila ila ma kewe kolman pa, mi kere ulaaŋa ki Anutu iur ŋonoono piom. 3 Pa niom kotoombo Merere kampeŋana kini mi kayamaana ka mbuyeene kek.✡

Wal ki Krisi tiwe kembei Urum Merere be Bubuŋana imbot lela

4 Tana kamarmar kolouŋana pa Krisi bekena ipombol yom. Pa ni kembei pat mbolŋana ta mata yaryaaraŋana i. Ŋonoono, tomtom tititi. Mi Anutu, ni ire i kembei ni zaanaŋana, mi leleene pini ilip. Mi ni ta ipeikati pa uraata kini.✡ 5 Niom tomini kewe kembei pat mata yaryaaraŋan ta Anutu iwwo urum kini pa be Bubuŋana imbot lela. Naso kewe potomŋoyom, mi kewe kembei patoronŋana ka tomtom bizin. Mi Yesu Krisi ko iwe zaala piom be kakam patoronŋana ta Anutu leleene pa i. Patoronŋana tana na, mbulu ta Bubuŋana ipiyotyooto i.✡ 6 Ka sua ta tibeede pataaŋa kek:

Re. Nio aŋur pat zaanaŋana ta isu abal Sion.

Pat tana, nio ituŋ aŋpeikati be iwe pat mataana kana mi ruumu mbuleene ise.

Mi zin tomtom ta so tipase pini mi tiurla kini, na tasa ko ka miaŋ na som.

Zin ta boozomen ko nin se. Pa zin kola tire urlaŋana kizin ka ŋonoono.✡ 7 Niom wal ta kuurla na, kere pat tana kembei koroŋ biibi mi koroŋ ŋonoono. Mi zin wal tau lelen be tiurla kini som na, sua lwoono ru indeeŋe kat zin:

Pat tau zin ruumu poŋana kan matan repiili mi tipiri lae lene na,

pat tamen tana ko iwe pat mataana kana be ruumu mbuleene ise.✡

8 Pat tana, tomtom pakan ko titutkat kumbun la, mi tisursur ma tila.

Mi pakan na, pat tana ko ikam zin ma titoptop.

Titoptop paso, tizorzooro Anutu sua kini. Mbulu tana, Anutu iur pizin pataaŋa kek.✡

Anutu wal kini tiwe kembei patoronŋana ka tomtom bizin ta timbesmbeeze pa king biibi

9 Mi niom na, Anutu ipeikat yom, mi ikam yom ma kewe wal tamen kek. Niom kembei patoronŋana ka tomtom bizin ta timbesmbeeze pa king biibi. Mi niom wal potomŋoyom, mi Anutu itunu wal kini. Ni iboobo yom ma kezem zugut ka mbulu, mi kelela mat kini ndabokŋana leleene kek, bekena kosoyaara mbulu kini ndabokbokŋan ta ni ikamam piom na.✡ 10 Muŋgu niom kewe Anutu wal kini som. Mi koozi, ni ilup yom ma kewe wal kini potomŋan. Muŋgu, kakam muŋaiŋana kini som. Mi koozi na, kakam muŋaiŋana kini kek.✡

Tapa pai kiti ma ambai men pizin wal tau tiurla som na matan

11 O niom wal tio, toono ti, iŋgi kar tiom ŋonoono som. Iŋgi kewe leembe pa men. Tana aŋso aŋpombol yom be kamap kat pa mbulu sananŋan boozomen ta niyom izze pa i. Pa mbulu mi ŋgar ta kembei, ta ipasansaana kunuyom mata yaryaaraŋana.✡ 12 Motoyom iŋgal be kapa pai tiom ma ambai men pizin wal tau tiute Anutu som na matan. Ŋonoono, zin tiŋgalŋgal sua piom ma tizzo niom kakamam mbulu sananŋana. Tamen sombe tire mbulu ambaimbaiŋan ta kakamam, inako ikam ma titooro lelen. To Anutu isombe imar be iur kadoono pizin tomtom, na zin tomini ko tipakur zaana.✡

Tombot la zin bibip kopon mbarman

(Ro 13:1-7; Ep 5:22–6:9; Kol 3:18–4:1)

13 Wal boozomen ta tiur zin be tikam peeze piti na, niom kozo kombot la kopon mbarman mi kototo tutu kizin. Pa niom kewe Merere lene kek. Tana Kaisa ki Rom na, kombot la kopo mbarmaana.✡ 14 Mi zin wal ta ni iur zin be timboro lele pakan, mibe tiur kadoono pizin wal sananŋan, mi tipakur zin wal ambaimbaiŋan na, zin tomini, kozooro zin pepe. Kombot la kopon mbarman. 15 Pa Anutu, ni leleene be kakam mbulu ambaiŋana men. Naso kupumun zin wal ta tiŋgalŋgal sorok sua piom i kwon, ma sua kizin kankaanaŋana tana imap.✡ 16 Ŋonoono, Krisi ikam yom ma kewe mbesooŋo mini som. Mi kere: Kokena koso ta kembei: “O, iŋgi aŋboro ituŋ. Tana sombe leleŋ be aŋkam mbulu sananŋana sa, na irao aŋkam.” Kakam ŋgar kembena pepe. Bela kakam mbulu tiom kembei Anutu mbesooŋo kini.✡ 17 Tana leyom ŋger pa tomtom ta boozomen, kuur leleyom pizin toŋmatiziŋ tiom ta ki Krisi i, komoto Anutu mi keleŋ la kalŋaana, mi leyom ŋger pa Kaisa ki Rom.✡

Sua ta ila pizin mbesooŋo

(Ep 5:22–6:9; Kol 3:18–4:1)

18 Niom mbesooŋo na, kokototo ituyom, kombot la bibip tiom kopon mbarman, mi leyom ŋger pizin. Sombe zin ambaimbaiŋan mi tizzo sua luumuŋana piom, som zin sananŋan mi tikeke piom, na toŋgo. Kombot la kopon mbarman, kembeeze pizin, mi leyom ŋger pizin.✡ 19 Pa tomtom sa, sombe ikamam ŋgar pa Anutu, mi iwe le uunu be tomtom tiseeze sorok mataana mi tikam yoyouŋana pini, mi sombe ni ibaada pataŋana tana ma imap, inako Anutu leleene ambai pini mi ipakuri. 20 Mi sombe kakamam mbulu sananŋana, mi tibalis yom mi kabaada pataŋana pa, ko tomtom sa iwit uruyom pa uunu tana? Som. Tamen sombe kakam mbulu ambaiŋana mi kabaada pataŋana pa, na Anutu ko leleene ambai piom mi ipakur yom.✡

Toto Yesu kumbu tuunu

21-22 Pa Anutu, ni iboobo yom be kakam mbulu ta kembena. Naso koto Krisi kumbu tuunu. Kere. Krisi, ni ikam sanaana sa som, mi pakaamŋana sa ipet pa kwoono som. Tamen ibaada pataŋana biibi kat bekena iuulu yom. Mbulu kini tana iwe kin piom pa mbulu tabe koto.✡ 23 Indeeŋe ta tipiri sua sananŋana pini, na ni ipekel som. Mi tibalisi ma ire yoyouŋana, tamen ikam sua pamotoŋana sa pizin som. Pataŋana kini tana, ni izem la Anutu namaana. Pa ni ta itirtiiri zin tomtom mi iurur kadoono ndeeŋeŋana pizin ikot mbulu kizin kizin.✡ 24 Tana Krisi ibaada sanaana kiti, mi kuliini ire yoyouŋana sala ke pambaaraŋana, bekena tamap pa sanaana kamŋana mi takam mbulu ndeeŋeŋana men. Zaaba ta tikam pini na, kwon murinmurin ta iurpe yom.✡ 25 Muŋgu niom kembei sipsip ta tisaŋsaŋ pa zaala. Mi koozi na, kotooro yom, mi kimiili ma kamar ki Krisi kek. Mi ni ta imborro yom mi mataana piom kembei ta mboroŋan kizin sipsip.✡

3

Mbulu tabe takam pa kusindi bizin

1-2 Mi niom moori ulaŋoyom ta kembena. Kokototo ituyom mi kombot la kusiyom bizin kopon mbarman. Mi sombe zin pakan tizorzooro yom pa sua ki Merere, ina ambai. Kezem sua pizin. Pa zin ko tirre mae pa mbulu tiom iŋgeeze men, mi leyom ŋger pizin, mi komototo Anutu mi keleŋleŋ la kalŋaana. Tana mbulu tiom ambaiŋana tana ko iyaaru zin ma tiwe Krisi lene.✡ 3-4 Kakam ŋgar biibi pa aigau mat kana be ipeŋgeeze ruŋguyom pepe. Pa mbulu kembei kumbuk uteyom ruunu, som kuur aigau milmilŋana ila kuliyom, som kezeebe yom pa mburu ndabokbokŋan, ina koroŋ sorok ki kuliyom. Mi niom kozo kakam kinkiini pa aigau ŋonoono ta leleyom kana i. Pa sombe leleyom luumuŋoyom mi manneŋoyom, na mbulu tiom tina ko iwe kembei aigau ŋonoono piom. Aigau ta kembena, ko imbotmbot ma alok. Mi Anutu ire kembei koroŋ biibi mi koroŋ ŋonoono.✡ 5 Muŋgu zin moori ta tiwe Anutu lene mi tipase pini, mi tiurur matan pini na, tiurur aigau ta kembena. Pa tikototo zitun mi timbotmbot la kusin bizin kopon mbarman. 6 Kakam ŋgar pa Sara. Ni ileŋleŋ la kusiini Abaraam kalŋaana, mi iwatwaati be biibi kini. Mi niom kewe ni lutuunu moori bizin kek. Tana kakamam mbulu ambaiŋana men. Mi sombe koroŋ pakan ikam yom ma komoto, na kakam ŋgar pa pepe. Kapase pa Anutu. Naso koto Sara pa mbulu kini.✡

7 Mi niom tomooto ta kembena. Kombotmbot raama kusiyom bizin na, kakam ŋgar pizin mi leyom ŋger pizin. Kokena kakam ŋoobo mbulu pizin, to ipakaala suŋŋana tiom. Pa niom kuute: Zin mburan biibi som. Tamen zin tomini zan be tikam kampeŋana ki Anutu mi mbotŋana mata yaryaaraŋana kembei ta niom na. Tana kakam kat mbulu pizin.✡

Krisi wal kini bela tilup lelen mi ŋgar kizin ma iwe tamen

8 Ayo. Iŋgi be aŋpemet sua tio. Niom ta boozomen bela kulup leleyom mi ŋgar tiom ma iwe tamen. Sombe tomtom tiom pakan lelen ipata, na kagaaba zin pa pataŋana kizin. Mi sombe lelen ambai, na niom tomini leleyom ambai. Ku'urur leleyom par piom kembei ta zin toŋmatiziŋ, mi kaparkampewe yom, mi kaparmuŋaiŋai yom. Mi kakam ŋgar biibi pa ituyom zoyom pepe. Kokototo ituyom.✡ 9 Mbulu sananŋana na, kopokot pepe. Mi sombe wal pakan tipiri sua sananŋana piom, na kepekel pepe. Kusuŋ Anutu be ikampe zin. Pa Anutu iboobo yom ma kewe lene bekena kakam mbulu ta kembena. Naso kampeŋana kini ise tiom.✡ 10 Pa sua imbot pataaŋa kek ta kembei:

Tomtom ta so leleene be imbot ambai su toono ma molo, raama leleene ambai, na bela imboro kat kwoono.

Kokena sua sananŋana sa, som pakaamŋana sa ipet pa kwoono.✡

11 Mi bela ipizil ndemeene pa mbulu sananŋana, mi ikam mbulu ambaiŋana men.

Mi ikam kinkiini pa mbulu luumuŋana, mi iru zaala be ziŋan tomtom ta boozomen tiparlup zin ma timbot ambai.✡

12 Pa wal ndeeŋeŋan na, Merere mataana pizin.

Tamen zin wal ta tikamam mbulu sananŋana na, ni iurur koi pizin.

Sua ta ila pizin wal ta tibaada pataŋana pa Krisi zaana

13 Niom sombe kakam kinkiini pa mbulu ambaiŋana, na asiŋ ko irao be ipasaana kat yom? Som.✡ 14 Tamen sombe kakam mbulu ndeeŋeŋana mi tiseeze motoyom pa, na leleyom ambai men. Pa kampeŋana ki Anutu ko imbotmbot se tiom. Tana sombe tomtom tikam mbulu sa be tipamoto yom, na komoto pepe. Mi kakam ŋgar boozo ma kopoyom irru pa pepe.✡ 15 Kakam Krisi ma iwe biibi pa leleyom. Mi kuurpe ŋgar tiom pa mazwaana ta boozomen. Beso tomtom sa iwi yom pa uunu tau kapase pa Krisi mi ku'urur motoyom pini, nako karao be kepekel kat wiŋana kini.✡ 16 Mi motoyom iŋgal be koso sua luumuŋana men pini, mi leyom ŋger pini. Mi kapa pai tiom ma ambai men pa Anutu mataana. Beso wal pakan tiŋgal sua piom, mi tipasaana zoyom pa uunu tau kewe Krisi lene mi kototo mbulu kini, na mbulu tiom tana ko ikam zin ma kan miaŋ pa sua kizin.✡ 17 Tana sombe Anutu leleene be tabaada pataŋana pa mbulu ambaiŋana ta takamam, ina ambai. Mi tere iti. Kokena takam mbulu sananŋana mi tabaada pataŋana pa. Pa mbulu ta kembei, ina ambai som. Ina tapasaana Krisi uruunu.✡

Krisi, ni tomtom ndeeŋeŋana. Tamen ibaada pataŋana bekena ikam ti ma tala ki Anutu

18-19 Kakam ŋgar pa Krisi. Ni tomtom ndeeŋeŋana. Tamen ikam iti tomtom sananŋanda murindi, mi ibaada pataŋana ma ire yoyouŋana pa sanaana kiti, bekena ikam ti ma tala ki Anutu. Mi uraata kini tana, ni ikam pa tamen mi imap. Kaimer ko irao ikam mini na som. Tana ni isu toono ma iwe tomtom, mi tipuni ma imeete. Mi Bubuŋana ipei i ma imaŋga mini, to ila ma ikam sua pizin bubuŋan ta tizeebe zin lela ruumu sanaana leleene na. *✡ 20 Zin bubuŋan tana, ta muŋgu tizooro Anutu sua kini indeeŋe gorgor ki Noa na. Tamen Anutu iur kadoono pizin karau som. Inamnaama Noa ma iposop wooŋgo poŋana ma imap kat, to iur kadoono pizin. Zin wal ta tilela wooŋgo leleene na, boozo pe som. Wal lamata tel men. Mi yok isur zin ma tila, tabe iwe zaala pizin ma Anutu ikamke zin ma timbot ambai.✡ 21 Mbulu tina iwe kin pa yok kamŋana ta koozi ikamkewe yom na. Iŋgi aŋso pa mbulu tau yok ise kulindi mi iŋguuru muk ma isu na som. Pa yok kamŋana ka ŋgar ŋonoono ta kembei: Anutu ipus ti ma lelende iŋgeeze, mi tumbuk sua be toto Anutu zaala kini.✡ 22 Mi ina ikamke yom paso, Anutu ipei Yesu Krisi ma imaŋga pa naala, mi isala pa saamba kek. Tana koozi, Krisi imbotmbot la Anutu namaana woono, mi zin aŋela ziŋan zin bubuŋan ta zanŋan mi mburanŋan na, timap timbot la ni kopo mbarmaana.✡

4

Mbulu kizin wal tau tiwe popoŋan

1-2 Tana Krisi izem itunu, mi ibaada pataŋana ma ire yoyouŋana pa kuliini. Mi niom ta kembena. Kakam ŋgar kini tana ma iwe leyom. Naso iwe kembei mburu malmal kana be ipakaala yom pa toomboŋana. Pa tomtom ta so ibaada pataŋana mi ire yoyouŋana pa kuliini, na sanaana ko irao imboro i mini na som. Mi ko niini izze pa mbulu sananŋana mini som. Ko itoto Anutu leleene. Mi ko ikamam ta kembei ma irao swoono imap.✡ 3 Mbulu soroksorok tau zin wal matan munŋan lelen pa i, na niom kakam irao kek. Pa muŋgu karao be kayaraama ituyom som, mi niyom izze pa mbulu bozboozo. Ku'urur nol, kiwinin ma kakankaana, kakamam mailaŋ, kuluplup yom pa winŋana, mi kembesmbeeze pizin merere pakaamŋan tau tutu ki Anutu iŋgalsek pizin na.✡ 4 Mi koozi na, waeyom bizin tikamam ŋgar boozo piom. Pa iŋgi kagabgaaba zin ma niomŋan kolonloondo pa mbulu kizin sananŋan mini som. Tanata tiwirri sua sananŋan boozo piom.✡ 5 Tamen Tiiriŋana Katuunu tabe iur kadoono pizin wal meeteŋan mi wal matan yaryaaraŋan i, ni iurur mataana ma imbotmbot. Mi molo som to zin timender su kereene uunu, mi tiso uunu kizin kizin ma ileŋ.✡ 6 Mi Anutu, ni leleene be tomtom tikam mbotŋana mata yaryaaraŋana kembei ta ni itunu. Uunu tina ta wal kiti pakan tileŋ uruunu ambaiŋana muŋgu, mana timeete. Timeete paso, tomtom boozomen ki toono ti na, meeteŋana ta iwe len kadoono pa sanaana kizin. Mi wal tana kunun na, timbot matan yaryaara.✡

Tuurpe itundu mi matanda iŋgal uraata ta Anutu iur mar namanda

7 Iŋgi koroŋ ta boozomen swon igarau kek. Tana kakam kat ŋgar, mi kagabiizi ituyom. Naso karao be kusuŋ kat.✡ 8 Mi mbulu ta ilip kat na, mbulu ki lelende par piti. Tana kikiskis kat mbulu tana. Pa ina ikam ti ma matanda imbiriizikaala sanaana boozomen ta tomtom tikamam piti na, ma takam ŋgar pa mini som.✡ 9 Mi mbulu ki leembe kamŋana na, niyom gesges pa pepe. Kakamam mi kikiskis.✡

10 Anutu, ni ikampe yom, mi iur leyom uraata matakiŋa ta ki Bubuŋana i ma ikot yom tataŋa. Tana uraata pareiŋana ta so ni iur piom, na motoyom iŋgal be kakam mi ku'uulu zin tomtom pa. Naso kewe mbesooŋo ambaimbaiŋan ki Anutu, mi kewe zaala pa waeyom bizin be kampeŋana ki Anutu ise kizin.✡ 11 Tana sombe tomtom sa, ni le uraata be ikam sua ki Anutu pizin tomtom, na mataana iŋgal be iso Anutu sua kini men. Kokena izzo pa itunu ŋgar kini. Mi sombe tomtom sa, ni le uraata be imbeeze pizin tomtom, na bela ikam uraata tana pa mburaana ta imarmar pa Anutu na. Tana motoyom iŋgal be kakamam ta kembei. Naso mbulu tiom ta boozomen ikam zin tomtom ma tipakur Anutu pa Yesu Krisi zaana.

Krisi, ni zaana mi mburaana biibi. Mi ko imbotmbot ta kembei ma alok. Ŋonoono.✡

Sombe tabaada pataŋana pa Krisi zaana, na lelende ipata pa pepe

12 O niom wal tio. Ŋonoono, iŋgi pataŋana sananŋana kat kembei ta you i itomtoombo urlaŋana tiom. Tamen kumurur pa pepe. Pa ina mbulu popoŋana som.✡ 13 Iŋgi kagaaba Krisi pa pataŋana kini. Tana leleyom ambai mi kabaada men. Mi kaimer, sombe ni iswe mburaana mi zaana biibi ma ipet kat mat, to niom ko leleyom ndabok ma ndabok kat.✡ 14 Sombe tipiri sua sananŋana piom pa uunu tau kezzwe Krisi zaana, na leleyom ambai men. Pa kampeŋana ki Anutu ko imbotmbot se tiom mi Anutu Bubuŋana ta izzwe mburaana piti i, ko imbotmbot raama yom.✡ 15 Mi kere. Kokena kupun tomtom sa ma imeete, som kekem, som kese leyom sua kizin wal pakan, som kakam mbulu sananŋana toro sa. Pa sombe tiseeze motoyom mi kabaada pataŋana pa uunu ta kembei, ina ambai som. Pa ina kapasaana Krisi uruunu. 16 Tamen sombe tomtom tikam pataŋana piom pa uunu tau kototo Krisi, na koyom miaŋ pa pepe. Niyom se mi leleyom ambai pa Anutu, mi kapakuri pa Krisi zaana ta ise tiom kek na.✡

17 Iti wal ta tewe Anutu lene kek na, nol tabe ni itiiri iti pa mbulu kiti mi iur kadoono piti i, ta imar ipet kek. Pa ni isombe ikam piti muŋgu, mana ikam pizin wal pakan. Mi sombe ni itiiri iti pa mbulu kiti mi iur kadoono piti, inako parei pizin wal tau tizorzooro uruunu ambaiŋana ki Anutu? Ko timbot? Som.✡ 18 Pa sua ki Merere iso ta kembei:

Zin wal ndeeŋeŋan na, zaala tabe Anutu ikamke zin pa i, na ipata pizin be tito.

Mi so kembena, na parei pizin wal sananŋan tau tizorzooro Anutu na? Ko mbulu pareiŋana ipet pizin?✡

19 Tana, sombe Anutu leleene be niom pakan kabaada pataŋana pa Krisi zaana, na motoyom iŋgal be kikiskis mbulu ambaiŋana, mi kuur ituyom ila ni namaana. Ni ko mataana piom. Pa ni ta iur yom, mi mataana iŋgalŋgal sua kini mbukŋana.✡

5

Mboroŋan bela timboro kat zin sipsip ki Anutu

1 Ayo, nio leŋ sua pakan pizin mboroŋan tiom. Mi niom mboroŋan irao keleŋ la kalŋoŋ. Pa nio tomini mboroŋan kembei ta niom na. Mi pataŋana ta Krisi ibaada na, ituŋ aŋre kat pa motoŋ. Mi kaimer sombe Krisi iswe mburaana ma zaana ma ipet mat, nako itiŋan tombotmbot raami lela azuŋka kini leleene.✡ 2 Anutu, ni iur uraata ima nomoyom kek be komboro zin sipsip kini. Tana motoyom pizin mi komboro kat zin. Mi uraata tiom tana, kokena timaŋmaŋ yom pa ma kakam. Motoyom siŋsiŋ pa mi kakam raama leleyom. Naso koto Anutu leleene. Mi kakam ŋgar biibi pa leyom kadoono pepe. Pa ŋgar ta kembei, ina ambai som.✡ 3 Zin wal ta Anutu iur zin ima nomoyom be komboro zin na, kokoto zin, mi kapakur ituyom ma kewe biibi pizin pepe. Mbulu tiom bela iwe kin ambaiŋana pizin sipsip ki Anutu be tire mi tito.✡ 4 Beso Krisi tau mboroŋan biibi ŋonoono kizin sipsip na, imiili ma imar mi ipet mat, na niom ko kakam leyom kadoono ambaiŋana ta irao isaana, o imap na som. Pa niom ko kombotmbot lela azuŋka kini leleene ma alok.✡

Tokoto itundu mi tezem pataŋana kiti ila Anutu namaana

5 Mi niom naŋgaŋ ta kembena. Kombot la zin mboroŋan kopon mbarman. Niom ta boozomen irao kakam mbulu ki mbesooŋo ila niyom, mi kokototo ituyom, mi kaparmbesmbeeze piom. Pa sua ki Merere iso ta kembei:

Zin wal ta tipakurkur zitun na, Anutu iurur koi pizin.

Mi zin wal tau tikototo zitun na, ni ikampewe zin.✡ 6 Anutu, ni mbura keskeezeŋana, mi namaana alalalŋana. Tana kapase pini, mi kezem ituyom ila ni namaana. Naso kaimer, sombe ka nol ipet, to ni ipakur yom.✡ 7 Mi pataŋana tiom boozomen tau kopoyom rru pa i ta kembena. Kezem la Anutu namaana. Pa ni ikamam ŋgar biibi piom mi mataana piom.✡

8 Kozo kakam kat ŋgar, kagabiizi ituyom, mi motoyom izze. Pa Tomtom Sanaana, ta koyom koi ŋonoono, ni iwwa kembei laion tau kalŋaana izalla mi irru tomtom be ikani.✡ 9 Tana kikiskis kat urlaŋana tiom, kemender mbolŋana, mi koporou be kokoto i. Pa niom kuute: Toŋmatiziŋ tiom ta ki Krisi i, tibadbaada pataŋana kembei ta niom na irao lele ta boozomen.✡

Sua pombolŋana

10 Anutu ta kampeŋana katuunu, ni iboobo yom ma kewe Krisi lene kek, bekena ikam yom ma kala kombot raami lela azuŋka kini leleene ma alok. Pataŋana ta kabadbaada i, ko imbot rimen mi imap. Mi kaimer na, Anutu itunu ko iurpe yom ma karao kat pa mbulu kini, mi ipombol yom be kemender mbolŋana ma irao kosa sa itok yom mini som.✡ 11 Ni mbura keskeezeŋana, mi peeze kini imbotmbot ma alok. Ŋonoono.

Sua pemetŋana

12 Silas ta iuulu yo ma aŋbeede ro katŋaari ti ima piom na, nio aŋre i kembei toŋmatiziŋ tio ŋonoono ta iurla kat ki Krisi i. Ro ti, nio aŋbeede bekena aŋpaute yom pa kampeŋana ŋonoono ki Anutu, mibe aŋpombol yom ma kikis kat kampeŋana kini tana.✡

13 Zin tomtom tau Anutu ipeikat zin ma tiwe lene kembei ta niom, mi timbotmbot kar Babilon ti na, * tikam aigule kizin piom. Mi lutuŋ Markus tomini ikam aigule kini piom.✡

14 Niom ta boozomen leleyom par piom mi kaparteege nomoyom.

Niom wal ta kewe Krisi lene kek mi kesekap la kini na, Anutu ko imboro yom ta boozomen ma kombot ambai men. Ŋonoono.✡

✡ 1:1: Pil 3:20; Ibr 11:13+; 1Pe 1:17

✡ 1:2: Ro 8:29; 2Tes 2:13; Ibr 12:24

✡ 1:3: Yo 3:3; Ep 1:17+; 1Pe 1:23+

✡ 1:4: Kol 1:5,12; 2Tim 4:8

✡ 1:5: Yo 10:28+, 17:11+; Yud 1

✡ 1:6: Mt 5:12; Ro 12:12; 2Kor 4:17, 6:10; 1Pe 5:10

✡ 1:7: Mbo 66:10+; 1Kor 3:12+; Yems 1:3

✡ 1:8: Yo 20:29; 2Kor 5:7; Ibr 11:27

✡ 1:9: Ro 6:22

✡ 1:10-11: Un 49:10; Mbo 22; Yesa 53; Mt 13:16+; Lu 24:26+; 2Pe 1:21

✡ 1:12: Ŋgo 2:4,11; Ep 3:8+; Ibr 11:13,39+

✡ 1:13: Lu 12:35, 21:34; Ro 13:13; Ep 6:14; 1Tes 5:6+

✡ 1:14: Ro 12:2; Ga 5:16+; Ep 2:3, 4:17+

✡ 1:15-16: Wkp 11:44+; Mt 5:48; Lu 1:74+; 2Kor 7:1; Ibr 12:14

✡ 1:17: Ro 2:11; Pil 2:12, 3:20; Ibr 11:13+

✡ 1:18: 1Kor 6:20

✡ 1:19: Kam 12:5; Yo 1:29+; Ŋgo 20:28; 1Kor 5:7; Ibr 9:12+; Tur 5:9

✡ 1:20: Ga 4:4; Ep 1:4; Kol 1:26; Ibr 9:26

✡ 1:21: Yo 14:6; Ŋgo 2:24; Pil 2:9

✡ 1:22: Yo 13:34+; Ro 12:9+; 1Tim 1:5; 1Yo 3:18

✡ 1:23: Lu 8:4+; Yo 1:13; Yems 1:18; 1Yo 3:9

✡ 1:25: Mbo 90:5+, 103:15, 119:89; Yems 1:10+

✡ 1:25: Mt 5:18, 24:35; Yo 1:1,14; 1Yo 1:1+

✡ 2:1: Mt 23:5+; Ep 4:22,25; Kol 3:8+; Ibr 12:1; Yems 1:21

✡ 2:3: Mbo 34:8; Ibr 6:5

✡ 2:4: Mbo 118:22; Mt 21:42

✡ 2:5: Kam 19:6; Ro 12:1, 15:16; 1Kor 3:16; Ep 2:21+; Ibr 13:15+; Tur 1:6

✡ 2:6: Yesa 28:16; Ro 9:33; Ep 2:20

✡ 2:7: Mbo 118:22; Mt 21:42

✡ 2:8: Yesa 8:14+; Lu 2:34, 20:18; Ro 9:22,33; Yud 4

✡ 2:9: Kam 19:5+; Kol 1:13; Tur 5:10

✡ 2:10: Ro 9:25+

✡ 2:11: Mbo 39:12; Ro 8:13; Ga 5:16+; Pil 3:20; Ibr 11:13+; Yems 4:1

✡ 2:12: Mt 5:16; Ro 12:17; 2Kor 8:21; Pil 2:15; Tit 2:8; 1Pe 3:16

✡ 2:13: Mt 22:21; Tit 3:1

✡ 2:15: Tit 2:8; 1Pe 2:12, 3:16

✡ 2:16: Ro 6:18; 1Kor 7:22; Ga 5:13; 2Pe 2:19

✡ 2:17: Tut 24:21; Mt 22:21; Ro 12:10; Ibr 13:1; 1Pe 1:22

✡ 2:18: 1Tim 6:1+; Tit 2:9+

✡ 2:20: 1Pe 3:14,17, 4:14+

✡ 2:21-22: Yesa 53:9; Mt 16:24; Yo 13:15; Ŋgo 14:22; 2Kor 5:21

✡ 2:23: Mt 27:39; Ro 12:19; 1Kor 13:5; 1Pe 3:9

✡ 2:24: Yesa 53:5; Ro 6:10+; Ibr 9:28

✡ 2:25: Yesa 53:6; Mt 9:36; Yo 10:14; Ibr 13:20

✡ 3:1-2: 1Kor 7:14+; Kol 3:18; Tit 2:5

✡ 3:3-4: 1Tim 2:9+

✡ 3:6: Un 18:12

✡ 3:7: 1Kor 7:3; Ep 5:25; Kol 3:19; 1Tes 4:4

✡ 3:8: Lu 6:36; Ro 12:10,16; Pil 2:1+; Kol 3:12

✡ 3:9: Mt 5:44; Ro 12:14; 1Tes 5:15

✡ 3:10: Mbo 34:12+; Yems 1:26

✡ 3:11: Mbo 37:27+; Yesa 1:16+; Ibr 12:14

✡ 3:13: Ro 8:35+

✡ 3:14: Mt 5:10, 10:28; 1Pe 2:20, 4:14

✡ 3:15: Mbo 119:46; Ŋgo 4:8+; Kol 4:6

✡ 3:16: Tit 2:8; Ibr 13:18; 1Pe 2:12

✡ 3:17: 1Pe 2:20

* 3:18-19: Sua ti ka ŋgar imbot mat som. Tamen wal ŋgarŋan pakan tiso ko ka uunu ta kembei: Zin aŋela sananŋan ta tito Sadan mi ziŋan titop na, tikam zooroŋana biibi kat pa gorgor ki Noa mi tipei mbulu sananŋan boozo (Re Un 6:5). Tana Anutu iur zin lela ruumu sanaana be tinaama sua pa mbeŋ kaimer (re 2Pe 2:4). Indeeŋe Krisi imaŋga mini pa naala mi isala pa saamba na, ila kizin bubuŋan sananŋan tana, mi isoyaara sua pizin ta kembei: Ni ilip pa Sadan mi zin kek.

✡ 3:18-19: Ro 5:6, 8:11; 2Kor 13:4; Ibr 9:15,28; 1Pe 4:6

✡ 3:20: Un 6:5–7:24

✡ 3:21: Ro 10:10; Ep 5:26; Tit 3:5; Ibr 10:22

✡ 3:22: Mbo 110:1; Ro 8:34,38; Ep 1:20+

✡ 4:1-2: Ro 6:2,7,11, 12:2; 2Kor 5:15; Ga 2:20, 5:24; Ibr 12:1; 1Pe 2:21

✡ 4:3: Ro 13:12; Ep 2:2+, 4:17+; Tit 3:3

✡ 4:4: 1Pe 3:16

✡ 4:5: Ŋgo 10:42; 2Tim 4:1; Yems 5:9

✡ 4:6: Ro 6:23, 8:10; 1Pe 3:19

✡ 4:7: Mt 24:13+; Lu 21:34; Ro 13:11+; Pil 4:5; 2Pe 3:9

✡ 4:8: Tut 10:12; 1Kor 13:7; Kol 3:14; Ibr 13:1; 1Pe 1:22

✡ 4:9: Ro 12:13; 2Kor 9:7; Ibr 13:2

✡ 4:10: Mt 25:14; Ro 12:6+; 1Kor 12:7+; Ep 4:11+

✡ 4:11: 1Kor 3:10, 10:31

✡ 4:12: Ŋgo 14:22; 2Tim 3:12; 1Pe 1:6+

✡ 4:13: Ŋgo 5:41; Ro 8:17; Pil 3:10; Kol 1:24; 1Pe 1:5+; Tur 1:9

✡ 4:14: Mbo 89:50+; Mt 5:11, 10:22; 1Pe 2:20

✡ 4:16: Pil 1:20

✡ 4:17: 2Tes 1:8

✡ 4:18: Tut 11:31; Lu 23:31

✡ 4:19: Mbo 31:5; Lu 23:46; Ŋgo 7:59; 2Tim 1:12

✡ 5:1: Ro 8:17+; Tur 1:9

✡ 5:2: Yo 10:11+, 21:15+; Ŋgo 20:28; 1Tim 3:3; Tit 1:7

✡ 5:3: 1Kor 11:11; Pil 3:17; 1Tim 4:12; Tit 2:7

✡ 5:4: 1Kor 9:25; 2Tim 4:8; Ibr 13:20; 1Pe 1:4

✡ 5:5: Mt 23:12; Yo 13:14; Ep 5:21; Pil 2:3; Yems 4:6

✡ 5:6: Lu 1:52, 18:14; Yems 4:10

✡ 5:7: Mbo 37:5; Mt 6:25+; Pil 4:6

✡ 5:8: Lu 21:36, 22:31; 2Kor 2:11; 1Tes 5:6; Tur 12:12

✡ 5:9: Ŋgo 14:22; Ep 4:27, 6:11+; Yems 4:7

✡ 5:10: 2Kor 1:21, 4:17; 1Tim 6:12; Ibr 13:21; 1Pe 1:6

✡ 5:12: 2Kor 1:19; 1Tes 1:1

* 5:13: Wal ŋgarŋan tiso Babilon ti imender pa kar biibi Rom.

✡ 5:13: Ŋgo 12:12, 13:5,13, 15:37+; 2Tim 4:11

✡ 5:14: Ro 16:16

2 Petrus

1

2

3

Ro Ki Petrus Ta Iwe Ru Pa

1

1 Nio Simon Petrus, mbesooŋo mi ŋgoŋana ki Yesu Krisi.

Aŋbeede ro ti ima piom wal tau kakam urlaŋana ŋonoono raraate kembei ta niam na. Urlaŋana tiom tana, mbulu ndeeŋeŋana ki Yesu Krisi ta Anutu kiti mi ulaaŋa kiti na, ina iwe zaala piom ma kakam.✡

2 Niom tina ku'urur leleyom pa Anutu kiti mi Merere kiti Yesu, mi kuute kat zin. Ŋgar tiom tana ko iwe zaala piom be kampeŋana mi mbotŋana ambaiŋana ta Anutu ikamam piti na, izze tiom ma biibi. Ŋonoono.

Mbulu pakan tabe takam, to bobi ki Anutu iur ŋonoono piti

3 Iti tomtom ta tuur lelende pa Krisi mi tuute kati na, ni itunu mburaana ikam lende koroŋ ambaimbaiŋan boozomen kek, bekena iuulu iti ma takam mbotŋana kini mi mbulu ta ni leleene pa i. Pa Anutu, ni kampeŋana katuunu, mi zaana biibi pa mburaana mi mbulu kini ndabokŋana. Tanata iboobo iti ma tewe lene. 4 Mi ipomoozo iti, mi ikam ti ma zanda pa koroŋ bibip mi koroŋ ŋonoono ta ni imbuk sua pa na. Sua kini mbukŋan tina, ina irao be itooro iti ma lelende mi ŋgar kiti iwe kembei ta ni itunu. Mi itatke iti pa mbulu sananŋana ki kulindi ta ikiskis iti tomtom ta tombot su toono ti na, mi ipasansaana iti.✡

5 Anutu ikam mbulu boozomen tana piti kek, tana kakam kinkiini be keseeŋge urlaŋana tiom pa mbulu ambaiŋana. Mi mbulu ambaiŋana na, keseeŋge pa ŋgar ambaiŋana. Tana kakam kinkiini be kuute kat Anutu mi sua kini.✡ 6 Mi ŋgar tiom tana na, keseeŋge pa mbulu ki tagabiizi itundu. Mi mbulu tana na, keseeŋge pa mbulu ki temender mbolŋana mi tabaada pataŋana. Mi mbulu tana na, keseeŋge pa mbulu ki tomototo Anutu mi tototo mbulu kini.✡ 7 Mi mbulu tana na, keseeŋge pa mbulu ki tuur lelende pizin toŋmatiziŋ kiti ta ki Krisi i. Mi mbulu tana na, keseeŋge pa mbulu ki tuur lelende pa tomtom ta boozomen.✡ 8 Pa sombe mbulu ta boozomen tana izze be imbol piom, inako ŋgar ta kakamam pa Merere kiti Yesu Krisi na, iur ŋonoono ambaimbaiŋan boozomen.✡ 9 Tamen tomtom ta so itoto mbulu tana som, na ni mata pisŋana, mi mataana ilala pa koroŋ ki Anutu som, mi mataana mbeleele uraata biibi ta Krisi ikam pini kek na. Uraata ta kembei: Ni ipusi pa sanaana kini ta muŋgu ikamam na.✡

10 O niom toŋmatiziŋ tio, Merere ipeikat yom, mi bobi kini ikam yom ma kewe lene kek. Tana kakam kinkiini pa mbulu ta boozomen tana. Naso ituyom kuute kat kembei bobi kini ikam yom kek, mi bobi tana iur ŋonoono piom. Mi niom ko irao kotop ma kipizil kat ndemeyom pini na som. Som kat.✡ 11 Mi kaimer, sombe kelela kar saamba, nako tikam yom ma tau lelen ambai kat piom. Kar tana, Yesu Krisi ta Merere mi ulaaŋa kiti na, kola ikam peeze pa ma alok.

Petrus iso sua pa meeteŋana kini

12 Ŋonoono, sua ti, niom kuute lup kek. Pa niom kikiskis sua ŋonoono ma imbol piom. Tamen nio leleŋ be aŋpototo sua tio. Naso motoyom iŋgalŋgal mi kikiskis kat. 13-14 Nio aŋute: Molo som to aŋzem beeze tio ta ki toono ti * ma imborene. Pa Merere kiti Yesu Krisi iso yo ta kembei. Tana mazwaana ta so aŋbotmbot men su toono na, aŋre kembei ambai be aŋpeyei ŋgar tiom pa sua ti.✡ 15 Mi nio ko aŋru zaala pakan. Beso aŋzem yom ma iŋgi, tona motoyom iŋgalŋgal sua ta aŋkamam piom. Kokena motoyom mbeleele.

Petrus ire kat Krisi mburaana, tanata ipombolmbol ka sua

16 Indeeŋe tau amso yom pa Merere kiti Yesu Krisi mburaana mi miiliŋana kini na, amto mbol soroksorok tau wal ŋgarŋan pakan tipakamkaam zin tomtom pa i na som. Niam amre kat mburaana mi azuŋka kini pa motoyam, tanata ampombolmbol ka sua.✡ 17 Pa muŋgu, niam ambotmbot, mi amre Tamanda Anutu ipakuri, mi ikam mburaana ma zaana biibi pini. Mi amleŋ kalŋaana ta imbot lela azuŋka mburaanaŋana ki Anutu leleene ma ipet, mi iso pini ta kembei: “Ina nio lutuŋ ŋonoono ta leleŋ pini ilip.”✡ 18 Ŋonoono kat. Niamŋan Krisi ambotmbot sala abal potomŋana, mi ituyam amleŋ kat Anutu kalŋaana ta imbot saamba mi isu.✡

Sua ta muŋgu Anutu kwoono bizin tibeede se ro na, iti bela tikiskis mi tototo

19 Mbulu boozomen ta ipet pa Yesu na, ipombol yam ma amurla kat ta kembei: Sua ta muŋgu Anutu kwoono bizin tibeede se ro na, sua ŋonoono men. Tana niom sombe kikiskis sua kizin mi kototo, mi ila ila ma irao pitik Birae † pok ma ise, mi iur mat pa leleyom, inako ambai. Pa sua kizin, ina kembei kai ta iyaryaara lela zugut leleene.✡ 20 Mi kere. Koroŋ ta, ta biibi kat. Tana kakam kat ŋgar pa. Merere sua kini ta muŋgu kwoono bizin tiso mi tibeede se ro na, suruunu sa ipet pa tomtom zitun ŋgar kizin som. 21 Pa zitun lelen mi tiso sua tana som. Ina Bubuŋana Potomŋana ta isalakaala zin, mi ikam zin ma tiso Anutu sua kini, kembei ta miiri isala wooŋgo leŋana, mi ipusuk ma ila.✡

2

Petrus isope zin pizin wal pakamkaamŋan

1 Muŋgu zin Israel, tomtom kizin pakan tiso tiwe Anutu kwoono, mi tipakamkaam zin pa sua ki Merere. Mi mbulu raraate men ko ipet piom tomini. Tana kere yom. Pa tomtom tiom pakan kola timaŋga, mi tipasaana urlaŋana kizin tomtom pa sua kizin pakaamŋana tabe ipa ndel pa sua ŋonoono i. Uraata kizin tana, zin ko tikam ki keŋana. Mi Merere kizin ta iŋgiimi zin ma tiwe lene na, zin ko tipizil ndemen pini. Tana ko tikamam mbulu tana, mi molo som to Merere iur kadoono pizin karau men ma tila len. ✡ 2 Tomtom boozomen ko titop la kizin mi tito zin pa mbulu kizin sananŋana. Mi mbulu kizin ko kembei ta me ma ŋge. Tabe iti takam, so kanda miaŋ biibi kat. Tana zin ko tikam ma tomtom boozomen tipiri sua repiiliŋana pa zaala ki sua ŋonoono. ✡ 3 Mi zin matan koroŋŋan. Tana ko tipakaam yom pa sua soroksorok ta ipet pa zitun ŋgar kizin, bekena tiwatke len pat tiom. Kadoono tabe ise kizin na, Anutu leleene iur pa, mi iso ka sua ta muŋgu kek. Ni ko ipasaana zin ma tila len. Kadoono tana imbotmbot, mi izza zin a. ✡

Anutu iurur kadoono pa mbulu sananŋana

4 Pa kere. Zin aŋela ta muŋgu tikam sanaana na, Anutu ileele zin? Som. Ipiri zin sula kar sanaana ta zugut muriini na, bekena timbot mi tinamnaama nol tabe iur kat kadoono pizin i. ✡ 5 Mi zin wal ta muŋgu timbot su toono, mi tito zaala ki Anutu som na, zin ta kembena. Anutu ileele zin som, mi ikam nonor biibi ma ipet, mi ipambiriizi zin lup. Mi Noa ta izzoyaryaara sua pizin tomtom pa mbulu ndeeŋeŋana na, Anutu ikamke i raama wal kini lamata mi ru tomen. ✡ 6 Mi kar Sodom ma Gomora tomini. Anutu iur kadoono pizin, mi ikam ma you ikan zin ma tiwe kokou men. Tana zin tiwe kin pa mbulu tabe ipet pizin wal tau titoto zaala kini som na. ✡ 7 Mi Lot na, Anutu ikamke i. Pa ni tomtom ndeeŋeŋana, mi leleene ipata kat pa mbulu sananŋana ki kar ru tina. Pa zin tizorzooro mi tikamam mbulu kizin me ma ŋge tabe iti takam, so kanda miaŋ biibi pa. ✡ 8 Tomtom ndeeŋeŋana tana, ni imbotmbot la wal sananŋan tina mazwan, mi irre mbulu kizin ta tizorzooro na, mi ileŋleŋ sua kizin. Tanata ikam ma gorgori imbotmbot raama leleene ipata kat. ✡

9 Mbulu boozomen tana ipaute iti ta kembei: Zin wal ta so titoto zaala ki Anutu, sombe toomboŋana ise kizin, na Merere, ni irao kat be ikamke zin pa toomboŋana tana. Mi zin wal ta so tikamam mbulu ndeeŋeŋana som, na ra, tembel zin kek. Tirao be tiko pa Anutu na som. Ni iurur kadoono pizin mi ila ila ma irao nol biibi ki mbeŋ kaimer, to ikam kat kadoono pizin. ✡

Mbulu kizin wal pakamkaamŋan

10 Sua tana indeeŋe kat zin wal pakamkaamŋan ta titoto zitun lelen sananŋan ta ki toono i, mi tikamam mbulu kizin me ma ŋge. Wal tana tipakurkur zitun, mi tirepilpiili Anutu mi zin peeze kan kini. Mi timototo kosa sa som. Tiwirri sua sananŋana pizin aŋela ta zanŋan mi mburanŋan na. ✡ 11 Mi zin aŋela ta mburan bibip ma tilip kat pizin wal pakamkaamŋan tana na, irao tiŋgal sua pa wal tana isu Merere kereene uunu na som. ✡ 12 Tamen wal tana tikam kat ŋgar sa som. Tanata tiwirri sorok sua repiiliŋana pa koroŋ ta zitun tikankaana pa. Zin kembei buzur saŋsaŋŋan ta len ŋgar somŋan i. Sombe ŋgar sananŋana sa ipet pizin, na tila men. Zin kembei buzur ta timbotmbot toono be tomtom tipun zin ma tikan. Tana zin ko tila len kembei ta zin buzur. ✡

13 Zin tinoknok mbulu sananŋana, tana ko tikam len kadoono sananŋana. Kere. Zin tiwinin mi tikamam mbulu bozboozo isu mat keteene. Kan miaŋ som. Pa kulin imet pa kek, mi lelen pa ilip. Mbulu ta tikamam na, iŋgeeze pa Anutu mataana som kat. Tamen zin menmeen zin biibi pa pakaamŋana ta tikamam na. Tana sombe tigaaba yom ma niomŋan kulup yom pa kini kanŋana mi suŋŋana, na tipasansaana lupŋana tiom mi tipamiaŋ yom. ✡ 14 Zin tizemzem sanaana kamŋana som. Pa matan meŋan. Mi zin wal ta urlaŋana kizin imbol zen na, wal tana tiyaryaaru zin ma tikamam sanaana. Mbulu ki matanda koroŋŋanda na, zin tinoknok, tabe tirao pa kat. Tana Anutu kete malmalŋana kini imbotmbot se kizin. 15-16 Pa tizem zaala ambaiŋana kek. Mbulu kizin na, kembei ta mbulu ki Beor lutuunu Biliam. Biliam tina, muŋgu ni iwe Anutu kwoono. Tamen leleene pa pat ilip, tanata iso ikam mbulu sananŋana bekena ikam le pat. Iti tuute: Doŋki, ina irao iso sua som. Tamen Anutu ikam ma doŋki ki Biliam iso sua kembei ta tomtom. Mi doŋki kini iyaambi pa mbulu kini sananŋana, tabe ni izem ŋgar kini kankaanaŋana tana. ✡

17 Zin wal ta tiso tipakaam yom na, sua kizin ŋono somŋana. Zin kembei yok lepeene ta zoŋ ikam ma imaaga kek. Mi zin kembei miiri tieene ta tere ma toso ko yaŋ isu, mi som. Miiri ikam ma ila ne. Tana Anutu, ni iurpe len lele ndabokŋana kek be timbot pa. Lele tana na, zugut mandiŋ muriini. ✡ 18 Pa tipakurkur zitun pa sua kizin ta ŋono somŋana i, mi tipeyei ŋgar kizin tomtom pa mbulu sananŋan boozomen ta ki kulin i. Tana wal popoŋan tau tikamam be tizem zin wal ta tizorzooro sua ŋonoono na, wal pakamkaamŋan tana tiyaryaaru zin ma timilmiili mini. ✡ 19 Wal sananŋan tina tizzo ta kembei: “Niom koso koto yam, na kosa sa ko irao ipakaala yom mini na som. Ko karao be koto ituyom leleyom pa koroŋ ta boozomen.” Tamen zitun tiwe mbesooŋo sorok pa mbulu sananŋana ta tikamam na. Pa sombe koroŋ sa imborro iti, na iti tewe mbesooŋo pa koroŋ tana kek. ✡

20 Wal tana ra, tembel zin kek. Pa sombe tomtom sa iute Merere mi ulaaŋa kiti Yesu Krisi, mi izem mbulu sananŋana ki toono ti kek, to kaimer isu mini, mi mbulu sananŋana ikaukau i ma iloli, na ni ko isaana kat. Muŋgu na ambai ri. Mi buri na, iŋgi be isaana ma isaana kat. ✡ 21 Wal ta kembei tiute zaala ndeeŋeŋana ki Anutu som, so ndabok. Mi iŋgi tiute kek. Tamen tisu mini mi tipizil ndemen pa tutu potomŋana ta tileŋ mi tikan la kek na. Tana ra, tembel zin kek. ✡ 22 Mbulu kizin indeeŋe kat sua ru ta gorgori tozzo i: “Me ilulu, to imiili ma ikan luluŋana mini. Mi ŋge ta kembena. Sombe kuliini iŋgeeze, nako imiili ma ila ipunzubup mini.” ✡

3

Merere izwar som. Nol biibi ki mbeŋ kaimer kola ipet

1 O niom wal tio, iŋgi ro tio ta iwe ru pa, ta aŋbeede ima piom i. Ro tio ru na, kan un tamen ta kembei: Aŋso aŋpei ŋgar ambaiŋana piom. 2 Naso motoyom iŋgal sua ta muŋgu Anutu kwoono bizin potomŋan tiso na, mi kikiskis tutu ta Merere mi ulaaŋa kiti iur piti na. Tutu tana, zin ŋgoŋana kini tiso ma keleŋ kek. ✡

3 Mi kere. Koroŋ biibi tabe niom kakam ŋgar pa, ina ta kembei: Mazwaana kaimer kana iso ipet, to tomtom kola titoto zitun lelen sananŋan, mi tikamam sua repiiliŋana pa Merere. ✡ 4 Ko tizzo ta kembei: “Lak, sua ta Krisi imbuk be imiili ma imar mini na, imar kek? Indeeŋe ta tumbundu bizin mi imar na, kosa sa itooro som. Koroŋ ta boozomen imbotmbot raraate men kembei ta Anutu iur zin ta mata popoten na.” ✡

5-6 Mi zin tiute kek. Muŋgu kat, Anutu iso sua men, mi saamba ma toono ipet. Mi yok ikam uraata pa toono mi ikel, tabe toono ise mat, mi yok imbot meleebe. Mi kaimer ma nonor biibi ipet, to ilol toono muŋguŋana tana ma ipasaana kat. Tamen wal pakamkaamŋan tana lelen be tikam ŋgar pa mbulu tina som. ✡ 7 Mi koozi na, sua ki Anutu ta ikiskis saamba mi toono ma timbotmbot. Mi ni kola ikiskis zin ma ila irao nol biibi ipet, to you biibi ikan zin. Nol tana isombe ipet, to Anutu kola iur kadoono pizin wal tau titoto zaala kini som na, mi ipasaana zin ma tila len. ✡

8 Mi niom wal tio, motoyom iŋgal koroŋ ta ti. Merere, ni ire aigule ta, ina kembei ta ndaama munŋaana ta (1,000). Mi ndaama munŋaana ta, ina kembei ta aigule ta. Ziru raraate men pa ni mataana. ✡ 9 Tamen tomtom pakan tikam ŋgar sorok ma tizzo ta kembei: Merere, ni inaunau pa sua kini mbukŋana be ikam ma iur ŋonoono. Tamen som. Ni iurur kadoono pizin tomtom karau som, mi inamnaama paso, leleene be tomtom ta boozomen titooro lelen. Kokena tasa ila lene. ✡

10 Nol biibi ki Merere, ina ko ipamurur ti kembei ta tomtom kuumbuŋana. To saamba imap raama kalŋaana biibi, mi you ikan koroŋ boozomen ta timbotmbot sala maŋaanaŋana na, ma tila len lup. Mi toono ramaki koroŋ boozomen ta timbot pa na tomini, you ko ikan ma imap ma ila ne. ✡

Tuurpe itundu mi tazza nol biibi

11-12 Tana kakam kat ŋgar. Sombe koroŋ ta boozomen kola tila len lup, na niom be kakamam so mbulu i? Bela kewe potomŋoyom, kototo Anutu zaala kini, kazza nol kini, mi motoyom siŋsiŋ pa uruunu ambaiŋana soyaaraŋana. Naso kakam ma nol tana ipet karau. Nol tana isombe ipet, to you bilbilŋana kola ikan saamba ma ila lene, mi ikam ma koroŋ boozomen ta timbot sala maŋaanaŋana na, tireere mi timap ma tila len lup. ✡ 13 Mi iti matanda iŋgalŋgal sua mbukŋana ki Anutu, tanata tu'urur matanda pa saamba ma toono popoŋan tabe tipet pa kaimer i. Saamba ma toono popoŋana tina na, wal ndeeŋeŋan men ta ko timbotmbot pa. ✡

14 O niom wal tio, mazwaana ta kombotmbot mi kazza mbulu ta boozomen tana be tipet na, kakam kinkiini be kuurpe mbulu tiom ta boozomen ma iŋgeeze pa Anutu mataana. Naso leyom uunu sa isaana som, mi niomŋan Anutu kaparlup yom ma kewe tamen. ✡ 15 Tana mbulu ki Merere ta iurur kadoono piti karau som, mi inamnaama iti na, kakam kat ŋgar pa. Ina, ni ikamam ta kembei paso, leleene be imuŋai iti mi ikamke iti. Motoyom iŋgal sua ki toŋmatiziŋ kiti Paulus ta lelende pini ilip na. Ni, Anutu ikam le ŋgar biibi. Mi sua ta ni ibeede piom na, ka ŋgar raraate men tau. ✡ 16 Pa ro kini ta boozomen tizzo pa muŋaiŋana ki Anutu. Ŋonoono, sua pakan ta ni ibeede se ro, ina ipata piti be takam kat ŋgar pa. Tanata zin wal ta len ŋgar biibi som, mi urlaŋana kizin imbol som na, tipiŋgisŋgis sua kini kembei ta tikamam pa Anutu sua kini pakan ta tibeede se ro na. Mi ina tiwe uunu pa zitun be tisaana ma tila len. ✡

17 O niom wal tio, mbulu ta boozomen tana kola ipet pa kaimer. Mi iŋgi aŋpaute yom pa ma kuute kek. Krisi, ni ikam yom ma kemender mbolŋana kek. Mi motoyom iŋgalŋgal ituyom. Kokena zin wal zorzooroŋan tiyaaru yom pa pakaamŋana kizin, to kotop mi kipizil ndemeyom pini. ✡ 18 Yesu Krisi, ni Merere kiti mi ulaaŋa kiti. Kakam kinkiini be kuute kati mi kampeŋana kini, mibe ŋgar tiom tana izze ma iwe biibi. ✡

Iti tapakur ni zaana ta buri, mi iseeŋge iseeŋge ma ila. Ŋonoono.

✡ 1:1: Ro 1:12

✡ 1:4: Yo 1:12; 2Kor 3:8, 7:1; Ep 4:24; 1Yo 3:2

✡ 1:5: Ga 5:6; Kol 2:3

✡ 1:6: 1Kor 9:25; Ga 5:22+

✡ 1:7: 1Tes 3:12; 1Yo 4:21

✡ 1:8: Yo 15:2; Tit 3:14

✡ 1:9: Ibr 9:14; 1Yo 1:7, 2:9+

✡ 1:10: Ibr 3:12,14; 2Pe 3:17

* 1:13-14: Beeze ti, ina Petrus iso pa itunu kuliini.

✡ 1:13-14: Yo 21:18+; 2Kor 5:1+

✡ 1:16: Mt 17:1+; Yo 1:14; 1Kor 1:17, 2:1

✡ 1:17: Mt 17:5

✡ 1:18: Mt 17:1+

† 1:19: Pitik Birae, ina imender pa Krisi mi miiliŋana kini. Re Tur 22:16 mi Nam 24:17.

✡ 1:19: Mbo 119:105; Yo 5:35; Tur 22:16

✡ 1:21: Ŋgo 1:16, 3:18; 2Tim 3:16; 1Pe 1:10+

✡ 2:1: Mt 24:11; Ŋgo 20:29+; 1Tim 4:1+; 2Tim 3:1+; Yud 4

✡ 2:2: 2Tim 4:3

✡ 2:3: Ro 16:18; 1Tes 2:5; 1Tim 6:5; Tit 1:11

✡ 2:4: Yo 8:44; 1Yo 3:8; Yud 6; Tur 12:7+, 20:2+

✡ 2:5: Un 7, 8; Ibr 11:7

✡ 2:6: Un 19; Yud 7

✡ 2:7: Un 19:1+

✡ 2:8: Mbo 119:158

✡ 2:9: Mbo 34:17+; Ro 1:18; 1Kor 10:13; Tur 3:10

✡ 2:10: Yud 4,7+

✡ 2:11: Yud 9

✡ 2:12: Yud 10

✡ 2:13: Ro 13:13; 1Kor 11:20+; Pil 3:19; Yud 12

✡ 2:15-16: Nam 22:4+; Yud 11; Tur 2:14

✡ 2:17: Yud 12+

✡ 2:18: Yud 16

✡ 2:19: Yo 8:34; Ro 6:16; 1Pe 2:16

✡ 2:20: Mt 12:45; Ibr 6:4+; 1Yo 2:16

✡ 2:21: Lu 12:47+; Yo 9:41

✡ 2:22: Tut 26:11

✡ 3:2: Yud 17

✡ 3:3: 1Tim 4:1+; 2Tim 3:1+; Yud 18

✡ 3:4: Yesa 5:19; Mt 24:48

✡ 3:5-6: Un 1:1,6, 7:11,21; Mbo 33:6; Kol 1:17; Ibr 11:3

✡ 3:7: Mbo 102:26+; Mt 25:41; 2Tes 1:7+

✡ 3:8: Mbo 90:4

✡ 3:9: Ro 2:4; 1Tim 2:4; Ibr 10:37; 1Pe 3:20

✡ 3:10: Mt 24:29,35,43; 1Tes 5:2+; Tur 16:15, 20:11

✡ 3:11-12: Mbo 50:3; Lu 12:36, 21:36; Tit 2:13

✡ 3:13: Tur 21:1, 21:27

✡ 3:14: 1Kor 1:7; Pil 1:10; 1Tes 3:13

✡ 3:15: Ro 2:4

✡ 3:16: Ro 10:3

✡ 3:17: Mk 13:5,23,33

✡ 3:18: 1Pe 2:2

1 Yoan

1

2

3

4

5

Ro Mataana Kana Ta Yoan Ibeede

1

Ni tau ikam mbotŋana ta ki Anutu i piti

1 Sua tau imbotmbot ta mata popoten mi imar, ta amzzo pa. Sua tana iswe Ni tau ikam mbotŋana ta ki Anutu i piti. Ni niamŋan ambotmbot, mi amleŋ kat kalŋaana, amre kat mbulu kini pa motoyam, mi amteegi pa nomoyam.✡ 2 Tana mbotŋana mata yaryaaraŋana katuunu, ta ipet mat mi niam amre i kek. Ni ziru Tamaana timbotmbot ta muŋgu mi imar. Mi ni ipet mat ma amre i, tanata amzzoyaryaara uruunu piom mi ampombolmbol sua kini.✡ 3 Tana koroŋ ta niam amre mi amleŋ kat, ta amzzoyaryaara piom, bekena niom tomini kagaaba yam mi itiŋan taparlup ti. Naso itiŋan Tamanda Anutu tulup ti ma tewe tamen.✡ 4 Sua ti, ambeede ima piom, bekena itiŋan lelende ambai ma ambai kat.✡

Tapa pai kiti pa mat leleene

5 Sua ta amleŋ la kini, ta amzzoyaryaara piom. Sua ta kembei: Anutu, ni mat katuunu. Tana zugut sa irao be igaabi na som.✡ 6 Tana iti sombe toso itiŋan Anutu taparlup ti, mi tamen takamam zugut ka mbulu, ina tapakaam mi tototo sua ŋonoono som.✡ 7 Mi sombe tapa pai kiti pa mat leleene kembei ta Yesu, inako taparlup ti ma tewe tamen, mi Anutu Lutuunu Yesu siŋiini ipus ti pa sanaana kiti ta boozomen ma teŋgeeze kat.✡

Tawatkaala sanaana kiti pepe

8 Iti sombe toso sanaana sa imbot la lelende som, mi lelende iŋgeeze men, na tapakaam itundu, mi sua ŋonoono imbot la lelende som.✡ 9 Mi sombe teswe sanaana kiti, mi tezem, na irao tapase pa Anutu be ito sua kini mbukŋana mi ireege piti, mibe ipus ti pa sanaana kiti ta boozomen ma teŋgeeze. Mi ni iso ikam ta kembei, ina indeeŋe men.✡ 10 Tana iti sombe toso takam sanaana sa som, na sua ki Anutu imbot la lelende som, mi iswe kembei tere Anutu sua kini kembei sua pakaamŋana.

2

Krisi imender piti

1 O lutuŋan, sua ti, nio aŋbeede piom, bekena motoyom iŋgal ituyom. Kokena kotop pa sanaana. Tamen sombe tomtom tasa itop pa sanaana, na iti lende tomtom ndeeŋeŋana ta imendernder piti, mi izzo sua kiti ila ki Tamanda Anutu. Ni Yesu Krisi. ✡ 2 Ni itunu imeete bekena ireege sanaana kiti mi ikoto Anutu kete malmalŋana kini. Mi uraata kini tana, ni ikam piti men som. Ikam pa wal boozomen ta timbot toono na. ✡

Matanda iŋgal be toto tutu ki Krisi

3 Iti sombe tototo Krisi tutu kini, na iswe kembei iti tuute i. ✡ 4 Mi sombe tomtom sa isombe ni iute Krisi, mi tamen itoto tutu kini som, na mbulu kini tina iswe i kembei ni tomtom pakaamŋana, mi sua ŋonoono imbot la leleene som. 5 Pa bela tototo sua ki Krisi, to mbulu ki Anutu ta ni iur leleene piti i, iur ŋonoono. Tana iti sombe takamam ta kembei, na iti tuute: Tewe Krisi lene, mi tesekap la kini kek. ✡ 6 Tana sombe tomtom sa iso ni iwe Krisi lene mi isekap la kini, na bela ipa pai kini ma kembei ta Krisi itunu. ✡

Tuur lelende pizin tomtom

7 O niom wal tio, nio iŋgi aŋbeede tutu popoŋana piom som. Pa indeeŋe ta kuurla mata popoten mi imar na, niom kuute tutu ti. Pa tutu muŋguŋana ti imbot la sua ta tizzo piom mi keleŋ kek na. ✡ 8 Tamen tutu tiŋgi, iŋgi popoŋana tomini. Pa ka mbulu ŋonoono tau tere ise ki Krisi mi iwedet piom i tomini. Pa iŋgi zugut ikamam be imap. Mi mat ŋonoono tau iyaryaara i. ✡ 9 Sombe tomtom sa iso ni imbotmbot la mat leleene, mi tamen iurur koi pa toŋmatiziŋ sa ta ki Krisi i, ina ni imbot mat leleene som. Ni imbotmbot zugut leleene men. ✡ 10 Mi tomtom ta sombe iurur leleene pizin tomtom, na ni imbotmbot la mat leleene. Tomtom ta kembei na, iti tuute: Ni ko ikam mbulu sa tabe ikam tomtom toro ma itop pa sanaana i na som. ✡ 11 Tamen tomtom ta sombe iurur koi pa toŋmatiziŋ sa ta ki Krisi i, na ni imbotmbot zugut leleene men. Tana ni iwwa lela zugut leleene, mi ikankaana pa zaala tabe ila pa i. Pa zugut izuk mataana kek. ✡

Tombot molo pa koroŋ toono kan

12 O lutuŋan, sua ti, iŋgi aŋbeede piom paso, Tamanda Anutu ireege sanaana tiom pa Yesu Krisi zaana ma ila lene kek. ✡ 13 Mi niom kolman na, aŋbeede sua ti ima piom paso, Ni tau imbotmbot ta mata popoten mi imar na, niom kuute i kek. Mi niom naŋgaŋ popoŋoyom na, aŋbeede sua ti ima piom paso, niomŋan Tomtom Sanaana koporou ma kilip pini kek.

Lutuŋan, nio aŋbeede sua ti ima piom paso, niom kuute Tamanda Anutu kek.

14 Mi niom kolman na, aŋbeede sua ti ima piom paso, Ni ta imbotmbot ta mata popoten mi imar na, niom kuute i kek. Mi niom naŋgaŋ popoŋoyom na, aŋbeede sua ti ima piom paso, niom kemendernder mbolŋana, mi sua ki Anutu imbol la leleyom, mi niomŋan Tomtom Sanaana koporou ma kilip pini kek. ✡

15 Toono ti ramaki ka mburu mi mbulu na, kuur leleyom pa pepe. Pa sombe tomtom sa iurur leleene pa koroŋ toono kan, inako iurur leleene ila ki Tamanda Anutu som. ✡ 16 Mbulu toono kana na, iti tuute kek: Nindi zze pa koroŋ kulindi kana, matanda berber pa koroŋ matakiŋa, mi tapase pa itundu mburanda mi tapakurkur itundu. Mbulu boozomen ta kembei imar pa Tamanda Anutu som. Ina mbulu toono kana men. ✡ 17 Mi iti tuute: Toono ti ramaki ka mbulu ta tomtom nin zze pa i, ina kola imap. Tamen tomtom ta sombe itoto Anutu leleene, na ni ko imbot ma alok. ✡

Krisi ka koi bizin

18 Lutuŋan, kere yom! Pa iŋgi mazwaana kaimer kana kek. Muŋgu tiso yom pa sua ta kembei. Tiso: “Kaimer ko Yesu ka koi * sa ipet.” Mi buri taiŋgi boozomen ta tipet kek. Tana iti tuute: Iŋgi mazwaana kaimer kana ipet kek. ✡ 19 Wal tana, muŋgu tigabgaaba iti, mi itiŋan tuluplup ti ma tombotmbot la mbata. Mi iŋgi tizem lupŋana kiti kek. Tana ko muŋgu iti gaabaŋanda ŋonoono zin som. Pa kena so tizem ti som, mi itiŋan tombotmbot men lak. Mi iŋgi som. Tana tere iti. Pa mbulu kizin tana iswe kembei wal pakan ta timbotmbot la lupŋana kiti leleene na, gaabaŋanda ŋonoono som. ✡

20 Tamen niom na, Ni ta Potomŋana na, ikam Bubuŋana mburaana ma isalakaala yom kek. Mi niom ta boozomen kuute sua ŋonoono. ✡ 21 Kokena kakam ŋgar kembei nio aŋso niom kakankaana pa sua ŋonoono, tanata aŋbeede sua ti ima. Na som. Sua ŋonoono, ina niom kuute kek. Mi sua tana irao ipiyooto sua pakaamŋana sa som. ✡

22 Mi asiŋ ta izzo sua pakaamŋana? Ina ni ta iurla ki Yesu som, mi izzo Yesu ni Mesia som. Tomtom ta kembei, ni iwe Krisi ka koi. Mi tomtom ta sombe iurla ki Krisi som, na ni iurla ki Tamaana som tomini. ✡ 23 Pa tomtom ta sombe iurla ki Lutuunu som, na Tamaana tomini ko imbotmbot raami som. Tamen tomtom ta sombe iswe urlaŋana kini ila iwal matan kembei ni iurla ki Lutuunu, ina Tamaana ko imbotmbot raami tomini. ✡

24 Tana sua ŋonoono tau tiso piom ta mata popoten mi imar na, motoyom iŋgal be kikiskis ma imbol la leleyom. Naso kesekap la ki Tamanda Anutu ziru Lutuunu ma kombotmbot. ✡ 25 Mi ina mbotŋana ki Anutu ta iseeŋge iseeŋge ma ila. Muŋgu Yesu itunu imbuk sua be ikam lende mbotŋana ta kembei. ✡

26 Sua ti, nio aŋbeede piom paso, aŋsombe aŋsope yom pizin wal tau tikamam be tipandelndel yom i. 27 Mi niom na, kakam Bubuŋana mburaana ma isalakaala yom kek. Mi mburaana tana imbotmbot raama yom men i. Tana zin wal ta tiserseere be tipaute yom na, len uraata sa piom som. Pa Bubuŋana itunu ko ipaute yom pa koroŋ ta boozomen. Bubuŋana tana koroŋ ŋonoono. Pakaamŋana sa som. Tana ŋgar ta so Bubuŋana ipaute yom pa na, motoyom iŋgal be kikiskis. Naso kesekap la ki Krisi ma kombotmbot. ✡ 28 O lutuŋan, motoyom iŋgal be kesekap la ki Krisi ma kombotmbot. Beso ni imiili ma imar mini, na iti ko tomoto i som, kanda miaŋ som, mi toko pini som. Ko nindi se, mi temender la kereene uunu raama lelende ambai. ✡

29 Iti tuute: Krisi, ni tomtom ndeeŋeŋana. Tana tomtom ta sombe ikamam mbulu ndeeŋeŋana men na, tuute: Ni, Anutu ikami ma iwe popoŋana mi iwe ni lutuunu kek. ✡

3

Anutu lutuunu bizin ko tipa ki Taman

1 Kere. Tamanda Anutu, ni leleene piti ilip kat. Pa ipaata iti be itunu lutuunu bizin. Mi sua tina, ŋonoono kat. Ni lutuunu bizin ta iti. Tamen wal toono kan tikilaala kat iti som. Paso, tiute Anutu som.✡ 2 O niom wal tio, koozi iti tewe Anutu lutuunu bizin kek. Mi kaimer ko tewe pareiŋanda, ina takankaana pa. Pa Anutu iswe piti zen. Tamen iti tuute: Kaimer sombe Krisi iswe itunu ma imbot mat, mi tere kati, nako tewe kembei ta ni itunu.✡ 3 Mi wal boozomen ta so tiurur matan pa mbulu tana be ipet, inako tiurpewe zitun be lelen mi mbulu kizin iŋgeeze kembei ni itunu.✡

4 Wal boozomen ta sombe tikamam sanaana, ina timololo Anutu tutu kini. Pa sombe tomolo Anutu tutu kini, na takam sanaana. 5 Mi iti tuute: Krisi, ni isu toono bekena ipambiriizi sanaana ma ila lene. Mi ni itunu le sanaana sa som.✡ 6 Tana tomtom ta sombe isekap la kini, inako irao inoknok sanaana kamŋana mini som. Mi sombe tomtom sa inoknok sanaana kamŋana, na ni ikilaala Krisi som, mi iute i som.✡

7 Lutuŋan, kere. Kokena tomtom sa ipandelndel yom. Tomtom ta sombe ikamam mbulu ndeeŋeŋana, ta iwe tomtom ndeeŋeŋana pa Anutu mataana. Kembei Krisi itunu.✡ 8 Mi sombe tomtom sa inoknok sanaana kamŋana, na ni tomtom ki Sadan. Paso, indeeŋe ta mata popoten mi imar na, Sadan inoknok sanaana kamŋana. Tamen Anutu Lutuunu, ni isu toono bekena ireege Sadan uraata kini.✡ 9 Tana tomtom ta sombe Anutu ikami ma iwe popoŋana mi iwe ni lutuunu kek, inako inoknok sanaana kamŋana mini som. Ni ko ipa ki Anutu. Pa Anutu koroŋ kini imbotmbot la leleene. Tana ni ko irao inoknok sanaana kamŋana mini na som. Pa Anutu ikami ma iwe popoŋana kek.✡ 10 Tana iti irao tikilaala Anutu lutuunu bizin mi Sadan lutuunu bizin ta kembei: Sombe tomtom sa ikamam mbulu ndeeŋeŋana som, na ni Anutu lutuunu som. Mi sombe tomtom sa iurur leleene pizin toŋmatiziŋ ta ki Krisi i som, ina ni tomini Anutu lutuunu som.✡

Lelende par piti

11 Pa indeeŋe ta kuurla mata popoten mi imar na, keleŋ sua ta kembei: Iti bela tuur lelende par piti.✡ 12 Tana kere yom: Kokena kakam mbulu kembei ta Kain. Pa ni, Tomtom Sanaana ikami ma iwe lene, to imaŋga mi ipun sorok tiziini Abel ma imeete. Mi ipuni ma imeete pa so uunu i? Ni itunu ikamam mbulu sananŋana, mi tiziini na, ikamam mbulu ndeeŋeŋana.✡ 13 Tana niom toŋmatiziŋ tio, sombe wal toono kan tiurur koi piom, na kakam ŋgar boozo pa pepe.✡ 14-15 Iti tuute: Iti tombot la zaala ki meeteŋana mini som. Iŋgi tototo zaala toro tabe tombot ambai pa ma alok. Paso, tu'urur lelende pizin toŋmatiziŋ ki Krisi. Mi tomtom ta sombe iurur koi pizin toŋmatiziŋ kini ta ki Krisi i, na ni imbotmbot men la zaala ki meeteŋana. Pa tomtom ta kembena, Anutu ire i ma raraate kembei ta tomtom ta ipun tomtom toro ma imeete. Mi niom kuute: Tomtom ta so ipun tomtom toro ma imeete, na ni ikam mbotŋana ta ki Anutu i som.✡

16 Indeeŋe Yesu Krisi ikam murindi, mi izem itunu ma imeete piti na, iswe kat mbulu kini ta iurur leleene piti. Tana iti tomini bela takam mbulu raraate men, mi tezem itundu mi koroŋ kiti pizin toŋmatiziŋ kiti ta ki Krisi i.✡ 17 Tana iti sombe tarao pa koroŋ ta ki toono ti, mi sombe tere toŋmatiziŋ kiti pakan tau timbot ŋoobo, mi tamen tu'uulu zin som, inako mbulu ki tuur lelende pa Anutu mi zin tomtom imbot la lelende be parei? Som.✡ 18 Lutuŋan, kere. Kokena tozzo sorok ma toso iti tuur lelende pizin tomtom, mi tamen takamam ka mbulu som. Pa sombe takam ta kembei, na takam pakaamŋana biibi. Bela takam ka mbulu tomini, tona sua kiti iwe koroŋ ŋonoono.✡

Koroŋ pakan tabe ipombol ti ma tomoto Anutu mini som

19-20 Tana iti tuur lelende pizin tomtom. Naso iuulu iti be tomoto Anutu mini som. Mi iswe kembei sua ŋonoono imbol la lelende. Mazwaana pakan, iti tayamaana la lelende kembei mbulu kiti irao pa Anutu mataana som. Ina ŋonoono. Tamen Anutu, muŋaiŋana kini ilip, mi ni iute koroŋ ta boozomen. Sombe takam ŋgar pa koroŋ ru taiŋgi, nako tomoto be tala kolouŋana pini som.✡

21 O niom wal tio, sombe tayamaana la lelende kembei koroŋ sa iwe mbukuunu piti mi Anutu som, inako tomoto be tala kolouŋana pini som.✡ 22 Mi sombe tusuŋi pa koroŋ sa, na ni kola ikam piti. Paso, iti tototo ni leleene mi tutu kini tau.✡ 23 Mi tutu kini ta ti: Iti bela tuurla ki Lutuunu Yesu Krisi, mi tuur lelende par piti kembei ta Yesu iso piti pa na.✡ 24 Tomtom ta sombe itoto tutu kini tana, na ni ziru Krisi ko tiparlup zin ma tiwe tamen. Mi Bubuŋana ta Krisi ikam piti i, ko ikam ti ma tikilaala kembei Krisi, ni imbotmbot raama iti.✡

4

Bubuŋana ta imar pa Anutu mi bubuŋana sananŋana

1 O niom wal tio, kere yom. Kokena kakan la sorok sua kizin wal boozomen tau tima mi tiso piom ma tisombe: “Niam ti, Bubuŋana ta ikamam peeze piam.” Bela kitiiri kat zin muŋgu, tona kikilaala zin mi kuute: Zin, Anutu iŋgo zin ma tima, o som? Nio aŋso paso, wal boozo kat ta tiwwa pa toono, mi tipakamkaam ma tizzo sorok kembei zin Anutu kwoono bizin. ✡

2 Mi Bubuŋana ta imar pa Anutu na, niom karao be kikilaala uraata kini ta kembei: Wal boozomen ta tiso raama lelen: “Yesu Krisi, ni isu toono ma iwe tomtom,” ina zin tikam Bubuŋana ta ki Anutu i. ✡ 3 Mi zin wal ta sombe tiyok pa sua tana som, na zin tikam bubuŋana toro tau imar pa Yesu ka koi tau. Bubuŋana tana, ta muŋgu tisotaara yom pini, mi iŋgi ni imar ipet kek. ✡

4 O lutuŋan, Anutu wal kini ta niom na. Mi niom kokoto wal pakamkaamŋan tana ma kilip pizin kek. Pa Bubuŋana ta imbotmbot la niom leleyom na, mburaana ilip pa bubuŋana tau izeebe zin wal toono kan. ✡ 5 Wal tana, mbulu mi sua kizin iswe zin kembei zin titoto ŋgar ki toono men. Tanata zin wal ta tikamam ŋgar ki toono na, lelen be tileŋleŋ la sua kizin. ✡ 6 Mi niam ŋgoŋana ki Krisi na, Anutu ta iŋgo yam. Tana tomtom ta so iute Anutu, nako ileŋleŋ la sua tiam. Mi zin wal ta so tiute i som, nako tileŋleŋ la sua tiam som. Ina zaala tabe tikilaala uraata ki Bubuŋana ta imar pa Anutu mi ipiyotyooto sua ŋonoono na, mi uraata ki bubuŋana sananŋana ta ipandelndel zin tomtom na. ✡

Iti bela tuur lelende pizin tomtom

7 O niom wal tio, iti ta boozomen bela tuur lelende par piti. Pa ina Anutu mbulu kini ŋonoono. Tana tomtom ta sombe iurur leleene pizin tomtom, ina Anutu ikami ma iwe popoŋana mi iwe ni lutuunu kek. Mi ni iute kat Anutu. 8 Mi sombe tomtom sa iurur leleene pizin tomtom som, na ni iute Anutu som. Pa mbulu ki tuur lelende pizin tomtom, ina Anutu mbulu kini ŋonoono.

9 Indeeŋe ta Anutu iŋgo Lutuunu tamenŋana ma isu toono ti bekena iwe zaala piti ma takam mbotŋana ki Anutu na, Anutu iswe kat mbulu kini ta iurur leleene piti na. ✡ 10 Mbulu ki tuur lelende pa Anutu, ina ambai. Tamen iti takam kat som. Mi Anutu na, ni iurur kat leleene piti. Kere. Ni leleene isaana piti, mi iŋgo itunu Lutuunu ma isu toono, bekena ikam murindi mi imeete pa sanaana kiti. ✡

11 O niom wal tio, sombe Anutu iur leleene piti ta kembei, na iti tomini, bela tuur lelende par piti. ✡ 12 Ŋonoono, tomtom sa ire kat Anutu pasa zen. Tamen sombe tu'urur kat lelende par piti, ina iswe kembei Anutu imbotmbot raama iti, mi mbulu kini ta iur leleene piti na, iur ŋonoono piti kek. ✡

13 Iti tuute: Itiŋan Anutu taparlup ma tombotmbot. Paso, ni ikam Bubuŋana piti kek. ✡ 14 Tamanda Anutu, ni iŋgo Lutuunu ma isu bekena iwe ulaaŋa piti tomtom ta tombotmbot toono ti. Mi niam ti, amre kat uraata kini tana, mi amkilaala ka uunu. Tanata ampombolmbol ka sua. 15 Tana sombe tomtom sa iswe urlaŋana kini ila iwal matan ma iso “Yesu, ni Anutu Lutuunu ŋonoono,” inako ziru Anutu tiparlup zin ma tiwe tamen. 16 Mbulu ki Anutu ta iurur leleene piti na, iti tikilaala mi tuurla kek.

Mbulu ki tuur lelende pizin tomtom, ina Anutu mbulu kini ŋonoono. Tana iti sombe tombotmbot la mbulu tana mi tototo, inako itiŋan Anutu taparlup ti ma tombotmbot. ✡ 17 Naso mbulu kini tana imbol pa lelende, mi indeeŋe nol biibi tabe Anutu itiiri iti pa mbulu kiti i, inako tomoto som, mi temender la kereene uunu raama lelende ambai. Paso, indeeŋe ta tombotmbot su toono na, takamam mbulu ki Krisi. ✡ 18 Sombe tomtom sa ikilaala kat Anutu mbulu kini ta iurur leleene piti tomtom, inako imoto i mini som. Pa motoŋana uunu imbot la ŋgar kiti tau toso Anutu ko iur kadoono sananŋana piti. Mi sombe tomtom sa imototo Anutu men, ina iswe kembei mbulu ki Anutu tau iurur leleene piti tomtom, ina imbol pa tomtom tana leleene zen.

19 Anutu, ni iur leleene piti muŋgu, tanata iti tu'urur lelende pini mi zin tomtom. 20 Tana sombe tomtom sa iso ni iurur leleene pa Anutu, mi tamen iurur koi pizin toŋmatiziŋ ta ki Krisi i, na ni ipakaam. Pa zin toŋmatiziŋ kini tana na, ni ire kat zin. Tamen Anutu na, tomtom sa irao ire kati som. Tana sombe tomtom sa iurur leleene pizin tomtom som, na ni iurur leleene pa Anutu som tomini. 21 Tanata Krisi ikam tutu tiŋgi piti: Tomtom ta sombe iur leleene pa Anutu, na bela iur leleene pizin toŋmatiziŋ kini ta ki Krisi i tomini. ✡

5

Tikiskis urlaŋana kiti, to tilip pa toono mburaana

1 Tomtom ta so iurla ki Yesu kembei ni Mesia, na ni Anutu ikami ma iwe popoŋana mi iwe ni lutuunu kek. Mi tomtom ta sombe iur leleene pa Tamanda Anutu, inako iur leleene pa Anutu lutuunu bizin tomini. ✡ 2 Mi iti tuute: Zaala tabe tuur lelende pa Anutu lutuunu bizin, ina ta kembei: Tuur lelende pa Anutu mi tototo tutu kini. 3 Pa zaala tabe tuur lelende pa Anutu i, ina ta kembei: Matanda iŋgalŋgal tutu kini mi tototo. Mi tutu kini tana ipata piti som. ✡ 4 Pa koroŋ boozomen ta Anutu ipiyooto, inako ilip pa toono mburaana. Mi zaala tabe tilip pa toono mburaana na, imbot la urlaŋana kiti. ✡ 5 Asiŋ ta iliplip pa toono mburaana? Ina ni ta iurla kembei Yesu, ni Anutu Lutuunu ŋonoono. ✡

Mbulu pakan ta iswe kembei Yesu ni Anutu Lutuunu

6 Yesu Krisi, ni isu toono ma iwe tomtom, ikam yok, mi siŋiini ireere ma imeete. Tana ikam yok men som. Ikam yok, mi siŋiini ireere ma imeete. Mi Bubuŋana ta ipombolmbol ti be tuurla kini. Paso, Bubuŋana, ni izzo sua ŋonoono men. 7 Tana koroŋ tel ta tipombolmbol ti be tuurla ki Yesu, ina ta kembei: 8 Bubuŋana Potomŋana, mbulu tau ipet pa Yesu indeeŋe ni ikam yok, mi mbulu tau ipet pini indeeŋe siŋiini ireere ma imeete. Koroŋ tel tana, ta un tamen mi tipombol Yesu sua kini.

9 Sua ta tomtom tizzo be tipombol tomtom toro sua kini na, iti takanan la mi toso ina ŋonoono. Mi Anutu sua kini na, ilip pa tomtom sua kizin. Tana sua tau ni iso bekena ipombol Lutuunu sua kini, na iti irao takan la kat. ✡ 10 Tomtom ta sombe iurla ki Anutu Lutuunu, inako iyamaana la leleene kembei koroŋ ta ni iurla, ina koroŋ ŋonoono. Mi sombe tomtom sa iurla kini som, ina ni ire Anutu kembei ni tomtom pakaamŋana. Pa sua tau Anutu iso bekena ipombol Lutuunu sua kini na, tomtom tana iurla som. ✡ 11 Sua ta kembei: Mbotŋana ki Anutu ta iseeŋge iseeŋge mi ila na, Anutu ikam piti kek. Mi itunu Lutuunu ta iwe zaala piti be takam mbotŋana tana. ✡ 12 Tana tomtom ta sombe ziru Lutuunu tiparlup zin ma timbotmbot, na ni ikam mbotŋana ta ki Anutu i kek. Mi tomtom ta sombe ziru Anutu Lutuunu tiparlup zin som, na ni ikam mbotŋana ta ki Anutu i som. ✡

Mbulu ki suŋŋana

13 Sua boozomen taiŋgi, nio aŋbeede ima piom wal tau kuurla ki Anutu Lutuunu i bekena aŋpombol yom ma kuute kat ta kembei: Niom kakam mbotŋana ta ki Anutu i kek. ✡

14 Tana iti tomoto be tusuŋ Anutu pa kosa sa pepe. Pa sombe tusuŋi pa koroŋ sa, mi koroŋ tana irao pa ni leleene mi ŋgar kini, na ni ko ileŋ ti pa. ✡ 15 Iti tuute: Anutu, ni ileŋleŋ suŋŋana kiti totomen. Tana sombe tusuŋi pa lende koroŋ, na ni kola ikam piti.

16 Iti sombe tere toŋmatiziŋ kiti sa ikamam sanaana, mi tamen sanaana kini tana iyembut kati pa Anutu som, na lende uraata be tusuŋ Anutu be iurpe i, mibe ikami ma imiili mini pa mbotŋana ta ki Anutu i. Kokena imbotmbot ta kembei, to kaimer ila lene kat. Mi zin wal tau tipizil kat ndemen pa Krisi, mi lelen be tikiskis sanaana kizin, ina nio aŋso kan sua som. Pa wal ta kembei na, len zaala sa mini som. Tana zin ko tila len. ✡ 17 Ŋonoono, sanaana ta boozomen ipasaana iti pa Anutu mataana. Tamen sombe tomtom titooro zin mi tizem sanaana kizin na, zin ko tila len som. Ko timbot ambai.

Sua pemetŋana

18 Iti tuute: Tomtom ta sombe Anutu ikami ma iwe popoŋana mi iwe ni lutuunu kek, nako irao inoknok sanaana kamŋana mini som. Pa ni ta iyooto pa Anutu na, ko mataana pa tomtom tana. Tana Tomtom Sanaana ko irao be ikiskis tomtom tana na som. ✡ 19 Mi iti tuute: Anutu ikam ti ma tewe lutuunu bizin kek. Mi tomtom boozomen ki toono ti, na som. Tomtom Sanaana ta ikamam peeze pizin. ✡ 20 Mi iti tuute ta kembei: Anutu Lutuunu imar isu toono, mi ipei ŋgar kiti bekena tuute kat Anutu ŋonoono mi tesekap la kini. Mi itiŋan Lutuunu Yesu Krisi taparlup ti ma tewe tamen kek. Yesu, ni izzo sua ŋonoono men, mi ni Anutu ŋonoono, mi ni ta ikam mbotŋana ki Anutu piti. ✡

21 O lutuŋan, motoyom iŋgal ituyom, mi kombot molo pizin merere pakaamŋan. ✡

✡ 1:1: Lu 1:2, 24:39; Yo 1:1-14, 20:27; 2Pe 1:16

✡ 1:2: Yo 21:24

✡ 1:3: Yo 17:21

✡ 1:4: Yo 15:11

✡ 1:5: Yo 1:9; 2Kor 6:14+; 1Tim 6:16; Yems 1:17

✡ 1:6: 1Yo 2:9

✡ 1:7: Ibr 9:14; 1Pe 1:19; 1Yo 2:9+; Tur 7:14

✡ 1:8: Ro 3:9-23

✡ 1:9: Mbo 32:5, 51:2; Ro 3:26; Yems 5:16

✡ 2:1: Ro 8:34; 1Tim 2:5; Ibr 7:25, 9:24

✡ 2:2: Yo 1:29, 11:52; Ro 3:23+, 5:18

✡ 2:3: Yo 13:34+, 14:21, 15:12

✡ 2:5: Yo 14:21,23

✡ 2:6: Mt 11:29; Yo 13:15, 15:4+; 1Pe 2:21

✡ 2:7: Yo 13:34+, 15:12

✡ 2:8: Yo 1:9, 8:12; Ro 13:12; Ep 5:8; 1Tes 5:5,8

✡ 2:9: 1Kor 13:2; 2Pe 1:7+

✡ 2:10: Ro 14:13

✡ 2:11: Yo 11:10, 12:35; 1Yo 1:5

✡ 2:12: Lu 24:47; Ŋgo 4:12, 10:43

✡ 2:14: Ep 6:10

✡ 2:15: Mt 6:24; Ro 12:2; Yems 4:4

✡ 2:16: Ro 13:14; Yems 4:16; 1Pe 2:11

✡ 2:17: Mbo 15:5; Mt 7:24; 1Kor 7:31; Yems 1:10+

* 2:18: Yesu ka koi ti, Grik kalŋan tipaata tisombe “Antikrais.”

✡ 2:18: Mt 24:5,24; 2Tes 2:3; 1Tim 4:1; 2Pe 2:1; 1Yo 4:3

✡ 2:19: Mbo 41:9; Ŋgo 20:30

✡ 2:20: 1Kor 2:15; 2Kor 1:21; Ep 1:13

✡ 2:21: Ro 15:14

✡ 2:22: 1Yo 4:3

✡ 2:23: Yo 5:23, 14:7+, 15:23; 1Yo 4:15, 5:1; 2Yo 9

✡ 2:24: Yo 14:23

✡ 2:25: Yo 6:40, 17:3; 1Yo 5:11

✡ 2:27: Yo 14:26, 16:13+; 1Kor 2:10; Ibr 8:10+

✡ 2:28: Mk 8:38; 1Yo 4:17

✡ 2:29: Yo 1:12+, 3:3+; Tit 3:5; 1Yo 3:7,9+

✡ 3:1: Yo 1:12, 3:16, 16:2+; Ro 8:16

✡ 3:2: Mt 5:8; Ro 8:29; 1Kor 15:49; 2Kor 3:18; 2Pe 1:4

✡ 3:3: 2Kor 7:1; 1Pe 1:15

✡ 3:5: Yesa 53:4+; Yo 1:29; 2Kor 5:21; Ibr 4:15; 1Pe 2:22+

✡ 3:6: Ro 6:1-14; 1Yo 2:4

✡ 3:7: Ro 2:13; Ep 5:6; 1Yo 2:29

✡ 3:8: Un 3:15; Yo 8:44, 16:11; Ibr 2:14

✡ 3:9: Yo 1:13, 3:3+; Ibr 8:10; 1Pe 1:23; 1Yo 5:18

✡ 3:10: Mt 13:38+; 1Yo 2:29, 4:8

✡ 3:11: Yo 13:34, 15:12; 1Tes 4:9

✡ 3:12: Un 4:8; Ibr 11:4

✡ 3:13: Mt 5:11+; Yo 15:18+, 17:14; 2Tim 3:12

✡ 3:14-15: Mt 5:21+; Yo 5:24; Ga 5:19+; Tur 21:8

✡ 3:16: Yo 3:16, 15:13; Ro 5:8; Ga 1:4; Ep 5:2,25

✡ 3:17: Lu 3:11; Yems 2:15+

✡ 3:18: Yems 2:14-22; 1Pe 1:22

✡ 3:19-20: Mbo 139:1+

✡ 3:21: Ro 5:1; Ibr 4:16, 10:22

✡ 3:22: Mbo 34:15, 145:18; Mt 7:7+, 21:22; Yo 9:31, 14:13

✡ 3:23: Yo 6:29, 13:34; 1Pe 4:8

✡ 3:24: Yo 14:23, 15:10; Ro 8:9; 1Yo 4:12+

✡ 4:1: Mt 7:15, 24:24; 1Kor 14:29; 1Tes 5:21; 2Yo 7; Tur 2:2

✡ 4:2: 1Kor 12:3; 1Yo 5:1

✡ 4:3: 2Tes 2:7; 1Yo 2:18, 2:22; 2Yo 7

✡ 4:4: Yo 16:33; 1Yo 5:4+

✡ 4:5: Yo 3:31, 15:19

✡ 4:6: Yo 8:47, 10:26+

✡ 4:9: Yo 3:16; Ro 5:8, 8:32

✡ 4:10: Yo 15:16; Ro 3:24; Tit 3:4+; 1Yo 2:2

✡ 4:11: Mt 18:33; Yo 15:12+

✡ 4:12: Yo 1:18; 1Tim 6:16

✡ 4:13: 2Kor 1:22

✡ 4:16: 1Kor 13:13

✡ 4:17: Yems 2:13; 1Yo 2:28, 3:19+

✡ 4:21: Mt 22:39; Yo 13:34+; Ep 5:2; 1Tes 4:9

✡ 5:1: Yo 1:12+

✡ 5:3: Mt 11:30; Yo 14:15,21+

✡ 5:4: Yo 16:33; Ep 6:16

✡ 5:5: Ro 8:37; 1Kor 15:57

✡ 5:9: Yo 5:32+, 8:17+

✡ 5:10: Ro 8:16

✡ 5:11: Yo 1:4, 3:16, 17:3

✡ 5:12: Yo 3:36, 5:24

✡ 5:13: Yo 20:31

✡ 5:14: Yo 14:13, 16:23

✡ 5:16: Mt 12:31+; Ibr 6:4+, 10:26+

✡ 5:18: Yo 17:15; 1Yo 3:9

✡ 5:19: Ga 1:4

✡ 5:20: Yo 17:3

✡ 5:21: 1Kor 10:14; 2Kor 6:16

2 Yoan

Ro Ki Yoan Ta Iwe Ru Pa

1

1 O mooribi * tau Anutu ipei katu mi ikamu ma we lene kek na, nio ta aŋwe mboroŋan pa lupŋana ki Krisi, ta aŋbeede ro ti ima pu niomŋan lutum bizin.

Pa sua ŋonoono ta ilup ti ma leleŋ piom ilip kat. Mi nio ituŋ tamen som. Nio niamŋan wal boozomen ta tiute sua ŋonoono, ta leleyam piom. 2 Niam leleyam piom paso, sua ŋonoono imbotmbot la lelende. Mi sua tana ko imbotmbot raama iti ma alok.✡

3 Sua ŋonoono mi mbulu ki Tamanda Anutu mi Lutuunu Yesu Krisi ta tiur lelen piti na, ko iwe zaala piti be tikampe iti, mi timuŋai iti, mi tikam ti ma tombot ambai. Ŋonoono.

Toto sua ŋonoono mi tuur lelende par piti

4-5 O mooribi, nio aŋleŋ lutum bizin pakan urun ta kembei: Zin titoto sua ta Tamanda Anutu iur piti na, mi tipa pai kizin ma indeeŋe men pa sua ŋonoono. Tabe ikam yo ma leleŋ ambai kat. Mi iŋgi aŋbeede ro ti ima piom bekena ipombol niomŋan lutum bizin mini pa mbulu ki lelende par piti. Sua ti, popoŋana som. Iŋgi tutu tau teleŋ ta mata popoten mi imar.✡ 6 Mbulu ki lelende par piti na, ka zaala ta kembei: Tapa pai kiti ma indeeŋe men pa Anutu tutu kini ta boozomen. Mi tutu kini biibi tau keleŋ ta mata popoten mi imar na, ta kembei: Bela tuur lelende par piti mi tuur lelende pa Anutu.✡

Yesu ka koi bizin

7 Motoyom iŋgal ituyom! Pa wal boozomen tau tipandelndel zin tomtom, ta tiwwa pa toono i. Wal tana tiurla kembei Yesu Krisi isu toono ma iwe tomtom na som. Wal ta kembei na, wal pakamkaamŋan, mi tiwe Yesu ka koi.✡ 8 Tana motoyom iŋgal be kikiskis sua tiam. Naso kakam kadoono ambaiŋana ta Anutu isombe ikam piom na. Tana kere. Kokena uraata ta muŋgu amkam piom na isaana, to kadoono tiom tana iko piom.✡

9 Sombe tomtom sa ire kembei sua ki Krisi irao som, mi iseeŋge pa ŋgar pakan, ina ni, Anutu imbotmbot raami som. Tamen sombe tomtom sa ikiskis sua ki Krisi, inako ziŋan Tamaana mi Lutuunu tiparlup zin ma tiwe tamen.✡

10-11 Tana niom, sombe tomtom sa ima ipet tiom, mi iso yom pa sua toro ta ipa ndel pa Krisi sua kini, na koso sua pini mi kakami ma ilema ruumu tiom pepe. Kokena kagaabi pa uraata kini sananŋana tana.✡

Sua pemetŋana

12 Nio motoŋ iŋgalŋgal sua boozomen tabe aŋso piom. Tamen leleŋ be aŋbeede se ro pepe. Tana leleŋ be aŋma aŋre yom, mi itiŋan taparre iti, to toso lende sua mi lelende ambai kat.

13 Tizim moori ti, tau Anutu ipeikati na, ziŋan lutuunu bizin tikam aigule kizin piom tomini.

* 1:1: Iŋgi Yoan ibeede sua “mooribi,” mi ves 13 iso pa “tizim moori.” Wal ŋgarŋan tiso ta kembei: Iŋgi Yoan ikam sua tooroŋana: Moori ru ti timender pa lupŋana ru ki Krisi.

✡ 1:2: Yo 8:31+

✡ 1:4-5: Yo 13:34+

✡ 1:6: Yo 14:15,21, 15:10

✡ 1:7: 1Yo 2:18+, 4:1+

✡ 1:8: Ga 4:11

✡ 1:9: 1Yo 2:23

✡ 1:10-11: Ro 16:17; Ep 5:11; 2Tes 3:6; Tit 3:10

3 Yoan

Ro Ki Yoan Ta Iwe Tel Pa

1

1-2 O Gaius, nio ta aŋwe mboroŋan pa lupŋana ki Krisi, ta aŋbeede ro ti ima pu.

Pa sua ŋonoono ta ilup ti, mi leleŋ pu ilip kat. Tanata aŋzuŋzuŋ Anutu be iziiri mete ma imbot molo pu, mibe ipombol uraata ku ta boozomen ma iloondo ambai men, kembei ta kunum tomini imbot ambai. Ŋonoono.

3 Toŋmatiziŋ kiti pakan timar mi tisotaara yo pa urum kembei nu kiskis kat sua ŋonoono mi toto ka mbulu. Tana aŋleŋ na, ikam yo ma leleŋ ambai kat. 4 Pa sombe aŋleŋ kembei lutuŋ bizin ta aŋpaute zin pa Yesu na titoto sua ŋonoono ka mbulu, ina ta ikam yo ma leleŋ ambai ma ilip. Koroŋ toro sa irao ikam yo ma leleŋ ambai ta kembei na som.

5 O tiziŋ, uraata ku ta kampewe zin toŋmatiziŋ kiti, ina nu motom zze pa mi kamam kat. Ŋonoono, zin pakan na, nu ute zin som. Pa zin kar toro. Tamen tima tipet ku na, nu motom pizin mi mboro kat zin. 6 Kampeŋana ku tana, nio aŋute paso, wal tana tomtom kizin pakan timar mi tiso urum lela lupŋana tiam mi amleŋ. Wal ta kembei, sombe timaŋga mini pa pai, na ambai be re zin pa koroŋ pakan. Mi so uulu zin, na uulu kat zin. Pa ina, zin tikam Anutu ruŋguunu ma timar.✡ 7 Wal ta kembei, zin tizem kar kizin sorok na som. Tikam pa Krisi zaana tau. Mi zin tikamam kadoono sa la kizin matan munŋan som.✡ 8 Tana iti lende uraata be takam zin wal ta kembei mi tu'uulu zin. Naso itiŋan takam uraata pa sua ŋonoono.

Mbulu sananŋana ki Diotrepes

9 Muŋgu nio aŋbeede sua pakan pa lupŋana tiom. Tamen Diotrepes ta iserseere be iwe mataana pa lupŋana tiom na, ni itit yam mi ileŋ la kalŋoyam som. 10 Tana kaimer, sombe aŋma aŋlou yom, tona aŋswe mbulu kini ta boozomen ma ipet mat. Pa ni ininin kao piam, mi iyyo kwoono piam pa sua sananŋan boozomen. Mi ikamam mbulu tina men som. Pa ikamam zin toŋmatiziŋ kiti ma tilala ruumu kini som. Mi zin wal pakan ta tisombe tikam zin, to ni ipetekewe zin, mi iser zin pa lupŋana ki Krisi ma timbot mat.

Mbulu ambaiŋana ki Demitrius

11 O tiziŋ, mbulu sananŋana ta kembena na, to pepe. Kam mbulu ambaiŋana men. Pa sombe tomtom sa ikamam mbulu kini ma ambai men, ina ni Anutu tomtom kini. Mi sombe tomtom sa inoknok sanaana kamŋana, na ni iute Anutu som.✡

12 Mi Demitrius na, wal boozomen tiwidit uruunu. Pa mbulu kini indeŋdeeŋe men pa sua ŋonoono. Mi niam tomini amwidit uruunu. Mi nu ute: Sua tiam, ina ŋonoono men.

Sua pemetŋana

13 Nio motoŋ iŋgalŋgal sua boozomen tabe aŋso piom. Tamen leleŋ be aŋbeede se ro pepe. 14 Pa iŋgi aŋur motoŋ be molo som, to aŋma aŋre yom. Tonabe itiŋan taparre iti mi toso lende sua.

15 Merere ko imboro u ma mbot ambai men. Ŋonoono.

Toŋmatiziŋ pakan ta niamŋan ambotmbot i, tikam aigule kizin pu. Mi nu ta kembena, kam aigule tiam pizin toŋmatiziŋ kiti ta niomŋan kombotmbot na. Sinin zin ma timap.

✡ 1:6: Tit 3:13

✡ 1:7: Mt 10:8; Ŋgo 20:33,35

✡ 1:11: Mbo 37:27; 1Pe 3:11; 1Yo 3:6+

Yudas

Ro Ta Yudas Ibeede

1

1 Nio Yudas, * mbesooŋo ki Yesu Krisi mi Yems tiziini.

Aŋbeede ro ti ima piom wal tau Tamanda Anutu iur leleene piom mi iboobo yom ma kewe lene kek, mi Yesu Krisi imborro yom na.✡

2 Muŋaiŋana, mi kampeŋana, mi mbotŋana ambaiŋana ta Anutu ikamam piti i, ko izze tiom ma biibi. Ŋonoono.

Yudas isope zin pizin wal pakamkaamŋan

3 O niom wal tio, muŋgu nio leleŋ aŋso aŋbeede sua piom pa ulaaŋa ki Anutu ta itiŋan zanda pa be takam. Tamen buri na, aŋre kembei nio bela aŋbeede sua toro piom, mi aŋpombol yom be koporou mbolŋana pa sua ta iti tuurla na. Pa iti ta tewe Anutu wal kini potomŋan na, ni iur sua tana imar namanda pataaŋa kek be tomboro mi matanda pa.✡

4 Pa wal pakan ta titoto Anutu zaala kini som na, tima mi tigabgaaba yom sorok, bekena tiyaaru yom ma koto zin pa ŋgar kizin. Mi niom kikilaala zin som. Yesu Krisi, ni itutamen ta Biibi kiti mi Merere kiti. Tamen wal pakamkaamŋan tana tipizil ndemen pini kek. Mi tipiŋgisŋgis sua ki Anutu ma tizzo ta kembei: Sombe takam sanaana, ina koroŋ sorok. Pa Anutu ko imuŋai iti. Sua kizin tana iwe uunu pizin be tisu mi tikam mbulu bozboozo. Wal tana, tibeede kan sua ta muŋgu kek ta kembei: Anutu kola iur kadoono pizin ma tila len.✡

Mbulu pakan ta muŋgu ipet, ta iswe kembei Anutu iurur kadoono pizin wal sananŋan

5 Muŋgu, Merere ikamke zin Israel ma tizem Aikuptu, mana kaimer isu mi ipasaana wal kizin pakan ta tiurla kini som, mi tizoori na. Sua tiŋgi popoŋana piom som. Niom kuute lup kek. Mi iŋgi aŋso aŋpei ŋgar tiom pa mini.✡ 6 Mi kakam ŋgar pizin aŋela ta muŋgu tizooro ma titop na. Zin lelen be tiur nin mi tikam uraata biibi ta zan pa na som. Tanata tizem zitun murin mi tila len. Uunu tina ta Anutu izeebe zin lela zugut leleene, mi ipo zin pa re tabe imbot ma alok i, be timbotmbot mi tinamnaama nol biibi tabe tikam kat kadoono kizin i.✡ 7 Mi Sodom ma Gomora raama kar pakan ta tigarau zin na, ta kembena. Zin tizem kat zitun pa mbulu sananŋana ki kulindi, ta irao pa iti tomtom ŋgar kiti som. Tana mbulu ta ipet pizin, ina iwe kin pa mbulu tabe ipet pizin wal sananŋan i. Pa wal ta kembei ko tila len pa you sananŋana tabe imbotmbot ma alok i. Irao imap na som.✡

Mbulu kizin wal pakamkaamŋan

8 Zin wal ta tiso tipakaam yom na, titoto mbulu tamen tau. Zin tiŋgeeze pa Anutu mataana som kat. Pa miuŋana kizin soroksorok, ta ipombolmbol zin ma tikamam mbulu sananŋana ki kulindi kembei ta me ma ŋge. Mi tirepilpiili Anutu mi zin peeze kan kini, mi tiwirri sua sananŋana pizin aŋela ta zanŋan mi mburanŋan na.✡ 9 Mi kere. Mikael, ni aŋela mataana kana. Tamen indeeŋe ziru Sadan tiparzooro pa Mose putuunu na, ni ipiri sua sananŋana sa pa Sadan som, mi iyaambi som. Iso men ta kembei: “Ambai. Iŋgi koroŋ tio som. Merere itunu ko iyaambu.” †✡

10 Tamen wal tana na, tiwirri sua repiiliŋana pa koroŋ ta zitun tikankaana pa. Zin len ŋgar ambaiŋana sa som. Ŋgar ta titoto, ina kembei ta zin mbili. Tanata tikamam mbulu tabe ipasaana zin ma tila len.✡

11 Wal tana, tembel zin kek. Pa zaala ki sua ŋonoono na, tizem kek. Mi iŋgi zaala ki Kain ta titoto i. Zin lelen ilip pa pat, mi tiyaryaaru Anutu wal kini pa mbulu bozboozo kembei ta muŋgu Biliam ikam na. Mi tizorzooro zin peeze kan ki Anutu kembei ta muŋgu Kora ikam na. Tana Anutu kola ipasaana zin ma tila len kembei ta Kora na.✡

12 Wal pakamkaamŋan tana, mbulu kizin sa iŋgeeze pa Anutu mataana som kat. Tamen niom sombe kulup yom pa kini kanŋana mi suŋŋana, na zin lelen be tigaaba yom. Timoto som, kan miaŋ pa mbulu kizin som. Mi so timar, na tikanan ma tiwinin, mi len ŋger pa wal pakan som. Tabe tipasansaana lupŋana tiom. Zin mboroŋan ambaiŋan som. Pa tipututu zin sipsip som, mi matan iŋgalŋgal zitun men. Mi zin kembei miiri tieene ta tere ma toso ko yaŋ isu. Mi som. Miiri iwilaala ma ila ne. Zin kembei ke ta iurur ŋonoono som mi imeete kek, tabe tomtom titaara, mi tipiri sala you ma ikan ma ila lene. Muŋgu zin kembei wal meeteŋan, mi iŋgi timeete mini ma iwe ru pa.✡ 13 Zin kembei duubu ta ipol sala peende mi ikel musmuuzu ma ise. Pa tipeyei mbulu sananŋana tabe iti takam, so kanda miaŋ biibi pa. Mi zin kembei pitik ta tito zalan som, mi tipaŋobŋoobo. Anutu iurpe len murin ndabokŋana kek be timbotmbot pa ma alok. Lele tana na, zugut mandiŋ muriini.

14 Iti tuute. Adam popoŋana kini tiparpekel pa lamata mi ta, to Enok ipet. Mi Enok tina, ni iwe Anutu kwoono mi iso sua pa mbulu tabe ipet pa wal pakamkaamŋan tana. ‡ Sua ta kembei:

Kere. Merere kola imar raama zin aŋela kini potomŋan ta munŋaana ma munŋaana men, 15 be itiiri tomtom ta boozomen pa mbulu kizin. Mi zin wal ta tizorzooro Anutu na, ni kola iur kadoono pizin pa zooroŋana kizin ta boozomen, mi sua sananŋan boozomen ta tiwirri pini na.✡

16 Wal pakamkaamŋan tana, gorgori lelen ambai pa mboti kizin som. Tanata tiyyo kwon pizin tomtom, mi tikamam sua boozo. Mi titoto zitun lelen sananŋana, mi tipakurkur zitun, mi kwon mbesmbeeze pizin tomtom, bekena tikam lelen mi tiwatke len koroŋ kizin.✡

Sua tutŋana pakan

17 O niom wal tio, motoyom iŋgal sua ta muŋgu zin ŋgoŋana ki Merere kiti Yesu Krisi tiso pa mbulu tabe ipet pa kaimer i.✡ 18 Pa tiso ta kembei: “Mazwaana kaimer kana isombe ipet, to tomtom kola tizem zaala ki Anutu, mi titoto zitun lelen sananŋana, mi tikamam sua repiiliŋana pa Anutu.”✡ 19 Mi ina zin wal tau Bubuŋana imbot la lelen som, mi tirekreege lupŋana tiom ta ki Krisi i, mi titoto ŋgar ki toono men.✡

20 Mi niom wal tio, kemender se urlaŋana potomŋana kat ta Anutu ikam piom na, mi kaparpombolmbol yom. Naso urlaŋana tiom izze ma imbol. Mi niom sombe kusuŋ, na bela Bubuŋana Potomŋana ikam peeze piom pa suŋŋana tiom.✡ 21 Mi mbulu ki Anutu ta iurur leleene piti na, bela ikamam peeze piom, mi kazza Merere kiti Yesu Krisi be imuŋai yom, mi ikam yom ma kombot motoyom yaryaara ma alok.✡

22 Zin wal ta so urlaŋana kizin imbol som mi lelen iwe ru na, kumuŋai zin. 23 Mi wal tiom pakan na, timbot la sanaana leleene kek. Zin kembei ke ta imbot sala you, mi you ikanan. Tana loŋa mi katatke zin pa mbulu tana. Mi wal pakan na, ŋgar sananŋana ki kulin ipasaana kat zin, kembei mburu ta mbasirsir ise ma kuziini ma isaana kat. Wal ta kembei na, kumuŋai zin raama motoŋana. Kokena tikeske yom. Mi mbulu kizin sananŋana tana na, kuur koi pa.✡

Sua pombolŋana

24-25 Anutu tau ulaaŋa kiti i, ni itutamen ta Anutu ŋonoono mi king biibi, mi ilip pa koroŋ ta boozomen. Ni irao be imboro yom ma kotop som, mi ikam yom ma kala kombot lela azuŋka kini leleene isu kereene uunu raama leleyom ndabok kat. Pa ni ko ikam ma leyom uunu sa isaana som. Ni zaana mi mburaana biibi. Mi ni imborro koroŋ ta boozomen. Muŋgu kat, indeeŋe kosa sa ipet zen na, ni imbotmbot ta kembei. Mi koozi tomini, ni imbotmbot ta kembei. Mi ko imbotmbot ta kembei ma alok. Tana iti tapakuri pa Merere kiti Yesu Krisi zaana. Ŋonoono.✡

* 1:1: Yudas ta ibeede ro ti, ni Yudas Iskariot som. Ni Yudas toro ta Yesu tiziini na.

✡ 1:1: Mt 13:55; Yo 17:11+; 1Pe 1:5

✡ 1:3: Pil 1:27; 1Tim 6:12; 2Tim 1:13

✡ 1:4: Tit 1:16; 2Pe 2:1

✡ 1:5: Kam 12:50; Nam 14:29+; Mbo 106:19+; 1Kor 10:5; Ibr 3:17+

✡ 1:6: 2Pe 2:4,9; Tur 20:10

✡ 1:7: Un 19:1+; 2Pe 2:6,10

✡ 1:8: 2Pe 2:10

† 1:9: Sua ti imbot la Sua Matamur som. Imar pa buk muŋguŋana toro kizin Yuda.

✡ 1:9: Lo 34:6; Sek 3:2; 2Pe 2:11+

✡ 1:10: 2Pe 2:12

✡ 1:11: Un 4:3+; Nam 16:1+, 22:1+; 2Pe 2:15; 1Yo 3:12

✡ 1:12: Mt 15:13; 1Kor 11:20+; Ep 4:14; 2Pe 2:13,17

‡ 1:14: Sua ti imbot la Sua Matamur som. Imar pa buk muŋguŋana toro kizin Yuda.

✡ 1:15: Un 5:21+; Mbo 31:18, 94:4+; Mt 25:31+; 2Tes 1:7,10; Tur 1:7

✡ 1:16: Mbo 73:8+; 2Pe 2:18

✡ 1:17: 2Pe 3:2

✡ 1:18: Ŋgo 20:29; 1Tim 4:1; 2Tim 3:1; 2Pe 2:1, 3:3

✡ 1:19: 1Kor 2:14+

✡ 1:20: Kol 2:7; 1Tes 5:11

✡ 1:21: 1Kor 1:7; Tit 2:13

✡ 1:23: 1Kor 3:15; Yems 5:19+

✡ 1:24-25: Mbo 37:24; Ro 16:25+; 1Kor 1:8; Ep 3:20; 1Pe 5:10+; 2Pe 3:14,18

Sua Turkeŋana

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

Sua Turkeŋana Ta Merere Iswe La Ki Yoan

1

1-2 Iŋgi sua ta iswe Yesu Krisi. Sua tiŋgi, Anutu ikam la ki Krisi be ni kadoono ikam pizin mbesooŋo kini. Naso tiute mbulu tabe molo som to ipet.

Sua tiŋgi, Yesu iso la ki aŋela kini, to aŋela kadoono ila ipaute mbesooŋo kini Yoan pa. Koroŋ ta munŋaana men tiŋgi, Yoan ire. Tanata ipombol ka sua, mi iso iŋgi sua ŋonoono ki Anutu ta iswe kat Yesu Krisi.✡

3 Sua ta tibeede tiŋgi na, Anutu itunu kalŋaana. Tomtom ta so ipaata sua tiŋgi pizin tomtom, na pombolŋana ki Anutu ko ise kini. Mi zin wal ta so tileŋ, mi matan iŋgalŋgal mi titoto, na zin tomini ko tikam pombolŋana. Pa nol tabe sua ti iur ŋonoono na, imar igarau kek.✡

Yoan ikam sua pa lupŋana lamata mi ru ki Krisi

4 Iŋgi nio Yoan ta aŋbeede ro tiŋgi ima piom lupŋana lamata mi ru ki Krisi ta kombot lele pakaana ki Asia na. Anutu, ni imbotmbot ta muŋgu kek. Mi koozi imbotmbot. Mi kaimer na, ni kola imar. Ni, Yesu Krisi, mi Bubuŋana lamata mi ru * ta timbotmbot su Anutu kereene uunu ta muriini peeze kana na, ko tikampe yom, mi timboro yom ma kombot ambai men. Ŋonoono.✡ 5 Yesu, ni imender mbolŋana mi izzwe katkat sua ŋonoono. Mi ni ta iwe mataana pizin wal meeteŋan ma imaŋga mini pa naala. Mi ni ta imborro king ta boozomen ki toono.✡

6 Ni iur kat leleene piti mi siŋiini ireere, bekena itatke iti pa sanaana mburaana. Mi ikam ti ma tombot lela peeze ambaiŋana ki Tamaana Anutu be tembeeze pini, mibe takam uraata kembei ta zin patoronŋana kan. Yesu Krisi, ni zaana biibi mi mbura keskeezeŋana. Tana iti ko tapakurkuri ma alok. Ŋonoono.✡

7 Kere. Ni kola ise miiri tieene ma isu.

Mi tomtom ta munŋaana ko timap ma tire i.

Mi zin tau tiŋgali na, zin tomini ko tire i.

Tana wal boozomen ta timbot toono na, ko timap ma tire i, mi titaŋ ma tiyeryer. Mi ko titaŋ ma som.

Sua ta tina. Ŋonoono.✡

8 Merere Anutu, ni mbura keskeezeŋana. Mi ni imuŋmuuŋgu mi ikemermer. Ni imbotmbot ta muŋgu kek. Mi koozi imbotmbot. Mi kaimer na, ni kola imar. Iso ta kembei: “Nio ta aŋwe mataana pa koroŋ ta munŋaana men, mi sombe koroŋ ta boozomen imap, na nio ko aŋbotmbot men.”✡

Krisi ipet ki Yoan

9 Iŋgi nio Yoan. Iti toŋmatiziŋ ki Krisi tau. Nio gaabaŋoŋ ta niom na. Pa iti tombot la peeze ki Yesu mi temendernder mbolŋana mi tabadbaada pataŋana pa ni zaana. Iŋgi tiur yo mar mutu Patmos ti paso, aŋzzwe katkat Anutu sua kini, mi aŋpombolmbol sua ŋonoono ki Yesu.✡ 10 Indeeŋe aigule potomŋana ki Merere na, Bubuŋana izeebe yo. Beso aŋleŋ miili pa kalŋaana ta imar pa ndemeŋ na, kalŋaana biibi kembei ta twiiri i.✡ 11 Iso ta kembei. Iso: “Koroŋ ta re i, kozo beede ise ro, mi seŋgeere ma ila pa lupŋana lamata mi ru ki Krisi ta zan tiŋgi: Epesus, Smerna, Pergamum, Tiatira, Sardis, Piladelpia, mi Laodisia.”

12 Iso makiŋ, mi motoŋ imiili be aŋre kat asiŋ ta izzo sua pio i. Beso aŋtooro yo na, aŋre lam lamata mi ru ta tiurpe pa gol na. 13 Mi tomtom ta imbotmbot la lam tana mazwan. Ni ruŋguunu kembei ta Tomtom Lutuunu i. Mi iur mburu kini molo kat. Mi mburu milmilŋana ta imbot se ka mbooro mi iliu i.✡ 14 Mi ute ruunu na, imomoomo ma kembei kou. Mi mataana na, kembei ta you bilbilŋana i.✡ 15 Mi kumbuunu na, ikilli kat kembei pat mbaras milmilŋana ta tineene ma iŋgeeze kat. Mi kalŋaana na, kembei yok ndundunŋan ta ŋguruŋguruŋ i.✡ 16 Mi namaana woono na, iteege pitik lamata mi ru. Mi buza mata mbaaru iyooto pa kwoono. Buza tana na, mataana men. Tomtom tana ruŋguunu na, kembei ta zoŋ mataana i. Iyaara ma kembei ta aigule palmaŋ i.✡

17 Nio aŋre i na, mburoŋ imap mi aŋtop su kumbuunu uunu kembei tomtom meeteŋana. To namaana woono i, iteege su pio mi iso: “Moto pepe. Iŋgi nio tau. Aŋwe mataana pa koroŋ ta munŋaana men. Mi sombe koroŋ ta boozomen imap, na nio ko aŋbotmbot men. 18 Nio motoŋ yaryaaraŋoŋ. Nio aŋmeete ma kup. Tamen re. Iŋgi motoŋ iyaryaara i. Mi ko aŋbotmbot ta kembei ma alok. Nio ta aŋborro meeteŋana mi aŋborro Andewa.✡ 19 Tana bedbeede koroŋ ta re i. Koroŋ ti, pakan ta iwedet i, mi pakan kola ipet pa kaimer. 20 Mi pitik lamata mi ru ta re imbot la nomoŋ woono na, mi lam lamata mi ru, ina koroŋ turkeŋana. Tamen ka ŋgar ta kembei: Pitik lamata mi ru ti, ina tiwe kin pa aŋela lamata mi ru ta matan pa lupŋana lamata mi ru ki Krisi na. Mi lam lamata mi ru, ina iwe kin pa lupŋana lamata mi ru tana.✡

2

Ro ta ila pizin Epesus kan

1 “Aŋela tau ni mataana pa lupŋana ki Krisi ta imbot kar Epesus na, beede sua ila pini ta kembei. So:

“Ni tau iteege pitik lamata mi ru ila namaana woono, mi iwwa la lam milmilŋan lamata mi ru mazwan na, kalŋaana ima ta kembei. Isombe:

2 “Mbulu tiom, nio aŋute ma imap. Niom kembel uraata. Mi pataŋana ikamam yom, tamen kemendernder mbolŋana. Zin wal sananŋan na, niom kamanne pizin mi tikamam som. Mi zin wal tau tipakamkaam ma tizzo sorok be zin ŋgoŋana ki Anutu na, niom kitiiri zin mi kikilaala pakaamŋana kizin kek. ✡ 3 Pataŋana boozomen izze tiom pa nio zoŋ. Tamen niyom gesges som, mi kemendernder mbolŋana. ✡

4 “Mi mbulu tiom tamen, ta aŋrre pa. Pa indeeŋe ta kuurla mata popoten na, ku'urur kat leleyom pio. Mi buri na, pe som. ✡ 5 Tana kerre mi motoyom iŋgal mbulu ta muŋgu kakamam na. Pa iŋgi kotop kat. Tana kuurpe mbulu tiom mi kakam mbulu kembei ta muŋgu kakamam na. Kere beso som, inako nio aŋma mi aŋtatke lam tiom pa muriini. ✡ 6 Mi mbulu tiom toro ta nio aŋre kembei ambai. Mbulu kizin wal ta titoto ŋgar ki Nikolas * mi titeege tete ru na, niom ku'urur koi pa. Pa ina, nio aŋurur koi pa tomini. ✡

7 “Tomtom ta sombe talŋaana, na ni bela ileŋ la sua tau Bubuŋana izzo pizin lupŋana ki Krisi.

“Tomtom ta so iporou mbolŋana ma ilip, na nio ko aŋyok pini be ikam ke ki mbotŋana mata yaryaaraŋana ta imbot la mokleene ki Anutu na ŋonoono, mi ikan. ✡

Ro ta ila pizin Smerna kan

8 “Mi aŋela tau ni mataana pa lupŋana ki Krisi ta imbot kar Smerna na, beede sua ila pini ta kembei. So:

“Ni ta iwe mataana pa koroŋ ta munŋaana men. Mi sombe koroŋ ta boozomen imap, na ni ko imbotmbot men. Mi ni ta imeete ma kup, mi burup ma imaŋga mata yaryaara mini, ta kalŋaana ima ta kembei. Isombe:

9 “Nio aŋute: Pataŋana boozomen ikamam yom ma kombot ŋoobo kat. Tamen nio aŋre yom kembei karao kat. Nio aŋute: Zin wal ta zan Yuda na, tiŋgalŋgal sorok sua piom. Mi wal tana, zin Yuda ŋonoono som. Ina zin timbotmbot la lupŋana ki Tomtom Sanaana. ✡ 10 Nio aŋso kat piom. Molo som to toomboŋana ipet piom. Tamen komoto pataŋana tabe ise tiom i pepe. Iŋgi be Tomtom Sanaana ipiri tomtom tiom pakan lela ruumu sanaana. Tamen niom kola kere pataŋana pa aigule laamuru men to imap. Tana kikiskis urlaŋana tiom ma irao kemetmeete raama. Naso aŋkam leyom mbotŋana mata yaryaaraŋana. Pa ina iwe kembei mogar ta tikamam pizin wal tau tiporou ma tilip na. ✡

11 “Tomtom ta sombe talŋaana, na ni bela ileŋ la sua ta Bubuŋana izzo pizin lupŋana ki Krisi.

“Tomtom ta so iporou mbolŋana ma ilip, na ni tana ko imbot ambai. Pa meeteŋana tabe iwe ru pa i, ko irao be ipasaani na som. ✡

Ro ta ila pizin Pergamum kan

12 “Mi aŋela tau ni mataana pa lupŋana ki Krisi ta imbot kar Pergamum na, beede sua ila pini ta kembei. So:

“Ni tau le buza mata mbaaru ta mataanaŋana na, kalŋaana ima ta kembei. Isombe: ✡

13 “Nio aŋute: Tomtom Sanaana muriini peeze kana imbotmbot kar ta niom kombotmbot pa na. Pa ni itunu ta ikamam peeze pa kar tiom. Muŋgu tomtom tiom ta, zaana Antipas, ni imender mbolŋana mi izzwe katkat uruŋ. Tanata tipuni ma imeete isu kar tiom tina. Mi ina ikam yom ma kezem urlaŋana tiom som. Mi koozi tomini, niom kikiskis nio zoŋ.

14 “Tamen mbulu tiom pakan na, nio aŋrre pa. Pa wal tiom pakan na, titoto ŋgar ki Biliam. Motoyom la pa. Muŋgu Biliam tana, ni ipaute Balak ma iwat zin Israel, tabe titop pa urlaŋana kizin mi tikan sorok kini ta tipakur zin merere pakaamŋan pa na, mi tikam mbulu kizin me ma ŋge. ✡ 15 Mi wal tiom pakan na, titoto Nikolas pa ŋgar kini tomini. 16 Tana kuurpe mbulu tiom ta buri. Kere beso som, nako molo som to aŋma mi aŋkas wal tiom tana pa buza ta imbotmbot kwoŋ i. ✡

17 “Tomtom ta sombe talŋaana, na ni bela ileŋ la sua ta Bubuŋana izzo pizin lupŋana ki Krisi.

“Tomtom ta so iporou ma ilip, na nio ko aŋkam ka kini manna turkeŋana ta ki kar saamba. Mi ko aŋkam le pat kokouŋana ta tibeede zaana popoŋana ise. Zaana tana, zin iwal irao tiute som. Tomtom tina itutamen to iute. ✡

Ro ta ila pizin Tiatira kan

18 “Mi aŋela tau ni mataana pa lupŋana ki Krisi ta imbot kar Tiatira na, beede sua ila pini ta kembei. So:

“Anutu Lutuunu, ta mataana kembei ta you bilbilŋana i, mi kumbuunu ikilli kat kembei ta pat mbaras milmilŋana ta tiurpe ma iŋgeeze kat, ta kalŋaana ima ta kembei. Isombe: ✡

19 “Mbulu tiom, nio aŋute ma imap. Niom kembel uraata, mi ku'urur kat leleyom pio mi pizin tomtom. Mi niom kuurla tio mi kembesmbeeze pio. Mi kemendernder mbolŋana mi kabadbaada pataŋana. Mi uraata ta buri kakamam i, ina ilip pa uraata ta mata popoten mi kakamam na.

20 “Mi mbulu tiom tamen, ta nio aŋrre pa. Pa moori ta zaana Yesebel na, ni ipakamkaam ma izzo sorok be iwe Anutu kwoono. Mi ipandelndel zin mbesooŋo tio ma tikamam mbulu kizin me ma ŋge, mi tikanan kini tau tipakur zin merere pakaamŋan pa i. Mi niom kerre i mi ikamam. ✡ 21 Nio aŋnaami be itooro leleene, mi izem mbulu kini soroksorok tina. Tamen ni leleene be itoori som. ✡ 22 Tana iŋgi be aŋseeze mataana pa mete sa. Ni mi zin wal ta tigabgaabi pa mbulu kini sananŋana na tomini. Sombe tizem mbulu kizin sananŋana tana som, inako aŋur pataŋana biibi ise kizin. 23 Mi lutuunu bizin tomini, nio ko aŋkas zin lup. Naso lupŋana ki Krisi ta boozomen tiute: Nio ta aŋtirtiiri zin tomtom lelen mi ŋgar kizin. Mi aŋurur kadoono pizin ikot mbulu kizin kizin. ✡

24 “Tamen niom Tiatira koyom pakan na, kototo Yesebel ŋgar kini som. Mi sua ta tisombe ŋgar turkeŋan ki Sadan, ina tomini, kuute som. Tana nio ko aŋur pataŋana toro sa ma isalakaala yom na som. 25 Mi motoyom iŋgalŋgal be kikiskis kat koroŋ ŋonoono ta kakam kek na, ma irao aŋmiili ma aŋmar mini. ✡

26-27 “Tomtom ta so iporou mbolŋana ma ilip, mi ikiskis mbulu tio ma irao swoono imap, inako aŋuri be imboro zin karkari, mi peeze kini ko mbolŋana. Ni ko ipunmetmeete wal sananŋan mburan, kembei ta tomtom ipetepaala kuuru ma imapalpaala. Zaana ma mburaana tabe aŋkam pini i, ko kembei ta Tamaŋ ikam pio. ✡ 28 Mi pitik Birae ko iwe lene tomini. ✡

29 “Tomtom ta sombe talŋaana na, ni bela ileŋ la sua ta Bubuŋana izzo pizin lupŋana ki Krisi.

3

Ro ta ila pizin Sardis kan

1 “Mi aŋela tau ni mataana pa lupŋana ki Krisi ta imbot kar Sardis na, beede sua pini ta kembei. So:

“Ni ta imbotmbot raama Anutu Bubuŋana lamata mi ru, mi pitik lamata mi ru imbotmbot la namaana, ta kalŋaana ima ta kembei. Isombe:

“Mbulu tiom, nio aŋute ma imap. Niom tana, tomtom tire yom kembei urlaŋana tiom imbol ma imbotmbot. Tamen urlaŋana tiom, ra, imeete kek. ✡ 2 Kekeene ndabok! Kamaŋga! Mi kitiyaara koyom pit, mi kopombol urlaŋana tiom riŋariŋa ta imbotmbot na, ma imbol mini. Kokena imeete kat. Pa nio aŋre kembei mbulu tiom itop la Tamaŋ Anutu ŋgar kini zen. 3 Tana kuurpe mbulu tiom. Mi sua ta muŋgu tiso ma keleŋ na, motoyom iŋgalŋgal mi kototo. Kere. Sombe motoyom se som, mi motoyom lawelawe sorok, inako aŋma mi aŋpamurur yom kembei tomtom kuumbuŋana. Pa nol tabe nio aŋmiili pa i, na niom kuute som. ✡

4 “Tamen niom Sardis koyom, wal tiom tataŋa ta matan iŋgalŋgal zitun, mi tipatiŋtiiŋgi mburu kizin som. Tana Anutu ko ipakur zin, mi ikam len mburu kokouŋana be tiru pa, mi niamŋan amwwa. ✡

5 “Tomtom ta so iporou mbolŋana ma ilip, inako tikam le mburu kokouŋana be iru pa. Mi zaana ta imbot se ro ki mbotŋana mata yaryaaraŋana, nako irao aŋmus la ne na som. Ko aŋswe i ila ki Tamaŋ mi zin aŋela kini, mi aŋso ni iwe leŋ kek. ✡

6 “Tomtom ta sombe talŋaana, na ni bela ileŋ la sua tau Bubuŋana izzo pizin lupŋana ki Krisi.

Ro ta ila pizin Piladelpia kan

7 “Mi aŋela tau ni mataana pa lupŋana ki Krisi ta imbot kar Piladelpia na, beede sua pini ta kembei. So:

“Iŋgi Ni ta potomŋana kat mi izzo sua ŋonoono men na, sua kini. Ni ta imborro kar saamba ka kataama, kembei ta muŋgu Dabit imborro Yerusalem na. Mi ni isombe ikaaga, na tomtom sa ko irao ikotkaala na som. Mi sombe ikotkaala, na tomtom sa ko irao ikaaga na som. Mi iso ta kembei: ✡

8 “Mbulu tiom, nio aŋute ma imap. Niom mburoyom biibi pe som. Tamen kawatkaala zoŋ som, mi kikiskis sua tio. Kere kataama ta nio aŋkaaga piom ma imbotmbot na. Kataama tana, tomtom sa ko irao ikotkaala na som. ✡ 9 Mi kere yom pizin wal ta zan Yuda i. Wal tana, zin Yuda ŋonoono som. Ina timbotmbot la lupŋana ki Tomtom Sanaana. Mi kaimer nio ko aŋkam zin ma tikilaala kembei nio aŋur kat leleŋ piom. To zin ko timar, mi tiŋgun kumbun mbukuunu isu kereyom uunu. ✡ 10 Pa niom tina kototo sua tio mi kemendernder mbolŋana. Tana toomboŋana biibi tabe ipet pa wal boozomen ta timbot su toono na, ko irao ipasaana yom na som. Pa nio ituŋ ko motoŋ piom. ✡ 11 Molo som to, nio aŋma. Tana kikiskis koroŋ ŋonoono ta kakam kek na. Kokena kezem, to titatke mogar piom, mi komboreyom. ✡

12 “Tomtom ta so iporou mbolŋana ma ilip, nako aŋuri ma iwe kembei Anutu tio urum kini tiroono sa. Tuŋ ma imbotmbot. Irao kiiliŋana na som. Mi nio ituŋ zoŋ popoŋana, mi Tamaŋ Anutu zaana, mi Yerusalem popoŋana ta Tamaŋ Anutu kar kini na zaana tomini, ko aŋbeede ise kini. Yerusalem popoŋana tana ko imbot Anutu tio muriini ta saamba a, mi isu. ✡

13 “Tomtom ta sombe talŋaana, na ni bela ileŋ la sua ta Bubuŋana izzo pizin lupŋana ki Krisi.

Ro ta ila pizin Laodisia kan

14 “Mi aŋela tau ni mataana pa lupŋana ki Krisi ta imbot kar Laodisia na, beede sua ila pini ta kembei. So:

“Ni ta imender mbolŋana mi izzwe katkat sua ŋonoono, mi iwe mataana pa koroŋ boozomen ta Anutu iur na, kalŋaana ima ta kembei. Iso: ✡

15 “Mbulu tiom, nio aŋute ma imap. Niom bayyouŋoyom som, lomoŋoyom som. Kozobe kombot la ki ta, so ambai. ✡ 16 Mi iŋgi som. Niom kombot lukutuunu. Tana aŋre yom na, keteŋ salaklaaga mabe aŋluai yom. 17 Pa niom kosombe: ‘Niam sa mbio uunu na. Amrao pa koroŋ ta boozomen kek. Amru sokorei toro?’ Tamen niom kikilaala kat ituyom som. Nio aŋre yom na, leleŋ ra, izanzaana piom. Pa niom kasaana ma kombot ŋoobo kat. Niom motoyom pisŋoyom, mi leyom kawaala sa be ipakaala yom som. ✡ 18 Tana iŋgi aŋsope yom be loŋa kamar tio, mi kiŋgiimi leyom gol ta tineene pa you ma iŋgeeze kat. Naso kewe mbio uunu pa koroŋ ŋonoono. Mi kiŋgiimi leyom kawaala kokouŋana be kapakaala yom pa. Kokena tire yom kombot sorok, to koyom miaŋ. Mi kiŋgiimi leyom ŋgere tomini be kusuulu se motoyom. Naso kere kat lele. ✡

19 “Wal boozomen ta nio aŋur leleŋ pizin na, aŋyamyaamba zin bekena aŋpazal zin. Tana kuurpe mbulu tiom mi niyom se pa mbulu tio kamŋana. ✡ 20 Kere. Nio aŋmendernder kataama uunu, mi aŋboboobo. Mi sombe tomtom sa ileŋ kalŋoŋ mi ikaaga kataama, inako aŋlela kini mi niamru amkan kini ila mbata. ✡

21 “Tomtom ta so iporou mbolŋana ma ilip, nako aŋyok pini be imar ma niamru mbuleyam su ta muriŋ peeze kana. Kembei ta nio aŋporou ma aŋlip, mi aŋla ma niamru Tamaŋ mbuleyam su ta ni muriini peeze kana. ✡

22 “Tomtom ta sombe talŋaana, na ni bela ileŋ la sua ta Bubuŋana izzo pizin lupŋana ki Krisi.”

4

Anutu imbot sala muriini peeze kana mi tipakurkuri

1 Aŋbotmbot mi kaimer motoŋ isala pa saamba na, aŋre kataama ta ikakaaga ma imbotmbot. Mana kalŋaana ta muŋgu aŋleŋ na, imar pio mini kembei ta twiiri itaŋ. Iso sua pio ma iso: “Ou, se tis. To aŋpatooŋu pa koroŋ tabe ipet pa kaimer i.”

2 To loŋa men mi Bubuŋana iru pio. Beso aŋsala na, motoŋ ila to aŋre Biibi muriini peeze kana ta imbotmbot kar saamba a.✡ 3 Mi Biibi tau mbuleene ise na, ruŋguunu imilmil ma kembei pat ndabokbokŋan ta tipaata be yaspa mi kanelian na. Mi za ta ka mos keskeezeŋana mi milmilŋana kembei pat zaanaŋana ta tipaata be emerol na, iliu Biibi muriini peeze kana.✡ 4 Mi wal zanŋan tomoota mi paŋ ta mbulen se murin mi tipapiliu Biibi muriini. Wal tana tizeebe zin pa mburu kokouŋana, mi mogar milmilŋan imbot sala uten. 5 Mi aŋre lolo niini iwedet pa Biibi muriini mi ilala. Mi aŋleŋ lele ikuruŋruŋ. Mi Biibi kereene uunu na, aŋre you lamata mi ru ta tikanan. You tina, ina Anutu bubuŋana lamata mi ru tau.✡ 6 Mi aŋre koroŋ kembei ta tai i, ipot ta Biibi muriini uunu i. Koroŋ tana iŋgalaŋ kat kembei ta ŋgalas.

Mi aŋre koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ ta timbot papiliu Biibi muriini peeze kana. Koroŋ paŋ tana na, matan boozo ma irao ŋonon. Matan irao keten ma sik, irao ndemen ma sik. Tana kosa sa irao ike pizin na som.✡ 7 Ta na, ruŋguunu kembei ta laion. Mi iwe ru pa na, ruŋguunu kembei ta bapalo lutuunu. Mi iwe tel pa na, ruŋguunu kembei ta tomtom. Mi iwe paŋ pa na, ruŋguunu kembei manboŋ ta irie i. 8 Koroŋ paŋ tana, ina begen lamata mi tataŋa ikot zin. Mi matan na, irao ŋonon mi begen tomini. Mi tiur nin som. Mbeŋ ma aigule na, tiwidit Merere zaana ma tizzo ta kembei:

“Merere Anutu, ni mbura keskeezeŋana.

Ni potomŋana, ni potomŋana, ni potomŋana!

Ni imbotmbot ta muŋgu kek. Mi koozi imbotmbot. Mi kaimer na, ni kola imar.”✡

9 Biibi tau mbuleene se muriini peeze kana mi imbotmbot ma alok i, re beso koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ tana timaŋga be tipakur zaana mi tiwit uruunu pa kampeŋana kini, 10 tona wal zanŋan tomoota mi paŋ tizem murin, mi titoptop su Biibi tana kereene uunu, mi tipakuri. Mi mogar kizin ta imbot sala uten na, ina tiunke, mi tiur su Biibi kumbuunu uunu, mi tilup kwon ma tiso:

11 “O Merere Anutu tiam, nu ndabokŋom, mi mburom ta ilip kat.

Tana sombe ampakur zom mi amwit urum, ina indeeŋe men.

Pa nu itum ta ur koroŋ ta munŋaana men.

E, ina itum lelem iur ta kembei. Tanata koroŋ ta boozomen tipet ma timbot ta kembei.”✡

5

Sipsip ki Anutu ikam ro ta Anutu ŋgar kini imbot se na

1 To motoŋ isala mi aŋre Biibi tau imbotmbot se muriini peeze kana i, iteege ro ta imbot la namaana woono. Ro tana, tilul mi tiparooro bigil lamata mi ru ise ro kwopiriini be isekap ma tuŋ kat. Mi bigil tana na, Anutu itunu musiini imbot se. Mi ro tina, bude ise pakaana toro toro. *✡ 2 Mi aŋre aŋela mburaanaŋana ta iboobo ma kalŋaana kat. Isombe: “Asiŋ ta ni ndeeŋeŋana, mi irao be ikinke zin bigil mi ipeele ro tiŋga?”

3 Beso titiiri wal saamba kan, mi zin toono kan, mi zin meeteŋan na, tindeeŋe tomtom sa ta ni ndeeŋeŋana mi irao be ipeele ro tana mi ire na som. 4 Tabe nio aŋmaŋga to aŋtaŋ ma biibi. Pa tomtom sa ni ndeeŋeŋana bekena ipeele ro mi ire na som.

5 Aŋtaŋtaŋ ma aŋbotmbot, mi wal zanŋan tomoota mi paŋ, tomtom kizin ta imar to ipeteke yo. Iso: “Ai, taŋ pepe. Re tomtom ta tiŋga. Ni Laion ta iyooto pa Yuda na. Ni popoŋana zaanaŋana ki Dabit, mi iporou ma ilip kek. Tana ni irao ikinke bigil lamata mi ru mi ipeele ro tiŋga.”✡

6 To aŋre Sipsip ki Anutu ta muŋgu tipuni ma imeete na, imendernder kolouŋana kat pa Biibi muriini. Mi koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ ziŋan zin wal tomoota mi paŋ ta zanŋan na tiliu i. Ni ka kandaara lamata mi ru. Pa ni mbura keskeezeŋana. Mi mataana ta kembena, lamata mi ru. Mataana, ina iwe kin pa Anutu bubuŋana lamata mi ru ta ni iŋgo zin ma tila tirao pa toono ta boozomen.✡ 7 Aŋre i imar, to ikam ro ta imbotmbot la Ni tau mbuleene se muriini peeze kana i, namaana woono. 8 Beso ikam na, koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ ziŋan zin wal tomoota mi paŋ ta zanŋan na, tila ma titoptop su kereene uunu. Zitun tataŋa len kombom, mi titeege mbooro milmilŋan ma ikot zin. Mbooro tana na, bok pa aigau rukŋana ta kuziini ambaiŋana iwedet pa. Koroŋ kuziiniŋana tina, ina Anutu wal kini potomŋan, suŋŋana kizin.✡

Mboe popoŋana

9 Mi timbo mboe popoŋana ta kembei:

“Nu na ndeeŋeŋom. Tana rao be kam ro, mi kinke zin bigil, mi peele.

Paso, nu tipunu ma siŋim ireere.

Mi siŋ ku ta iŋgiimi tomtom boozomen ma tiwe Anutu lene.

Zin tau kulin pareiŋan, kalŋan pareiŋan, mi timar pa karkari ta boozomen.✡

10 Mi nu kam zin ma timap tiwe patoronŋana ka tomtom bizin, be timbot la peeze ambaiŋana ki Anutu tiam mi timbeeze pini.

Mi ina zin ta ko tikam peeze pa toono.”✡

11 To motoŋ ila na, aŋre aŋela ta munŋaana ma munŋaana ka tieene, mi aŋleŋ kalŋan. Tinin zin na tarao som. Timbot papiliu Biibi muriini tau koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ mi zin wal tomoota mi paŋ ta zanŋan na timbotmbot pa.✡ 12 Mi kalŋan izalla ma tizzo ta kembei:

“Sipsip ki Anutu ta tipuni ma imeete na, iti sombe tapakuri, na indeeŋe men.

Pa ŋgar kini biibi, mi ni mbura keskeezeŋana.

Mburaana ilip pa koroŋ ta munŋaana men.

Mi ni irao kat pa koroŋ ta boozomen.

Mi zaana mi uruunu ta kembena, biibi kat.”

13 Mana aŋbotmbot mi aŋleŋ koroŋ ta munŋaana men tau Anutu iur zin na. Timbot saamba, timbot toono, timbot toono leleene, mi timbot tai. Timaŋga mi tilup kwon ma tiso ta kembei:

“Biibi tau mbuleene se muriini peeze kana, mi Sipsip kini na, niam ko ampakurkur zin pa kampeŋana kizin mi amwidit urun, mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Pa zan mi mburan na, biibi kat.

Mi peeze kizin na, mbolŋana.”✡

14 To koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ tilup kwon mi tiso: “Ŋonoono.” Mana wal tomoota mi paŋ ta zanŋan na, titoptop su mi tipakur Anutu mi Sipsip kini.

6

Sipsip ki Anutu ikinke zin bigil

1 To aŋre Sipsip ki Anutu ila ma ikam ro ta bigil lamata mi ru ise na, mi ikinke bigil mataana kana ma isu lene. Mi aŋleŋ koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ, kizin ta imaŋga, to kalŋaana biibi ma kembei ta lele ikuruŋ i. Iso: “Mar!” 2 Beso motoŋ ila na, aŋre hos kokouŋana. Mi tomtom ta ise na, iteege peene. Ni, tikam le mogar ta. Mogar tana, tomtom ta sombe iporou ma ilip, to tiur sala uteene. Tana tomtom zaanaŋana tana imaŋga ma ila be iporou mini. ✡

3 Beso Sipsip ki Anutu ikinke bigil toro ma isu na, aŋleŋ koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ, kizin toro ta iwe ru pa i, imaŋga to kalŋaana biibi ma iso: “Mar!” 4 To hos toro iloondo ma ipet. Hos tana siŋsiŋŋana kat kembei you keseene. Mi tomtom ta ise na, tikam le buza biibi mi tiyok pini be ipasaana mboti kizin tomtom isu toono. Tabe ikam zin tomtom ma timaŋga mi tiparkazas zin. ✡

5 Beso Sipsip ki Anutu ikinke bigil toro ta iwe tel pa i ma isu na, aŋleŋ koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ, kizin toro ta iwe tel pa na, imaŋga to kalŋaana biibi ma iso: “Mar!” Motoŋ ila na, aŋre hos gabgapŋana. Mi ni tau ise i na, iteege koroŋ be ikin kini piizi tabe tomtom tikam. ✡ 6 Molo som na, aŋleŋ sua ta imbot koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ tana mazwan mi imar. Isombe: “O niom, peteele kola ipet. Tana kini kadoono ko isala. Mi kini ambaiŋana, to isala kat. Tamen pasaana ke olib mi baen pepe.”

7 Beso Sipsip ki Anutu ikinke bigil toro ta iwe paŋ pa i ma isu na, aŋleŋ koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ, kizin ta iwe paŋ pa na, imaŋga mi kalŋaana biibi ma iso: “Mar!” 8 To motoŋ ila na, aŋre hos weŋgarŋgaaraŋana. Mi ni tau imbot sala na, tipaati be Meeteŋana. Ni imuuŋgu, mi Andewa ito i. Mi tiyok pa wal ru tana be tikas zin tomtom ta timbotmbot toono na. Tana tikas tomtom pakan pa buza. Mi pakan na, peteele mi mete sananŋana ipun zin. Mi pakan na, buzur sananŋan tikan zin. Tamen wal boozomen na, timbot ambai. ✡

9 Beso Sipsip ki Anutu ikinke bigil ta iwe lamata pa i ma isu na, aŋre wal boozomen tau muŋgu tizzwe katkat sua ŋonoono ki Anutu mi tomtom tikazas zin na, timbotmbot la artaal kopo mbarmaana. ✡ 10 Zin tina timaŋga, to kalŋan biibi ma tiso: “O Merere, nu potomŋom, mi mburom keskeezeŋom, mi zzo sua ŋonoono men. Ŋiizi na ur kadoono pizin tomtom ta timbot toono a, mi pokot siŋ tiam ta ireere na?” ✡ 11 To tikam len mburu kokouŋan ta mololo na, ma ikot zin, mi tiso pizin be timbot rimen mi tizza waen bizin mi toŋmatiziŋ kizin pakan ta tomtom tikazas zin a. Pa zin wal ta Anutu iur zin be timeete pa zaala ta kembei na, bela timetmeete lup muŋgu, tona kadoono urŋana ipet. ✡

12 To motoŋ ila na, aŋre Sipsip ki Anutu ikinke bigil ta iwe lamata mi ta pa i ma isu. To yeŋyeeŋge zazaŋana ŋonoono itok toono. Mi zoŋ itoori ma igabgap kembei kawaala gabgapŋana, mi puulu itoori ma isiŋsiŋ lup. ✡ 13 Mi pitik ta timbot saamba a titoptop ma tisu toono kembei ke ŋononŋan ta miiri biibi isala uten, to ŋonon titoptop sorok su toono. 14 Mi saamba ilekleki ma ila, mi imbiriizi ma ila ne. Mi abalabal ta boozomen raama mutumutu ta boozomen tizem murin, mi tila timbot leŋaleŋa. ✡

15 Tabe zin king ki toono, mi zin wal zanŋan mi zin bibip kizin zaaba kan, zin tau mbio uunu i, mi zin tau mburanŋan i, mi zin mbesooŋo sorrokŋan, mi zin iwal biibi tilala ma tikewe lela toono sumbuunu ma pat sumbuunu ta abal uunu a. 16 Mi tiboboobo sala pa abal ma pat ma tiso: “Kopol salakaala yam lak! Kokena Biibi tau mbuleene ise muriini peeze kana na, ire yam mi kete malmalŋana ki Sipsip kini ikam yam. ✡ 17 Pa aigule biibi tabe tiswe keten malmalŋana kizin pa i, ta iŋgi imar kek. Ko asiŋ irao be imender?” ✡

7

Anutu kilalan kini ise kizin Israel munŋaana ma munŋaana (144,000)

1 Kaimer beso motoŋ ila na, aŋre aŋela paŋ timender papiliu toono. Mi timender raama miiri uunu paŋ: Re, iwaara, kaagu, daudao. Mi tiyaramraama miiri paŋ tana. Kokena tiwilaala toono, tai, mi zin ke. 2-3 Molo som na, aŋre aŋela toro, ta iteege Anutu mata yaryaaraŋana kilalan kini, mi ise pa zoŋ uunu. Ise to kalŋaana biibi pa aŋela paŋ tana ma iso: “Kozo kumbuulu toono ma tai mi zin ke loŋa pepe. Kombot mi niam amur kilalan ki Anutu kiti ise zin mbesooŋo kini ndomon muŋgu.” Ni iso ta kembena paso, Anutu ikam len mburan biibi be tipasaana toono mi tai.✡

4-8 Aŋbotmbot mi aŋleŋ la pizin Israel piizi ta Anutu kilalan kini ise kizin na. Mi aŋleŋ na, zin munŋaana ma munŋaana (144,000). * Zin Israel un tataŋa na, ka tomtom bizin munŋaana laamuru mi ru (12,000) ma ikot zin. Tana Yuda popoŋana kini, Ruben, Gat, Aser, Naptali, Manase, Simion, Lebi, Isaka, Zebulun, Yosep, mi Benyamen na, tomtom kizin munŋaana laamuru mi ruruŋa (12,000) ta kilalan ki Anutu ise kizin ma ikot zin.

Iwal munŋaana ka tieene ta timbot kar saamba

9 Kaimer beso motoŋ ila mini na, aŋre zin iwal munŋaana ka tieene. Tomtom sa irao inin zin na som. Zin tomtom ta kulin pareiŋan, kalŋan pareiŋan, mi timar pa karkari ta boozomen, ta timap timender su Sipsip ki Anutu kereene uunu ta Biibi muriini peeze kana a. Wal biibi tana timbot la mburu kokouŋan men. Mi titeege komkom ruunu ma irao zin.✡ 10 Mi kalŋan biibi ma tizzo:

“Tapakur Anutu kiti ta imbotmbot se muriini peeze kana na mi Sipsip kini.

Pa zin ta tikamke iti.”✡

11 To aŋela ta munŋaana men timender papiliu wal tomoota mi paŋ ta zanŋan na, ziŋan koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ, mi titoptop su Biibi kereene uunu mi tipakur zaana. 12 Mi tilup kwon mi tiso:

“Ŋonoono kat.

Iti tapakur Anutu kiti pa kampeŋana kini,

mi tiwit uruunu ma isala kor.

Pa ni ŋgar biibi, mi mbura keskeezeŋana.

Mburaana ilip pa koroŋ ta boozomen.

Tana iti ko tapakurkuri ta kembei,

mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Ŋonoono.”✡

13 Nio aŋbotmbot mi wal tomoota mi paŋ ta zanŋan na, kizin ta, imar to iwi yo. Iso: “Wal ta timbot la mburu kokouŋana men na, zin ziŋoi? Nu ute zin? Timbot ki parei ta timar i?” 14 Mi aŋpekel ma aŋso: “Biibi, nu itum ute.” To ni iso pio ma iso:

“Iŋga zin tau tiporou sala pataŋana biibi kat, mi tamen timbol timbol, tana timar timbotmbot i. Mi tiŋguuru mburu kizin pa Sipsip ki Anutu siŋiini, tabe ipuspuuzu ma iŋgeeze kat.✡

15 “Tana zin tiŋga ta timendernder kolouŋana pa Biibi muriini peeze kana,

mi timbesmbeeze pini lela urum kini ikot mbeŋ ma aigule.

Mi Biibi ta imbotmbot sala muriini peeze kana na, itunu ko imbotmbot raama zin mi ikuubukaala zin.✡

16 Tana zin ko irao petel zin mini som,

mi miri zin mini som.

Mi zoŋ ko irao ilas zin ma kulin iwidit mini na som.✡

17 Pa Sipsip ki Anutu ta imbotmbot kolouŋana pa Biibi muriini na, ko imborro zin.

Mi ni ko iyaaru zin ma tila yok mata yaryaaraŋana ta bukbuk ma ise mi irereere totomen.

Mi matan luluunu na, Anutu itunu ko imus ma ila ne lup.”✡

8

Sipsip ki Anutu ikinke bigil ta iwe lamata mi ru pa i

1 Beso Sipsip ki Anutu ikinke bigil ta iwe lamata mi ru pa i ma isu na, saamba ikam kiŋ ma irao mazwaana ri. 2 To motoŋ ila na, aŋre aŋela lamata mi ru ta timendernder su Anutu kereene uunu. Mi tikam len twiiri ma irao zin. ✡

Anutu ileŋ suŋŋana ki wal kini mi iur kadoono pizin tomtom

3-4 Mi aŋre aŋela toro ta iteege mbooro milmilŋana, mi imar ma imender su artaal uunu. Mi tikam koroŋ kuzinŋan boozo ma ila kini be ilup raama Anutu wal kini potomŋan suŋŋana kizin, mibe iruk ma iwe patoronŋana. To ni isala artaal milmilŋana ta imbot kolouŋana pa Biibi muriini na, mi ikam patoronŋana. Tana kakoi kuziiniŋana tana, ramaki Anutu wal kini potomŋan suŋŋana kizin isala ma Anutu iyoozo. ✡ 5 To aŋela ikam you artaal kana, mi iur sula mbooro milmilŋana, mi itiyaara ma isula toono. Beso itiyaara ma isula na, lolo iwenweene, saamba ikuruŋruŋ, lele ikimitmit, mi yeŋyeeŋge itok. ✡

Twiiri paŋ titaŋ pa pataŋana tabe ipet mi ipei ŋgar kizin tomtom

6 Kaimer na, aŋela lamata mi ru ta tiurur zin raama twiiri na timaŋga be tiwi.

7 Aŋela mataana kana ila beso iwi twiiri kini na, tigibgiibi yaŋpat mi you ramaki siŋ ma dodot su toono. To toono pakaana ta, ramaki ke boozomen ta timbotmbot pa toono pakaana tana na, you ikan ma imap. Mi pakaana ru na, timbot ambai. Mi mbutmbuutu na, you tana ineene ma imap kat. ✡

8 To aŋela ta iwe ru pa i ila ma iwi twiiri kini. Beso iwi na, koroŋ kembei ta abal siŋaanabi kat, tipiri ma ila itop sula tai. Abal tana, you ilol ma imap. To tai pakaana ta itoori ma iwe siŋ. Mi pakaana ru na, timbot ambai. ✡ 9 Mi buzur ma koroŋ munŋaana men ta tiwwa la tai pakaana tina na, timetmeete lup. Mi wooŋgo ta timbot la pakaana tina tomini, timbiriizi lup.

10-11 To aŋela ta iwe tel pa i ila ma iwi twiiri kini. Beso iwi na, pitik siŋaanabi kat ta you ikanan la ma ibilbil kembei ta kai i, imbot saamba, mi itop ma isula yok rereereŋan mi yok bukbukŋan. Pitik tina zaana ta kembei ‘Naamba.’ Ina ipasaana yok boozomen ta timbot pa toono pakaana ta. Tana wal boozomen ta so tiwin, nako timetmeete. Mi yok ta timbot pa toono pakaana ru na, tisaana som. ✡

12 To aŋela ta iwe paŋ pa i, ila ma iwi twiiri kini. Beso iwi na, Anutu ipasaana zoŋ pakaana ta, ma puulu pakaana ta, mi pitik pakan ma tisaana. Mi zoŋ pakaana ru, mi puulu pakaana ru, mi pitik boozomen na timbot ambai. Tana zoŋ, puulu, mi pitik na, pakaana ta, iurur zugut. Mi pakaana ru na, tiurur mat. Tana aigule mi mbeŋ na, zoŋ ma puulu mi pitik tikamam kat uraata mini som. ✡

13 To motoŋ ila na, aŋre manboŋ ta imar ma itababaaba sala ta maŋaanaŋana i, mi kalŋaana biibi ma iso: “Weii, tembel zin kek! A wal toono kan, tembel zin kek, tembel zin kek! Pa aŋela tel tomen ta timbotmbot i. Tiwi twiiri kizin zen.”

9

Twiiri ta iwe lamata pa i

1 Ta kembei mi aŋela ta iwe lamata pa i ila ma iwi twiiri kini. Beso iwi na, aŋre pitik ta muŋgu imbot saamba, mi itop ma isu toono na. Mi pitik tana, tiuri be imboro naala ta usomŋana i kwoono. * ✡ 2 Beso ikaaga naala kwoono na, kakoi buk ma isala. Mi kakoi ta isala i, ina kembei you ta irao you sa som. Tana izuk zoŋ mataana ma saamba ipalakoikoi.

3 Kakoi tana na, zin kuuŋgu tiyooto pa ma tisu toono. Mi tikam kuuŋgu tana len mburan kembei zirkuumbu ta timbotmbot toono i. ✡ 4 Mi koroŋ tana tikam sua pataaŋa kek. Ko irao tipasaana mbutmbuutu sa som, tipasaana ke sa som, mi koroŋ sa ta indom i som. Mi tipasaana zin tomtom men. Tamen tipasaana tomtom ta boozomen som. Zin tau Anutu kilalan kini ise ndomon som na, to tipasaana zin. ✡ 5 Tamen Anutu iyok pizin be tipasaana zin tomtom ma timetmeete na som. Tana zin ko tikam zin tomtom ma tire yoyouŋana biibi kat pa puulu lamata. Mi yoyouŋana tabe tiyamaana i, ko kembei ta zirkuumbu iŋgal tomtom mi wiini ileleele pa i. 6 Indeeŋe mazwaana tina, tomtom ko tiru zaala be timetmeete ma tila len. Mi ko tindeeŋe som. Ko titaŋtaŋ be loŋa mi timetmeete. Tamen meeteŋana ko iko pizin. ✡

7 Kuuŋgu tana na, kembei hos ta tikamam nin be tila pa malmal. Uten na, tiur koroŋ kembei ta mogar milmilŋan. Mi ruŋgun na, kembei ta tomtom. 8 Uten ruunu na, mololo. Mi zoŋon na, kembei ta laion ka mor. ✡ 9 Mburu kizin tabe ipakaala kan mbooro i, na mbolkeŋkeŋŋana kat. Mi begen na, itaŋ kembei karis munŋaana men ta hos tiyaaru zin pa malmal ma toono itaŋ i. ✡ 10 Zin winŋan. Mi tiŋgal na, kembei ta zirkuumbu i. Mi mburan biibi ta imbot la win sipiini, be tipasaana zin tomtom pa ma irao puulu lamata. 11 Mi zin len king be ikam peeze pizin tomini. King kizin na, aŋela ta imborro naala ta usomŋana i. Tipaata zaana ila Iburu kalŋan be Abadon. Mi tipaata ila Grik kalŋan be Apolion. †

12 Ina pataŋana sananŋana mataana kana ta ila na. Mi ru tomen tiwwa i. ✡

Twiiri ta iwe lamata mi ta pa i

13 To aŋela ta iwe lamata mi ta pa i, ila ma iwi twiiri kini. Mi aŋleŋ sua imar pa artaal milmilŋana ta ka kandaara paŋ mi imbotmbot Anutu kereene uunu na. ✡ 14 Sua tana ila ki aŋela ta iwe lamata mi ta pa na. Iso: “Putke re pa aŋela paŋ ta timbit zin ma timbotmbot ta yok biibi Euprates kezeene na.” ✡ 15 Aŋela paŋ tana tizza ma indeeŋe kat nol ta Anutu iur na, to tiputke zin ma tila tikas tomtom boozomen. Mi tomtom pakan na, timbot ambai. ✡ 16 Mi aŋleŋ kembei aŋela paŋ tana malmal kan kizin tabe tise hos i, na munŋaana ma munŋaana kat (200 million). ✡

17 Mi zin hos raama kan tomtom bizin ta timbot se ndemen na, aŋre ruŋgun ta kembei: Koroŋ ta ipakaala kan mbooro na, ka mos siŋsiŋŋana kat, mi keskeezeŋana, mi weŋgarŋgaaraŋana. Mi zin hos na, uten kembei ta laion. Mi koroŋ sananŋan tel ta tiwedet pa kwon be tipasaana zin tomtom. Koroŋ ta kembei: you, mi kakoi, mi koroŋ ta weŋgarŋgaaraŋana mi kuziini sananŋana kat. 18 Koroŋ tel tana tipasaana tomtom boozomen ma timetmeete. Mi wal pakan na timbot ambai. 19 Hos tana na, mburan biibi ta imbot la kwon mi win. Win na, kembei mooto uteene. Ina tina tabe tipasansaana zin tomtom pa tau.

20 Mi iwal biibi ta pataŋana sananŋan tel tina tipasaana zin ma timetmeete som na, zin tikam ŋgar be titooro lelen mi tizem uraata kizin sananŋana ta tikamam na som. Tinoknok mbulu sananŋana, mi tipakurkur bubuŋana sananŋan. Mi merere kizin pakaamŋan ta tiurpe kunun pa pat matakiŋa ma ke na, zin lelen be tizem zin som. Tana koroŋ ta tirao be tire lele som, tileŋ sua som, mi tiwwa som na, wal tana tileklek kumbun pizin men. ✡ 21 Mi mbulu kizin ta tipunun zin tomtom, mi yaamba kizin, moori mbuuluŋana ma kuumbu kizin ma, zin lelen be tizem som.

10

Aŋela ta iteege ro lulŋana musaari

1 To motoŋ ila na, aŋre aŋela toro tau mburaanaŋana kat, imbot saamba mi isu. Imbot lela miiri tieene, mi za imbot kor pa uteene. Ruŋguunu iyaara kembei zoŋ mataana. Mi kumbuunu ru na, kembei ta you miaana. ✡ 2 Mi iteege ro musaari ta tipeele pataaŋa kek. Iur kumbuunu woono isu tai, mi kumbuunu ŋas na ise toono. 3 To iboobo ma kalŋaana biibi kat kembei ta laion. Mi saamba ikuruŋ pa lamata mi ru be ipekel. Ikuruŋ raama sua. ✡ 4 Ikuruŋ to, nio aŋkam be aŋbeede ka sua. Som, mi kalŋaana imbot saamba mi isu ma iso: “Sua ta saamba ikuruŋ pa ma ima na, kozo beede pepe. Imbot turkeŋana.” ✡

5 To aŋela ta aŋre i imender se tai mi toono na, isara namaana woono isala pa saamba be ipombol sua kini. ✡ 6 Mi kwoono imbol ma iso: “Ŋonoono kat ta Tomtom Biibi tau imbot mataana yaryaara ma alok i. Ni ta iur saamba mi toono mi tai raama koroŋ boozomen ta timbotmbot pa. Ni ko irao inaama mini na som. ✡ 7 Sombe aŋela ta iwe lamata mi ru pa i, imaŋga be iwi twiiri kini, tona Anutu kola ikam ma uruunu ambaiŋana mi ŋgar kini turkeŋana ta munŋaana men imap ma iur ŋonoono. Ŋgar tana, muŋgu ni iswe la ki mbesooŋo kini ta tisoyaara kalŋaana pizin tomtom na.” ✡

8 To kalŋaana ta muŋgu aŋleŋ imbot saamba mi isu na, iso mar pio mini. Iso: “La ma kam ro ta tipeele ma imbot se aŋela ta imender se tai mi toono na namaana.”

9 Tana aŋla kini, mi aŋwi i be ikam ro musaari tana imar. Mi ni iso pio. Iso: “Kam mi kan. Mi sombe kan, nako inamut kat kembei bigil suruunu. Mi sombe isula kopom, inako ikam ma kopom iyoyou.” ✡ 10 To aŋkam ro ta ise aŋela namaana na ma aŋkan. Ila kwoŋ na inamut kat kembei ta bigil suruunu. Beso aŋteene ma isula na, itortooro kopoŋ ma iyoyou. 11 Mi sua imar tio ta kembei. Iso: “Kozo we Anutu kwoono mini, mi so kalŋaana pa mbulu tabe ipet pizin king mi zin tomtom boozomen. Zin kulin pareiŋan, kalŋan pareiŋan, mi timar pa karkari ta boozomen.”

11

Anutu kwoono bizin ru

1 Aŋbotmbot mi tikam koroŋ molo kembei ta mbiizi ma imar tio. Koroŋ tana, ina be iwe kin. Imar mi aŋleŋ sua ta kembei:

“La ma kin Urum Merere mi artaal. To nin zin tomtom ta tizuŋzuŋ lela na.” *✡ 2-3 Mi lele ta ipapiliu Urum Merere na, kin pepe. Pa ina Anutu izem ma iwe zin wal ta Yuda somŋan i len ma irao puulu tomtooru mi ru. Tana zin ko tipadagdaaga kar potomŋana ta Yerusalem na ma irao aigule 1,260. Indeeŋe mazwaana tana na, nio ko aŋgo tomtom tio ru be tiwe nio kwoŋ mi tipombolmbol sua tio. Ziru ko tiŋgun muuŋgu mi tiru pa mburu gabgapŋan.” †✡

4 Ziru tiwe kembei ke olib ru mi lam ru ta timender su Merere ki toono ta boozomen kereene uunu na. Pa tikam Anutu ruŋguunu mi tizzwe sua kini pizin tomtom.✡ 5 Mi kan koi sa iso ikam be ipasaana zin, to you miaana ko ipet pa wal ru tana kwon mi ikani. Tana tomtom sa isombe ipasaana zin, inako imeete pa zaala ta kembena.✡ 6 Sombe wal ru tina tiso zin tomtom pa Anutu kalŋaana, na Anutu ko ipombol zin ma tirao be tipumun saamba ma yaŋ isu som. Mi ko len mburan be titooro yok ma iwe siŋ tomini. Mi sombe lelen be tipasaana toono pa pataŋana sa, na zin ko tirao. ‡✡

7 Sombe ziru tiposop uraata kizin pa sua soyaaraŋana, tona koroŋ sananŋana ta per ma ise pa naala ta usomŋana na, ko imaŋga ma ilip pizin, mi ipun zin ma timetmeete.✡ 8 Mi tomtom ko tizem uri ru tana ma timbot sorok su kar keteene. Kar biibi tana, ta tipun Merere kizin tomini ma imeete sala ke pambaaraŋana na. Mi titooro sua pa ma tipaata zaana be Sodom mi Aikuptu.✡ 9 Mi zin tomtom ta kalŋan pareiŋan, mi kulin pareiŋan, mi timar pa karkari ta boozomen, ko timap ma tigedgeede su pa ziru tana pa aigule tel mi suruunu. Mi ko tiyok be titwi ziru som.✡ 10 Pa muŋgu Anutu kwoono bizin ru tana tikamam pataŋana biibi pizin tau. Tana tomtom tau timap timbot su toono ko lelen ambai pa meeteŋana kizin, mi menmeen zin biibi, mi tiparkamam koroŋ pizin.✡

11 Beso aigule tel mi suruunu tina ilae na, Anutu iwi bubuŋana mata yaryaaraŋana pa wal ru tana, to timaŋga timender. Mi tomtom tire zin, to motoŋana biibi ikam zin.✡ 12 Molo som na, tileŋ kalŋaana biibi imbot saamba mi isu pa ziru. Iso: “Kese tis!” To kan koi bizin tigedgeede zin, mi miiri tieene ikam zin ma tisala pa saamba.✡ 13 Indeeŋe kat mazwaana tina na, yeŋyeeŋge biibi kat itok toono, mi kar biibi tana pakaana ta ite ma imap. Mi pakaana lamata mi paŋ na, imbot ambai. Mi tomtom munŋaana lamata mi ru (7,000) timetmeete ma tila len pa yeŋyeeŋge tana. Mi zin ta timbot na, motoŋana biibi kat ikam zin. Pa tikilaala Anutu mburaana tau.

14 Ina pataŋana biibi toro ta iwe ru pa. Mi iwe tel pa na, molo som to ipet.

Twiiri ta iwe lamata mi ru pa i itaŋ

15 Beso aŋela ta iwe lamata mi ru pa i, ila ma iwi twiiri kini na, aŋleŋ iwal biibi ta timbot saamba a kalŋan isala ma tiso ta kembei:

“Buri na, zin peeze kan ki toono mburan imap kat, mi koroŋ ta boozomen imbot la peeze ki Merere tiam mi Mesia kini.

Ni kola ikam peeze ma alok!”✡ 16 To wal tomoota mi paŋ ta zanŋan na, tizem murin peeze kan ta timbot su Anutu kereene uunu na, mi titoptop su ma tiwit uruunu. 17 Tisombe:

“O Merere Anutu, nu biibi mi mburom keskeezeŋom.

Nu mbotmbot ta muŋgu kek. Mi iŋgi koozi tomini mbotmbot.

Mburom biibi mi peeze ku, ta iŋgi swe ma imbot kat mat kek.

Tana niam leleyam ambai pu, mi ampakuru.✡

18 Zin karkari keten malmal ma tisaana kat.

Mi iŋgi mazwaana tabe nu swe ketem malmalŋana ku ma ipet mat.

Iŋgi be tiiri wal meeteŋan, mi kam kadoono ambaiŋana pizin mbesooŋo ku ta tiwe kwom mi tiso kalŋom pizin tomtom na.

Tana wal ku potomŋan ta timototo u mi tileŋleŋ la kalŋom na, nu kola kam len kadoono ambaiŋana.

Zin ta zanŋan na, mi zin sorrokŋan tomini.

Mi zin wal ta tipasansaana mbulu su toono, ta iŋgi be pasaana zin i.”✡

19 Tiso makiŋ, mi Urum Merere ta imbot saamba a ka kataama ikaaga ma Sua Mbukŋana Ka Koror imbot mat. To lele ikimitmit, saamba ikuruŋruŋ, lolo iwenweene, yeŋyeeŋge itok, mi yaŋpat ilup mi isu pa toono.✡

12

Moori mi mooto

1 To aŋre uraata biibi ipet ta saamba a. Moori ta, * ni iur zoŋ mataana ma iwe le mburu. Mi imender se puulu. Mi pitik laamuru mi ru imbot sala uteene ma iwe le mogar. 2 Moori tana kopoono. Mi pikin ikamam be isu. Tabe ni iyamaana yoyouŋana biibi mi iyak ma kalŋaana.✡

3 Molo som na, uraata toro ipet ta saamba a. Mooto tau zazaŋana kat, mi isiŋsiŋ kembei ta you keseene i. Uteene ibogboogo ma iwe lamata mi ru. Mi ka kandaara laamuru. Mi mogar lamata mi ru ikot uteene lamata mi ru tana.✡ 4 Mi wiini ikokor pitik pakan ta timbot saamba a, mi ipalkeete zin su toono. Mi pitik boozomen na, timbot ambai. To ila ma imender su ta moori kereene uunu mi izaŋzaaŋa. Beso moori tina ikam pikin ma isu, tona iwoni pataaŋa.✡

5 Pikin tomooto ta moori tina ipeebi, ina ni ta ko ikam peeze pizin karkari ta boozomen. Mi peeze kini ko mbolkeŋkeŋŋana kat. Tanata mooto iso ikani. Som, mi titatke i ma isala ki Anutu ta imbot se muriini peeze kana na.✡ 6 Mi moori tana, ni iko ma ila lele bilimŋana ta Anutu itunu iur pini pataaŋa kek be imbot pa. Mi Anutu ko mataana pini mi ire i pa ka kini ma irao aigule munŋaana ta tomto laamuru tomto tel (1,260).✡

7 To malmal imaŋga ta kar saamba a. Mikael ziŋan aŋela kini tikam malmal pa mooto, to mooto mi zin aŋela kini tipimiili malmal pizin.✡ 8 Tamen mooto mburaana irao som. Tabe ziŋan wal kini tirao timbot mini kar saamba som. 9 To tipiri mooto zazaŋana tana ma isu pa toono. Anoŋ tau aliŋgumuraŋana na. Tipaati be Tomtom Sanaana, mi Sadan. Ni tina, ta ipandelndel zin tomtom ta boozomen, mi ipakamkaam zin ma titoto zaala sananŋana. Tana tipiri i ma isu toono raama zin aŋela kini.✡

10 Tona aŋleŋ kalŋaana biibi ta imbot saamba mi iso ta kembei:

“Iŋgi buri Anutu kiti ikamke zin wal kini ma timbot ambai.

Pa mburaana mi peeze kini, ta iswe ma ipet mat kek.

Iŋgi be Mesia kini ikam uraata kini ta ni zaana pa.

Pa Tomtom Sanaana ta koroŋ mi iŋgalŋgal sua pizin toŋmatiziŋ kiti isu Merere kereene uunu ikot mbeŋ ma aigule na,

tipiri i ma isula le toono kek.✡

11 Mi zin toŋmatiziŋ kiti tilip pini kek.

Pa tipase pa Sipsip ki Anutu siŋiini,

mi tizzwe katkat sua ŋonoono.

Mi timoto pa meeteŋana som, mi tizem kat zitun pa Yesu.✡

12 Tana niom wal ta kombotmbot kar saamba na, menmeen yom mi leleyom ambai kat.

Mi niom ta kombotmbot toono mi tai na, tembel yom.

Pa Tomtom Sanaana, ta isuma i.

Mi ni keteene malmal biibi kat.

Pa iute swoono igarau kek.”✡

13 Tana mooto ire kembei ni tipiri i su le toono kek. Tabe ila iketoto moori ta ipeebe pikin tomooto na. 14 To tikam moori tana le manboŋ begeene ru ta bibip kat, bekena irie ma ila muriini ta lele bilimŋana a. Naso imbot molo pa mooto. Mi Anutu ko mataana pini mi ire i pa ka kini ma irao ndaama tel mi pakaana.✡ 15 To mooto imaŋga na, ikaaga kwoono, mi yok itoogo ma ipet be isur moori tana ma ila ne. 16 Tamen toono iuulu moori, mi kwoono ikaaga ma isen yok ta ipet pa mooto kwoono na. 17 Tabe mooto keteene malmal kat pa moori. To imaŋga pa popoŋana pakan ki moori tana. Mi ina zin tau tileŋleŋ la tutu ki Anutu mi titoto, mi tikiskis sua ŋonoono ki Yesu. 18 Mi mooto tana ila ma imender su peende.✡

13

Koroŋ sananŋana ta bok ma ise pa tai

1 To motoŋ la na, aŋre koroŋ sananŋana * ta bok ma ise pa tai. Ka kandaara laamuru, mi uteene na lamata mi ru. Mi mogar laamuru ta kizin king i, ta ikot zin kandaara tana. Mi uteene lamata mi ru tana zan imbot la makiŋ. Mi zan tana, tomtom ta sombe ikam, na ni irepiili Anutu.✡ 2 Koroŋ sananŋana tana aŋre na, ruŋguunu kembei ta lepat i. Mi kumbuunu na, kembei bea kumbuunu. Mi kwoono na, kembei laion kwoono. † Koroŋ tana na, ikam mooto ruŋguunu. Tana mooto ikam koroŋ tana le mburaana, mi ikam zaana biibi pini, mi iur peeze kini ila ki koroŋ tana.✡ 3 Mi aŋre la pa koroŋ sananŋana tana uteene ta na, ka mbelŋana imbotmbot. Pa muŋgu tipuni ma imeete. Mi iŋgi imaŋga mini.

Mi zin tomtom ta timbot toono na, timap ma timurur pa koroŋ tana mi tito i.✡ 4 Mi tilek kumbun pa mooto mi tipakuri. Paso, ni ta ikam mburaana mi zaana ila ki koroŋ tina. Mi tilek kumbun pa koroŋ sananŋana tina tomini. Tabe timaŋga to tiso: “Lak, asiŋ ta ni irao kembei koroŋ tiŋgi? Som asiŋ irao be ikam malmal ma ilip pini? Som. Ni kadoono tomtom sa som.”✡

5 Mi Anutu izem puulu tomtooru mi ru ila koroŋ sananŋana tina namaana. Mazwaana tana, koroŋ tana ipakurkur itunu mi irepilpiili Anutu.✡ 6 Tana kwoono ikaaga mi izzo sua repiiliŋana pa Anutu. Irepiili zaana, irepiili muriini tau Ni imbotmbot pa i, mi irepiili zin wal tau timbot saamba a. 7 Mi Anutu iyok pini be ikam malmal pa wal kini potomŋan ma ilip pizin. Mi iur zin tomtom ta boozomen ila koroŋ sananŋana tana namaana be imboro zin. Zin kulin pareiŋan, kalŋan pareiŋan, mi timar pa karkari ta boozomen.✡ 8 Tana wal boozomen ta timbot su toono tiŋgi na, tilek kumbun pa koroŋ sananŋana tina mi tipakuri. Mi zin tau zan ise ro ki mbotŋana mata yaryaaraŋana na, tilek kumbun pa koroŋ sananŋana tina som. Wal tana tibeede zan se ro ta muŋgu kek, mana Anutu iur saamba mi toono. Mi Sipsip ki Anutu ta tipuni ma imeete na, ta imborro ro tana.✡ 9 Tana tomtom ta sombe talŋaana, na ni bela ileŋ la sua ti:

10 Zin wal tabe tilela ruumu sanaana i, inako tilela ruumu sanaana.

Mi zin wal tabe timeete pa buza i, inako timeete pa buza. ‡

Tana Anutu wal kini potomŋan bela tikiskis urlaŋana kizin, mi timender mbolŋana.✡

Koroŋ sananŋana toro ta ber ma ise pa toono

11-12 To motoŋ la na, aŋre koroŋ sananŋana toro § ta ber ma ise pa toono. Ka kandaara ru men, kembei ta sipsip. Tamen iso sua na, kembei ta mooto. Koroŋ mataana kana mburaana, ta imap ma ise kini. Mi ikam koroŋ mataana kana ruŋguunu, tabe ikam ma tomtom boozomen ta timbotmbot su toono i tilek kumbun pa koroŋ mataana kana. Anoŋ ta tipun uteene ta ma imeete, mana imaŋga mini na.✡ 13-14 Mi koroŋ sananŋana ta iwe ru pa na, Anutu iyok pini ma itortooro mos bibip ma iwedet. Irao ikam ma you tomini imbot saamba mi isu toono ma tomtom tire kat pa matan. Tabe uraata kini tana ipandelndel zin tomtom ta timbot su toono tiŋgi, mi ipakamkaam zin. Mi ipesese zin tomtom be tiurpe koroŋ mataana kana ruŋguunu mi tipakuri. Anoŋ ta buza ikan uteene ma imeete, mana imaŋga mini na.✡ 15 Mi Anutu iyok pa koroŋ ta iwe ru pa, ma ikam koroŋ mataana kana ruŋguunu ma iwe kembei koroŋ mata yaryaaraŋana be iso sua. Mi zin wal ta sombe tilek kumbun pa ruŋguunu tana som, na ni irao iur sua, mi tipun zin ma timetmeete.✡

16 Mi ni imaŋmaŋ tomtom ta boozomen be tikam kilalan ta ise naman woono. Som na, ise ndomon. Wal zanŋan ma zin sorrokŋan, mi zin mbio uunu ma zin tau timbot ŋoobo, mi zin ta tiwe mbesooŋo sorok pizin wal pakan, mi zin iwal biibi.✡ 17 Mi tiur sua ta kembei: Bela tomtom le kilalan tana, tona iŋgomoono koroŋ kini mi iŋgiimi koroŋ. Mi so som, nako som. Mi kilalan tina, ina koroŋ sananŋana zaana mi kin kini.✡

18 Tana koroŋ imbot la ŋgar. Tomtom ta sombe le ŋgar, nako iute zaala tabe inin koroŋ sananŋana tana kin kini, mi ikilaala ka uunu. Kin tana na 666. Mi ina imender pa tomtom.✡

14

Sipsip ki Anutu ziŋan zin iwal munŋaana ma munŋaana kat (144,000) timbot su abal Sion ta kar saamba a

1 Aŋbotmbot mi motoŋ la na, aŋre Sipsip ki Anutu ziŋan zin tomtom ta munŋaana ma munŋaana kat (144,000) timendernder sala abal Sion. Mi zin iwal tina na, ni zaana mi tamaana zaana ise ndomon. ✡ 2 Molo som na, aŋleŋ kalŋaana ta imbot saamba mi isu. Mi kalŋaana tana na, kembei tau yok ŋguruŋguruŋŋan i. Mi kembei ta lele ikuruŋruŋ ma biibi. Mi kembei ta zin wal tizze kombom kizin ma timbotmbot. 3 Mi iwal munŋaana ma munŋaana kat (144,000) tana timbo mboe popoŋana isu Biibi muriini tau wal zanŋan tomoota mi paŋ mi koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ timbotmbot pa na. Iwal biibi tana, ina zin tomtom ki toono tiŋgi ta Anutu iŋgiimi zin ma tiwe lene kek. Mi zin men ta tirao be tiute mboe tana. ✡ 4 Iwal biibi tana tipasaana zitun ma tila kizin moori som. Pa tipotom zitun. * Mi tirenaana Sipsip ki Anutu. Sombe ila kena, som ila kena, na zin tito i men. Wal tana, Merere itatke zin la tomtom mazwan, mi iŋgiimi zin ma tiwe lene kek. Tana tiwe wal mataana kan ki Anutu ziru Sipsip kini. ✡ 5 Mi pakaamŋana sa ipet pa kwon som. Tana len uunu sa isaana som. ✡

Aŋela tel

6 To motoŋ la na, aŋre aŋela toro ta irie sala maŋaanaŋana mi isoyaara uruunu ambaiŋana pizin tomtom ta timbotmbot su toono na. Zin kulin pareiŋan, kalŋan pareiŋan, mi timar pa karkari ta boozomen. Uruunu ambaiŋana tana ko imbol mi imbotmbot ta kembei ma alok. ✡ 7 Aŋela tana imaŋga, to kalŋaana biibi ma iso: “Kelek kumbuyom pa Anutu mi kapakuri. Pa ni ta iur saamba, iur toono, iur tai, mi iur yok bukbukŋan ta boozomen. Mi nol biibi tabe itiiri zin tomtom mi iur kadoono pizin i, ta iŋgi imar kek. Tana komoto i mi kapakur zaana.” ✡

8 Molo som na, aŋela toro ta ito i ma imar, mi kalŋaana biibi ma iso: “Kar zaanaŋana Babilon ta isu kek. Kar ta iyaryaaru zin tomtom pa mbulu kini sananŋana, mi ikamam ma iŋgi be zin tomtom tiwin la mbooro ki Anutu kete malmalŋana kini, ta tireege ma borok su lene kek.” ✡

9 Aŋela tana imar ila, mi aŋela toro ta iwe tel pa i, ito zin ma imar. To iboobo ma kalŋaana kat. Iso: “Tomtom sa isombe ilek kumbuunu pa koroŋ sananŋana, som koroŋ sananŋana ruŋguunu, mi ikam kilalan kini ise ndomoono, som namaana, ✡ 10 na ni tomini ko iyamaana kat Anutu kete malmalŋana kini. Kete malmalŋana kini tana na, kembei ta yok mbolŋana. Pa kosa sa ila ramaki bekena ipunmeete mburaana som. Tana tomtom tina ko iwin la mbooro ta bok pa Anutu kete malmalŋana kini. Mi ko tiseeze mataana pa you raama koroŋ ta weŋgarŋgaaraŋana mi kuziini sananŋana i ila zin aŋela potomŋan mi Sipsip ki Anutu keren uunu. ✡ 11 You ta ikanan wal tana, ka kakoi ko izalla lene ta kembei ma alok. Tana zin ta tilek kumbun pa koroŋ sananŋana, som koroŋ sananŋana ruŋguunu, mi tikam kilalan kini, nako irao keten su risa som. Pa you ko imbotmbot ta kembei ikot mbeŋ ma aigule. ✡ 12 Tana zin wal ki Anutu ta titoto tutu kini mi tiurla ki Yesu na, zin bela timender mbolŋana mi tikiskis urlaŋana kizin.”

13 Aŋela iso sua tana ma imap, mi aŋleŋ kalŋaana ta imbot saamba mi isu pio. Iso: “Beede ta kembei. Koozi mi ila na, zin wal ta sombe tikiskis Merere ma irao meeteŋana kizin, nako menmeen zin pa kampeŋana ki Anutu.” Pa Bubuŋana iso ta kembei: Ŋonoono kat. Zin ko keten su pa uraata mi pataŋana kizin ta boozomen, mi tipa raama mbulu mi uraata kizin ambaiŋana ma tila kar saamba. ✡

Kini ŋgaamaŋana ka nol

14 Tona motoŋ ila na, aŋre miiri tieene kokouŋana. Mi Ni ta mbuleene ise miiri tieene tana na, ruŋguunu kembei ta Tomtom Lutuunu i. Mi mogar milmilŋana imbot sala uteene. Mi iteege buza keloogoŋana ta mataana men. ✡ 15 To aŋela toro iyooto ma ipet pa Urum Merere, mi iboobo sala pa Ni ta imbotmbot se miiri tieene na. Iso: “Kam buza ku keloogoŋana tana, mi ŋgaama kini. Pa toono iurpe i lup kek. Tana kini ŋgaamaŋana ka nol, ta iŋgi be ipet i.” ✡ 16 To Ni tau mbuleene ise miiri tieene na, ipiri buza kini, mi iŋgaama kini ta imbotmbot su toono na ma imap.

Anutu kete malmalŋana kini ikam kat zin tomtom

17 Molo som na, aŋela toro imbot Urum Merere ta saamba a mi iyooto. Mi ni tomini, le buza keloogoŋana ta mataana men. 18 To aŋela toro imbot artaal uunu mi imar. Ni ta imborro artaal ka you i. Imar to kalŋaana biibi mi iso la pa aŋela toro ta le buza keloogoŋana ta mataanaŋana na. Iso: “Kam buza ku tina, mi yembut baen ta boozomen ŋonon. Pa baen ta imbot toono na, mazan kek.” 19 Beso aŋela tana ipiri buza kini isu toono na, baen ŋonon borok la lup lele tabe tomtom tipadagdaaga baen su pa i, mibe surun izzu i. Ina imender pa Anutu kete malmalŋana kini tau. ✡ 20 Mi baen ŋonon tana, ina tipadagdaaga su kar zilŋaana, mi surun biibi kat. Ireere ma ila molo kat ma irao kembei 300 kilomita. Mi ipot ma ise ma raraate pa hos kwoono. Baen surun tana, ina imender pa tomtom siŋin.

15

Aŋela lamata mi ru titeege pataŋana lamata mi ru

1 To motoŋ isala saamba na, aŋre uraata biibi toro ipet. Uraata tiŋga na, ipa ndel kat. Takam ŋgar pa ma tarao som. Aŋre aŋela lamata mi ru titeege pataŋana lamata mi ru ta sananŋan kat. Ina be ikemer pa, mi iposop Anutu kete malmalŋana kini.✡

2 Mi aŋre koroŋ kembei ta tai i. Iŋgalaŋ kat. Mi you miaana ikam prikprik lela. Mi zin wal tau timender mbolŋana mi tikis urlaŋana kizin ma tilip pa koroŋ sananŋana raama ruŋguunu, mi tikam kilalan kini som na, aŋre zin timender se tai tina, mi len kombom ma irao zin. Kombom tana, Anutu itunu ikam pizin.✡ 3 Mi timbo mboe ki Mose ta Anutu mbesooŋo kini i, mi Sipsip ki Anutu mboe kini. Tiso:

“O Merere Anutu, nu mburom keskeezeŋom.

Uraata ku biibi kat. Amkam ŋgar pa ma amrao som.

Nu king biibi ŋonoono ta mborro karkari ta boozomen.

Nu kamam peeze mi iseeŋge iseeŋge ma ila.

Mi mbulu ku na, ndeeŋeŋana mi ŋonoono men.✡

4 O Merere, nu itum tamen ta potomŋom.

Tana tomtom ta munŋaana men ko timoto u, mi tileŋ la kalŋom, mi tipakur nu zom.

Mi zin karkari ta boozomen ko timar, mi tilek kumbun pu, mi tipakuru.

Pa mbulu ku ta urur kadoono ndeeŋeŋana pizin tomtom, ina ta swe ma imbot mat kek.”✡

5 Kaimer mana motoŋ ila na, aŋre beeze ki Anutu ta imbotmbot saamba a, leleene ta potomŋana kat na ka kataama ikaaga. Beeze tana na, sua ta Anutu iswe pa wal kini bekena ipombol zin ma tito zaala kini na imbotmbot lela.✡ 6 Mi aŋela lamata mi ru tana tiyooto ma tipet pa beeze raama pataŋana lamata mi ru ta sananŋan kat. Aŋela tana timbot la mburu kokouŋan ta ŋgeezeŋan kat. Mi tiur mburu milmilŋan ta imbot se kan mbooro ma iliu zin. 7 To koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ na, kizin ta imaŋga, to irai mbooro milmilŋan lamata mi ru ma ikot aŋela lamata mi ru tana. Mbooro lamata mi ru tana na, Anutu ta imbotmbot ma alok i kete malmalŋana kini ila ma bokbok.✡ 8 Mi urum lene ta saamba a, na bok pa you kakoi ta iyooto pa Anutu azuŋka kini mi mburaana na. Tabe ikam ma tomtom sa irao be ilela som ma irao aŋela lamata mi ru tana tiposop uraata kizin ma imap.✡

16

Anutu kete malmalŋana kini ikam kat zin tomtom

1 To aŋleŋ kalŋaana biibi ta imbot urum lene ta saamba a mi imar. Mi iso pa aŋela lamata mi ru tana ma iso: “Kala ma kiliŋ Anutu kete malmalŋana kini ta imbot sula mbooro tiom na, ma isula toono.”✡

2 To aŋela ta imuuŋgu na, ila to imaŋga pa mbooro kini, mi Anutu kete malmalŋana kini werek su toono. Beso isu ta kembei, na zin wal tau kilalan ki koroŋ sananŋana ise kizin, mi tizuŋzuŋ pa koroŋ tana ruŋguunu na, mbetmbeete ta sananŋan kat i ikam zin.✡

3 Aŋela ta iwe ru pa i, ila to imaŋga pa mbooro kini, mi Anutu kete malmalŋana kini isu tai. Beso isula tai na, tai itoori ma iwe kembei siŋ kutuunu gabgapŋana tau kizin tomtom ta timeete kek na. Tabe koroŋ ta munŋaana men tau timbot sula tai leleene na, timetmeete lup. Sa kalaŋana mini som.✡

4 Ta kembei, mi aŋela ta iwe tel pa i, ila to imaŋga pa mbooro kini, mi Anutu kete malmalŋana kini isula yok boozomen ta tirereere i mi yok bukbukŋan tomini. Mi ikam ma yok ta boozomen titooro ma tiwe siŋ men.✡ 5 Mi aŋleŋ la pa aŋela ta imborro yok i, iso pa Merere ma iso:

“Nu potomŋom.

Ta muŋgu mi imar na, nu mbotmbot.

Mbulu ta kam ti be pokot sanaana kizin tomtom, ina indeeŋe men.✡

6 Pa zin tipun wal ku potomŋan, mi zin wal ta tiwe kwom mi tiso kalŋom pizin tomtom na.

Tana nu sombe kam zin ma tiwin siŋ, ina itop la kat.”✡ 7 Ta kembei, mi aŋleŋ kalŋaana ta imar pa artaal uunu. Iso:

“E. Merere Anutu, nu mburom keskeezeŋom. Nu ute kat tomtom uunu kizin. Tana kadoono ta kamam be pokot mbulu kizin, ina indeŋdeeŋe men.”

8 To aŋela ta iwe paŋ pa i, ila mi imaŋga pa mbooro kini, mi ipasaana zoŋ. Ikam ma zoŋ mataana men, bekena ineene zin tomtom mi iyespokpok zin kembei ta you.✡ 9 Tana zoŋ ipasaana zin ma tisaana kat. Tamen lelen be titooro ŋgar kizin mi tipakur Anutu ta imborro pataŋana tana na som. Timaŋga mi tipiri sua sananŋana pini.✡

10 To motoŋ ila na, aŋre aŋela ta iwe lamata pa i, ila to imaŋga pa mbooro kini, mi Anutu kete malmalŋana kini isula pa koroŋ sananŋana muriini. To lele kini biibi ta ikamam peeze pa na, zugut izuk ma sik. Mi yoyouŋana biibi kat ikam zin tomtom, tabe tikarrut zurun.✡ 11 To tisu mi tipiri sua sananŋana pa Anutu saamba kana pa yoyouŋana biibi mi mbetmbeete sananŋan ta ikam zin na. Tamen titooro lelen mi tizem sanaana kizin som.✡

12 Tona aŋela ta iwe lamata mi ta pa i, ila ma imaŋga pa mbooro kini. Ina be ikam ma yok biibi Euprates imaaga. Naso iur zaala pizin king tabe timar pa zoŋ uunu na.✡ 13 Mi aŋre bubuŋana sananŋan tel. Ruŋgun kembei ta ŋgeu. Ta iyooto pa mooto kwoono, mi toro iyooto pa koroŋ sananŋana kwoono. Mi ta iwe tel pa i na, iyooto pa ni tau ikam koroŋ sananŋana tana ruŋguunu na kwoono. Anoŋ ta ipakamkaam zin tomtom na.✡ 14 Ŋgeu tel tana, ina bubuŋana sananŋan tau. Zin ko titortooro mos bibip pakan. Mi sombe nol biibi ki Anutu mbolkeŋkeŋŋana igarau, to tila ma tiyogeege zin king irao toono ta boozomen mi tilup zin be tikam malmal.✡

15 Mi Merere iso ta kembei: “Kere. Nio ko aŋmar mi aŋpamurur yom kembei tomtom kuumbuŋana. Mi tomtom ta sombe ipamatmaata, mi iparaŋraŋ itunu ma iurpe i lup, inako indeeŋe kampeŋana biibi. Pa sombe Biibi kini imar ma iŋgi, na burup mi pai men. Kokena iparaŋraŋ itunu som mi imbot sorok, to ka miaŋ pa itunu.”✡

16 Tana bubuŋana sananŋan tina tila ma tiyogeege zin king, mi tilup zin la lele ta tipaata la Iburu kalŋan be Amagedon.✡

17 To aŋela ta iwe lamata mi ru pa i, ila ma imaŋga pa mbooro kini, mi Anutu kete malmalŋana kini isu pa maŋaanaŋana. Mi kalŋaana ta musaana som, imbot urum lene ta Tomtom Biibi muriini na, mi iso: “A lagoi, ta imap na.” 18 Ta kembei mi lele ikimitmit, saamba ikuruŋruŋ, lolo iwenweene, mi yeŋyeeŋge ta biibi ŋonoono i, itok. Yeŋyeeŋge tana, irao yeŋyeeŋge sa som. Muŋgu kat, indeeŋe ta Anutu iur tomtom mi imar na, yeŋyeeŋge sa ta kembea itok toono pasa zen. 19 Ikam ma kar zaanaŋana Babilon ibalak ma iwe pakaana tel. Mi kar bibip kizin karkari ta boozomen na, borok su len lup tomini. Tana Anutu mataana mbeleele kar zaanaŋana Babilon * uunu kini som, mi ikam yok mbolŋana kat pizin be tiwin. Yok tana, ina kete malmalŋana kini tabe iswe pizin na. Mi kar Babilon kola iwin ma imap.✡ 20 Mi mutumutu mi abalabal ta boozomen ko reŋan mini som. Pa timbiriizi ma tila len lup.✡ 21 Mi yaŋpat barambaram ma isu pa saamba, to itoptop sala zin tomtom. Yaŋpat tana, siŋansiŋan kat. Mi tipata kat. Ikam ma tomtom nin saana kat. Tabe tisu ma tipiri sua sananŋana pa Anutu. Pa pataŋana tana ambai som kat.✡

17

Moori zaala lwoono kana

1 Zin aŋela lamata mi ru ta titeege mbooro lamata mi ru na, kizin ta imar to iso pio. Iso: “Mar be aŋso u pa kadoono tabe Anutu iur pa moori kaibiim ta zaala lwoono kana na. Moori tana na, kar biibi ta imbot igarau yok boozo. ✡ 2 Ni ta iyaryaaru zin king ki toono ma tikamam mbulu sananŋana. Mi zin king men som. Ni ipakankaana tomtom toono kan boozomen ma tito i pa mbulu kini sananŋana. Tabe ikam zin ma kembei tiwin yok ta mbolŋana kat ma tikankaana.” ✡

3 Tona loŋa men mi bubuŋana iru pio, mi aŋela iur yo su lele bilimŋana. To aŋre moori mbuleene ise koroŋ sananŋana ta siŋsiŋŋana kat. Mi koroŋ tana na, sua sananŋan boozomen imbot se kuliini. Mi sua ta boozomen tana na, sua repiiliŋana pa Anutu men. Koroŋ tana uteene na, lamata mi ru, mi ka kandaara laamuru. ✡ 4 Mburu ta moori tana izeebi pa na, ndabokŋana kat. Mi ka mos na, totoŋana mi siŋsiŋŋana. Mi ni ikam aigau pa mburu milmilŋan, mi pat ndabokbokŋan, mi koroŋ kembei ta yorodiŋ. Mi mbooro milmilŋana ta imbot la namaana. Ina bok pa mbulu kini ta sananŋana kat na. 5 Mi tibeede zaana turkeŋana ila ndomoono ta kembei:

“Kar biibi Babilon. Ni ta ipiyooto moori zaala lwoono kan ta boozomen, mi ipeyei mbulu ta Anutu leleene pa risa som kat na isu toono.” ✡

6 Mi aŋre moori tina na, ni kembei tomtom ta imbel winŋana ma igadgaada kat. Pa ni ta ipeyei ŋgar sananŋana pizin tomtom ma tikazas Anutu wal kini potomŋan ziŋan zin tomtom ta tizzwe katkat sua ŋonoono ki Yesu. Tana ni kembei imbel siŋin winŋana. Tabe nio aŋre i mi aŋkam ŋgar boozo. ✡

7 To aŋela iso: “Nu kam ŋgar boozo paso? Moori tiŋga mi koroŋ sananŋana ta ni imbot sala a, ta uteene lamata mi ru mi ka kandaara laamuru na, iŋgi be aŋpeeze ka uunu ma leŋ.

8 “Koroŋ sananŋana ta re na, muŋgu ni imbotmbot. Mi buri na muriini bilim. Mi molo som to ise mini pa naala ta usomŋana na. Mi ko imbot ri, tona Merere ipambiriizi i ma ila ne kat. Mi ro ki mbotŋana mata yaryaaraŋana ta toono ti ipet zen mi tomtom zan ise na, zin wal ta sombe zan ise ro tana som, na zin tina ko tire koroŋ sananŋana tana mi kwon itaanda pini. Pa ni muŋgu na, imbotmbot. Mi buri na, muriini bilim. Mi ko ipet mini. ✡

9 “Tana iti takam kat ŋgar pa. Tomtom ta sombe le ŋgar, nako iute zin koroŋ tiŋgi. Uteene ta lamata mi ru na, ina abal lamata mi ru ta moori tina mbuleene ise. Mi uteene lamata mi ru tina, ina tiwe kin pa king lamata mi ru tomini. ✡ 10 Kizin lamata na, tisu len kek. Mi ta, ta ikamam peeze i. Mi toro na, iwwa kaimer. Tamen sombe imar, na bela imbot risa. 11 Mi koroŋ sananŋana ta muŋgu imbotmbot mi buri imbot som na, ina king ta iwe lamata mi tel pa i. Tamen ni ko iyooto pa king lamata mi ru tana. Mi ko imbot ma molo som. Pa Merere ko ipambiriizi i ma ila ne kat.

12 “To kandaara laamuru ta re na, ina zin king laamuru ta tikam peeze zen. Miko timbot ma nol kizin be peeze ila naman, to ziŋan koroŋ sananŋana tana timboro toono pa mazwaana rimen ŋonoono. ✡ 13 Zin ta boozomen tina ko tiyok raraate ma ŋgar kizin iwe tamen, mi tizem peeze mi mburan ma imap ila ki koroŋ sananŋana tana be tipomboli. 14 Mi zin ko tikam malmal pa Sipsip ki Anutu mi wal kini. Tamen ko tikam ma som, mi Sipsip ki Anutu ilip pizin. Paso, ni Merere ŋonoono ta ilip pizin merere ta boozomen. Mi ni king biibi ŋonoono ta ilip pizin king ta boozomen. Mi wal kini, ina zin ta ni itunu ipei kat zin, mi iboobo zin ma tiwe lene, mi tikiskis urlaŋana kizin na.” ✡

15 Tona aŋela iseeŋge sua kini ma iso:

“Yok boozomen ta re moori zaala lwoono kana imbot igarau zin na, ina imender pizin tomtom boozomen tau kulin pareiŋan, kalŋan pareiŋan, mi timar pa karkari ta boozomen. 16 Mi koroŋ sananŋana tana raama ka kandaara laamuru ta nu re na, inako titooro zin, mi tiur koi pa moori zaala lwoono kana tana, mi tipasaana kati. Ko tikinke mburu pini ma imbot sorok. Mi timaŋga pini, mi titatututi, mi tigiibi i isula you. ✡ 17 Pa Anutu, ni iur ŋgar tina imbot la king laamuru tana lelen kek. Tana zin ko tilup ŋgar mi lelen ma iwe tamen, mi tito Anutu ŋgar kini, mi tizem peeze kizin ila ki koroŋ sananŋana tana namaana, be ni imboro ma irao Merere sua kini iur ŋonoono.

18 “Mi moori ta nu re i, ina imender pa kar biibi ta ikamam peeze pa king boozomen ta timbot toono i.”

18

Babilon borok su lene

1 Kaimer mana motoŋ la na, aŋre aŋela toro imbot saamba mi isu. Aŋela tana mburaana biibi kat, mi ka azuŋka iyaara ma irao toono.✡ 2 Mi kalŋaana biibi ma isombe:

“Kar biibi Babilon borok su lene kek! Tireege ma borok su lene kek!

Iŋga muriini bilim. Matanda la na, tere mini som.

Iŋga be imbot ma iwe bubuŋana sananŋan mi man sananŋan boozomen ta lelende pizin risa som na murin.✡

3 Pa ni ta iyaryaaru zin king ki toono ma tikamam mbulu sanaana.

Mi ipakankaana zin karkari tomini ma tito i pa mbulu kini sananŋana.

Tabe ikam zin ma kembei tiwin yok ta mbolŋana kat ma tikankaana.

Ni mata koroŋŋana kat, ma iso ikam le koroŋ ta boozomen.

Tana wal boozomen tilala kini be tiŋgomoono koroŋ kizin, mibe tikam len kadoono.

Mi mbulu kini tana iwe zaala pizin ma tiwe mbio uunu.”✡ 4 To aŋleŋ kalŋaana toro ta imbot saamba mi isu. Iso:

“O niom wal tio, koko pa kar tina, mi kala kombot ndel.

Kokena kagaabi pa sanaana kini, to kadoono kini sananŋana ise tiom tomini.✡

5 Paso, sanaana kini ta boozomen indoundou mi isala isala mabe koŋ sala saamba.

Mi mbulu kini sananŋan ta boozomen tana na, Anutu mataana iŋgalŋgal.✡

6 Tana mbulu ta ni ikam pizin tomtom, iŋgi be imiili pini ma ilip kat.

Pa mbulu kini sananŋana, Anutu kola ipokot pa ru.

Muŋgu moori tana itooro yok mbolŋana, mi ipiwin zin tomtom pa.

Mi iŋgi be ni kadoono iwin yok ta mbolŋana kat la itunu mbooro kini.✡

7 Ni muŋgu ipakur itunu mi ikam le koroŋ boozo kat irao itunu leleene.

Tana ni kola itaŋtaŋ mi ire yoyouŋana biibi ma ikot mbulu kini tana.

Pa ka gorok molo ta koroŋ to isombe: ‘A, nio iŋgi mernan ta aŋborro koroŋ ta boozomen. Ko aŋbutultul se muriŋ mi aŋbomboreŋ ta kembei.

Nio kembei nora sa, be aŋbot ŋoobo mi aŋtaŋtaŋ? Som.

Pataŋana sa ta kembei irao ipet pio na som.’✡

8 Mi aigule tasa, nako iporou sala pataŋana boozomen ta Anutu iur pini na.

To meeteŋana, tiŋiizi, mi peteele ko indeeŋi,

mi you ko ikani ma gubuunu men.

Pa Merere Anutu tabe iur kadoono pini i, ni mbura keskeezeŋana.”✡

9 Beso zin king ki toono ta tilala ma ziŋan moori tana tikamam kat mboti ambaiŋana, mi tikamam mbulu sananŋana na, matan ila na, tire you ka koi biibi izalla. To timaŋga na, titaŋ ma tikam geezeŋana pini.✡ 10 Tamen tila tigarau i som. Pa timoto kan pa yoyouŋana biibi ta ise kini na. Tana timbot molo mi titwer la pini men. Tiso:

“Wei, tembeli kek!

A kar biibi, tembeli kek!

Babilon, ni kar zaanaŋana mi mburaanaŋana.

Mi iŋgi ikam kadoono kini ma imbiriizi karau men pa aigule suruunu rimen ŋonoono ti.”✡

11 Ikam ma zin wal toono kan ta tiŋgomonmoono koroŋ kizin ilala kini na, titaŋ biibi pini ma tiyeryer. Pa len tomtom sa be iŋgiimi koroŋ kizin mini som.✡ 12 Koroŋ kizin ta kembei: Pat milmilŋan mi zanŋan tau ndabokbokŋan mi kadon bibip i, mi mburu pakan kembei ta natabu, zaara, ze, mi kawaala ta kokouŋan, totoŋan, mi siŋsiŋŋan, mi pakan ta ambaimbaiŋan kat. Mi ke ta kuzinŋan, mi koroŋ ambaimbaiŋan ta tiurpe pa elepan zoŋon, mi ke ambaimbaiŋan ta kadon bibip i, mi pat pakan ta ka mos yaryaaraŋan i, 13 mi koroŋ pakan ta kuzin ambaimbaiŋan mi kadon bibip i. Mi baen, ŋgere, kini, makau, sipsip, mi hos raama karis. Ina zin koroŋ tina. Mi zin tomtom tomini, wal tana tiŋgomonmoono zin ila kizin wal pakan be tiwe len mbesooŋo. Tana koroŋ kizin ta munŋaana men tina, ko irao tiŋgomoono mini na som. 14 Mi zin tau tiŋgomonmoono mburu ma koroŋ i ko timaŋga, mi tiso pini ma tiso:

“Wai, koroŋ munŋaana men ta kar Babilon mata berber pa be ikam, ta iŋgi imap i. Mi koroŋ kini ambaimbaiŋan boozomen ta zaana biibi pa i, ta ila lene lup. Ma iŋgi ko irao kamŋan mini som.”

15 Mi zin ta tiwe mbio uunu pa koroŋ boozo ta tiŋgomonmoono isu kar tana, nako timoto la pa yoyouŋana biibi ta ise kini na, to timbot molo mi titaŋ pini. 16 Ko tiyeryer mi tiso:

“Tembelu kek!

A kar biibi, tembelu kek!

Muŋgu nu rru pa mburu kokouŋan, totoŋan, mi siŋsiŋŋan men.

Mi kamam aigau pa mburu milmilŋan mi pat ndabokbokŋan men.

17 Tamen, aigule suruunu rimen ti, mi mburu ku ambaimbaiŋan ta boozomen tina tisaana lup.”

Mi zin peeze kan ta boozomen ki wooŋgo ta kembena. Ko ziŋan zin tomtom pakan ta ziŋan tikwayai pa tai keteene i, mi zin uraata kan ki wooŋgo timbot molo pa tomini. 18 Mi tire la pa ka kakoi ta izalla na, mi titwer ma tiso ma kalŋan biibi ta kembei: “We, kar toro sa ko irao kar biibi tiŋga?” 19 Tana timoŋ zin pa koskoozo, mi titaŋ ma tiyeryer, mi kalŋan biibi ma tisombe:

“Tembelu kek!

A kar biibi, tembelu kek!

La lem mi iŋgi be niam amru zoloyam i.

Niam tomtom tai koyam ta boozomen ti amwe mbio uunu pa nu tau.

Tamen aigule suruunu rimen ti, mi tipasaanu ma map kat!”

20 Tana niom ta kombot kar saamba na, menmeen yom. Pa kar Babilon ila ne kek. Mi niom ta kewe Anutu wal kini potomŋan na, niomŋan zin tau tiwe Anutu kwoono, mi zin ŋgoŋana kini na, menmeen yom. Pa mbulu ta Babilon ikam piom, ta Anutu ipokot kek.

21 Tona aŋre aŋela mburaanaŋana ta ikam pat ta siŋaanabi kat, mi ipundu sula tai mi iso:

“Kar biibi Babilon, ko tipundu i ma isula lene ta kembei.

Mi ko irao tere i mini som.

22 Tomtom sa ko imbot kar Babilon mini be ise kombom, mi iwi twiiri ma mamaaza, mi imbo mboe ma iwal tileŋ na som.✡

Mi wal kini ta tizabzap len koroŋ pakan be tiŋgomoono na, kizin sa ko ipa pa kar keteene mini som.

Mi pat bibip ta tiurpewe palawa pa na, inako tikam uraata pa mi kan orooro isala mini na som.

23 Mi tomtom sa ko imbot mini be itun lam mi iyaara na som.

Mi ula ta kembena. Sa ko ipet su Babilon mini som.

Muŋgu wal kini ta tiŋgomonmoono koroŋ na, zin zan mi mburan bibip. Tilip pa wal boozomen ta timbotmbot toono na.

Mi naborou kini ta ipandelndel zin iwal karkari.

24 Mi tere na, kembei wal potomŋan ki Anutu mi kwoono bizin ziŋan wal ta boozomen, ta siŋ kizin isu kar tana ma isaana.”✡

19

Tipakur Anutu isu kar saamba

1 Kaimer mana, aŋleŋ iwal biibi ta timbot kar saamba na, orooro kizin isala. Kalŋan izalla ma tiso:

“Haleluya!

Tapakur Anutu kiti zaana.

Pa ni mburaana mi zaana biibi.

Mi ikamke iti ma tombot ambai kek.✡

2 Ni ta iute kat tomtom uunu kizin. Tana uraata kini ta ikamam be ipokot mbulu kizin, ina indeŋdeeŋe men.

Moori kaibiim ta zaala lwoono kana na, ni ikeske zin tomtom toono kan pa mbulu kini sananŋan, tanata Anutu iur kadoono pini.

Ni muŋgu ikazas zin mbesooŋo ki Anutu ma siŋin ireere.

Mi iŋgi Anutu ipokot mbulu kini kek.”✡ 3 Ta kembei mi aŋleŋ kalŋan isala mini ma tiso:

“Haleluya!

Pa kar Babilon ta you ikanan, mi ka kakoi ko izalla ta kembea ma alok.”✡

4 To wal tomoota mi paŋ ta zanŋan na, raama koroŋ matan yaryaaraŋan paŋ na, titoptop su mi tipakur Anutu ta imbutul se muriini peeze kana na, ma tisombe: “Haleluya! Ŋonoono kat. Iti tapakur Merere zaana!”✡

5 Tona kalŋaana ta imbot Biibi muriini mi imar. Isombe: “Niom mbesooŋo kini munŋaana men ta komototo i mi keleŋleŋ la kalŋaana na, kapakur Anutu kiti zaana! Niom ta zoyomŋoyom, mi niom pakan tomini.”✡

6 Molo som na, aŋleŋ orooro kizin iwal biibi isala mini. Kalŋan na, kembei ta yok boozomen ŋguruŋguruŋ ma kembei ta lele ikuruŋ i. Mi kalŋan biibi ma tisombe:

“Haleluya!

Iti tapakur Merere Anutu kiti zaana. Pa ni biibi mi mbura keskeezeŋana, mi ikamam peeze pa koroŋ ta boozomen.✡

7 Tana iti menmeen ti mi lelende ambai, mi tiwit uruunu. Pa ni zaana biibi kat.

Ula ki Sipsip ki Anutu, ta iŋgi be ipet i. Mi waene, ni iurpe itunu kek.✡

8 Pa Anutu ikam le mburu kokouŋana ta ŋgeezeŋana kat be iru pa.”

(Mburu kokouŋana tana, ina imender pa mbulu ndeeŋeŋan kizin wal potomŋan.)✡

9 Tona aŋela iso pio. Iso: “Beede ta kembei: ‘Zin wal ta sua ikam zin be timar pa ula ki Sipsip ki Anutu, mibe tikan ka kini na, zin ko menmeen zin biibi pa kampeŋana tana.’ ” To iso seeŋge sua kini ma iso: “Iŋgi sua ŋonoono ki Anutu.”✡

10 Ni iso ta kembei, tabe nio aŋlek kumbuŋ pini, mi aŋso aŋpakuri. Som, mi ni ipeteke yo. Iso: “Wa! Kam kembena pepe. Nio iŋgi mbesooŋo sorok kembei nu mi zin toŋmatiziŋ ku ta niomŋan kikiskis sua ŋonoono ta Yesu iswe na. Tana pakur yo pepe. Pakur Anutu itutamen. Pa Merere kwoono bizin ŋonoono na, tipombolmbol Yesu sua kini.”✡

Malmal biibi ki mbeŋ kaimer

11 To motoŋ la na, aŋre saamba ikaaga. Mi aŋre hos kokouŋana. Mi tomtom ta mbuleene se hos tana ndemeene. Ni tomtom ta ikamam mbulu ŋonoono men, mi itoto sua kini. Sombe iur kadoono, som ikam malmal, ina ikam ma indeeŋe men.✡ 12 Mataana na, kembei ta you bilbilŋana i. Mi uteene na, mogar boozomen imbot sala. Mi zaana, ina tibeede pataaŋa kek. Zaana tana, tomtom toro sa iute som. Ni itutamen ta iute.✡ 13 Mi iru pa mburu ta siŋ ipasaana ma isaana. Mi tipaata zaana be “Sua ta iswe Anutu ŋgar kini.”✡

14 Ni imuuŋgu mi zin malmal kan ki saamba tito i. Tise hos kokouŋan men, mi tizeebe zin pa mburu kokouŋan ta ŋgeezeŋan men.✡ 15 Biibi tana na, buza mataanaŋana iyooto pa kwoono be ikas zin karkari pa. Mi ni ko ikam peeze mbolŋana pa toono ta boozomen. Anutu ta mbura keskeezeŋana na, ni keteene malmal biibi kat. Tana ni ta ise hos kokouŋana kola ipadagdaaga zin tomtom ma siŋ kizin irereere ma kembei ta tomtom tikamam pa baen na.✡ 16 Tomtom tana, tibeede zaana se kawaala kini ta indeeŋe ka soobo i. Iso ta kembei: “King biibi ŋonoono ta ilip pa king ta boozomen, mi Merere ta ilip pa merere ta boozomen.”✡

17 To aŋre aŋela ta. Imender la zoŋ mataana, mi kalŋaana biibi ma iboobo la pizin man ta tirie pa maŋaanaŋana i. Iso: “Niom ta boozomen kamar kulup yom pa kini biibi ta Anutu iurpe ma imbotmbot i.✡ 18 Kakan zin king, ma zin bibip kizin malmal kan, ma zin zaaba kan mburanŋan mazan. Mi kakan zin hos raama kan tomtom bizin mazan tomini. To zin tomtom ta boozomen ta kembena. Zin mbesooŋo sorok, mi zin ta zanŋan ma zin iwal biibi, ina kakan zin men.”

19 Aŋleŋ ta kembei mi motoŋ la na, aŋre koroŋ sananŋana mi zin king ki toono ziŋan zin malmal kan kizin tilup zin be tikam malmal pa ni ta imbot sala hos kokouŋana ndemeene na, ziŋan wal kini ta malmal kan i.✡ 20 Tamen zin mburan irao ni ta imbot sala hos na som. Ni imaŋga to, karau lae pa koroŋ sananŋana ta ikazas Anutu wal kini, mi ni tau ikam koroŋ tana ruŋguunu mi itortooro uraata bibip lala tomtom matan bekena ipakaam zin na. Uraata kini tana, ta ipandelndel zin tomtom ma tikam kilalan ki koroŋ sananŋana, mi tilek kumbun pa koroŋ tana ruŋguunu. Tana wal ru tana matan yaryaara, mi ni tau mbuleene se hos kokouŋana na, iten zin, mi ipalkeete zin sula you biibi ta kakoi kuziini sananŋana kat izze pa i.✡ 21 Mi wal sananŋan ta boozomen na, timetmeete pa buza ta iyooto pa ni ta imbot se hos ndemeene na kwoono. To man ta boozomen timar, mi timbot se koroŋ tana mazan, mi matan pis, mi titut zin, titut zin ma timap.

20

Ndaama munŋaana ta (1,000)

1 Kaimer mana motoŋ la, to aŋre aŋela toro imbot saamba mi isu. Ni imborro kataama ki naala ta usomŋana na, mi iteege re ta mbolŋana kat. ✡ 2-3 Isula to ikiskis mooto tau. Anoŋ ta aliŋgumuraŋana na. Tipaati be Tomtom Sanaana mi Sadan na. Mi ipo i pa re tana, mi ipundu i sula naala ta usomŋana na, mi ipakaala kwoono ma tuŋ kat be imbot ma irao ndaama munŋaana ta (1,000). Tana ni ko irao ipandelndel zin karkari mini som ma irao ndaama munŋaana ta tina imap. Tamen kaimer na, bela tizemi, mi ipa lene pa mazwaana suruunu ri. ✡

4 Beso motoŋ sala saamba na, aŋre zin wal tau Merere iur zin be titiiri zin tomtom i, mbulen se murin peeze kana ma timbotmbot. Mi aŋre zin wal ta tizzwe Yesu uruunu mi Anutu sua kini ma tiyembut ŋguren na, ziŋan wal boozomen ta tilek kumbun pa koroŋ sananŋana raama ruŋguunu som, mi tiyok be tikam kilalan kini ise ndomon som, ise naman som. Ina zin tina ta timaŋga pa meeteŋana, mi ziŋan Krisi tikam peeze pa ndaama munŋaana ta tina. ✡ 5 Ina maŋgaŋana mataana kana. Mi zin iwal biibi ta timetmeete, nako maŋgaŋana zen ma irao ndaama munŋaana ta tina imap. ✡ 6 Zin wal ta so timbot lela maŋgaŋana mataana kana tina, nako menmeen zin biibi pa kampeŋana tana. Pa zin tiwe Anutu wal kini potomŋan kek. Tana meeteŋana ta iwe ru pa i, ko irao ikam kosa sa pizin na som. Mi zin ko tiwe zin patoronŋana kan, mi timbeeze pa Anutu mi Krisi. Mi ziŋan Krisi ko tikam peeze pa ndaama munŋaana ta (1,000) tana. ✡

Tomtom Sanaana imap

7 Kaimer ma ndaama munŋaana tana imap, to tikaaga naala ta usomŋana na kwoono, mi tizem Tomtom Sanaana ma iyooto. 8 To ni ila be ipandelndel zin karkari ta timbot irao toono ta boozomen, mibe ilup zin pa malmal. Wal tana, tipaata zin be Magog mi Gog. * Tinin zin na, tarao som. Pa zin kembei magargaara tai kana. ✡ 9 Timaŋga na, tila tiliu lele ta Anutu wal kini potomŋan timbotmbot pa be tikam malmal pizin. Mi ina kar biibi ta Anutu leleene pa ilip. Tamen you imbot saamba mi isu, mi ikan Anutu ka koi bizin tana ma timap. ✡ 10 Mi Tomtom Sanaana ta ipandelndel zin tomtom, ina tipundu i sula you biibi ta kakoi kuziini sananŋana kat na. Isula ki koroŋ sananŋana ziru ni tau ikam koroŋ tana ruŋguunu mi ipakamkaam zin tomtom na. Mi ko tiseseeze wal tel tana matan ma tiyamaana kat. Mi yoyouŋana kizin ko irao imap na som. Ko ikan zin pa mbeŋ ma aigule, mi imbotmbot ta kembei ma alok. ✡

Tomtom timender pa sua

11 To motoŋ sala na, aŋre Biibi mbuleene se muriini peeze kana kokouŋana ta biibi kat. To saamba mi toono timbiriizi pa Biibi mataana ma reŋan mini som. ✡ 12 Mi aŋre zin tau timetmeete na, tila ma timender kolouŋana pa Biibi muriini. Zin zanŋan, mi sorrokŋan tomini. Mi tipeele ro pakan, mana tipeele toro ta ki mbotŋana mata yaryaaraŋana i. Tana zin meeteŋan timap timender su Anutu kereene uunu be ni itiiri zin pa mbulu kizin. Pa ina ise ro lup kek. ✡ 13 Mi tai ipimiili zin tau timetmeete sula tai na ma tise. Mi Meeteŋana mi Andewa ta kembena. Irao ikis zin tomtom mini som. Ipimiili zin ma tise. To Anutu itiiri tomtom ta boozomen pa mbulu kizin. 14 Mi tipundu Meeteŋana mi Andewa isula you biibi ma you ikan ma imap. You biibi tana, ina meeteŋana tabe iwe ru pa i. ✡ 15 Mi zin ta sombe zan imbot se ro ki mbotŋana mata yaryaaraŋana som, na tipiri zin sula you biibi tina. ✡

21

Saamba popoŋana mi toono popoŋana

1 To motoŋ la na, aŋre saamba popoŋana mi toono popoŋana. Pa saamba mi toono mataana kan ta timbiriizi ma tila len lup kek. Mi tai ta kembena. Imbot mini som.✡ 2 Mi aŋre kar potomŋana ta zaana Yerusalem popoŋana na, imbot ki Anutu ta saamba a mi isu. Iurpe i ma kembei moori tabe iwoolo i. Mburu ki ula ila niini be ila ki kusiini.✡ 3 Molo som na, aŋleŋ kalŋaana ta imbot Biibi muriini mi imar. Isombe: “Iŋgi buri Anutu iur muriini ma imbot kat la tomtom mazwan kek. Tana ta koozi mi ila na, ziŋan zin tomtom ko timbot la mbata. Mi zin ko tire i kembei ni Anutu kizin. Mi ni ko imbotmbot raama zin mi ire zin kembei itunu wal kini.✡ 4 Ni ko imus matan luluunu ma imap. Mi ko meeteŋana sa mini som, baibai mini som, tiŋiizi mini som, mi yoyouŋana mini som. Pa ina koroŋ muŋguŋan ta timap kek.”✡

5 To Biibi ta mbuleene se itunu muriini peeze kana na, isombe: “Iŋgi nio aŋkam koroŋ ta boozomen ma tiwe popoŋan.” Mi iso pio mini ma iso: “Sua tiŋgi, kozo beede ise. Pa iŋgi sua ŋonoono. Tana tomtom tirao tiurla kat.”✡ 6 To iso mini ma iso: “A lagoi, ta imap na. Nio ta aŋmuŋmuuŋgu, mi aŋkemermer. Mi nio ta aŋwe mataana pa koroŋ ta boozomen. Mi sombe koroŋ ta boozomen imap, na nio ko aŋbotmbot men. Tomtom ta sombe miri i, na nio ko aŋkam sorok ka yok mata yaryaaraŋana ta bukbuk ma ise, mi irereere ma imbotmbot.✡ 7 Mi tomtom ta so iporou mbolŋana ma ilip, na nio ko aŋwe Anutu kini, mi ni ko iwe nio lutuŋ mi ikam matamur tio.✡ 8 Tamen zin tau timototo mi tizem urlaŋana kizin, mi zin tau tiurla som, zin ta lelen bok pa mbulu buzaanaŋana, zin tau tipunun tomtom ma timetmeete, zin tau tikamam mbulu kizin me ma ŋge, wal yaambaŋan, zin tau timbesmbeeze pizin merere pakaamŋan, mi wal pakamkaamŋan na, wal boozomen ta kembena, zin murin ta you biibi ta kakoi kuziini sananŋana izze pa. Mi ina meeteŋana ta iwe ru pa i.”✡

Yerusalem popoŋana

9 To aŋela lamata mi ru ta muŋgu mbooro kizin bokbok pa pataŋana kaimer kan na, kizin ta, imar to iso pio. Iso: “Mar ma aŋso u pa moori tabe Sipsip ki Anutu iwooli i.”✡ 10 Tona loŋa men mi Bubuŋana iru pio, mi aŋela iur yo sala abal biibi ta kor a, mi iso yo pa kar potomŋana Yerusalem. Imbot ki Anutu tau saamba a mi isu.✡ 11 Kar tana ka azuŋka biibi. Pa Anutu ta imbotmbot lela. Mi imilmil ma iŋgalaŋ kat kembei pat ndabokbokŋan ta tiurpe ma tiŋgeeze kat.✡ 12 Mi ka siiri mbolŋana kat ta iliu, mi isala ta kor a. Mi kar tana ka kataama laamuru mi ru. Mi zin aŋela laamuru mi ru ta timborro zin kataama tana. To kataama na, tibeede Israel un bizin laamuru mi ru zan ise.✡ 13 Kataama tana, tel imbot ki iwaara, tel imbot ki re, tel imbot ki kaagu, mi tel imbot ki daudao. 14 Mi kar tana ka siiri na, imender se pat bibip laamuru mi ru. Pat tana na, ŋgoŋana laamuru mi ru ki Sipsip ki Anutu, ta zan ise.✡

15 Mi aŋela ta izzo sua pio na, ni le ke milmilŋana ta. Ke tina be ikin kar tana raama ka siiri mi zin kataama pa. 16 Aŋela ikin molo ki kar mi babaŋana kini na, raraate men. Mi kor kana ta kembena irao kembei 12,000 stadia. * 17 Be ikin siiri na, irao 144 kubit. Reo tana, ki aŋela. Mi iti tomtom sombe tuur reo pa, ina raraate men. 18 Siiri tana, tiurpe pa pat jaspa. Mi kar biibi na, tiurpe pa pat gol ta milmilŋana ma iŋgeeze kat. 19 Pat bibip ta kar tana ka siiri imender sala na, tiŋgas pat ndabokbokŋan matakiŋa ta kan mos yaryaaraŋan i, bekena ipeŋgeeze siiri uunu. Pat mataana kana na, jaspa. To tiur sapaia, aget, emerol, 20 oniks, kanelian, krisolit, beril, topas, ayasin, krisopres, mi amatis. 21 Mi kataama laamuru mi ru na, tiurpe pa yorodiŋ ma iŋgeeze kat. Mi zaala ta ipa pa kar leleene na, tiurpe pa pat gol ta milmilŋana ma iŋgeeze kat.

22 Mi kar potomŋana tina na, aŋre Urum Merere sa imbot lela som. Pa Anutu itunu, ta ni mbura keskeezeŋana na, ziru Sipsip ki Anutu murin ta kar tana. Tana zitun tiwe kembei ta urum.✡ 23 Mi kar tana na, Anutu itunu azuŋka kini ta iyaryaara ma iurur mat pa. Mi Sipsip ta iwe kembei ta lam pa kar tana. Tana zoŋ ma puulu na, len uraata sa mini som.✡ 24 Iwal karkari ko timap ma tipa la azuŋka ki kar tina men. Mi zin king ki toono ko tikam koroŋ kizin ta zan bibip pa i ma imap ma ila pa kar tana.✡ 25 Mi kar tana ka kataama, tikakaaga men. Kotkaalaŋana mini som. Pa kar tana, mbeŋ sa som.✡ 26 Mi zin karkari ta kembena. Ko tikam koroŋ kizin ta zan bibip pa i ma tilela kar tana be tipakur Merere pa. 27 Tamen koroŋ ta sombe iŋgeeze som, nako irao ilela som. Mi tomtom ta so leleene bok pa mbulu buzaanaŋana, som ipakamkaam na, ni ta kembena. Ko irao ilela som. Mi zin wal ta zan imbot se Sipsip ki Anutu ro kini, ina zin men ta ko tilela. Ro tana, ki mbotŋana mata yaryaaraŋana.✡

22

Yok ki mbotŋana mata yaryaaraŋana

1 Tona aŋela iso yo pa yok ki mbotŋana mata yaryaaraŋana ta irereere ma imbotmbot. Yok tana iŋgalaŋ mi ikilli kat. Mi yok tana kunduunu imbot ki Anutu ma Sipsip kini murin peeze kana, mi irereere ma ipet. ✡ 2 Irereere mi ito zaala lukutuunu. Zaala biibi tau iloondo pa kar lene i. Mi ke ki mbotŋana mata yaryaaraŋana imender su yok kezeene. Ke tana ŋonoono iwedet pa puulu ta boozomen. Mi ruunu, ina be iurpe zin karkari ma timbot ambai. ✡

3 Kar tana, sanaana sa som. Tana ka pataŋana sa mini som. Paso, Anutu kete malmalŋana kini imap kek. Mi Anutu ziru Sipsip kini, murin peeze kana ko imbotmbot kar ta tana. Mi Merere mbesooŋo kini ko timbotmbot kar tana mi timbesmbeeze pini. ✡ 4 Zin ko tire kat mataana. Mi ni zaana ta imbot se ndomon. ✡ 5 Mi mbeŋ sa mini som. Pa Merere Anutu itunu ta iurur mat pizin. Tana kai ma zoŋ len uraata sa mini som. Mi zin iwal ta timbot kar tana na, zin ko tikamam peeze ma alok. ✡

Merere Yesu iso molo som to imar

6 Aŋre koroŋ boozomen tana ma imap, to aŋela isu mi iso pio. Iso: “Sua ta imbot se ro tiŋgi na, sua ŋonoono men. Tana tomtom tirao tiurla kat. Merere Anutu ta ikamam Bubuŋana ma irru pizin wal ta tiwe ni kwoono na, ni iŋgo aŋela kini ma imar bekena ipaute zin mbesooŋo kini pa koroŋ tabe molo som to ipet.” ✡

7 Mi Yesu isombe: “Keleŋ. Molo som to aŋma. Tana tomtom ta sombe ikiskis Anutu sua kini tau imbot se ro tiŋgi mi itoto, na ni ko menmeeni biibi pa kampeŋana ki Anutu.” ✡

8 Nio Yoan ta ituŋ aŋleŋ mi aŋre kat zin koroŋ tiŋgi. Aŋela iso yo pa ma imap, to aŋlek kumbuŋ pini be aŋpakuri. ✡ 9 Som, mi ni ipeteke yo. Iso: “Wa, kam kembena pepe. Nio iŋgi mbesooŋo sorok kembei ta nu mi toŋmatiziŋ ku ta Anutu kwoono bizin na, mi wal boozomen ta tikiskis sua ta imbot se ro tiŋgi mi titoto. Tana lek kumbum pio pepe. Pakur Anutu itutamen.”

10 To aŋela iso pio mini. Iso: “Sua ki Anutu ta imbot se ro tiŋgi na, kozo watkaala ma iwe koroŋ turkeŋana pepe. Pa nol tabe uraata tiŋgi ipet, ta imar igarau kek. ✡ 11 Tana tomtom ta sombe inoknok mbulu sananŋana, na ni ikamam lak! Mi tomtom ta isombe ipasaana itunu pa mbulu ki kuliini, na ni tomini, ikamam lak. Mi tomtom ta isombe ikamam mbulu ndeeŋeŋana, na ni mataana iŋgalŋgal be ikiskis mbulu kini tana. Mi tomtom ta isombe iwe Anutu lene kek, na ni tomini mataana iŋgalŋgal mi ikamam ka mbulu.” ✡

12 Yesu isombe: “Keleŋ. Nio iŋgi molo som to aŋmar be aŋur kadoono pa tomtom ta boozomen ikot mbulu kizin kizin. ✡ 13 Nio ta aŋwe mataana pa koroŋ ta boozomen. Mi sombe koroŋ ta boozomen imap, na nio ko aŋbotmbot men. Aŋmuŋmuuŋgu mi aŋkemermer. Mi nio ta aŋwe uunu pa koroŋ ta boozomen, mi aŋposop koroŋ ta boozomen.” ✡

14 Zin tau tiŋguuru kawaala kizin ma iŋgeeze, na zin ko menmeen zin kat. Pa zin ko tirao be tikan ke ki mbotŋana mata yaryaaraŋana ŋonoono, mi tiloondo pa kataama ma tilela kar biibi. ✡ 15 Mi zin wal ta mbulu kizin iŋgeeze som, mi wal yaambaŋan, zin tau tikamam mbulu kizin me ma ŋge, zin tau tipunun sorok zin tomtom ma timetmeete, zin tau timbesmbeeze pizin merere pakaamŋan, mi wal munŋaana men ta lelen ilip pa mbulu pakaamŋana mi tikamam, na wal boozomen ta kembei ko tirao be tilela kar biibi tana na som. Ko timbot ndel. ✡

16 “Iŋgi nio Yesu ta aŋgo aŋela tio ma ima iso sua tiŋgi piom karkari ta kombot la lupŋana tio na. Dabit popoŋana kini zaanaŋana ta nio i. Mi Pitik Birae ta iyaryaara ma ise mana berek, ina nio tau.” ✡

17 Bubuŋana ziru moori ulaŋana tiso ta kembei: “Mar!” Mi tomtom ta sombe ileŋ sua ti, na ni tomini irao iyok mi iso sua raraate ta kembea. Tomtom ta sombe miri i, na imar mi iwin yok mata yaryaaraŋana. Yok tana ka ŋgomo somŋana. ✡

Yoan kwoono imbol

18 Wal ta so tileŋ Anutu kalŋaana ta imbot se ro tiŋgi, na nio kwoŋ imbol pizin ta kembei: Tomtom sa isombe iyo sua pakan ise ki, nako Anutu iur pataŋana ta ro tiŋgi iso pa na ise kini tomini. ✡ 19 Tamen sombe tomtom sa izem Anutu sua kini pakan ta ise ro tiŋgi ma imborene, na ni tomini Anutu ko izemi ma imborene. Mi koroŋ ambaimbaiŋan ki Anutu ta ro tiŋgi iso pa na, ni ko irao ikam som. Mi ko irao be ikan ke ki mbotŋana mata yaryaaraŋana ŋonoono mi ilela kar potomŋana na som. Pa Anutu ko iŋgalsek pini. ✡

20 Tana ni ta iswe koroŋ tiŋgi iso ta kembei. Iso: “Ŋonoono kat. Molo som to aŋma.” E, sua ta tina. Merere Yesu, mar lak! ✡

21 Merere kiti Yesu, kampeŋana kini ko ise tiom ta boozomen. Ŋonoono.

✡ 1:1-2: Dan 2:28+; 1Yo 1:1; Tur 22:16

✡ 1:3: Ro 13:11; Yems 5:8; 1Pe 4:7; Tur 22:7,10

* 1:4: Sombe Yoan ibeede pa koroŋ lamata mi ru, na koroŋ tana ambai komboono, som munŋaana. Tana Bubuŋana lamata mi ru ti, ko timender pa Bubuŋana Potomŋana.

✡ 1:4: Kam 3:14+; Mbo 89:27; Yo 1:1; Tur 4:5

✡ 1:5: Yo 18:37; 1Kor 15:20,25

✡ 1:6: Kam 19:6; 1Pe 1:19, 2:9; 1Yo 4:10; Tur 5:10

✡ 1:7: Dan 7:13; Sek 12:10; Mt 24:30; Yo 19:37; Ŋgo 1:11; 1Tes 4:17

✡ 1:8: Kam 3:14; Tur 4:8, 22:13

✡ 1:9: Ŋgo 14:22; 2Tim 1:8, 2:12

✡ 1:10: Kam 19:19; Ŋgo 10:10

✡ 1:13: Dan 7:13

✡ 1:14: Dan 7:9

✡ 1:15: Dan 10:6

✡ 1:16: Mt 17:2; Ep 6:17; Ibr 4:12

✡ 1:18: Mbo 68:20+; Ro 6:9; Ibr 7:25; Tur 4:9

✡ 1:20: Mt 5:15

✡ 2:2: 2Kor 11:13; 1Tes 1:3; 2Pe 2:1; 1Yo 4:1

✡ 2:3: Ga 6:9; Ibr 10:36, 12:3+

✡ 2:4: 1Tim 5:12

✡ 2:5: Mt 21:41+

* 2:6: Nikolas, ni ipaute zin urlaŋana kan ta kembei: Sombe tigabgaaba wal matan munŋan pa mbulu kizin, mi tiurur nol, mi tikanan kini ta tikam pizin merere pakaamŋan, ina koroŋ sorok.

✡ 2:6: Mbo 139:21

✡ 2:7: Un 2:9, 3:22; Tur 22:2,14

✡ 2:9: Yo 8:39+; Ro 2:17,28+; 2Kor 11:14+; Yems 2:5; Tur 3:9

✡ 2:10: Mt 10:18,22,28, 24:13; 1Kor 9:25; 2Tim 4:8; Yems 1:12; Tur 3:11

✡ 2:11: Tur 20:6,14, 21:8

✡ 2:12: Tur 1:16

✡ 2:14: Nam 22:5, 25:1+, 31:16; 1Kor 6:13, 8:9+, 10:19+; 2Pe 2:15

✡ 2:16: 2Tes 2:8; Ibr 4:12; Tur 1:16, 19:15,21

✡ 2:17: Kam 16:14+, 16:33+; Yesa 62:2; Yo 6:48+; Tur 3:12, 19:12

✡ 2:18: Tur 1:14+

✡ 2:20: Kam 34:15; 1Kin 16:31; Ŋgo 15:20,29; 1Kor 10:19+

✡ 2:21: Ro 2:4; Tur 9:20+

✡ 2:23: Mbo 7:9, 62:12; Ro 2:6; 2Kor 5:10; Tur 20:12+

✡ 2:25: Tur 3:11

✡ 2:26-27: Mbo 2:8+; Mt 19:28; Lu 22:29; 1Kor 6:2+; Tur 3:21, 12:5, 20:4

✡ 2:28: 2Pe 1:19; Tur 22:16

✡ 3:1: 1Tim 5:6

✡ 3:3: Mk 13:33; 1Tes 5:2,6; 1Tim 6:20; Tur 2:5, 16:15

✡ 3:4: Yud 23; Tur 6:11, 7:9,13+

✡ 3:5: Kam 32:32+; Mbo 69:28; Mt 10:32; Lu 10:20; Tur 19:8, 20:12, 21:27

✡ 3:7: Lu 1:32

✡ 3:8: 1Kor 16:9; 2Kor 2:12

✡ 3:9: Yesa 45:14; Ro 2:28; 1Kor 14:25; Tur 2:9

✡ 3:10: Yesa 43:2; Mt 24:30+; Lu 21:19; Ibr 10:36; 2Pe 2:9

✡ 3:11: 1Kor 9:25+; Tur 2:10,25, 22:7,12

✡ 3:12: Yesa 62:2; Ga 2:9, 4:26+; Ibr 12:22; Tur 14:1, 21:2

✡ 3:14: Yo 1:3+; 2Kor 1:20; Kol 1:15+

✡ 3:15: Ro 12:11

✡ 3:17: Hos 12:8; Lu 12:21; 1Kor 4:8

✡ 3:18: Yesa 55:1; Mt 13:44; 1Pe 1:7; Yems 2:5; Tur 7:13, 16:15

✡ 3:19: 1Kor 11:32; Ibr 12:5+; Yems 1:12; Tur 2:5

✡ 3:20: Lu 12:37; Yo 14:21,23

✡ 3:21: Mt 19:28; Lu 22:30; 1Kor 6:2

✡ 4:2: Mbo 47:8; Yesa 6:1

✡ 4:3: Ezek 1:26+

✡ 4:5: Kam 19:16; Tur 1:4

✡ 4:6: Ezek 1:5+

✡ 4:8: Yesa 6:2+

✡ 4:11: Un 1:1; Ŋgo 17:24; Kol 1:16+; Tur 5:12

* 5:1: Ro ti imender pa mbulu boozomen ta Anutu leleene iur pa be ipet. Ŋgar kini tana, Krisi ta ko ikam ma iur ŋonoono.

✡ 5:1: Yesa 29:11; Ezek 2:9+; Dan 12:4

✡ 5:5: Un 49:9+; Yesa 11:1,10; Ro 15:12; Ibr 7:14; Tur 6:1

✡ 5:6: Yesa 53:7; Sek 4:10; Yo 1:29-36; 1Kor 5:7; 1Pe 1:19

✡ 5:8: Mbo 141:2; Tur 4:8+, 8:3+, 15:2

✡ 5:9: Mbo 96:1+, 144:9; Ŋgo 20:28; 1Kor 6:20; Ibr 9:12; 1Pe 1:18+; Tur 14:3

✡ 5:10: Kam 19:6; 1Kor 6:2+; 1Pe 2:5,9; Tur 1:6, 20:6, 22:5

✡ 5:11: Mbo 68:17; Dan 7:10; Ibr 12:22

✡ 5:13: Mbo 148:1+; Ro 9:5; Pil 2:9+; 1Tim 6:16; 1Pe 4:11

✡ 6:2: Mbo 45:3+; Sek 1:8+; Tur 19:11

✡ 6:4: Sek 6:2; Mt 24:6+

✡ 6:5: Ezek 4:16

✡ 6:8: Ezek 14:21

✡ 6:9: 2Tim 1:8; Tur 1:9, 12:17, 19:10

✡ 6:10: Un 4:10, 9:5; Lo 32:43; Mbo 79:10; Ro 12:19; Tur 11:18, 19:2

✡ 6:11: Mt 23:31+

✡ 6:12: Kam 19:18; Mt 24:29+; Ŋgo 2:20

✡ 6:14: Mbo 102:27; Ibr 1:11+; Tur 16:20

✡ 6:16: Hos 10:8; Lu 23:30; Tur 9:6

✡ 6:17: Mbo 76:7; Yoel 2:11; Ro 2:5

✡ 7:2-3: Ezek 9:4+; Ep 1:13+; 2Kor 1:22; Tur 9:4, 14:1, 22:4

* 7:4-8: Tomtom 144,000 tiŋgi timender pa Anutu wal kini ta boozomen. Zin ta timbot pa mazwaana ki matamur muŋguŋana na, ziŋan zin ta timbot pa mazwaana ki matamur popoŋana. Kam ŋgar pa Yakop lutuunu bizin laamuru mi ru, mi zin ŋgoŋana laamuru mi ru. (12 × 12 × 1,000 = 144,000)

✡ 7:9: Ro 11:25; Tur 3:5, 5:9, 11:9, 13:7, 14:6

✡ 7:10: Mbo 3:8

✡ 7:12: Tur 5:12+

✡ 7:14: Yesa 1:18; Mt 24:21+; Ibr 9:14; 1Yo 1:7

✡ 7:15: Yesa 4:5+; Tur 21:3

✡ 7:16: Mbo 121:6; Yesa 49:10; Tur 21:4

✡ 7:17: Mbo 23:1+; Yesa 25:8; Ezek 34:23; Yo 7:37+, 10:11+

✡ 8:2: Mt 24:31

✡ 8:3-4: Mbo 141:2; Lu 1:10; Ibr 9:4; Tur 5:8, 9:13

✡ 8:5: Kam 19:16+; Ŋgo 4:31; Tur 16:18

✡ 8:7: Kam 9:23+

✡ 8:8: Kam 7:20+

✡ 8:10-11: Kam 15:23; Yesa 14:12; Yer 9:15

✡ 8:12: Kam 10:21+; Mt 24:29+

* 9:1: Naala tina, bubuŋana sananŋan murin tau. Sombe tisula, na irao seŋana mini som. Timbot ma irao Anutu iur kadoono pizin.

✡ 9:1: Lu 10:18; Tur 8:10, 20:1

✡ 9:3: Kam 10:12+; Lu 10:11

✡ 9:4: Tur 7:3

✡ 9:6: Lu 23:30; Tur 6:16

✡ 9:8: Yoel 1:6

✡ 9:9: Yoel 2:5

† 9:11: Zaana ru ‘Abadon’ mi ‘Apolion’ na, kan un ta kembei: ‘Tomtom ki ipambiriizi koroŋ.’

✡ 9:12: Tur 8:13

✡ 9:13: Tur 8:3

✡ 9:14: Tur 16:12

✡ 9:15: Tur 8:7+

✡ 9:16: Mbo 68:17

✡ 9:20: Mbo 106:37, 115:4+; Ŋgo 7:41; 1Kor 10:19+

✡ 10:1: Ezek 1:28; Mt 17:2; Tur 1:15+

✡ 10:3: Mbo 29:3; Yo 12:29

✡ 10:4: Dan 12:4,9

✡ 10:5: Un 14:22; Kam 6:8

✡ 10:6: Mbo 146:6

✡ 10:7: Ŋgo 3:21

✡ 10:9: Ezek 3:3

* 11:1: Zin wal ta tizuŋzuŋ lela Urum Merere na, timender pa Anutu wal kini ŋonoono ta tiurla kat. Wal tana na, Anutu ko mataana pizin.

✡ 11:1: Ezek 40:3+

† 11:2-3: Wal ru ti ko tikam sua pataŋana pizin tomtom.

✡ 11:2-3: Mbo 79:1; Dan 7:25, 12:7; Lu 21:24; Tur 12:6, 13:5

✡ 11:4: Sek 4:11+

✡ 11:5: Mbo 97:3; Yer 5:14

‡ 11:6: Muŋgu Anutu kwoono Ilia ipumun saamba ma yaŋ isu som. Mi Mose ta itooro yok ma iwe siŋ. Tana wal ru ti uraata kizin ko kembei ta Ilia mi Mose.

✡ 11:6: Kam 7:17+; 1Kin 17:1; Yems 5:17

✡ 11:7: Dan 7:21; Lu 13:32; Tur 13:1,5+, 17:8

✡ 11:8: Yesa 1:9+; Mk 10:33+; Lu 13:34

✡ 11:9: Mbo 79:2+

✡ 11:10: Mbo 105:38; Yo 16:20

✡ 11:11: Ezek 37:5+

✡ 11:12: 2Kin 2:1+; Mk 14:62; Ŋgo 1:9; Tur 12:5

✡ 11:15: Kam 15:18; Mbo 10:16, 22:29+; Tur 10:7, 12:10, 19:6

✡ 11:17: Kam 3:14; Mbo 93:1, 97:1+, 99:1

✡ 11:18: Mbo 2:1+, 46:6, 110:5, 115:13; Mt 20:8; Ro 2:5+

✡ 11:19: Kam 9:24, 19:16; Ibr 9:4; Tur 8:5

* 12:1: Moori taiŋgi, ni imender pa Anutu wal kini. Mi lutuunu na, Yesu tau. Mi mooto, ina Tomtom Sanaana. Tana Tomtom Sanaana itoombo be ipasaana Yesu ma som, to imaŋga pa wal kini. Mi uraata kini tana, ta iŋgi ikamam men i. Tamen Anutu ko mataana pa wal kini.

✡ 12:2: Yesa 66:7; Ga 4:19

✡ 12:3: Dan 7:7

✡ 12:4: Dan 8:10

✡ 12:5: Mbo 2:9; Yesa 66:7; Tur 2:27, 19:15

✡ 12:6: 1Kin 17:1+; Dan 7:25; Tur 11:2+, 13:5

✡ 12:7: Dan 10:13,21; Yud 9; Tur 20:2

✡ 12:9: Un 3:1+; Lu 10:18, 22:31; Yo 12:31; 2Kor 11:3; Tur 20:2+

✡ 12:10: Sek 3:1; Tur 19:1

✡ 12:11: Lu 14:26; Ro 8:33+, 16:20

✡ 12:12: Mbo 96:11+; Yesa 44:23, 49:13; Tur 8:13, 18:20

✡ 12:14: Kam 19:4; 1Kin 17:1+; Dan 7:25; Tur 11:2+, 13:5

✡ 12:18: Un 3:15; 1Yo 5:10; Tur 11:7, 13:7, 14:12, 20:4

* 13:1: Koroŋ sananŋana ti imender pizin wal ta tikazas Krisi wal kini mi tikamam pataŋana pizin.

✡ 13:1: Dan 7:2+; Tur 11:7, 17:3

† 13:2: Lepat, bea, mi laion, ina buzur sananŋan tel ta bibip kat mi keten malmalŋan, mi tipasansaana zin tomtom.

✡ 13:2: Dan 7:4+; Tur 12:4

✡ 13:3: Tur 17:8

✡ 13:4: Tur 18:18

✡ 13:5: Dan 7:8,25, 11:36; Tur 11:2, 12:6

✡ 13:7: Dan 7:21

✡ 13:8: Kam 32:32; Mbo 69:28; Mt 25:34; Lu 10:20; Yo 1:29; Tur 17:8, 20:12+, 21:27

‡ 13:10: Zaala toro ta tarao be totooro sua ti, ina ta kembei: Zin wal ta so tikam buza mi tipun zin tomtom ma timetmeete, nako zitun timeete pa buza tomini.

✡ 13:10: Yer 15:2, 43:11; Mt 26:52; Ibr 6:12; Tur 14:12

§ 13:11-12: Koroŋ sananŋana toro ti imender pa urlaŋana pakaamŋana.

✡ 13:11-12: Mt 7:15, 24:11

✡ 13:13-14: Lo 13:1+; Mt 24:24; 2Tes 2:9+

✡ 13:15: Dan 3:4+

✡ 13:16: Tur 14:9, 19:20, 20:4

✡ 13:17: Tur 14:9+, 15:2, 16:2

✡ 13:18: Tur 15:2, 17:9, 21:17

✡ 14:1: Tur 7:3+

✡ 14:3: Mbo 149:1; Tur 5:9, 15:3

* 14:4: Sua ta Yoan ibeede na, iso ta kembei. Wal 144,000 taiŋgi tila kizin moori ma ziŋan tikeene som. Wal ŋgarŋan boozo tiso ko ni ikam sua tooroŋana pizin wal ta titoto mbulu mbuyeeneŋana ki toono som, mi titoto Anutu zaala kini.

✡ 14:4: Mt 25:1+; 1Kor 6:20; 2Kor 11:2; Ep 5:27; Yems 1:18; Tur 3:4

✡ 14:5: Mbo 32:2; Kol 3:9

✡ 14:6: Mk 13:10

✡ 14:7: Mbo 124:8; Tur 15:4

✡ 14:8: Yesa 21:9; Yer 51:8; Tur 17:2+

✡ 14:9: Tur 13:12+

✡ 14:10: Un 19:24; Mbo 11:6, 75:8; Yesa 51:17; Yer 25:15; Tur 15:7

✡ 14:11: Yesa 34:10

✡ 14:13: 2Tes 1:7; Ibr 4:10

✡ 14:14: Ezek 1:26; Dan 7:13

✡ 14:15: Mk 4:29

✡ 14:19: Tur 19:15

✡ 15:1: Tur 11:18

✡ 15:2: Tur 4:6, 13:15+, 14:2

✡ 15:3: Kam 15:1+; Mbo 86:9+, 111:2, 145:17

✡ 15:4: Mbo 86:9

✡ 15:5: Kam 40:20; Tur 11:19

✡ 15:7: 2Tes 1:9; Tur 4:6,9, 10:6

✡ 15:8: Kam 40:34

✡ 16:1: Mbo 69:24; Tur 14:10, 15:1

✡ 16:2: Kam 9:9+; Tur 13:12+

✡ 16:3: Kam 7:17+; Tur 8:8+

✡ 16:4: Mbo 78:44

✡ 16:5: Mbo 119:137

✡ 16:6: Mbo 9:13, 79:3; Mt 23:34+; Tur 11:18

✡ 16:8: Tur 8:12

✡ 16:9: Dan 5:22+; Tur 9:20+

✡ 16:10: Kam 10:21+; Tur 9:2

✡ 16:11: Tur 9:20+

✡ 16:12: Tur 9:14

✡ 16:13: 1Yo 4:1+; Tur 12:3,9, 13:1,11

✡ 16:14: Mbo 2:2+; Mt 24:24; 2Tes 2:9; Tur 17:14

✡ 16:15: Mt 24:42+; Lu 12:39+; 1Tes 5:2+; 2Pe 3:10

✡ 16:16: Sek 12:11; Tur 19:19

* 16:19: Yoan ipaata kar tiŋgi zaana be Babilon. Mi ina imender pa kar biibi Rom, ramaki mbulu mbuyeeneŋana ki toono ta iyaryaaru zin tomtom mi tipizil ndemen pa Anutu. Tamen ni leleene be ipaata kat Rom zaana som, tana ipaata kembei Babilon. Kaimer ko ipaata be moori zaala lwoono kana tomini (re sua pakaana 17).

✡ 16:19: Yesa 51:17+; Tur 14:8+, 17:18, 18:5

✡ 16:20: Tur 6:14

✡ 16:21: Kam 9:23+; Tur 11:19

✡ 17:1: Yer 51:12+; Tur 18:16

✡ 17:2: Yesa 23:17; Yer 51:7; Tur 14:8, 18:3

✡ 17:3: Tur 13:1,5+

✡ 17:5: Tur 14:8

✡ 17:6: Tur 6:9, 12:11, 13:15, 16:6

✡ 17:8: Mbo 69:28; Dan 12:1; Tur 13:8+

✡ 17:9: Tur 13:1,18

✡ 17:12: Dan 7:24

✡ 17:14: 1Tim 6:15; Tur 16:14, 19:19

✡ 17:16: Ezek 16:37+; Tur 18:8,16

✡ 18:1: Ezek 43:2; Tur 10:1

✡ 18:2: Yesa 14:23, 21:9; Tur 14:8

✡ 18:3: Tur 14:8, 17:2

✡ 18:4: Un 19:12+; Yer 51:6; 2Kor 6:17

✡ 18:5: Un 18:20+; Yona 1:2; Tur 16:19

✡ 18:6: Mbo 137:8; Yer 50:29; 2Tes 1:6

✡ 18:7: Yesa 47:7+

✡ 18:8: Yer 50:34

✡ 18:9: Yer 50:46; Ezek 26:16+

✡ 18:10: Yesa 21:9

✡ 18:11: Ezek 27:28-36

✡ 18:22: Yer 25:10, 51:63+

✡ 18:24: Mt 23:35+; Tur 17:6+

✡ 19:1: Mbo 104:1

✡ 19:2: Tur 6:10, 16:7, 18:20

✡ 19:3: Tur 14:11, 18:9,18

✡ 19:4: Tur 4:2+, 4:10, 5:14

✡ 19:5: Mbo 22:23, 115:13, 134:1, 135:1; Tur 11:18, 20:12

✡ 19:6: Mbo 93:1, 97:1; Tur 11:17+, 14:2

✡ 19:7: Mt 22:2, 25:10; 2Kor 11:2; Ep 5:32; Tur 21:2,9

✡ 19:8: Mbo 45:13+; Yesa 61:10; Tur 3:5

✡ 19:9: Lu 14:15+

✡ 19:10: Ŋgo 10:25+; 1Yo 5:10; Tur 22:6+

✡ 19:11: Mbo 45:3+, 96:13; Tur 1:5, 3:14, 6:2

✡ 19:12: Dan 10:6; Tur 1:14, 2:17+

✡ 19:13: Yesa 63:1+; Yo 1:1

✡ 19:14: Mt 28:3; Lu 2:13; Tur 4:4, 7:9+

✡ 19:15: Mbo 2:9; 2Tes 2:8; Tur 1:16, 2:27, 12:5, 14:19+

✡ 19:16: 1Tim 6:15; Tur 17:14

✡ 19:17: Ezek 39:17+

✡ 19:19: Mbo 2:2; Tur 16:16, 17:13+

✡ 19:20: Yesa 30:33; Dan 7:11; Tur 13:13+, 14:10, 20:10

✡ 20:1: Tur 9:1

✡ 20:2-3: Mt 12:29; Lu 10:18+; Yo 12:31, 16:11; 2Pe 2:4; Yud 6; Tur 12:9

✡ 20:4: Dan 7:27; 1Kor 6:2+; 2Tim 2:12; Tur 6:9+, 13:12+

✡ 20:5: 1Tes 4:16

✡ 20:6: Ro 5:17; 1Kor 6:2; 1Pe 2:5,9; Tur 1:6, 2:11, 20:14

* 20:8: Magog mi Gog, ina timender pizin wal ta tizorzooro Anutu mi tiurur koi pa wal kini.

✡ 20:8: Ezek 38:2,9,15; Tur 16:14

✡ 20:9: Mbo 78:68, 87:2; Lu 9:54

✡ 20:10: Mbo 11:6; Tur 14:10+, 19:20

✡ 20:11: Mt 25:31+; 2Pe 3:7,10+

✡ 20:12: Dan 7:9+, 12:1; Mt 16:27; Lu 10:20+; Ro 2:6; 2Kor 5:10; Tur 13:8

✡ 20:14: 1Kor 15:26,54+

✡ 20:15: Mbo 69:28; Mt 25:41; Tur 19:20

✡ 21:1: Yesa 65:17, 66:22; 2Pe 3:13; Tur 20:11

✡ 21:2: Yesa 52:1, 61:10; 2Kor 11:2; Ga 4:26; Ibr 11:10,16, 12:22; Tur 3:12, 19:7

✡ 21:3: Wkp 26:11+; Ezek 37:27; Yo 1:14; 2Kor 6:16; Tur 7:15+

✡ 21:4: Yesa 25:8, 35:10, 65:19; 1Kor 15:26,54; Tur 20:14

✡ 21:5: Yesa 43:19; 2Kor 5:17; Tur 19:9, 20:11

✡ 21:6: Yesa 55:1; Yo 4:10,14, 7:37; Tur 1:8, 16:17, 22:13,17

✡ 21:7: 2Sam 7:14; Mbo 89:26+; Sek 8:8; 2Kor 6:18; Ibr 8:10

✡ 21:8: Un 19:24; 1Kor 6:9+; Ga 5:19+; Ep 5:5; Tur 19:20, 20:14+

✡ 21:9: Ep 5:25+; 2Kor 11:2; Tur 19:7+

✡ 21:10: Ezek 40:2; Ibr 12:22+; Tur 3:12

✡ 21:11: Yesa 60:1-19; Tur 22:5

✡ 21:12: Ezek 48:30+

✡ 21:14: Mt 16:18; Ep 2:20; Ibr 11:10

* 21:16: 12,000 stadia na 2,200 kilomita. Mi 144 kubit na 60 mita. Zin ŋgarŋan pakan tiso kin tiŋgi na, sua tooroŋana. Imender pa Anutu wal kini ta munŋaana men. Wal tana sorok som. Zin munŋaana ka tieene. Tana kar tabe timbot pa i, ko biibi kat. Mi kosa sa ko irao be ipasaana zin na som. Pa Anutu, ni mataana pizin. Mi ni mbolŋana kat, kembei ta siiri tiŋgi.

✡ 21:22: Yo 4:21+

✡ 21:23: Yesa 60:19+

✡ 21:24: Mbo 72:10+; Yesa 60:3-11, 66:12

✡ 21:25: Yesa 60:20

✡ 21:27: Yesa 52:1, 60:21; Lu 10:20; 1Kor 6:9+; Tur 13:8, 20:12, 22:14+

✡ 22:1: Ezek 47:1; Sek 14:8

✡ 22:2: Un 2:9, 3:22; Ezek 47:12; Tur 2:7, 22:14,19

✡ 22:3: Un 3:17; Ezek 48:35; Sek 14:11; Tur 7:15

✡ 22:4: Mbo 17:15; Mt 5:8; 1Kor 13:12; 1Yo 3:2; Tur 3:12, 14:1

✡ 22:5: Mbo 36:8+; Yesa 60:19+; Dan 7:18,27; 2Tim 2:12; Tur 5:10, 20:6, 21:23+

✡ 22:6: Tur 1:1, 19:9, 21:5

✡ 22:7: Tur 1:3, 3:11

✡ 22:8: Tur 19:10

✡ 22:10: Dan 8:26, 12:4,9; Tur 1:3, 10:4

✡ 22:11: Ezek 3:27; Dan 12:10; 2Tim 3:13

✡ 22:12: Mbo 28:4; Yesa 40:10, 62:11; Mt 16:27; Ro 2:6, 14:12; Tur 3:11

✡ 22:13: Yesa 44:6, 48:12; Kol 1:18; Ibr 13:8; Tur 1:8,17

✡ 22:14: Un 2:9, 3:22; 1Yo 3:3,5,7; Tur 7:14, 21:27

✡ 22:15: 1Kor 5:11+, 6:9; Ga 5:19+; Kol 3:5+; Tur 21:8

✡ 22:16: Nam 24:17; Yesa 11:1,10; Lu 1:78; Ro 1:3; 2Pe 1:19; Tur 2:28, 5:5

✡ 22:17: Yesa 55:1; Yo 4:10, 7:37; Tur 21:2, 21:6,9

✡ 22:18: Lo 4:2, 12:32

✡ 22:19: Kam 32:33; Mbo 69:28; Tur 13:8

✡ 22:20: Tur 1:7

Read the Lenavolo: Lovoang Kaala Maxat La Mboe

Read the Lenavolo daili

January

Laaleng | Lovoang Kaala
1 | Matai 1:1–2:12; Mboe 1
2 | Matai 2:13–3:6; Mboe 2
3 | Matai 3:7–4:1; Mboe 3
4 | Matai 4:12-25; Mboe 4
5 | Matai 5:1-26; Mboe 5
6 | Matai 5:27-48; Mboe 6
7 | Matai 6:1-24; Mboe 7
8 | Matai 6:25–7:14; Mboe 8
9 | Matai 7:15-29; Mboe 9:1-12
10 | Matai 8:1-17; Mboe 9:13-20
11 | Matai 8:18-34; Mboe 10:1-15
12 | Matai 9:1-17; Mboe 10:16-18
13 | Matai 9:18-38; Mboe 11
14 | Matai 10:1-23; Mboe 12
15 | Matai 10:24–11:6; Mboe 13
16 | Matai 11:7-30; Mboe 14
17 | Matai 12:1-21; Mboe 15
18 | Matai 12:22-45; Mboe 16
19 | Matai 12:46–13:23; Mboe 17
20 | Matai 13:24-46; Mboe 18:1-15
21 | Matai 13:47–14:12; Mboe 18:16-36
22 | Matai 14:13-36; Mboe 18:37-50
23 | Matai 15:1-28; Mboe 19
24 | Matai 15:29–16:12; Mboe 20
25 | Matai 16:13–17:9; Mboe 21
26 | Matai 17:10-27; Mboe 22:1-18
27 | Matai 18:1-22; Mboe 22:19-31
28 | Matai 18:23–19:12; Mboe 23
29 | Matai 19:13-30; Mboe 24
30 | Matai 20:1-28; Mboe 25:1-15
31 | Matai 20:29–21:22; Mboe 25:16-22

February

Laaleng | Lovoang Kaala
1 | Matai 21:23-46; Mboe 26
2 | Matai 22:1-33; Mboe 27:1-6
3 | Matai 22:34–23:12; Mboe 27:7-14
4 | Matai 23:13-39; Mboe 28
5 | Matai 24:1-28; Mboe 29
6 | Matai 24:29-51; Mboe 30
7 | Matai 25:1-30; Mboe 31:1-8
8 | Matai 25:31–26:13; Mboe 31:9-18
9 | Matai 26:14-46; Mboe 31:19-24
10 | Matai 26:47-68; Mboe 32
11 | Matai 26:69–27:14; Mboe 33:1-11
12 | Matai 27:15-31; Mboe 33:12-22
13 | Matai 27:32-66; Mboe 34:1-10
14 | Matai 28:1-20; Mboe 34:11-22
15 | Markus 1:1-28; Mboe Mboe 35:1-16
16 | Markus 1:29–2:12; Mboe 35:17-28
17 | Markus 2:13–3:6; Mboe 36
18 | Markus 3:7-30; Mboe 37:1-11
19 | Markus 3:31–4:25; Mboe 37:12-29
20 | Markus 4:26–5:20; Mboe 37:30-40
21 | Markus 5:21-43; Mboe 38
22 | Markus 6:1-29; Mboe 39
23 | Markus 6:30-56; Mboe 40:1-10
24 | Markus 7:1-23; Mboe 40:11-17
25 | Markus 7:24–8:10; Mboe 41
26 | Markus 8:11–9:1; Mboe 42
27 | Markus 9:2-29; Mboe 43
28 | Markus 9:30–10:12; Mboe 44:1-8

March

Laaleng | Lovoang Kaala
1 | Markus 10:13-31; Mboe 44:9-26
2 | Markus 10:32-52; Mboe 45
3 | Markus 11:1-26; Mboe 46
4 | Markus 11:27–12:17; Mboe 47
5 | Markus 12:18-37; Mboe 48
6 | Markus 12:38–13:13; Mboe 49
7 | Markus 13:14-37; Mboe 50
8 | Markus 14:1-21; Mboe 51
9 | Markus 14:22-52; Mboe 52
10 | Markus 14:53-72; Mboe 53
11 | Markus 15:1-47; Mboe 54
12 | Markus 16:1-20; Mboe 55
13 | Lukas 1:1-25; Mboe 56
14 | Lukas 1:26-56; Mboe 57
15 | Lukas 1:57-80; Mboe 58
16 | Lukas 2:1-35; Mboe 59
17 | Lukas 2:36-52; Mboe 60
18 | Lukas 3:1-22; Mboe 61
19 | Lukas 3:23-38; Mboe 62
20 | Lukas 4:1-30; Mboe 63
21 | Lukas 4:31–5:11; Mboe 64
22 | Lukas 5:12-28; Mboe 65
23 | Lukas 5:29–6:11; Mboe 66
24 | Lukas 6:12-38; Mboe 67
25 | Lukas 6:39–7:10; Mboe 68:1-18
26 | Lukas 7:11-35; Mboe 68:19-35
27 | Lukas 7:36–8:3; Mboe 69:1-18
28 | Lukas 8:4-21; Mboe 69:19-36
29 | Lukas 8:22-39; Mboe 70
30 | Lukas 8:40–9:6; Mboe 71
31 | Lukas 9:7-27; Mboe 72

April

Laaleng | Lovoang Kaala
1 | Lukas 9:28-50; Mboe 73
2 | Lukas 9:51–10:12; Mboe 74
3 | Lukas 10:13-37; Mboe 75
4 | Lukas 10:38–11:13; Mboe 76
5 | Lukas 11:14-36; Mboe 77
6 | Lukas 11:37–12:7; Mboe 78:1-31
7 | Lukas 12:8-34; Mboe 78:32-55
8 | Lukas 12:35-59; Mboe 78:56-64
9 | Lukas 13:1-21; Mboe 78:65-72
10 | Lukas 13:22–14:6; Mboe 79
11 | Lukas 14:7-35; Mboe 80
12 | Lukas 15:1-32; Mboe 81
13 | Lukas 16:1-18; Mboe 82
14 | Lukas 16:19–17:10; Mboe 83
15 | Lukas 17:11-37; Mboe 84
16 | Lukas 18:1-17; Mboe 85
17 | Lukas 18:18-43; Mboe 86
18 | Lukas 19:1-27; Mboe 87
19 | Lukas 19:28-48; Mboe 88
20 | Lukas 20:1-26; Mboe 89:1-13
21 | Lukas 20:27-47; Mboe 89:14-37
22 | Lukas 21:1-28; Mboe 89:38-52
23 | Lukas 21:29–22:13; Mboe 90–91
24 | Lukas 22:14-34; Mboe 92–93
25 | Lukas 22:35-53; Mboe 94
26 | Lukas 22:54–23:12; Mboe 95–96
27 | Lukas 23:13-43; Mboe 97–98
28 | Lukas 23:44–24:12; Mboe 99
29 | Lukas 24:13-53; Mboe 100
30 | Yoan 1:1-28; Mboe 101

May

Laaleng | Lovoang Kaala
1 | Yoan 1:29-51; Mboe 102
2 | Yoan 2:1-25; Mboe 103
3 | Yoan 3:1-21; Mboe 104:1-23
4 | Yoan 3:22–4:3; Mboe 104:24-35
5 | Yoan 4:4-42; Mboe 105:1-15
6 | Yoan 4:43-54; Mboe 105:16-36
7 | Yoan 5:1-23; Mboe 105:37-45
8 | Yoan 5:24-47; Mboe 106:1-12
9 | Yoan 6:1-21; Mboe 106:13-31
10 | Yoan 6:22-40; Mboe 106:32-48
11 | Yoan 6:41-71; Mboe 107
12 | Yoan 7:1-29; Mboe 108
13 | Yoan 7:30-52; Mboe 109
14 | Yoan 7:53–8:20; Mboe 110
15 | Yoan 8:21-30; Mboe 111
16 | Yoan 8:31-59; Mboe 112
17 | Yoan 9:1-41; Mboe 113–114
18 | Yoan 10:1-21; Mboe 115
19 | Yoan 10:22-42; Mboe 116
20 | Yoan 11:1-53; Mboe 117
21 | Yoan 11:54–12:19; Mboe 118:1-18
22 | Yoan 12:20-50; Mboe 118:19-29
23 | Yoan 13:1-30; Mboe 119:1-16
24 | Yoan 13:31–14:14; Mboe 119:17-32
25 | Yoan 14:15-31; Mboe 119:33-48
26 | Yoan 15:1-27; Mboe 119:49-64
27 | Yoan 16:1-33; Mboe 119:65-80
28 | Yoan 17:1-26; Mboe 119:81-96
29 | Yoan 18:1-24; Mboe 119:97-112
30 | Yoan 18:25–19:22; Mboe 119:113-128
31 | Yoan 19:23-42; Mboe 119:129-152

June

Laaleng | Lovoang Kaala
1 | Yoan 20:1-31; Mboe 119:153-176
2 | Yoan 21:1-25; Mboe 120
3 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 1:1-26; Mboe 121
4 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 2:1-47; Mboe 122
5 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 3:1-26; Mboe 123
6 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 4:1-37; Mboe 124
7 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 5:1-42; Mboe 125
8 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 6:1-15; Mboe 126
9 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 7:1-29; Mboe 127
10 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 7:30-50; Mboe 128
11 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 7:51–8:13; Mboe 129
12 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 8:14-40; Mboe 130
13 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 9:1-25; Mboe 131
14 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 9:26-43; Mboe 132
15 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 10:1-33; Mboe 133
16 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 10:34-48; Mboe 134
17 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 11:1-30; Mboe 135
18 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 12:1-23; Mboe 136
19 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 12:24–13:12; Mboe 137
20 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 13:13-41; Mboe 138
21 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 13:42–14:7; Mboe 139
22 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 14:8-28; Mboe 140
23 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 15:1-35; Mboe 141
24 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 15:36–16:15; Mboe 142
25 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 16:16-40; Mboe 143
26 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 17:1-34; Mboe 144
27 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 18:1-21; Mboe 145
28 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 18:22–19:12; Mboe 146
29 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 19:13-41; Mboe 147
30 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 20:1-38; Mboe 148

July

Laaleng | Lovoang Kaala
1 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 21:1-16; Mboe 149
2 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 21:17-36; Mboe 150
3 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 21:37–22:16; Mboe 1
4 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 22:17–23:10; Mboe 2
5 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 23:11-35; Mboe 3
6 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 24:1-27; Mboe 4
7 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 25:1-27; Mboe 5
8 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 26:1-32; Mboe 6
9 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 27:1-20; Mboe 7
10 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 27:21-44; Mboe 8
11 | Uraata Kizin Ŋgoŋana 28:1-31; Mboe 9:1-12
12 | Rom 1:1-17; Mboe 9:13-20
13 | Rom 1:18-32; Mboe 10:1-15
14 | Rom 2:1-24; Mboe 10:16-18
15 | Rom 2:25–3:8; Mboe 11
16 | Rom 3:9-31; Mboe 12
17 | Rom 4:1-12; Mboe 13
18 | Rom 4:13–5:5; Mboe 14
19 | Rom 5:6-21; Mboe 15
20 | Rom 6:1-23; Mboe 16
21 | Rom 7:1-14; Mboe 17
22 | Rom 7:15–8:6; Mboe 18:1-15
23 | Rom 8:7-21; Mboe 18:16-36
24 | Rom 8:22-39; Mboe 18:37-50
25 | Rom 9:1-21; Mboe 19
26 | Rom 9:22–10:13; Mboe 20
27 | Rom 10:14–11:12; Mboe 21
28 | Rom 11:13-36; Mboe 22:1-18
29 | Rom 12:1-21; Mboe 22:19-31
30 | Rom 13:1-14; Mboe 23
31 | Rom 14:1-23; Mboe 24

August

Laaleng | Lovoang Kaala
1 | Rom 15:1-21; Mboe 25:1-15
2 | Rom 15:22–16:7; Mboe 25:16-22
3 | Rom 16:8-27; Mboe 26
4 | 1 Korin 1:1-17; Mboe 27:1-6
5 | 1 Korin 1:18–2:5; Mboe 27:7-14
6 | 1 Korin 2:6–3:4; Mboe 28
7 | 1 Korin 3:5-23; Mboe 29
8 | 1 Korin 4:1-21; Mboe 30
9 | 1 Korin 5:1-13; Mboe 31:1-8
10 | 1 Korin 6:1-20; Mboe 31:9-18
11 | 1 Korin 7:1-24; Mboe 31:19-24
12 | 1 Korin 7:25-40; Mboe 32
13 | 1 Korin 8:1-13; Mboe 33:1-11
14 | 1 Korin 9:1-18; Mboe 33:12-22
15 | 1 Korin 9:19–10:13; Mboe 34:1-10
16 | 1 Korin 10:14–11:1; Mboe 34:11-22
17 | 1 Korin 11:2-16; Mboe 35:1-16
18 | 1 Korin 11:17-34; Mboe 35:17-28
19 | 1 Korin 12:1-26; Mboe 36
20 | 1 Korin 12:27–13:13; Mboe 37:1-11
21 | 1 Korin 14:1-17; Mboe 37:12-29
22 | 1 Korin 14:18-40; Mboe 37:30-40
23 | 1 Korin 15:1-28; Mboe 38
24 | 1 Korin 15:29-58; Mboe 39
25 | 1 Korin 16:1-24; Mboe 40:1-10
26 | 2 Korin 1:1-11; Mboe 40:11-17
27 | 2 Korin 1:12–2:11; Mboe 41
28 | 2 Korin 2:12-17; Mboe 42
29 | 2 Korin 3:1-18; Mboe 43
30 | 2 Korin 4:1-12; Mboe 44:1-8
31 | 2 Korin 4:13–5:10; Mboe 44:9-26

September

Laaleng | Lovoang Kaala
1 | 2 Korin 5:11-21; Mboe 45
2 | 2 Korin 6:1-13; Mboe 46
3 | 2 Korin 6:14–7:7; Mboe 47
4 | 2 Korin 7:8-16; Mboe 48
5 | 2 Korin 8:1-15; Mboe 49
6 | 2 Korin 8:16-24; Mboe 50
7 | 2 Korin 9:1-15; Mboe 51
8 | 2 Korin 10:1-18; Mboe 52
9 | 2 Korin 11:1-15; Mboe 53
10 | 2 Korin 11:16-33; Mboe 54
11 | 2 Korin 12:1-10; Mboe 55
12 | 2 Korin 12:11-21; Mboe 56
13 | 2 Korin 13:1-14; Mboe 57
14 | Galesia 1:1-24; Mboe 58
15 | Galesia 2:1-16; Mboe 59
16 | Galesia 2:17–3:9; Mboe 60
17 | Galesia 3:10-22; Mboe 61
18 | Galesia 3:23–4:20; Mboe 62
19 | Galesia 4:21–5:12; Mboe 63
20 | Galesia 5:13-26; Mboe 64
21 | Galesia 6:1-18; Mboe 65
22 | Epesus 1:1-23; Mboe 66
23 | Epesus 2:1-22; Mboe 67
24 | Epesus 3:1-21; Mboe 68:1-18
25 | Epesus 4:1-16; Mboe 68:19-35
26 | Epesus 4:17–5:2; Mboe 69:1-18
27 | Epesus 5:3-33; Mboe 69:19-36
28 | Epesus 6:1-24; Mboe 70
29 | Pilipai 1:1-26; Mboe 71
30 | Pilipai 1:27–2:18; Mboe 72

October

Laaleng | Lovoang Kaala
1 | Pilipai 2:19–3:6; Mboe 73
2 | Pilipai 3:7–4:1; Mboe 74
3 | Pilipai 4:2-23; Mboe 75
4 | Kolosi 1:1-20; Mboe 76
5 | Kolosi 1:21–2:7; Mboe 77
6 | Kolosi 2:8-23; Mboe 78:1-31
7 | Kolosi 3:1-17; Mboe 78:32-55
8 | Kolosi 3:18–4:18; Mboe 78:56-72
9 | 1 Tesalonika 1:1–2:9; Mboe 79
10 | 1 Tesalonika 2:10–3:13; Mboe 80
11 | 1 Tesalonika 4:1–5:3; Mboe 81
12 | 1 Tesalonika 5:4-28; Mboe 82
13 | 2 Tesalonika 1:1-12; Mboe 83
14 | 2 Tesalonika 2:1-17; Mboe 84
15 | 2 Tesalonika 3:1-18; Mboe 85
16 | 1 Timoti 1:1-20; Mboe 86
17 | 1 Timoti 2:1-15; Mboe 87
18 | 1 Timoti 3:1-16; Mboe 88
19 | 1 Timoti 4:1-16; Mboe 89:1-13
20 | 1 Timoti 5:1-25; Mboe 89:14-37
21 | 1 Timoti 6:1-21; Mboe 89:38-52
22 | 2 Timoti 1:1-18; Mboe 90–91
23 | 2 Timoti 2:1-21; Mboe 92–93
24 | 2 Timoti 2:22–3:17; Mboe 94
25 | 2 Timoti 4:1-22; Mboe 95–96
26 | Titus 1:1-16; Mboe 97–98
27 | Titus 2:1-14; Mboe 99
28 | Titus 2:15–3:15; Mboe 100
29 | Pilemon 1:1-25; Mboe 101
30 | Iburu 1:1-14; Mboe 102
31 | Iburu 2:1-18; Mboe 103

November

Laaleng | Lovoang Kaala
1 | Iburu 3:1-19; Mboe 104:1-23
2 | Iburu 4:1-13; Mboe 104:24-35
3 | Iburu 4:14–5:14; Mboe 105:1-15
4 | Iburu 6:1-20; Mboe 105:16-36
5 | Iburu 7:1-19; Mboe 105:37-45
6 | Iburu 7:20-28; Mboe 106:1-12
7 | Iburu 8:1-13; Mboe 106:13-31
8 | Iburu 9:1-10; Mboe 106:32-48
9 | Iburu 9:11-28; Mboe 107
10 | Iburu 10:1-18; Mboe 108
11 | Iburu 10:19-39; Mboe 109
12 | Iburu 11:1-16; Mboe 110
13 | Iburu 11:17-31; Mboe 111
14 | Iburu 11:32–12:13; Mboe 112
15 | Iburu 12:14-29; Mboe 113–114
16 | Iburu 13:1-25; Mboe 115
17 | Yems 1:1-18; Mboe 116
18 | Yems 1:19–2:17; Mboe 117
19 | Yems 2:18–3:18; Mboe 118:1-18
20 | Yems 4:1-17; Mboe 118:19-29
21 | Yems 5:1-20; Mboe 119:1-16
22 | 1 Petrus 1:1-12; Mboe 119:17-32
23 | 1 Petrus 1:13–2:10; Mboe 119:33-48
24 | 1 Petrus 2:11–3:7; Mboe 119:49-64
25 | 1 Petrus 3:8–4:6; Mboe 119:65-80
26 | 1 Petrus 4:7–5:14; Mboe 119:81-96
27 | 2 Petrus 1:1-21; Mboe 119:97-112
28 | 2 Petrus 2:1-22; Mboe 119:113-128
29 | 2 Petrus 3:1-18; Mboe 119:129-152
30 | 1 Yoan 1:1-10; Mboe 119:153-176

December

Laaleng | Lovoang Kaala
1 | 1 Yoan 2:1-17; Mboe 120
2 | 1 Yoan 2:18–3:2; Mboe 121
3 | 1 Yoan 3:3-24; Mboe 122
4 | 1 Yoan 4:1-21; Mboe 123
5 | 1 Yoan 5:1-21; Mboe 124
6 | 2 Yoan 1:1-13; Mboe 125
7 | 3 Yoan 1:1-14; Mboe 126
8 | Yudas 1:1-25; Mboe 127
9 | Sua Turkeŋana 1:1-20; Mboe 128
10 | Sua Turkeŋana 2:1-17; Mboe 129
11 | Sua Turkeŋana 2:18–3:6; Mboe 130
12 | Sua Turkeŋana 3:7-22; Mboe 131
13 | Sua Turkeŋana 4:1-11; Mboe 132
14 | Sua Turkeŋana 5:1-14; Mboe 133
15 | Sua Turkeŋana 6:1-17; Mboe 134
16 | Sua Turkeŋana 7:1-17; Mboe 135
17 | Sua Turkeŋana 8:1-13; Mboe 136
18 | Sua Turkeŋana 9:1-21; Mboe 137
19 | Sua Turkeŋana 10:1-11; Mboe 138
20 | Sua Turkeŋana 11:1-19; Mboe 139
21 | Sua Turkeŋana 12:1-18; Mboe 140
22 | Sua Turkeŋana 13:1-18; Mboe 141
23 | Sua Turkeŋana 14:1-20; Mboe 142
24 | Sua Turkeŋana 15:1-8; Mboe 143
25 | Sua Turkeŋana 16:1-21; Mboe 144
26 | Sua Turkeŋana 17:1-18; Mboe 145
27 | Sua Turkeŋana 18:1-24; Mboe 146
28 | Sua Turkeŋana 19:1-21; Mboe 147
29 | Sua Turkeŋana 20:1-15; Mboe 148
30 | Sua Turkeŋana 21:1-27; Mboe 149
31 | Sua Turkeŋana 22:1-21; Mboe 150