^

Àr 'ra'yo nkohi Jö har ñhöñhö maxei nto̱ngwi ár mahwifi har ha̱i m'onda ne har ñhömfo̱

New Testament in Otomi, Querétaro (MX:otq:Otomi, Querétaro)

copyright © 2009 Wycliffe Bible Translators, Inc.
Language: Otomi, Querétaro
Translation by: Wycliffe Bible Translators, Inc.

Otomi, Querétaro
otq
Mexico

Copyright Information

© 2009, Wycliffe Bible Translators, Inc. All rights reserved.

This translation text is made available to you under the terms of the Creative Commons License: Attribution-Noncommercial-No Derivative Works. (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/) In addition, you have permission to port the text to different file formats, as long as you do not change any of the text or punctuation of the Bible.

You may share, copy, distribute, transmit, and extract portions or quotations from this work, provided that you include the above copyright information:

You must give Attribution to the work.

You do not sell this work for a profit.

You do not make any derivative works that change any of the actual words or punctuation of the Scriptures.

Permissions beyond the scope of this license may be available if you contact us with your request.

The New Testament
in Otomi, Querétaro

© 2009, Wycliffe Bible Translators, Inc. All rights reserved.

This translation is made available to you under the terms of the Creative Commons Attribution-Noncommercial-No Derivatives license 4.0.

You may share and redistribute this Bible translation or extracts from it in any format, provided that:

You include the above copyright and source information.

You do not sell this work for a profit.

You do not change any of the words or punctuation of the Scriptures.

Pictures included with Scriptures and other documents on this site are licensed just for use with those Scriptures and documents. For other uses, please contact the respective copyright owners.

2014-04-30

ePub generated by Haiola 21 Feb 2024 from source files dated 29 Jan 2022

a3e32dbb-4826-53d8-92fc-afaa86ffff04

AR MATEO

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Ar hoga mhö bi ꞌyotꞌa

AR MATEO

1

Yá pale ar Hesukristo

(Lk. 3:23‑38)

1 Ár ndu̱i nunar tꞌofonu̱, ma da ꞌyotkagihu̱ ar ꞌñu togo yá pale ar Hesukristo, nꞌár ma̱ngaꞌbe̱to ar Dabi ne ar Abra.

2 Ar Abra már dada ar Isa, har Isa már dada ar Hakob, har Hakob már dada ar Huda ne yá jödöpꞌu̱ꞌö.

3 Ar Huda már dada ar Fare ne ar Zara ár jödönu̱, gehyu̱ xki ꞌyo̱mba ar Tamar. Nunar Fare már dada ar Esrom, ha nunar Esrom már dada ar Aram.

4 Ar Aram már dada ar Aminadab, har Aminadab már dada ar Naso, har Naso már dada ar Salmon.

5 Ar Salmon már dada ar Bos xki ꞌyo̱mba ar Rahab, nunar Bos már dada ar Obed xki ꞌyo̱mba ar Rut, har Obed már dada ar Isai.

6 Ar Isai már dada ar ndö Dabi, ar ndö Dabi már dada ar Salomon xki ꞌyo̱mba nöꞌö ár ꞌbe̱hñöhmö ar Urias.

7 Nunar Salomon már dada ar Roboam, ar Roboam már dada ar Abia, har Abia már dada ar Asa.

8 Ar Asa már dada ar Hosafat, ar Hosafat már dada ar Horam, har Horam már dada ar Usias.

9 Ar Usias már dada ar Hotam, ar Hotam már dada ar Akas, har Akas már dada ar Esekias.

10 Ar Esekias már dada ar Manases, ar Manases már dada ar Amon, har Amon már dada ar Hosias.

11 Ar Hosias már dada ar Hekonias ne yá jödöpꞌu̱ꞌö, nuya pa mi tsꞌixa ya me Israel har ha̱i Mbabilonia.

12 Núnu̱ Mbabilonia ka ba tinu̱ ár bötsi ar Hekonias már thuhu ar Salatiel, ha nunar Salatiel már dada ar Sorobabel.

13 Ar Sorobabel már dada ar Abiud, ar Abiud már dada ar Eleakim, har Eleakim már dada ar Asor.

14 Ar Asor már dada ar Sadok, ar Sadok már dada ar Akim, har Akim már dada ar Eliud.

15 Ar Eliud már dada ar Eleasar, ar Eleasar már dada ar Matan, har Matan már dada ar Hakob.

16 Ar Hakob már dada ar Huse nöꞌö már döme ar Maria togo bi ꞌyo̱nga ar Hesu tꞌembabi ar Kristo.

17 Nuꞌmú̱, gatho nuyá pale ne yá ma̱ngapale, ga du̱ꞌmhu̱ nuya pa mi ꞌbu̱ ar Abra, di göxa núꞌmu̱ mi ꞌbu̱ ar Dabi, bi tho ꞌre̱tꞌamagoho mꞌu̱i. Ha di ndu̱i ar ꞌbede nuya pa mi ꞌbu̱ ar Dabi, di göxa núꞌmu̱ mi tsꞌixa ya me Israel har ha̱i Mbabilonia, bi tho ma ꞌre̱tꞌamagoho mꞌu̱i nꞌehe. Ha nu mi tsꞌixa ya me Israel har ha̱i Mbabilonia, di göxa núꞌmu̱ mi mꞌu̱ ar Hesukristo, bi tho ma ꞌre̱tꞌamagoho ya mꞌu̱i.

Ar tsi Hmu Hesukristo bi zo̱kwa har ximha̱i

(Lk. 2:1‑7)

18 Gehnu̱ ar ꞌbede hanja bi mꞌu̱ ar Hesukristo. Ar Maria xki tꞌa̱di nda nthötwi ar Huse. Himi tso̱ta ar pa nda mꞌu̱hwi, bi nda̱thi hár tsꞌe̱di ár Hñö Jö.

19 Ha nunar Huse togo xki ꞌya̱di, mar hogajöꞌi; himi ne nda ꞌbe̱twa ár tsa̱, jange ma nda hye̱pꞌu̱tho ñꞌöntho.

20 Núꞌmu̱ mi benga njapꞌu̱, nꞌa mbi nhekitho nꞌár e̱nxe̱ ar tsi Hmu, bi zo ntꞌi ne bi ꞌñembabi:

—Huse, ár ꞌbe̱toꞌi ar Dabi, yo gi ntsu gi tsixa ar Maria ha ri ngu, ngetho ár Hñö Jö gehnu̱ xi japi xi ñꞌu̱.

21 Ma da mꞌu̱ nꞌár bötsi, ne ma gi hñuꞌspabi ár thuhu ar Hesu, ngetho ma da po̱ ár hnini da gutwa yá tsꞌoki.

22 Bi njapꞌu̱ ne bi tho ngu xki mönga ár mꞌe̱hni Jö mamꞌe̱tꞌo núꞌmu̱ bi ꞌñenö:

23 Nꞌar nxutsi ma da nda̱thi

ne da mꞌu̱ ár bötsi,

ne da thuꞌspabi ár thuhu Emanuel,

di bo̱ni da ꞌñenö: Di ꞌbu̱hwihu̱ Jö.

24 Nu mi nu ar Huse, bi ma ba o̱tꞌa ngu xki xipa ár e̱nxe̱ ar tsi Hmu, ne bi zixa ar Maria hár ngu.

25 Ne himbi ñꞌöhwi ngur ꞌbe̱hñö, bi do̱ꞌmi bi mꞌu̱ ár ꞌbe̱tꞌo tꞌu̱, ne bi hñuꞌspabi ár thuhu ar HESU.

2

ꞌRa ya ñꞌo̱ho̱ mi hetꞌa ya tso̱ ba e bi kꞌöꞌsa ar tsi bötsi

1 Ar Hesu bi mꞌu̱hnu̱ Belen har ha̱i Nhudea núꞌmu̱ mar ndö ar Erode. Getya payu̱ bi zo̱hnu̱ Herusalen ꞌra ya ñꞌo̱ho̱ mi hetꞌa ya tso̱ xki ꞌñe mahyatsꞌi.

2 Ne mi ñꞌa̱ni mi eñꞌu̱:

—Habu̱ bi ꞌbu̱ ár ndö ya xodyo xi mꞌu̱i, ngetho xta hanthwe ár tsꞌo̱nu̱ mahyatsꞌi, ne xta ehe ga ndöñhe.

3 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ar Erode, xa bi ntsu, ne gatho ya me Herusalen bi ntsuwi mahye̱gi.

4 Ar Erode dama bi zohna gatho ya ndömöjö ne ya bötꞌofo mi ꞌbu̱hnu̱, ne bi ꞌya̱mbabiꞌu̱ habu̱ nda mꞌu̱ ar Kristo.

5 Ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Núnu̱ Belen har ha̱i Nhudea, ngetho njapꞌu̱ bi mönga ár mꞌe̱hni Jö núꞌmu̱ bi ꞌñenö:

6 Nuꞌahu̱ gar menguhu̱ Belen har ha̱i Huda,

hinxi the̱kꞌase̱hu̱,

ngetho xa ma da tꞌesꞌa ri nsuhu̱

gi töhu̱ gatho nu maꞌra ya döhni har ha̱i Nhudea;

ngetho ma da bo̱mpꞌu̱ nꞌar ndö

da suka ma hnini ya me Israel.

7 Nuꞌmú̱ ar Erode bi ñöwise̱ nuꞌu̱ ya ñꞌo̱ho̱ mi hetꞌa ya tso̱, ne ꞌramtxꞌu̱ bi gu̱kwabiꞌu̱ hamꞌu̱ xki hyantꞌu̱ ar tso̱.

8 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Di möhu̱ Belen ne ñꞌa̱ñhu̱ xiñho habu̱ ꞌbu̱ ar bötsi, ne núꞌmu̱ xki tiñhu̱, gi e gi xikagihu̱, ne ma ga ndönga nꞌehe.

9 Nu mi wadi bi ꞌyo̱xa nöꞌö bi mönga ar ndö Erode, bi gu̱ yá ꞌñu bi maꞌu̱, ne nor tso̱ xki hyanda mahyatsꞌi mi ꞌbe̱tꞌo mi utwabiꞌu̱ ar ꞌñu. Ha nu mi zo̱nga habu̱ mi ꞌbu̱ ar bötsi, ka bi mꞌa̱hnu̱.

10 Nu mi hyantꞌu̱ ar tso̱ manꞌagi, xa bi njohya.

11 Ne bi yu̱tꞌu̱ har ngu, ka bi hyandnu̱ꞌu̱ ar tsi bötsi mi ꞌbu̱hwi ar Maria ár nönö, ne bi nda̱ndihmö bi ndöñꞌu̱. Ne bi xotꞌa yá mꞌe̱tsꞌi, bi umba ya mꞌo̱ñho̱: ya kꞌaxtꞌabo̱jö xi mar mhödi, ya githni ne nꞌar hogañu̱ni ár thuhu ar mira.

12 Ma nda thota habu̱ xki ꞌñehyu̱ nda kꞌöꞌsa ar Erode. Ha Jö bi xipabi ntꞌi hinge nda manu̱ꞌu̱, jange bi pa̱ta yá ꞌñu, bi mengyá ha̱i.

Ar Erode bi mö nda tho gatho ya tꞌu̱lo bötsi mi ꞌbu̱ Belen

13 Nu mi mengyá ha̱i ya jöꞌi mi hetꞌa ya tso̱, nꞌár e̱nxe̱ Jö bi ꞌñemba ntꞌi ar Huse:

—Nangi, tsixa ar bötsi ne ár nönö di ma har ha̱i Ehipto. Ne ka gi kohnu̱, go xka xiꞌaꞌi hamꞌu̱ gi ehe, ngetho ar Erode ma da hyonga ar bötsi da hyo.

14 Ne bi nu ar Huse bi gu̱ ar bötsi ne ár nönö, bi ñꞌo ar ꞌñu bi zixa har ha̱i Ehipto núꞌmu̱ mi nxuitho.

15 Ne ka ba ꞌbu̱hnu̱ bi do̱ꞌmi bi du ar Erode. Njapꞌu̱ nda tho ngu xki mönga ár mꞌe̱hni Jö núꞌmu̱ bi ꞌñenö: Da zo ma Tꞌu̱ nda bo̱nga har ha̱i Ehipto.

16 Ar Erode xa bi mbo̱ ár kwe̱ núꞌmu̱ mi bödi xki ka ya ñꞌo̱ho̱ mi hetꞌa ya tso̱. Jange bi japi nda tho gatho ya tsi bötsi hinxki jwatꞌatho hñu nje̱ye̱, mi ꞌbu̱hnu̱ Belen ne gatho ár nthetꞌi, ngu xki gu̱kwa nuꞌu̱ ya ñꞌo̱ho̱ꞌu̱.

17 Bi tho njapꞌu̱ ngu xki mönga ar Heremia ár mꞌe̱hni Jö núꞌmu̱ bi ꞌñenö:

18 Bi nheki nꞌar mhafi núnu̱ har ha̱i Rama

ne nꞌar döta tsꞌoni;

ar Rakel zontꞌa yá bötsi,

ne himbi ne togo nda hotꞌi ngetho bi thopabi.

19 Mꞌe̱fa mi du ar Erode, Jö bi mengi bi me̱hna nꞌár e̱nxe̱ ma ba kꞌöꞌsa ar Huse núnu̱ Ehipto, ne bi ꞌñembabi:

20 —Nangi, penga ri ha̱i Israel, tsixa ar bötsi ne ár nönö, ngetho nuꞌu̱ mi honga ar bötsi nda hyohmö, xi duꞌu̱.

21 Nuꞌmú̱, bi nangi bi zixa ar bötsi ne ár nönö, bi menga har ha̱i Israel.

22 Ha nu mi ꞌyo̱de mar ndö ar Arkelao ár tꞌu̱ ar Erode har ha̱i Nhudea, bi ntsu nda manu̱. Ne Jö bi zo ntꞌi, jange bi ma har ha̱i Ngalilea.

23 Ne bi mꞌu̱ har hnini ár thuhu Nasare. Njapꞌu̱ bi tho ngu xki mönga ár mꞌe̱hni Jö núꞌmu̱ bi ꞌñenö: Ma da tꞌembabi ar me Nasare.

3

Ar Xuwa Xixthe mi mönga ar hoga mhö

(Mr. 1:1‑8; Lk. 3:1‑9, 15‑17; Jn. 1:19‑28)

1 Nuya paꞌu̱ ar Xuwa Xixthe bi ndu̱i bi zo ya jöꞌi ha ya otꞌatꞌo̱ho̱ núnu̱ Nhudea.

2 Ne mi emba njanu̱:

—ꞌYo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi ngetho ár tsꞌu̱tꞌwi Jö ba epꞌu̱tho.

3 Nunar Xuwa gehnu̱ ar ñꞌo̱ho̱ mi no̱nga ar mꞌe̱hni Isaia núꞌmu̱ bi ꞌñenö:

Ár mhafi nꞌa togo enga har otꞌatꞌo̱ho̱:

Hyojwu̱ ár ꞌñu ar tsi Hmu.

Jömfu̱ habu̱ da thogi.

4 Ar Xuwa mi hö nꞌar he xki nju̱mpa ár xi nꞌar me̱ti ár thuhu ar kameyo ne xki mꞌe, ne mi ngu̱tꞌa nꞌar ximhni. Ha nunar ñhuni mi tsi, ya ma̱ngakꞌoto ne ya tꞌafi mi tinga har tꞌo̱ho̱.

5 Ne nze̱ye̱ ya jöꞌi mi po̱nga ha ya hnini nda ꞌyo̱xa nöꞌö mi möñꞌö, nuya me Herusalen ne gatho har ha̱i Nhudea, ne nuya jöꞌi mi ꞌbu̱ hár ñöni ar döthe Hordan.

6 Mi eꞌu̱ nda da̱majöni yá tsꞌoki, ne ar Xuwa mi xixthe har döthe Hordan.

7 Nu mi hyandi nze̱ye̱ ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya de̱ngamöjö mi e nda nxixthe nꞌehe, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yá bötsiꞌihu̱ ya kꞌeñö gi ha̱tehu̱. Togo xi utꞌahu̱ gi kꞌonthu̱ ár kwe̱ Jö xi ꞌñepꞌu̱.

8 Mahyoni gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö xiñho, ne da nheki xka ꞌyo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi.

9 Yo ma gi ꞌñexa ri nsuhu̱ gi ꞌñense̱hu̱: Ma dadahe ar Abra. Ngetho nuga di xiꞌahu̱, Jö tsa̱ da gu̱xa nuya doyu̱, ne da ꞌñexa ngu yá bötsi ar Abra.

10 Ne di xiꞌahu̱ nꞌehe, Jö ngu ar tse̱nza, höda ar ntsꞌe̱nza hár ꞌye̱ da ze̱ka ar za. Ha nunar za hinte mañho uni, da tsꞌe̱ki ne da tꞌe̱ntꞌa har tsibi.

11 Nuga di xixtheꞌihu̱ har dehe ngetho xka ꞌyo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi. Nöꞌö ꞌbe̱fa ma da xixtheꞌihu̱ hár Hñö Jö ne har tsibi. Nuga hindi ꞌñepkagi ga höꞌspa yá thiza, ngetho xa tökagi ár tsꞌe̱di.

12 Nöꞌö xi ñhoki piꞌsa ar tꞌe̱i, ma da paxtꞌa ár thi ne da kwata ar tꞌe̱i hár tꞌu. Ha nöꞌö ar paxi da ꞌyu̱ꞌsa har tsibi hiñhamꞌu̱ da hwetꞌi.

Ár nxixthe ar Hesu

(Mr. 1:9‑11; Lk. 3:21‑22)

13 Geꞌmu̱ ba po̱nga ar Hesu har ha̱i Ngalilea, ba e har döthe Hordan habu̱ mi ꞌbu̱ ar Xuwa, ne nda xixthenu̱.

14 Har Xuwa himi ne, mi embabi:

—Hanja xka e ga xixtheꞌi. Nuꞌge go di ꞌñepꞌaꞌi gi xixthegi.

15 Har Hesu bi döti:

—Xixthegipya, ne njapꞌu̱ ga o̱thu̱ gatho nöꞌö numañho Jö.

Nuꞌmú̱ ar Xuwa bi netho bi xixthe ar Hesu.

16 Nu mi wadi bi nxixthe, mi bo̱nga har dehe, nꞌa mbi xota mhetsꞌi, ne bi hyanda ár Hñö Jö ba köi ngu nꞌar domtxu, ba e bi zu̱ꞌö.

17 Ne bi nheki nꞌar mhö ndi ꞌñe mhetsꞌi mi enö:

—Gehnu̱ ma hmöka Tꞌu̱, jakagi ga njohya.

4

Ar tsꞌondöhi mi tsa̱ta ar Hesu

(Mr. 1:12‑13; Lk. 4:1‑13)

1 Nepꞌu̱ ár Hñö Jö bi zixa ar Hesu ha ya otꞌatꞌo̱ho̱, ne ja nda tsa̱tnu̱ ar tsꞌondöhi.

2 Ka ba ꞌbu̱hnu̱ yonꞌa̱te mpa ne yonꞌa̱te nxui hinte bi zi. Mꞌe̱fa bi zu̱ ar thuhu.

3 Ba epꞌu̱ ar tsꞌondöhi mi tsa̱ti mi embabi:

—Nuꞌmu̱ ár Tꞌu̱ꞌi Jö, japa nuya doyu̱ da nthuhme xö.

4 Ha nu ar Hesu bi döti ne bi ꞌñembabi:

—Njawa enga hár Tꞌofo Jö: Hinge ho̱nse̱ ar thuhme da umba ár te ar jöꞌi, mahyonibi ár mhö Jö nꞌehe.

5 Mꞌe̱fa ar tsꞌondöhi bi zixa ar Hesu har jöpahnini Herusalen, ne bi ꞌñexa mañö hár ngötsꞌi ar dönganijö.

6 Ne bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmu̱ majöni ár Tꞌu̱ꞌi Jö, ꞌye̱nga ar nsa̱gi köi xö, ngetho njanu̱ huxa har Tꞌofo:

Jö da me̱hna yá e̱nxe̱ da suꞌaꞌi,

ne da mipꞌa ri ꞌye̱,

hingi fama ri wa ha ya do.

7 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Xi tꞌotꞌi nꞌehe: Yo ma gi tsa̱ta Jö ri Hmu.

8 Nepꞌu̱ ar tsꞌondöhi manꞌagi bi zixa ar Hesu ha nꞌar tꞌo̱ho̱ mar ñhetsꞌi, ne bi utwabi gatho ya hnini ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i ne gatho yá ñho pe̱tsꞌi.

9 Ne bi ꞌñembabi:

—Gatho nuya hniniyu̱ ga ꞌraꞌi nuꞌmu̱ gi nda̱ndihmö gi nsundagi.

10 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Hye̱gagiwa tsꞌondöhi, ngetho huxa har Tꞌofo: Nsunda Jö ri Hmu, ne ho̱nse̱ꞌö gi pe̱pabi.

11 Nuꞌmú̱ ar tsꞌondöhi dama bi ꞌwege, ne ba e yá e̱nxe̱ Jö mi umba te nda zi ar Hesu.

Ar Hesu bi du̱ꞌma ár ꞌbe̱fi

(Mr. 1:14‑20; Lk. 4:14‑15; 5:1‑11; 6:17‑19)

12 Núꞌmu̱ mi ꞌyo̱ ar Hesu mi o har fa̱di ar Xuwa Xixthe, bi menga har ha̱i Ngalilea.

13 Ba tsopꞌu̱ Nasare bi ma ba ꞌbu̱ Nkapernaum, getꞌu̱ ar ñho̱nthe núnu̱ ha yá ha̱i ar Sabulon ne ar Neftali.

14 Njapꞌu̱ bi tho ngu xki mönga ar mꞌe̱hni Isaia núꞌmu̱ bi ꞌñenö:

15 Ár ha̱i ar Sabulon ne ár ha̱i ar Neftali,

ꞌbu̱ har ꞌñu di ma har ñho̱nthe ꞌranditho ar döthe Hordan,

núnu̱ Ngalilea ár ha̱i nuꞌu̱ hingya xodyo.

16 Nöꞌö ar hnini mi ꞌbu̱ har ꞌbe̱xui bi hyanda nꞌar döta ñotꞌi.

Nuꞌu̱ xki mꞌe̱ har ꞌbe̱xui bi yotꞌwa nꞌar hyatsꞌi.

17 Nuya paꞌu̱ ar Hesu bi du̱ꞌmi bi mönga ar hoga mhö, ne mi emba ya jöꞌi:

—ꞌYo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi ngetho ár tsꞌu̱tꞌwi Jö ꞌba̱pꞌu̱tho.

Ar Hesu bi zohna goho ya ngu̱xhwö

18 Ar Hesu mi ꞌyo hár ñöni ar ñho̱nthe Ngalilea. Nꞌa mbi hyandatho yoho ya ñꞌo̱ho̱ mi njödö, nꞌa már thuhu ar Simu nöꞌö bi tꞌembabi ar Pedro, nöꞌö manꞌa már thuhu ar Andre, mi kötꞌa yá ntꞌa̱tsꞌi, ngetho ma ya ngu̱xhwö.

19 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ba e gi te̱ngagihu̱, ne ma ga exꞌahu̱ gi ju̱xu̱ ya jöꞌi.

20 Dama bi zopꞌu̱ yá ntꞌa̱tsꞌiꞌu̱, bi de̱nga ar Hesu.

21 Bi ñꞌo manꞌa tsi tu̱i ar Hesu, ne bi hyanda ma yoho mi njödö, ar Hakobo ne ar Xuwa yá tꞌu̱ ar Sebedeo, mi to̱hwinu̱ yá dada har motsa mi po̱tꞌa yá ntꞌa̱tsꞌi. Bi xipa nuya yohoyu̱ nda de̱ni.

22 Ne nuyu̱ dama bi zopꞌu̱ ar motsa ne ár dadaꞌu̱, nꞌagitho bi de̱nga ar Hesu.

23 Ar Hesu mi thetꞌa xo̱ge har ha̱i Ngalilea, mi ku̱tꞌa ha yá nijö ya xodyo mi utwabi, ne mi xipabi ar hoga mhö no̱nga ár tsꞌu̱twi Jö. Ne mi o̱thebi yá hñeni ne yá u̱gi gatho ya mengunu̱.

24 Bi nxanga ar ꞌbede nöꞌö mi pe̱fi xo̱ge har ha̱i Nsiria. Ne ba tsꞌimpabi gatho ya da̱thi, nuꞌu̱ mi tho ya u̱gi ne xki zu̱ ya hñeni, nuꞌu̱ mi nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi, nuꞌu̱ ma ya ndungo ne nuꞌu̱ himi tsa̱ nda ꞌñöni. Ne ar Hesu bi o̱the xo̱geyu̱.

25 Ne bi de̱nga nze̱ye̱ ya jöꞌi me Ngalilea, me Ndekapoli, me Herusalen, ya me Nhudea ne nuꞌu̱ mi ꞌbu̱ ꞌrandi ar döthe Hordan.

5

Ar ntꞌuti bi unga ar Hesu har tꞌo̱ho̱: Bi xipa ya jöꞌi nöꞌö nza̱tho

(Lk. 6:20‑23)

1 Nu mi hyanda ar Hesu mi ñꞌowi nze̱ye̱ ya jöꞌi, bi bo̱xa har tꞌo̱ho̱. Ne mi zo̱ni bi hñudi, ha nuyá ma̱xte bi ma ba tsu̱di.

2 Ne ar Hesu bi ndu̱i bi utwabiꞌu̱, mi embabi njawa:

3 —Nza̱tho nuꞌu̱ togo hingya ñꞌetsꞌi, ngetho xi nhwëkwabi ár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

4 Nza̱tho nuꞌu̱ zoni, ngetho Jö go ma da hotꞌu̱.

5 Nza̱tho nuꞌu̱ tse̱tatho gatho, ngetho go ma da tꞌumba ar ximha̱i yá me̱tiꞌu̱.

6 Nza̱tho nuꞌu̱ xa ne da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xiñho, ngetho Jö xa ma da umba nöꞌö neꞌu̱.

7 Nza̱tho nuꞌu̱ pe̱ꞌsa yá nhwëki, ngetho Jö ma da me̱ꞌspa ar nhwëki nꞌehe.

8 Nza̱tho nuꞌu̱ xintꞌaxi yá mfeni, ngetho ma da hyantꞌu̱ Jö.

9 Nza̱tho nuꞌu̱ togo ꞌba̱ made höka ar hñö, ngetho ma da tꞌembabi yá bötsi Jö.

10 Nza̱tho nuꞌu̱ tho ya ntꞌu̱tsa o̱tꞌa nöꞌö xiñho, ngetho ma da mꞌu̱ꞌu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

11 Nza̱tho núꞌmu̱ xta tsꞌañꞌahu̱ ne xta ntꞌu̱tsaꞌihu̱, ne da nju̱sꞌahu̱ ya nhemhñö ngetho gi te̱ngagihu̱.

12 Xa gi njohyahu̱, ngetho Jö ma da ꞌraꞌahu̱ nꞌar döta nthöhö núnu̱ mañö mhetsꞌi. Njapꞌu̱ bi ntꞌu̱tsa yá mꞌe̱hni Jö mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo.

Ár u ar ximha̱i

13 Nuꞌahu̱ gi ñhe̱hwihu̱ ar u xi nku̱hi habu̱ tꞌu̱tsꞌi. Jange ꞌñuhu̱ ri hogamꞌu̱ihu̱, ngetho xiꞌmu̱ ar u da mꞌe̱ ár ñꞌuxi, hanja dar nku̱hi ꞌmu̱. Nöꞌö ar uꞌö hinter ñho, da tꞌe̱mpꞌu̱tho da nheꞌmi.

Ár ñotꞌi ar ximha̱i

14 Nuꞌahu̱ gi ñhe̱hwihu̱ nꞌar ñotꞌi. Nꞌar hnini di huxa mañö nꞌar tꞌo̱ho̱, hinda tsa̱ da tꞌögi. Nuꞌahu̱ nꞌehe hinda tsa̱ gi ꞌñöhu̱ ri hogamꞌu̱ihu̱.

15 Hinto tso̱ nꞌar ñotꞌi ne da yeꞌma nꞌar tsꞌo̱i da goꞌmi. Da ꞌñexa habu̱ xi ñhetsꞌi, ne da yotꞌwa gatho nuꞌu̱ ꞌbu̱ har ngu.

16 Jahu̱pꞌu̱, ñꞌuhu̱ nꞌar hogamꞌu̱i ha yá nthandi ya jöꞌi, ne xta hyantꞌu̱, da nsundabi ri Dadahu̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

Ar Hesu bi no̱mba yá ꞌbe̱pate ar Moise

17 Yo gi beñhu̱ xta e ga hwatwa yá ꞌbe̱pate ar Moise, wa xta e ga jöꞌspa nöꞌö xi mönga yá mꞌe̱hni Jö. Nuga xta e ga o̱tꞌa gatho ngu xi möñꞌu̱.

18 Xa majöni di xiꞌahu̱, hinxi göxta ar ximha̱i ne ar mhetsꞌi, xta wadi da tho gatho nöꞌö mönga hár tꞌofo ar Moise, hinda ma da go nꞌar mhö wa nꞌar xe̱ni da njapꞌu̱tho.

19 Nöꞌö togo hinda ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö mönga hár Tꞌofo Jö, mödi nꞌar tsi tꞌu̱lo ꞌbe̱pate, ne njapꞌu̱ da uta maꞌra, hintsꞌu̱ ma da nhumañho hár tsꞌu̱tꞌwi Jö. Ha nöꞌö togo da ꞌyo̱tꞌa gatho ngu mönga hár Tꞌofo Jö ne da uta maꞌra, nöꞌö ma da tꞌeꞌspa ár nsunu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

20 Di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ hingi pe̱ꞌsu̱ nꞌar hogamꞌu̱i di töta yá mꞌu̱i ya de̱ngaꞌbe̱pate ne yá mꞌu̱i ya bötꞌofo, hinda tsa̱ gi ku̱thu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

Ar Hesu bi no̱nga ar kwe̱

(Lk. 12:57‑59)

21 Gi pöhu̱, ri palehu̱ bi nsipabi mamꞌe̱tꞌo: Yo gi ñhotehu̱. Nöꞌö toga da ñhote, hinda kꞌontꞌa ar mfe̱i xi tꞌe̱kwabi.

22 Ha nuga di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ togo da mbo̱ ár kwe̱ da u̱tsa ár ñꞌohu̱, ja te da hñöxa majöni har tsꞌu̱tꞌwi. Nöꞌö togo da ꞌñemba ár ñꞌohu̱ xi ꞌbe̱ ár mfeni, ma da duxa ar tsꞌoki ne pe̱ꞌsa te da dö har tsꞌu̱tꞌwi. Ha nuꞌmu̱ togo da zanga ár ñꞌohu̱ ne da ꞌñembabi hinter ꞌbe̱fi, nöꞌö ma da gutꞌa har tsibi hiñhamꞌu̱ da hwetꞌi.

23 Jange nuꞌmu̱ xka hömfu̱ nꞌar mꞌo̱ñho̱ Jö har nijö, ne ka gi beñhu̱nu̱ xka tso̱thwu̱ ár mu̱i ri ñꞌohu̱,

24 tsohnu̱hmö ri mꞌo̱ñho̱hu̱, ne di möhu̱ ba a̱fu̱ ar pumbate ri ñꞌohu̱, ne nupya hö, ba e gi umfu̱ ri mꞌo̱ñho̱hu̱ Jö.

25 Nuꞌmu̱ nꞌa ri ñꞌu̱nihu̱ da zixꞌahu̱ har tsꞌu̱tꞌwi, núꞌmu̱ gi ñꞌowihu̱ har ꞌñu, ñhogamu̱iwihu̱. Ngetho xki tso̱ngwihu̱ har tsꞌu̱tꞌwi, da da̱ꞌahu̱ ar nza̱ya̱, ne nöꞌö da xipa yá ma̱xte da goꞌahu̱ har fa̱di.

26 Xa majöni di xiꞌahu̱, hinda tsa̱ gi po̱ñhu̱, mꞌe̱tꞌo gi kꞌotꞌa ri tha̱ihu̱.

Ar Hesu bi no̱nga ar tsꞌinga nthöti

27 Xka ꞌyo̱hu̱ xi tꞌenga mamꞌe̱tꞌo: Yo gi tsimfu̱ ár nthöti ri ñꞌohu̱.

28 Ha nuga di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ togo da kꞌötꞌa nꞌar ꞌbe̱hñö da ꞌbe̱nte, xi ꞌyo̱tꞌa nꞌar tsꞌoki. Ñhe̱hwitho ngu xi zimba ár ꞌbe̱hñö manꞌa, ngetho bi benga hár mfeni.

29 Jange nuꞌmu̱ ri da̱hu̱ ar ñꞌe̱i ha̱ꞌahu̱ gi ꞌyo̱thu̱ ar tsꞌoki, hñöhu̱ gi ꞌye̱ñhu̱. Xiñho ho̱nse̱ gi ꞌbe̱hu̱ nꞌa xe̱ni ri ndoꞌyohu̱, ngetho tema ñho gi ju̱ju̱ di xo̱ge ri ndoꞌyohu̱ ne da tꞌe̱ntꞌahu̱ har tsibi hiñhamꞌu̱ da hwetꞌi.

30 Nuꞌmu̱ ri ꞌye̱hu̱ ar ñꞌe̱i ha̱ꞌahu̱ gi ꞌyo̱thu̱ ar tsꞌoki, hye̱ju̱ gi ꞌye̱ñhu̱. Xiñho ho̱nse̱ da mꞌe̱ nꞌa xe̱ni ri ndoꞌyohu̱, ngetho tema ñho gi ju̱ju̱ di xo̱ge ri ndoꞌyohu̱ ne da tꞌe̱ntꞌahu̱ har tsibi hiñhamꞌu̱ da hwetꞌi.

Ar Hesu bi no̱nga ar ñhe̱gi

31 Xi tꞌenö nꞌehe: Nöꞌö togo da hye̱ ár ꞌbe̱hñö, mahyoni da hyokwa nꞌar he̱ꞌmi ñhe̱gi.

32 Ha nuga di xiꞌahu̱, nöꞌö togo da hye̱pꞌu̱ ár ꞌbe̱hñö, ne hinte ma tsꞌoki xi dimbabi ñꞌowi manꞌar jöꞌi, nöꞌö ar dömeꞌö japa ar ꞌbe̱hñö da ntsꞌoki. Ha nöꞌö togo da nthötwi, po̱ntho xi zimba ár ꞌbehñö ár ñꞌohu̱.

Ar Hesu no̱nga núꞌmu̱ di ethu̱ Jö made

33 Xka ꞌyo̱hu̱ nꞌehe, bi nsipabi ri palehu̱ mamꞌe̱tꞌo: Yo gi ꞌñetꞌa Jö made nuꞌmu̱ hingi pödi da za̱ gi ꞌyo̱tꞌe, ha nuꞌmu̱ te xka ñötꞌa Jö, ꞌyo̱tꞌa ngu xka xipabi.

34 Ha nuga di xiꞌahu̱: Hinto gi ꞌñethu̱ made; hingi ꞌñethu̱ made mhetsꞌi, ngetho ka bi ꞌbu̱hnu̱ ár thuxandö Jö.

35 Hingi ꞌñethu̱ made ar ximha̱i, ngetho ka expꞌu̱ ár wa. Hingi ꞌñethu̱ made ar hnini Herusalen, ngetho ár hnini ar döta Ndö.

36 Hingi ꞌñethu̱ made ri ñöhu̱, ngetho hinda tsa̱ gi japa ri xtöhu̱ da tꞌaxki wa da boki.

37 Hinge mahyoni te gi ꞌñethu̱ made gi hoñhu̱ da tꞌo̱xꞌahu̱. Nuꞌmu̱ gi möñhu̱ hö, hö, ha nuꞌmu̱ hinꞌö, hinꞌö, ngetho nuꞌmu̱ teme gi huxu̱, go unga ar tsꞌondöhi.

Ar Hesu bi udi ar nkoꞌsñöni

(Lk. 6:29‑30)

38 Xka ꞌyo̱hu̱ xi tꞌenga mamꞌe̱tꞌo: Nöꞌö togo da kꞌe̱tꞌwa ár da̱ manꞌa, nda nkꞌe̱tꞌwa ár da̱ꞌö nꞌehe. Ha nöꞌö togo nda dokwa nꞌár tsꞌi manꞌa, nda nthokwa nꞌár tsꞌi nꞌehe.

39 Ha nuga di xiꞌahu̱, yo gi to̱xu̱ ar tsꞌojöꞌi. Nuꞌmu̱ togo da me̱pꞌa ri hmihu̱ har ñꞌe̱i, umfu̱ da me̱pꞌahu̱ har ngöhö nꞌehe.

40 Ha nuꞌmu̱ togo ne da hñömpꞌahu̱ ri pa̱tꞌihu̱, umfu̱ da hñöxa ri pahnihu̱ nꞌehe.

41 Nuꞌmu̱ togo da jaꞌahu̱ gi hñöꞌsfu̱ nꞌar ꞌbe̱ni nꞌapa ar ꞌñu, hñöꞌsfu̱ yoꞌgi ár yapꞌu̱.

42 Nuꞌmu̱ nꞌar jöꞌi te da ꞌya̱ꞌahu̱, umfu̱. Ha nuꞌmu̱ te da mipꞌahu̱, yo ma gi ko̱mfu̱.

Möhu̱ ri ñꞌu̱nihu̱

(Lk. 6:27‑28, 32‑36)

43 Xka ꞌyo̱hu̱ xi tꞌenö nꞌehe: Möhu̱ ri ñꞌohu̱ ne u̱tsa ri ñꞌu̱nihu̱.

44 Ha nuga di xiꞌahu̱, möhu̱ ri ñꞌu̱nihu̱, mathwu̱ Jö nuꞌu̱ togo tsañꞌahu̱, ꞌyo̱thwu̱ ar ñho nuꞌu̱ togo u̱tsaꞌihu̱, ꞌya̱fu̱ Jö da ma̱xa nuꞌu̱ togo ñömañꞌu̱ ne e̱kꞌathohu̱.

45 Ngetho nuꞌmu̱ gi ꞌyo̱thu̱ njapꞌu̱, nuꞌmú̱ hö, yá bötsiꞌihu̱ Jö ar Dada bi ꞌbu̱ mhetsꞌi, nöꞌö togo japa ar hyadi da yotꞌwa ya hogajöꞌi ne ya tsꞌomꞌu̱i, ne pe̱mpa ar ꞌye nuꞌu̱ o̱tꞌa xiñho ne nuꞌu̱ hingi o̱tꞌa xiñho.

46 Nuꞌmu̱ gi möhu̱ ho̱nse̱ nuꞌu̱ möꞌahu̱ ne nu maꞌra ya jöꞌi hinꞌö, tema nthöhö gi to̱ꞌmhu̱ ꞌmu̱. Ha hingi njapꞌu̱ ya tsꞌomꞌu̱i nꞌehe.

47 Nuꞌmu̱ ho̱nse̱ ri kuhu̱ gi ze̱ngwahu̱ ne nu maꞌra ya jöꞌi hinꞌö, tema ñho gi o̱thu̱ ꞌmu̱. Ha hingi njapꞌu̱ nuꞌu̱ hingya gamfi nꞌehe.

48 Mahyoni gi ñhogajöꞌihu̱ gi möhu̱ gatho, ngu Jö ar Dada bi ꞌbu̱ mhetsꞌi ar hogajöꞌi möꞌa gathoꞌihu̱.

6

Ar Hesu bi no̱nga ar mfa̱tsꞌi tꞌumba ya hyoya

1 Jamasuhu̱ yo ma gi ꞌyo̱thu̱ ya hoga ꞌbe̱fi gi hoñhu̱ da numañhoꞌihu̱ ya jöꞌi. Ngetho nuꞌmu̱ gi ꞌyo̱thu̱ njapꞌu̱, hinte ma nthöhö da ꞌraꞌahu̱ ri Dadahu̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

2 Jange nuꞌmu̱ gi umfu̱ nꞌar mfa̱tsꞌi ya hyoya, yo gi jafu̱ da nu̱nga ar ꞌbede ngu o̱tꞌa ya nemhñö, ne da nthu̱xtꞌa ya kꞌaxtꞌathu̱xi ha ya nijö ne ha ya döꞌñu, honi da tꞌeꞌspa yá nsu. Nuꞌu̱ o̱tꞌa njapꞌu̱, gehnu̱ yá nthöhöꞌu̱, hinte to̱ꞌma manꞌa.

3 Ha nuꞌahu̱, nu xki umfu̱ nꞌar mfa̱tsꞌi ya hyoya, pöse̱hu̱. Nöꞌö da unga ri ꞌñe̱ihu̱, hinda bö ri ngöhöhu̱.

4 Ne ri mfa̱tsꞌihu̱ gi unthu̱ ñꞌöntho, ri Dadahu̱ togo handa ñꞌöntho, da ꞌraꞌahu̱ ri nthöhöhu̱ ha yá nthandi ya jöꞌi.

Ar Hesu bi mönga hanja da tꞌa̱pa Jö

(Lk. 11:2‑4)

5 Núꞌmu̱ gi a̱fu̱ Jö, yo gi o̱thu̱ ha yá nthandi ya jöꞌi ngu o̱tꞌa ya nemhñö, ne da ꞌñexyá nsu. Nuyu̱ a̱pabi ꞌba̱tho ha ya nijö ne ha ya ta̱i. Xa majöni di xiꞌahu̱, gehnu̱ yá nthöhöyu̱, hinte to̱ꞌma manꞌa.

6 Ha nuꞌahu̱, núꞌmu̱ xki ꞌya̱fu̱ Jö, ku̱tꞌa ha ri nguhu̱ ne kothu̱ ri goxthi. ꞌYa̱fu̱ Jö ri Dadahu̱ ñꞌöntho gi ꞌbu̱se̱wihu̱nu̱, ne ri Dadahu̱ togo handa ñꞌöntho, da ꞌraꞌahu̱ ri nthöhöhu̱ ha yá nthandi ya jöꞌi.

7 Núꞌmu̱ gi a̱fu̱ Jö, yo xa gi thöthu̱ getꞌa ya mhö ngu o̱tꞌa nuꞌu̱ hingya gamfi, beñꞌu̱ ngu ár nze̱ye̱ ya mhö, njapꞌu̱ Jö ma da ꞌyo̱tsꞌe.

8 Jange yo gi o̱thu̱ ngu yá ꞌbe̱fiꞌu̱, ngetho Jö ar Dada pödi xiñho tema gi kꞌathu̱ núꞌmu̱ hinxka ꞌya̱fu̱tho.

9 Núꞌmu̱ gi zohu̱ Jö, ꞌya̱fu̱ njawa:

Ma tsi Dadaꞌihe gi ꞌbu̱ mhetsꞌi,

xa nsunda ri thuhu.

10 Ba e gi ndöwa,

ne da tꞌo̱tꞌwa nöꞌö gi mönge har ximha̱i ngu bi tꞌo̱tꞌapꞌu̱ mhetsꞌi.

11 ꞌRaje te ga tsihe ar pania.

12 Pumgagihe ma tha̱ihe, nguje di pumfe nuꞌu̱ togo tukagihe.

13 Ne yo gi he̱gagihe da tsa̱tje ar tsꞌoki, ñöngagihe hinga o̱the nöꞌö hingi ho.

Ngetho gar ndöge, ne ja ri tsꞌe̱di ne hiñhamꞌu̱ da göxa ri nsunda. Dá njapꞌu̱.

14 Ngetho nuꞌmu̱ gi pumbabihu̱ nöꞌö togo o̱tꞌahu̱ ar tsꞌomꞌu̱i, ri Dadahu̱ mhetsꞌi nꞌehe da pumpꞌahu̱ ri tsꞌokihu̱.

15 Ha nuꞌmu̱ hingi pumbabihu̱ nöꞌö togo o̱tꞌahu̱ ar tsꞌomꞌu̱i, Jö ar Dada hinda pumpꞌahu̱ ri tsꞌokihu̱ nꞌehe.

Ar Hesu bi no̱nga ar bëhë

16 Núꞌmu̱ gi bëhu̱, yo gi ponga ri hmihu̱ gi uhu̱ ar dumu̱i ngu o̱tꞌa ya nemhñö, honi da födi xi bëꞌu̱. Xa majöni di xiꞌahu̱, gehnu̱ yá nthöhöꞌu̱, hinte to̱ꞌma manꞌa.

17 Ha nuꞌahu̱, núꞌmu̱ gi bëhu̱, ꞌyeka ri ñöhu̱ ne xu̱ka ri hmihu̱ ngu gi o̱thu̱ hyaxꞌmu̱.

18 Njapꞌu̱ hinda födi gi bëhu̱. Ho̱nse̱ Jö togo ꞌbu̱ habu̱ hingi nheki, go da bö nöꞌö gi o̱tꞌase̱hu̱, ne da ꞌraꞌahu̱ ri nthöhöhu̱ ha yá nthandi ya jöꞌi.

Pe̱ꞌsu̱ ri ñhohu̱nu̱ mhetsꞌi

(Lk. 12:32‑34)

19 Yo xa gi umba ri mu̱ihu̱ gi munsu̱wa har ximha̱i nze̱ye̱ ya ñho habu̱ da zi ya zuꞌwe, da zi ar ha̱i ne da bëꞌahu̱ ya bë.

20 Pe̱ꞌsu̱ ri ñhohu̱nu̱ mhetsꞌi habu̱ hinte da japa ar zuꞌwe, hinda zi ar ha̱i, hinda bëꞌahu̱ ya bë.

21 Ngetho habu̱ gi pe̱ꞌsu̱ ri ñhohu̱, ka gehnu̱ oda ri mfenihu̱.

Ar ñotꞌi yotka ma ndoꞌyohu̱

(Lk. 11:33‑36)

22 Nuya ri da̱hu̱ go yotꞌa gatho ri ndoꞌyohu̱, jange nuꞌmu̱ ri da̱hu̱ ꞌbu̱i xiñho, gatho ri ndoꞌyohu̱ ꞌbu̱ har hyatsꞌi.

23 Ha nuꞌmu̱ hingi ꞌbu̱ xiñho ri da̱hu̱, gatho ri ndoꞌyohu̱ ꞌmu̱, ꞌbu̱ har ꞌbe̱xui. Ha nuꞌmu̱ nunar ñotꞌi yotꞌahu̱ xi mꞌe̱xui, tenguhmö ár mpothi ar ꞌbe̱xui.

Yoho ya hmu

(Lk. 16:13)

24 Hinda tsa̱ gi pe̱fu̱ yoho ya hmu, ngetho gi u̱tsahu̱ nꞌa, ha gi möhu̱ nöꞌö manꞌa. Nꞌa gi pe̱fu̱ xiñho, ha nöꞌö manꞌa hinꞌö. Njapꞌu̱tho nꞌehe, hinda tsa̱ gi pe̱fu̱ Jö nuꞌmu̱ ho̱nse̱ oda ri mfenihu̱ yá ñho ar ximha̱i.

Ar ñꞌemu̱i

(Lk. 12:22‑31)

25 Jange di xiꞌahu̱, yo gi tu ri mu̱ihu̱ núꞌmu̱ hiñꞌotho te gi tsihu̱ wa te gi hyethu̱ ri ndoꞌyohu̱. Ha hinge ri tehu̱ töpa ár nsu ar ñhuni, ne ri ndoꞌyohu̱ töpa ár nsu ar he.

26 Hyanthu̱ ya tsꞌintsꞌu̱ nza̱nga mhetsꞌi. Nuꞌu̱ hingi potꞌi, hingi xofo, hinte pe̱ꞌsa yá tꞌu, ha ri Dadahu̱ mhetsꞌi umba te da ziꞌu̱. Ha hingi töfu̱ ár nsu pe̱ꞌsa ya tsꞌintsꞌu̱.

27 Togo tsa̱ da japa ár ndoꞌyo da hñuxa ár ñhetsꞌi xa di tupa ár mu̱i.

28 Yoꞌö gi tu ri mu̱ihu̱ gi beñhu̱ tema gi hyehu̱ ꞌmu̱. Hyanthu̱ hanja te ya do̱ni har ꞌbatha. Nuꞌu̱ hingi hetꞌi, hingi pe̱ manꞌar ꞌbe̱fi.

29 Ha di xiꞌahu̱, nunar ndö Salomon, mödi xa mi döta ár nsu, himbi za̱ bi hye nꞌar he ngu ár nza̱thoꞌu̱.

30 Nuꞌmu̱ Jö heta njapꞌu̱ ya do̱ni ꞌba̱ har ꞌbatha ár pania, ne xudi da nkꞌu̱tsꞌi da tꞌu̱ꞌsa har tsibi, tengu da hetꞌahu̱ ꞌmu̱. Yoꞌö xa hinte gi pe̱ꞌsu̱ ri jamfihu̱.

31 Jange yo gi tu ri mu̱ihu̱, gi eñhu̱: Tema ga tsihu̱pya, wa te ga hehu̱.

32 Ngetho nuꞌu̱ hinxi jamfi, hyaxꞌmu̱ tu yá mu̱i núꞌmu̱ hinte pe̱tsꞌi te da zi, wa te da hye. Ha nuꞌahu̱, ri Dadahu̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi pöꞌö teme gi kꞌathu̱.

33 Nuꞌahu̱, hyoñhu̱ mꞌe̱tꞌo hanja gi ꞌbu̱hu̱ xiñho hár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ne gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö neꞌö, ne njapꞌu̱ hö, hinda kꞌatꞌahu̱ gatho nöꞌö gi hoñhu̱.

34 Jange yo gi tu ri mu̱ihu̱ nöꞌö te di ꞌñepꞌahu̱ xudi, ngetho hyaxtho ja te ga thohu̱. Nꞌa ngu nꞌa ya pa pe̱ꞌsase̱ yá thogi.

7

Yo gi theñhu̱ ri ñꞌohu̱

(Lk. 6:37‑38, 41‑42)

1 Yo gi nthentehu̱, ne hinda ntheñꞌahu̱ nꞌehe.

2 Ngetho ngu gi thenga ri ñꞌohu̱, Jö ma da hñösꞌahu̱ majöni. Nuꞌmu̱ himbi go ri mu̱ihu̱, hinda ma da gor mu̱iꞌö nꞌehe.

3 Hanja gi handwa ár tsꞌoki ri ku, jangutho nꞌar paxi o hár da̱ꞌö, ne hingi jamasu ri döta tsꞌoki ngu nꞌar xo̱kaza o ha ri da̱ge.

4 Hanja da tsa̱ gi ꞌñemba ri ku: To̱ꞌmi ga höpꞌa ar paxi o ha ri da̱, ne hanja hingi handa nöꞌö ar xo̱kaza o ha ri da̱ge.

5 Xa gar nemhñö. Hñö mꞌe̱tꞌo ar xo̱kaza o ha ri da̱ge, ne njapꞌu̱ hö, da tsa̱ gi hyanda xiñho, ne gi hñömba ar paxi o hár da̱ ri ku.

6 Yo gi umfu̱ nöꞌö ár me̱ti Jö nuꞌu̱ hingi numañho. Yo gi umfu̱ ri ñhohu̱ xi nhwëkꞌahu̱ nuꞌu̱ hingi numansu, ngetho ngu ya ꞌyo da ne da zaꞌahu̱, ne ngu ya tsꞌu̱di tsꞌotꞌa gatho nöꞌö tꞌumbabi.

Ar mhatꞌa Jö

(Lk. 11:9‑13; 6:31)

7 ꞌYa̱hu̱ ne da tꞌaꞌahu̱, hyoñhu̱ ne gi tiñhu̱, nzotehu̱ ne da nsokꞌahu̱ ar goxthi.

8 Ngetho nöꞌö togo da ꞌya̱di, da tꞌumbabi, nöꞌö togo da hyoni da dini, ha nöꞌö nzote, da nsokwabi.

9 Xiꞌmu̱ nꞌa ri bötsihu̱ da ꞌya̱ꞌahu̱ nꞌar thuhme, hage gi umfu̱ nꞌar do.

10 Xiꞌmu̱ da ꞌya̱ꞌahu̱ nꞌar hwö, hage gi umfu̱ nꞌar kꞌeñö.

11 Nuꞌmu̱ gar tsꞌoktehu̱ ne gi pöhu̱ gi umfu̱ nöꞌö xiñho ri bötsihu̱, hanguhmö ar Dada bi ꞌbu̱ mhetsꞌi xa da umba ar ñho gatho nuꞌu̱ togo da ꞌya̱pabi.

12 Ngu gi nehu̱ da jaꞌahu̱ ya jöꞌi, japabihu̱ njapꞌu̱ nꞌehe. Gehnu̱ ne da ꞌñenga yá ꞌbe̱pate bi ꞌyotꞌa ar Moise ne nu maꞌra yá mꞌe̱hni Jö.

Ar goxthi xi ntsꞌixtꞌi

(Lk. 13:24)

13 Ku̱thu̱ har goxthi xi ntsꞌixtꞌi. Ngetho xi maxtꞌi ar goxthi ne xi nxidi ar ꞌñu di ma har ꞌbe̱xui, ne nze̱ye̱ nuꞌu̱ ku̱tnu̱.

14 Xi ntsꞌixtꞌi ar gosthi, ne hingi maxtꞌi ar ꞌñu di ma mhetsꞌi, jange txꞌu̱tho nuꞌu̱ togo tini da yu̱tnu̱.

Fötho tema zaꞌö xta födi te uni

(Lk. 6:43‑44)

15 Jamasuhu̱ hinda tsꞌokꞌa ri mfenihu̱ nuꞌu̱ ense̱ yá mꞌe̱hni Jö empꞌö. Ma da ꞌñepꞌu̱ da ne da hya̱ꞌahu̱, fe̱ta ya hogajöꞌi ngu nꞌar tsi de̱ti, ha mbo yá mfeni ñhe̱hwi nꞌar dumanthuhu miñꞌo.

16 Ma gi pöhu̱ togoꞌu̱, nhekitho yá tsꞌoꞌbe̱fi. Ngetho nuya tsꞌomꞌu̱i hingi tsa̱ da ꞌyo̱tꞌa nꞌar hoga ꞌbe̱fi. Ngu nꞌar ꞌminza hinda unga ya obxi, ne hingi tu̱ju̱ ya iuxi ha ya nkꞌaxhnaꞌmini.

17 Njapꞌu̱ ar hoga ꞌba̱iza tsa̱ da tsꞌipa nöꞌö te uni, ha nöꞌö hingar hogaza hingi tsa̱ da tsꞌipabi.

18 Xi nꞌar hoga ꞌba̱iza, hage tsa̱ da unga nöꞌö hingi ho da tsꞌi. Wa nꞌar tsꞌoza, hage tsa̱ da unga nöꞌö xiñho da tsꞌi.

19 Gatho ya ꞌba̱iza hingi unga nöꞌö xiñho da tsꞌi, da nkꞌu̱tsꞌi ne da tꞌu̱ꞌsa har tsibi.

20 Jange gi pöhu̱ togo yá kate mꞌe̱hni Jö empꞌö, xki hyanthwu̱ yá tsꞌoꞌbe̱fi o̱tꞌe.

Hiñhamꞌu̱ xta pöꞌahu̱

(Lk. 13:25‑27)

21 Hinga gatho nuꞌu̱ engagi: Ma tsi Hmuꞌi, ma tsi Hmuꞌi, ma da yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi; ho̱nse̱ nuꞌu̱ o̱tꞌa nöꞌö mönga ma Dada bi ꞌbu̱hnu̱ mhetsꞌi.

22 Núꞌmu̱ xta göxa xo̱ge, nze̱ye̱ ma da ꞌñengagi nuya paꞌu̱: Ma tsi Hmuꞌihe, ma tsi Hmuꞌihe, nuje da ju̱ñꞌahe ár tsꞌe̱di ri thuhu da mömpꞌahe ri mhö, da e̱ñhe ya tsꞌondöhi, ne da o̱the nze̱ye̱ ya ntꞌudi.

23 Ha nuga ma ga thötwabi: Hiñhamꞌu̱ xta mpöhwihu̱. ꞌWehu̱, ꞌyo̱tꞌatsꞌokiꞌihu̱.

Yoho ya ñꞌo̱ho̱ bi hyo̱ yá ngu

(Lk. 6:47‑49; Mr. 1:22)

24 Nöꞌö togo da ꞌyo̱ nuya mhö di xiꞌahu̱ ne da ꞌyo̱tꞌe, nöꞌö ma ga he̱ka ngu nꞌar ñꞌo̱ho̱ benga nöꞌö ma da me̱fi, ne bi hyo̱ ár ngu har medo.

25 Mꞌe̱fa ba e ya döꞌye, ba kö ya nzo̱the ne bi ñꞌo ya ꞌyomndöhi. Gathoyu̱ bi zu̱ har nguꞌö, himbi dextꞌi ngetho mi thötꞌa xiñho har medo.

26 Ha nöꞌö togo da ꞌyo̱xa nuya mhöyu̱ ne hinda ꞌyo̱tꞌe, nöꞌö ñhe̱hwi nꞌar jöꞌi hingi benga nöꞌö pe̱fi, ne bi hyo̱ ár ngu har ꞌbaxka ꞌbomu.

27 Ba e ya döꞌye, bi gö ya nzo̱the, bi ñꞌo ya ꞌyomndöhi bi zu̱ nöꞌö ar nguꞌö, bi yo̱tꞌe xo̱ge ne gatho bi mꞌe̱di.

28 Nu mi wa ar Hesu bi mönga njapꞌu̱, ya jöꞌi xa mi ꞌyo̱da nöꞌö xki xipabiꞌu̱.

29 Ngetho mi hömpa ár tsꞌe̱di Jö, hinge ngu nuya bötꞌofo.

8

Ar Hesu bi o̱the nꞌa mi tsu̱ ar tsitꞌandoꞌyo

(Mr. 1:40‑45; Lk. 5:12‑16)

1 Nu mi gö ar Hesu har tꞌo̱ho̱, ba köhwi nze̱ye̱ ya jöꞌi mi te̱ni.

2 Nꞌa mbi nthe̱witho nꞌar jöꞌi mi tsitꞌa ár ndoꞌyo, ba e bi nda̱ndihmö hár wa ar Hesu ne bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Hmuꞌi, nuꞌmu̱ gi ne, da tsa̱ gi o̱thegi.

3 Ar Hesu bi maka ár ꞌye̱, bi hñuꞌspabi ne bi ꞌñembi:

—Hö, di ne ga o̱theꞌi. Dá dixꞌaꞌi.

Ngu mi wadi bi mönga njapꞌu̱, nunar tsi jöꞌi dama bi hñöka ár hñeni.

4 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Hinto ma gi xipabi, ho̱nse̱ di ma har nijö da hyantꞌa ar möjö, ne hñöxa ri mꞌo̱ñho̱ ngu bi mönga ar Moise, ne da hyantꞌaꞌi ya jöꞌi xi dixꞌi.

Ar Hesu bi o̱thebi nꞌár ꞌbe̱go nꞌar döndogu me Nroma

(Lk. 7:1‑10)

5 Nꞌagi ar Hesu mi yu̱tꞌa har hnini Nkapernaum, ba e bi zu̱di nꞌar döndogu me Nroma, mi a̱pa ar möte.

6 Ne bi ꞌñembabi:

—Ha gi o̱de, tsi Tata. Nꞌa ma ꞌbe̱go oxa ar tꞌoxi ꞌwe̱tsꞌi, hingi tsa̱ da ꞌñöni, xa tho ya u̱gi.

7 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñenö:

—Gar manu̱, ma ga o̱thega.

8 Nunar ndöꞌö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hinꞌö, tsi Tata, ngetho hindi ꞌñepkagi gi ku̱tꞌa ha ma ngu. Nöꞌö di a̱ꞌi, ho̱nse̱ gi mö da dixa ma ꞌbe̱go, nuga di ñꞌemu̱i da njapꞌu̱.

9 Ngetho nuga ꞌbu̱ togo ꞌbe̱pkagi, ha di pe̱ꞌsa ya ndogu di ꞌbe̱pabi nꞌehe. Nuꞌmu̱ ga emba nꞌa, di manu̱, da ma. Ha nuꞌmu̱ ga emba manꞌa, ba ehe, da ehe. Nuꞌmu̱ ga emba ma ꞌbe̱go: ꞌYo̱tꞌa nunar ꞌbe̱finu̱, da ꞌyo̱tꞌe.

10 Nu mi ꞌyo̱xa njapꞌu̱ ar Hesu xa bi ꞌyo̱tho, ne bi ꞌñemba ya jöꞌi mi te̱ni:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, hinxta tinga nꞌar me Israel di pe̱ꞌsa nꞌar ñꞌemu̱i ngu nunar ñꞌo̱ho̱nu̱.

11 Ne di xiꞌahu̱, ma da e nze̱ye̱ xo̱ge ár nxidi ar ximha̱i da yu̱tꞌa mhetsꞌi da hñuxkwi ar Abra, ar Isa ne ar Hakob hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

12 Ha nuꞌu̱ ndi ꞌñepahmö nda ꞌyu̱tꞌa mhetsꞌi hár tsꞌu̱tꞌwi Jö, hinda ma da tꞌumba ar se̱ki. Ma da tꞌe̱nga nthi, da tꞌetꞌa har ꞌbe̱xui habu̱ ma da nzoni ne da guxtꞌa yá tsꞌi di tho ya u̱gi.

13 Nepꞌu̱ ar Hesu bi ꞌñemba ar döndogu:

—Di ma ri ngu, da njapꞌu̱ ngu xka ñꞌemu̱i.

Ne geꞌmu̱ dama bi dixa ár ꞌbe̱go.

Ar Hesu bi o̱thebi ár to ar Pedro

(Mr. 1:29‑34; Lk. 4:38‑41)

14 Nꞌagi ar Hesu bi ma hár ngu ar Pedro, ka bi dinbabinu̱ ár to mi the̱ ar mpatꞌi.

15 Ar Hesu bi mipa ár ꞌye̱, ne dama bi hye̱ ar mpatꞌi mi the̱. Bi nanga nunar ꞌbe̱hñönu̱, ne bi umbabi te nda ziꞌu̱.

16 Mi taknxui ba tsꞌimpa ar Hesu nze̱ye̱ xki nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi, ha nöꞌö nꞌadar mhö nda ꞌbe̱pabiyu̱, dama nda bo̱ni, ne bi o̱the gatho ya da̱thi.

17 Njapꞌu̱ bi tho ngu xki mönga ar mꞌe̱hni Isaia núꞌmu̱ bi ꞌñenö: Gese̱ꞌö bi hñögagihu̱ ma hñenihu̱, ne bi hñöska ma u̱gihu̱.

Nuꞌu̱ mi ne nda de̱nga ar Hesu

(Lk. 9:57‑62)

18 Nꞌagi mi hyanda ar Hesu xki gotꞌatho ya jöꞌi, bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Möhö ꞌrandi ar dehe.

19 Nꞌa mba epꞌu̱tho nꞌar bötꞌofo, ne bi ꞌñemba ar Hesu:

—Tsi Utate, ga te̱ñꞌaꞌi habu̱ gatho gi ma.

20 Ne bi dötwabi ar Hesu:

—Ya miñꞌo pe̱ꞌsa yá oki habu̱ ku̱, nuya tsꞌintsꞌu̱ pe̱ꞌsa yá mꞌafi, ha Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi hiñꞌotho habu̱ da me̱ ár ñö.

21 Manꞌa nuꞌu̱ mi te̱ni bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Hmuꞌi, ꞌraka ar se̱ki ma ga a̱ ma dada, ne xka pengi, ga te̱ñꞌaꞌi.

22 Ar Hesu bi döti ne bi ꞌñembabi:

—Hye̱pꞌu̱ nuꞌu̱ xi du da ꞌya̱ nuꞌu̱ mahye̱gi xi duwi, ne ba e te̱ngagi.

Ar Hesu bi japa ar ꞌyomndöhi bi ntsa̱ya̱

(Mr. 4:35‑41; Lk. 8:22‑25)

23 Mi bo̱xa ar Hesu har motsa, nuyá ma̱xte bi de̱ni nꞌehe.

24 Núꞌmu̱ mi ku̱ har dehe, bi ñꞌo nꞌar ꞌyomndöhi. Yá mfe̱tsꞌi ar dehe mi hexta ar motsa, har Hesu mi ötho.

25 Nuyá ma̱xte bi ma ba ꞌya̱, ne bi ꞌñembabi:

—Tsi Hmu, fa̱xkagihe, ꞌbu̱tho ga jöthu̱.

26 Ne nöꞌö bi ꞌñembabi:

—Yoꞌö gi ntsuhu̱. Tema bi ja ri jamfihu̱.

Ne bi nangi bi zu̱ ar ꞌyomndöhi ne ar ñho̱nthe, ne dama bi ñhetho.

27 Nuꞌmú̱ nuyá ma̱xte xa bi ꞌyo̱tho ne mi eñꞌu̱:

—Togonu̱ ꞌmu̱, ar ꞌyomndöhi ne ar dehe o̱ta nöꞌö ꞌbe̱pabi.

Yoho ya me Gadara xki nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi

(Mr. 5:1‑20; Lk. 8:26‑39)

28 Nu mi zo̱ngwi ar Hesu yá ma̱xte ꞌrandi ar dehe har ha̱i Gadara, ba e yoho ya ñꞌo̱ho̱ bi zu̱di xki nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi, ba po̱nga ha ya tꞌa̱gi, xa ma ya ntsꞌo, hinto mi tsa̱ nda tho har ꞌñu habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱.

29 Nuya ñꞌo̱ho̱yu̱ bi ñö ntsꞌe̱di ne bi ꞌñemba ar Hesu:

—Te gi hongwa Hesu, ár Tꞌu̱ꞌi Jö. Hage xka e gi ꞌraje ar mfe̱i mödi hingi tso̱ta ar pa.

30 Mi ꞌyonu̱ yapꞌu̱ nꞌa mutꞌi ya tsꞌu̱di mi ñuni.

31 Nuya tsꞌondöhi bi ꞌya̱pa ar möte ar Hesu ne bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmu̱ ma gi ꞌye̱ngagihe, ꞌraje ar se̱ki ma ga ku̱the ha ya tsꞌu̱di ꞌyonu̱.

32 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Hö, di möhu̱ ma ba ku̱thu̱.

Nuꞌmú̱ ya tsꞌondöhi bi bo̱nga ha ya ñꞌo̱ho̱, ne bi ma ba ku̱tꞌa ha ya tsꞌu̱di. Ne gatho nuya tsꞌu̱di dama bi nixtꞌi ba ñho̱ma ha nꞌar maꞌye, ba tso har dehe ne bi jötꞌa gatho.

33 Nuꞌu̱ mi su ya tsꞌu̱di xa bi ntsu bi nixtꞌi, ma ba ku̱tꞌa har hnini. Nu mi zo̱ñꞌu̱, dama bi xipa ya jöꞌi nöꞌö tema xki ja nuya ñꞌo̱ho̱ mi nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi.

34 Gatho ya mengu nor hniniꞌö bi bo̱ñꞌu̱ ma ba tsu̱ ar Hesu, ne mi hyantꞌu̱, bi ꞌya̱pa ar möte nda bo̱ni nda zokwabinu̱ yá ha̱i.

9

Ar Hesu bi o̱the nꞌar da̱thi xki nza ár ndoꞌyo

(Mr. 2:1‑12; Lk. 5:17‑26)

1 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi bo̱xa har motsa ne bi ꞌranga ꞌrandi ar dehe, bi menga hár ha̱i manꞌagi.

2 Mi zo̱nga hár ñöni ar dehe, ba tsꞌimpa nꞌar ñꞌo̱ho̱ xki nza ár ndoꞌyo mi oxa ha nꞌar tꞌoxi, ne nu mi hyandwa yá ñꞌemu̱i nuꞌu̱ mi tsihi, ar Hesu bi ꞌñemba ar da̱thi:

—Ndada, yo gi tu ri mu̱i, ngetho xi mpumpꞌa ri tsꞌoki.

3 Nuꞌmú̱ ꞌra ya bötꞌofo mi bense̱ njawa: Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ po̱ntho tsanga Jö.

4 Nunar Hesu mi pötwatho yá mfeni, jange bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yoꞌö gi beñhu̱ hingi ho nöꞌö di mönga.

5 Temar ñhembi ga xipabinu̱: Xi mpumpꞌa ri tsꞌoki, wa ga embabi: Nangi gi ꞌyo.

6 Pöhu̱ꞌmu̱, Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi pe̱ꞌskwa ar tsꞌe̱di har ximha̱i da pungya tsꞌoki, hyanthu̱ꞌmu̱ te di pe̱fi.

Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñemba ar da̱thi:

—Nangi, ju̱xa ri fidi, di ma ri ngu.

7 Nuꞌmú̱ ar da̱thi dama bi nangi, bi ma ár ngu.

8 Mi hyanda ya jöꞌi nöꞌö xki thogi, xa mi ꞌyo̱tho, mi nsundabi Jö togo xki umba ar tsꞌe̱di ya meximha̱i da ꞌyo̱tꞌa ya döta ntꞌudi.

Ar Hesu bi zo ar Mateo nda de̱ni

(Mr. 2:13‑17; Lk. 5:27‑32)

9 Ar Hesu bi thohnu̱ bi ma, ne har ꞌñu bi hyanda nꞌar ñꞌo̱ho̱ ár thuhu ar Mateo mar njotꞌabojö, mi huxa habu̱ mi njutꞌa ar bojö mi jotꞌa ya ndö, ne bi ꞌñembabi:

—Ba ehe, te̱ngagi.

Ha nöꞌö bi nangi bi de̱ni.

10 Mꞌe̱fa ar Hesu bi hñuhwi har mexa hár nguꞌö, ne nze̱ye̱ ya njotbojö ne ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki ba e bi hñuhwi ar Hesu mi ꞌbu̱hwinu̱ yá ma̱xte.

11 Nu mi hyanda njapꞌu̱ ya de̱ngaꞌbe̱pate, bi ꞌñemba yá ma̱xte ar Hesu:

—Yoꞌö ñungwi ya njotbojö ne ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki ri Utatehu̱.

12 Mi ꞌyo̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌu̱ ꞌyomañho hingi honga togo da o̱the, ha nuꞌu̱ hñeni hö, hoñꞌu̱.

13 Di ma ba hoñhu̱ tema di bo̱nga habu̱ enö: Hindi ne gi hönju̱ ya mꞌo̱ñho̱, ꞌñuhu̱ ar nhwëki. Hinxta e ga zo ya hogajöꞌi. Xta e ga zo ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki da ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi.

Ar Hesu bi tꞌa̱mbabi ar bëhë

(Mr. 2:18‑22; Lk. 5:33‑39)

14 Mꞌe̱fa ba epꞌu̱ yá ma̱xte ar Xuwa Xixthe, bi ꞌya̱mba ar Hesu ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Yoꞌö hingi bë nuya ri ma̱xte, ha nuje ne ya de̱ngaꞌbe̱pate xa di bëhë.

15 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmu̱ da tꞌo̱tꞌa nꞌar ngo, ne nöꞌö togo bi nthöti da zohna yá mpödi, nuyu̱ mahyoni da njohyawi, ngetho ꞌbu̱hwi nöꞌö togo tꞌo̱tꞌwa ar da̱ngo. Njapꞌu̱ ma ma̱xte nꞌehe, núꞌmu̱ di ꞌbu̱ꞌbe johyayu̱. Ma da zo̱ ar pa núꞌmu̱ xta tsꞌixkagi, nuꞌmú̱ hö, xinda ne, da bëhyu̱.

16 Hinjoꞌo nꞌa togo ju̱ nꞌar ꞌraꞌyo mꞌo̱tꞌe po̱tꞌa nꞌar ze̱ dutu, ngetho nu xta yu̱tꞌa ar ꞌraꞌyo mꞌo̱tꞌe, da gu̱tꞌa ar ze̱ dutu ne da xe̱ döta xe̱ni.

17 Hingi sitꞌa ar ꞌraꞌyo tꞌafi ha ya ze̱ ximhni, ngetho nuꞌmu̱ da njapꞌu̱ da xe̱ ya ze̱ ximhni, da nöꞌma ar tꞌafi ne da mꞌe̱ ya ximhni. Ha nuꞌmu̱ da sitꞌa ar ꞌraꞌyo tꞌafi ha ya ꞌraꞌyo ximhni, gatho yoho hinte da ja.

Ár tꞌinxu ar Hairo ne ar ꞌbe̱hñö bi da̱mba ár pa̱tꞌi ar Hesu

(Mr. 5:21‑43; Lk. 8:40‑56)

18 Mi wadi bi mönga njapꞌu̱ ar Hesu, ba epꞌu̱ nꞌar ndö bi nda̱ndihmö ne bi ꞌñembi:

—Mañhemꞌu̱tho bi du ma tꞌinxu, jange xta e ga a̱ꞌar möte gi ma gi hñuxa ri ꞌye̱; di ñꞌemu̱i da mengi da nte.

19 Har Hesu ne yá ma̱xte bi me̱wi nunar ndöꞌö.

20 Núꞌmu̱ mi ꞌyo ar ꞌñuꞌu̱, nꞌar ꞌbe̱hñö mi xotꞌwa ya ji, xki tho ꞌre̱tꞌamayoho nje̱ye̱ mi pe̱ꞌsa nunar hñeninu̱, bi zo̱nga hár xu̱tha ar Hesu ne bi da̱mba ár ñöni ár pa̱tꞌi.

21 Ngetho mi ense̱ hár mfeni: Nuꞌmu̱ mödi ho̱nse̱ ga tha̱mbahmö ár pa̱tꞌi, da dixkagi.

22 Ar Hesu bi ñegi ne bi ꞌñemba nunar ꞌbe̱hñö:

—Ma tsi tꞌinxuꞌi, njohya. Nuna ri jamfi xi jaꞌaꞌi xi dixꞌi.

Ne nꞌagitho bi dixa nunar ꞌbe̱hñönu̱.

23 Nu mi zo̱nga ar Hesu hár ngu ar ndö xki du ár tꞌinxu, mi hyandi mi ꞌbu̱hnu̱ nuꞌu̱ mi hu̱xtꞌa ya nthu̱za, ne nze̱ye̱ ya jöꞌi xa mi umba yá mu̱i mi zoni.

24 Bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Po̱ñhu̱, ngetho nunar nxutsinu̱, hinxi du, ötho.

Ne nuya jöꞌi xa mi thentho.

25 Nu mi bo̱nga gatho ya jöꞌi, ar Hesu bi yu̱tꞌa mbo har ngu, bi mipa ár ꞌye̱ ar nxutsi, ne nuna dama bi nangi.

26 Ne nunar ꞌbedenu̱ bi nu̱nga xo̱ge nunar ha̱iꞌö.

Ar Hesu bi o̱the yoho ya goda̱

27 Núꞌmu̱ mi manu̱ ar Hesu, bi de̱nga yoho ya goda̱ mi ꞌbe̱fa xa mi mafi mi eñꞌu̱:

—Ár bötsiꞌi ar Dabi, hwëgagihe.

28 Ar Hesu bi thotho ne bi yu̱tꞌa ha nꞌar ngu. Nuya goda̱ himba kohi, ba e bi yu̱tꞌu̱ har ngu nꞌehe. Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ha gi jamfihu̱ da tsa̱ ga o̱theꞌihu̱.

Bi döꞌu̱:

—Hö da tsa̱, ma tsi Hmuꞌihe.

29 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi hñuꞌspa yá ꞌye̱ ha yá da̱ꞌu̱, ne bi ꞌñembabi:

—Dá njapꞌu̱ ngu xka jamfihu̱.

30 Ne bi xo yá da̱ꞌu̱. Ar Hesu bi hñuꞌmba yá mu̱i ne bi ꞌñembabi:

—Jamasuhu̱ hinto da bö nöꞌö xi thogi.

31 Mödi bi nsipa njapꞌu̱, mi bo̱ñꞌu̱ bi ꞌyonga ar ꞌbede hagatho nor ha̱iꞌö.

Ar Hesu bi o̱the nꞌar gone

32 Mi bo̱nga nuya goda̱, ba tsꞌimpa nꞌar gone xki nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi.

33 Ar Hesu bi ꞌye̱nga ar tsꞌondöhi, ne nunar gone bi za̱ bi ñö. Gatho ya jöꞌi mi ꞌbu̱hnu̱, xa mi ꞌyo̱tho ne mi eñꞌu̱:

—Hiñhamꞌu̱ xta hanthu̱wa ha ma ha̱ihu̱ Israel nꞌar ntꞌudi ngu nöꞌö xta hanthu̱pya.

34 Ha nuya de̱ngaꞌbe̱pate mi eñꞌu̱:

—Nunu̱ e̱nga ya tsꞌondöhi, ju̱mpa ár tsꞌe̱di ár ndö ya tsꞌondöhi.

Döta ár ꞌbe̱fi Jö

35 Ar Hesu bi ñꞌo gatho ya döta hnini ne ya tꞌu̱lo hnini, mi ku̱tꞌa ha yá nijö ya xodyo mi utwabi, mi xipa ár hoga mhö ár tsꞌu̱tꞌwi Jö, mi o̱thebi yá hñeni ne yá u̱gi nuya mengunu̱.

36 Nu mi hyanda gatho ya jöꞌi xa bi nkor nhwëki, ngetho bi hyanda ngu ꞌra ya tsi de̱ti xi mfontꞌi, hinte ꞌñe ár ma̱ꞌyo da su.

37 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, nze̱ye̱ ar sofo ne txꞌu̱da ya ꞌbe̱go.

38 Jange ꞌya̱pabihu̱ Jö togo ár me̱ti ar ꞌbe̱fi, da me̱hna maꞌra ya ꞌbe̱go, da e da gu̱xa nunar sofonu̱.

10

Ar Hesu bi hwahna nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá mpo̱te

(Mr. 3:13‑19; Lk. 6:12‑16)

1 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi zohna nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte, ne bi umba ar tsꞌe̱di nda ꞌye̱nga ya tsꞌondöhi, ne nda o̱thebi tsa̱ntꞌö yá hñeni ne yá u̱gi ya jöꞌi.

2 Gehyu̱ yá thuhu nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá mpo̱te ar Hesu xki zohni: Mꞌe̱tꞌo ar Simu nöꞌö bi thuꞌspabi ar Pedro, ar Andre ár jödöpꞌu̱ꞌö, ar Hakobo ne ar Xuwa ár jödö, yá tꞌu̱yu̱ ar Sebedeo.

3 Ar Lipe, ar Bartolo, ar Toma, ar Teo nöꞌö mar njotbojö, manꞌar Hakobo ár tꞌu̱ ar Alfeo, ar Lebeo nöꞌö bi tꞌembabi ar Tadeo.

4 Nöꞌö manꞌar Simu xki ñꞌowi nuꞌu̱ mi ntuhni mi ñönga ár hnini, ne ar Huda Iskariote nöꞌö mꞌe̱fa bi da̱ ar Hesu.

Ar Hesu bi me̱hna nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá mpo̱te xki hwahni

(Mr. 6:7‑13; Lk. 9:1‑6)

5 Ar Hesu bi me̱hna nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá mpo̱te xki hwahni ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yo ma gi thohu̱ habu̱ bi ꞌbu̱ nuꞌu̱ hingya xodyo. Yo gi ku̱thu̱ ha yá hnini ya me Nsamaria.

6 Di ma ba zohu̱ ya me Israel nuꞌu̱ ꞌbu̱ ngu ya tsi de̱ti hinte ꞌñe yá ma̱ꞌyo.

7 Di möhu̱ ne gi ꞌñembabihu̱ njawa: Ár tsꞌu̱tꞌwi Jö ꞌba̱pꞌu̱tho.

8 O̱thehu̱ ya da̱thi, ne hñöjwu̱ yá hñeni nuꞌu̱ tsu̱ ar tsitꞌandoꞌyo, jafu̱ da nte nuꞌu̱ xi du, ꞌye̱mbabihu̱ ya tsꞌondöhi nuꞌu̱ togo xi nthe̱xkwi. Xta hwëkꞌahu̱ nunar tsꞌe̱dinu̱, hwëkwathobihu̱ nu maꞌra nꞌehe.

9 Yo gi nxöꞌsu̱ ar bojö xi nkꞌaxtꞌi, wa ya tꞌaxbojö, wa ya the̱ni.

10 Yo gi te̱xju̱ ri ꞌro̱zöhu̱, yo ma gi hñöxu̱ yo mponi ar dutu, wa maꞌra ya thiza, hinte gi hñöxu̱ nꞌar ndo̱ho̱. Ngetho ar ꞌbe̱go di ꞌñepi da tꞌumba nöꞌö te kꞌatꞌi.

11 Nu xki tso̱ñhu̱ ha nꞌar döta hnini wa nꞌar tꞌu̱lo hnini, hyoñhu̱ nꞌar hogajöꞌi, ne ka gi ꞌbu̱hu̱nu̱ hár nguꞌö gatho ya pa gi oxu̱nu̱.

12 Nu xki ku̱thu̱ har nguꞌö, ze̱ngwahu̱ nuꞌu̱ ꞌbu̱hnu̱.

13 Nuꞌmu̱ da ꞌraꞌahu̱ nse̱ki, ár hogamꞌu̱i Jö da zu̱ꞌu̱. Ha nuꞌmu̱ hinda ꞌraꞌahu̱ nse̱ki, ar njöpi xka ꞌya̱fu̱, da mengi da zu̱ꞌahu̱.

14 Nuꞌmu̱ hinto da ꞌyo̱xꞌahu̱, ne hinto da jamfi nöꞌö gi xifu̱, po̱ñhu̱ har nguꞌö wa har hniniꞌö, ne gi hwöthu̱ ri wahu̱, da hyo̱ ar fontha̱i xi watꞌa ha ri thizahu̱.

15 Xa majöni di xiꞌahu̱, nunar pa da thöxamajöni, nunar hniniꞌö ma da hñönga nꞌar döta mfe̱i, di töta ár mfe̱i ya hnini Sodoma ne ar Gomora.

Ya ntꞌu̱tsate xi ꞌñepꞌu̱

16 Nupya di pe̱ñꞌahu̱ gi möhu̱, ma gi ꞌyohu̱ ngu ya tsi de̱ti madeda ya miñꞌo. Jange zo̱tꞌa ri da̱hu̱ ngu nꞌar kꞌeñö, ne di hñöxꞌahu̱ nꞌar tsi domtxu.

17 Jamasuhu̱ ngetho ya jöꞌi ma da da̱tꞌahu̱ ha yá ꞌye̱ ya tsꞌu̱tꞌwi, ne ma da me̱pꞌahu̱ ha yá nijö.

18 Nuꞌu̱ ma da da̱tꞌahu̱ ha ya tsꞌu̱tꞌwi, ma da mꞌa̱pꞌahu̱ ha ya ndö ngetho gi te̱ngagihu̱. Njapꞌu̱ gi da̱twabihu̱ majöniyu̱, ne nuꞌu̱ hingya xodyo.

19 Núꞌmu̱ xta tsꞌoñꞌahu̱, yo gi tu ri mu̱ihu̱ tema gi möñhu̱ wa tema gi thöhu̱, ngetho geꞌmu̱ Jö ma da ꞌraꞌahu̱ gatho nöꞌö gi möñhu̱.

20 Hingo ma gi ñöse̱hu̱; nu ár Hñö Jö ar Dada go ma da mönga nöꞌö da bo̱nga ha ri nehu̱.

21 Nuya paꞌu̱ ya jöꞌi ma da u̱tsase̱ yá ku, ma da da̱ da tho. Nuya dada da da̱ yá tꞌu̱, nuya tꞌu̱ ma da u̱tsa yá dada, ne da da̱ꞌu̱ da tho nꞌehe.

22 Gatho ya jöꞌi ma da u̱tsaꞌihu̱ ngetho gi te̱ngagihu̱, ha nöꞌö togo da ze̱tatho da do̱ꞌmi da göxa xo̱ge, go ma da mpo̱ꞌö.

23 Nuꞌmu̱ da ntꞌu̱tsaꞌihu̱ ha nꞌar hnini, po̱ñhu̱ di möhu̱ manꞌa. Xa majöni di xiꞌahu̱, hingi jwahu̱ gi ꞌyohu̱ xo̱ge ya hnini har ha̱i Israel, ne Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi da menga manꞌagi.

24 Ar ma̱xte hingi töpa ár nsu ár utate, ha nꞌar ꞌbe̱go hingi töpa ár nsu ár hmu.

25 Xiñho nuꞌmu̱ ar ma̱xte da ñhe̱hwi ár utate, ne ar ꞌbe̱go da ñhe̱hwitho ár hmu. Nuꞌmu̱ ar dada bi tꞌembabi ar Belsebu, hanja to̱ꞌmi da nsipabi yá bötsi ꞌmu̱.

Togo gi tsuhu̱

(Lk. 12:2‑9)

26 Jange hinto gi tsuhu̱wa, ngetho hiñꞌotho tema xi tꞌögi ne hinda thandi, wa tema xi tꞌo̱tꞌa ñꞌöntho ne hinda födi.

27 Nöꞌö di utꞌase̱hu̱ ñꞌöntho, utwabihu̱ gatho ya jöꞌi, ha nöꞌö di xiꞌahu̱ njantetho, möñhu̱ ntsꞌe̱di, da ꞌyo̱ gatho ya jöꞌi.

28 Yo gi tsuhu̱ togo ne da hyoꞌahu̱, ngetho ri pahu̱ hingi tsa̱ da hyoꞌu̱. Tsuhu̱ Jö togo pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di da me̱hna ri pahu̱ ne ri ndoꞌyohu̱ har tsibi.

29 Nuya tsi tsꞌintsꞌu̱ hingi hmödi, tꞌunga yoho ha nꞌar tsi ku̱tꞌa, ha hinda za̱ da da̱ nꞌa har ha̱i nuꞌmu̱ hinda ungar se̱ki Jö ar Dada.

30 Xiꞌahu̱hmö. Ngetho ri xtöhu̱, Jö pödi hanguꞌu̱.

31 Jange yo gi ntsuhu̱, ngetho gi töfu̱ ár nsu nꞌa mutꞌi ya tsꞌintsꞌu̱.

32 Nöꞌö togo da da̱tkagi majöni ha yá nthandi ya jöꞌi xi bökagi, nuga nꞌe ma ga da̱majöni xi bökagi hár nthandi ma Dada bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

33 Ha nöꞌö togo da ko̱ngagi ha yá nthandi ya jöꞌi, nuga nꞌehe ma ga ko̱nga hár nthandi ma Dada bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

Ngetho xpa e ar Hesu ma da ñhe ya jöꞌi

(Lk. 12:49‑53; 14:26‑27)

34 Yo gi hu ri mu̱ihu̱ xta e ga jöꞌsa ya tuhniwa har ximha̱i. Hinꞌö, ma da ga̱hni ngetho xta ehe.

35 Xta e ga heka ya jöꞌi: nuya tꞌu̱ ma da do̱xa yá dada, nuya tꞌinxu ma da do̱xa yá nönö, ha nuya tsꞌihwe̱ ma da do̱xa yá tsa.

36 Nuyá ñꞌu̱ni ya jöꞌi ma da bo̱nga ha yá nguse̱.

37 Nöꞌö töte ár mhöte pe̱ꞌspa ár dada wa ár nönö, ne mꞌe̱fa ka mökagiga, hindi ꞌñepi da de̱ngagi. Ne nöꞌö töte ár mhöte pe̱ꞌspa ár tꞌu̱ wa ár tꞌinxu, ne mꞌe̱fa ka mökagi, hindi ꞌñepanu̱ nꞌehe da de̱ngagi.

38 Ne nöꞌö togo hinda ꞌye̱ntꞌa ár te da de̱ngagi, hindi ꞌñepi ga ñꞌoꞌbe.

39 Nöꞌö togo xa suwa ár te har ximha̱i, ma da ꞌbe̱di. Ha nöꞌö da ꞌbe̱ ár te te̱ngagi, ma da dinga ár te hiñhamꞌu̱ da thege.

Ya hoga nthöhö mhetsꞌi

(Mr. 9:41)

40 Nöꞌö togo da ꞌraꞌahu̱ ar se̱ki go xi ꞌrakagiga, ha nöꞌö togo ꞌraka ar se̱kiga go umba ar se̱ki nöꞌö togo xpa pe̱nkagi.

41 Nöꞌö togo da umba ar se̱ki nꞌár mꞌe̱hni Jö ngetho mar mꞌe̱hni, ma da hñönga ar nthöhö ngu ar mꞌe̱hni. Ha nöꞌö da umba ar se̱ki nꞌar hogajöꞌi ngetho mar hogajöꞌi, ma da hñönga nꞌar nthöhö mahye̱gi ngu hönga nꞌar hogajöꞌi.

42 Ne nöꞌö togo da umba nꞌa tsi ꞌbada ar tse̱the nꞌa nuya tsi hyoyayu̱ te̱ngagi, xa majöni di xiꞌahu̱ hinda ꞌbe̱ ár nthöhö.

11

Ar Xuwa Xixthe bi me̱hna yoho yá ma̱xte ma ba kꞌöꞌsa ar Hesu

(Lk. 7:18‑35)

1 Nu mi wa ar Hesu bi xipa nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte teme nda me̱fi, bi ma ba tso̱nga ya hnini har ha̱iꞌö, mi uta ya jöꞌi ne mi mönga ar hoga mhö.

2 Núꞌmu̱ mi o har fa̱di ar Xuwa Xixthe, bi ꞌyo̱ gatho nöꞌö mi o̱tꞌa ar Hesu, jange bi me̱hna yoho yá ma̱xte ma ba kꞌötsꞌi,

3 ne bi ꞌñembabi:

—Ha go geꞌe ár mꞌe̱hni Jö ma nda ehe, wa ga to̱ꞌmhe manꞌa.

4 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Di möhu̱ ba xifu̱ ar Xuwa nöꞌö xka ꞌyo̱hu̱ ne xka hyanthu̱.

5 Nuya goda̱ xo yá da̱, ya dowa ꞌyo, ya gogu o̱de, nuꞌu̱ tsu̱ ar tsitꞌandoꞌyo thitsꞌi, nuꞌu̱ xi du pengi nte, ha nuya tsi hyoya xi nsipabi ar hoga mhö.

6 Nza̱tho nöꞌö togo hinda u̱ ár mu̱i xi zo ár gu nöꞌö di pe̱fi.

7 Nu mi bo̱ni bi ma yá ma̱xte ar Xuwa Xixthe, ar Hesu bi ndu̱i bi no̱nga ar Xuwa ne bi ꞌñemba ya jöꞌi:

—Togo ma ga hyanthu̱ har otꞌatꞌo̱ho̱. Hage ma ga hyanthu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ hinte mi pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di, ngu nꞌar xithi hwönda ar ndöhi. Hinꞌö wainꞌö.

8 Te ga po̱ñhu̱ ga hyanthu̱ ꞌmu̱. Hage nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi he ya dutu ximhödi. Hinꞌö, ngetho nuꞌu̱ kö yá nza̱tho dutu ꞌbu̱ ha yá ngu ya ndöꞌu̱.

9 Tema ga po̱ñhu̱ ma ga hyanthu̱ ꞌmu̱. Hage nꞌár mꞌe̱hni Jö. Hö, ne xa majöni di xiꞌahu̱, hinge ho̱nse̱ nꞌár mꞌe̱hni Jö, pe̱ꞌsa manꞌar döta nsu.

10 Ngetho gehnu̱ xki nho̱nga mamꞌe̱tꞌo har Tꞌofo habu̱ enö:

Nuga di pe̱hna ma mꞌe̱hni da mꞌe̱tꞌo

da hyokꞌa ar ꞌñu.

11 Xa majöni di xiꞌahu̱, hinxi mꞌu̱ manꞌar ñꞌo̱ho̱ di töpa ár nsu ar Xuwa Xixthe. Mödi njapꞌu̱hmö, nöꞌö ar tsi tꞌu̱lo xi yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö, töpa ár nsu ar Xuwa.

12 Nuya pa bi ndu̱i bi xixthe ya jöꞌi ar Xuwa ne nubyatho, ár tsꞌu̱tꞌwi Jö tho ar nhweni, ne ho̱nse̱ nuꞌu̱ umbyá mu̱i go ku̱tꞌu̱.

13 Gatho yá mꞌe̱hni Jö ne ár tꞌofo ar Moise bi möñꞌu̱ nda e ár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ha nu mi zo̱ ar Xuwa Xixthe bi möñꞌö mi ꞌba̱pꞌu̱tho nda zo̱ho̱.

14 Nuꞌmu̱ gi ne gi ñꞌemu̱ibihu̱, gehnu̱ ar Elia xka ꞌyo̱hu̱ nda penga manꞌagi.

15 Nöꞌö togo tu ár gu, dá ꞌyo̱xa nöꞌö di mö.

16 Togo ga he̱kwabi nuya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱. Nuyu̱, ñhe̱hwi nuya bötsi hu ha ya ta̱i, mafi ñꞌengwi yá ñꞌohu̱.

17 Ne eñꞌu̱: Da hu̱xthe ma nthu̱zahe ne hinga nehu̱, da ntuhe ya thuhu ntꞌa̱gi ne hinga nzoñhu̱.

18 Ngetho ba e ar Xuwa Xixthe, hinto mi ntsixkwi, ne hinto mi ñungwi, ne gi eñhu̱: Nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi.

19 Mꞌe̱fa ba e Nöꞌö Togo bi Njöꞌi, to gatho ntsixkwi ne ñungwi, gi eñhu̱ nꞌar tsꞌoꞌyo ne nꞌar mihni, ár ñꞌowi ya njotbojö ne ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki. Nöꞌö togo pe̱ꞌsa ar mfödi, nhekitho ha yá hoga ꞌbe̱fi.

Yá mfe̱i xi tꞌe̱kwa ya me̱ꞌsku hnini

(Lk. 10:13‑16)

20 Mꞌe̱fa ar Hesu bi ndu̱i bi hñuꞌmba yá hmi ya hnini habu̱ xki ꞌyo̱tꞌa ya ntꞌudi, ngetho hinxki ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi, mödi xki hyandwa ár tsꞌe̱di Jö. Ne bi ꞌñeñꞌö:

21 —Hwëkateꞌihu̱ gar menguhu̱ Korasi ne gar me Betsaidahu̱. Ngetho nuꞌmu̱ ya me Tiro ne ya me Sidon xi hyanthmö ya ntꞌudi xi tꞌo̱tꞌa ha ri ha̱ihu̱, xi ꞌyo̱tꞌwahmö yá ntso̱ꞌmi, ne xi hyemhö ya he dumu̱i, ne xi nkoxhmö ar ꞌbospi ntso̱ꞌmi.

22 Jange nuga di xiꞌahu̱, nunar pa da thösꞌahu̱ majöni, ri mfe̱ihu̱ ma da döta nöꞌö ma da hñönga ya me Tiro ne ya me Sidon.

23 Ha nuꞌahu̱ gar menguhu̱ Nkapernaum, ha gi hu ri mu̱ihu̱ ma da nju̱xꞌahu̱ mhetsꞌi. Hinꞌö, ma da tꞌeꞌahu̱ har ꞌbe̱xui. Ngetho nuꞌmu̱ har ha̱i Sodoma xi tꞌo̱thmö nuya ntꞌudi xka hyanthu̱, xi ꞌyo̱tꞌwahmö yá ntso̱ꞌmi, ne hinxi nhwati, di ꞌbu̱hmöꞌu̱ nuya payu̱.

24 Jange di xiꞌahu̱, nunar pa da thösꞌahu̱ majöni, ri mfe̱ihu̱ ma da döta ár mfe̱i ya me Sodoma.

Ba e gi tsu̱kagihu̱, gi tsa̱ya̱hu̱

(Lk. 10:21‑22)

25 Nor paꞌö ar Hesu bi ñö ne bi ꞌñenö:

—Di nsundaꞌi, ma tsi Dadaꞌi, gar Hmu mhetsꞌi ne gatho ar ximha̱i. Di ꞌraꞌa njamödi ngetho xka utwabi ri ntꞌuti nuꞌu̱ ngu ya tsi bötsi hintsꞌu̱ te pödi, ne xka ꞌñökwa nuꞌu̱ ja yá mfödi ne ya nimfeni.

26 Ngetho njapꞌu̱ xka numañhoge, ma tsi Dadaꞌi.

27 Mꞌe̱fa bi ꞌñemba nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱:

—Gatho xi utkagi ma Dada. Ho̱nse̱ꞌö pötka ma mfeni. Hinto pötwa ár mꞌu̱i ma Dada, ho̱nse̱ nuga ár Tꞌu̱gi ne nuꞌu̱ xta hwahni ga utwabi.

28 Ba ehu̱ gatho nuya gi nduhu̱ ne xi za̱ꞌahu̱, ne ga tukꞌa ri ꞌbe̱nihu̱ gi tsa̱ya̱hu̱.

29 Ngu nꞌar tsi boi ntꞌe̱i, hñöñhu̱ ar zanꞌwe̱i di husꞌahu̱, ne da tsa̱ gi te̱ngagihu̱ ma mꞌu̱i, dar hogajöꞌi ne hindar ñꞌetsꞌi. Nuꞌmu̱ gi ꞌbu̱hu̱ njapꞌu̱, hinda za̱ꞌahu̱ ne hinda du ri mu̱ihu̱.

30 Ngetho nunar zanꞌwe̱i di husꞌahu̱, hingi hembi gi tuxu̱, ha nunar ꞌbe̱ni di tutꞌahu̱, hingi hu̱.

12

Ya ma̱xte bi doka ya ngötꞌe̱i har pa ntsa̱ya̱

(Mr. 2:23‑28; Lk. 6:1‑5)

1 Nuya paꞌu̱ ar Hesu ne yá ma̱xte bi ꞌranga ha ya hwöhi xki ꞌbotꞌa ya tꞌe̱i. Mar pa ntsa̱ya̱, ha nuyá ma̱xte mi tsu̱ ar thuhu, jange bi ndu̱i bi dokwa yá ngöhö ya tꞌe̱i, mi töki mi tsaꞌu̱.

2 Mi hyanda ya de̱ngaꞌbe̱pate, bi ꞌñemba ar Hesu:

—Yoꞌö ri ma̱xte o̱tꞌa nöꞌö hingi ho da ꞌyo̱tꞌa har pa ntsa̱ya̱.

3 Ha nunar Hesu bi dötwabi njawa:

—Ha hinxka nehu̱ habu̱ enga nöꞌö bi ꞌyo̱tꞌa ar Dabi núꞌmu̱ mi zu̱ ar thuhu, nöꞌö ne yá ñꞌowi.

4 Bi yu̱tꞌö hár nijö Jö, ne bi zi nuya thuhme xki ꞌbo̱ꞌspa Jö, ha nöꞌö ne yá ñꞌohu̱ himi ho nda ziꞌu̱, ho̱nse̱ ya möjö.

5 Ha hinxka nehu̱ hár tꞌofo ar Moise, nuya möjö mpe̱ har nijö, mödi ar pa ntsa̱ya̱, hingi nhu ngu nꞌar tsꞌoki.

6 Ha nuga di xiꞌahu̱, ꞌbu̱kwa nꞌa töpa ár nsu ar nijö.

7 Nuꞌmu̱ gi pöhmöhu̱ tema di bo̱nga nöꞌö mönga ár Tꞌofo Jö habu̱ enö: Hindi ne gi hönkagihu̱ ya mꞌo̱ñho̱. Nöꞌö di ne, gi ꞌñu ri nhwëkihu̱. Nuꞌmu̱ xi zohmö ri mfenihu̱, hingi tsu̱hmöhu̱ nuyu̱ hinte xi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö hingi njapꞌu̱.

8 Ngetho Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi gehnu̱ ár Hmu ar pa ntsa̱ya̱.

Ar ñꞌo̱ho̱ xki ꞌyotꞌa ár ꞌye̱

(Mr. 3:1‑6; Lk. 6:6‑11)

9 Ar Hesu bi thogi, ma ba ku̱tꞌa ha yá nijöꞌu̱.

10 Ka mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ xki ꞌyotꞌa nꞌár ꞌye̱. Ne nuya de̱ngaꞌbe̱pate bi ꞌya̱mba ar Hesu:

—Hage xiñho gi o̱the nꞌar jöꞌi har pa ntsa̱ya̱.

Bi ꞌya̱nga njapꞌu̱ ngetho mi ne nda dinga te nda hyo̱xꞌu̱.

11 Ha nunar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xiꞌmu̱ gi ꞌñehu̱ nꞌar tsi de̱ti ne da zo ha nꞌar otsꞌi, ha hingi hñöhu̱ mödi ar pa ntsa̱ya̱.

12 Ha hinge nꞌar ñꞌo̱ho̱ töpa ár nsu nꞌar tsi de̱ti. Jange mahyoni ga o̱thu̱ ar ñho mödi ar pa ntsa̱ya̱.

13 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñemba ar ñꞌo̱ho̱ xki ꞌyotꞌa ár ꞌye̱:

—Maka ri ꞌye̱.

Nöꞌö bi japꞌu̱, ne dama bi dixa ár ꞌye̱, ne bi gohi ngu nöꞌö manꞌa.

14 Nu mi bo̱nga ya de̱ngaꞌbe̱pate, bi ñꞌu̱tꞌi hanja nda tsa̱ nda hyo ar Hesu.

Ar ꞌbe̱go xki hñuxa Jö

15 Ar Hesu mi pötho te mi beñꞌu̱, bi zohnu̱ bi ma, ne nze̱ye̱ ya jöꞌi bi de̱ni mi o̱thebi yá hñeni.

16 Ne xa mi huꞌmba yá mu̱i hinto nda metwabi togoꞌö.

17 Ne njapꞌu̱ nda tho ngu xki mönga ar mꞌe̱hni Isaia núꞌmu̱ bi ꞌñenö:

18 Gehnu̱ ma hoga ꞌbe̱go xta hutsꞌi,

togo di mödi ne jakagi ga njohya.

Ga umba ma Hñö,

da zohna gatho ya hnini ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i, ne da xipabiꞌu̱ xi ꞌñepꞌu̱ ar pa da thöꞌspa majöni.

19 Hinto ma da ntsa̱hñökiwi, hinda ma da mafi,

ne hinda ma da tꞌo̱ ár mhö ha ya ꞌñu.

20 Ma da hñuꞌmba yá mu̱i nuꞌu̱ hintsꞌu̱ pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di yá ñꞌemu̱i, ngu nꞌar xithi ꞌbu̱tho da dehmi.

Ma da me̱ꞌspa ar nhwëki nuꞌu̱ pe̱ꞌsa nꞌa tsi tu̱i ar ndo̱ꞌmi, ngu nꞌar tsibi fu̱ni.

Ne da japi da ntöte ar ñho.

21 Ne gatho ya jöꞌi ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i da do̱ꞌmba ár mfa̱tsꞌi uñꞌö.

Ar ñömañꞌu̱ tꞌe̱mba ár Hñö Jö

(Mr. 3:20‑30; Lk. 11:14‑23; 12:10)

22 Nuꞌmú̱ ar Hesu ba tsꞌimpa nꞌar jöꞌi mi gone ne mi goda̱, ngetho xki nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi. Bi o̱the, ne dama bi za̱ bi ñö ne bi hyandi.

23 Jange gatho ya jöꞌi xa mi ꞌyo̱tho, ne mi enga nꞌa ngu nꞌa:

—Hage go gehnu̱ ár Tꞌu̱ ar Dabi ꞌmu̱.

24 Ha nuya de̱ngaꞌbe̱pate mi ꞌyo̱xa nöꞌö mi mönga ya jöꞌi, bi ꞌñeñꞌu̱:

—Nunu̱ hingi e̱nse̱ ya tsꞌondöhi, hömpa ár tsꞌe̱di ar Belsebu ár ndö ya tsꞌondöhi.

25 Nunar Hesu bi bötwatho yá mfeniꞌu̱, ne bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmu̱ nꞌar hnini da ñhege ne da ntunse̱, da jöꞌsase̱ gatho nöꞌö xi ꞌyo̱tꞌe. Ha nuꞌmu̱ da ntꞌu̱tsase̱ yá mengu nꞌar ngu, hiñꞌotho ár tsꞌe̱di, ne da nhwati.

26 Xi ar tsꞌondöhi, hage da ꞌye̱nse̱ yá mitsꞌondöhiwi. Nuꞌmu̱ da japꞌu̱, hinte di pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di ne xi nhwata gatho ꞌmu̱.

27 Gi eñhu̱ nuga di e̱nga ya tsꞌondöhi ngetho di hömpa ár tsꞌe̱di ar Belsebu. Xi ri mꞌe̱hnihu̱, tema tsꞌe̱di höꞌu̱ e̱nga ya tsꞌondöhi ꞌmu̱. Go da hñupꞌa ri hmihu̱ꞌu̱.

28 Ha nuꞌmu̱ di hömpa ár tsꞌe̱di ár Hñö Jö di e̱nga ya tsꞌondöhi, pöhu̱ ꞌmu̱, xi zo̱kwa habu̱ gi ꞌbu̱hu̱ ár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

29 Hanja da za̱ da yu̱tꞌa nꞌar bë hár ngu nꞌar ñꞌo̱ho̱ xa di pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di, da bëpa yá ñho nuꞌmu̱ hinda xo̱tꞌe mꞌe̱tꞌo. Ne xta wadi hö, ja da tsa̱ da bëpa yá ñho.

30 Nuꞌu̱ togo hindi ñꞌoꞌbe, u̱tsagi, ne nöꞌö togo hindi musꞌbe mahye̱gi, go fontꞌi.

31 Di xiꞌahu̱, gatho ya tsꞌoki o̱tꞌa ya jöꞌi, ne gatho ya tsꞌate möñꞌu̱, ma da mpumbabi. Ha nöꞌö togo da ꞌye̱mba ar ñömañꞌu̱ ár Hñö Jö, hinda ma da mpumbabi.

32 Nuꞌmu̱ togo da zanga Nöꞌö ba e bi Njöꞌi, ma da mpumbabi. Ha nöꞌö togo da ñömañꞌu̱ ár Hñö Jö, hinda ma da mpumbabipya, ne hiñhamꞌu̱ da me̱ꞌsa ar pumbate.

33 Beñhu̱ nuꞌmu̱ ar za xiñho, ma da unga nöꞌö xiñho nꞌehe. Ha nuꞌmu̱ ar za hingi ho, hingi ho nöꞌö ma da uni, ngetho nöꞌö te unga nꞌar za, ja föpꞌu̱ tema zaꞌö.

34 Tsꞌojöꞌihu̱ di hñöxꞌahu̱ ya kꞌeñö. Hanja da tsa̱ gi möñhu̱ nöꞌö xiñho xa gar tsꞌojöꞌihu̱. Ngetho nöꞌö ñuxa ha ri mu̱ihu̱, gehnu̱ gi möñhu̱.

35 Nöꞌö togo benga ya hoga mfeni, mönga nöꞌö xiñho, ha nöꞌö benga ya tsꞌomfeni, mönga ya tsꞌomhö.

36 Nuga di xiꞌahu̱, gatho nöꞌö te gi möñhu̱ ne hingi jamasuhu̱, ja tema gi thöhu̱ núꞌmu̱ xta thösꞌahu̱ majöni.

37 Ngetho Jö ma da hñösꞌahu̱ majöni gatho nöꞌö gi möñhu̱, ne da nsiꞌahu̱ ri hogajöꞌihu̱ wa ri tsꞌomꞌu̱ihu̱.

Ya tsꞌojöꞌi a̱ nꞌar ntꞌudi

(Lk. 11:29‑32)

38 Nuꞌmú̱ ꞌra ya bötꞌofo ne ya de̱ngaꞌbe̱pate mi ꞌbu̱hnu̱, bi ꞌñemba ar Hesu:

—Utate, di ne ga hanthe gi ꞌyo̱tꞌa nꞌar ntꞌudi, njapꞌu̱ da nheki xpa pe̱ñꞌa Jö.

39 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Ya tsꞌojöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱ a̱di da hyanda nꞌar ntꞌudi, ne hinte ma ntꞌudi da tꞌumbabi, ho̱nse̱ ár ntꞌudi ar mꞌe̱hni Honas.

40 Ngetho nöꞌö bi ñꞌo hñupa ne hñuxui mbo ár mu̱i ar döta hwö. Ma da njapꞌu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, ma da mꞌu̱ hñupa ne hñuxui hár mu̱i ar ha̱i nꞌehe.

41 Nuya me Ninibe ma da nanga har thöxamajöni, ne ma da hñuꞌmba yá hmi nuya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱. Ngetho nuꞌu̱ bi ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi núꞌmu̱ mi zo ar Honas, ha ꞌbu̱kwa nꞌa töpa ár nsu ar Honas.

42 Nunar ꞌbe̱hñö mar ndö ndi ꞌñe makꞌangi, ma da nanga har thöxamajöni, da hñuꞌmba yá hmi nuya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱. Ngetho nuna ba e har yapꞌu̱ ha̱i nda ꞌyo̱ꞌspa ár mfödi ar Salomon, ne gi ꞌbu̱hwihu̱wa nꞌa xa töpa ár nsu ar Salomon.

Ar tsꞌondöhi bi pengi

(Lk. 11:24‑26)

43 Nepꞌu̱ ar Hesu bi ꞌñenö:

—Nuꞌmu̱ nꞌar tsꞌondöhi da hye̱ nꞌar jöꞌi, da ñꞌo ha ya otꞌatꞌo̱ho̱ di honga habu̱ da ntsa̱ya̱, ne hinte tini,

44 nꞌa nda bense̱ ne da ꞌñenö: Xiꞌmu̱ ga penga ha ma ngu da po̱ni. Ne xta zo̱ho̱ da dini hinto di ꞌbu̱i, xi njoki ne xi thoki xiñho.

45 Nuꞌmú̱ nöꞌö ar tsꞌondöhiꞌö ma da hyonga ma yoto yá mitsꞌondöhiwi di töte yá ntsꞌo, ne da ku̱tꞌi da mꞌu̱hwi. Ne nunár ꞌbe̱fa mꞌu̱i nunar jöꞌi xki hye̱hmö ar tsꞌondöhi, di töte ár ntsꞌo hinge ngu ꞌbe̱tꞌo. Ma da thota yá ntsꞌo nuya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱ nꞌehe.

Ár nönö ne yá jödö ar Hesu

(Mr. 3:31‑35; Lk. 8:19‑21)

46 Ar Hesu himi jwatho nda zo ya jöꞌi, nꞌa mbi zo̱ta ár nönö ne yá jödö mi ꞌba̱ nthi mi ne nda ñöwi.

47 Nꞌa togo bi ꞌñembabi:

—Ri nönö ne ri jödö bi ꞌba̱hnu̱ nthi, ne gi ñöwi ꞌnö.

48 Ar Hesu bi dötwabiꞌö:

—Togo ma nönö ne ma jödö.

49 Bi uti habu̱ mi ꞌbu̱ yá ma̱xte, ne bi ꞌñenö:

—Go gehyu̱ ma nönö ne ma jödö.

50 Ngetho gatho nuꞌu̱ o̱tꞌa ngu mönga ma Dada bi ꞌbu̱ mhetsꞌi, gehyu̱ ma jödö, ma nju ne ma nönö nꞌehe.

13

Ár ꞌbede ar motꞌi

(Mr. 4:1‑9; Lk. 8:4‑8)

1 Nunar paꞌö ar Hesu bi bo̱nga har ngu habu̱ mi ꞌbu̱i, ne bi ma ba hu har ñönthe.

2 Bi watꞌa nze̱ye̱ ya jöꞌi habu̱ mi ꞌbu̱ꞌö, jange bi bo̱xa ha nꞌar motsa ne ka bi hñuxnu̱, ha gatho ya jöꞌi mi ꞌba̱ har ñönthe.

3 Ne bi metwabi nze̱ye̱ ya ꞌbede mi utwabi. Mꞌe̱tꞌo bi me nꞌár ꞌbede nꞌar motꞌi ne bi ꞌñenö:

—Nꞌar motꞌi bi bo̱ni ma ba potꞌa ár hwöhi.

4 Núꞌmu̱ mi mpotꞌi, nꞌa tu̱i bi zo har ꞌñu, ba e ya tsꞌintsꞌu̱ bi go bi za.

5 Manꞌa tu̱i bi zo ha ya do habu̱ himi köxa nze̱ye̱ ar ha̱i. Ngutꞌa bi kꞌontsꞌi ngetho himar mpidi ar ha̱i.

6 Ne nu mi bo̱xa ar hyadi bi hwixki. Himi tsa̱ nda nu̱nga yá ꞌyu̱, jange bi ꞌyotꞌi.

7 Manꞌa tu̱i bi zo habu̱ mi ja ya ꞌmini, bi xuhña ne bi otꞌi.

8 Ha manꞌa tu̱i bi zo habu̱ mar ñho ar ha̱i, xa bi unga nꞌar hoga sofo, ꞌra nꞌa nthehe, maꞌra hñunꞌa̱te, ne maꞌra nꞌa̱temaꞌre̱tꞌa nꞌa ngu nꞌar ꞌba̱i.

9 Nöꞌö togo tu ar gu da ꞌyo̱de, dá ꞌyo̱xa nöꞌö te di mö.

Yoꞌö ar Hesu mi zo mꞌede ya jöꞌi

(Mr. 4:10‑12; Lk. 8:9‑10)

10 Mꞌe̱fa yá ma̱xte bi watꞌa habu̱ mi ꞌbu̱ ar Hesu ne bi ꞌñembabi:

—Yoꞌö gi zo mꞌede ya jöꞌi.

11 Ar Hesu bi dötwabi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱, Jö utꞌahu̱ nöꞌö hinxki fö mamꞌe̱tꞌo tengu ár tsꞌu̱tꞌwi, ha nu maꞌra hinxi tꞌutwabi.

12 Ngetho nöꞌö to pe̱tsꞌi, ma da thuꞌspabi, ha nöꞌö hinte pe̱tsꞌi, ma da thömba xo̱ge.

13 Jange di zo mꞌede, ngetho tu yá da̱, ne hingi handi, tu yá gu, ne hingi o̱de, ne hingi tso yá mfeni.

14 Thohyu̱ ngu bi mönga ar mꞌe̱hni Isaia núꞌmu̱ bi ꞌñenö:

Ma gi ꞌyo̱hu̱, ne hinda zo ri mfenihu̱.

Ma gi hyanthu̱, ne hingi pöhu̱ teme di bo̱nga nöꞌö gi hanthu̱.

15 Ngetho nuya jöꞌiyu̱ xi japi xi më yá ñö,

ne hingi ne da ꞌyo̱xa nöꞌö o̱de.

Xi tsꞌa̱ntꞌa yá da̱,

njapꞌu̱ hinda xo yá da̱ da hyandi,

ne hinda zo yá gu,

hinda kwata ha yá mu̱i,

ne da hñuxka yá da̱,

ha nuga da tsa̱ ga umba ar nzaki.

16 Ha nuꞌahu̱, nza̱tho ri da̱se̱hu̱ xka hyanthu̱, ne ri guse̱hu̱ xka ꞌyo̱hu̱.

17 Ngetho xa majöni di xiꞌahu̱, nze̱ye̱ yá mꞌe̱hni Jö ne maꞌra ya hogajöꞌi, mi nemhö nda hyanda nöꞌö gi hanthu̱pya, ha himbi tsa̱ bi hyantꞌu̱. Ne mi nemhö nda ꞌyo̱xa nöꞌö gi o̱hu̱pya, ha himbi ꞌyo̱xꞌu̱.

Ar Hesu bi mönga tema di bo̱nga ár ꞌbede ar motꞌi

(Mr. 4:13‑20; Lk. 8:11‑15)

18 ꞌYo̱hu̱pya tema di bo̱nga ár ꞌbede ar motꞌi da xiꞌahu̱.

19 Nöꞌö togo da ꞌyo̱xa ar mhö no̱mba ár tsꞌu̱tꞌwi Jö ne hinda zo ár mfeni, mꞌe̱fa da e ar tsꞌondöhi ne da hñömba ar mhö xki zomhö hár mu̱i, gehnu̱ nöꞌö nꞌa tu̱i bi zo har ꞌñu.

20 Nuꞌu̱ maꞌra bi zo ha ya do, ngu nöꞌö bi ꞌyo̱xa ár mhö Jö ne da njohya da hñöni.

21 Ha hinxi ꞌñetꞌa xiñho hár mu̱i nunar mhönu̱, jange xta e ya thogi ne ya ntꞌu̱tsa ngetho xi hñömga ma mhö, da ꞌwege, ngu ar tꞌe̱i hinxi nu̱nga ár ꞌyu̱ ngutꞌa da ꞌyotꞌi.

22 Nöꞌö nꞌa tu̱i bi zo habu̱ mi ja ya ꞌmini, gehyu̱ nuya xi ꞌyo̱xa ár mhö Jö, ne dama bi ꞌbe̱ ar ñꞌemu̱i, ngetho tupa ár mu̱i gatho nöꞌö te jawa har ximha̱i, ne ñhe̱gi da ka ar bojö. Gathoyu̱ da jöꞌsa ar mhö, jangutho ar tꞌe̱i hinte bi uni.

23 Ha nu maꞌra bi zo habu̱ mar ñho ar ha̱i, gehyu̱ nuya bi ꞌyo̱xa ár mhö Jö ne bi zo yá mfeni. Xa bi unga nꞌar hoga zofoyu̱, ꞌra bi unga nꞌanthebe, ꞌra hñunꞌa̱te, ha nu maꞌra nꞌa̱temaꞌre̱tꞌa nꞌa ngu nꞌar ꞌba̱i.

Ár ꞌbede ar tꞌe̱i ne ar nxotꞌo

24 Mꞌe̱fa ar Hesu bi metwabiꞌu̱ manꞌar ꞌbede ne bi ꞌñenö:

—Ár tsꞌu̱tꞌwi Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi jangu nꞌar motꞌi bi ma hár hwöhi ba potꞌa ar tꞌe̱i xi thahni.

25 Ha núꞌmu̱ mi ö yá ꞌbe̱go, ba e ár ñꞌu̱ni ne bi motꞌwa ya nxotꞌo hár hwöhi xki motꞌa ar tꞌe̱i, ne bi ma.

26 Nu mi te ar tꞌe̱i ne mi fu̱di nda ngöhö, bi kꞌontsꞌa ar nxotꞌo ꞌmu̱ nꞌehe.

27 Nuya ꞌbe̱go bi ma ba a̱nga nöꞌö togo ár me̱ti ar hwöhi ne bi ꞌñembabiꞌu̱: Tsi ndada, ha hinga potꞌa ar tꞌe̱i xki nthahni ha ri hwöhi. Xiꞌmu̱ ha xpa e nuya nxotꞌo ꞌmu̱.

28 Nor ñꞌo̱ho̱ꞌö bi ꞌñemba yá ꞌbe̱go: Zage nꞌa ma ñꞌu̱ni xi motꞌi. Nuyu̱ bi ꞌñembabi ꞌmu̱: Ha gi ne ma ga kꞌu̱se ya nxotꞌo.

29 Nöꞌö togo ár me̱ti ar hwöhi bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱: Hinꞌö, yo gi kꞌu̱su̱ ngetho yo ma da kꞌu̱xkwi ya tꞌe̱i nꞌehe.

30 Hye̱hu̱pꞌu̱ da tewi mahye̱gi, ne nu xta zo̱ ár pa ar sofo, ga xipa ya xathe da xatꞌa mꞌe̱tꞌo ya nxotꞌo da dutꞌi, ne da göꞌsa har tsibi da zötꞌi. Ha nor tꞌe̱i da muntsꞌi da kwata ha ma tꞌu.

Ár ꞌbede ar nda̱murtasa bi ꞌbotꞌi

(Mr. 4:30‑32; Lk. 13:18‑19)

31 Ne ar Hesu bi metwa manꞌar ꞌbede ne bi ꞌñembabi:

—Ár tsꞌu̱tꞌwi Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi ñhe̱hwi nꞌar nda̱murtasa bi motꞌa nꞌar ñꞌo̱ho̱ hár hwöhi.

32 Nöꞌö ar nda̱ꞌö xa tsi tꞌu̱lo töta gatho nu maꞌra. Ha nu xta te, töta gatho nu maꞌra ya kꞌani, habu̱ bi e ya tsꞌintsꞌu̱ köxa yá mꞌafi.

Ár ꞌbede ar njoxthuhme

(Lk. 13:20‑21)

33 Bi xipa manꞌar ꞌbede ne bi ꞌñembabi:

—Ár tsꞌu̱tꞌwi Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi ñhe̱hwi ar njoxthuhme bi pantꞌa nꞌar ꞌbe̱hñö ha gu̱to hwada ar ju̱ni, ne bi do̱ꞌmi bi joxa xo̱ge.

Teme mi japa ar Hesu ya ꞌbede

(Mr. 4:33‑34)

34 Ar Hesu gatho nöꞌö te mi xipa ya jöꞌi, mi xipa mꞌede. Nuꞌmu̱ himar ꞌbede hinte mi xipabi.

35 Njapꞌu̱ bi thogi ngu xki mönga mahamꞌu̱ ár mꞌe̱hni Jö núꞌmu̱ bi ꞌñenö:

Mꞌede ma ga zo ya jöꞌi,

Ma ga mönga nöꞌö xki tꞌögi núꞌmu̱ mi thoka ar ximha̱i.

Ar Hesu bi mönga teme di bo̱nga ár ꞌbede ar tꞌe̱i ne ar nxotꞌo

36 Ar Hesu mi wadi bi ꞌñe ya jöꞌi, bi ma har ngu habu̱ mi ꞌbu̱i, ne bi watꞌa yá ma̱xte, bi ꞌñembabi:

—Xiꞌmu̱ gi xikagihe teme di bo̱nga ár ꞌbede ar nxotꞌo ꞌba̱ har hwöhi.

37 Ar Hesu bi dötwabiꞌu̱ ne bi ꞌñenö:

—Nöꞌö togo potꞌa ar tꞌe̱i xi thahni, gehnu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

38 Ar hwöhi gehnu̱ ar ximha̱i, ha nöꞌö ar tꞌe̱i xi thahni, gehyu̱ nuꞌu̱ ꞌbu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö. Ha nunar nxotꞌo, nuya te̱nga ar tsꞌondöhi.

39 Ar ñꞌu̱ni potꞌa ar nxotꞌo, ar tsꞌondöhi. Nunar sofo gehnu̱ ár ngötsꞌi ar ximha̱i, ne nuya xathe gehyu̱ yá e̱nxe̱ Jö.

40 Jangu ya xatꞌe̱i ꞌweka ar nxotꞌo da tsꞌötꞌi, njapꞌu̱ hár ngötsꞌi ar ximha̱i, ya e̱nxe̱ ma da ꞌweka nuya jöꞌi te̱nga ar tsꞌondöhi.

41 Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi ma da me̱hna yá e̱nxe̱ da gu̱ka hár tsꞌu̱tꞌwi gatho nuya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki ne nuꞌu̱ japa maꞌra da ntsꞌoki.

42 Ne ma da tꞌu̱tꞌa har tsibi, ka ma da nzonu̱ ne da guxtya tsꞌi di tho ya u̱gi.

43 Ne nuꞌu̱ ya hogajöꞌi ma da yotꞌu̱ ngu ar hyadi núnu̱ mhetsꞌi, habu̱ bi ꞌbu̱ ár tsꞌu̱tꞌwi Jö yá Dada. Nuꞌu̱ togo tu yá gu da ꞌyo̱de, dá ꞌyo̱xa nöꞌö di mö.

Ár ꞌbede ar mꞌe̱tsꞌi tꞌa̱gi

44 Ár tsꞌu̱tꞌwi Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi ñhe̱hwi nꞌar mꞌe̱tsꞌi tꞌa̱ har ha̱i. Nunar mꞌe̱tsꞌinu̱ bi dinga nꞌar jöꞌi, ne bi mengi bi ꞌñö manꞌagi. Ne xa bi njohya bi ma ba pa̱ gatho nöꞌö mi pe̱tsꞌi, bi da̱nga ar ha̱i habu̱ mi tꞌa̱ ar mꞌe̱tsꞌi.

Ar nza̱tho do xa xi mhödi

45 Nunár tsꞌu̱tꞌwi Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi jangu nꞌar ma̱ honga ya nza̱tho do xa xi mhödi.

46 Nu mi dinga nꞌar hoga do, bi ma ba pa̱ gatho nöꞌö mi pe̱tsꞌi ne bi ma ba ta̱i.

Ar ntꞌa̱tsꞌi

47 Ár tsꞌu̱tꞌwi Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi jangu nꞌar ntꞌa̱tsꞌi njötꞌa har dehe ne tsa̱ntꞌö ar zuꞌwe bi gu̱tsꞌi.

48 Nu xta ñuxa yá ntꞌa̱tsꞌi, nuya ngu̱xhwö da gu̱ka har ñönthe, ne da hñudi da hwahna nuya xiñho da ꞌyu̱tꞌa ha yá ꞌbo̱tsꞌe, ne nu maꞌra hingi ho da ꞌye̱nga nthi.

49 Ma da njapꞌu̱ xta göxa ar ximha̱i, da e ya e̱nxe̱ da ꞌweka ya tsꞌomꞌu̱i xi nthöskwi ya hogajöꞌi.

50 Ne da tho̱tꞌa har tsibi, ka ma da nzonu̱ ne da guxtꞌa yá tsꞌi.

Ya ꞌraꞌyo ne ya gönga mꞌe̱tsꞌi

51 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌya̱nga yá ma̱xte:

—Ha xi zo ri mfenihu̱ gatho nöꞌö xta xiꞌahu̱.

Bi döꞌu̱ ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Hö, ma tsi Hmuꞌihe.

52 Nuꞌmu̱ nöꞌö bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Njapꞌu̱ nꞌar bötꞌofo pötwa xiñho ár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ñhe̱hwi nꞌar dada pe̱ꞌsa ár mꞌe̱tsꞌi, ne ju̱ka nuꞌu̱ mi ja mahamꞌu̱ ne nuꞌu̱ ja getya xi nja.

Ar Hesu mi ꞌbu̱hnu̱ Nasare

(Mr. 6:1‑6; Lk. 4:16‑30)

53 Mi wadi bi mönga nuya ꞌbedeyu̱, bi ma bi zohnu̱ nunar hnininu̱.

54 Ne bi zo̱nga hár ha̱iꞌö, mi ku̱tꞌa ha yá nijö mi uti, ne nuya jöꞌi xa mi ꞌyo̱tho ne mi eñꞌu̱:

—Ha xpa tinga ar mfödi ne ar tsꞌe̱di da ꞌyo̱tꞌa nuya döta ntꞌudiyu̱.

55 Ha hinga gehnu̱ ár tꞌu̱ ar hye̱nza. Ha hingar Maria ár nönönu̱, ne ár jödö ar Hakobo, ar Huse, ar Simu ne ar Huda ꞌmu̱.

56 Ha hinge di ꞌbu̱hwihu̱wa yá nju nꞌehe. Ha xpa pöhnu̱ gatho nöꞌö mö ne o̱tnu̱ ꞌmu̱.

57 Ne nuya mengunu̱ xa mi tso̱tꞌa yá mu̱i, jange ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nꞌár mꞌe̱hni Jö habu̱ gatho hnumansu, ha nu hár ha̱ise̱ hinꞌö, ne hár nguse̱.

58 Jange himbi ꞌyo̱tꞌa nze̱ye̱ ya döta ntꞌudinu̱, ngetho ya jöꞌi himi ñꞌemu̱ibi.

14

Bi tho ar Xuwa Xixthe

(Mr. 6:14‑29; Lk. 9:7‑9)

1 Nuya paꞌu̱ ar ndö Erode bi zo ár gu gatho nöꞌö mi o̱tꞌa ar Hesu.

2 Ne bi ꞌñemba yá ꞌbe̱go:

—Nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ꞌö, gehni ar Xuwa Xixthe xi mengi xi nte, jange pe̱ꞌsa nor tsꞌe̱diꞌö.

3 Ar Erode mi mönga njapꞌu̱ ngetho xki gu̱ ar Xuwa Xixthe, xki dötꞌi, ne xki gotꞌa har fa̱di. Nunu̱ mi hökwahmö hinge nda mꞌu̱hwi ar Erodia ár ꞌbe̱hñö ar Lipe ár jödöpꞌu̱ꞌö.

4 Ngetho ar Xuwa Xixthe xki ꞌñemba ar Erode:

—Hingi ho gi ꞌbu̱hwi nunar ꞌbe̱hñönu̱.

5 Jange ar Erode mi ne nda hyo. Himbi ꞌyo̱tꞌe ngetho mi tsu ya jöꞌi, nuyu̱ mi jamfi már mꞌe̱hni Jö.

6 Ha nꞌagi mi tꞌo̱tꞌwa ár da̱ngo ar Erode, nunár tꞌinxu ar Erodia bi nei madeda gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱, ha nu ar Erode xa bi numañho.

7 Jange bi ñötꞌwabi nda umba gatho nöꞌö nda ꞌya̱di, ne bi ꞌñetꞌa made Jö.

8 Nuꞌmú̱ ar nxutsi bi ꞌñemba ar Erode:

—Di ne gi ꞌrakagiwa ár ñö ar Xuwa Xixthe ha nꞌar manza.

Go bi ꞌya̱ꞌö ngetho ár nönö xki ꞌyu̱tꞌi tema nda ꞌya̱di.

9 Ar ndö Erode xa bi zo̱tꞌa ár mu̱i. Mödi njapꞌu̱ himbi tsa̱ bi ponga ár ne, ngetho xki ꞌñetꞌa made Jö, ne xki ꞌyo̱xa gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hwinu̱ har mexa. Jange bi mö nda tꞌumbabi.

10 Ne bi möñꞌö nda the̱kwa ár ñö ar Xuwa Xixthe har fa̱di.

11 Ba thömpa ár ñö ha nꞌar döta manza, bi tꞌumba ar nxutsi, ne nunu̱ bi hñöꞌspa ár nönö.

12 Mꞌe̱fa bi zo̱ yá ma̱xte har fa̱di habu̱ mi jothmö, bi hñöꞌspa ár ndoꞌyo ma ba a̱gi, ne bi maꞌu̱ ba xipa ar Hesu nöꞌö xki thogi.

Ar Hesu bi ꞌwinga tho ngu̱dminthebe ya jöꞌi

(Mr. 6:30‑44; Lk. 9:10‑17; Jn. 6:1‑14)

13 Mi ꞌyo̱ ar Hesu njapꞌu̱, bi bo̱xa ha nꞌar motsa, bi ꞌranga ꞌrandi ar dehe, bi ma habu̱ hinto mi ꞌbu̱i. Ha nu mi ꞌyo̱ ya jöꞌi ndi manu̱, ba po̱nga ha ya hnini, bi ma watho ma ba kꞌötsꞌi.

14 Nu mi bo̱nga ar Hesu har ñönthe, bi hyandi mi ꞌbu̱hnu̱ nze̱ye̱ ya jöꞌi mi to̱ꞌmi. Xa bi hwëki ne bi o̱thebi yá hñeni.

15 Nu mi nde bi watꞌa yá ma̱xte habu̱ mi ꞌba̱ꞌö, ne bi ꞌñembabi:

—Pe̱hna ya jöꞌi ma da da̱nga te da zi ha ya tꞌu̱lo hnini, ngetho bi nde, ne te da dingwa habu̱ di ꞌbu̱hu̱.

16 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hinda ma da hyonga te da ziyu̱, go ma gi umfu̱.

17 Nuyá ma̱xte bi dödi ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Habu̱ ga tiñhe tema ga umfeyu̱. Ho̱nse̱ ꞌbu̱kwa ku̱tꞌa ya thuhme ne yoho ya tsi hwö.

18 Ne ar Hesu bi ꞌñenö:

—Ba höhu̱wa.

19 Mꞌe̱fa bi xipabi ya jöꞌi nda hñu ha ya do̱ni. Ne bi gu̱ nuꞌu̱ ku̱tꞌa ya thuhme ne yoho ya tsi hwö, bi no̱ꞌsa mhetsꞌi bi jöpi, bi heke ne bi thokwabi yá ma̱xte, ne nuyu̱ bi hemba ya jöꞌi.

20 Gatho ya jöꞌi bi ñuni ne xa bi niñö, ha nuya xe̱ni bi bongi bi njo, ne bi ñhuꞌsa ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌbo̱tsꞌe.

21 Nuꞌu̱ togo bi ñuni mi tsu̱ ngu ngu̱dminthebe ya ñꞌo̱ho̱, himbi yu̱tꞌa ar mꞌede ya ꞌbe̱hñö ne ya bötsi.

Ar Hesu mi ꞌyoda mañö ar dehe

(Mr. 6:45‑52; Jn. 6:15‑21)

22 Nepꞌu̱ ar Hesu bi xipa yá ma̱xte nda bo̱xa har motsa, ne nda mꞌe̱tꞌo ndi ma ꞌrandi ar dehe. Nöꞌö nda gotho nda ꞌñe ya jöꞌi.

23 Nu mi ñꞌehwi gatho ya jöꞌi, bi bo̱xase̱ har tꞌo̱ho̱ ma ba a̱pa Jö. Nu mi nxui mi ꞌbu̱se̱nu̱ har tꞌo̱ho̱.

24 Ha nunar motsa mi ꞌyo madedar ñho̱nthe, ne xa mi mfe̱tsꞌi ngetho mi nto̱xkwi ar ndöhi.

25 Ngu nꞌar hñumxudi ar Hesu bi ma ba tsu̱ yá ma̱xte, mi ꞌyoda mañö ar dehe.

26 Nuyá ma̱xte mi hyandi mi ꞌyo mañö ar dehe, xa bi ntsu ne mi eñꞌu̱:

—Atho di hanthu̱ nꞌar pite.

Ne xa mi mafi mi ntsuꞌu̱.

27 Ha nunar Hesu bi zofo ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Go gekaga, yo gi ntsuhu̱.

28 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi ꞌñenö:

—Ma tsi Hmuꞌi, nuꞌmu̱ xa majöni go geꞌe, ꞌbe̱pkagi ga ꞌyo mañö ar dehe ma ga tsu̱ꞌi.

29 Ne ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Ba e xö.

Ar Pedro bi gö har motsa, bi ma nda tsu̱ ar Hesu mi ꞌyoda mañö ar dehe.

30 Ha nu mi za̱ ar ndöhi bi zu, jange bi ndu̱i bi yu̱ har dehe. Dama bi mafi ne bi ꞌñenö:

—Ma tsi Hmuꞌi, ju̱xkagi, ꞌbu̱tho ga jötꞌi.

31 Nuꞌmú̱ ar Hesu ngutꞌa bi pe̱ntꞌi, ne bi ꞌñembabi:

—Yoꞌö ga ntsu, ha hingi ñꞌemu̱i.

32 Bi bo̱xkwi har motsa, ne ngutꞌa bi ntsa̱ya̱ ar ndöhi.

33 Nu maꞌra xki go har motsa ba e bi nsunda ar Hesu, bi nda̱ndihmö ne bi ꞌñenö:

—Xa majöni go ár Tꞌu̱ꞌi Jö.

Ar Hesu bi o̱the ya da̱thi núnu̱ Genesare

(Mr. 6:53‑56)

34 Ne bi zo̱ñꞌu̱ ꞌrandi ar dehe har ha̱i Genesare.

35 Nuya mengunu̱ mi böꞌu̱ mar Hesu togo xki zo̱nu̱, bi xañꞌu̱ ar ꞌbede gatho ár nthetꞌi nor ha̱iꞌö, ne ba tsꞌimpa gatho ya da̱thi.

36 Ha nuyu̱ ho̱nse̱ mi a̱di nda the̱gi nda da̱mba ár ñöni ár pa̱tꞌi, ne gatho nuꞌu̱ mi tha̱mbabi mi thitsꞌi.

15

Nöꞌö japi da tsꞌoka ar jöꞌi

(Mr. 7:1‑23)

1 Nuꞌmú̱ ꞌra ya bötꞌofo ne ꞌra ya de̱ngaꞌbe̱pate xki ꞌñe Herusalen nda kꞌönga ar Hesu, bi watꞌi ne bi ꞌñembi:

2 —Yoꞌö ri ma̱xte tsꞌokwa ár ntꞌumbi ma palehu̱ bi zoju̱. Yoꞌö hingi xu̱ꞌye̱ mꞌe̱tꞌo núꞌmu̱ ñuni.

3 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Xi nuꞌahu̱, yoꞌö gi tsꞌojwu̱ ár ꞌbe̱pate Jö gi te̱ñhu̱ nuya ri ntꞌumbihu̱.

4 Ngetho Jö bi mönga njawa: ꞌÑeꞌspa ár nsu ri dada ne ri nönö, ha nöꞌö togo da zanga ár dada wa ár nönö, hinda ma da kꞌontꞌi da tho.

5 Mödi nuꞌahu̱ gi eñhu̱ xiñho togo da ꞌñemba ár dada wa ár nönö: Hinda tsa̱ ga fa̱xꞌaꞌi, ngetho nöꞌö ma nga ꞌraꞌahmö, xta ñötꞌwa Jö.

6 Njapꞌu̱ gi etꞌa ri xu̱thahu̱ hinda tꞌeꞌspa ár nsu ár dada wa ár nönö. Jange xka tsꞌokwabihu̱ ár ꞌbe̱pate Jö gi te̱ñhu̱ ri ntꞌumbihu̱.

7 Xa gar nemhñöhu̱. Xa majöni xi zu̱ꞌahu̱ nöꞌö bi mönga ar mꞌe̱hni Isaia núꞌmu̱ bi ꞌñenö:

8 Nuya jöꞌiyu̱ oxta mañö enö eska ma nsu,

ngetho himbi po̱nga ha yá mu̱i.

9 Tema ñhoꞌö eska ma nsu,

embabi nꞌar hoga ntꞌuti nöꞌö xi bense̱ꞌu̱.

10 Nepꞌu̱ ar Hesu bi zo ya jöꞌi nda watꞌi, ne bi ꞌñembabi:

—ꞌYo̱xu̱ xiñho nöꞌö ma ga xiꞌahu̱, ne da zo ri mfenihu̱.

11 Hingi tsꞌoka ar jöꞌi nöꞌö ku̱tꞌa hár ne. Nöꞌö po̱ni hö, tsꞌokꞌö.

12 Mꞌe̱fa bi watꞌa yá ma̱xte habu̱ mi ꞌbu̱ ar Hesu, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ha gi o̱de, nuya de̱ngaꞌbe̱pate xa bi mbo̱ yá kwe̱ mi ꞌyo̱xa nuya mhö ga mö.

13 Ar Hesu bi dötwabi yá ma̱xte ne bi ꞌñembabi:

—Gatho nuya do̱ni hinxi motꞌa ma dada bi ꞌbu̱ mhetsꞌi, ma da nkꞌu̱tsꞌi.

14 Hye̱hu̱pꞌu̱ ya goda̱ ne da gu̱mhö yá migoda̱wi. Nuꞌmu̱ nꞌar goda̱ da gu̱hna manꞌar goda̱, da zowi har otsꞌi.

15 Ar Pedro bi ꞌya̱mba ar Hesu ne bi ꞌñembabi:

—Xikagihe tema di bo̱nga nöꞌö ar ꞌbede xka mö.

16 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Ha hinxi zo ri mfenihu̱ nꞌehe.

17 Ha hingi pöhu̱, gatho nöꞌö gi tsihu̱, di ma ri mu̱ihu̱ ne da thogi gi ꞌye̱ñhu̱.

18 Ha nuꞌmu̱ gi beñhu̱ ya tsꞌomfeni, go di bo̱nga ha ri nehu̱, ne go da jaꞌahu̱ gi ntsꞌoju̱.

19 Ngetho ha yá ne ya jöꞌi ka bi po̱mpꞌu̱ ya tsꞌomfeni, ngu ar ntho, ar tsꞌinga nthöti, ar mꞌe̱ngwi jöꞌi, ar mfë, ar nhemhñö ne ar tsꞌate.

20 Gehyu̱ tsꞌoka ar jöꞌi. Ha nöꞌö hingi xu̱ka ár ꞌye̱ mꞌe̱tꞌo, mꞌe̱fa da ñuni, nöꞌö hinte ma tsꞌoki o̱tꞌe.

Ár ñꞌemu̱i nunar ꞌbe̱hñö me Nkanan

(Mr. 7:24‑30)

21 Ar Hesu bi gu̱ ar ꞌñu bi ma ha yá ha̱i ya hnini Tiro ne Sidon.

22 Nꞌa mba eta nꞌar ꞌbe̱hñö me Nkanan xa mi mafi mi enö:

—Tsi Hmu, ár Tꞌu̱ꞌi ar Dabi, hwëgagi. Ma tꞌinxu xa nthe̱xkwi ne xa fe̱ka nꞌar tsꞌondöhi.

23 Ha nunar Hesu hinte bi döti. Nuꞌmú̱ nuyá ma̱xte bi ma ba tsu̱di ne bi ꞌya̱pa ar möte mi embabi:

—Xipabi da ma, ngetho xa mafi ꞌbe̱fa mo̱te ma xu̱thahu̱.

24 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuga ho̱nse̱ xpa mꞌe̱nkagi ga munsa ya me Israel jangu ya tsi de̱ti xi mꞌe̱di.

25 Nuꞌmú̱ ba epꞌu̱ nunar ꞌbe̱hñöꞌö, bi nda̱ndihmö hár wa ar Hesu, ne bi ꞌñembi:

—Ma tsi Hmuꞌi, fa̱xkagi.

26 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Hage xiñho da thömba ár ñhuni ya bötsi ne da tꞌumba ya ꞌyo.

27 Nunar ꞌbe̱hñönu̱ bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Majöni nöꞌö gi mö. Mödi njapꞌu̱, nuya ꞌyo tsipa yá bo̱ne yá hmu ta̱ har mexa.

28 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Tsi ꞌbe̱hñö, xa döta ri ñꞌemu̱i. Dá njapꞌu̱ ngu xka ꞌya̱di.

Ne ja bi dixnu̱ ár tꞌinxu.

Ar Hesu bi o̱the nze̱ye̱ ya da̱thi

29 Ar Hesu bi zohnu̱ nor ha̱iꞌö, bi thogi bi ma ba tso̱nga hár ñöni ar ñho̱nthe Ngalilea, ne bi bo̱xa mañö ha nꞌar ngwani, ma ba huhnu̱.

30 Ne bi zo̱nu̱ nze̱ye̱ ya jöꞌi mi tsi ya dowa, ya goda̱, ya gone, ya doꞌye̱ ne ma nze̱ye̱ ya da̱thi. Ba tsꞌihi bi mꞌo̱kwa hár wa ar Hesu, ne nöꞌö mi o̱the.

31 Jange nuꞌu̱ ya jöꞌi mi ꞌbu̱hnu̱ xa mi ꞌyo̱tho mi o̱de nda ñö ya gone, nuya doꞌye̱ mi thitsꞌi, nuya dowa mi ꞌyo, nuya goda̱ mi handi. Ne gathoꞌu̱ mi nsunda Jö ár Dada ya me Israel.

Bi tꞌinga tho yonꞌa̱tenthebe ya jöꞌi

(Mr. 8:1‑10)

32 Mꞌe̱fa ar Hesu bi zohna yá ma̱xte ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Di hwëka nuya jöꞌiyu̱, ngetho pe̱ꞌsa hñupa di ñꞌohu̱ ne hinte hö te da ziyu̱. Hindi ne ga pe̱hna yá ngu hinte xi zi, yo ma da wentꞌa har ꞌñu.

33 Nuꞌmú̱ nuyá ma̱xte bi ꞌñembabi:

—Habu̱ ga tiñhu̱wa har otꞌatꞌo̱ho̱ nze̱ye̱ ya thuhme, ne ga ꞌwiñhu̱ gatho nuya jöꞌiyu̱.

34 Har Hesu bi ꞌya̱mbabiꞌu̱:

—Hangu ya thuhme gi höhu̱.

Nuyá ma̱xte bi dödi ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Yoto, ne ꞌra ya tsi hwö.

35 Ne ar Hesu bi ꞌbe̱pa ya jöꞌi nda hñu har ha̱i.

36 Bi gu̱ nuꞌu̱ yoto ya thuhme ne nuya tsi hwö, bi umba njamödi Jö, bi xe̱ka nuya thuhme ne bi umba yá ma̱xte nda thokwa ya jöꞌi.

37 Gatho ya jöꞌi bi ñuni ne bi niñöꞌu̱. Nepꞌu̱ bi njo nuya xe̱ni thuhme xki bongi, ne bi ñhuꞌsa yoto mꞌo̱tsꞌe.

38 Gatho nuꞌu̱ xki ñuni, mi tsu̱ ngu yonꞌa̱tenthebe ya ñꞌo̱ho̱, himbi yu̱tꞌar mꞌede ya ꞌbe̱hñö ne ya bötsi.

39 Ne ar Hesu bi ñꞌehwi ya jöꞌi, ne bi bo̱xa har motsa bi ma har ha̱i Magdala.

16

Ar tꞌa̱ ntꞌudi

(Mr. 8:11‑13; Lk. 12:54‑56)

1 Ba e ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya de̱ngamöjö, ma ba honga ar Hesu nda tsa̱ti, ne mi a̱pabi nda uta nꞌar ntꞌudi ndi ꞌñe mhetsꞌi.

2 Nöꞌö bi döti ne bi ꞌñembi:

—Nuꞌahu̱, nuꞌmu̱ gi hanthu̱ mhetsꞌi xi nthe̱ni ꞌbu̱ nde, gi eñhu̱: Xudi ma da ñhoga mpa.

3 Ha nuꞌmu̱ gi hanthu̱ xi the̱nga ya gui ꞌbu̱ xudi, gi eñhu̱ ma da ndöꞌye. Nemhñöhu̱, hanja gi hanthu̱ núꞌmu̱ mponga mhetsꞌi, ne hinxka hyanthu̱ ya ntꞌudi ponga nuya payu̱, ne njapꞌu̱ gi pöhmöhu̱ xi zo̱ ya pa xi benga Jö.

4 Nuꞌahu̱ gar tsꞌojöꞌihu̱ xka hye̱hu̱ Jö, jange gi a̱hu̱ da tꞌaꞌahu̱ nꞌar ntꞌudi di ꞌñe mhetsꞌi. Ha hinte ma ntꞌudi ma da tꞌaꞌahu̱, ho̱nse̱ ár ntꞌudi ar Honas ár mꞌe̱hni Jö.

Ne bi zohnu̱ bi gu̱ ar ꞌñu bi ma.

Yá ntꞌuti ya de̱ngaꞌbe̱pate

(Mr. 8:14‑21)

5 Mi zo̱ñꞌu̱ ꞌrandi ar dehe, ka bi böhnu̱ yá ma̱xte xki mpumhni nda hñöxa te nda ziꞌu̱.

6 Ne ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Zo̱tꞌa ri da̱hu̱ ne jamasubihu̱ yá ntꞌu̱sthuhme ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya de̱ngamöjö.

7 Nuyá ma̱xte mi ense̱ nꞌa ngu nꞌa:

—Mönga njapꞌu̱ ngetho hinda höhu̱ ar thuhme ga tsihu̱.

8 Mi böta ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Tema jamfi gi pe̱ꞌsu̱. Yoꞌö xa tupꞌa ri mu̱ihu̱ nöꞌö tema gi tsihu̱.

9 Ha hingi tsoda ri mfenihu̱. Wa xka pumhnihu̱ da hemba ngu̱dminthebe ya jöꞌi, ne hangu mꞌo̱tsꞌe ya xe̱ni ga johu̱.

10 Ne ha hingi beñhu̱ nuꞌu̱ yoto ya thuhme da hembabi yonꞌa̱tenthebe ya jöꞌi, ne hangu mꞌo̱tsꞌe ya xe̱ni ga johu̱ nꞌehe.

11 Hanja himbi zo ri mfenihu̱ nöꞌö ar ntꞌu̱sthuhme da xiꞌahu̱. Hindi xiꞌahu̱ nöꞌö ar thuhme ga pumhnihu̱. Nuga di xiꞌahu̱ gi jamasuhu̱ yá ntꞌu̱sthuhme ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya de̱ngamöjö.

12 Nuꞌmú̱ hö, ka bi zo yá mfeniꞌu̱, nunar Hesu himi xipabiꞌu̱ nda jamasu ar ntꞌu̱sthuhme tsꞌi. Mi xipabiꞌu̱ nda jamasu yá ntꞌuti ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya de̱ngamöjö.

Ar Pedro bi da̱majöni

(Mr. 8:27‑30; Lk. 9:18‑21)

13 Mi zo̱ñꞌu̱ har ha̱i getꞌu̱ Nsesarea Filipo, ar Hesu bi ꞌya̱nga yá ma̱xte ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Núꞌmu̱ nho̱nga Togo ba e bi Njöꞌi, togo benga ya jöꞌi geꞌö ꞌnö.

14 Bi döꞌu̱ njawa:

—ꞌRa enö gar Xuwa Xixthe. Maꞌra gar mꞌe̱hni Elia, ha maꞌra enö gar Heremia wa manꞌár mꞌe̱hni Jö mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo.

15 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xiꞌahu̱, togo gi eñhu̱ go gekaga.

16 Ar Simu Pedro bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nuꞌge gar Kristo xi tꞌexꞌi gi ndö, ár Tꞌu̱ Jö togo höse̱ ar te.

17 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Simu ár tꞌu̱ꞌi ar Honas, xa xi jöpꞌa Jö ma Dada bi ꞌbu̱ mhetsꞌi, ngetho bi xiꞌase̱ togogi, himbi xiꞌa ar meximha̱i.

18 Nupya di xiꞌaꞌi gar Pedro, nuri thuhu di bo̱ni da ꞌñenö nꞌar do. Ne har ndo̱donu̱ ma ga hoka ma nijö, ne ár tsꞌe̱di ar ꞌbe̱xui hinda ma da döhö.

19 Nuꞌge ma ga ꞌraꞌa yá nsoki ár tsꞌu̱tꞌwi Jö. Nöꞌö gi thötꞌwa har ximha̱i, ma da nthötnu̱ mhetsꞌi nꞌehe, ne nöꞌö gi xotꞌwa har ximha̱i, ma da nsotnu̱ mhetsꞌi nꞌehe.

20 Nuꞌmú̱ bi xipa yá ma̱xte hinto nda xipabi go mi geꞌö ar Kristo xki ꞌñexa Jö.

Ar Hesu bi mö nda tho

(Mr. 8:31‑9:1; Lk. 9:22‑27)

21 Nuya paꞌu̱ ar Hesu bi ndu̱i bi xipabi yá ma̱xte mi mahyoni nda ma har hnini Herusalen, habu̱ ma nda u̱tsa ya dönziandö, ya ndömöjö, ya bötꞌofo, ne nda tho. Ne ár hñupa nda mengi nda nte.

22 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi gu̱ki, ne bi ndu̱i bi hñuꞌmba ár mu̱i bi ꞌñenö:

—Ma tsi Hmuꞌi, hinda nejö. Yo ma da njaꞌa nöꞌö xka mö.

23 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌba̱tꞌi bi ñhandwi ar Pedro ne bi ꞌñembabi:

—Hye̱gagiwa tsꞌondöhi, ngetho nuꞌge gi ne gi pa̱tka ma mfeni hinga o̱twa nöꞌö ne Jö. Nuꞌge hingi te̱mba ár mfeniꞌö, gi te̱mba ár mfeni ya meximha̱i.

24 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi zo yá ma̱xte ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nöꞌö togo ne da de̱ngagi, dá pumhnise̱ ár te, ne da ñꞌe̱ntꞌatho ga ñꞌoꞌbe.

25 Ngetho nöꞌö ne da japi da kꞌontꞌa ár te, ma da ꞌbe̱di. Ha nöꞌö e̱ntꞌi da unga ár te da de̱ngagi, ma da dinga ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

26 Tema ñho da gu̱kwa nꞌar jöꞌi da dö gatho nöꞌö te jawa har ximha̱i, ne da ꞌbe̱ ár pa. Wa tema tsa̱ da unga nꞌar jöꞌi da da̱nga ár pa.

27 Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi ma da penga manꞌagi di hömpa ár nsunda ár Dada mhetsꞌi, ne di ñꞌowi yá e̱nxe̱. Geꞌmu̱ ma da umbyá nthöhö nꞌa ngu nꞌa tengu xi ꞌyo̱tꞌe.

28 Xa majöni di xiꞌahu̱, ꞌra gi ꞌbu̱hu̱wa hinge ma gi tuhu̱, mꞌe̱tꞌo gi hyanthu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi da zo̱ho̱ di ndö hár tsꞌu̱tꞌwi.

17

Bi mponga ár ꞌba̱i ar Hesu

(Mr. 9:2‑13; Lk. 9:28‑36)

1 Mi tho ꞌrato mpa, ar Hesu bi zixa ar Pedro, ar Hakobo ne ar Xuwa ár jödö, ne bi bo̱xase̱yu̱ ha nꞌar tꞌo̱ho̱ mar ñhetsꞌi.

2 Núꞌmu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ har tꞌo̱ho̱ꞌu̱, ar Hesu bi mponga ár ꞌba̱i. Nor hmi mi yotꞌa ngu ar hyadi, ne ár he xa mi hyatsꞌi ngu nꞌar ñotꞌi.

3 Nꞌa mbi hyandatho yá ma̱xte mi ꞌba̱hwi ar Moise ne ar Elia xki zo̱hnu̱ mi ñöwi ar Hesu.

4 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi ꞌñemba ar Hesu:

—Ma tsi Hmuꞌi, di za̱ ga ꞌbu̱hu̱wa. Nuꞌmu̱ gi ne, ga hoje hñu ya mꞌetꞌe, nꞌa habu̱ gi ꞌbu̱ke, nꞌa habu̱ da mꞌu̱ ar Moise, ne manꞌa habu̱ da mꞌu̱ ar Elia.

5 Himi jwatho nda ñö ar Pedro, nꞌa mbi goꞌmathoꞌu̱ nꞌar hyaꞌsagui, ne ka bi nhekinu̱ nꞌar mhö mi enö:

—Gehnu̱ ma hmöka Tꞌu̱, jakagi ga njohya. ꞌYo̱hu̱ nöꞌö xiꞌahu̱.

6 Nuyá ma̱xte mi ꞌyo̱xa nuya mhöꞌu̱, xa bi zo ar mbidi yá mu̱i, ne bi ntsꞌa̱mꞌu̱, nuyá hmi mi tso̱nga har ha̱i.

7 Ar Hesu bi watꞌa habu̱ mi ꞌboñꞌu̱, bi hñuxa ár ꞌye̱ ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nanju̱, yo gi ntsuhu̱.

8 Nu mi gu̱xyá da̱ꞌu̱, hinto manꞌa bi hyandi, ho̱nse̱ ar Hesu mi ꞌba̱hnu̱.

9 Nu mi göꞌu̱ har tꞌo̱ho̱, ar Hesu bi hñuꞌmba yá mu̱i hinto nda xipabi nöꞌö xki hyantꞌu̱. Nda do̱ꞌmi mꞌe̱tꞌo nda mengi nda nte manꞌagi Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

10 Nuyá ma̱xte bi ñꞌa̱ni ne bi ꞌñembabi:

—Yoꞌö enga ya bötꞌofo, mꞌe̱tꞌo ma da e ar Elia ne ka da e ar Kristo.

11 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Hö majöni, ar Elia ma da mꞌe̱tꞌo da ehe da hyokwa yá mfeni ya jöꞌi.

12 Ha di xiꞌahu̱, nunar Elia ba ehe, ne hinto bi jamfi ha go mi geꞌö. Ne bi tꞌo̱tꞌwabi gatho nöꞌö bi ne ya jöꞌi, ne ma da njapabipꞌu̱ nꞌehe Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

13 Nuꞌmú̱ nuyá ma̱xte bi zo yá mfeni mi no̱nga ar Xuwa Xixthe.

Ar Hesu bi o̱the nꞌar bötsi mar ndungo

(Mr. 9:14‑29; Lk. 9:37‑43)

14 Nu mi zo̱ñꞌu̱ habu̱ mi ꞌbu̱ nze̱ye̱ ya jöꞌi, ba epꞌu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ bi nda̱ndihmö hár wa ar Hesu, ne bi ꞌñembabi:

15 —Tsi Tata, pe̱ꞌspa ar nhwëki ma bötsi, ar ndungo. Xa ntsꞌe̱di, nꞌandi tso har tsibi ne nꞌandi har dehe.

16 Xta tsimpa ri ma̱xte, ne hinxi tsa̱ xi o̱the.

17 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Yá bötsiꞌihu̱ ya me̱ꞌsku ne gar tsꞌojöꞌihu̱. Hangu mpa ma ga ꞌbu̱hwithohu̱, ne ga pe̱sꞌahu̱ ar tsꞌe̱ti. Ba tsinkagiwa ri tꞌu̱.

18 Ar Hesu bi zu̱ ar tsꞌondöhi, ne dama bi hye̱ nor bötsiꞌö, ha nunu̱ bi ditsꞌi.

19 Mꞌe̱fa yá ma̱xte bi ñöse̱wi ar Hesu ne bi ꞌñembabi:

—Hanja himbi tsa̱ da e̱ñhe ar tsꞌondöhi.

20 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ngetho thota ár txꞌu̱tho ri ñꞌemu̱ihu̱. Xa majöni di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ gi pe̱ꞌsu̱ ngu ár döta nꞌar nda̱murtasa, da tsa̱ gi ꞌñembabihu̱ nunar tꞌo̱ho̱nu̱: Di ma injanu̱, ne nöꞌö da ma, ne hindi ñꞌotho nöꞌö hinda tsa̱ gi ꞌyo̱thu̱.

21 Di xiꞌahu̱, nuya tsꞌondöhiyu̱ xi ñhembi da bo̱ni, mahyoni ar ntꞌa̱pa Jö ne ar bëhë.

Ar Hesu bi mengi bi mö nda tho

(Mr. 9:30‑32; Lk. 9:43‑45)

22 Ar Hesu núꞌmu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ Ngalilea, bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi ma da nda̱twa ha yá ꞌye̱ ya jöꞌi.

23 Ne nuya jöꞌi ma da hyo, ha nu ár hñupa da mengi da nte manꞌagi.

Ha nuyá ma̱xte xa bi du yá mu̱i.

Ar Hesu bi unga ar bojö mi jotꞌa ar nijö

24 Nu mi zo̱ngwi ar Hesu yá ma̱xte har hnini Nkapernaum, nuꞌu̱ togo mi jotꞌa ár bojö ar nijö ba e bi kꞌönga ar Pedro, ne bi ꞌñembabi:

—Xi ri Utatehu̱, ha hingi jutꞌa ar bojö jotꞌa ar nijö.

25 Ar Pedro bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Hö jutꞌi.

Nu mi yu̱tꞌa har ngu, ar Hesu bi ñö mꞌe̱tꞌo bi ꞌñembabi:

—Ha gi o̱de Pedro. Xi nunar bojö jotꞌa ya ndö, hage jotꞌwa yá mëni wa nuꞌu̱ hinte njawi.

26 Ar Pedro bi döti:

—Nuꞌu̱ hinte njawi.

Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nuyá mëni hinte jotꞌwabi ꞌmu̱.

27 Di honi hinda mbo̱ yá kwe̱ nuꞌu̱ jotꞌa ar bojö, jange di ma ar nju̱xhwö, ne nöꞌö ar mꞌe̱tꞌo hwö gi ju̱tsꞌi, xokwa ár ne, ka gi tinu̱ nꞌar bojö da wadi gi jutꞌa ri me̱ti ne ma me̱ti.

18

Togo töte ár nsu

(Mr. 9:33‑37; Lk. 9:46‑48)

1 Nuya paꞌu̱ ba e yá ma̱xte bi zu̱ ar Hesu ne bi ꞌya̱mbabi:

—Togo ma da ntöte ár nsu hár tsꞌu̱tꞌwi Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

2 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi matꞌa nꞌar tsi bötsi, bi ꞌba̱ꞌma madetho.

3 Ne bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ hingi pa̱ta ri mꞌu̱ihu̱ ne gi ꞌbu̱hu̱ ngu nꞌar tsi bötsi, hinda tsa̱ gi ku̱thu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

4 Nöꞌö togo ne da ndönu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö, mahyoni da ñhe̱hwi nꞌar tsi bötsi hinga ñꞌetsꞌi.

5 Nöꞌö togo da po̱tka ma thuhu japamasu nꞌa di ñhe̱hwi nꞌar tsi bötsi, go jamasugi.

Ga ntsuñhu̱ hinga o̱thu̱ ar tsꞌoki

(Mr. 9:42‑48; Lk. 17:1‑2)

6 Nöꞌö togo da japi da da̱ nꞌa nuya tsi bötsi ñꞌemu̱igi, nunar jöꞌiꞌö xiñhohmö da tsꞌu̱twa nꞌar doju̱ni hár ꞌyu̱ga, ne da tꞌe̱ntꞌa madeda ar ñho̱nthe.

7 Hwëkate ya meximha̱i ngetho nze̱ye̱ ya ntꞌu̱tꞌi. Hyaxꞌmu̱ ja ya ntꞌu̱tꞌi. Hwëkate nuya ntꞌu̱tate.

8 Jange nuꞌmu̱ ri ꞌye̱hu̱ wa ri wahu̱ da jaꞌahu̱ gi ꞌyo̱thu̱ nꞌar tsꞌoki, hye̱ju̱ ne gi ꞌye̱ñhu̱ yapꞌu̱. Töte ar ñho gi ku̱thu̱ mhetsꞌi di kꞌatꞌa nꞌa ri wahu̱ wa ri ꞌye̱hu̱, ne hingi me̱wihu̱ gatho yoho ri ꞌye̱hu̱ ne yoho ri wahu̱, da tꞌe̱ntꞌahu̱ har tsibi hiñhamꞌu̱ da hwetꞌi.

9 Nuꞌmu̱ nꞌa ri da̱hu̱ jaꞌahu̱ gi ꞌyo̱thu̱ ar tsꞌoki, hñöhu̱ ne ꞌye̱ñhu̱ yapꞌu̱. Töte ár ñho nꞌada ri da̱hu̱ gi ku̱thu̱ mhetsꞌi, hinge gatho yoho ri da̱hu̱ da tꞌeꞌahu̱ har ꞌbe̱xui habu̱ bi zo̱ ar tsibi.

Ár ꞌbede ar tsi de̱ti xki mꞌe̱di

(Lk. 15:3‑7)

10 Jamasuhu̱ hingi u̱tsahu̱ nꞌa nuyá tsi bötsiyu̱. Ngetho di xiꞌahu̱, nuya e̱nxe̱ mhetsꞌi xi me̱hna Jö da su, hyaxꞌmu̱ handwa ár hmi ma Dada bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

11 Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi xpa e da po̱ nuꞌu̱ xki mꞌe̱di.

12 Te gi beñhu̱, nuꞌmu̱ nꞌar ma̱ꞌyo ꞌñe nꞌanthebe ya de̱ti ne da ꞌbe̱ nꞌa, hage hinda zopꞌu̱ nuꞌu̱ gohonꞌa̱temaꞌre̱tꞌa ne gu̱to, ne ma da hyonga ha ya tꞌo̱ho̱ nöꞌö xi mꞌe̱di.

13 Ne núꞌmu̱ xta dini, xa majöni di xiꞌahu̱ xa da njohya bi dinga nöꞌö ar de̱ti xki mꞌe̱di, ne hindi benga nuꞌu̱ maꞌra gohonꞌa̱te ne ꞌre̱tꞌamagu̱to.

14 Njapꞌu̱ nuri Dadahu̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi nꞌehe, hingi neꞌö da mꞌe̱ nꞌa nuyá tsi bötsiyu̱.

Hanja gi pumbabihu̱ ri kuhu̱

15 Di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ nꞌaꞌahu̱ da ꞌyo̱tꞌahu̱ nꞌar tsꞌoki ri ku, di ma ba kꞌötsꞌi gi ñöwise̱. Nuꞌmu̱ da ꞌyo̱xa nöꞌö gi xipi, xka pengi gi ñhogamu̱iwi.

16 Ha nuꞌmu̱ hinda ꞌyo̱tꞌaꞌi, tsixa manꞌa wa yoho ri ku da ꞌyo̱xa nöꞌö ma gi xipabi, ne njapꞌu̱ da da̱majöni yoho wa hñu.

17 Nuꞌmu̱ hinda ꞌyo̱ta nuꞌu̱ ga tsitsꞌi, xipabi gatho ya ku har nijö, ne nuꞌmu̱ ar nijö hinda ne da ꞌyo̱te nꞌehe, hyandi ngu nꞌar ꞌyo̱tꞌatsꞌoki.

18 Xa majöni di xiꞌahu̱, nöꞌö gi hñuꞌspabihu̱wa har ximha̱i, ma da thuꞌspabinu̱ mhetsꞌi, ne nöꞌö gi hñökwabihu̱wa har ximha̱i, ma da thökwabinu̱ mhetsꞌi nꞌehe.

19 Di xiꞌahu̱ nꞌehe, nuꞌmu̱ yoho gi nkohu̱wa har ximha̱i tema gi ꞌya̱hu̱, ma Dada bi ꞌbu̱ mhetsꞌi da ꞌraꞌahu̱.

20 Ngetho habu̱ xi mhuntsꞌa yoho wa hñu matkagi, ka di ꞌbu̱ꞌbeganu̱ꞌu̱.

21 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi watꞌa habu̱ mi ꞌba̱ ar Hesu ne bi ꞌñembabi:

—Tengu ár nze̱ye̱ ga pumbabi ma ku o̱tkagi ar tsꞌoki. Hage ga to̱ꞌmi da zo̱nga yoto.

22 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nuga di xiꞌaꞌi, hinge ho̱nse̱ yoto ar nze̱ye̱. Pumbabi hñunꞌa̱temaꞌre̱tꞌa ya yoto ár nze̱ye̱, ne hingi nuhu̱tho nze̱ye̱.

Ár ꞌbede ar ꞌbe̱go himbi me̱ꞌsa ar nhwëki

23 Ár tsꞌu̱tꞌwi Jö ñhe̱hwi nꞌar ndö ma da hñöꞌspa majöni yá ꞌbe̱go.

24 Nu mi ndu̱i ba tsꞌimpa nꞌar ꞌbe̱go mi tupabi nꞌanthebe ya ꞌre̱tꞌanthebe ar bojö.

25 Nöꞌö ar ꞌbe̱goꞌö himbi tsa̱ bi gutꞌwa nöꞌö mi tupabi. Jange ár hmu bi mö nda ꞌba̱wi mahye̱gi ár ꞌbe̱hñö, yá bötsi ne gatho nöꞌö mi pe̱tsꞌi, ne nda njoꞌspa ár bojö.

26 Nöꞌö ar ꞌbe̱goꞌö bi nda̱ndihmö hár wa ár hmu, ne mi a̱pa ar möte mi embabi: Pe̱ꞌska ar tsꞌe̱ti, to̱bgagi ne ga jutꞌa gatho ri bojö.

27 Nuꞌmú̱ nu ár hmu nor ꞌbe̱goꞌö bi go ár mu̱i ne bi pumbabi gatho nöꞌö mi tupabi, ne bi hye̱gi bi ma.

28 Ha nu mi manu̱, bi nthe̱wi nꞌár miꞌbe̱gowi mi tupabi nꞌanthebe ya tsi tꞌaxbojö. Bi ma ba mihi ne bi mitꞌwa ár ꞌyu̱ga mi embabi: Nupya hö, ma gi jutka gatho nöꞌö gi tukagi.

29 Nu ár miꞌbe̱gowi bi nda̱ndihmö hár wa, ne bi ꞌñembabi: Pe̱ꞌska ar tsꞌe̱ti to̱bgagi, ne ga jutꞌa gatho ri bojö.

30 Ha nöꞌö himbi ne bi do̱ꞌmi. Bi zixa har fa̱di habu̱ ba kotꞌi, bi do̱ꞌmi nda gutꞌwa gatho nöꞌö mi tupabi.

31 Nu mi hyanda njapꞌu̱ nu maꞌra ya ꞌbe̱go, xa bi zo̱tꞌa yá mu̱i ne bi ma ba petwa ár hmu gatho nöꞌö xki hyantꞌu̱.

32 Ar hmu bi zohna nu ar ndutha̱i xki mpumbabi nze̱ye̱, ne bi ꞌñembabi: Nuꞌge xa gar tsꞌojöꞌi. Gatho nöꞌö ar bojö ngi tukagi da pumpꞌaꞌi, ngetho ga ꞌya̱ka ar möte.

33 Ha hinge ndi ꞌñepꞌaꞌi nda go ri mu̱i ngi pumpabi ri miꞌbe̱gowi, ngu nuga bi go ma mu̱i da pumpꞌaꞌi.

34 Nuꞌmú̱ nu ár hmu xa bi mbo̱ ár kwe̱, bi da̱twa ha yá ꞌye̱ ya sufa̱di nda gotꞌi, ne nda do̱ꞌmi nda gutꞌa gatho ár tha̱i.

35 Ma Dada bi ꞌbu̱ mhetsꞌi ma da jaꞌahu̱ njapꞌu̱ nꞌehe, nuꞌmu̱ hindi tsitꞌa ri mu̱ihu̱ gi pumbabihu̱ yá tsꞌoki ri kuhu̱.

19

Ar Hesu bi no̱nga nuꞌu̱ togo he̱ yá nthöti

(Mr. 10:1‑12; Lk. 16:18)

1 Ar Hesu mi wadi bi mönga njapꞌu̱, bi zohnu̱ ar ha̱i Ngalilea. Bi gu̱ ar ꞌñu bi ma har ha̱i Nhudea ꞌrandi ar döthe Hordan.

2 Bi de̱nga nze̱ye̱ ya jöꞌi, ne nuꞌu̱ mi pe̱ꞌsa ya hñeni ka ba o̱thenu̱.

3 Nuꞌmú̱ ya de̱ngaꞌbe̱pate bi ma ba kꞌöꞌsa ar Hesu nda tsa̱ti, ne bi ꞌñembabi:

—Hage tsa̱ntꞌö ya thogi da tsa̱ da hye̱ ár ꞌbe̱hñö nꞌar ñꞌo̱ho̱.

4 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ha hinxka nehu̱ har Tꞌofo, nu hár ndu̱i, Jö bi hyoka ar ndo̱ ne ar ꞌbe̱hñö.

5 Ne bi ꞌñenga Jö: Jange ar ñꞌo̱ho̱ da zopꞌu̱ ár dada ne ár nönö, ne da mꞌu̱hwi ár ꞌbe̱hñö, ne nuya yohoyu̱, da nꞌatho.

6 Hinga yoho ꞌmu̱, nꞌase̱. Jange nöꞌö xi ju̱nga Jö, hinda ꞌweka ar jöꞌi.

7 Nuya de̱ngaꞌbe̱pate bi ꞌñemba ar Hesu:

—Yoꞌö bi mönga ar Moise nda thoka nꞌar he̱ꞌmi ñhe̱gi, ne nda tsa̱ nda hye̱pꞌu̱ ár ꞌbe̱hñö nꞌar ñꞌo̱ho̱ ꞌmu̱.

8 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ar Moise bi unga ar se̱ki ngetho xa xi me ri ñöhu̱. Nu hár ndu̱i Jö himi ne njapꞌu̱.

9 Di xiꞌahu̱, nöꞌö togo da hye̱pꞌu̱ ár ꞌbe̱hñö, ne hinte ma tsꞌoki xi dimbabi di ñꞌowi manꞌar jöꞌi, ne da nthötwi manꞌar ꞌbe̱hñö, gehnu̱ nꞌar tsinganthöti. Ne nöꞌö togo da nthötwi nor ꞌbe̱hñö xi nthe̱pꞌu̱, gehnu̱ nꞌar tsinganthöti nꞌehe.

10 Nuyá ma̱xte bi ꞌñemba ar Hesu:

—Nuꞌmu̱ njapꞌu̱ ár mꞌu̱i ar ñꞌo̱ho̱ ne ár ꞌbe̱hñö, xiñho hinda nthöta nꞌa ꞌmu̱.

11 Bi dö ar Hesu ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hinga gatho da tsa̱ da ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱, ho̱nse̱ nuꞌu̱ xpa umba Jö hinda nthöti.

12 ꞌRa ya ñꞌo̱ho̱ hingi tsa̱ da nthöti ngetho xi mꞌu̱i njapꞌu̱, maꞌra xi japabi njapꞌu̱ ya jöꞌi, maꞌra xi ne mꞌe̱tꞌo da me̱pabi Jö togo ar ndö mhetsꞌi. Nöꞌö togo tsa̱ da hñönga nunar mhönu̱, dá hñöni.

Ar Hesu bi jöpa ya tsi bötsi

(Mr. 10:13‑16; Lk. 18:15‑17)

13 Mꞌe̱fa ba tsꞌimpabi ꞌra ya tsi bötsi ar Hesu nda hñuxa yá ꞌye̱ ne nda ꞌya̱pa Jö nda jöpi. Ha nuyá ma̱xte bi zu̱i nuꞌu̱ togo mi tsihi.

14 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Hye̱hu̱ ya tsi bötsi da e da zu̱kagi, yo gi hökwabihu̱, ngetho gatho nuꞌu̱ ꞌbu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ñhe̱hwi nꞌar tsi bötsi.

15 Nu mi wadi bi hñuxa yá ꞌye̱ ha ya tsi bötsi, bi gu̱ ar ꞌñu bi ma.

Nꞌar ñꞌo̱ho̱ xa mi the̱ yá ñho bi ñöwi ar Hesu

(Mr. 10:17‑31; Lk. 18:18‑30)

16 Mꞌe̱fa ba e nꞌa bi ꞌyo̱tꞌwa nꞌar ntꞌa̱ni ar Hesu, ne bi ꞌñembabi:

—Hoga Utate, tema ñho ga pe̱fi, ne njapꞌu̱ ga pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

17 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Yoꞌö gi xikagi dar hogajöꞌi. Ho̱nse̱ Jö go ar hogajöꞌiꞌö. Ha nuꞌmu̱ gi ne gi pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, ꞌyo̱twa gatho yá ꞌbe̱pate Jö.

18 Nor ñꞌo̱ho̱ꞌö bi ꞌñenö:

—Tema ꞌbe̱pateꞌu̱.

Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Yo gi ñhote, yo gi tsimba ár nthöti ri ñꞌohu̱, yo gi mpë, yo gi ju̱xya nhemhñö.

19 ꞌÑeꞌspa ár nsu ri dada ne ri nönö, ne mö ri ñꞌohu̱ ngu gi mhöse̱.

20 Nunar ñꞌo̱ho̱ bi ꞌñenö:

—Gathoyu̱ xta o̱tꞌa ndi bötsitho. Teme di ꞌbe̱di ga o̱tꞌe.

21 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmu̱ xa gi ne gi ꞌbu̱i xiñho, di ma ba pa̱ gatho nöꞌö gi pe̱tsꞌi ne hyemba ya hyoya. Njapꞌu̱ gi pe̱ꞌsa ri ñhonu̱ mañö mhetsꞌi, ne ba e gi te̱ngagi.

22 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, bi ma xa mi tu ár mu̱i, ngetho mi the̱ nze̱ye̱ ya ñho.

23 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, xa xi ñhembi da yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö nꞌar jöꞌi hinte kꞌatꞌi.

24 Di xiꞌahu̱ xi ñhembi da tho nꞌar döta me̱ti hár gu nꞌar ꞌyomhni. Töte ár ñhembi da yu̱tꞌa nꞌa hinte kꞌatꞌi hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

25 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ yá ma̱xte, xa bi ꞌyo̱tho ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Nuꞌmu̱ njapꞌu̱, togo tsa̱ da mpo̱ ꞌmu̱.

26 Ar Hesu bi kꞌötꞌi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nöꞌö hingi tsa̱ da ꞌyo̱tꞌa ya jöꞌi, Jö hinter ñhembibi da ꞌyo̱tꞌö.

27 Ar Pedro bi ꞌñembabi ꞌmu̱:

—Nuje xta tsohe xo̱ge ne xta te̱ñꞌahe. Tema nthöhö di to̱ꞌmhe ꞌmu̱.

28 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, xta zo̱ ar pa da nꞌaꞌyo xo̱ge, xta hñuxa hár thuxandö Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, nuꞌahu̱ xka te̱ngagihu̱ ma gi hñuxu̱ nꞌehe ha ꞌre̱tꞌamayoho ya thuxandö, gi hñöꞌsfu̱ majöni nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá mꞌu̱i ya me Israel.

29 To gatho xpa tsopꞌu̱ yá ngu, yá jödö, yá nju, yá dada, yá nönö, yá ꞌbe̱hñö, yá bötsi wa yá ha̱i te̱mga ma thuhu, ma da hñönga nꞌanthebe ár nze̱ye̱ di töta nöꞌö xi zogi, ne ma da hñönga ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

30 Nze̱ye̱ nuꞌu̱ ꞌbe̱tꞌopya ma da mꞌe̱fa, ha nuꞌu̱ togo ꞌbe̱fapya ma da mꞌe̱tꞌoꞌu̱.

20

Ár ꞌbede ya ꞌbe̱go mpe̱ har hwöhiꞌobxi

1 Ár tsꞌu̱tꞌwi Jö ñhe̱hwitho nꞌar ñꞌo̱ho̱ pe̱ꞌsa nꞌar hwöhiꞌobxi, ne da bo̱nga ra nꞌitho ma da hyonga ya ꞌbe̱go da ma̱tsꞌi.

2 Ne bi nkohwi nuya ꞌbe̱go nda gutꞌwa nöꞌö tö nꞌar ꞌbe̱go nꞌa pa, ne bi me̱hna har hwöhi nda mpe̱fi.

3 Ngu nꞌar gu̱to xudi bi bo̱nga manꞌagi ma ba honga maꞌra, ne bi dinga ꞌra mi ꞌbu̱hnu̱ har ta̱i hinte mi pe̱fi.

4 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱: Di möhu̱ ba mpe̱hu̱ ha ma hwöhi nꞌehe, ne ga jutꞌahu̱ xiñho. Ne bi ma ba mpe̱ꞌu̱.

5 Ngu madempa ne ar hñunde bi bo̱nga manꞌagi, ne bi nthe̱wi maꞌra, ne bi gohwi nda gutꞌwa xiñho nꞌehe.

6 Ngu nꞌar ku̱tꞌa nde bi bo̱nga manꞌagi, ne bi nthe̱wi maꞌra ya jöꞌi hinte mi pe̱fi, ne bi ꞌñembabi: Yoꞌö gi ꞌbu̱thu̱wa gatho ar pa hinte gi pe̱hu̱.

7 Nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñembabi: Hinto xi ꞌraje ar ꞌbe̱fi. Nuꞌmú̱ nor ñꞌo̱ho̱ꞌö bi ꞌñenö: Di ma ba mpe̱hu̱ ha ma hwöhi nꞌehe, ne ga jutꞌahu̱ xiñho.

8 Nu mi yu̱ ar hyadi, nunar hmu bi ꞌñemba ar ndöngi: Zohna ya ꞌbe̱go gi jutꞌwa nꞌapa nꞌa ngu nꞌa. Jutꞌwa mꞌe̱tꞌo nuꞌu̱ bi yu̱tꞌa mꞌe̱fa, nepꞌu̱ nuꞌu̱ bi yu̱tꞌa ar ndu̱i.

9 Nu mi tho nuꞌu̱ bi yu̱tꞌa ngu ku̱tꞌa nde, bi njutꞌwabi xo̱ge ar pa.

10 Nu mi tho nuꞌu̱ ya ꞌbe̱tꞌo xki yu̱tꞌa mi xudi, mi empꞌö nda hñuxa ár nze̱ye̱ nda tꞌumbabi, ha nuꞌu̱ bi njutꞌwabi nꞌapa nꞌehe.

11 Nu mi hñönga ho̱nse̱ꞌö, mi ñömañꞌu̱ mi no̱nga ar hmu.

12 Mi eñꞌu̱: Nuyu̱ xi yu̱tꞌa mꞌe̱fa, ho̱nse̱ nꞌa xe̱nimpa xi mpe̱fi, ne xka jutꞌwabi mahye̱gi nguje xta mpe̱he gatho ar pa, xta tse̱the ar pahyadi.

13 Nuꞌmú̱ ar hmu bi ꞌñemba nꞌaꞌu̱: Ha gi o̱de ño̱, hage xta ko̱mpꞌa ri bojö. Hage hinda nkohwi nga jutꞌa nöꞌö ar nthöhö tꞌunga nꞌapa.

14 Hñöxa nöꞌö xka töhö ne di ma, ngetho nuga xta ne ga jutꞌwa nguꞌi nuyu̱ xi yu̱tꞌa mꞌe̱fa.

15 Hage ma gi xikagi teme ga japa ma bojö. Wa tso̱tꞌa ri mu̱i gi handgi ko ma mu̱i.

16 Ngetho nuꞌu̱ ꞌbe̱tꞌo ma da mꞌe̱fa, ne nuꞌu̱ ꞌbe̱fa ma da mꞌe̱tꞌoꞌu̱. Nze̱ye̱ xi tsꞌohni, txꞌu̱tho nuꞌu̱ xi thahni.

Ar Hesu bi mengi bi mö nda tho

(Mr. 10:32‑34; Lk. 18:31‑34)

17 Ar Hesu mi ꞌyo ar ꞌñu ndi ma Herusalen, nꞌa mbi ꞌweka nꞌampꞌu̱ nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte ne bi ꞌñembabi:

18 —Pöhu̱, núꞌmu̱ xka tso̱ñhu̱nu̱ Herusalen, ka ma da mhihnu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi. Ma da nda̱twa ha yá ꞌye̱ ya ndömöjö ne ya bötꞌofo, ne da tꞌe̱ntꞌi da tho.

19 Mꞌe̱fa ma da nda̱twa ha yá ꞌye̱ nuꞌu̱ hingya xodyo. Nuyu̱ ma da zani, da ꞌwe̱tꞌi, ne da tsu̱ta ha nꞌar pontꞌi da the̱gi da du, ha nu ár hñupa da mengi da nte manꞌagi.

Nöꞌö mi a̱ ár nönö ar Xuwa ne ar Hakobo

(Mr. 10:35‑45)

20 Nepꞌu̱ ba e ár ꞌbe̱hñö ar Sebedeo mi ñꞌowi yá tꞌu̱, dama bi nda̱ndihmö hár wa ar Hesu mi a̱pa ar möte.

21 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Teme gi ne.

Nor ꞌbe̱hñö bi ꞌñenö:

—Di ne gi ꞌñexa nuyu̱ yoho ma tꞌu̱ gi hñuxkwi há ri ndö, nꞌa da hñuxa ha ri ñꞌe̱i, ne nöꞌö manꞌa ha ri ngöhö.

22 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñemba ar Xuwa ne ar Hakobo:

—Hingi pöhu̱ teme gi a̱hu̱. Ha gi hanthu̱ gi tse̱thu̱ ya thogi ngu ma ga tse̱tka.

Nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Hö ga tse̱the.

23 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Majöni ma gi thohu̱ ya thogi ngu ma ga thoka. Ha nöꞌö gi ne gi hñuxu̱ ha ma ñꞌe̱i ne ha ma ngöhö, hinda tsa̱ te ga mönga. Ma Dada xi hokwabi togo xi hñuxꞌö ga huxꞌbe.

24 Nu mi bö nuꞌu̱ ma ꞌre̱tꞌa yá ma̱xte nöꞌö xki ꞌya̱ nuya yoho mi njödö, xa bi mbo̱ yá kwe̱.

25 Ne ar Hesu bi zo yá ma̱xte, ne bi ꞌñembabi:

—Gi pöhu̱ nuyá ndö ya hnini ñꞌexase̱ꞌu̱ honi da hyo̱ma ha̱i nu maꞌra, ne nuya xi tꞌexa ngu ar ñöxhmu xa meꞌmda ya jöꞌi.

26 Ha nuꞌahu̱, yo gi njahu̱pꞌu̱, ngetho nuꞌmu̱ gi ne gi ndötahu̱, mahyoni gi pe̱fu̱ nu maꞌra.

27 Nöꞌö togo gi ne gi ꞌbe̱tꞌohu̱, mahyoni gi mꞌe̱gohu̱ nꞌehe.

28 Jahu̱ ngu Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi. Nöꞌö himba ehe honi togo da me̱pabi. Xpa ehe da mꞌe̱go ne da unga ár te da gutꞌwa yá tha̱i nze̱ye̱ ya jöꞌi.

Yoho ya goda̱ bi tsa̱ bi hyandi

(Mr. 10:46‑52; Lk. 18:35‑43)

29 Nu mi bo̱nga ar Hesu har hnini Heriko, mi te̱nga yá ma̱xte ne mi te̱nga nze̱ye̱ ya jöꞌi.

30 Har ꞌñu bi nthe̱wi mi huhnu̱ yoho ya goda̱, ne mi böꞌu̱ mi thohnu̱ ar Hesu, bi matꞌi ne bi ꞌñembabi:

—Tsi Hmu, ár Tꞌu̱ꞌi ar Dabi, pe̱ꞌskagihe ar nhwëki.

31 Ya jöꞌi mi tsu̱i hinge nda mafi, ha nuꞌu̱ xa mi umba yá mu̱i mi mafi mi eñꞌu̱:

—Tsi Hmu, ár Tꞌu̱ꞌi ar Dabi, hwëgagihe.

32 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi mꞌa̱i bi matꞌi, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Te gi ne ga jaꞌahu̱.

33 Nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Ma tsi Hmuꞌi, di nehe da xo ma da̱he.

34 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi hwëki ne bi hñuxa ár ꞌye̱ ha yá da̱ꞌu̱, ne dama bi xogi, ne bi de̱ni.

21

Ar Hesu bi yu̱tꞌa Herusalen ngu nꞌar ndö mi tho̱ꞌmi

(Mr. 11:1‑11; Lk. 19:28‑40; Jn. 12:12‑19)

1 Ar Hesu mi zo̱ngwi yá ma̱xte núnu̱ Betfage, mo̱te ar tꞌo̱ho̱ Njömdo̱ni, getꞌu̱ ar hnini Herusalen. Ka bi me̱hnu̱ yoho nda mꞌe̱tꞌo.

2 Ne bi ꞌñembabi:

—Di möhu̱ har tꞌu̱lo hnini gi hanthu̱ ꞌbu̱hnu̱. Ne xki tso̱ñhu̱ ma gi tiñhu̱ nꞌar tsi nꞌo̱ge di thötwinu̱ ár tꞌu̱bru, gi xothu̱ ne gi tsinkagihu̱wa.

3 Nuꞌmu̱ togo da ꞌya̱ñꞌahu̱, gi ꞌñembabihu̱ njawa: Ar tsi Hmu honi, ne ka da kosꞌa manꞌagi.

4 Gathoyu̱ bi njapꞌu̱ ne nda thogi ngu xki mönga ár mꞌe̱hni Jö núꞌmu̱ bi ꞌñenö:

5 Di möhu̱ Herusalen nöꞌö ar hnini tꞌembabi ar Sion nꞌehe, ne xifu̱ ya mengunu̱:

Hyanthu̱ ba ekwa ri Hmuhu̱ xpa e da kꞌösꞌahu̱,

hingar ñꞌetsꞌi, ngetho xpa nto̱ nꞌar tsi nꞌo̱ge,

ár bötsi nꞌar tsi zuꞌwe ndu.

6 Nuꞌmú̱ yá ma̱xte bi maꞌu̱ ne bi ꞌyo̱tꞌa ngu xki xipabi.

7 Nepꞌu̱ ba tsimpa ar tsi nꞌo̱ge mi ñꞌowi ár bötsi, ne yá ma̱xte bi göꞌspa yá pa̱tꞌi ne bi bo̱xa ar Hesu bi nto̱ge.

8 Mi panu̱ nze̱ye̱ ya jöꞌi, ꞌra mi höka yá pa̱tꞌi mi xi har ꞌñu, maꞌra mi toka ya xiza mi po habu̱ nda thogi.

9 Nuya jöꞌi mi ꞌbe̱tꞌo ne nuꞌu̱ mi ꞌbe̱fa xa mi mafi mi eñꞌu̱:

—Xa nsunda ár Tꞌu̱ ar Dabi. Dá jöpa Jö ár mꞌe̱hni. Xa nsunda Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

10 Ngu mi yu̱tꞌu̱ har hnini Herusalen, xa mi ñꞌentya jöꞌi ne mi enga nꞌa ngu nꞌa:

—Togonu̱ ꞌmu̱.

11 Ne nuꞌu̱ togo mi te̱ni mi thödi ne mi eñꞌu̱:

—Gehnu̱ ar Hesu ár mꞌe̱hni Jö, ar me Nasare har ha̱i Ngalilea.

Ar Hesu bi paxtꞌa ar dönganijö

(Mr. 11:15‑19; Lk. 19:45‑48; Jn. 2:13‑22)

12 Nepꞌu̱ ar Hesu bi yu̱tꞌa hár thi ár dönganijö ar tsi Dada, ne bi ꞌye̱nga gatho nuꞌu̱ mi mpa̱ ne nuꞌu̱ mi nta̱i. Bi pu̱ꞌspa yá mexa ya pa̱tbojö ne yá nthutsꞌi nuꞌu̱ mi pa̱ ya domtxu.

13 Ne bi ꞌñembabi:

—Hár Tꞌofo Jö enö: Ma ngu gehnu̱ ár ngu mhatꞌajö. Ha nuꞌahu̱ xka ꞌyo̱thu̱ nꞌar ngu jar mfë.

14 ꞌRa ya goda̱ ne ya dowa ba e bi zu̱hnu̱ har nijö, ne nöꞌö bi o̱thebi yá hñeni.

15 Nuya ndömöjö ne nuya bötꞌofo mi hyanda ya döta ntꞌudi bi ꞌyo̱tꞌa ar Hesu, xa bi mbo̱ yá kwe̱ mi ꞌyo̱xa nuya bötsi mi ma mbor nijö mi eñꞌu̱: Xa nsunda ár Tꞌu̱ ar Dabi.

16 Ne bi xipa ar Hesu njawa:

—Ha hingi o̱xa nöꞌö mönga ya bötsi.

Ar Hesu bi dötwabi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hö, di o̱de. Xi nuꞌahu̱, ha hinxka nehu̱ ár Tꞌofo Jö habu̱ enö njawa:

Nuya bötsi ne nuꞌu̱ ya le̱le̱ tsu̱tho,

Jö bi xokwa yá ne nda matꞌajö xiñho.

17 Ne bi zohnu̱ꞌu̱ bi bo̱nga har hnini, bi ma Betania, ka ba oxhnu̱.

Ar Hesu bi otꞌa nꞌar ꞌba̱iꞌiuxi hinte mi uni

(Mr. 11:12‑14, 20‑26)

18 Ár hyaxꞌö nꞌitho bi menga manꞌagi Herusalen, ne núꞌmu̱ mi ꞌyo har ꞌñu bi ntunthu.

19 Hár ñöni ar ꞌñu bi hyandi mi ꞌba̱hnu̱ nꞌar ꞌba̱iꞌiuxi. Bi ma ba kꞌöni, xömhö nda dinga te nda zi. Ha hinte mi tu, ho̱nse̱ xa mi kꞌamatho yá xi. Nuꞌmú̱ bi ꞌñemba ar ꞌba̱iꞌiuxi:

—Hiñhamꞌu̱ gi penga da ndu ri iuxi.

Ne dama bi ꞌyotꞌi.

20 Nu mi hyanda yá ma̱xte nöꞌö xki thogi, xa mi ꞌyo̱tho ne bi ꞌñemba ar Hesu:

—Hanja dama bi ꞌyotꞌa ar ꞌba̱iꞌiuxi.

21 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ xa gi jamfihu̱, ne hingi yomihu̱ da njapꞌu̱ ngu gi nehu̱, hinge ho̱nse̱ da tsa̱ gi ꞌyo̱thu̱ ngu xta o̱tꞌwa ar ꞌba̱iꞌiuxi. Da tsa̱ gi ꞌñembabihu̱ nunar tꞌo̱ho̱nu̱ da mponi di ma har dehe, ne da ma.

22 Ne gatho nöꞌö gi ꞌya̱hu̱ ne gi ñꞌemu̱ihu̱ da tꞌaꞌahu̱, gi hñöhu̱.

Ar Hesu bi tꞌa̱mbabi togo mi hömpa ár tsꞌe̱di

(Mr. 11:27‑33; Lk. 20:1‑8)

23 Nepꞌu̱ ar Hesu bi yu̱tꞌa manꞌagi har dönganijö Herusalen, mi uta ya jöꞌi. Ne ja bi zo̱hnu̱ ya ndömöjö ne yá dönziandö ya xodyo, ne bi ꞌñembabi:

—Togo xpa pe̱ñꞌaꞌi gi ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö gi pe̱fi. Togo gi hömpa ár tsꞌe̱di gi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱.

24 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuga nꞌe, ma ga o̱tꞌahu̱ nꞌar ntꞌa̱ni. Nuꞌmu̱ gi thöhu̱, nuga nꞌe ga xiꞌahu̱ togo di hömpa ár tsꞌe̱di ga o̱tꞌa nöꞌö di pe̱fi.

25 Nöꞌö ar xixthe mi o̱tꞌa ar Xuwa Xixthe, togo ba pe̱ñꞌö, Jö wa ya jöꞌi.

Nuꞌu̱ bi ndu̱i bi njontꞌane nꞌa ngu nꞌa, ne mi eñꞌu̱:

—Xipya te ga thöhu̱. Nuꞌmu̱ ga emfu̱ ba pe̱hna Jö, ma da ꞌñengagihu̱: Yoꞌö hinga ꞌyo̱thu̱ nöꞌö mi möñꞌö.

26 Ha nuꞌmu̱ ga emfu̱ ar Xuwa ba pe̱hna ya jöꞌi, da mbo̱ yá kwe̱yu̱, ngetho gatho handa ar Xuwa Xixthe ngu ár mꞌe̱hni Jö.

27 Nuꞌmú̱ ya ndömöjö ne yá dönziandö ya xodyo bi ꞌñemba ar Hesu:

—Hindi pöhe.

Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi:

—Nuga nꞌe hinga xiꞌahu̱ togo xpa pe̱nkagi ga o̱tꞌa nöꞌö di pe̱fi.

Ár ꞌbede yoho ya tꞌu̱

28 Ne ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Te gi nuhu̱. Nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi ꞌñe yoho yá tꞌu̱, ne bi ꞌñemba nꞌaꞌu̱: Di ma ba mpe̱ har hwöhi.

29 Nöꞌö ar tꞌu̱ꞌö bi dödi ne bi ꞌñenö: Hinꞌö, hindi ne ga ma. Ne mꞌe̱fa bi ꞌyo̱tꞌwa ár ntso̱ꞌmi ne bi ma ba mpe̱fi.

30 Nepꞌu̱ nu ár dadaꞌö bi ꞌñemba nöꞌö manꞌár tꞌu̱: Di ma ba mpe̱ har hwöhi. Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñenö: Hö, ga ma. Ha himbi ma.

31 Xipya, nuya yohoyu̱, togo bi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö bi ꞌbe̱pa ár dada.

Bi dö nuya ndömöjö:

—Nöꞌö ar tꞌu̱ bi me̱hna mꞌe̱tꞌo.

Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, nuya hya̱te ne nuya tsꞌoꞌbe̱hñö ma da döꞌahu̱ mꞌe̱tꞌo da yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

32 Ngetho ba e ar Xuwa Xixthe bi utꞌahu̱ hanja gi ñhogajöꞌihu̱, ne nuꞌahu̱ hinga ne ga jamfihu̱ nöꞌö mi möñꞌö. Nuya hya̱te ne ya tsꞌoꞌbe̱hñö, nuꞌu̱ hö, bi ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi. Ha nuꞌahu̱, mödi te gatho xka hyanthu̱, hinxka ñꞌemu̱ihu̱ nöꞌö bi möñꞌö.

Ár ꞌbede ya tsꞌoñhandi

(Mr. 12:1‑12; Lk. 20:9‑19)

33 Ar Hesu bi metwa manꞌar ꞌbede ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—ꞌYo̱hu̱ manꞌar ꞌbede ga xiꞌahu̱: Mi ꞌbu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ xa mi the̱ nze̱ye̱ yá ha̱i. Ne bi ꞌñetꞌa nꞌar hwöhiꞌobxi, bi gu̱xa nꞌar jödo bi gotꞌi. Bi xa̱ꞌma nꞌar moto, ne bi hyoka nꞌar heꞌsa ngu nda hyanda xo̱ge.

Mꞌe̱fa bi umba ñhandi maꞌra nda su, ne bi ma yapꞌu̱.

34 Nu mi zo̱ ar sofo, bi me̱hna ꞌra yá ꞌbe̱go ma nda kꞌöꞌsa yá ñhandi, ne nda umba nöꞌö made ndi ꞌñepi.

35 Nuya ñhandi bi gu̱mpa yá ꞌbe̱go, nꞌa bi me̱i, nöꞌö manꞌa bi hyo, ne nöꞌö manꞌa bi te̱do bi gui bi ma.

36 Mꞌe̱fa bi mengi bi me̱hna ma nze̱ye̱ yá ꞌbe̱go, ha nuya ñhandi bi mengi bi ꞌyo̱tꞌwa ngu xki ꞌyo̱tꞌwa nuꞌu̱ mꞌe̱tꞌo.

37 Nu ár ngötsꞌi, nöꞌö tor me̱ti ar hwöhi bi me̱hna ár tꞌu̱, ne bi ꞌñenö: Numa tꞌu̱ hö, ma da ꞌyo̱te.

38 Ha nuya ñhandi mi hyandwa ár tꞌu̱, bi ꞌñenga nꞌa ngu nꞌa: Go gehnu̱ togo ma da gohwi ya ha̱i. Ma ga hohu̱ ne ga tsömfu̱ yá ha̱i.

39 Nuꞌmú̱ nuya ñhandi bi gu̱mpa ár tꞌu̱, bi gu̱ka har hwöhi ne bi hyo.

40 Nu xta penga nöꞌö tor me̱ti ar hwöhi, tema da japa nuya ñhandi.

41 Nuꞌmú̱ nuya ndöxodyo bi ꞌñenö:

—Nöꞌö togo ár me̱ti ar hwöhi da ꞌweka nuya tsꞌojöꞌi da hyo, hinda ma da hwëki. Ne da umba maꞌra ya ꞌbe̱go ár ha̱i, nuꞌu̱ togo da umba nöꞌö di ꞌñepi xta zo̱ ar sofo.

42 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hage hinxka nehu̱ har Tꞌofo habu̱ enö:

Nöꞌö ar do bi ꞌye̱mpꞌu̱hmö ya guxjödo,

nupya gehnu̱ ar mu̱di do xi njuꞌspa ár nijö Jö.

Gese̱ Jö xi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱,

ne di hanthu̱ nza̱tho nöꞌö bi ꞌyo̱tꞌe.

43 Jange di xiꞌahu̱, ma da thömpꞌahu̱ nöꞌö ar tsꞌe̱di gi pe̱ꞌsu̱ gi ku̱thu̱hmö hár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ne da tꞌumba maꞌra ya jöꞌi nuꞌu̱ togo ne da ꞌyo̱ta nöꞌö mönga Jö.

44 Nöꞌö togo da nto̱xkwi nor doꞌö, da ꞌwaka yá ndoꞌyo, ha nöꞌö togo da ze̱ꞌmi, da ku̱ntꞌi.

45 Nu mi ꞌyo̱ ya ndömöjö ne ya de̱ngaꞌbe̱pate nöꞌö mi mönga ar Hesu, bi böꞌu̱ go mi e̱mbabiꞌu̱.

46 Jange xa mi nemhöꞌu̱ nda gu̱ ar Hesu. Ho̱nse̱ mi tsu ya jöꞌi, ngetho nuyu̱ mi beni ar Hesu már mꞌe̱hni Jö.

22

Ár ꞌbede ar ngo

1 Ar Hesu bi metwa manꞌar ꞌbedeyu̱ ne bi ꞌñembabi:

2 —Ár tsꞌu̱tꞌwi Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi, ma ga he̱ju̱ ngu nꞌar ndö bi ꞌyo̱tꞌwa nꞌar ngo ár tꞌu̱ bi nthöti.

3 Bi me̱hna yá ꞌbe̱go ma nda tsi nuꞌu̱ mi tho̱ꞌmi nda e har ngo, ha nuꞌu̱ himba ne ba ehe.

4 Nepꞌu̱ nunar ndö bi me̱hna maꞌra ya ꞌbe̱go, ne bi ꞌñembabi: Ba xifu̱ nuꞌu̱ togo di to̱ꞌmhe, xta ñhoje. Xta hohe ya me̱ti ne ya nokaboi. Gatho xi thoki. ꞌÑembabihu̱: Ba ehu̱ ar ngo.

5 Ha nuꞌu̱ mi tho̱ꞌmi, himbi japamasu nöꞌö bi xipa nuya ꞌbe̱go. Nꞌa bi mada ar ꞌbe̱fi ha yá hwöhi, ha manꞌa bi ma ba kꞌönga yá mꞌa̱ har hnini.

6 Maꞌra bi gu̱mpa yá ꞌbe̱go ar ndö, bi fe̱nza ne bi hyo.

7 Nu mi ꞌyo̱ ar ndö gatho nöꞌö xki njapa yá ꞌbe̱go, xa bi mbo̱ ár kwe̱. Bi muntsꞌa yá ndogu, ne bi me̱hni ma nda hyonga nuya hyote nda hyo ne nda tsötꞌwa yá hnini.

8 Nepꞌu̱ ar ndö bi ꞌñemba yá ꞌbe̱go: Xi thoka gatho da ho ar ngo, ne nuꞌu̱ ndi to̱ꞌmi himba ne ba ehe. Bi ntsꞌokse̱ꞌu̱.

9 Jange nupya, di möhu̱ ha ya döꞌñu, ne ba tsihu̱ gatho nuꞌu̱ gi nthe̱wihu̱.

10 Bi ma yá ꞌbe̱go ma ba muntsꞌa gatho nuꞌu̱ mi nthe̱wi ha ya ꞌñu, ya tsꞌomꞌu̱i ne ya hogajöꞌi. Njapꞌu̱ bi ñuxa nöꞌö ar döta ngu habu̱ mi tꞌo̱tꞌa ar ngo.

11 Nuꞌmú̱ ar ndö bi yu̱tꞌa har ngu nda ze̱ngwa nuꞌu̱ xki zo̱ho̱, ne bi hyanda nꞌa mi ꞌbu̱hnu̱ hinxki theta ar hengo.

12 Jange bi ꞌñembabi: Ha gi o̱de ño̱. Hanja ga ku̱tꞌwa ne hingi he ar hengo. Nöꞌö hinte bi za̱ te bi dödi.

13 Nuꞌmú̱ ar ndö bi ꞌñemba yá ꞌbe̱go: Xo̱thwu̱ yá ꞌye̱ ne yá wa, ba e̱ñhu̱ nthi har ꞌbe̱xui habu̱ da nzoni ne da guxtyá tsꞌi.

14 Nu mi wa ar Hesu bi metwa nunar ꞌbedenu̱, bi ꞌñenö:

—Ngetho nze̱ye̱ xi tsꞌohni, ha txꞌu̱tho nuꞌu̱ xi thahni.

Ar Hesu bi no̱nga ar bojö jotꞌa ya ndö

(Mr. 12:13‑17; Lk. 20:20‑26)

15 Nu mi ꞌyo̱ ya de̱ngaꞌbe̱pate njapꞌu̱, bi nju̱ki bi maꞌu̱, ma nda nkohi hanja nda tsa̱ nda hya̱tꞌa ar Hesu.

16 Ba pe̱hna ꞌra yá ma̱xte bi me̱wi ꞌra yá ñꞌowi ar Erode, ma nda ꞌyo̱tꞌwa nꞌar ntꞌa̱ni, ne bi ꞌñembabi:

—Utate, di pöhe gi mönga nöꞌö majöni ne gi utwa ya jöꞌi ár ꞌñu Jö. Hinto gi tsu, ne hinto gi hwantho.

17 Jange di ne gi xikagihe, hage xiñho ga juthwe ar bojö jotꞌa ar Sesar, wa hinꞌö.

18 Ha nunar Hesu mi pötwatho yá tsꞌomfeni, jange bi ꞌñembabi:

—Xa gar nemhñöhu̱, yoꞌö gi ne gi hya̱ju̱.

19 Utkagihu̱ nꞌar bojö a̱ ar Sesar.

Nuꞌmú̱ ba thömpabi ar bojö mi a̱di.

20 Ne ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Togo ár me̱ti ar hmi huxkwa ne nöꞌö te mö.

21 Ha nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Ár me̱ti ar Sesar.

Ar Hesu bi ꞌñenö:

—Umfu̱ ar Sesar nöꞌö ár me̱tiꞌö, ne umfu̱ Jö nöꞌö ár me̱tiꞌö nꞌehe.

22 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱, xa bi ꞌyo̱tho, ne bi zohnu̱ ar Hesu bi maꞌu̱.

Ya de̱ngamöjö bi ñꞌa̱ni ar menga nte

(Mr. 12:18‑27; Lk. 20:27‑40)

23 Nor paꞌö bi zo̱hnu̱ ꞌra ya de̱ngamöjö, nuꞌu̱ hingi ñꞌemu̱i da mengi da nte nuꞌu̱ xi du, ne bi ꞌya̱mbabi,

24 bi ꞌñeñꞌu̱:

—Utate, ar Moise bi ꞌñenö, nuꞌmu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ da du ne hinda zo nꞌar bötsi, nꞌár jödöpꞌu̱ꞌö da nthötwi ar ꞌranxu, ne da gu̱ꞌspa ár thuhu ár jödö manꞌagi.

25 Nuje da pöhe yoto mi njödö. Nöꞌö ar ꞌbe̱tꞌo bi nthöti, bi du ne hinte bi zo ar bötsi. Jange nunar ꞌbe̱hñö bi mengi bi nthötwi ár jödöpꞌu̱ꞌö.

26 Nor ñoho ñꞌo̱ho̱ bi du nꞌehe, ne ar hñu, ne bi njapꞌu̱ gatho yoto.

27 Ár ngötsꞌi bi du ar ꞌbe̱hñö nꞌehe.

28 Núꞌmu̱ xta mengi da nte manꞌagi, togo ár ꞌbe̱hñönu̱ ꞌmu̱, ngetho bi nthötwi gatho yoto ya ñꞌo̱ho̱ mi njödö.

29 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Xi tsꞌonga ri mfenihu̱, ngetho hingi pöhu̱ ar Tꞌofo, ne hingi po̱hu̱ ár tsꞌe̱di Jö.

30 Nu xta menga ya jöꞌi da nte manꞌagi, hinda ma da nthöti, hinda ma da tꞌa̱di. Ma da ñhe̱hwi yá e̱nxe̱ Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

31 Nöꞌö ha pengi da nte nuꞌu̱ xi du wa hinꞌö, hage hinxka nehu̱ habu̱ enga njawa Jö har Tꞌofo:

32 Nuga ár Jögi ar Abra, ar Isa ne ar Hakob. Jö go ár Jö nuꞌu̱ te, hinge nuꞌu̱ xi du.

33 Nu mi ꞌyo̱xa njapꞌu̱ ya jöꞌi, xa bi ꞌyo̱da nöꞌö mi utꞌö.

Ar döta ꞌbe̱pate

(Mr. 12:28‑34)

34 Nu mi bö ya de̱ngaꞌbe̱pate nunar Hesu xki gotwa yá ne ya de̱ngamöjö, bi mhuntsꞌi nda nu te nda me̱ꞌu̱.

35 Nepꞌu̱ nꞌa nuꞌu̱ már bötꞌofo, bi ma ba o̱tꞌwa nꞌar ntꞌa̱ni ar Hesu, xömhö nda hya̱tꞌi, ne bi ꞌñembabi:

36 —Utate, ndana ar ꞌbe̱pate töte ár nsu hár tꞌofo ar Moise.

37 Ar Hesu bi ꞌñenö:

—Xa gi ꞌñetꞌa ri mu̱i, gi ꞌye̱ntꞌa ri te, ne gi hñuxa ri mfeni gi mö Jö ri Hmu.

38 Go gehnu̱ ar ꞌbe̱tꞌo ꞌbe̱pate, ne gehnu̱ töpa ár nsu gatho nu maꞌra.

39 Ne nor ñoho ñhe̱hwitho: Gi mö ri mijöꞌiwi ngu gi mhöse̱.

40 Ha nuya ꞌbe̱pateyu̱, ka po̱ngwa gatho yá ꞌbe̱pate ar Moise, ne gatho nöꞌö mönga yá mꞌe̱hni Jö.

Hanja mhö ar Kristo ár tꞌu̱ ar Dabi

(Mr. 12:35‑37; Lk. 20:41‑44)

41 Núꞌmu̱ xki mhuntsꞌa ya de̱ngaꞌbe̱pate, ar Hesu bi ꞌyo̱tꞌwa nꞌar ntꞌa̱ni.

42 Ne bi ꞌñembabi:

—Togo gi beñhu̱ ar Kristo. Togo ár tꞌu̱ꞌö.

Nuya de̱ngaꞌbe̱pate bi ꞌñeñꞌu̱:

—Ár tꞌu̱ ar Dabi.

43 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñenö:

—Xiꞌmu̱, yoꞌö ar Dabi, xki nzinga ár Hñö Jö, embabi ár Hmu ꞌmu̱. Ngetho bi ꞌñenö:

44 Jö ar Dada bi ꞌñemba ma tsi Hmu:

Hñu ha ma ñꞌe̱i ga huxkwi,

to̱ꞌmi ga tsiñꞌa nuya ri ñꞌu̱ni ga tse̱pꞌa ha ri wa.

45 Nuꞌmu̱ ar Dabi embabi ár Hmu, hanja ár tꞌu̱ ꞌmu̱.

46 Ne hinte bi za̱ te bi dödi. Nu ar paꞌö di ꞌñe injawa, hinto bi ne bi ꞌyo̱tꞌwa ya ntꞌa̱ni.

23

Ar Hesu bi no̱mba yá tsꞌoꞌbe̱fi ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya bötꞌofo

(Mr. 12:38‑40; Lk. 11:37‑54; 20:45‑47)

1 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi zo yá ma̱xte ne gatho ya jöꞌi mi ꞌbu̱hnu̱, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

2 —Nuya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya bötꞌofo, xi tꞌumba ar nsu da utꞌahu̱ tema di bo̱nga nöꞌö bi ꞌyotꞌa ar Moise.

3 Jange ꞌyo̱thu̱ gatho nöꞌö da xiꞌahu̱. Ho̱nse̱ yo gi te̱mbabihu̱ yá tsꞌoꞌbe̱fi, ngetho möñꞌu̱ xiñho, ha hingi o̱tꞌa njapꞌu̱.

4 Nuꞌu̱ tutwa ya ꞌbe̱ni ya jöꞌi xi ñhu̱, ha nuyu̱ hingi ne da da̱ñꞌu̱tsꞌu̱ da ma̱tsꞌi.

5 Nöꞌö o̱tꞌu̱, te gatho pe̱ ha yá nthandi ya jöꞌi, ne da ꞌñexyá nsu. Tsu̱ta ya tꞌofo ha yá dë ne ha yá ꞌye̱, ne tutwa xi nxidi ár ñöni yá he.

6 Nu ha ya da̱ngo xa honga da hñuxa ha ya mꞌe̱tꞌo nthutsꞌi, ne xa ne da hñuxa ha ya hoga nthutsꞌi ha ya nijö, honi da tꞌeꞌspa yá nsu.

7 Xa ne da ndömbyá ꞌye̱ núꞌmu̱ da nze̱ngwa ha ya ta̱i, ne da tꞌembabiꞌu̱: Ma tsi utateꞌihe.

8 Ha nuꞌahu̱, yo ma gi ñhe̱hu̱ da tꞌesꞌahu̱ ri nsuhu̱, ne da tꞌeñꞌaꞌihu̱ gar utatehu̱. Ngetho nꞌadar Utate, ho̱nse̱ ar Kristo, ha nuꞌahu̱ gatho gi nkuhu̱.

9 Hinto ma gi ꞌñembabihu̱ ri dadahu̱wa har ximha̱i, ngetho nꞌada ri Dadahu̱, gehnu̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

10 Yo ma gi ñhe̱hu̱ da tꞌeñꞌahu̱ gar utatehu̱ gi tsixu̱ ar ꞌñu, ngetho nꞌada togo tsixa ar ꞌñu, gehnu̱ ar Kristo.

11 Nöꞌö togo ꞌbu̱ mañö pe̱ꞌsa nꞌar döta nsu, mahyoni da me̱pa nu maꞌra nꞌehe.

12 Ngetho nöꞌö togo da ñꞌexase̱, mꞌe̱fa ma da mꞌe̱twa ár tsa̱, ha nöꞌö togo da ntsꞌa̱ꞌmi, ma da tꞌeꞌspa ár nsu.

13 Hwëkate nuꞌahu̱ gar bötꞌofohu̱ ne gar de̱ngaꞌbe̱patehu̱, xa gar nemhñöhu̱. Hingi ku̱thu̱, ne hingi he̱hu̱ da yu̱tꞌa nuꞌu̱ togo ne da yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

14 Nuꞌahu̱ gar bötꞌofohu̱ ne gar de̱ngaꞌbe̱patehu̱, xa gar nemhñöhu̱. Gi ha̱thu̱ ya tsi ꞌranxu, gi hömfu̱ yá ngu, ne xa gi o̱thu̱ ya nsa̱di, hingi ne da nheki ri tsꞌoꞌbe̱fihu̱. Jange xa döta ri mfe̱i gi to̱ꞌmhu̱.

15 Hwëkate nuꞌahu̱ gar bötꞌofo ne gar de̱ngaꞌbe̱patehu̱, nemhñöhu̱. Xa gi mpu̱nthu̱ gi hoñhu̱ togo da de̱mpꞌa ri ntꞌutihu̱. Ne xki tiñhu̱, xa gi tsꞌokwabihu̱ yá mfeni, gi ꞌbe̱tꞌohu̱ da ma njöntho har ꞌbe̱xui habu̱ gir möhu̱ nꞌehe.

16 Di hñöxꞌahu̱ ya goda̱ gu̱hna maꞌra. Hwëkateꞌihu̱ gi eñhu̱, nuꞌmu̱ togo da ꞌñetꞌa made ar dönganijö, hinter me̱ꞌö. Ha nuꞌmu̱ togo da ꞌñetꞌa made ar kꞌaxtꞌabo̱jö ja har dönganijö, nuꞌmú̱ hö, xi ntsꞌuni nöꞌö bi mö.

17 Gar goda̱hu̱ ne xa xka ꞌbe̱ ri mfenihu̱. Ndana töte ár nsu, ar kꞌaxtꞌabo̱jö wa ar dönganijö japi da hñuxa ár nsunu̱.

18 Ne gi eñhu̱, nuꞌmu̱ togo da ꞌñetꞌa made ar tꞌu̱xmꞌo̱ñho̱, hinter me̱ꞌö. Ha nuꞌmu̱ togo da ꞌñetꞌa made nöꞌö ar mꞌo̱ñho̱ oxhnu̱, nuꞌmú̱ hö, xi ntsꞌuni nöꞌö bi möñꞌö.

19 Goda̱hu̱ xka ꞌbe̱thwu̱ ár ꞌñu ar tsi Dada. Ndana töte ár nsu, ar mꞌo̱ñho̱ wa ar tꞌu̱xmꞌo̱ñho̱ nuna japi da hñuxa ár nsu.

20 Jange nöꞌö togo etꞌa made ar tꞌu̱xmꞌo̱ñho̱, etꞌa made gatho nöꞌö te ku̱xhnu̱ nꞌehe.

21 Njapꞌu̱ hinge ho̱nse̱ etꞌa made ar dönganijö, etꞌa made Jö togo ꞌbu̱hnu̱.

22 Nöꞌö togo etꞌa made mhetsꞌi, etꞌa made ár thuxandö Jö, ne gese̱ Jö togo huxhnu̱.

23 Hwëkateꞌihu̱ gar bötꞌofohu̱ ne gar de̱ngaꞌbe̱patehu̱, gar nemhñöhu̱. Ngetho gi uñhu̱ ár ꞌre̱tꞌa xe̱ni ya do̱ni tꞌu̱ꞌsa ar ñhuni, ne xka hye̱hu̱ nuna ꞌbe̱tꞌo ha yá ꞌbe̱pate ar Moise. Xka hye̱hu̱ gi ꞌyo̱thwu̱ xiñho maꞌra, ar nhwëki ne ar ñꞌemu̱i. Xiñho gi ꞌyo̱thu̱yu̱, ne hingi hye̱hu̱ nu maꞌra.

24 Gar goda̱ gu̱hnatehu̱. Gi o̱thu̱ nöꞌö hintsꞌu̱ ntsꞌuni, ne gi he̱hu̱ nöꞌö xa pe̱ꞌsa ár ntsꞌuni. Jangutho gi ntsuñhu̱ hingi tuthu̱ nꞌar tsi tꞌu̱lo zuꞌwe, ne gi tutꞌathohu̱ ya döta zuꞌwe.

25 Hwëkate nuꞌahu̱ gar bötꞌofohu̱ ne gar de̱ngaꞌbe̱patehu̱, xa gar nemhñöhu̱. Gi ñhe̱hwihu̱ nꞌar ꞌbada wa nꞌar mohi, ho̱nse̱ xi nsu̱tꞌa nthi, ne mbo ri mu̱ihu̱ ne ri mfenihu̱ xa ñuxa ar mfë ne ar tsꞌomꞌu̱i.

26 Goda̱ de̱ngaꞌbe̱patehu̱, xu̱thu̱ mꞌe̱tꞌo mbo ri mfenihu̱ ne ri mu̱ihu̱, ne njapꞌu̱ da tꞌaxkꞌahu̱ nthi nꞌehe.

27 Hwëkate nuꞌahu̱ gar bötꞌofohu̱ ne gar de̱ngaꞌbe̱patehu̱, xa gar nemhñöhu̱. Di hñöxꞌahu̱ ya tꞌa̱gi xintꞌaxi nthi ne nheki nza̱tho, ha ku̱ yá ndoꞌyo nuꞌu̱ xi du thota yá ntsꞌotho.

28 Gi njahu̱pꞌu̱ nꞌehe, ngetho ha yá hmi ya jöꞌi xa gi o̱thu̱ gar hogajöꞌiꞌihu̱, ne ha ri mfenihu̱ hingi tsa̱ya̱ ar nhemhñö ne ar tsꞌoki.

29 Hwëkate nuꞌahu̱ gar bötꞌofohu̱ ne gar de̱ngaꞌbe̱patehu̱, xa gar nemhñöhu̱. Ngetho gi hojwu̱ yá tꞌa̱gi yá mꞌe̱hni Jö, ne gi köꞌthwu̱ yá tꞌa̱gi ya hogajöꞌi.

30 Ne gi eñhu̱: Nuꞌmu̱ xta ꞌbu̱hmöhu̱ nuya pa mi ꞌbu̱ ma palehu̱, hinxta fa̱xhmöhu̱ xi hyopa yá mꞌe̱hni Jö.

31 Jange gi nda̱se̱hu̱ yá ꞌbe̱toꞌihu̱ nuꞌu̱ togo bi hyopa yá mꞌe̱hni Jö.

32 Jwathu̱ ꞌmu̱ nöꞌö bi du̱ꞌma ri palehu̱.

33 Yá bötsiꞌihu̱ ya kꞌeñö. Hanja ma gi kꞌonthu̱ da ꞌbe̱ñꞌahu̱ har tsibi.

34 Jange ma ga pe̱ñꞌahu̱ maꞌra ya mꞌe̱hni, ne nuꞌu̱ di pe̱ꞌsa yá hoga mfeni ne ya bötꞌofo. ꞌRayu̱ ma gi hyohu̱, maꞌra gi tsu̱thu̱ har pontꞌi, maꞌra gi fe̱hu̱ ha ri nijöhu̱ ne gi kuhu̱ di ne ya hnini.

35 Ne njapꞌu̱ go ma gi kꞌothu̱ ar tha̱i xi thutsꞌi núꞌmu̱ mi nhöꞌmba ár ji ya hogajöꞌi. Di ndu̱ꞌma núꞌmu̱ mi nhöꞌmba ár ji ar hoga Abel, di göxa ár ji ar Sakaria ár tꞌu̱ ar Berekia, togo ga hyohu̱ madeda ar tsꞌötmꞌo̱ñho̱ ne ar nijö.

36 Xa majöni di xiꞌahu̱, gatho nor tha̱inu̱, ma da kꞌotꞌa nuya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱.

Ar Hesu bi zo̱tꞌa ár mu̱i bi hwëka ya me Herusalen

(Lk. 13:34‑35)

37 Nuꞌahu̱ gar menguhu̱ Herusalen, gi kꞌampabihu̱ togo bi pe̱ñꞌahu̱, ne gi hofu̱ yá mꞌe̱hni Jö. Hangu xta nemhö nga muntsꞌaꞌihu̱, ngu nꞌar tsi o̱ni muntsꞌa yá tsi tꞌu̱ꞌni da hwixa ha yá hwa, ne hinga nehu̱.

38 Pöhu̱, Jö ma da hye̱kꞌase̱ ri nijöhu̱.

39 Ngetho di xiꞌahu̱, hinge ma gi hyandgagihu̱ nuya payu̱. Gi to̱ꞌmhu̱ mꞌe̱tꞌo da zo̱ ar pa gi ꞌñeñhu̱: Nsunda togo xpa pe̱hna Jö ma Hmuhu̱.

24

Ar Hesu bi mö nda nhwata ar dönganijö

(Mr. 13:1‑2; Lk. 21:5‑6)

1 Nu mi bo̱nga ar Hesu har dönganijö, mi ꞌba̱ ar ꞌñu nda ma, bi watꞌa yá ma̱xte mi utwabi tengu ár nza̱tho ar nijö.

2 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xa majöni di xiꞌahu̱: Gatho nuya jödoyu̱ gi hanthu̱, ma da thextꞌa gatho. Hinda ma da go nꞌar do mañö ár midowi.

Ya ntꞌudi di ꞌbe̱tꞌo no̱nga ar ngötsꞌi

(Mr. 13:3‑23; Lk. 21:7‑24)

3 Nepꞌu̱ ar Hesu bi ma har tꞌo̱ho̱ Njömdo̱ni ne ka ba huhnu̱. Ba epꞌu̱ yá ma̱xte bi ꞌya̱mbase̱ ne bi ꞌñembabi:

—Di ne gi xikagihe hamꞌu̱ ma da tho gatho nöꞌö xka mö, ne tema ntꞌudi ma ga hanthe, njapꞌu̱ ga pöhe ꞌba̱pꞌu̱tho gi pengi, ne da göxa nuya payu̱ di ꞌbu̱hu̱.

4 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dötwabi ne bi ꞌñenö:

—Jamasuhu̱ yo ma gi ñhe̱hu̱ to da hya̱ꞌahu̱.

5 Ngetho ma da e nze̱ye̱ togo ma da gu̱mka ma thuhu ne da ꞌñeñꞌu̱: Nuga go dar Kristo. Ne njapꞌu̱ ma da ka nze̱ye̱ ya jöꞌi.

6 Ma gi ꞌyo̱hu̱ habu̱ bi ja ya tuhni ne habu̱ ja ma da ndu̱i. Nuꞌahu̱ yo gi tu ri mu̱ihu̱, ngetho mahyoni da njapꞌu̱. Mödi thohyu̱, hinxi zo̱ta ár ngötsꞌi gatho nöꞌö te japya.

7 Nuya hnini ma da ntunkwi yá mihniniwi. Ma da nja ya textehñeni, ar thuhu, ha nunar ximha̱i habu̱ gatho ma da nhwöni.

8 Gatho nuya dumu̱iyu̱, ho̱nse̱ ár ndu̱i ar u̱gi xi ꞌñepꞌu̱.

9 Ma da nda̱tꞌahu̱ da mfe̱pꞌahu̱, da thoꞌahu̱, ne xa ma da ntꞌu̱tsaꞌihu̱ ngetho xka ñꞌemu̱igihu̱.

10 Nuya paꞌu̱ nze̱ye̱ ma da ꞌbe̱ yá jamfi, ne ma da ñꞌu̱tsa nꞌa ngu nꞌa, ne ma da da̱se̱ yá ñꞌohu̱.

11 Ma da e nze̱ye̱ ya hya̱te da ꞌñenö xpa pe̱hna Jö, ne ma da hya̱tꞌa nze̱ye̱ ya jöꞌi.

12 Ne ár mhöte nze̱ye̱ ya jöꞌi ma da ꞌbe̱di, ngetho ma da xu ar tsꞌoki gatho har ximha̱i.

13 Nuꞌu̱ togo da ze̱ta gatho nuya thogiyu̱, da do̱ꞌmi da göxa xo̱ge, go ma da mpo̱ꞌu̱.

14 Ne ma da nu̱nga nunar hoga mhönu̱ no̱mba ár tsꞌu̱tꞌwi Jö gatho ár nxidi ar ximha̱i, ne da ꞌyo̱ gatho ya jöꞌi. Mꞌe̱fa da göxa xo̱ge.

15 Jange xki hyanthu̱ ar tsꞌoki xi ntsꞌotho da yu̱tꞌa habu̱ ndönga Jö, ngu bi ꞌyotꞌa ar mꞌe̱hni Dañe (nöꞌö togo da nehe, dá bödi xiñho tema ne da mö),

16 nuꞌmú̱, nuꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱wa Nhudea, di möhu̱ ba ñꞌöñhu̱ ha ya tꞌo̱ho̱.

17 Nöꞌö togo di to̱ mañö ar ngu, yo ma gi ku̱thu̱ te gi ju̱ju̱. Nixtꞌi di möhu̱.

18 Nöꞌö togo ꞌyo har ꞌbatha, yo ma gi penju̱ gi ju̱ju̱ ri pa̱tꞌihu̱.

19 Hwëkate nuꞌu̱ ya ꞌbe̱hñö di ñꞌu̱, ne nuꞌu̱ di tsu̱tyá bötsi nuya paꞌu̱.

20 ꞌYa̱pabihu̱ Jö, nöꞌö ar pa gi nixtꞌihu̱, hinda da̱tꞌa ya tse̱, ne hindar pa ntsa̱ya̱.

21 Ngetho nuya paꞌu̱, xa ma da nja ya thogi ngu hinxka hyanthu̱ núꞌmu̱ mi ndu̱ta ar ximha̱i di njawa, ne xta thogi hinda ma da nja manꞌa nguꞌö.

22 Nuꞌmu̱ hinda göxa ngutꞌa nuya paꞌu̱, hinto da bonkꞌmu̱. Jö ma da jötsꞌi, ngetho ma da ma̱xa togo xi hwañꞌö.

23 Nuꞌmu̱ da tꞌeñꞌahu̱: Ka bi ꞌbu̱kwa ar Kristo, wa da tꞌeñꞌahu̱: Ndi, bi ꞌbu̱hnu̱, yo ma gi jafu̱masu.

24 Ngetho ma da e ya kate Kristo ne ya kate mꞌe̱hni. Ma da ꞌyo̱tꞌa ya döta ntꞌudi da hya̱tꞌa ya jöꞌi, ne nuꞌmu̱ da tsa̱hmö, da hya̱tꞌa nuꞌu̱ xi thahni.

25 Nuya xta xiꞌahu̱ mꞌe̱tꞌo, yo ma gi ñhe̱hu̱ da hya̱ꞌahu̱.

26 Jange nuꞌmu̱ da siꞌahu̱: Bi ꞌbu̱hnu̱ har otꞌatꞌo̱ho̱, yo ma gi kꞌöꞌsu̱. Wa nuꞌmu̱ da tꞌeñꞌahu̱: ꞌBu̱kwa har ngu, yo ma gi jafu̱masu.

27 Ngetho nu xta penga Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, xki tha̱ñhu̱ dama da zo̱ho̱. Ne da nheki xo̱ge ar ximha̱i, ngu nꞌar hwe̱i da yotꞌa ha mahyatsꞌi ne di mꞌe̱ mampuni.

28 Nuya paꞌu̱ ma da ñhe̱hwi jangu ya pada kwatꞌa habu̱ ꞌbe̱nga nꞌar me̱ti xi du.

Ár ñoꞌgi ꞌñehe Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi

(Mr. 13:24‑37; Lk. 21:25‑36; 17:25‑36; 12:41‑48)

29 Ngu da göxa nuya paꞌu̱ ñꞌu̱tho, ar hyadi ma da mꞌe̱xui, ha nunar zönö hinda ma da unga ár hyatsꞌi. Ya tso̱ ma da hyo̱i, ne gatho nuꞌu̱ ja yá tsꞌe̱di mhetsꞌi ma da nhwötꞌi.

30 Nuꞌmú̱ ma da nheki nꞌar döta ntꞌudi mhetsꞌi ár yo mpengi Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi. Ne gatho ya jöꞌi ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i, ma da nzoni nu xta hyandi da zo̱ho̱ xta ꞌñe ha ya gui, di hö nꞌar döta tsꞌe̱di ne nꞌar döta nsunda.

31 Ne ma da me̱hna yá e̱nxe̱ xta ntꞌo̱ ar kꞌaxtꞌathu̱xi, da muspa gatho nuꞌu̱ togo xi hwañꞌö xo̱ge ár nxidi ar ximha̱i, di ndu̱ ha nꞌár ñöni, di göxa manꞌa.

32 Pöhu̱ tema ne da utkagihu̱ ár ꞌbede ar iuxi: Núꞌmu̱ xki hyanthu̱ po̱xa yá nꞌogi ne po̱ yá xi, gi pöhu̱ ba epꞌu̱tho ar pahyadi.

33 Jange núꞌmu̱ xki hyanthu̱ gatho nuya thogiyu̱, pöhu̱, ꞌba̱pꞌu̱tho da göxa xo̱ge.

34 Xa majöni di xiꞌahu̱, hinda theta gatho nuya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱, ne xi wadi xi tho gatho nuya thogiyu̱.

35 Mödi da mꞌe̱di ar mhetsꞌi ne ar ximha̱i, nuya mhö xta mö, hinda ma da mꞌe̱di.

36 Nöꞌö ar pa ne ar xe̱nimpa hamꞌu̱ da göxa xo̱ge, hinto pödi. Nuyá e̱nxe̱ Jö hingi pöhmö nꞌehe, ho̱nse̱ ma Dada bi ꞌbu̱ mhetsꞌi go pöꞌö.

37 Nu xta mengi da e manꞌagi Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, ma da njangu nuya pa mi ꞌbu̱ ar Noe.

38 Núꞌmu̱ himi tso̱ta ar pa nda yu̱tꞌa ar Noe har motsa, ne nda ñuxa ar dehe xo̱ge ar ximha̱i, nuya jöꞌi mi ñuntho, mi tsithetho ne mi o̱tya ngo.

39 Himbi ne bi ꞌyo̱ꞌu̱, mi da̱ñꞌu̱ bi ñuxa ar dehe xo̱ge ar ximha̱i, ne gatho bi jötꞌi. Ma da njapꞌu̱ xta penga Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

40 Nuya paꞌu̱, nuꞌmu̱ yoho ya ñꞌo̱ho̱ di ꞌyo har hwöhi di mpe̱fi, xta da̱ñꞌu̱ nꞌa ma da tsꞌitsꞌi ne nöꞌö manꞌa ma da tsꞌopꞌu̱.

41 Nuꞌmu̱ yoho ya ꞌbe̱hñö di ku̱nga mahye̱gi, da tsꞌixa nꞌa, nöꞌö manꞌa da tsꞌogi.

42 Jange ndo̱ꞌmhu̱, ngetho hingi pöhu̱ hamꞌu̱ da zo̱ ri Hmuhu̱.

43 Beñhu̱ ꞌmu̱, nuꞌmu̱ nꞌar mengu di pöhmö hamꞌu̱ da zo̱ ar bë, hinda ñꞌö ꞌmu̱. Da su hinda hye̱gi togo da bëpa ár ngu.

44 Jange nuꞌahu̱ nꞌehe ndo̱ꞌmhu̱, ngetho xki tha̱ñhu̱ ma da epꞌu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

Ar ꞌbe̱go o̱tꞌe nöꞌö nsipabi ne nöꞌö hingi o̱tꞌe

(Lk. 12:41‑48)

45 Nöꞌö togo ar hoga ꞌbe̱go xa di ja ár mfeni, tsa̱ da tꞌe̱ntꞌwa hár ꞌye̱ ár ngu ár hmu, ne da tsꞌokwabi da ꞌwinga gatho nuꞌu̱ togo ꞌbu̱hnu̱.

46 Nuꞌmú̱ xa ma da njöpa nunar hoga ꞌbe̱goꞌö, xta zo̱ ár hmu da dini di o̱tꞌa xiñho gatho ar ꞌbe̱fi xi tsꞌokwabi.

47 Xa majöni di xiꞌahu̱, nöꞌö ar hmuꞌö ma da ꞌye̱ntꞌwa hár ꞌye̱ gatho nöꞌö te pe̱tsꞌi.

48 Ha xiꞌmu̱ nöꞌö ar ꞌbe̱goꞌö xi ntsꞌo, ne ka̱xmbeni ár hmu hinda ma da penga ngutꞌa.

49 Ne da gu̱ da me̱ nuꞌu̱ yá miꞌbe̱gowi, ne da ñungwi ne da ntsithewi ya mihni.

50 Xta da̱ni nunar pa hingi to̱ꞌmi, dama da zo̱ ár hmu.

51 Nuꞌmú̱ nor hmuꞌö ma da mbo̱ ár kwe̱, xa ma da umba ar mfe̱i, ne da ꞌñetꞌa habu̱ bi ꞌbu̱ ya kate. Ka ma da nzonu̱ ne da guxtyá tsꞌinu̱.

25

Ár ꞌbede ꞌre̱tꞌa ya nxutsi

1 Núꞌmu̱ xta penga Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi da ꞌñekwa ár tsꞌu̱tꞌwi, ma da ñhe̱hwi ngu nꞌar nthöti bi tꞌo̱tꞌe. ꞌRe̱tꞌa ya nxutsi bi hñöxa yá ñotꞌi, ma ba thö ar ñꞌo̱ho̱ ma nda nthöti.

2 Ha nuya nxutsiꞌu̱, ku̱tꞌa mi ja yá mfeni ne ku̱tꞌa mi ñꞌentho.

3 Nuꞌu̱ ku̱tꞌa mi ñꞌentho, himbi hñöxa nze̱ye̱ ar nziki da xitꞌa yá ñotꞌi.

4 Ha nuꞌu̱ ma ku̱tꞌa mi ja yá mfeni, bi hñöxkwi mahye̱gi yá ñotꞌi nꞌa xito mi po ar nziki.

5 Nöꞌö ma nda nthöti himbi ngutꞌa bi zo̱ho̱, jange gatho ꞌre̱tꞌa ya nxutsi bi zo̱pa ar tꞌöhö ne bi ñꞌöꞌu̱.

6 Ngu made ar xui bi nheki nꞌar mhafi mi emba ya nxutsi: Xi ꞌñepꞌu̱ nöꞌö togo ma da nthöti. Di ma ba thöhu̱.

7 Nuꞌmú̱ nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌa ya nxutsi bi nuhu, ne dama bi tso̱ yá ñotꞌi.

8 Nuꞌu̱ mi ñꞌentho bi ꞌñemba nu ma ku̱tꞌa mi ja yá mfeni: Thogagihe nꞌa tu̱i ri nzikihu̱, ngetho ma ñotꞌihe hwetꞌatho.

9 Ha nuya nxutsi mi ja yá mfeni, bi ꞌñemba nu maꞌra: Hinꞌö, xiꞌmu̱ da kꞌatkagihe nꞌe. Xiñho ma gi ta̱nse̱hu̱ habu̱ bi ꞌba̱.

10 Núꞌmu̱ mi ꞌyo ar ꞌñu ma nda da̱nga ar nziki, geꞌmu̱ bi zo̱ nöꞌö togo ma nda nthöti. Nuꞌmú̱ nuꞌu̱ ku̱tꞌa ya nxutsi xki ñhoki bi yu̱tꞌwi har ngo, ne bi njotꞌa ar goxthi.

11 Mꞌe̱fa bi zo̱ nuꞌu̱ maꞌra ya nxutsi, ne mi eñꞌu̱: Ndada, xogagihe ar goxthi.

12 Ha nöꞌö togo ma nda nthöti, bi döti ne bi ꞌñembabiꞌu̱: Xa majöni di xiꞌahu̱, hindi pöka togoꞌihu̱.

13 Jange nuꞌahu̱ ndo̱ꞌmhu̱, ngetho hingi pöhu̱ tema pa, wa tema xe̱nimpa, ma da zo̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

Ár ꞌbede nꞌar hmu bi zokwa ár bojö yá ꞌbe̱go

14 Ár tsꞌu̱tꞌwi Jö jangu nꞌar hmu mi ꞌba̱ ar ꞌñu nda ma manꞌar ha̱i yapꞌu̱. Ne bi zohna yá ꞌbe̱go ne bi hyemba ár bojö nda japabi nda xu,

15 ngu ár nihi yá mfeni nꞌa ngu nꞌa. Nꞌa bi umba ku̱tꞌa ya bojö, manꞌa bi umba yoho, ha nöꞌö manꞌa nꞌase̱ bi umbabi. Nepꞌu̱ bi gu̱ ar ꞌñu bi ma.

16 Nöꞌö togo bi tꞌumbabi ku̱tꞌa, bi ma ba japa nunar bojönu̱ bi mpe̱fi, ne bi gu̱ka ma ku̱tꞌa.

17 Njapꞌu̱ nöꞌö xki tꞌumba yoho nꞌehe, bi gu̱ka ma yoho.

18 Nöꞌö togo xki tꞌumba nꞌa, bi ma ba xa̱ꞌma nꞌar otsꞌi, ne ka bi ꞌñöhnu̱ ár bojö ár hmu.

19 Mi tho nze̱ye̱ ya pa ba penga ar hmu, ne bi hñöꞌspa majöni yá ꞌbe̱go.

20 Mi zo̱ nöꞌö xki tsꞌokwabi ku̱tꞌa ya bojö, bi umba ár hmu ma ku̱tꞌa xki döhö, ne bi ꞌñembabi: Tsi ndada, ga tsogagi ku̱tꞌa ya bojö, ha nuga da höñꞌa ma ku̱tꞌa xta töhö.

21 Nuꞌmú̱ ar hmu bi dödi ne bi ꞌñenö: Xiñho nöꞌö xka pe̱fi, xa gar hoga ꞌbe̱go gi o̱tꞌa nöꞌö nsiꞌaꞌi. Ga pödi ga su nöꞌö tsi tu̱i da ꞌraꞌi. Nupya ma ga husꞌa ár nze̱ye̱. Ba e ga ꞌbu̱hwi ri hmugi, ne ga njohyawi.

22 Mꞌe̱fa bi zo̱ nöꞌö xki tꞌumbabi yoho ya bojö, ne bi ꞌñemba ár hmu: Tsi ndada, ga tsogagi yoho ya bojö, ha nuga xta höñꞌa ma yoho xta töhö.

23 Nuꞌmú̱ ar hmu bi dödi ne bi ꞌñenö: Xiñho nöꞌö xka pe̱fi, xa gar hoga ꞌbe̱go gi o̱tꞌa nöꞌö nsiꞌaꞌi. Ga pödi ga su nöꞌö tsi tu̱i da ꞌraꞌi. Nupya ma ga husꞌa ár nze̱ye̱. Ba e ga ꞌbu̱hwi ri hmugi, ga njohyawi.

24 Núꞌmu̱ mi zo̱ ar ꞌbe̱go xki tsꞌokwa nꞌar bojö, bi ꞌñemba ár hmu: Tsi ndada, di pödi xi ntsꞌoꞌi, ne ma gi hñömga nöꞌö xta töhö, ngetho gi xo nöꞌö hinxka potꞌi, ne gi muntsꞌa ar tꞌe̱i hinxka pitsꞌi.

25 Jange nuga da tsu, ne ma da a̱gi, ha nupya xi ꞌbu̱kwa nöꞌö ri me̱ti.

26 Ar hmu bi dödi ne bi ꞌñenö: Xa gar tsꞌoꞌbe̱go ne gar döhñe. Nuꞌmu̱ ngi pödi di xo nöꞌö hinxta potꞌi ne di muntsꞌa nöꞌö hinxta pitsꞌi,

27 nuꞌmú̱, yoꞌö hinga kwata ma bojö ha ya jwatbojö, ne xta pengi nda tꞌakagi ma bojö ne nöꞌö xki döhö.

28 Ne bi ꞌñemba nuꞌu̱ togo mi ñꞌowi: Hñömbabihu̱ ar bojö da tsokwabinu̱, ne umbabihu̱ togo pe̱ꞌsa ꞌre̱tꞌa.

29 Ngetho nöꞌö togo pe̱tsꞌi, ma da tꞌumbabi da bongwathobi, ha nöꞌö tsi tu̱i pe̱tsꞌi, ma da thömbabi xo̱ge.

30 Ne nöꞌö ar ꞌbe̱go hinter ꞌbe̱fi, ꞌñethu̱ har ꞌbe̱xui habu̱ jar tsꞌoni ne ar nguxtꞌatsꞌi.

Ar Hesu ma da hñöꞌspa majöni ya meximha̱i

31 Nu xta penga Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi di hö nꞌar döta nsunda, ne di ñꞌowi yá e̱nxe̱, da hñuxa hár thuxandö da hñöꞌspa majöni ya meximha̱i.

32 Ma da mhuntsꞌa gatho ya jöꞌi ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i, ne da hwahna nꞌa ngu nꞌa, njangu nꞌar ma̱ꞌyo ꞌweka ya de̱ti ne ya tꞌöxi.

33 Ne ma da ꞌba̱ꞌma hár ñꞌe̱i ya tsi de̱ti, ne hár ngöhö ya tꞌöxi.

34 Nuꞌmú̱ nunar Ndö ma da ꞌñemba nuꞌu̱ ꞌba̱ hár ñꞌe̱i: Ba ehu̱ nuꞌahu̱ xi jöpꞌahu̱ ma Dada, ku̱thu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö xi thokꞌahu̱ núꞌmu̱ hinte mi ꞌbu̱hmö ar ximha̱i.

35 Ngetho núꞌmu̱ ndi tunthu, ga ꞌraju̱ te da tsi. Núꞌmu̱ ndi tuthe, ga ꞌraju̱ ar dehe, ne núꞌmu̱ ndi ne ar ꞌñu, ga ꞌraju̱ habu̱ da oxi.

36 Núꞌmu̱ himi otho te nga he, ga hetkagihu̱. Núꞌmu̱ ndi hñeni ne ndi o ar fa̱di, ga e ga kꞌöskagihu̱.

37 Nuꞌmú̱ nuꞌu̱ bi ꞌyo̱tꞌa xiñho da ꞌñeñꞌu̱: Ma tsi Hmuꞌihe, hamꞌu̱ da hantꞌahe ngi tunthu, ne da ꞌraꞌahe te ngi tsi. Wa hamꞌu̱ da hantꞌahe ngi tuthe, ne da ꞌraꞌahe ar dehe.

38 Hamꞌu̱ da hantꞌahe ngi ne ar ꞌñu, ne da ꞌraꞌahe habu̱ ngi oxi. Wa hamꞌu̱ da hantꞌahe mi otho te ngi hye, ne da hetꞌahe.

39 Hamꞌu̱ da hantꞌahe ngi hñeni, wa ngi o ar fa̱di, ne ma da kꞌösꞌahe.

40 Nuꞌmú̱ ar Ndö da dödi ne da ꞌñenö: Xa majöni di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ ga ꞌyo̱thwu̱ nꞌa nuꞌu̱ ma tsi ku, mödi hingi döta hár nthandi ya jöꞌi, pöhu̱ go ga ꞌyo̱tkagihu̱.

41 Mꞌe̱fa ar Ndö da ꞌñemba nuꞌu̱ ꞌba̱ hár ngöhö: ꞌWehu̱ di möhu̱ nuꞌahu̱ xi zu̱ꞌahu̱ ár kwe̱ Jö. Di ma ba ñho̱hu̱ har tsibi hiñhamꞌu̱ da hwetꞌi, xi tꞌe̱kwabi ar tsꞌondöhi ne yá e̱nxe̱ te̱ni.

42 Ngetho ndi tunthu, ne hinga ꞌraju̱tsꞌu̱ te nga tsi. Ndi tuthe, ne hinga ꞌraju̱tsꞌu̱ ar dehe.

43 Ndi ne ar ꞌñu, hinga ꞌraju̱ ar se̱ki habu̱ nga oxi. Mi otho te nga he, ne hinga hyetkagihu̱. Ndi hñeni ne ndi o ar fa̱di, ne hinga ma ga kꞌöskagihu̱.

44 Nuꞌmú̱ ya tsꞌojöꞌi ma da dödi ne da ꞌñeñꞌu̱: Ma tsi Hmuꞌihe, hamꞌu̱ da hantꞌahe ngi tunthu, ngi tuthe, ngi ne ar ꞌñu, hinte ngi pe̱ꞌsa te ngi hye, ngi hñeni wa ngi o har fa̱di, ne hinda fa̱xꞌahe.

45 Nuꞌmú̱ ar Ndö da dötwabi ne da ꞌñenö: Xa majöni di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ hingi fa̱xu̱ nꞌa numa tsi ku hingi döta hár nthandi ya jöꞌi, pöhu̱ go gekagi togo hinxka fa̱xu̱.

46 Nuꞌmú̱ nuꞌu̱ di ma habu̱ ma da hñönga ar mfe̱i hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Ha nuꞌu̱ xi ꞌyo̱tꞌa xiñho, ma da yu̱tꞌa mhetsꞌi habu̱ hiñhamꞌu̱ da göxa yá te.

26

Ya ndöxodyo mi nkohi hanja nda gu̱ ar Hesu

(Mr. 14:1‑2; Lk. 22:1‑2; Jn. 11:45‑53)

1 Nu mi wa ar Hesu bi mönga gatho nuya mhöyu̱, bi ꞌñemba yá ma̱xte nꞌehe:

2 —Ngu gi pöhu̱, ho̱nse̱ yopa ꞌbe̱di da da̱tꞌa ar da̱ngo mbaxjwa. Nuya paꞌu̱ ma da nda̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, da tsꞌu̱ta har pontꞌi, ne da tho.

3 Nöꞌö ar paꞌö bi mönga njapꞌu̱ ar Hesu, nuya ndömöjö, ya bötꞌofo ne ya dönziandö bi mhuntsꞌa gatho hár thi ár ngu ar Kaifas nöꞌö mar döngamöjö.

4 Mi hoñꞌu̱ hanja nda gu̱ ar Hesu ñꞌöntho, ne nda hyo.

5 Ho̱nse̱ mi eñꞌu̱:

—Hinda tsa̱ ga ju̱hu̱ nuya pa nda̱ngo, ngetho da mbo̱ yá kwe̱ ya jöꞌi.

Ar Hesu bi nhöꞌspa nꞌar hogañu̱ni núnu̱ Betania

(Mr. 14:3‑9; Jn. 12:1‑8)

6 Núꞌmu̱ mi ꞌbu̱ ar Hesu har hnini Betania, hár ngu ar Simu togo xki hye̱ ar hñeni tsitꞌandoꞌyo,

7 nꞌa mba epꞌu̱ nꞌar ꞌbe̱hñö mi hö nꞌar xito do, mi po nꞌar hogañu̱ni xa mar mhödi, ne bi xispa hár ñö ar Hesu núꞌmu̱ mi hu har mexa.

8 Nu mi hyanda njapꞌu̱ yá ma̱xte, xa bi mbo̱ yá kwe̱, ne mi eñꞌu̱:

—Yoꞌö xi tꞌe̱mpꞌu̱tho nunar hogañu̱ninu̱.

9 Xi ꞌba̱hmö ne xi tꞌunga nze̱ye̱ ar bojö xi themba ya hyoya.

10 Ar Hesu bi ꞌyo̱ nöꞌö mi möñꞌu̱, ne bi ꞌñembabi:

—Yoꞌö gi theñhu̱ nunar ꞌbe̱hñönu̱. Nza̱tho nöꞌö xi ꞌyo̱tꞌe.

11 Yo gi hyo̱ju̱ nöꞌö xi goxkagi. Ngetho nuya hyoya hyaxꞌmu̱ ma gi ꞌbu̱hwihu̱, ha nuga hinge hyaxtho ma gi hyandgagihu̱.

12 Nöꞌö ar hogañu̱ni xi goxkagi, ngu nꞌar ñhoki di to̱ꞌma ma ntꞌa̱gi.

13 Xa majöni di xiꞌahu̱, habu̱ gatho ma da nho̱nga nunar hoga mhö xo̱ge hár nxidi ar ximha̱i, ne da mhönga nöꞌö xi ꞌyo̱tnu̱ ngu nꞌar feni.

Ar Huda bi mö nda da̱ ar Hesu

(Mr. 14:10‑11; Lk. 22:3‑6)

14 Nepꞌu̱ nꞌa nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte már thuhu ar Huda, bi ma ba kꞌöꞌsa ya ndömöjö.

15 Ne bi ꞌñembabi:

—Hangu gi ꞌraju̱ nuꞌmu̱ ga da̱tꞌahu̱ ha ri ꞌye̱hu̱ ar Hesu.

Ne bi gohwi nꞌar nkohi, ha nuya ndömöjö bi umba nꞌa̱temaꞌre̱tꞌa ya tꞌaxbojö.

16 Nor paꞌö ar Huda bi ndu̱i mi honga hanja nda za̱ nda da̱twa ar Hesu ha yá ꞌye̱ꞌu̱.

Ar tsi Hmu bi zogi nda tsꞌinpa ár tꞌoxi

(Mr. 14:12‑25; Lk. 22:7‑23; Jn. 13:21‑30; 1 Co. 11:23‑26)

17 Nöꞌö ar pa bi ndu̱ ar da̱ngo tsꞌi ya thuhme hingi jotsꞌi, yá ma̱xte bi watꞌa habu̱ mi ꞌbu̱ ar Hesu ne bi ꞌñembabi:

—Habu̱ gi ne ga o̱the ar tꞌoximbaxjwa.

18 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Di möhu̱ har hnini, ne xipabihu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ ꞌbu̱hnu̱: Ba pe̱nkagihe ar Utate ga xiꞌahe njawa: Xi da̱tꞌa ar pa xi hñuska Jö, ne di ne ga tsiꞌbe ar tꞌoximbaxjwa ma ma̱xte ha ri ngu.

19 Ne nuyá ma̱xte bi ꞌyo̱tꞌa ngu xki ꞌbe̱pabi, bi ma ba hoka ar tꞌoximbaxjwa.

20 Nu mi nxui ar Hesu bi hñu har mexa, ne nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte bi hñuhwi.

21 Núꞌmu̱ mi ñuni bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, nꞌa nuꞌu̱ gi huhu̱wa ma da da̱gagi.

22 Nuyá ma̱xte xa bi du yá mu̱i, ne nꞌa ngu nꞌa mi a̱mbabi:

—Ma tsi Hmuꞌi, ha go geke.

23 Ne ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nöꞌö togo nꞌadar mohi di ñumꞌe, go ma da da̱gagi.

24 Majöni, Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi ꞌba̱ ar ꞌñu da tꞌo̱tꞌwa gatho nöꞌö mönga hár Tꞌofo Jö, ha hwëkate nöꞌö togo ma da da̱. Xiñhohmö hinxi zo̱kwa har ximha̱i.

25 Nuꞌmú̱ ar Huda nöꞌö togo ma nda da̱, bi ꞌya̱mba ar Hesu ne bi ꞌñembabi:

—Utate, ha go geke.

Ar Hesu bi döti ne bi ꞌñembabi:

—Go xka mönse̱ go geꞌe.

26 Núꞌmu̱ mi ntꞌoxꞌu̱, ar Hesu bi gu̱ ar thuhme, bi ꞌya̱pa Jö nda jöpi. Bi heke, bi hembabi yá ma̱xte, ne bi ꞌñembabi:

—Tsihu̱, gehnu̱ ma ndoꞌyo.

27 Nepꞌu̱ bi gu̱xa ar tꞌe̱ni mi po ar tꞌafiꞌobxi, bi umba njamödi Jö, ne bi thokwa yá ma̱xte, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Tsihu̱ gi gathohu̱.

28 Gehnu̱ ma ji da nhöꞌmi, ne da go ar ꞌraꞌyo nkohi. Njapꞌu̱ da njutꞌwa yá tsꞌoki nze̱ye̱ ya jöꞌi.

29 Nupya di xiꞌahu̱, hinga pengi ga tsipa ár tꞌafi ar ꞌba̱iꞌobxi nuya payu̱. Ma ga to̱ꞌmi ga tsiwihu̱ maꞌraꞌyo hár tsꞌu̱tꞌwi ma Dada.

Ar Hesu bi mö nda ko̱nga ar Pedro

(Mr. 14:26‑31; Lk. 22:31‑34; Jn. 13:36‑38)

30 Nu mi waꞌu̱ bi ntu nꞌar jöhñö, bi maꞌu̱ har tꞌo̱ho̱ Njömdo̱ni.

31 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nunar nxuinu̱ gatho ma gi hye̱gase̱gihu̱, ngetho xi tꞌotꞌa har Tꞌofo: Ma ga ho ar ma̱ꞌyo, ne nuyá de̱ti ma da mfontꞌa gatho.

32 Ha núꞌmu̱ xka pengi ga nte manꞌagi, ma ga ꞌbe̱tꞌo gar nthe̱hu̱nu̱ Ngalilea.

33 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Mödi gatho nuꞌu̱ maꞌra da hye̱kꞌaꞌi, nuga hinga ma ga he̱kꞌaꞌi.

34 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Xa majöni di xiꞌaꞌi, nunar nxuinu̱ hinxi mata ar boxi, ha nuꞌge xka ko̱ngagi hñuꞌgi.

35 Ar Pedro bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Mödi ga tuga nꞌehe, hinga ko̱ñꞌaꞌi.

Ne gatho nu maꞌra yá ma̱xte bi mönga njapꞌu̱ nꞌehe.

Ar Hesu bi ꞌya̱pa Jö ár Dada núnu̱ Getsemani

(Mr. 14:32‑42; Lk. 22:39‑46)

36 Ar Hesu bi zo̱ngwi yá ma̱xte habu̱ mar thuhu Getsemani, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hñuhu̱wa. Nuga ma ga ma nꞌa tsi tu̱i injanu̱, ma ga a̱pa Jö ma Dada.

37 Ne bi zixa ar Pedro ne nuꞌu̱ yoho yá tꞌu̱ ar Sebedeo, bi ma tsi yapꞌu̱, ne ar Hesu bi mu̱di xa bi du ár mu̱inu̱.

38 Ne bi ꞌñemba nuꞌu̱ hñu yá ma̱xte:

—ꞌBu̱tho ga tu ar dumu̱i. Kohu̱wa, mahye̱gi ga a̱fu̱ Jö.

39 Ne ar Hesu bi tho tsi tu̱i ár yapꞌu̱. Bi zohnu̱ yá ma̱xte, bi nda̱ndihmö, bi me̱ ár hmi har ha̱i, bi ꞌya̱pa Jö ár Dada ne bi ꞌñembabi:

—Ma Dadaꞌi, nuꞌmu̱ da tsa̱hmö, da thota nunar tꞌe̱ni xi ꞌñepꞌu̱ ne hinda zu̱kagi. Mödi hindi ne gi ꞌyo̱tꞌa ngu di nega, ꞌyo̱tꞌa ngu gi nege.

40 Mꞌe̱fa bi mengi ma ba kꞌöꞌsa nuꞌu̱ hñu yá ma̱xte, ne bi dini mi öꞌu̱, jange bi ꞌñemba ar Pedro:

—Ha himi tsa̱ ngi tse̱thu̱ ngi fa̱xju̱ nga a̱fu̱ Jö nꞌa tsi xe̱nimpa.

41 Zo̱tꞌa ri da̱hu̱ ne ꞌya̱fu̱ Jö gi tse̱thu̱ ya tsꞌothogi xi ꞌñepꞌu̱. Xa majöni di xiꞌahu̱, nuna ri hñöhu̱ ꞌbu̱i da tse̱ti, ho̱nse̱ ri ndoꞌyohu̱ kꞌatꞌa ár tsꞌe̱di.

42 Ar Hesu bi menga manꞌagi habu̱ mi a̱pa Jö, ne bi ꞌñenga manꞌagi njawa:

—Ma Dadaꞌi, nuꞌmu̱ da tsa̱hmö da thota nuya thogi ne hinda zu̱kagi, ho̱nse̱ ꞌyo̱tꞌa ngu gi nege.

43 Ba pengi bi kꞌönga yá ma̱xte habu̱ xki zogi, ne bi dini mi öhö manꞌagi. Himi tsa̱ nda zo̱tꞌa yá da̱, ngetho xa mi kö ar tꞌöhö.

44 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi zopꞌu̱ manꞌagi, ne bi ma ba a̱pa Jö ár Dada. Getꞌu̱ ya mhö xki mönga mꞌe̱tꞌo bi mengi bi xipabi.

45 Ba penga habu̱ xki zo nuꞌu̱ hñu yá ma̱xte, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nupya hö, te ri tꞌöhöhu̱ ne tsa̱ya̱hu̱ xiñho. Xi da̱tꞌa ar pa xi thuꞌspabi Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, ma da nda̱twa ha yá ꞌye̱ ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki.

46 Nanju̱ möhö, ba ehnu̱ nöꞌö togo ma da da̱gagi.

Ar Hesu bi nju̱

(Mr. 14:43‑50; Lk. 22:47‑53; Jn. 18:2‑11)

47 Himi jwadi nda mönga njapꞌu̱ ar Hesu, mi zo̱ ar Huda, nꞌa nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte, mi ñꞌowi nze̱ye̱ ya jöꞌi mi hö ya ndo̱jwai ne ya za. Nuya jöꞌi xki me̱hna ya ndömöjö ne ya dönziandö.

48 Ar Huda togo mi da̱ ar Hesu, xki nkohwiꞌu̱ ne xki ꞌñembabi:

—Nöꞌö gi hyanthu̱ ga tsu̱ꞌspa ár hmi, gehnu̱ dama gi ju̱hu̱.

49 Nuꞌmú̱ ar Huda dama ba tsu̱ ar Hesu, ne bi ꞌñembabi:

—Xa̱ ar tsi te, Utate.

Ne dama bi zu̱tsꞌi.

50 Ar Hesu bi döti ne bi ꞌñembi:

—Xiꞌge, te xka ꞌñeke ño̱.

Ha nuya jöꞌi bi watꞌi bi gu̱ ar Hesu.

51 Ngu mi nju̱ ar Hesu, nꞌa nuꞌu̱ mi ñꞌowiꞌö, bi kꞌosꞌa ar ndo̱jwai, ne bi dakwa ár gu nꞌár ꞌbe̱go ar döngamöjö.

52 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñemba nöꞌö mi hö ar ndo̱jwai:

—Kwata ri jwai, ngetho gatho nuꞌu̱ togo ju̱ ar jwai ñhote, ma da nju̱ ar jwai da thoꞌö nꞌehe.

53 Ha hinxka pöthu̱ da tsa̱ ga a̱pa ma Dada da me̱nka nꞌa mutꞌi ya e̱nxe̱, ne nöꞌö da ꞌyo̱tꞌe.

54 Nuꞌmu̱ ga japꞌu̱, hanja da tho ngu mönga har Tꞌofo ꞌmu̱.

55 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñemba ya jöꞌi:

—Hage dar bë xka ehu̱ gi mikagihu̱, gi höhu̱ ya jwai ne ya za. Hyaxꞌmu̱ ndi ꞌbu̱hnu̱ har dönganijö ndi utꞌahu̱, ne hinte ga jaju̱.

56 Gathoyu̱ xi thogi, ne nda njapꞌu̱ ngu xki mönga yá mꞌe̱hni Jö har Tꞌofo.

Nuꞌmú̱ gatho yá ma̱xte bi zohnu̱ bi mfontꞌi bi maꞌu̱.

Ar Hesu bi mꞌa̱ꞌma hár mhuntsꞌandö ya xodyo

(Mr. 14:53‑65; Lk. 22:54‑55, 63‑71; Jn. 18:12‑14, 19‑24)

57 Nuꞌu̱ togo xki gu̱ ar Hesu, bi zixa habu̱ mi ꞌbu̱ ar döngamöjö már thuhu Kaifas. Ka xki mhushnu̱ nꞌehe ya bötꞌofo ne ya dönziandö.

58 Ha nu ar Pedro mi ꞌbe̱fatho tsi yapꞌu̱ mi te̱nga ar Hesu. Mi zo̱nga hár thi ár ngu ar döngamöjö, ka bi hñuhwinu̱ ya ndogu, mi ne nda hyandi tema nda thogi.

59 Nuya ndömöjö, ya dönziandö ne gatho ár mhuntsꞌandö ya xodyo, mi honga ya nhemhñö te nda hyo̱xa ar Hesu, ne njapꞌu̱ nda tsa̱ nda tho.

60 Ne hinte bi za̱ te bi thimbabi, mödi nze̱ye̱ ya jöꞌi mi ju̱spa ya nhemhñö. Ha mꞌe̱fa bi zo̱hnu̱ yoho ya nemhñö jöꞌi,

61 ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ bi ꞌñenö: Da tsa̱ ga yo̱tꞌwa ár nijö Jö, ne ár hñupa da tsa̱ ga pengi ga ju̱xa manꞌagi.

62 Nuꞌmú̱ ar döngamöjö bi mꞌa̱i ne bi ꞌñemba ar Hesu:

—Hage hinte gi thödi. Te di bo̱nga nuya tho̱xꞌaꞌi.

63 Nunar Hesu hinte bi dödi. Nuꞌmú̱ ar döngamöjö bi ꞌñembabi:

—Hár thuhu Jö nöꞌö te, xikagihe, hage go geꞌe ar Kristo ár Tꞌu̱ Jö.

64 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi döti ne bi ꞌñenö:

—Hö, njapꞌu̱ ngu xka mö. Ne di xiꞌahu̱, nuya pa xi ꞌñepꞌu̱ ma gi hyanthu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi da hñu hár ñꞌe̱i Jö togo jár tsꞌe̱di. Mꞌe̱fa ma gi hyanthu̱ da e ha ya gui.

65 Nuꞌmú̱ ar döngamöjö bi xika yá he, ngetho mi beni ar Hesu xki ñömañꞌu̱bi Jö, ne bi ꞌñenö:

—Xi zanga Jö. Te ga jafu̱ manꞌa te da hyo̱tsꞌe, go xka ꞌyo̱se̱hu̱ tema xi mö.

66 Te gi möñhu̱.

Ha nu maꞌra bi dödi ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Nunu̱ di ꞌñepi da tho.

67 Nuꞌmú̱ ꞌraꞌu̱ bi zospa ár hmi ne mi fe̱i, ne maꞌra mi umba ya mpe̱tgu.

68 Ne mi embabi:

—Gi enö gar Kristo, xije ꞌmu̱ togo bi me̱pꞌaꞌi.

Ar Pedro bi ko̱nga ar Hesu

(Mr. 14:66‑72; Lk. 22:55‑62; Jn. 18:15‑18, 25‑27)

69 Ar Pedro mi huhnu̱ har thi, nꞌa mba epꞌu̱tho nꞌar nxutsi mi mꞌe̱go. Bi ma ba tsu̱di ne bi ꞌñembabi:

—Nuꞌge nꞌe, ngi ñꞌowi ar Hesu ar me Ngalilea.

70 Nu ar Pedro bi nko̱ni ha yá nthandi gatho ya jöꞌi ne bi ꞌñenö:

—Hindi pöka te gi mönge.

71 Nepꞌu̱ bi maꞌö har goxthi. Ne manꞌar nxutsi mi mꞌe̱go nꞌehe bi hyandi, ne bi ꞌñemba nuya jöꞌi mi ꞌbu̱hnu̱:

—Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ mi ñꞌowi ar Hesu me Nasare nꞌehe.

72 Ar Pedro bi mengi bi nko̱ni, bi ꞌñetꞌa Jö made ne bi ꞌñenö:

—Hindi pöka nor ñꞌo̱ho̱ꞌö.

73 Hingar yaꞌö bi watꞌa nuya jöꞌi mi ꞌbu̱hnu̱, ne bi ꞌñemba ar Pedro:

—Xa majöni ngi ñꞌowi nꞌehe, ngetho nhekitho hanja gi ñö.

74 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi ntsate, ne bi ꞌñetꞌa Jö made bi ꞌñenö:

—Hindi pödi tema ñꞌo̱ho̱ gi no̱ñhu̱.

Ne bi ma ꞌmu̱ ar boxi.

75 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi zo ár mfeni nöꞌö xki xipa ar Hesu núꞌmu̱ xki ꞌñembabi: Hinxi mata ar boxi, ha nuꞌge xka ko̱ngagi hñuꞌgi. Ne bi bo̱nga nthi, xa bi hyu̱ ár ñö bi nzoni.

27

Ar Hesu ma ba mꞌa̱mba ar Pilato

(Mr. 15:1; Lk. 23:1‑2; Jn. 18:28‑32)

1 Nu ár hyaxꞌö ja mi hatsꞌi, gatho ya ndömöjö ne ya dönziandö bi nkoꞌu̱ nda hyo ar Hesu.

2 Ne bi zixꞌu̱ xki nso̱tꞌe, ma ba da̱twa ha yá ꞌye̱ ar Ponsio Pilato togo mar ndö Nhudea.

Hanja bi du ar Huda

3 Ar Huda togo xki da̱ ar Hesu, mi hyandi xki tꞌe̱ntꞌi nda tho, xa bi du ár mu̱i nöꞌö xki ꞌyo̱tꞌe. Ne bi ntso̱ꞌmi, bi ma ba koꞌsa nuꞌu̱ nꞌa̱temaꞌre̱tꞌa ya tꞌaxbojö xki umba ya ndömöjö ne ya dönziandö.

4 Ne bi ꞌñenö:

—Nuga xta o̱tꞌa nꞌa ra döta tsꞌoki, ngetho xta da̱ da tho nꞌar ñꞌo̱ho̱ hinte tu.

Ha nuꞌu̱ bi ꞌñeñꞌu̱:

—Hindi pöje. Hyandge te gi pe̱fi.

5 Nuꞌmú̱ ar Huda bi gu̱ bi fo̱ta ya bojö mbo har nijö, ne bi bo̱ni bi götꞌa ar xögu ár ꞌyu̱ga, ne bi ñhose̱.

6 Nuya ndömöjö bi go ya bojö, ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Nunar bojönu̱ hinda tsa̱ ga u̱thu̱ hár mꞌe̱sbojö ar nijö, ngetho ár njutꞌi ár ji nꞌar jöꞌi.

7 Nepꞌu̱ bi nkoꞌu̱ nunar bojöꞌö, ma nda da̱nga nunar ha̱i ár thuhu ár Ha̱i ar Gö, ne nda ntꞌa̱hnu̱ ya nzo̱ho̱ jöꞌi.

8 Jange gehnu̱ ár thuhu pe̱ꞌsa nuya payu̱, ár thuhu ar Ha̱iji.

9 Njapꞌu̱ bi tho ngu xki mönga ár mꞌe̱hni Jö ár thuhu Heremia núꞌmu̱ bi ꞌñenö: Bi nju̱ nöꞌö nꞌa̱temaꞌre̱tꞌa ya tꞌaxbojö, gehnu̱ ár nze̱ye̱ ar bojö xki thuꞌspa togo bi ꞌba̱, ngu xki hñuꞌspa ya me Israel.

10 Ne bi tꞌuni bi tha̱mba ár ha̱i ar gö, ngu xki ꞌbe̱pkagi ar tsi Hmu.

Ar Pilato bi hñöꞌspa majöni ar Hesu

(Mr. 15:2‑5; Lk. 23:3‑5; Jn 18:33‑38)

11 Ar Hesu mi ꞌba̱hnu̱ hár nthandi ar Pilato, togo mar ndö Nhudea, ne nunar ndönu̱ bi ꞌya̱mba nꞌar ntꞌa̱ni:

—Ha go geꞌe ár Ndö ya xodyo.

Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hö, ngu xka mönse̱.

12 Nepꞌu̱ ya ndömöjö ne ya dönziandö xa te gatho mi ho̱tsꞌe, ha nöꞌö hinte bi dödi.

13 Nuꞌmú̱ ar Pilato bi ꞌñemba ar Hesu:

—Ha hingi o̱de gatho nöꞌö tho̱xꞌaꞌi.

14 Nunar Hesu hinte bi dötwabi, jange ar ndö xa mi ꞌyo̱tho.

Ar Hesu bi tꞌe̱ntꞌi nda tho

(Mr. 15:6‑20; Lk. 23:13‑25; Jn. 18:38‑19:16)

15 Xki nzönga ar ndö ta̱tꞌa je̱ye̱ har da̱ngo mbaxjwa nda hye̱ nꞌar ꞌyofa̱di, nöꞌö nda ꞌya̱ ya jöꞌi.

16 Nuya paꞌu̱ mi o ar fa̱di nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu Baraba. Gatho mi pödi tema jöꞌiꞌö.

17 Ne núꞌmu̱ mi mhuntsꞌa nze̱ye̱ ya jöꞌi, ar Pilato bi ꞌya̱mbabi ne bi ꞌñenö:

—Togo gi ne ga he̱kꞌahu̱, ar Baraba wa ar Hesu tꞌembabi ar Kristo.

18 Ar Pilato mi pödi xki ziꞌspabi ar Hesu nuya ndöxodyo, ngetho xki zo̱tꞌa yá mu̱i mi ꞌbe̱twa yá tsa̱.

19 Núꞌmu̱ mi huxa ar Pilato har thuxandö, ár ꞌbe̱hñö ba pe̱mpa nꞌar mhö, ne bi ꞌñembabi: Yo te gi ñꞌe̱ntꞌi gi japa nunar hogajöꞌinu̱, ngetho xa xi pikagi nꞌar tꞌi ar pania.

20 Ha nuya ndömöjö ne ya dönziandö bi u̱tꞌa ya jöꞌi nda ꞌya̱di nda the̱ ar Baraba, ne nda tho ar Hesu.

21 Nuꞌmú̱ ar Pilato bi ꞌya̱mba ya jöꞌi manꞌagi ne bi ꞌñembabi:

—Nuya yohoyu̱, ndana gi nehu̱ ga he̱kꞌahu̱.

Nuya jöꞌi bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Ar Baraba.

22 Jange ar Pilato bi mengi bi ñꞌa̱ni ne bi ꞌñenö:

—Xiꞌmu̱, teme ga japa nunar Hesu tꞌembabi ar Kristo.

Gatho bi döꞌu̱ bi ꞌñenö:

—Tsu̱ta har pontꞌi.

23 Nuꞌmú̱ ar Pilato bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Tema tsꞌoki xi ꞌyo̱tnu̱.

Ha nuꞌu̱ xa bi ga̱hni bi mafi mi eñꞌu̱:

—Tsu̱ta har pontꞌi.

24 Nu mi hyanda ar Pilato hinte mi tsa̱ te nda me̱fi, ho̱nse̱ mi fu̱di nda mu̱xma ya jöꞌi, bi ꞌya̱di nda thömpa nꞌa tu̱i ar dehe, ne bi nxu̱ꞌye̱ ha yá nthandi ya jöꞌi, bi ꞌñenö:

—Hingo ma ga tuꞌspa ár ji ma da nhöꞌmba nunar ñꞌo̱ho̱nu̱. Hyanthu̱ te gi pe̱hu̱.

25 Gatho ya jöꞌi bi dödi ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Nuje ne ma bötsihe go ma ga tusfe ár ji ma da nxani.

26 Nuꞌmú̱ ar Pilato bi hye̱ ar Baraba. Ha nunar Hesu bi japi nda nꞌwe̱xtꞌi, ne bi ꞌye̱ntꞌwa ha yá ꞌye̱ ya ndogu nda tsu̱ta har pontꞌi.

27 Nuꞌmú̱ ya ndogu bi zixa ar Hesu habu̱ mi ꞌbu̱ ar döta tsꞌu̱tꞌwi, ne nunu̱ xa ba kotꞌatho nꞌa mutꞌi ya ndogu.

28 Ne nuꞌu̱ bi mo̱kwa yá he, ne bi göꞌspa nꞌar the̱nga dutu.

29 Bi hñuꞌspabi hár ñö nꞌa ntsantꞌi ya ꞌmini xki mꞌe, ne bi tꞌe̱ntꞌwa hár ñꞌe̱i nꞌar tsꞌu̱tꞌo. Bi nda̱ndihmö hár nthandiꞌö, ne mi o̱tꞌwa ar thede mi embabiꞌu̱:

—Xa̱r tsi te, ár Ndöꞌi ya xodyo.

30 Mi tsoxꞌu̱, ne mi hömba ar tꞌo mi fe̱mba ár ñö.

31 Nu mi wadi bi ꞌyo̱tꞌwa ar thede, bi thökwa ar dutu, ne bi mengi bi thetwa ár he, ne bi tsꞌixa habu̱ ma nda tsꞌu̱ta har pontꞌi, ka nda dunu̱.

Ár ntsꞌu̱ti ar Hesu har pontꞌi

(Mr. 15:21‑32; Lk. 23:26‑43; Jn. 19:17‑27)

32 Nu mi bo̱ñꞌu̱ bi nthe̱winu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Simu, mar me Sirene. Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ bi njapi bi duxa ar pontꞌi habu̱ ma nda tsꞌu̱ta ar Hesu.

33 Ne mi zo̱nga habu̱ már thuhu Golgota, di bo̱ni da ꞌñenö, Nñöxhmundoꞌyo.

34 Ka ba tꞌumbabinu̱ ar ixkatꞌafi mi nthöskwi nꞌar bopo xi nju, ne nu mi za̱, himbi ne bi zi.

35 Nuya ndogu mi wadi bi tsu̱ta ar Hesu har pontꞌi, bi ñheꞌu̱ yá dutu bi ꞌye̱ntsꞌa ar nthöhö. Ne bi thogi ngu xki mönga ár mꞌe̱hni Jö núꞌmu̱ bi ꞌñenö: Bi hega ma dutu, ne bi ꞌye̱ntsꞌa ar nthöhö, ne njapꞌu̱ nda böꞌu̱ togo nda hñöska ma he.

36 Ne ka bi hñuhnu̱ꞌu̱ bi su ar Hesu.

37 Ne bi thuta nꞌar xithe̱ har pontꞌi mañö ár ñö, mi mö yoꞌö xki tsꞌu̱ti, mi enö njawa: Gehnu̱ ar Hesu, ár Ndö ya xodyo.

38 Bi tsꞌu̱ta yoho ya bë habu̱ bi tsꞌu̱ta ar Hesu nꞌehe, nꞌa mi zu̱ hár ñꞌe̱i, ha nöꞌö manꞌa hár ngöhö.

39 Ne nuꞌu̱ mi thohnu̱ xa mi theni ne mi hwötyá ñö.

40 Mi embabiꞌu̱:

—Nuꞌge xka mö gi yo̱tꞌa ar dönganijö, ne ár hñupa gi pengi gi ju̱tsꞌi, mpo̱se̱ xö, kö har pontꞌi nuꞌmu̱ xa majöni ár Tꞌu̱ꞌi Jö.

41 Nuya ndömöjö, ya bötꞌofo, ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya dönziandö mi ñömañꞌu̱bi ar Hesu nꞌehe, mi eñꞌu̱:

42 —Bi po̱ maꞌra, ha hingi tsa̱ da mpo̱se̱. Nuꞌmu̱ go gehnu̱ ár Ndö ya me Israel, dá göpya har pontꞌi ne ga ñꞌemu̱ihu̱.

43 Jamfi Jönu̱ ꞌnö. Dá ma̱xꞌö ꞌmu̱, nuꞌmu̱ xa majöni mödi. Ha hinxi mönse̱ gehnu̱ ár Tꞌu̱ Jö.

44 Nuya bë xki tsꞌu̱ta mahye̱gi, mi njapꞌu̱ mi o̱tꞌwa ar thede nꞌehe.

Ar Hesu bi du

(Mr. 15:33‑41; Lk. 23:44‑49; Jn. 19:28‑30)

45 Ngu made mpa bi ndu̱i bi mꞌe̱xui xo̱ge ar ximha̱i, ne bi göxa ngu ar hñu nde.

46 Núꞌmu̱ ma nda zu̱ ar hñu nde, ar Hesu bi ñö ntsꞌe̱di ne bi ꞌñenö:

—Eli, Eli, lama sabaktani. Di bo̱ni da ꞌñenö: Ma tsi Dada, ma tsi Dadaꞌi, yoꞌö xka hye̱gase̱.

47 ꞌRa nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ bi ꞌyo̱de ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ matꞌa ar mꞌe̱hni Elia.

48 Nꞌaꞌu̱ dama bi nixtꞌi ba hö nꞌar xiꞌyo ne bi pobo har ixkatꞌafi, bi tuta ha nꞌar xithi, ne bi kwatwa hár ne.

49 Ha maꞌra mi eñꞌu̱:

—Hye̱hu̱pꞌu̱, ma ga nuhu̱ ha da ꞌñepꞌu̱ ar Elia da ma̱tsꞌi da kꞌontꞌi.

50 Ar Hesu bi mengi bi ñö ntsꞌe̱di manꞌagi, bi da̱ ár hñö ne bi du.

51 Geꞌmu̱ bi xi ar dutu mi naxa mbo ar dönganijö, bi ndu̱ mañö di göxa ha̱i ár nse̱gi. Ne bi nja nꞌa ra döta nhwöni, ne ya ndo̱do bi hege.

52 Bi xo ya tꞌa̱gi, ne nze̱ye̱ ya hogajöꞌi xki du mꞌe̱tꞌo bi mengi bi nte manꞌagi.

53 Bi bo̱ñꞌu̱ ha yá tꞌa̱gi, ne mi mengi bi nte manꞌagi ar Hesu, bi yu̱tꞌu̱ har hnini Herusalen, ne bi hyanda nze̱ye̱ ya jöꞌi.

54 Nöꞌö ar döndogu ne yá mindoguwi mi su ar Hesu, mi hyantꞌu̱ bi nhwönga ar ha̱i ne gatho nuya xki thogi, xa bi zuꞌu̱ ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Xa majöni nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ már Tꞌu̱ Jö.

55 Yapꞌu̱tho mi ꞌba̱hnu̱ nze̱ye̱ ya ꞌbe̱hñö, mi handa gatho nöꞌö mi thogi, gehyu̱ nuꞌu̱ ba te̱nga ar Hesu har ha̱i Ngalilea mi fa̱tsꞌi.

56 ꞌRaꞌu̱ mar Maria me Magdala, ar Maria ár nönö ar Hakobo ne ar Huse, ne ár nönö nuꞌu̱ yoho yá tꞌu̱ ar Sebedeo.

Ár ntꞌa̱gi ar Hesu

(Mr. 15:42‑47; Lk. 23:50‑56; Jn. 19:38‑42)

57 Núꞌmu̱ ꞌbu̱tho nda yu̱ ar hyadi, ba ehnu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi te̱nga ar Hesu, már thuhu ar Huse me Arimatea, mi the̱ ya ñho.

58 Bi ma ba a̱pa ar Pilato nda umba ár ndoꞌyo ar Hesu. Nuꞌmú̱ ar Pilato bi mö nda tꞌumbabi.

59 Ar Huse bi ma ba hömpa ár ndoꞌyo ar Hesu, ne bi ma̱xa ha nꞌar tꞌaxdutu.

60 Ne bi ma ba a̱ ha nꞌar ꞌraꞌyo tꞌa̱gi, habu̱ ma nda tꞌa̱se̱ꞌö, xki nsa̱ꞌma ha nꞌar ndo̱do. Nepꞌu̱ bi tönga nꞌa ra döta do, bi gota ar tꞌa̱gi, ne bi ma.

61 Getnu̱, mi huhnu̱ mi ñhandwi ar tꞌa̱gi ar Maria me Magdala ne nöꞌö manꞌar Maria.

Ya ndogu mi su ar tꞌa̱gi

62 Ár hyaxꞌö, nu xki tho ár pa ñhoki, bi ma ya ndömöjö ne ya de̱ngaꞌbe̱pate, ma ba kꞌöꞌsa ar Pilato,

63 ne bi ꞌñembabi:

—Ma ndöꞌahe, da beñhe nunar hya̱te ñꞌo̱ho̱ núꞌmu̱ mi tetho, bi ꞌñenö ár hñupa nda mengi nda nte manꞌagi.

64 Jange di nehe gi pe̱hna togo ma da su ar tꞌa̱gi hñupa, yo ma da e yá ma̱xte da bë, ne da ꞌñeñꞌu̱ xi mengi xi nte. Ne nunar nhemhñöꞌö da döta nöꞌö xi mhönga mꞌe̱tꞌo.

65 Bi dö ar Pilato ne bi ꞌñenö:

—Xi ꞌbu̱hnu̱ ꞌra ya ndogu, tsixu̱ ne suhu̱ xiñho ngu gi möñhu̱.

66 Nuꞌmú̱ nuya ndömöjö ne ya de̱ngaꞌbe̱pate bi maꞌu̱ ma ba thötꞌa ar do mi kotꞌa ar tꞌa̱gi, ne bi zohnu̱ ya ndogu nda su.

28

Ar Hesu bi mengi bi nte

(Mr. 16:1‑8; Lk. 24:1‑12; Jn. 20:1‑10)

1 Nu mi tho ar pa ntsa̱ya̱, ja mi fu̱di nda hatsꞌi ár ꞌbe̱tꞌo mpa manꞌa hñöto, ar Maria me Magdala ne manꞌa ar Maria ba e bi kꞌönga ar tꞌa̱gi.

2 Nuꞌmú̱, bi nja nꞌa ra döta nhwöni, ngetho ba kö nꞌar e̱nxe̱ mhetsꞌi. Ne mi zo̱hnu̱ habu̱ mi tꞌa̱ ar Hesu, bi hñöka nunar do mi kotꞌa ar tꞌa̱gi, ne ka bi hñuxhnu̱.

3 Nunár ꞌba̱i ar e̱nxe̱ xa mi yotꞌa ngu nꞌar hwe̱i, ne nuyá he mar ntꞌaxi ngu nꞌar tꞌaxtse̱.

4 Nu mi hyanda ya ndogu xa bi zuꞌu̱, ne bi gohnu̱ to da ꞌñenö xki du.

5 Ha nunar e̱nxe̱ bi zo nuya ꞌbe̱hñö, ne bi ꞌñembabi:

—Yo gi ntsuhu̱. Di pödi gi hoñhu̱ ar Hesu togo bi du har pontꞌi.

6 Hinjoꞌowa, bi mengi bi nte ngu bi möñꞌö. Ba e gi hyanthu̱ habu̱ bi ꞌbe̱ ar tsi Hmu.

7 Ngutꞌa di möhu̱, ba xifu̱ yá ma̱xte xi mengi xi nte. Ne nupya xi mꞌe̱tꞌo di ma Ngalilea, ka ma gi hyanthu̱nu̱ manꞌagi. Gehnu̱ xta e ga xiꞌahu̱.

8 Nuꞌmú̱ nuꞌu̱ yoho ya Maria, xa mi johya ne mi ntsu, bi nixtꞌi ma ba xipa nunar mhönu̱ yá ma̱xte ar Hesu.

9 Ne nu mi paꞌu̱ har ꞌñu, nꞌa mbi da̱ñꞌu̱ ar Hesu bi bo̱ni bi nthe̱wi, ne bi ze̱ngwa bi ꞌñembabi:

—Xa̱ ar tsi te.

Nuꞌmú̱ nuya ꞌbe̱hñö bi watꞌi bi hyu̱pa yá wa, ne bi nsundabi.

10 Ne ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yo gi ntsuhu̱. Di möhu̱ ba xifu̱ ma ku da maꞌu̱ Ngalilea, ka ga nthe̱ꞌbenu̱ manꞌagi.

Ya ndogu bi njapi nda goꞌma nöꞌö xki thogi

11 Nu mi ꞌyo ar ꞌñu ya ꞌbe̱hñö, bi ma ꞌra ya ndogu mi su ar tꞌa̱gi har hnini, ma ba xipa ya ndömöjö gatho nöꞌö xki thogi.

12 Nuya ndömöjö bi ñöwi ya dönziandö, ne bi nkoꞌu̱ nda umba nze̱ye̱ ya bojö ya ndogu nda goꞌmnda nöꞌö xki thogi.

13 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱ ma gi möñhu̱, mi nxui bi zu̱ꞌahu̱ ar tꞌöhö, ne geꞌmu̱ bi zo̱ yá ma̱xte, bi bëpa ár ndoꞌyo.

14 Ne nuꞌmu̱ ar ndö da bödi teme bi thogi, yo gi tu ri mu̱ihu̱, ngetho nuje ga ñöhe hinte da njaꞌahu̱.

15 Ne nuya ndogu bi hñönga ar bojö, ne bi maꞌu̱ bi ꞌyo̱tꞌa ngu xki nsipabi. Jange gehnu̱ ar mfeni no̱nga ya xodyo nuya payu̱ nꞌehe.

Ar döta ꞌbe̱pate

(Mr. 16:14‑18; Lk. 24:36‑49; Jn. 20:19‑23)

16 Nuya ꞌre̱tꞌamanꞌa yá ma̱xte bi ma Ngalilea har tꞌo̱ho̱ habu̱ xki xipabi ar Hesu nda nthe̱wi.

17 Nu mi hyantꞌu̱, bi nsundabi, mödi ꞌra himi ñꞌemu̱i.

18 Ar Hesu bi watꞌi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Gatho ar tsꞌu̱tꞌwi xi tꞌe̱ntka ha ma ꞌye̱ núnu̱ mhetsꞌi ne nuwa har ximha̱i.

19 Jange di möhu̱ ba zohu̱ ya jöꞌi xo̱ge ár nxidi ar ximha̱i. Uthu̱ da de̱ngagiꞌu̱ nꞌehe, ne xixthehu̱ hár thuhu ar Dada, ar Tꞌu̱ ne ár Hñö Jö.

20 Ne utwabihu̱ da ꞌyo̱tꞌa gatho ngu nöꞌö xta ꞌbe̱pꞌahu̱. Ne nuga hyaxꞌmu̱ ga ꞌbu̱hwihu̱ gatho ya pa di ꞌbu̱ta ar ximha̱i. Dá njapꞌu̱.

AR MARKO

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Ar hoga mhö bi ꞌyotꞌa

AR MARKO

1

Ar Xuwa Xixthe mi mönga ar hoga mhö

(Mt. 3:1‑12; Lk. 3:1‑9, 15‑17; Jn. 1:19‑28)

1 Ár ndu̱i ár hoga mhö ar Hesukristo ár Tꞌu̱ Jö.

2 Ngu bi ꞌyotꞌa ar mꞌe̱hni Isaia:

Hyandi di pe̱hna ma mꞌe̱hni da mꞌe̱tꞌo habu̱ gi pa,

da mꞌe̱tꞌo da hyokꞌa ar ꞌñu.

3 Ár mhafi nꞌa togo enga har otꞌatꞌo̱ho̱:

Hyojwu̱ ár ꞌñu ar tsi Hmu; jömfu̱ habu̱ da thogi.

4 Ar Xuwa mi xixthe ya jöꞌi har otꞌatꞌo̱ho̱, ne mi xipabi ar hoga mhö, ne nuyu̱ nda ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi ne nda mpumbabi yá tsꞌoki.

5 Ne mi po̱nga ya jöꞌi mi e nda zu̱ ar Xuwa, gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱ har hnini Herusalen ne nuꞌu̱ maꞌra ya hnini har ha̱i Nhudea, mi da̱majöni yá tsꞌoki, ne mi xixtheꞌö har döthe Hordan.

6 Ar Xuwa mi hö nꞌar he xki nju̱mpa ár xi nꞌar me̱ti ár thuhu kameyo ne xki mꞌe, ne mi ngu̱tꞌa nꞌar ximhni, ha mi tsi ya ma̱ngakꞌoto ne ar tꞌafi mi tꞌinga har tꞌo̱ho̱.

7 Ne mi mönga ar hoga mhö mi enö:

—ꞌBe̱fa nꞌa xa tökagi ár tsꞌe̱di, hindi ꞌñepkagi ga xotꞌwatsꞌu̱ ár thiza.

8 Nuga xta xixtheꞌihu̱ har dehe, ha nöꞌö ma da xixtheꞌihu̱ hár Hñö Jö.

Ár nxixthe ar Hesu

(Mt. 3:13‑17; Lk. 3:21‑22)

9 Nuya paꞌu̱ ba e ar Hesu ba po̱nga har hnini Nasare har ha̱i Ngalilea, ne bi xixthe ar Xuwa har döthe Hordan.

10 Nepꞌu̱ mi bo̱nga har dehe, bi hyandi bi xo mhetsꞌi, ne ár Hñö Jö ngu nꞌar domtxu ba köi bi zu̱di.

11 Ne bi nheki nꞌar mhö ndi ꞌñe mhetsꞌi mi enö:

—Go ma hmöka Tꞌu̱ꞌi, gi jakagi ga njohya.

Ar tsꞌondöhi mi tsa̱ta ar Hesu

(Mt. 4:1‑11; Lk. 4:1‑13)

12 Mꞌe̱fa ár Hñö Jö bi zixa ar Hesu har otꞌatꞌo̱ho̱.

13 Ne ba ꞌbu̱hnu̱ yonꞌa̱te mpa, har tsꞌondöhi mi tsa̱tnu̱. Ba ꞌbu̱ madeda ya zuꞌwe, ha nuyá e̱nxe̱ Jö mi pe̱pabi.

Ar Hesu bi du̱ꞌma ár ꞌbe̱fi

(Mt. 4:12‑17; Lk. 4:14‑15)

14 Núꞌmu̱ mi njotꞌa ar Xuwa har fa̱di, ar Hesu bi menga Ngalilea mi mömba ár hoga tsꞌu̱tꞌwi Jö.

15 Mi enö njawa:

—Xi zo̱ ar pa xki mhö, ne ár tsꞌu̱tꞌwi Jö ꞌba̱pꞌu̱tho. ꞌYo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi, ne ñꞌemu̱ihu̱ ar hoga mhö.

Ar Hesu bi zohna goho ya ngu̱xhwö

(Mt. 4:18‑22; Lk. 5:1‑11)

16 Mi ka̱ta hár ñöni ar ñho̱nthe Ngalilea, ne bi hyanda ar Simu ne ar Andre ár jödöpꞌu̱, mi kötꞌa yá ntꞌa̱tsꞌi har dehe, ngetho ma ya ngu̱xhwö.

17 Ne ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ba e gi te̱ngagihu̱, ne ga exꞌahu̱ gi ju̱xu̱ ya jöꞌi.

18 Dama bi zopꞌu̱ yá ntꞌa̱tsꞌiꞌu̱ bi de̱ni.

19 Bi ñꞌo manꞌa tsi tu̱i ar Hesu, ne bi hyanda ar Hakobo ne ar Xuwa ár jödöpꞌu̱ꞌö, yá tꞌu̱ ar Sebedeo. Nuyu̱ mi to̱hnu̱ har motsa mi po̱tꞌa yá ntꞌa̱tsꞌi.

20 Dama bi zohni, ne nuyu̱ bi zopꞌu̱ ar Sebedeo yá dadaꞌu̱, mi to̱hwi yá ꞌbe̱go har motsa, ne bi de̱ni.

Nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi

(Lk. 4:31‑37)

21 Bi zo̱ñꞌu̱ har hnini Nkapernaum, ne ar pa ntsa̱ya̱ bi yu̱tꞌa ar Hesu ha yá nijö ya xodyo mi uti.

22 Nuꞌu̱ togo mi o̱tsꞌe mi ꞌyo̱da ár ntꞌuti, ngetho mi ñö ngu nꞌa pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di, hinge ngu nuya bötꞌofo.

23 Ha mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ ha yá nijöꞌu̱ mi nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi, nꞌa mbi hye̱xta nꞌar mhafi,

24 bi ꞌñenö:

—Tema gi pe̱kwa, Hesu me Nasare. Hage xka e gi hwatkagihe. Di pödi togoꞌi, ár hoga Tꞌu̱ Jö.

25 Nunar Hesu bi zu̱i ne bi ꞌñembabi:

—Kotꞌa ri ne, ne po̱ni hye̱ nunar ñꞌo̱ho̱nu̱.

26 Ha nunar tsꞌondöhi bi hwöꞌsa nunar ñꞌo̱ho̱, ne bi hye̱xa nꞌar mhafi bi bo̱ni bi zopꞌu̱.

27 Gatho xa mi ꞌyo̱tho, ne mi ñöxhnatho mi eñꞌu̱:

—Ter me̱hnu̱pya. Tema ꞌraꞌyo ntꞌutinu̱ ꞌmu̱. Pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di ꞌbe̱pa ya tsꞌondöhi, ne nuyu̱ o̱te.

28 Ne ngutꞌa bi nu̱nga ár ꞌbede xo̱ge hár nthetꞌi ar ha̱i Ngalilea.

Ar Hesu bi o̱thebi ár to ar Simu Pedro

(Mt. 8:14‑15; Lk. 4:38‑39)

29 Mi bo̱nga hár nijöꞌu̱, bi ma hár ngu ar Simu ne ar Andre, bi me̱wi ar Hakobo ne ar Xuwa.

30 Ha nunár to ar Simu mi ꞌbe̱nu̱ mi the̱ ar mpatꞌi, ne ngutꞌa bi nsipabi ar Hesu.

31 Nuꞌmú̱ bi watꞌi bi mipa ár ꞌye̱ bi gu̱tsꞌi, ne dama bi hñöka ár mpatꞌi, ne bi nangi mi umbabi te nda ziꞌu̱.

Ar Hesu bi o̱the nze̱ ya da̱thi mi yu̱ ar hyadi

(Mt. 8:16‑17; Lk. 4:40‑41)

32 Mi taknde, ja xki yu̱ ar hyadi, ba tsꞌimpa gatho ya da̱thi ne nuꞌu̱ mi nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi.

33 Gatho ya mengunu̱ xa mi ñꞌentꞌi bi watꞌa har goxthi.

34 Ne bi o̱the nze̱ye̱ tsa̱ntꞌö ar hñeni mi pe̱tsꞌi, ne bi ꞌye̱nga nze̱ye̱ ya tsꞌondöhi, ne himi he̱gi nda ñö, ngetho mi pöꞌu̱ togoꞌö.

Ar Hesu bi ñꞌo xo̱ge har ha̱i Ngalilea mi mönga ar hoga mhö

(Lk. 4:42‑44)

35 Ár hyaxꞌö ar Hesu bi nanga nꞌitho núꞌmu̱ mi nxuitho, bi ma ba a̱pa Jö ha nꞌar ha̱i hinto mi ꞌbu̱i.

36 Ar Simu ne nu maꞌra mi ñꞌowi, bi ma ba honi.

37 Ne mi dini bi ꞌñembabi:

—Gatho ya jöꞌi hoñꞌaꞌi.

38 Nöꞌö bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Möhö ma ga tso̱ñhu̱ maꞌra ya hnini ha ya nthetꞌi, ga xipabiꞌu̱ ar hoga mhö nꞌehe, ngetho geꞌö xta ehe.

39 Ne bi ñꞌo xo̱ge Ngalilea, mi ku̱tꞌa ha yá nijö, mi mönga ar hoga mhö ne mi e̱nga ya tsꞌondöhi.

Ar Hesu bi o̱the nꞌa mi tsu̱ ar tsitꞌandoꞌyo

(Mt. 8:1‑4; Lk 5:12‑16)

40 Ba e nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi tsu̱ ar tsitꞌandoꞌyo, bi nda̱ndihmö ne mi a̱pa ar möte mi embi:

—Nuꞌmu̱ gi ne, da tsa̱ gi o̱thegi.

41 Ne ar Hesu bi ko ár nhwëki, bi maka ár ꞌye̱ bi hñuꞌspabi, ne bi ꞌñembi:

—Hö, di ne ga o̱theꞌi. Dá dixꞌaꞌi.

42 Nu mi mönga njapꞌu̱, nu ar tsitꞌandoꞌyo dama bi hye̱gi, ne bi ditsꞌi.

43 Nuꞌmú̱ xa mi pe̱mbabi, ne bi me̱hni nda ma.

44 Ne bi ꞌñembabi:

—Ha gi o̱de, hinto ma gi xipabi. Ho̱nse̱ di ma ba ñꞌudi da hyantꞌa ar möjö. Ne gi hñöxa ar mꞌo̱ñho̱, gi jutꞌa ri ntꞌaxki ngu bi mönga ar Moise, njapꞌu̱ da böꞌu̱ xi dixꞌi.

45 Ha nu mi maꞌö, xa to gatho mi xipabi, ne bi ꞌyonga ar ꞌbede nöꞌö tema xki thogi. Jange ar Hesu himi tsa̱ nda yu̱tꞌa har hnini xiñho. Mi kota ha ya ha̱i hinto mi ꞌbu̱i, ne ka mi panu̱ ya jöꞌi ma nda zu̱di. Nuya jöꞌiyu̱ hagatho ya ha̱i mi ehe.

2

Ar Hesu bi o̱the nꞌar da̱thi xki nza ár ndoꞌyo

(Mt. 9:1‑8; Lk. 5:17‑26)

1 Xki tho ꞌra ya tsi pa, ne ar Hesu bi yu̱tꞌa manꞌagi har hnini Nkapernaum, ne bi födi mi ꞌbu̱hnu̱ har ngu.

2 Ne dama bi watꞌa nze̱ye̱ ya jöꞌi. Himi tsu̱di nda yu̱tꞌa har ngu, mödi nda mꞌa̱ta har goxthi, ne nunu̱ mi xipabi ar hoga mhö.

3 Nuꞌmú̱ ba e ꞌra ya ñꞌo̱ho̱ mi honi, mi tsi nꞌar ñꞌo̱ho̱ xki nza ár ndoꞌyo, mi nju̱nga goho mi mutsꞌi.

4 Nuya jöꞌi xa mi nze̱ye̱, himi tsa̱ nda yu̱tꞌi. Jange bi xosꞌu̱ nꞌa xe̱ni ár mꞌetꞌe ar ngu, ne ka bi göꞌmnu̱ har oki nunar fidi mi oxa ar ñꞌo̱ho̱ xki nza ár ndoꞌyo.

5 Ar Hesu mi hyandwa yá jamfi nuꞌu̱ togo mi tsihi, bi ꞌñemba ar ñꞌo̱ho̱ xki nza ár ndoꞌyo:

—Ndada, xi mpumpꞌa ri tsꞌoki.

6 Mi ꞌbu̱hnu̱ ꞌra ya bötꞌofo, mi ꞌyo̱xa njapꞌu̱ mi ense̱ ha yá mfeni:

7 Yoꞌö ñö njapꞌu̱nu̱. Tsꞌokwa Jö. Hinjoꞌo manꞌa tsa̱ da pungya tsꞌoki, ho̱nse̱ Jö.

8 Ar Hesu mi pötwatho yá mfeni ne te gatho mi beñꞌu̱, jange bi ꞌñembabi:

—Yoꞌö te gatho gi benthu̱ ha ri mfenihu̱.

9 Temar ñhembi ga embabi nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ xi nza ár ndoꞌyo: Xi mpumpꞌa ri tsꞌoki, wa ga embabi: Nangi, ju̱xa ri fidi, di ma.

10 Pöhu̱pya, Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi pe̱ꞌskwa ar tsꞌe̱di har ximha̱i da pungya tsꞌoki, nuhu̱ teme ma ga pe̱fi.

Ne bi ꞌñemba nöꞌö togo xki nza ár ndoꞌyo:

11 —Nuꞌge di xiꞌaꞌi: Nangi, ju̱xa ri fidi, di ma ri ngu.

12 Nuꞌmú̱ nöꞌö dama bi gu̱xa ár fidi, bi thota madeda ya jöꞌi bi ma. Gatho xa mi ꞌyo̱tho mi nsundabi Jö mi eñꞌu̱:

—Hiñhamꞌu̱ xta hanthu̱ nꞌar ntꞌudi njanu̱.

Ar Hesu bi zo ar Lebi nda de̱ni

(Mt. 9:9‑13; Lk. 5:27‑32)

13 Mꞌe̱fa ar Hesu bi mengi bi ma har ñönthe, ha nuya jöꞌi mi e nda zu̱di, ne nöꞌö mi uti.

14 Núꞌmu̱ mi thohnu̱, bi hyanda ar Lebi ár tꞌu̱ ar Alfeo, mi huxnu̱ habu̱ mi njutꞌa ar bojö mi jotꞌa ya ndö, ne bi ꞌñembabi:

—Ba ehe te̱ngagi.

Ha nöꞌö bi nangi bi de̱ni.

15 Mꞌe̱fa ar Hesu bi ma hár ngu ne bi hñu har mexa. Bi watꞌa nze̱ye̱ ya njotbojö ne ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki, mi huhwi ar Hesu mahye̱giwi yá ma̱xte, ngetho mi ja nze̱ye̱ togo xki de̱ni.

16 Ha nuya bötꞌofo ne ya de̱ngaꞌbe̱pate, mi hyandi mi ñungwi ya njotbojö ne ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki, bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Tema di bo̱mpyanu̱, ñungwi ya njotbojö ne ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki.

17 Ar Hesu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌu̱ ꞌyomañho hingi honga togo da o̱the, ha nuꞌu̱ hñeni hö, hoñꞌu̱. Hinxta e ga zo ya hogajöꞌi, xta e ga zo ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki da ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi.

Ar Hesu bi tꞌa̱mba ar bëhë

(Mt. 9:14‑17; Lk. 5:33‑39)

18 Nuyá ma̱xte ar Xuwa Xixthe ne yá ma̱xte ya de̱ngaꞌbe̱pate, xki nzöi mi bëꞌu̱. Jange nꞌagi ba e ꞌra, bi ꞌya̱mba ar Hesu:

—Yoꞌö yá ma̱xte ar Xuwa Xixthe ne yá ma̱xte ya de̱ngaꞌbe̱pate bëhë, ha nuya ri ma̱xte hingi bëhyu̱.

19 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Hage tsa̱ da bë nuꞌu̱ togo xi tsꞌohna ha nꞌar ngo ne huhwi nöꞌö togo xi nthöti. Hingi tsa̱ da bëhyu̱, ngetho ꞌbu̱hwi togo xi nthöti.

20 Xta zo̱hmö ya pa da tsꞌimbabi; nuꞌmú̱ hö, xi inda nehmö, da bëhyu̱.

21 Hinjoꞌo togo ju̱ nꞌar ꞌraꞌyo mꞌo̱tꞌe po̱ta nꞌar ze̱ dutu. Ngetho nu xta yu̱tꞌa ar ꞌraꞌyo mꞌo̱tꞌe, da gu̱tꞌa ar ze̱ dutu ne da xe̱ döta xe̱ni.

22 Hinto xitꞌa ar ꞌraꞌyo tꞌafi ha ya ze̱ ximhni. Ngetho nuꞌmu̱ da japꞌu̱, nunar ꞌraꞌyo tꞌafi da xe̱ka ya ze̱ ximhni, ar tꞌafi da nöꞌmi ne da mꞌe̱ ya ximhni. Jange ar ꞌraꞌyo tꞌafi nsitꞌa ha ya ꞌraꞌyo ximhni.

Yá ma̱xte ar Hesu bi doka ya ngötꞌe̱i har pa ntsa̱ya̱

(Mt. 12:1‑8; Lk. 6:1‑5)

23 Nꞌar pa ntsa̱ya̱ ar Hesu bi tho ha ya hwöhi. Nuyá ma̱xte núꞌmu̱ mi thohnu̱, bi ndu̱i bi dokwa yá ngöhö ya tꞌe̱i.

24 Nuꞌmú̱ nuya de̱ngaꞌbe̱pate bi ꞌñembabi ar Hesu:

—Ndimhö, yoꞌö pe̱hyu̱ nöꞌö hingi ho da me̱ har pa ntsa̱ya̱.

25 Nöꞌö bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ha hinxka nehu̱ nöꞌö bi me̱ ar Dabi núꞌmu̱ mi the ar ñhuni, ne bi zu̱hwi ar thuhu gatho nuꞌu̱ mi ñꞌowi.

26 Bi yu̱tꞌa hár nijö Jö núꞌmu̱ mar döngamöjö ar Abiatar, ne bi zi ya thuhme xki ꞌbo̱ꞌspa Jö, nöꞌö hingi ho to gatho da zi, ho̱nse̱ ya möjö. Ne himbi zise̱ꞌö, bi hyemba yá ñꞌowi.

27 Ne ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱ nꞌehe:

—Nunar pa ntsa̱ya̱ bi thoki ngetho mi honga ar ñꞌo̱ho̱, hinge ar ñꞌo̱ho̱ bi thoki ngeꞌö mi honga ar pa ntsa̱ya̱.

28 Jange Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, gehnu̱ ár Hmu ar pa ntsa̱ya̱.

3

Ar ñꞌo̱ho̱ xki ꞌyotꞌa ár ꞌye̱

(Mt. 12:9‑14; Lk. 6:6‑11)

1 Manꞌagi ar Hesu bi yu̱tꞌa ha yá nijö ya xodyo, ne mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ xki ꞌyotꞌa nꞌár ꞌye̱.

2 Ne nuya jöꞌi mi öthó, mi ne nda hyandi ha nda o̱the nunar da̱thi har pa ntsa̱ya̱, ne nda dini te nda hyo̱xꞌu̱.

3 Nuꞌmú̱ nöꞌö bi ꞌñemba ar ñꞌo̱ho̱ xki ꞌyotꞌa ár ꞌye̱:

—Nangi, ꞌba̱ madetho.

4 Ne bi ꞌya̱mba nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱:

—Teme xiñho da tꞌo̱tꞌa har pa ntsa̱ya̱, ar ñho wa ar tsꞌomꞌu̱i. Ha da tꞌo̱the nꞌar da̱thi, wa da the̱gi da du.

Gatho bi ñhetho.

5 Nuꞌmú̱ nöꞌö bi mbo̱ ár kwe̱ bi ñhanda hár nthetꞌi, bi du ár mu̱i ngetho xa mi kotyá mu̱i, ne bi ꞌñemba nunar ñꞌo̱ho̱:

—Maka ri ꞌye̱.

Nöꞌö bi maki, ne dama bi ditsꞌi bi mꞌu̱i xiñho.

6 Nu mi bo̱nga ya de̱ngaꞌbe̱pate, bi ñꞌu̱tꞌwi yá ñꞌohu̱ ar Erode hanja nda tsa̱ nda hyoꞌu̱.

Nze̱ye̱ ya jöꞌi mi ꞌbu̱hwi ar Hesu hár ñöni ar ñho̱nthe

7 Ha nu ar Hesu bi me̱wi yá ma̱xte hár ñöni ar ñho̱nthe. Ne bi de̱nga nze̱ye̱ ya jöꞌi, ya me Ngalilea, ya me Nhudea,

8 ya me Herusalen, ya me Idumea, nuꞌu̱ mi ꞌbu̱ ꞌrandi ar döthe Hordan, ne nuꞌu̱ mi ꞌbu̱ hár nthetꞌi ar hnini Tiro ne ar Sidon. Xki zo yá guꞌu̱ mi o̱tꞌa ya döta ntꞌudi, nze̱ye̱yu̱ ma ba kꞌöni.

9 Ar Hesu bi ꞌñemba yá ma̱xte nda ñhokꞌu̱ di pe̱ꞌsa nꞌar motsa núꞌmu̱ mi mahyoni nda bo̱tsꞌe, ne hinge nda ꞌyentꞌa ya jöꞌi.

10 Ngetho xki o̱the nze̱ye̱ ya jöꞌi, jange gatho nuꞌu̱ mi hñeni, xa mi ñꞌentꞌi mi ne nda da̱ni.

11 Ha nuya mi nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi, núꞌmu̱ nda hyandi, mi nda̱ndihmö hár waꞌö, ne mi mafi mi eñꞌu̱:

—Nuꞌge go ár Tꞌu̱ꞌi Jö.

12 Nöꞌö xa mi tsu̱i hinge nda möñꞌu̱ togoꞌö.

Ar Hesu bi hwahna nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá mpo̱te

(Mt. 10:1‑4; Lk. 6:12‑16)

13 Mꞌe̱fa bi bo̱xa har tꞌo̱ho̱, ne bi zohna nuꞌu̱ togo mi neꞌö, ne nuyu̱ bi ma ba tsu̱di.

14 Ne bi hñuxa ꞌre̱tꞌamayoho nda ñꞌowi, ne nda me̱hni ma nda mönga ar hoga mhö.

15 Ne nda me̱ꞌsa ar tsꞌe̱di nda o̱the ya hñeni, ne nda ꞌye̱nga ya tsꞌondöhi.

16 Nꞌaꞌu̱ ar Simu nöꞌö bi hñuꞌspabi ar Pedro,

17 ar Hakobo ár tꞌu̱ ar Sebedeo, ne ar Xuwa ár jödö ar Hakobo, gehyu̱ bi thuꞌspabi ya Boanerges, ne da ꞌñenö: Ya bötsi di hñöxa ár hñeti ar ñu̱ni;

18 ar Andre, ar Lipe, ar Bartolo, ar Teo, ar Toma, ar Hakobo ár tꞌu̱ ar Alfeo, ar Tadeo, ne ar Simu togo xki ñꞌowi nuꞌu̱ mi ntuhni mi ñönga ár hnini,

19 ne ar Huda Iskariote nöꞌö togo bi da̱. Ne mi wadi bi hwañꞌu̱, bi menkꞌu̱ habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱.

Ar ñömañꞌu̱ tꞌe̱mba ár Hñö Jö

(Mt. 12:22‑32; Lk. 11:14‑23)

20 Nu mi zo̱ñꞌu̱nu̱, xa bi watꞌa ra nze̱ye̱ ya jöꞌi manꞌagi, himi he̱gi nda ñuni.

21 Nu mi ꞌyo̱ yá mëni ar Hesu, ba eꞌu̱ nda zitsꞌi, ngetho mi eñꞌu̱ xi ꞌbe̱ ár mfeni.

22 Nuya bötꞌofo xki ꞌñe Herusalen mi eñꞌu̱ mi pe̱ꞌsa ar Belsebu, ne mi hömpa ár tsꞌe̱di ár ndö ya tsꞌondöhi, njapꞌu̱ mi e̱nga ya tsꞌondöhi.

23 Ar Hesu bi xipabi nda watꞌa ya jöꞌi, ne mi utꞌu̱ mꞌede, mi enö:

—Hanja tsa̱ ar tsꞌondöhi da ñꞌe̱nse̱.

24 Nuꞌmu̱ nꞌar hnini da ntunse̱, da nhwati.

25 Ne nuꞌmu̱ nuꞌu̱ togo ꞌbu̱ ha nꞌar ngu da ntunse̱, da ñhege.

26 Ne nuꞌmu̱ ya tsꞌondöhi da mpo̱xkwe̱ ne da ñhege, da nhwatase̱.

27 Hinto tsa̱ da yu̱tꞌa hár ngu nꞌar ñꞌo̱ho̱ xa ja ár tsꞌe̱di, ne da bëpa yá ñho nuꞌmu̱ hinxi xo̱tꞌe mꞌe̱tꞌo. Núꞌmu̱ xta wadi da xo̱tꞌe hö, da tsa̱ da bëpa yá ñho.

28 Xa majöni di xiꞌahu̱, gatho yá tsꞌoki ya meximha̱i ma da mpumbabi, ne tsa̱ntꞌö ar tsꞌate xi mö.

29 Ha nöꞌö togo da ꞌye̱mba ar ñömañꞌu̱ ár Hñö Jö, hinda ma da mpumbabi. Xi tꞌe̱kwabi ar mfe̱i hiñhamꞌu̱ da thege.

30 Bi ꞌñembabi njapꞌu̱ ngetho xki ꞌñeñꞌu̱: Xi nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi.

Ár nönö ne yá jödö ar Hesu

(Mt. 12:46‑50; Lk. 8:19‑21)

31 Mꞌe̱fa ba ehnu̱ ár nönö ne yá jödö, himbi thoꞌu̱, bi gota nthi, ne bi me̱ñꞌu̱ togo nda zofo.

32 Nuꞌu̱ togo mi hu har nthetꞌi habu̱ mi huꞌö, bi ꞌñembabi:

—Ri nönö ne ri jödö bi ꞌba̱ nthi, hoñꞌaꞌi ꞌnö.

33 Ne nöꞌö bi dödi:

—Togo ma nönö ne ma jödö.

34 Bi kꞌötꞌa nuꞌu̱ mi hu hár nthetꞌiꞌö, ne bi ꞌñenö:

—Xi ꞌbu̱kwa nuꞌu̱ togo ma nönö ne ma jödö.

35 Ngetho gatho nuꞌu̱ togo o̱tꞌa ngu mönga Jö, go gehyu̱ ma jödö, ma nju ne ma nönö nꞌehe.

4

Ár ꞌbede ar motꞌi

(Mt. 13:1‑23; Lk. 8:4‑15)

1 Ar Hesu bi du̱ꞌma manꞌagi bi uta ya jöꞌi har ñönthe. Ne bi gotꞌatho nze̱ye̱ ya jöꞌi, xa mar nze̱ye̱. Jange nöꞌö bi yu̱tꞌa har motsa ne ka bi hñuxnu̱, ha gatho ya jöꞌi mi ꞌba̱ta har ñönthe.

2 Ne te gatho mi utꞌu̱ mꞌede, ne njapꞌu̱ mi utwabiꞌu̱ ár ntꞌuti, bi ꞌñembabiꞌu̱:

3 —ꞌYo̱xu̱ nöꞌö ma ga xiꞌahu̱: Nꞌar motꞌi bi bo̱ni ma ba mpotꞌi.

4 Ne núꞌmu̱ mi mpotꞌi, nꞌa tu̱i bi zo har ꞌñu, ba e ya tsꞌintsꞌu̱ bi go bi za.

5 Manꞌa tu̱i bi zo ha ya do habu̱ himi köxa nze̱ye̱ ar ha̱i. Ngutꞌa bi kꞌontsꞌi ngetho himar mpidi ar ha̱i.

6 Núꞌmu̱ mi bo̱xa ar hyadi, bi hwixki, ne bi ꞌyotꞌi, ngetho himi tsa̱ nda nu̱nga yá ꞌyu̱.

7 Manꞌa tu̱i bi zo habu̱ mi ja ya ꞌmini. Ne nu mi te nuya ꞌmini, bi xuhña bi otꞌi ne hinte bi uni.

8 Manꞌa tu̱i bi zo habu̱ mar ñho ar ha̱i, ne bi unga nꞌar hoga sofo, bi kꞌontsꞌi ne bi te. Bi unga nꞌa̱temaꞌre̱tꞌa, hñunꞌa̱te ne nꞌanthebe nꞌa ngu nꞌa ar ꞌba̱i.

9 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nöꞌö togo tu ár gu, dá ꞌyo̱xa nöꞌö di mö.

10 Núꞌmu̱ mi mꞌu̱se̱ nuꞌu̱ mi te̱ni ne nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte, bi ꞌya̱mbabi tema ndi bo̱nga nunar ꞌbedeꞌö.

11 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱ xi utꞌahu̱ Jö nöꞌö hinxi fö mamꞌe̱tꞌo tengu ár tsꞌu̱tꞌwi, ha nu maꞌra hindi ñꞌohu̱, di utamꞌede.

12 Ne xta hyandi, hinda bödi ter me̱ꞌö, nu xta ꞌyo̱de hinda zo yá mfeni, njapꞌu̱ hinda ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi, ne da mpumbabi.

13 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ha hingi pöhu̱ tema di bo̱nga nunar ꞌbedenu̱. Hanja ma gi pöhu̱ tema di bo̱nga gatho nuya ꞌbede ꞌmu̱.

14 Nunar motꞌi, gehnu̱ nöꞌö togo xanga ár mhö Jö.

15 Nöꞌö te ꞌbotꞌi bi zo har ꞌñu, njangu nuꞌu̱ togo xi nsipa ár mhö Jö. Ne xta wadi da ꞌyo̱de, ngutꞌa da ꞌñepꞌu̱ ar tsꞌondöhi, ne da hñömba nunar mhö xki zomhö ár mu̱i.

16 Njapꞌu̱tho nöꞌö bi ꞌbotꞌa ha ya do, núꞌmu̱ xta nsipa ar mhö, njohya da hñöni.

17 Ha hinxi nu̱nga yá ꞌyu̱, jange ngutꞌa da ꞌyotꞌi nu xta ꞌñepabi ya thogi ne ya ntꞌu̱tsa ngetho te̱mba ár mhö Jö, dama da ꞌwege.

18 Ha nöꞌö bi ꞌbotꞌa habu̱ mi ja ya ꞌmini, ñhe̱hwi nuꞌu̱ togo xi ꞌyo̱ ár mhö Jö,

19 ne tupár mu̱i gatho nöꞌö te jawa har ximha̱i. Ne ñhe̱gi da ka ar bojö ne gatho nu maꞌra te hyo̱ke, ne da hwata ar mhö xki zo hár mu̱i, njangu ar tꞌe̱i hinte bi uni.

20 Ha nu maꞌra bi zo habu̱ mar ñho ar ha̱i. Geꞌu̱ togo xi ꞌyo̱ ár mhö Jö, ne da hñöni xiñho, njangutho nuꞌu̱ bi unga ar hoga sofo, ꞌra nꞌa̱temaꞌre̱tꞌa, maꞌra hñunꞌa̱te, ne maꞌra nꞌanthebe nꞌa ngu nꞌar ꞌba̱i.

Gatho nöꞌö tꞌo̱tꞌa ñꞌöntho, nꞌar pa ma da födi

(Lk. 8:16‑18)

21 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱ nꞌehe:

—Hage da thö nꞌar ñotꞌi ne da joꞌma ha nꞌar hwada, wa da ꞌbo̱ ha̱i nꞌar fidi. Hage hinda tꞌexa har mfoxꞌyo.

22 Njapꞌu̱tho nꞌehe, gatho nöꞌö tꞌo̱tꞌa ñꞌöntho, nꞌar pa ma da födi, ne ma da bo̱xa gatho nöꞌö xi joꞌmi.

23 Nöꞌö togo tu ár gu, dá ꞌyo̱xa nöꞌö di mö.

24 Ne bi ꞌñembabi nꞌehe:

—Hyanthu̱ xiñho tema gi o̱hu̱, ngetho nuꞌmu̱ gi kwathu̱ xiñho nöꞌö nsiꞌahu̱, ma da thusꞌahu̱ ár nze̱ye̱.

25 Ngetho nöꞌö togo pe̱tsꞌi, ma da thuꞌspabi ár nze̱ye̱, ha nöꞌö hinte pe̱tsꞌi, da thömba nöꞌö beni mi pe̱ꞌshmö.

Ar ꞌbede hanja te ar ꞌbotꞌi

26 Ar Hesu bi ꞌñembabi nꞌehe:

—Ár tsꞌu̱tꞌwi Jö ñhe̱hwi ngu nꞌar ñꞌo̱ho̱ pontꞌe̱i har ha̱i.

27 Da ñꞌöhö ne da nangi, parxui po̱tsꞌe ne te, mödi hingi pödi hanja.

28 Ngetho nunár ñhose̱ ar ha̱i unga ar sofo: mꞌe̱tꞌo ar do̱nitho, mꞌe̱fa da ngöhö, ne nuya ngöhö da ñuxa ya tꞌe̱i.

29 Ne nu xta ñötsꞌi, ngutꞌa da mfota ar tꞌe̱xu̱, ngetho xi zo̱ ar sofo.

Ár ꞌbede ar nda̱murtasa bi ꞌbotꞌi

(Mt. 13:31‑32; Lk. 13:18‑19)

30 Bi ꞌñembabi nꞌehe:

—Tema ga emfu̱ di hñöxa ár tsꞌu̱tꞌwi Jö, wa tema ꞌbede ga he̱jwu̱.

31 Ñhe̱hwi nꞌar nda̱murtasa, nuꞌmu̱ xta ꞌbotꞌi xa tsi tꞌu̱lo, töta gatho nu maꞌra.

32 Ha nu xta te, töpa ár döta maꞌra ya kꞌani. Ne xa di döta yá ꞌye̱, nuya tsꞌintsꞌu̱ hokyá mꞌafi ha yá xudi.

Teme mi japa ar Hesu ya ꞌbede

(Mt. 13:34‑35)

33 Ar Hesu mi mönga nze̱ye̱ ya ꞌbede nguyu̱. Njapꞌu̱ mi utwa ya jöꞌi ár mhö Jö, njangu mi tsa̱ nda zo yá mfeniꞌu̱.

34 Nuꞌmu̱ himar ꞌbede, hinte mi xipabiꞌu̱, mödi yá ma̱xte mi otꞌwa ar ꞌñu tema ndi bo̱ni, núꞌmu̱ mi ꞌbu̱se̱ꞌu̱.

Ar Hesu bi japa ar ꞌyomndöhi bi ntsa̱ya̱

(Mt. 8:23‑27; Lk. 8:22‑25)

35 Nor paꞌö mi nxui, bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Ma ga thohu̱ ꞌrandi.

36 Bi ꞌñe ya jöꞌi, ne har motsa habu̱ mi ku̱ꞌu̱, bi maꞌu̱. Mi ꞌbu̱hnu̱ maꞌra ya motsa nꞌehe.

37 Núꞌmu̱ mi ku̱ har dehe, bi ñꞌo nꞌar ꞌyomndöhi, ne xa mi e̱nsa ar dehe har motsa, ꞌbu̱tho nda ku̱ꞌmi.

38 Ne ar Hesu mi ꞌbe̱nga hár xu̱tha ar motsa mi öhö, xki ga̱xa ár ñö ha nꞌar huhni. Bi ma ba tꞌa̱, ne bi tꞌembabi:

—Utate, ha hingi handi ma ga ku̱hu̱.

39 Ne bi nankꞌö bi zu̱ ar ndöhi, ne bi ꞌñemba ar ñho̱nthe:

—Ñhe, ntsa̱ya̱.

Ne bi ntsa̱ya̱ ar ndöhi, ne gatho bi ñhetho.

40 Ar Hesu bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Yoꞌö xa gi ntsuhu̱. Hanja hingi ñꞌemu̱ihu̱.

41 Nuꞌmú̱ xa bi zu̱ nꞌar mbidi, ne mi enga nꞌa ngu nꞌaꞌu̱:

—Togoꞌmu̱nu̱. Ar ndöhi ne ar ñho̱nthe o̱te te ꞌbe̱pabi.

5

Ar ñꞌo̱ho̱ me Gadara xki nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi

(Mt. 8:28‑34; Lk. 8:26‑39)

1 Bi ꞌrañꞌu̱ ꞌrandi ar ñho̱nthe, bi zo̱ñꞌu̱ ha yá ha̱i ya me Gadara.

2 Ne nu mi gö ar Hesu har motsa, dama ba e bi zu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ xki ꞌñe ha ya tꞌa̱gi, mi nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi.

3 Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ mi ꞌbu̱ ha ya tꞌa̱gi, ne hinto mi tsa̱ nda xo̱tꞌe, himi o̱ta ya nthöhibo̱jö.

4 Ngetho hinga nꞌagitho xki nthötꞌa ya nthöhibo̱jö, ne nöꞌö mi xe̱ki ne mi ku̱ntꞌa ya bo̱jö, hinto mi tsa̱ nda döhö.

5 Ne hyaxꞌmu̱, parxui mi ꞌyo mi he̱xya mhafi ha ya tꞌo̱ho̱ ne ha ya tꞌa̱gi, ne mi ju̱ ya do xa mi ntse̱nse̱.

6 Nu mi hyanda ar Hesu mi e yapꞌu̱, bi nixtꞌi ba e bi nda̱ndihmö hár wa.

7 Ne mi mafi ntsꞌe̱di mi enö:

—Te gi hongwa Hesu, ár Tꞌu̱ꞌi Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi. Di etꞌa Jö, di a̱ꞌi hingi ꞌraka ar mfe̱i.

8 Ngetho ar Hesu mi embabi:

—Tsꞌondöhi, hye̱ nunar ñꞌo̱ho̱nu̱.

9 Ne bi ꞌya̱mbabi:

—Temar huꞌi.

Ne bi dödi bi ꞌñenö:

—Nꞌa mutꞌi, ngetho di nze̱ye̱he.

10 Ne xa mi a̱pa ar möte, hinge nda me̱hni nda ma maꞌra ya ha̱iꞌu̱.

11 Getꞌu̱nu̱ mi ꞌyonu̱ nze̱ye̱ ya tsꞌu̱di mi ñunga har ngwani.

12 Gatho nuya tsꞌondöhi mi a̱pa ar möte ar Hesu mi embabi:

—Pe̱nkagihe ma ga ku̱the ha ya tsꞌu̱diyu̱.

13 Ne ar Hesu bi umba ar se̱ki. Nuya tsꞌondöhi bi bo̱ni bi ma ba ku̱tꞌa ha ya tsꞌu̱di. Nuyu̱ mi tsu̱ ngu nꞌa̱tenthebe, ne gatho bi ñho̱ har maꞌye, ma ba tso har ñho̱nthe, bi jötꞌa gatho.

14 Ne nuꞌu̱ togo mi su ya tsꞌu̱di, bi nixtꞌi ma ba xipa ya jöꞌi mi ꞌbu̱ har hnini ne har nthetꞌi. Ne bi bo̱nga ya jöꞌi, ma ba handa te xki thohnu̱.

15 Ba e bi kꞌönga ar Hesuꞌu̱, ne bi hyantꞌu̱ mi ꞌbu̱hwinu̱ nöꞌö togo xki nthe̱xkwi ár mutꞌi ya tsꞌondöhi, mi huhnu̱ xki hye ár dutu ne mi ja ár mfeni. Nuꞌmú̱, xa bi zuꞌu̱.

16 Ne nuya togo mi ꞌbu̱hnu̱, ne bi hyanda tema xki ja nöꞌö togo mi pe̱ꞌsa ya tsꞌondöhi ne ya tsꞌu̱di, mi petwa nu maꞌra.

17 Ne nuya jöꞌi bi ndu̱i bi ꞌya̱pa ar möte ar Hesu nda manu̱ nda zokwabinu̱ yá ha̱i.

18 Ne mi bo̱xa ar Hesu har motsa, nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ xki nthe̱xkwihmö ya tsꞌondöhi, mi a̱pa ar möte nda hye̱gi nda me̱wi.

19 Nöꞌö himbi hye̱gi, ne bi ꞌñembabi:

—Di ma ri ngu ne ba tsu̱ ri mëni. Petwabi hangu ya döta ntꞌudi xi ꞌyo̱tꞌa ar tsi Hmu, ne hanja xi me̱sꞌa ar nhwëki.

20 Ne bi ma, bi ndu̱i bi metwanu̱ Ndekapoli tengu ár döta ya ntꞌudi xki hwëkwa ar Hesu, ne gatho xa mi ꞌyo̱tho.

Ár tꞌinxu ar Hairo, ne ar ꞌbe̱hñö bi da̱mba ár pa̱tꞌi ar Hesu

(Mt. 9:18‑26; Lk. 8:40‑56)

21 Bi ꞌraxa manꞌagi ar Hesu ꞌrandi ar ñho̱nthe ha nꞌar motsa. Bi watꞌa ra nze̱ye̱ ya jöꞌi, ne nöꞌö mi ꞌba̱ta har ñönthe.

22 Ne ba e nꞌar ndö ha yá nijö ya xodyo mar thuhu ar Hairo, mi hyandi bi nda̱ndihmö hár wa.

23 Ne xa mi a̱pa ar möte mi embabi:

—Ma tꞌinxu ntsa̱wi ar ndöte. Ba e gi hñuxa ri ꞌye̱ gi o̱the ne da nte.

24 Bi me̱wi ꞌmu̱. Ra nze̱ye̱ ya jöꞌi mi te̱ni, ne nuyu̱ xa mi tsꞌitsꞌi.

25 Ja mi panu̱ nꞌar ꞌbe̱hñö mi pe̱ꞌsa ꞌre̱tꞌa ma yonje̱ye̱ mi xotꞌwa ya ji.

26 Xa mi ñꞌu̱da ár mꞌu̱i. Xki kꞌönga nze̱ye̱ ya unga ñꞌethi, xki de gatho nöꞌö mi pe̱tsꞌi ne hinte mañho xki dini, ho̱nse̱ mi tsa̱ꞌye̱ hyaxꞌmu̱.

27 Nu mi ꞌyo̱de mi nho̱nga ar Hesu, bi yu̱tꞌa madeda ya jöꞌi, ne ba e hár xu̱tha bi da̱mba ár patꞌi.

28 Ngetho mi ense̱: Nuꞌmu̱ mödi ho̱nse̱ ga tha̱mbahmö ár patꞌi, da dixkagi.

29 Ne nꞌagitho bi kꞌu̱ nuya ji, ne bi za̱ hár ndoꞌyo xki hñöka nunar u̱giꞌö.

30 Ar Hesu dama bi za̱ xki bo̱nga ar tsꞌe̱di hár ndoꞌyo, bi ñegi bi hyanda ya jöꞌi, ne bi ꞌñembabi:

—Togo xi da̱mga ma he.

31 Nuyá ma̱xte bi ꞌñembabi:

—Gi handi tsꞌisꞌa gatho ya jöꞌi, ne gi enö: Togo xi da̱ñꞌaꞌi.

32 Ha nöꞌö mi handa hár nthetꞌi mi honi togo xki ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱.

33 Nuꞌmú̱ nunar ꞌbe̱hñö, mi ntsu ne xa mi nhwötꞌi, mi pöꞌö tema xki me̱fi, ba e bi nda̱ndihmö hár waꞌö, ne bi da̱twa majöni.

34 Ha nöꞌö bi ꞌñembabi:

—Ma tsi tꞌinxu, nuna ri jamfi xi ma̱xꞌi xi dixꞌi. Di ma ter entho, xi hñöka ri u̱gi.

35 Hinxki watho nda ñö, ba e ꞌra xki ꞌñe hár ngu ár ndö yá nijö ya xodyo, ne bi ꞌñembabi:

—Yo gi hökwa ár ꞌbe̱fi ar Utate. Xi du ri tꞌinxu.

36 Mi ꞌyo̱ ar Hesu, bi ꞌñemba ár ndö ar nijö:

—Yo gi ntsu. Ho̱nse̱ ñꞌemu̱i.

37 Ne hinto bi hye̱gi nda de̱ni, ho̱nse̱ ar Pedro, ar Hakobo ne ar Xuwa ár jödöpꞌu̱ꞌö.

38 Ne bi ma hár ngu ar ndöꞌö, ne bi hyanda ya jöꞌi xa mi nxintꞌi mi zoni ne mi mafi.

39 Ne nu mi yu̱tꞌi, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yoꞌö xa gi nxinthu̱ ne xa gi zoñhu̱. Nunar nxutsinu̱ hinxi du, ötho.

40 Ha nuꞌu̱ togo mi ꞌbu̱hnu̱ mi thentho. Nunu̱ bi ꞌye̱nga gatho, ne ho̱nse̱ bi hye̱gi nda yu̱tꞌa habu̱ mi ꞌbe̱ngar nxutsi ár dada, ár nönö ne nuꞌu̱ mi ñꞌowi.

41 Bi mipa ár ꞌye̱ ar nxutsi, ne bi ꞌñembabi:

—Talita kumi —di bo̱ni da ꞌñenö: Nuꞌge nxutsi, di xiꞌaꞌi gi nangi.

42 Ne dama bi nangi bi ñꞌo. Nunar nxutsinu̱ mi pe̱ꞌsa ꞌre̱tꞌa ma yonje̱ye̱. Ne gatho nuꞌu̱ bi hyandi, xa bi ꞌyo̱tho.

43 Ar Hesu xa bi hñuꞌmba yá mu̱i, hinto nda metwabi nöꞌö xki thogi, ne nda tꞌumba te nda zi ar nxutsi.

6

Ar Hesu mi ꞌbu̱hnu̱ Nasare

(Mt. 13:53‑58; Lk. 4:16‑30)

1 Ar Hesu ba po̱nu̱ bi ma ár ha̱i, ne nuyá ma̱xte mi te̱ni.

2 Mi zo̱ ar pa ntsa̱ya̱, bi ndu̱i bi uta ya jöꞌi ha yá nijö. Ne nze̱ye̱ mi ꞌyo̱de, xa bi ꞌyo̱tho, ne mi eñꞌu̱:

—Ha xpa pöhnu̱ gatho nöꞌö mö. Tema mfödi xi tꞌumbabinu̱. Hanja o̱tꞌa gatho nuya döta ntꞌudiyu̱.

3 Ha hinga gehnu̱ ar hye̱nza, ár tꞌu̱ ar Maria, ár jödö ar Hakobo, ar Huse, ar Huda ne ar Simu nꞌehe. Ha hindi ꞌbu̱hwihu̱wa yá nju.

Ne xa mi tso̱tꞌa yá mu̱i.

4 Ha nunar Hesu mi embabiꞌu̱:

—Nꞌár mꞌe̱hni Jö habu̱ gatho nhumansu, ha nu hár ha̱ise̱ hinꞌö, ne hingi numansu yá mëni, ne hár nguse̱.

5 Ne himbi tsa̱ bi ꞌyo̱tꞌa nze̱ye̱ ya döta ntꞌudinu̱, ho̱nse̱ bi o̱the ꞌra ya da̱thi mi hñuꞌspa ár ꞌye̱yu̱.

6 Ne xa mi ꞌyo̱tho hanja himi ñꞌemu̱iꞌu̱. Ne mi ꞌyo ha ya tꞌu̱lo hnini har nthetꞌi, mi uta ya jöꞌi.

Bi ꞌbe̱hna nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte

(Mt. 10:5‑15; Lk. 9:1‑6)

7 Mꞌe̱fa ar Hesu bi zohna nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte, ne ꞌrama yoho bi me̱hni nda maꞌu̱, ne bi umba ar tsꞌe̱di nda ꞌye̱nga ya tsꞌondöhi.

8 Ne bi xipabi hinte nda hñöxa nda ñꞌo har ꞌñu. Hinte nda hñöxa ar ꞌro̱zö, wa te nda zi. Hinge nda nxöꞌsa ar bojö ha yá ngu̱tꞌi, ho̱nse̱ nꞌar ndo̱ho̱ nda hñötsꞌi.

9 Nda ditꞌa yá thiza, ne hinge nda hñöxa yomponi ar dutu.

10 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Núꞌmu̱ xki ku̱thu̱ ha nꞌar ngu, ka gi oxu̱nu̱ gatho ya pa gi ꞌbu̱hu̱nu̱ har hniniꞌö.

11 Nu habu̱ hinda tꞌaꞌahu̱ ar se̱ki, ne hinda ne da ꞌyo̱xꞌahu̱, po̱ñhu̱nu̱ ne hwöju̱ ar fontha̱i xi watꞌa ha ri wahu̱. Njapꞌu̱ da böꞌu̱ hingi ho nöꞌö te pe̱ꞌu̱. Xa majöni di xiꞌahu̱, nunar pa ma da thöꞌspa majöni nöꞌö ar hniniꞌö, ma da hñönga nꞌar döta mfe̱i, di töpa yá mfe̱i ya hnini Sodoma ne Gomora.

12 Ne mi bo̱ñꞌu̱ mi xipa ya jöꞌi nda ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi.

13 Mi e̱nga nze̱ye̱ ya tsꞌondöhi, mi koxa ar nziki nze̱ye̱ ya da̱thi, ne mi o̱theꞌu̱.

Bi tho ar Xuwa Xixthe

(Mt. 14:1‑12; Lk. 9:7‑9)

14 Ar ndö Erode bi zo ár gu gatho nöꞌö mi o̱tꞌa ar Hesu, ngetho xki nu̱nga ár thuhu gatho nuya ha̱iꞌu̱. Ne mi enö:

—Ar Xuwa Xixthe xi mengi xi nte zëi, jange pe̱ꞌsa nor tsꞌe̱diꞌö.

15 Ha maꞌra mi enö mar Elia. Ne maꞌra mi enö már mꞌe̱hni Jö, ngu nu maꞌra ya mꞌe̱hni mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo.

16 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ar Erode bi ꞌñenö:

—Gehnu̱ ar Xuwa togo da he̱kwa ár ꞌyu̱ga xi mengi xi nte.

17 Ngetho gese̱ ar Erode xki me̱hna togo nda gu̱ ar Xuwa, xki dötꞌa ya bo̱jö har fa̱di. Xki japꞌu̱ ngetho xki hñökwahmö hinge nda mꞌu̱hwi ar Erodia, ár ꞌbe̱hñö ar Lipe ár jödöpꞌu̱ꞌö, xki zimbabi ne mi ꞌbu̱hwi.

18 Ngetho ar Xuwa xki ꞌñemba ar Erode:

—Hingi ho gi ꞌbu̱hwi ár ꞌbe̱hñö ri jödö.

19 Ha nunar Erodia mi öthó, mi ne nda hyohmö, ha himi tsa̱.

20 Ngetho nunar Erode mi tsu ar Xuwa, mi pödi mar hogajöꞌi ne hinte ma tsꞌoki mi tu, jange mi fa̱tsꞌi nda kꞌontꞌi. Ne núꞌmu̱ mi o̱xa nöꞌö mi möñꞌö, himi pödi te nda beni, ne mi johya mi o̱tsꞌe.

21 Ha nꞌagi bi zo̱ ar pa mi to̱ꞌma ar Erodia. Núꞌmu̱ mi da̱ ár da̱ngo ar Erode, mi umba nꞌar tꞌoxi yá ma̱xte mi ndöwi, ya ndöndogu ne ya ndöngi me Ngalilea.

22 Nꞌa mbi yu̱tꞌatho ár tꞌinxu ar Erodia bi nei, ne bi numañho ar Erode ne gatho nuꞌu̱ mi huhwi har mexa. Nꞌa mbi ꞌñembatho nunar nxutsi:

—ꞌYa̱ka gatho nöꞌö gi ne, ne ga ꞌraꞌi.

23 Bi ꞌñetꞌa made Jö bi ꞌñembabi:

—Gatho nöꞌö gi ꞌya̱kagi, ga ꞌraꞌi. Di ꞌbu̱i ga ꞌraꞌa made ma tsꞌu̱tꞌwi di pe̱tsꞌi.

24 Mi bo̱nga nunar nxutsi, bi ꞌñemba ár nönö:

—Te ga a̱pa ar ndö.

Ne nunár nönö bi ꞌñembabi:

—ꞌYa̱pa da ꞌraꞌa ár ñö ar Xuwa Xixthe.

25 Nuꞌmú̱ dama bi yu̱tꞌa habu̱ mi ꞌbu̱ ar ndö, ne bi ꞌya̱ njawa:

—Di ne gi ꞌraka nꞌagitho ha nꞌar manza ár ñö ar Xuwa Xixthe.

26 Ne nunar ndö Erode xa bi zo̱tꞌa ár mu̱i. Ne himbi tsa̱ bi ponga ár ne, ngetho xki ꞌñetꞌa made Jö, ne xki ꞌyo̱xa gatho nuꞌu̱ mi huhwinu̱ har mexa.

27 Jange nꞌagitho bi me̱hna nꞌar ndogu nda hömpa ár ñö ar Xuwa.

28 Ar ndogu bi ma ba he̱kwa ár ñö har fa̱di, ne ba hömpabi mi o ha nꞌar döta manza. Ne bi da̱twa ar nxutsi, ha nuna bi thokwa ár nönö.

29 Nu mi ꞌyo̱ yá ma̱xte ar Xuwa tema xki thogi, ba eꞌu̱ ne bi hñöꞌspa ár ndoꞌyo ma ba a̱gi.

Bi tꞌinga ngu̱dminthebe ya jöꞌi

(Mt. 14:13‑21; Lk. 9:10‑17; Jn. 6:1‑14)

30 Núꞌmu̱ ba penga yá ma̱xte ar Hesu, bi ma ba tsu̱ꞌö, ne bi metwabi gatho nöꞌö xki me̱ꞌu̱ ne nöꞌö xki utwa ya jöꞌi.

31 Ha nöꞌö bi ꞌñembabi:

—Möhö har tꞌo̱ho̱ gi tsa̱ya̱hu̱ nꞌa tsi tu̱i habu̱ hinto ꞌbu̱i.

Xa nze̱ye̱ ya jöꞌi ndi ma ne ndi ꞌñehe, himi he̱gi nda ñuni.

32 Ne bi mase̱ꞌu̱ ha nꞌar motsa, ndi ma habu̱ hinto mi ꞌbu̱i.

33 Ha nze̱ye̱ ya jöꞌi bi hyandi mi maꞌu̱, ne bi bödi go mi geꞌö. Ba po̱ñꞌu̱ ha ya hnini bi ma watho, ne bi döhö bi zo̱ñꞌu̱ mꞌe̱tꞌo habu̱ ndi maꞌu̱.

34 Ne nu mi gö ar Hesu har motsa, bi hyandi xa mi nze̱ye̱. Ne xa bi hwëki, ngetho mi ñhe̱hwi ꞌra ya tsi de̱ti hinte ꞌñe ár ma̱ꞌyo, ne bi mu̱di te gatho mi uti.

35 Núꞌmu̱ mi nde, bi watꞌa yá ma̱xte ne bi ꞌñembabi:

—Hinte jawa ya ngu har tꞌo̱ho̱, ha bi nde.

36 ꞌÑedi ma da hyonga te da ziyu̱ har nthetꞌi ne ya tꞌu̱lo hnini, ngetho hinte höyu̱.

37 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Go gi umfu̱ te da zi.

Bi döꞌu̱:

—Habu̱ ga tiñhe yonthebe mpa ar nthöhö ga ta̱ñhe ya thuhme, ne ga ꞌwiñheyu̱.

38 Nöꞌö bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hangu ya thuhme gi höhu̱. Dí ma ba nuhu̱.

Ne mi bödi bi ꞌñeñꞌu̱:

—Ku̱tꞌa, ne yoho ya tsi hwö.

39 Bi möñꞌö nda nsipabi ya jöꞌi nda hñudi mutꞌitho har kꞌangdo̱ni.

40 Ne bi hñuꞌu̱ bi ꞌyo̱tꞌa ya mutꞌi nthebe, ne maꞌra ngu̱dmi.

41 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi gu̱ nuya ku̱tꞌa ya thuhme ne nuya yoho ya hwö, bi no̱ꞌsa mhetsꞌi bi jöpi. Bi heka ya thuhme, ne bi thokwa yá ma̱xte bi hyemba ya jöꞌi. Ne bi japꞌu̱ nuya yoho ya hwö nꞌehe.

42 Gatho ya jöꞌi bi ñuni ne xa bi niñö.

43 Mꞌe̱fa bi njo nuya xe̱ni thuhme ne ya hwö bi bongi, bi ñhuꞌsa ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌbo̱tsꞌe.

44 Ha nuꞌu̱ togo xki ñuni, mi tsu̱ ngu ngu̱dminthebe ya ñꞌo̱ho̱.

Ar Hesu mi ꞌyoda mañö ar dehe

(Mt. 14:22‑27; Jn. 6:15‑21)

45 Mꞌe̱fa ar Hesu bi xipa yá ma̱xte nda bo̱xa har motsa, nda mꞌe̱tꞌo ndi maꞌu̱ Betsaida, mi ꞌbu̱ ꞌrandi har ngwani. Ha nöꞌö nda gohmö nda ñꞌehwi ya jöꞌi.

46 Ne mi wadi bi ꞌñeꞌu̱, bi bo̱xa har tꞌo̱ho̱ ma ba a̱pa Jö.

47 Nu mi nxui, ar motsa mi pa madeda ar ñho̱nthe, ne nöꞌö mi ꞌbu̱se̱ har tꞌo̱ho̱.

48 Mi hyanda yá ma̱xte xa mar ñhembi nda ñꞌo har dehe, ngetho ar ndöhi mi nto̱xkwiꞌu̱. Mi zo̱ ngu ar hñumxudi, bi ma ba tsu̱di mi ꞌyoda mañö ar dehe, ne bi ꞌyo̱tꞌe ngu mi ne nda thotho.

49 Mi hyantꞌu̱ mi ꞌyo har dehe, bi beñꞌu̱ mar pite, ne xa bi maꞌu̱.

50 Gatho bi hyandi ne xa bi ntsu. Nꞌagitho bi zofo ne bi ꞌñembabi:

—Go gekaga, yo gi ntsuhu̱.

51 Ne bi bo̱xkwiꞌu̱ har motsa. Nuꞌmú̱ bi nkötꞌa ar ndöhi, ne nuꞌu̱ xa bi ꞌyo̱tho, himi pödi te nda beni.

52 Ngetho hinxki zoda yá mfeni núꞌmu̱ mi japa ya thuhme bi xu, xa mar me yá mfeni.

Ar Hesu bi o̱the ya da̱thi núnu̱ Genesare

(Mt. 14:34‑36)

53 Mi zo̱ñꞌu̱ ꞌrandi ar dehe har ha̱i Genesare, ka bi dötnu̱ ar motsa.

54 Ne nu mi göꞌu̱, nꞌagitho bi bö ya jöꞌi go mar Hesu.

55 Bi ne ya nguyu̱ xo̱ge har nthetꞌi nor ha̱iꞌö, ne bi ndu̱i habu̱ gatho mi tsꞌimpa ya da̱thi mi ku̱xa ha ya fidi, habu̱ nda ntꞌo̱de mi ꞌbu̱ꞌö.

56 Ne habu̱ gatho mi ku̱tꞌa ar Hesu ha ya tꞌu̱lo hnini, ha ya döhni ne ha xki fontꞌa ya ngu, mi tsꞌi ya da̱thi ne nda ꞌbo̱ ha ya döꞌñu. Ne nuyu̱ ho̱nse̱ mi a̱di nda the̱gi nda da̱mba ár ñöni ár pa̱tꞌi, ne gatho nuꞌu̱ mi tha̱mbabi, mi thitsꞌi.

7

Nöꞌö japi da tsꞌokar jöꞌi

(Mt. 15:1‑20)

1 Nuya de̱ngaꞌbe̱pate ne ꞌra ya bötꞌofo xki ꞌñe Herusalen, ba e bi watꞌa habu̱ mi ꞌbu̱ ar Hesu.

2 Ne mi hyantꞌu̱ ꞌra yá ma̱xte ar Hesu hinge mi xu̱ꞌye̱ nda ñuni, ne mi theñꞌu̱.

3 Ngetho nuya de̱ngaꞌbe̱pate ne gatho ya xodyo xa mi te̱nga nunar ntꞌumbi xki zokwa yá pale, hinge nda ñuni nuꞌmu̱ hinge nda nxu̱ꞌye̱ xiñho.

4 Ne núꞌmu̱ nda menga har ta̱i, mꞌe̱tꞌo nda nxu̱ꞌye̱, ne ja nda ñuni. Hinge ho̱nse̱nu̱, bi gu̱ maꞌra ya ntꞌumbi nda me̱fi, ngu ar su̱tꞌatꞌe̱ni, ar su̱tꞌbada, ar su̱tꞌatꞌe̱nibo̱jö, ne nda menga yá fidi.

5 Bi ꞌya̱mbabi ꞌmu̱ ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya bötꞌofo:

—Yoꞌö ri ma̱xte hingi te̱mba yá ntꞌumbi ma palehu̱, ñuni hingi nxu̱ꞌye̱ mꞌe̱tꞌo.

6 Ar Hesu bi dötwabiꞌu̱ ne bi ꞌñembabi:

—Xa gar nemhñöhu̱. Majöni nöꞌö bi ꞌye̱mpꞌahu̱ ar mꞌe̱hni Isaia xi tꞌotꞌi njawa:

Nunar hnininu̱ oxta mañö eñꞌu̱ eska ma nsu,

ngetho himbi po̱nga ha yá mu̱i.

7 Ter ñhoꞌö eska ma nsu,

embabi ar hoga ntꞌuti nöꞌö xi bense̱ꞌu̱.

8 Ngetho xka hye̱hu̱ ár ꞌbe̱pate Jö, ne xa gi ne gi te̱mfu̱ yá ntꞌumbi ya meximha̱i, ngu ar nsu̱tꞌatꞌe̱ni, ar nsu̱tꞌbada, ne gatho nu maꞌra gi pe̱hu̱ njapꞌu̱tho.

9 Mi embabiꞌu̱ nꞌehe:

—Hinte gi nuthu̱ ár ꞌbe̱pate Jö, gi te̱ñhu̱ nuya ri ntꞌumbihu̱.

10 Ngetho ar Moise bi ꞌñenö: ꞌÑeꞌspa ár nsu ri dada ne ri nönö. Ne enö: Nöꞌö togo da zanga ár dada wa ár nönö, hinda kꞌontꞌi da tho.

11 Ha nuꞌahu̱ gi eñhu̱ xiñho togo da ꞌñemba ár dada wa ár nönö: Hingi tsa̱ ga fa̱xꞌi, ngetho nöꞌö nga ꞌraꞌahmö, gehnu̱ ar Korban (po̱ni da ꞌñenö ár mꞌo̱ñho̱ Jö).

12 Ne njapꞌu̱ hingi he̱hu̱ da ma̱xa ár dada ne ár nönö.

13 Hinte gi nuthu̱ ár mhö Jö, gi hokse̱ ri ntꞌumbihu̱, ne nze̱ye̱ maꞌra ya ꞌbe̱fi nguyu̱ gi o̱thu̱.

14 Ne bi zo gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Gi gathohu̱, ꞌyo̱hu̱ ne dá zo ri guhu̱ nöꞌö ma ga xiꞌahu̱.

15 Hiñꞌotho te da yu̱tꞌa hár mu̱i ar jöꞌi ne da tsꞌokwabi. Nöꞌö bi po̱nga mbo hö, go tsꞌokꞌö.

16 Nöꞌö togo tu ár gu da ꞌyo̱de, dá ꞌyo̱xa nöꞌö te di mö.

17 Núꞌmu̱ mi zopꞌu̱ ya jöꞌi, bi yu̱tꞌa har ngu, nuyá ma̱xte bi ꞌya̱mbabi tema ndi bo̱nga nöꞌö xki mö.

18 Ne ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hage nuꞌahu̱ nꞌehe hinte xi zo ri mfenihu̱. Ha hinxka pöhu̱ gatho nöꞌö ku̱tꞌa hár ne ar jöꞌi, hingi tsa̱ da tsꞌoki.

19 Ngetho hingi tsinga hár mfeni, ho̱nse̱ tho hár mu̱i, ne da ꞌye̱i xta ñꞌe̱xjo.

Bi mö njapꞌu̱, ne mi ñꞌudi gatho ya ñhuni xintꞌaxi.

20 Ne mi enö:

—Gatho nöꞌö po̱nga hár mfeni, nöꞌö hö, japi da tsꞌoka ar jöꞌi.

21 Ngetho ka bi ehnu̱ ya tsꞌomfeni, ya tsꞌinga nthöti, ya mꞌe̱ngwi jöꞌi, ar ntho,

22 ar mfë, ar nhemꞌe̱tsꞌi, ya tsꞌomꞌu̱i, ar nhemhñö, ar nheꞌbe̱hñö, ar hyo̱ke, ne da ꞌyomba ar ꞌbede maꞌra, ar ñꞌetsꞌi, ne ar kꞌatꞌamfeni.

23 Gatho nuya tsꞌokiyu̱, di bo̱nga mbo, ne tsꞌoka ya jöꞌi.

Ár jamfi ar ꞌbe̱hñö mar mengu manꞌar ha̱i

(Mt. 15:21‑28)

24 Bi nangu̱nu̱ bi ma har ha̱i Tiro ne Sidon. Mi zo̱ni bi yu̱tꞌa ha nꞌar ngu, hinto mi ne nda bödi mi ꞌbu̱hnu̱, ho̱nse̱ himbi tsa̱ bi ñꞌöni.

25 Ngutꞌa bi zo ár gu nꞌar ꞌbe̱hñö mi ꞌñe nꞌár tꞌinxu xki nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi. Mi bödi mi ꞌbu̱hnu̱, dama ba e bi nda̱ndihmö hár wa.

26 Nunar ꞌbe̱hñönu̱ himar me Israel, xki mꞌu̱ har ha̱i Sirofenisia. Ne mi a̱pa ar möte ar Hesu nda ꞌye̱mba ar tsꞌondöhi ár tꞌinxu.

27 Har Hesu bi ꞌñembabi:

—To̱ꞌma mꞌe̱tꞌo da niñö ya bötsi, ngetho hingi ho da gu̱mpa yá thuhme tsiꞌu̱, ne da tꞌe̱mba ya ꞌyo.

28 Nunar ꞌbe̱hñö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hö tsi Hmu, mödi njapꞌu̱, nuya ꞌyo tsipa yá bo̱ne ya bötsi ta̱ har mexa.

29 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Ngetho xka mönga nunar mhönu̱, di ma. Ar tsꞌondöhi xi hye̱kꞌa ri tꞌinxu.

30 Ne nu mi zo̱nga ár ngu, bi dinga ár tꞌinxu mi ꞌbe̱nga har fidi, xki hye̱ ar tsꞌondöhi.

Ar Hesu bi o̱the nꞌar gogu mar köne

31 Bi bo̱nga ar Hesu har ha̱i Tiro, bi thota har ha̱i Sidon, ndi ma har ñho̱nthe Ngalilea, bi ꞌraxtꞌa ar ha̱i Dekapoli.

32 Ne ba tsꞌimpanu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi gogu ne mar köne, bi tꞌa̱pa ar möte nda hñuꞌspa ár ꞌye̱.

33 Nöꞌö bi ꞌwekase̱, ne bi dintꞌwa yá xa̱ ha yá guꞌö. Bi zoxa ár ꞌye̱ ne bi da̱mba ár jöhne.

34 Bi gu̱xa ár da̱ mhetsꞌi, bi ngötsꞌi ne bi ꞌñembabi:

—Efata —ne da ꞌñenö: Dá xogi.

35 Ne dama bi xo ár gu, ne bi tuka ár jöhne, bi ñö xiñho.

36 Ar Hesu bi hñuꞌmba yá mu̱i hinto nda xipabiꞌu̱. Ha núꞌmu̱ mi xipabiꞌu̱ hinte nda mö, xa mi peꞌu̱.

37 Ne xa mi ꞌyo̱ꞌu̱ ne mi eñꞌu̱:

—Gatho nöꞌö pe̱fi, o̱tꞌe xiñho: nuya gogu xokwa yá gu, ha nuya gone japi da ñö.

8

Bi tꞌinga ngu yonꞌa̱tenthebe ya jöꞌi

(Mt. 15:32‑39)

1 Nuya paꞌu̱ xki watꞌa ra nze̱ye̱ ya jöꞌi manꞌagi, ne hinte mi pe̱ꞌsa te nda zi. Ar Hesu bi zohna yá ma̱xte ne bi ꞌñembabi:

2 —Di hwëka nuya jöꞌi, ngetho pe̱ꞌsa hñupa di ñꞌohu̱, ne hinte hö te da ziyu̱.

3 Ha nuꞌmu̱ ga pe̱hna yá ngu hinte xi zi, yo ma da wentꞌa har ꞌñu, ꞌra xpa e yapꞌu̱.

4 Nuyá ma̱xte bi ꞌñembabi:

—Ha di ꞌñe gatho ar thuhme da japa da niñöwa har otꞌatꞌo̱ho̱ nuya jöꞌiyu̱.

5 Ha nöꞌö bi ꞌya̱mbabiꞌu̱:

—Hangu ya thuhme gi pe̱ꞌsu̱.

Ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Yoto.

6 Ar Hesu bi ꞌbe̱pa ya jöꞌi nda hñu har ha̱i ꞌmu̱. Bi gu̱xa nuya yoto ya thuhme, bi umba njamödi Jö. Bi heke ne bi hyemba yá ma̱xte, ha nuyá ma̱xte bi mo̱kwa ya jöꞌi.

7 Mi pe̱sꞌu̱ nꞌehe ꞌra ya tsi hwö. Bi jöpꞌö nꞌehe, ne bi me̱hna nda mꞌo̱kwa ya jöꞌi.

8 Bi ñuñꞌu̱ ne xa bi niñö. Bi njo nuya xe̱ni xki bongi, ne bi ñuxa yoto mꞌo̱tsꞌe.

9 Mi tsu̱ ngu yonꞌa̱tenthebe nuꞌu̱ bi ñuni, ne ar Hesu bi ꞌñedi bi me̱hni bi maꞌu̱.

10 Mꞌe̱fa bi bo̱xkwi yá ma̱xte har motsa, ne bi maꞌu̱ har ha̱i Dalmanuta.

Ar tꞌa̱ ntꞌudi

(Mt. 16:1‑4; Lk. 12:54‑56)

11 Ba e ꞌmu̱ ya de̱ngaꞌbe̱pate nda ntsa̱hñökiwi, ne mi a̱pa nda uta nꞌar ntꞌudi ndi ꞌñe mhetsꞌi, ne njapꞌu̱ nda tsa̱ti.

12 Ar Hesu bi ꞌye̱ntsꞌa nꞌar ngötsꞌi dumu̱i, ne bi ꞌñenö:

—Yoꞌö a̱ ya ntꞌudi nuya tsꞌojöꞌi ꞌbu̱pya. Xa majöni di xiꞌahu̱, hinda ma da tꞌumbabi.

13 Bi zopꞌu̱ꞌu̱, ne bi mengi bi yu̱tꞌa har motsa, bi ꞌraxa ꞌrandi ar ngwani.

Yá ntꞌuti ya de̱ngaꞌbe̱pate

(Mt. 16:5‑12)

14 Yá ma̱xte bi pumhni nda hñöxa ya thuhme, ne ho̱nse̱ nꞌa mi höꞌu̱ har motsa.

15 Har Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Zo̱tꞌa ri da̱hu̱ ne jamasubihu̱ yá ntꞌu̱sthuhme ya de̱ngaꞌbe̱pate ne yá ntꞌu̱sthuhme ar Erode.

16 Mi ñöxhnatho nꞌa ngu nꞌa mi eñꞌu̱:

—Xikagihu̱ njapꞌu̱ ngetho hinda höhu̱ ya thuhme.

17 Mi böta ar Hesu, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hage xa gi ñöxnathohu̱ gi no̱ñhu̱ hinte gi pe̱ꞌsu̱ ar thuhme. Wa hinxi xota ri mfenihu̱, ne xi meda ri ñöhu̱.

18 Ha hingi zo̱ ri da̱hu̱, wa hingi xo ri guhu̱, ne xka pumhnihu̱.

19 Núꞌmu̱ nda hemba ku̱tꞌa thuhme ngu̱dminthebe ya jöꞌi, hangu mꞌo̱tsꞌe ya xe̱ni ga ñuꞌsu̱.

Bi döꞌu̱ ne bi ꞌñenö:

—ꞌRe̱tꞌamayoho.

20 —Ne núꞌmu̱ nda hemba yoto thuhme yonꞌa̱tenthebe ya jöꞌi, hangu mꞌo̱tsꞌe ya xe̱ni ga ñuꞌsu̱ nꞌehe.

Ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Yoto.

21 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱ ꞌmu̱:

—Hanja hinxi zoda ri mfenihu̱.

Nꞌar goda̱ bi tꞌo̱the núnu̱ Betsaida

22 Mꞌe̱fa ar Hesu ba e Betsaida, ne ka ba tsꞌimpanu̱ nꞌar goda̱, ne mi tꞌa̱pa ar möte nda hñuꞌspa ár ꞌye̱.

23 Bi mipa ár ꞌye̱ ar goda̱ ꞌmu̱, ne bi gu̱ka nthi ar hnini. Bi zospa ár da̱, bi hñuꞌspa ár ꞌye̱, ne bi ꞌya̱mbabi ha mi handa nꞌa tsi tu̱i.

24 Nöꞌö mi wadi bi hyandi bi ꞌñenö:

—Di handa ya jöꞌi ñhe̱hwi ya za, ꞌyo.

25 Ne bi hñuꞌspa ár ꞌye̱ manꞌagi hár da̱, bi japi bi hyandi. Ne bi ho yá da̱, bi hyanda yapꞌu̱, ne bi hyanda gatho xiñho.

26 Ar Hesu bi me̱hna ár ngu, ne bi hñuꞌmba ár mu̱i bi ꞌñembabi:

—Yo ma gi ku̱tꞌa har hnini.

Ar Pedro bi da̱majöni

(Mt. 16:13‑20; Lk. 9:18‑21)

27 Ar Hesu bi bo̱ngwi yá ma̱xte, bi ma ha ya tꞌu̱lo hnini har ha̱i Nsesarea Filipo. Ne núꞌmu̱ mi ne ar ꞌñu, bi ꞌya̱mbabi yá ma̱xte:

—Togo enga ya jöꞌi go geke ꞌnö.

28 Bi döꞌu̱ njawa:

—ꞌRa enö gar Xuwa Xixthe, maꞌra gar mꞌe̱hni Elia, ha maꞌra enö go geꞌe nꞌa nuya mꞌe̱hni mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo.

29 Nuꞌmú̱ nöꞌö bi ꞌñembabi:

—Xiꞌahu̱, togo gi eñhu̱ go gekaga.

Bi dö ar Pedro ne bi ꞌñenö:

—Nuꞌge go gar Kristo xi ꞌñexꞌa Jö.

30 Ar Hesu bi ꞌñembabi hinto nda xipabiꞌu̱.

Ar Hesu bi mö ma nda tho

(Mt. 16:21‑28; Lk. 9:22‑27)

31 Ne bi ndu̱i bi uti mi mahyoni nda tho nze̱ye̱ ya thogi Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi. Ne nda u̱tsa ya dönziandö, ya ndömöjö ne ya bötꞌofo. Nda tho, ne ár hñupa nda mengi nda nte manꞌagi.

32 Mi otꞌwa ar ꞌñu xiñho. Nuꞌmú̱ ar Pedro bi gu̱ki ne bi ndu̱i bi hñuꞌmba ár mu̱i hinge nda japꞌu̱.

33 Nunar Hesu bi ñhanda habu̱ mi ꞌba̱ yá ma̱xte, ne bi zu̱ ar Pedro bi ꞌñembabi:

—Di mawa, tsꞌondöhi. Ngetho hingi te̱mba ár mfeni Jö, gi te̱mbatho yá mfeni ya meximha̱i.

34 Bi zohna ya jöꞌi ne yá ma̱xte, bi ꞌñembabi:

—Nöꞌö togo ne da de̱ngagi, mahyoni da pumhnise̱ ár te, ne da ñꞌe̱ntꞌatho ga ñꞌoꞌbe.

35 Ngetho nöꞌö togo ne da japi da kꞌontꞌa ár te, ma da ꞌbe̱di. Ha nöꞌö togo e̱ntꞌi da unga ár te da de̱ngagi ne da mönga ar hoga mhö, ma da dinga ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

36 Ngetho tema ñho da gu̱kwa nꞌar jöꞌi, da dö gatho nöꞌö te jawa har ximha̱i ne da ꞌbe̱ ár pa.

37 Tema tsa̱ da unga nꞌar jöꞌi da da̱nga ár pa.

38 Ngetho nöꞌö togo da ntsa̱ da da̱tka majöni ha yá nthandi nuya tsꞌojöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱, ne da ntsa̱ da mömga ma mhö, Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi ma da ntsa̱ nꞌehe xta ehe di hömpa ár nsunda ár Dada, ne di ñꞌowi ya hoga e̱nxe̱.

9

1 Bi ꞌñembabi nꞌehe:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, gi ꞌbu̱hu̱wa ꞌrapya, hingi ma gi tuhu̱, mꞌe̱tꞌo ma gi hyanthwu̱ ár tsꞌu̱tꞌwi Jö da ehe, xa di nheki ár tsꞌe̱di.

Bi mponga ár ꞌba̱i ar Hesu

(Mt. 17:1‑13; Lk. 9:28‑36)

2 Mi tho ꞌrato mpa ar Hesu bi zixa ar Pedro, ar Hakobo ne ar Xuwa, bi bo̱xase̱yu̱ ha nꞌar tꞌo̱ho̱ mar ñhetsꞌi. Mi zo̱ñꞌu̱ bi mponga ár ꞌba̱i ar Hesu hár nthandiꞌu̱.

3 Ne ár he xa mi hyatsꞌi, bi tꞌaxki ngu ar tse̱. Hinjoꞌowa har ximha̱i nꞌar meni da tsa̱ da japi da tꞌaxki njanguꞌö.

4 Nꞌa mbi hyandatho yá ma̱xte mi ꞌba̱hnu̱ ar Elia ne ar Moise mi ñöwi ar Hesu.

5 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi ꞌñemba ar Hesu:

—Ma tsi Utateꞌi, xiñho ga ꞌbu̱hu̱wa. Te gi mö, ga hoje hñu ya mꞌetꞌe, nꞌa habu̱ gi ꞌbu̱ke, nꞌa habu̱ da mꞌu̱ ar Moise, ne manꞌa habu̱ da mꞌu̱ ar Elia.

6 Ar Pedro mi mönga njapꞌu̱, ngetho himi pödi teme nda mö, xa xki zuyu̱.

7 Nꞌa mba eta nꞌar gui bi goꞌmtho, ne bi nhekinu̱ nꞌar mhö bi ꞌñenö:

—Gehnu̱ ma hmöka Tꞌu̱. ꞌYo̱hu̱ nöꞌö xiꞌahu̱.

8 Mꞌe̱fa mi mengi bi hyantꞌu̱ manꞌagi, ho̱nse̱ ar Hesu mi ꞌba̱hnu̱.

9 Ne mi göꞌu̱ har tꞌo̱ho̱, bi hñuꞌmba yá mu̱iꞌu̱ hinto nda xipabi nöꞌö xki hyantꞌu̱, nda do̱ꞌmi mꞌe̱tꞌo nda mengi nda nte manꞌagi Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

10 Bi kwatathoꞌu̱ nunar mhönu̱, ne mi ñöꞌu̱ nꞌa ngu nꞌa teme ndi bo̱nga nöꞌö xki mö, nda mengi nda nte manꞌagi.

11 Ne bi ꞌya̱mbabiꞌu̱ ar Hesu:

—Yoꞌö enga ya bötꞌofo, mꞌe̱tꞌo ma da e ar Elia, ne ka da e ar Kristo.

12 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xa majöni ar Elia da e mꞌe̱tꞌo, ne da ꞌñexa xiñho manꞌagi gatho te jawa. Xiꞌmu̱, yoꞌö xi tꞌotꞌa har Tꞌofo, Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi ma da tho ya thogi, ne hinte ma da nhu.

13 Ha di xiꞌahu̱, ar Elia ba ehe, ne bi ꞌyo̱tꞌwabi gatho nöꞌö mi ne ya jöꞌi, ngu xki tꞌotꞌi nda thoꞌö.

Ar Hesu bi o̱the nꞌar bötsi xki nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi

(Mt. 17:14‑21; Lk. 9:37‑43)

14 Nu mi zo̱ñꞌö habu̱ mi ꞌbu̱ yá ma̱xte, bi hyandi nze̱ye̱ ya jöꞌi xa xki gotꞌatho, ne mi ñöwi ya bötꞌofo.

15 Ne mi zo̱ꞌö, gatho ya jöꞌi xa bi ꞌyo̱tho, bi nixtꞌi ma ba tsu̱di ne bi ze̱ngwa.

16 Nöꞌö bi ꞌya̱mbabi:

—Tema gi ñöwihu̱.

17 Bi dö nꞌa mi ꞌbu̱ har mutꞌi, ne bi ꞌñenö:

—Tsi Utate, da tsiñꞌa ma tꞌu̱ nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi japi da ngone.

18 Habu̱ gatho da zu̱di xa hwötsꞌi, ne japi da ꞌye̱ntsꞌa ya fu̱gi hár ne, xa guxtꞌa yá tsꞌi, ne ꞌramtxꞌu̱ di ꞌyotꞌi. Da xipa nuya ri ma̱xte nda ꞌye̱mhö, ne hinte bi japabi.

19 Bi döꞌö ne bi ꞌñenö:

—Yá bötsiꞌihu̱ ya me̱ꞌsku. Hangu ma ga ꞌbu̱hwithohu̱ ne ga pe̱sꞌahu̱ ar tsꞌe̱ti. Ba tsinju̱wa ar metsi.

20 Ne ba tsꞌimpabi. Ha nunar tsꞌondöhi mi hyanda ar Hesu, xa bi hwöꞌsa ar bötsi, mi zo har ha̱i xa mi ntöni, ne xa mi e̱ntsꞌa ya fu̱gi hár ne.

21 Ar Hesu bi ꞌya̱mba ár dada:

—Hangu pe̱tsꞌi njanu̱.

Ar dada bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Bi du̱ꞌmbabi mi tꞌu̱lotho.

22 Nꞌandi e̱ntꞌa har tsibi ne har dehe, ne da hyohmö. Ha nuꞌmu̱ da tsa̱ te gi japi, pe̱ꞌskagihe ar nhwëki ne fa̱xkagihe.

23 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmu̱ da tsa̱ gi ñꞌemu̱i hö, ngetho nöꞌö togo ñꞌemu̱i, hinter ñhembibi.

24 Ne nꞌagitho ár dada ar bötsi bi ñö ntsꞌe̱di ne bi ꞌñenö:

—Di ñꞌemu̱i. Fa̱xkagi da hñuxa ma ñꞌemu̱i.

25 Nu mi hyanda ar Hesu ya jöꞌi mi ntutsꞌi mi kwatꞌi, bi zu̱ ar tsꞌondöhi ne bi ꞌñembabi:

—Tsꞌondöhi gone ne gogu, di ꞌbe̱pꞌaꞌi gi hye̱hnu̱, ne hingi pengi gi ku̱tꞌa manꞌagi.

26 Nuꞌmú̱ ar tsꞌondöhi xa bi hye̱xa ar mhafi, ne xa bi nhwöste bi bo̱ni. Ne nunar bötsi bi gohnu̱ wande xki du, jange nze̱ye̱ mi enö:

—Xi du.

27 Ha nunar Hesu bi mipa ár ꞌye̱ bi ꞌñei, ne bi nangi.

28 Nu mi yu̱tꞌö har ngu, yá ma̱xte bi ꞌya̱mbase̱:

—Yoꞌö himbi tsa̱ da e̱ñhe.

29 Har Hesu bi ꞌñembabi:

—Nuya tsꞌondöhiyu̱ xi ñhembi da bo̱ni, mahyoni ar ntꞌa̱pa Jö ne ar bëhë.

Ar Hesu bi mengi bi mö ma nda tho

(Mt. 17:22‑23; Lk. 9:43‑45)

30 Ne mi bo̱nu̱ꞌu̱, bi ñꞌoꞌu̱ har ha̱i Ngalilea, ne himi neꞌö togo nda bödi.

31 Ngetho mi uta yá ma̱xte, ne mi embabi:

—Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi ma da nda̱twa yá ꞌye̱ ya jöꞌi, ne ma da tho. Ne ár hñupa da mengi da nte manꞌagi.

32 Ne nuyá ma̱xte himi tso yá mfeni nöꞌö mi xipabiꞌö, ne mi tsu nda ꞌya̱mbabi.

Togo töte ár nsu

(Mt. 18:1‑5; Lk. 9:46‑48)

33 Ne bi zo̱nga Nkapernaum, mi yu̱tꞌu̱ har ngu, ar Hesu bi ꞌya̱mbabi yá ma̱xte:

—Te ngi mpehu̱ har ꞌñu.

34 Ha nuꞌu̱ bi ñhetho, ngetho har ꞌñu mi ñöxhnathoꞌu̱, mi honi togo ma nda ntöte ár nsu.

35 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi hñudi, ne bi zohna nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nöꞌö togo ne da mꞌu̱ mꞌe̱tꞌo, mahyoni xa da mꞌe̱fa, ne da me̱pa gatho nu maꞌra.

36 Bi gu̱ nꞌar tsi bötsi ne bi ꞌba̱ꞌma madetho, bi de̱tsꞌi, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

37 —Nöꞌö togo da po̱tka ma thuhu japamasu nꞌar tsi bötsi, jakamasugi. Ha nöꞌö togo jakamasugi, go japamasu togo xpa pe̱nkagi.

Nuꞌu̱ togo hingo ma ñꞌu̱nihu̱, go fa̱xkagihu̱

(Lk. 9:49‑50; Mt. 10:42)

38 Ar Xuwa bi ꞌñembabi:

—Tsi Utate, xta hanthe nꞌa e̱nga ya tsꞌondöhi ju̱ñꞌa ár tsꞌe̱di ri thuhu. Da höjwe ngetho hindi ñꞌowihu̱.

39 Ha nunar Hesu bi ꞌñembabi:

—Yo gi hökwabihu̱, ngetho hinjoꞌo nꞌa togo di o̱tꞌa ya ntꞌudi ju̱nka ár tsꞌe̱di ma thuhu, ne mꞌe̱fa da ñömañꞌu̱gi.

40 Ngetho nöꞌö togo hingo ma ñꞌu̱nihu̱, fa̱xkagihu̱.

41 Nöꞌö togo da ꞌraꞌahu̱ nꞌar tsi ꞌbada ar dehe po̱tka ma thuhu ngetho yá me̱tiꞌihu̱ ar Kristo, xa majöni di xiꞌahu̱, hinda ma da ꞌbe̱ ár nthöhö.

Ga ntsuñhu̱ hinga o̱thu̱ ar tsꞌoki

(Mt. 18:6‑9; Lk. 17:1‑2)

42 Nöꞌö togo da japi da da̱ nꞌa nuya tsi bötsi ñꞌemu̱igi, xiñho da tsꞌu̱twa nꞌar doju̱ni hár ꞌyu̱ga nöꞌö ar jöꞌiꞌö, ne da tꞌe̱ntꞌa har dehe.

43 Nuꞌmu̱ ri ꞌye̱hu̱ da jaꞌahu̱ gi ta̱hu̱, hye̱ju̱. Xiñho gi ku̱thu̱ mhetsꞌi di kꞌatꞌa nꞌa ri ꞌye̱hu̱, ne hingi me̱wihu̱ gatho yoho ri ꞌye̱hu̱ har tsibi hiñhamꞌu̱ da hwetꞌi.

44 Nunu̱ hingi the ya zuꞌwe, ha nunar tsibi hiñhamꞌu̱ da hwetꞌi.

45 Ha nuꞌmu̱ ri wahu̱ jaꞌahu̱ gi ta̱hu̱, hye̱ju̱. Xiñho gi ku̱thu̱ mhetsꞌi hinte di tu ri wahu̱, ne hinge gi me̱wi ri wahu̱ har tsibi hiñhamꞌu̱ da hwetꞌi.

46 Nunu̱ hingi the ya zuꞌwe, ha nunar tsibi hiñhamꞌu̱ da hwetꞌi.

47 Ha nuꞌmu̱ ri da̱hu̱ jaꞌahu̱ gi ta̱hu̱, hñöhu̱. Xiñho gi ku̱thu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö di kꞌatꞌa nꞌa ri da̱hu̱, ne hingi me̱wihu̱ gatho yoho har tsibi.

48 Nunu̱ hingi the ya zuꞌwe, ha nunar tsibi hiñhamꞌu̱ da hwetꞌi.

49 Ngetho gatho ma da thoka har tsibi, jangu gatho ar mꞌo̱ñho̱ da tꞌu̱ꞌsa ar u.

50 Ar u xiñho, ha nuꞌmu̱ da ꞌbe̱ ár ñꞌuxi, hanja gi koꞌsfu̱ ár nku̱hi. Di hñöxꞌahu̱ ar u, ne gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar hogamꞌu̱i nꞌa ngu nꞌa.

10

Ar Hesu bi no̱nga nuꞌu̱ togo he̱ yá nthöti

(Mt. 19:1‑12; Lk. 16:18)

1 Ar Hesu bi zohnu̱ nor ha̱iꞌö, bi gu̱ ar ꞌñu bi ma har ha̱i Nhudea ꞌrandi ar döthe Hordan. Ya jöꞌi bi mengi bi mhuntsꞌi, ne nöꞌö bi uti ngu xki nzöñꞌö.

2 Bi watꞌa ya de̱ngaꞌbe̱pate nda hya̱thmö, ne bi ꞌya̱mbabi ha nda tsa̱ nda hye̱ ár ꞌbe̱hñö nꞌar ñꞌo̱ho̱.

3 Nöꞌö bi döti ne bi ꞌñembabi:

—Te bi ꞌbe̱pꞌahu̱ ar Moise.

4 Nuꞌu̱ bi ꞌñeñꞌu̱:

—Ar Moise bi unga ar se̱ki da tꞌunga nꞌar he̱ꞌmi ñhe̱gi, ne nda hye̱pꞌu̱ ár ꞌbe̱hñö.

5 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Bi ꞌyotꞌa njapꞌu̱ nunar ꞌbe̱patenu̱, ngetho xa xi me ri ñöhu̱.

6 Hár ndu̱i, Jö bi hyoka ar ndo̱ ne ar ꞌbe̱hñö.

7 Jange ar ñꞌo̱ho̱ da zopꞌu̱ ár dada ne ár nönö, ne da mꞌu̱hwi ár ꞌbe̱hñö.

8 Ne nuya yohoyu̱ da nꞌatho. Hindi yoho, nꞌase̱.

9 Jange nöꞌö xi ju̱nga Jö, hinda ꞌweka ar jöꞌi.

10 Nu mi zo̱ñꞌu̱ har ngu, nuyá ma̱xte bi mengi bi ꞌya̱mbabi nöꞌö xki wadi xki mö.

11 Ne ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nöꞌö togo da hye̱ ár ꞌbe̱hñö ne da nthötwi manꞌa, nꞌar tsinganthöti.

12 Ha nuꞌmu̱ ar ꞌbe̱hñö da hye̱ ár döme ne da nthötwi manꞌa, nꞌar tsinganthöti nꞌehe.

Ar Hesu bi jöpa ya tsi bötsi

(Mt. 19:13‑15; Lk. 18:15‑17)

13 Ne mi tsꞌimpa ya tsi bötsi nda hñuxyá ꞌye̱, ha nuyá ma̱xte mi tsu̱i togo mi tsihi.

14 Mi hyanda ar Hesu, bi zo̱tꞌa ár mu̱i, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hye̱hu̱ ya tsi bötsi da e da zu̱kagi, ne yo gi höjwu̱, ngetho gatho nuꞌu̱ ꞌbu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ñhe̱hwi nꞌar tsi bötsi.

15 Xa majöni di xiꞌahu̱, nöꞌö togo hinda hñömba ár tsꞌu̱tꞌwi Jö ngu nꞌar tsi bötsi, hinda ma da yu̱tnu̱.

16 Ne mi the̱xꞌu̱, mi huꞌspa yá ꞌye̱ ne mi jöpi.

Nꞌar ñꞌo̱ho̱ xa mi the̱ yá ñho bi ñöwi ar Hesu

(Mt. 19:16‑30; Lk. 18:18‑30)

17 Mi bo̱ñꞌö nda mengi nda gu̱ ar ꞌñu, ba e nꞌa mi nixtꞌi ne bi nda̱ndihmö hár waꞌö, ne bi ꞌñembabi:

—Ma tsi hoga Utate, tema ga pe̱fi ne da tꞌaka ar te hinda götsꞌi.

18 Ar Hesu bi ꞌñenö:

—Yoꞌö gi engagi dar hogajöꞌi. Ho̱nse̱ Jö go ar hogajöꞌiꞌö.

19 Gi pötwa yá ꞌbe̱pate Jö: Yo gi tsimba ár nthöti ri ñꞌohu̱, yo gi ñhote, yo gi mpë, yo gi ju̱xa ya nhemhñö, yo gi ha̱te, ꞌñeꞌspa ár nsu ri dada ne ri nönö.

20 Bi dö nunar ñꞌo̱ho̱ ne bi ꞌñenö:

—Utate, gathoyu̱ xta o̱tꞌe ndi bötsitho.

21 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi kꞌötꞌi xa mi mödi, ne bi ꞌñembabi:

—ꞌBe̱ta nꞌa te gi pe̱fi: di ma ba pa̱ gatho nöꞌö te gi pe̱tsꞌi, ne hyembabi ya hyoya, njapꞌu̱ gi pe̱ꞌsa ya ñhonu̱ mañö mhetsꞌi. Ne gi ꞌye̱ntꞌa ri te gi e gi te̱ngagi.

22 Ha nöꞌö mi ꞌyo̱ nunar mhönu̱, xa bi du ár mu̱i ne njapꞌu̱ bi ma, ngetho xa mi the̱ nze̱ye̱ yá ñho.

23 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi hyanda hár nthetꞌi, ne bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Xa xi ñhembi da yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö nꞌar jöꞌi hinte kꞌatꞌi.

24 Nuyá ma̱xte xa bi ꞌyo̱da nöꞌö te bi möñꞌö. Ar Hesu bi döti ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ma tsi bötsiꞌihu̱, xa xi ñhembi da yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö nuꞌu̱ togo xi hñuxyá jamfi ha ya ñho.

25 Xi ñhembi da tho nꞌar döta me̱ti hár gu nꞌar ꞌyomhni, ha töte ár ñhembi da yu̱tꞌa nꞌa hinte kꞌatꞌi hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

26 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱, bi hñuxa yá ꞌyo̱ꞌu̱, ne bi ꞌñeñꞌu̱ nꞌa ngu nꞌa:

—Togo da mpo̱ ꞌmu̱.

27 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi kꞌötꞌi, ne bi ꞌñembabi:

—Nöꞌö hingi tsa̱ da ꞌyo̱tꞌa ya jöꞌi, Jö hö, tsa̱ da ꞌyo̱tꞌö, ngetho Jö hinter ñhembibi da ꞌyo̱tꞌe.

28 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi ndu̱i bi ꞌñembabi:

—Nuje xta tsohe xo̱ge xta te̱ñꞌahe.

29 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, gatho nuꞌu̱ togo xi zopꞌu̱ ár ngu, yá jödö, yá nju, ár dada, ár nönö, ár ꞌbe̱hñö, yá bötsi, wa xpa tsopꞌu̱ yá ha̱i xi de̱ngagi mönga ar hoga mhö,

30 ma da hñuxa nꞌanthebe ár nze̱ye̱ nöꞌö xi zopꞌu̱: yá ngu, yá jödö, yá nju, yá nönö, yá bötsi, yá ha̱i, mödi da tho ya ntꞌu̱tsa nuya payu̱, ne mꞌe̱fa to̱ꞌma ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

31 Nze̱ye̱ nuꞌu̱ ꞌbe̱tꞌopya ma da mꞌe̱fa, ha nuꞌu̱ togo ꞌbe̱fapya ma da mꞌe̱tꞌoꞌu̱.

Ar Hesu bi mengi bi mö ma nda tho

(Mt. 20:17‑19; Lk. 18:31‑34)

32 Mi ꞌyo ar ꞌñuꞌu̱ ndi ma Herusalen, ar Hesu mi ꞌbe̱tꞌo, ha nuyá ma̱xte xa mi ꞌyo̱tho, mi te̱ni mi ntsuꞌu̱. Nuꞌmú̱ bi mengi bi ꞌweka nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho, ne bi mu̱di bi xipabi nuya thogi ma nda thogi. Bi ꞌñenö:

33 —Nupya gar möhö har hnini Herusalen, ne Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi ma da tꞌe̱ntꞌwa ha yá ꞌye̱ ya ndömöjö ne ya bötꞌofo. Ma da ꞌye̱ntꞌu̱ da tho, ne da nda̱twa ha yá ꞌye̱ nuꞌu̱ hingya xodyo.

34 Ne ma da tsꞌani, ma da nꞌwe̱tꞌi, ma da tsꞌotsꞌi ne da tho, ha nu ár hñupa ma da mengi da nte manꞌagi.

Ár ntꞌa̱di ar Hakobo ne ar Xuwa

(Mt. 20:20‑28)

35 Nuꞌmú̱ ar Hakobo ne ar Xuwa yá tꞌu̱ ar Sebedeo, bi watꞌa habu̱ mi ꞌbu̱ ar Hesu, ne bi ꞌñembabi:

—Tsi Utate, di nehe gi ja ar möte gi ꞌraje nöꞌö ma ga a̱ꞌahe.

36 Nöꞌö bi ꞌñembabi:

—Tema gi ne ga ꞌraꞌahu̱.

37 Bi ꞌñeñꞌu̱:

—ꞌRakagihe ar se̱ki xka tso̱ñhe ha ri nsunda, nꞌa da hñuxa ha ri ñꞌe̱i, ne manꞌa ha ri ngöhö.

38 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hingi pöhu̱ tema gi a̱hu̱. Ha gi hanthu̱ gi tse̱thu̱ ya thogi ngu ma ga tse̱tka.

39 Nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Hö ga tse̱the.

Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Majöni ma gi thohu̱ ya thogi ngu ma ga thoka.

40 Mödi njapꞌu̱, nöꞌö gi ne gi hñuxu̱ ha ma ñꞌe̱i ne ha ma ngöhö, hinda tsa̱ ga unga. Ma da tꞌumba nuꞌu̱ togo xi tꞌe̱kwabi.

41 Nu mi ꞌyo̱ nuꞌu̱ ma ꞌre̱tꞌa yá ma̱xte, bi ndu̱i bi mbo̱ yá kwe̱, himi numañho ar Hakobo ne ar Xuwa.

42 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi zoñꞌu̱ ne bi ꞌñembabi:

—Gi pöhu̱, nuꞌu̱ togo xi tꞌexa ngu ar ndö ha nꞌar ha̱i, exyá nsu, ne nuya xi tꞌexa ngu ar ñöxhmu, xa memnda ya jöꞌi.

43 Nuꞌahu̱ yo gi njahu̱pꞌu̱. Nuꞌmu̱ gi ne gi ndötahu̱, mahyoni gi pe̱fu̱ nu maꞌra.

44 Ne nöꞌö togo gi ne gi ꞌbe̱tꞌohu̱, mahyoni gi mꞌe̱gohu̱ nꞌehe.

45 Jahu̱ ngu Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi. Nöꞌö himba ehe honi togo da me̱pabi, ba ehe da mꞌe̱go, ne da unga ár te da gutꞌwa yá tha̱i nze̱ye̱ ya jöꞌi.

Ar goda̱ Bartimeo bi tsa̱ bi hyandi

(Mt. 20:29‑34; Lk. 18:35‑43)

46 Ba eꞌu̱ Nheriko, ne núꞌmu̱ mi ꞌyo ndi bo̱ni, mi ñꞌowi yá ma̱xte, ne nze̱ye̱ ya jöꞌi mi te̱ni. Ar goda̱ Bartimeo, ár tꞌu̱ ar Timeo, mi hu har ꞌñu mi pe̱ti.

47 Ne mi ꞌyo̱de mar Hesu me Nasare nöꞌö mi thohnu̱, bi ndu̱i bi mafi mi enö:

—Hesu, ár tꞌu̱ꞌi ar Dabi, hwëgagi.

48 Nze̱ye̱ mi tsu̱i hinge nda mafi, ha nöꞌö xa mi umbár mu̱i mi mafi:

—Ár tꞌu̱ꞌi ar Dabi, hwëgagi.

49 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi mꞌa̱i ne bi mö nda tsꞌohna ar goda̱, ne bi nsipabi njawa:

—Yo gi tu ri mu̱i. Nangi ngutꞌa, zoꞌaꞌi gi ma ꞌnö.

50 Nuꞌmú̱ bi ꞌye̱mpꞌu̱ ár pa̱tꞌi, dama bi nangi ba e bi zu̱ ar Hesu.

51 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Te gi ne ga jaꞌaꞌi.

Ar goda̱ bi ꞌñenö:

—Tsi Utate, di ne da xo ma da̱.

52 Ar Hesu bi ꞌñenö:

—Di ma, nuna ri ñꞌemu̱i xi ma̱xꞌaꞌi xka hñöni.

Ne nꞌagitho bi tsa̱ bi hyandi, ne bi de̱nga ar Hesu har ꞌñu.

11

Ar Hesu bi yu̱tꞌa Herusalen ngu nꞌar ndö mi tho̱ꞌmi

(Mt. 21:1‑11; Lk. 19:28‑40; Jn. 12:12‑19)

1 Núꞌmu̱ mi ꞌbu̱tho nda zo̱nga har hnini Herusalen, mi paꞌu̱ getꞌu̱ ha ya tꞌu̱lo hnini Betfage ne Betania, mi ku̱xa har tꞌo̱ho̱ Njömdo̱ni. Ne ar Hesu bi me̱hna yoho yá ma̱xte,

2 ne bi ꞌñembabi:

—Di möhu̱ har tꞌu̱lo hnini gi hanthu̱ ꞌbu̱hnu̱, ne nu xki tso̱ñhu̱, ma gi tiñhu̱ nꞌar tsi tꞌu̱lo nꞌo̱ge di thötꞌi hinto xi nto̱ge. Gi xothu̱ ne gi tsihu̱ injawa.

3 Ha nuꞌmu̱ togo da ꞌñeñꞌahu̱: Yoꞌö gi pe̱hu̱ njapꞌu̱, ꞌñemfu̱: Ar tsi Hmu honi, ne mꞌe̱fa da mengi da kosꞌa manꞌagi.

4 Bi maꞌu̱ ne bi dinga nꞌar tsi nꞌo̱ge mi thötꞌa hár goxthi nꞌar ngu mi ꞌbu̱ta hár ñöni ar ꞌñu, ne bi xotꞌu̱.

5 Ne ꞌra nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ bi ꞌñembabi:

—Te gi pe̱hu̱ gi xothu̱ nunar tsi nꞌo̱ge.

6 Nuya ma̱xte bi ꞌñemba ngu xki xipabi ar Hesu, ne bi hye̱ꞌu̱.

7 Ne ba tsꞌimpa ar tsi tꞌu̱lo nꞌo̱ge ar Hesu, ne bi göꞌspa yá pa̱tꞌiꞌu̱, ne bi nto̱ꞌö.

8 Ne nze̱ye̱ mi xi yá pa̱tꞌi har ꞌñu, ha maꞌra mi tokwa ya xiza ne mi po̱kwa habu̱ nda thogi.

9 Nuꞌu̱ mi ꞌbe̱tꞌo ne nuꞌu̱ mi ꞌbe̱fa mi maꞌu̱ ne mi enö:

—Xa nsunda Jö. Dá jöpa Jö ár mꞌe̱hni.

10 Dá jöpa Jö ár tsꞌu̱tꞌwi ma palehu̱ ar Dabi xi ꞌñepꞌu̱. Nsunda Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

11 Ne bi yu̱tꞌa ar Hesu núnu̱ Herusalen ne har dönganijö. Ne mi wadi bi hyanda gatho ár nthetꞌi, bi menga Betania bi me̱wi yá ma̱xte, ngetho mi fu̱di nda nxui.

Ar ꞌba̱iꞌiuxi bi tsꞌu̱i

(Mt. 21:18‑19)

12 Nu ár hyaxꞌö mi bo̱ñꞌu̱ har hnini Betania, ar Hesu bi ntunthu.

13 Bi hyanda yapꞌu̱ nꞌar ꞌba̱iꞌiuxi xa mi heda yá xi, bi ma ba kꞌöni, xömhö nda dinga te nda zi. Núꞌmu̱ mi zo̱ni hinte bi dini ngetho himyá pa ya iuxi.

14 Nuꞌmú̱ bi ꞌñemba ar ꞌba̱iꞌiuxi:

—Hinto manꞌa da zimpꞌa ri sofo.

Ne nuyá ma̱xte bi ꞌyo̱ tema xki mö.

Ar Hesu bi pꞌaxtꞌa ar dönganijö

(Mt. 21:12‑17; Lk. 19:45‑48; Jn. 2:13‑22)

15 Ba eꞌu̱ Herusalen ꞌmu̱, ne mi yu̱tꞌa ar Hesu hár thi ar dönganijö, bi mu̱di bi ꞌye̱nga nuꞌu̱ togo mi mpa̱ ne mi nta̱i. Ne bi pu̱spa yá mexa ya pa̱tbojö, ne yá nthutsꞌi nuꞌu̱ mi pa̱ ya domtxu.

16 Ne hinto mi he̱gi nda naꞌsa ar nijö te mi mutsꞌi.

17 Ne mi utwabi njawa:

—Ha hinxka nehu̱ habu̱ enö: Ma ngu nꞌar ngu habu̱ da matꞌa Jö gatho ya hnini ꞌbu̱ har nxidi ar ximha̱i. Ha nuꞌahu̱ xka jafu̱ ngu nꞌar oki habu̱ ñꞌönga ya bë.

18 Ne bi ꞌyo̱ nuya bötꞌofo ne nuya ndömöjö, mi honga hanja nda hyohmö. Himi tsa̱ te nda japꞌu̱, mi tsu ya jöꞌi, ngetho xa mi numañhoꞌu̱ ár ntꞌuti mi udi.

19 Ha mi nxui ar Hesu bi zohnu̱ ar hnini, bi ma.

Ar ꞌba̱iꞌiuxi xki tsꞌu̱i bi ꞌyotꞌi

(Mt. 21:18‑22)

20 Ne mi thohnu̱ manꞌagi ár hyaxꞌö, bi hyantꞌu̱ xki ꞌyotꞌa ar iuxi xo̱ge ár ꞌba̱i ne yá ꞌyu̱.

21 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi beni, ne bi ꞌñembabi:

—Utate, ndi nunar ꞌba̱iꞌiuxi ga tsu̱i, bi ꞌyotꞌi.

22 Bi dö ar Hesu ne bi ꞌñembabi:

—Ñꞌemu̱ihu̱ Jö.

23 Ngetho majöni di xiꞌahu̱, nöꞌö togo da xipa nunar tꞌo̱ho̱nu̱: ꞌBa̱i di ma ba tso har ñho̱nthe, ne hindi yomi, ne ka̱xmbeni da njapꞌu̱, ma da thogi nöꞌö xi beni.

24 Jange di xiꞌahu̱, gatho nöꞌö gi ꞌya̱fu̱ Jö, ka̱xmbenihu̱ ma gi hñöñhu̱.

25 Ne núꞌmu̱ gi a̱fu̱ Jö, pumbabihu̱ maꞌra nuꞌmu̱ ja te gi tsa̱mañꞌu̱hu̱, ne njapꞌu̱ ri Dadahu̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi da pumpꞌaꞌihu̱ ri tsꞌokihu̱ nꞌehe.

26 Ngetho nuꞌmu̱ hingi pumbabihu̱ maꞌra, ri Dadahu̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi hinda pumpꞌaꞌihu̱ ri tsꞌokihu̱ nꞌehe.

Ar Hesu bi tꞌa̱mbabi togo mi hömpa ár tsꞌe̱di

(Mt. 21:23‑27; Lk. 20:1‑8)

27 Ba penkꞌu̱ manꞌagi har hnini Herusalen, ne nu mi ꞌyo har dönganijö, ba e bi zu̱ ya ndömöjö, ya bötꞌofo ne ya dönziandö,

28 ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Togo gi hömpa ár tsꞌe̱di, ne togo xpa pe̱ñꞌaꞌi gi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö gi pe̱fi.

29 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ma ga a̱ñꞌahu̱ nꞌar ntꞌa̱ni nꞌehe. Nuꞌmu̱ gi thöhu̱, ma ga xiꞌahu̱ togo di hömpa ár tsꞌe̱di ga o̱tꞌa nöꞌö di pe̱fi.

30 Nunár xixthe ar Xuwa, ha xki ꞌñe mhetsꞌi, wa xki me̱hnatho ya jöꞌi. Xikagihu̱.

31 Nuꞌu̱ mi ñöse̱ mi eñꞌu̱:

—Nuꞌmu̱ ga xifu̱ ndi ꞌñe mhetsꞌi, ma da ꞌñengagihu̱ ꞌmu̱: Yoꞌö hinga ñꞌemu̱ibihu̱.

32 Ha nuꞌmu̱ ga eñhu̱ xki me̱hnatho ya jöꞌi, ma da mbo̱ yá kwe̱yu̱.

Mi tsu ya jöꞌi, ngetho mi nuꞌu̱ ar Xuwa ngu ár mꞌe̱hni Jö.

33 Jange bi döꞌu̱ ne bi ꞌñembabi ar Hesu:

—Hindi pöhe.

Nuꞌmú̱ bi döꞌö ne bi ꞌñembabiꞌu̱ nꞌehe:

—Njapꞌu̱ nuga hinga xiꞌahu̱ togo xpa pe̱nkagi ga o̱tꞌa nöꞌö di pe̱fi.

12

Ár ꞌbede ya tsꞌoñhandi

(Mt. 21:33‑46; Lk. 20:9‑19)

1 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ndu̱i mi utamꞌede:

—Nꞌar ñꞌo̱ho̱ bi ꞌñetꞌa nꞌar hwöhiꞌobxi, bi guxa nꞌar jödo, ne bi ꞌya̱ꞌma nꞌar moto habu̱ nda de̱ꞌmi. Bi hyoka nꞌar heꞌsangu nda hyanda xo̱ge. Mꞌe̱fa bi umba ñhandi maꞌra nda su, ne bi ma yapꞌu̱.

2 Mi zo̱nga ar pa bi me̱hna nꞌar ꞌbe̱go ma nda kꞌöꞌsa ya ñhandi, ne nda ꞌya̱pa ar sofo ndi ꞌñepi nda hñöni.

3 Ha nuꞌu̱ bi gu̱ bi fe̱nza ne bi kotsꞌi, ho̱nse̱ yá ꞌye̱ bi hñötsꞌi.

4 Nöꞌö togo már me̱ti ar hwöhi, bi mengi bi me̱mpabi manꞌar ꞌbe̱go. Nuyu̱ bi hyo̱xa ya nkꞌahni, bi ze̱mba ár ñö ne bi kosꞌu̱ nꞌehe.

5 Bi mengi bi me̱hna manꞌa, ne nunu̱ bi tho. Ne njapꞌu̱ bi mengi bi me̱hna nze̱ye̱, ꞌra mi fe̱nza ne maꞌra mi ho.

6 Ár ngötsꞌi, mi ꞌñe nꞌár tꞌu̱ xa mi mödi, bi me̱mpabi nꞌehe, mi eñꞌö: Numa tꞌu̱ ma da numansu.

7 Nuya ꞌbe̱goꞌu̱ bi ꞌñenga nꞌa ngu nꞌa: Gehnu̱ togo ma da gohwi ya ñho. Ba ehu̱ ga hohu̱ ne ga kohwihu̱ yá ñho.

8 Ne bi gu̱ꞌu̱ bi hyo, ne bi ꞌye̱ñꞌu̱ nthi har hwöhi.

9 Tema da me̱hmö nuna togo ár me̱ti ar hwöhi ꞌmu̱. Ma da ehe ne da hyo ya tsꞌoñhandi, ne da thokwa ár ꞌbe̱fi maꞌra ya ꞌbe̱go.

10 Ha hinxka nehu̱ nunar tꞌofonu̱ enga njawa:

Nöꞌö ar do bi ꞌye̱mpꞌu̱hmö ya guxjödo,

nupya gehnu̱ ar mu̱di do xi njuꞌspa ár nijö Jö.

11 Gese̱ Jö xi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱,

ne di hanthu̱ nza̱tho nöꞌö bi ꞌyo̱tꞌe.

12 Nuya ndö xa mi nemhöꞌu̱ nda gu̱, ngetho bi zo yá mfeni go mi ho̱xꞌu̱ nunar ꞌbedenu̱. Ho̱nse̱ mi tsu nda mbo̱ yá kwe̱ ya jöꞌi mi ꞌbu̱hnu̱, jange bi zohnu̱ bi maꞌu̱.

Ar Hesu bi no̱nga ar bojö jotꞌa ya ndö

(Mt. 22:15‑22; Lk. 20:20‑26)

13 Ba ꞌbe̱mpabi ꞌra ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ꞌra yá ñꞌowi ar Erode, xömhö nda dinga te nda hyo̱xa ar Hesu.

14 Mi zo̱ꞌu̱ bi ꞌñembabi:

—Utate, di pöhe gi mönga nöꞌö majöni, ne hinto gi tsu, ngetho hingi hwanta ya jöꞌi, majöni gi u ár ꞌñu Jö. Hage xiñho ga umfe ar bojö jotꞌa ar Sesar. Ga uñhe wa hinꞌö.

15 Ha nöꞌö bi bötwa yá tsꞌomfeni, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yoꞌö gi ne gi hya̱kagihu̱. Ba hönkagihu̱ nꞌar bojö ga handi.

16 Nuꞌu̱ ba hömpa nꞌar bojö, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Togo ár me̱ti ar hmi huxkwa ne nöꞌö te mö.

Ne bi döꞌu̱:

—Ár me̱ti ar Sesar.

17 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Umfu̱ ar Sesar nöꞌö ár me̱tiꞌö, ne umfu̱ Jö nöꞌö ár me̱tiꞌö nꞌehe.

Ne xa bi ꞌyo̱ꞌu̱.

Ya de̱ngamöjö bi ñꞌa̱ni ar menga nte

(Mt. 22:23‑33; Lk. 20:27‑40)

18 Nuꞌmú̱ ba epꞌu̱ ya de̱ngamöjö nuꞌu̱ hingi ñꞌemu̱i da mengi da nte nuꞌu̱ xi du, ne bi ꞌya̱mbabi njawa:

19 —Utate, ar Moise bi zogagihu̱ har tꞌofo, nuꞌmu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ da du ne da zo ár ꞌbe̱hñö hinte xi dinga ar bötsi, nu ár jödö da nthötwi ar ꞌranxu, ne da gu̱ꞌspa ár thuhu ár jödö manꞌagi.

20 Gi numhö: Mi ꞌbu̱ yoto ya ñꞌo̱ho̱ mi njödö. Nunar ꞌbe̱tꞌo bi nthöti, ne bi du hinte bi zo ar bötsi.

21 Ne nunár ñoho bi nthötwi ar ꞌranxu, ne bi du. Njapꞌu̱nu̱ himbi zokwa ar bötsi, ne nunár hñu bi njapꞌu̱ nꞌehe.

22 Ne bi njapꞌu̱ gatho yoto, ne hinte bi dinga ar bötsi. Ár ngötsꞌi bi du ar ꞌbe̱hñö nꞌehe.

23 Núꞌmu̱ xta zo̱ ar menga nte, ne da nankꞌu̱, togo ár ꞌbe̱hñönu̱ ꞌmu̱, ngetho bi nthötwi gatho yoto ya ñꞌo̱ho̱ mi njödö.

24 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xi tsꞌoka ri mfenihu̱, ngetho hingi pöhu̱ ar Tꞌofo, ne hingi pöthwu̱ ár tsꞌe̱di Jö.

25 Ngetho nu xta mengi da nte ya jöꞌi manꞌagi, hinda ma da tꞌa̱di, ne hinda ma da nthöti, ngetho ma da ñhe̱hwi yá e̱nxe̱ Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

26 Ha nöꞌö ntꞌa̱ni wa pengi da nte nuꞌu̱ xi du wa hinꞌö, ha hinxka nehu̱ hár tꞌofo ar Moise núꞌmu̱ mi zo Jö ha nꞌar ꞌminza mi zo̱, ne bi ꞌñembabi: Nuga ár Jögi ar Abra, ar Isa, ne ar Hakob.

27 Jö go ár Jö nuꞌu̱ te, hinge nuꞌu̱ xi du. Jange nuꞌahu̱ xa xka ꞌbe̱ ri mfenihu̱.

Ar döta ꞌbe̱pate

(Mt. 22:34‑40)

28 Bi watꞌa nꞌar bötꞌofo xki ꞌyo̱de xki dödi xiñho, ne bi ꞌya̱mbabi:

—Ndana ar ꞌbe̱pate töpa ár nsu gatho nu maꞌra.

29 Ar Hesu bi döti:

—Nunar ꞌbe̱tꞌo ꞌbe̱pate gehnu̱: Ha gi o̱hu̱, menguhu̱ Israel. Ar tsi Hmu ma Jöhu̱, nꞌatho.

30 Xa gi ꞌñetꞌa ri mu̱i, gi hñuxa ri mfeni, gi ꞌye̱ntꞌa ri te ne ri tsꞌe̱di gi mö Jö ri Hmu. Gehnu̱ ar ꞌbe̱pate töte ár tsꞌe̱di.

31 Ne nor ñoho di hñötsꞌi: Gi mö ri mijöꞌiwi ngu gi mhöse̱. Hiñꞌotho manꞌar ꞌbe̱pate di töte ár nsu.

32 Nuꞌmú̱ nunar bötꞌofo bi ꞌñembabi:

—Xiñho, Utate. Majöni nöꞌö xka mö, nꞌadar Jö ꞌbu̱i ne hinjoꞌo manꞌa.

33 Ne nöꞌö togo etꞌa ár mu̱i, huxa ár mfeni, e̱ntꞌa ár te ne ár tsꞌe̱di da mö Jö, ne da mö ár mijöꞌiwi ngu mhöse̱, töpa ár nsu gatho nuya mꞌo̱ñho̱ ne ya ñhötꞌi.

34 Ar Hesu nu mi hyandi mi ja ár mfödi, bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Hingi ꞌyo yapꞌu̱ gi ku̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

Ne hinto bi ne bi ꞌyo̱tꞌwa maꞌra ya ntꞌa̱ni.

Yoꞌö mhö ar Kristo ár tꞌu̱ ar Dabi

(Mt. 22:41‑46; Lk. 20:41‑44)

35 Ar Hesu mi uta ya jöꞌi har dönganijö, ne mi enö:

—Yoꞌö enga nuya bötꞌofo ar Kristo ár tꞌu̱ ar Dabi.

36 Ngetho gese̱ ar Dabi bi ꞌñenö xki nzinga ár Hñö Jö:

Jö ar Dada bi ꞌñemba ma tsi Hmu:

Hñu ha ma ñꞌe̱i ga huxkwi,

to̱ꞌmi ga tsiñꞌa nuya ri ñꞌu̱ni ga tse̱pꞌa ha ri wa.

37 Gese̱ ar Dabi embabi ár Hmu. Yoꞌö mhö ár tꞌu̱ ꞌmu̱.

Ne nze̱ye̱ ya jöꞌi xa mi johya mi o̱tsꞌe.

Ar Hesu bi no̱mba yá tsꞌoꞌbe̱fi ya bötꞌofo

(Mt. 23:1‑36; Lk. 11:37‑54; 20:45‑47)

38 Ar Hesu mi embabi ya jöꞌi ha yá ntꞌuti:

—Jamasuhu̱ hinda kaꞌahu̱ ya bötꞌofo, xa ne da ñꞌo di he yá dutu koꞌmba yá wa, ne xa ne da nze̱ngwabi ya jöꞌi di ꞌbe̱nga ntꞌekꞌei núꞌmu̱ ꞌyo har ta̱i.

39 Xa ne da hñuxa ha ya ꞌbe̱tꞌo nthutsꞌi ha ya nijö ne ha ya ñhuni.

40 Nuyu̱ tekwa yá ngu ya tsi ꞌranxu, ne o̱tꞌa ꞌra ya nsa̱di ra ma, ne da goꞌmahmö. Njapꞌu̱ ma da hñönga nꞌa ra döta mfe̱iyu̱.

Ár mꞌo̱ñho̱ ar tsi hyoya ꞌranxu

(Lk. 21:1‑4)

41 Ar Hesu mi huhnu̱ mi ñhandwitho ár ntꞌu̱tmꞌo̱ñho̱ ar nijö. Mi handi hanja ya jöꞌi mi pa mi tsohnu̱ yá mꞌo̱ñho̱, ne nuꞌu̱ mi pe̱ꞌsa yá ñho xa mi u̱tꞌa nze̱ye̱.

42 Ne ba e nꞌar tsi hyoya ꞌranxu, bi ꞌyu̱tꞌa yoho ya tsi bojö himar mhödi.

43 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi matꞌa yá ma̱xte, ne bi ꞌñembabi:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, nunar tsi hyoya ꞌranxunu̱, töte ár döta ár mꞌo̱ñho̱, xi döta gatho nu maꞌra unga yá mꞌo̱ñho̱ nꞌehe.

44 Ngetho gatho xi unga nöꞌö pongwabi. Ha nunu̱, mödi mi hyoya, bi unga gatho nöꞌö mi pe̱ꞌshmö nda zi.

13

Ar Hesu bi mö nda nhwata ar dönganijö

(Mt. 24:1‑2; Lk. 21:5‑6)

1 Mi bo̱nga ar Hesu har dönganijö, nꞌa nuyá ma̱xte bi ꞌñembabi:

—Utate, ndi, tengu ár nza̱tho ya do ne ár ñhetsꞌi yá jödo ar nijö.

2 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Ha gi handa nuya döta jödoyu̱. Gatho ma da thextꞌi, hinda ma da go nꞌar do mañör midowi.

Ya ntꞌudi di ꞌbe̱tꞌo ne ka da e ar ngötsꞌi

(Mt. 24:3‑28; Lk. 21:7‑24; 17:22‑24)

3 Mi zo̱nga ar Hesu har tꞌo̱ho̱ Njömdo̱ni, bi hñudi mi ñhandwi ar dönganijö. Ha nu ar Pedro, ar Hakobo, ar Xuwa, ne ar Andre bi ꞌya̱mbase̱:

4 —Xikagihe, hamꞌu̱ ma da tho gathoyu̱. Tema ntꞌudi ma da nheki, ne da födi ꞌba̱pꞌu̱tho da göxa gathoyu̱.

5 Ar Hesu bi dötwabiꞌu̱ ne bi ꞌñembabi:

—Jamasuhu̱, yo ma gi ñhe̱hu̱ to da kaꞌahu̱.

6 Ngetho ma da e nze̱ye̱ togo da gu̱mka ma thuhu da ꞌñenö: Nuga go dar Kristo. Ne njapꞌu̱ da ka nze̱ye̱ ya jöꞌi.

7 Ha núꞌmu̱ xki ꞌyo̱hu̱ habu̱ gatho di ja ya tuhni, ne maꞌra ma da ndu̱i, yo gi tu ri mu̱ihu̱. Ngetho mahyoni da tho njapꞌu̱, mödi hinxi zo̱ta ár ngötsꞌi ar ximha̱i.

8 Ngetho ya hnini ma da ntukwi yá mihniniwi, ya ndö ma da ntunkwi yá mindöwi. Ne xa hagatho ma da nhwönga ar ha̱i, ne ma da nja ar thuhu, ne ya jöꞌi xa di mu̱xmatho. Ho̱nse̱ ár ndu̱inu̱ ya u̱gi xi ꞌñepꞌu̱.

9 Ha ntsunse̱hu̱, ngetho ma da tsꞌixꞌahu̱ ha ya tsꞌu̱tꞌwi, ne da mfe̱nzaꞌihu̱ ha yá nijö ya xodyo. Ma da mꞌa̱pꞌahu̱ ha ya tsꞌu̱tꞌwi ne ya ndö ngetho gi te̱ngagihu̱, njapꞌu̱ da tsa̱ gi da̱thu̱ majöni xka pökagihu̱.

10 Ne mahyoni mꞌe̱tꞌo da mhönga ar hoga mhö ha gatho ya ha̱i jawa har ximha̱i, ne ka da e ar ngötsꞌi.

11 Ha nuꞌahu̱, nu xta tsꞌixꞌahu̱ ma da nda̱tꞌahu̱ ha ya ndö, yo gi tu ri mu̱ihu̱ tema gi möñhu̱, ne hingi hyoñhu̱ tema gi thöhu̱. Geꞌmu̱ ma da tꞌaꞌahu̱ tema gi möñhu̱, ngetho hingo geꞌahu̱ togo gi ñöhu̱, go ñö ár Hñö Jö ꞌbu̱ ha ri mu̱ihu̱.

12 Nuya njödö ma da da̱se̱ ár jödö da tho. Ne nuya dada ma da da̱se̱ yá bötsi, ha nuya bötsi ma da gu̱ yá dada da hyo.

13 Ne gatho ma da u̱tsaꞌihu̱ ngetho gi te̱ngagihu̱. Nöꞌö da ze̱tatho, da do̱ꞌmi da göxa xo̱ge nuya thogiyu̱, go ma da mpo̱ꞌö.

14 Ha núꞌmu̱ xki hyanthu̱ ar tsꞌoki xi ntsꞌotho di ꞌbu̱ habu̱ hingi ho da mꞌu̱i, ngu bi ꞌyotꞌa ar mꞌe̱hni Dañe (nöꞌö togo nehe, dá bödi xiñho teme ne da mö), nuꞌu̱ togo gi ꞌbu̱hu̱nu̱ Nhudea, di ma ba ñꞌöñhu̱ ha ya tꞌo̱ho̱.

15 Nuꞌu̱ togo gi to̱hu̱ mañö ar ngu, yo ma gi ku̱thu̱ te gi ju̱ju̱. Nixtꞌi di möhu̱.

16 Ha nuꞌu̱ togo gi ꞌyohu̱ har ꞌbatha, yo ma gi penju̱ gi ju̱ju̱ ri pa̱tꞌihu̱.

17 Hwëkate nuꞌu̱ ya ꞌbe̱hñö di ñꞌu̱, ne nuꞌu̱ di tsi yá bötsi di tsu̱da nuya paꞌu̱.

18 ꞌYa̱pabihu̱ Jö, nunar pa gi nixtꞌihu̱, hinda da̱tꞌa ya pa xi ntse̱.

19 Ngetho nuya paꞌu̱ xa ma da nja ya thogi ngu hinxka hyanthu̱ manꞌa, núꞌmu̱ Jö bi hyoka ar ximha̱i, ne xta thogi hinda ma da nja manꞌa nguꞌö.

20 Ha nuꞌmu̱ ar tsi Dada hinda japi da göxa nuya paꞌu̱, hinto ma da bonkꞌmu̱. Ma da jösꞌö, ngetho ma da ma̱xa togo xi hwañꞌö.

21 Jange nuꞌmu̱ da tꞌeñꞌahu̱: Ndi, ka bi ꞌbu̱kwa ar Kristo, wa da tꞌeñꞌahu̱: Ndi, bi ꞌbu̱hnu̱, yo ma gi jafu̱masu.

22 Ngetho ma da nja ya kate Kristo ne ya kate mꞌe̱hni. Ne ma da ꞌyo̱tꞌa ya döta ntꞌudi da hya̱tꞌa ya jöꞌi, ne nuꞌmu̱ da tsa̱hmö, da hya̱tꞌa nuꞌu̱ xi hwahna ar tsi Dada.

23 Ha nuꞌahu̱, zo̱tꞌa xiñho ri da̱hu̱, ngetho xta xiꞌahu̱ nöꞌö ma da thogi.

Ár ñoꞌgi ꞌñehe Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi

(Mt. 24:29‑35, 42‑44; Lk. 21:25‑36)

24 Núꞌmu̱ xta göxa nuya paꞌu̱ ñꞌu̱tho, ar hyadi ma da mꞌe̱xui, ha nunar zönö hinda ma da unga ár hyatsꞌi.

25 Ne nuya tso̱ ma da hyo̱i, ha nuya tsꞌe̱di bi ꞌbu̱ mhetsꞌi ma da nhwötꞌi.

26 Ne ma gi hyanthu̱ ꞌmu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, ma da nheki di e ha ya gui, di hö nꞌar döta tsꞌe̱di ne nꞌar döta nsunda.

27 Ne ma da me̱hna yá e̱nxe̱ ꞌmu̱, da muspa gatho nuꞌu̱ togo xi hwañꞌö xo̱ge hár nxidi ar ximha̱i, ne habu̱ di göxa mhetsꞌi.

28 Hyanthu̱ ar ꞌba̱iꞌiuxi ne beñhu̱ tema utkagihu̱: Núꞌmu̱ po̱xa yá nꞌogi ne kꞌontsꞌa yá xi, gi pöhu̱ ꞌba̱pꞌu̱tho ar pahyadi.

29 Njapꞌu̱ nuꞌahu̱ nꞌehe, nu xki hyanthu̱ da tho gatho nuya thogiyu̱, pöhu̱, ꞌba̱pꞌu̱tho da göxa xo̱ge.

30 Xa majöni di xiꞌahu̱, hinda theta nuya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱, ne xi wadi xi tho gatho nuya thogiyu̱.

31 Mödi da mꞌe̱di ar mhetsꞌi ne ar ximha̱i, nuya mhö xta mönga, hinda ma da mꞌe̱di.

32 Nor pa hamꞌu̱ ma da göxa xo̱ge hinto pödi. Nuya e̱nxe̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi hingi pöhmö nꞌehe, ne ár Tꞌu̱ Jö hingi pödi, ho̱nse̱ ar Dada go pöꞌö.

33 Zo̱thu̱ ri da̱hu̱, ndo̱ꞌmhu̱ ne ꞌya̱fu̱ Jö, ngetho hingi pöhu̱ hamꞌu̱ da zo̱ ar ngötsꞌi.

34 Ñhe̱hwi nꞌar ñꞌo̱ho̱ bi ma yapꞌu̱, bi zo ár ngu ne bi umba ar tsꞌe̱di nuyá ꞌbe̱go. Bi zokwa yá ꞌbe̱fi nꞌa ngu nꞌa, ne ar sugoxthi bi xipabi hinge nda ñꞌöhö.

35 Jange ndo̱ꞌmhu̱, ngetho hingi pöhu̱ tema xe̱nimpa da epꞌu̱ togo ár me̱ti ar ngu, wa xta nde, made nxui, hár mhafi ar boxi, wa xta hatsꞌi.

36 Nuꞌmu̱ nꞌa nda epꞌu̱tho, hinda diñꞌahu̱ gi öthu̱ hingi to̱ꞌmhu̱.

37 Ne nöꞌö di xiꞌahu̱, getꞌö di xipabi gatho: Ndo̱ꞌmhu̱.

14

Ya ndöxodyo mi nkohi hanja nda gu̱ ar Hesu

(Mt. 26:1‑5; Lk. 22:1‑2; Jn. 11:45‑53)

1 Ár yopapꞌu̱ mar baxjwa ne ar da̱ngo mi tsꞌi ar thuhme himi jotsꞌi, nuya ndömöjö ne ya bötꞌofo mi honga hanja nda gu̱ ar Hesu ñꞌöntho, ne nda hyo.

2 Ne mi eñꞌu̱:

—Hinda tsa̱ ga ju̱hu̱ ha ya pa da̱ngo, ngetho da mu̱xma ya jöꞌi.

Ar Hesu bi nhöꞌspa nꞌar hogañu̱ni núnu̱ Betania

(Mt. 26:6‑13; Jn. 12:1‑8)

3 Nu mi ꞌbu̱hnu̱ Mbetania hár ngu ar Simu xki hye̱ ar hñeni tsitꞌandoꞌyo, ne núꞌmu̱ mi hu har mexa, nꞌa mba epꞌu̱tho nꞌar ꞌbe̱hñö mi hö nꞌar xito tꞌaxdo, mi po nꞌar hogañu̱ni xa mar mhödi. Bi tehma nunar xito ne bi nöꞌspa ár ñö ar Hesu nunar hogañu̱ninu̱.

4 Ja ꞌra togo bi mbo̱ yá kwe̱, ne mi eñꞌu̱:

—Yoꞌö xi tꞌe̱mpꞌu̱tho nunar hogañu̱ninu̱.

5 Ngetho mi tsa̱ xi ꞌba̱ ngu nꞌa nje̱ye̱ ár nthöhö nꞌar jöꞌi, ne xi themba ya tsi hyoya.

Ne xa mi theñꞌu̱ nuna tsi ꞌbe̱hñö.

6 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hye̱hu̱nu̱. Yoꞌö gi theñhu̱. Nza̱tho nöꞌö xi ꞌyo̱tkagi.

7 Nuya hyoya hyaxꞌmu̱ ma gi ꞌbu̱hwihu̱, ne da tsa̱ gi ꞌyo̱thwu̱ ar ñho nuꞌmu̱ gi nehu̱. Ha nuga hinge hyaxꞌmu̱ ma gi hyandgagihu̱wa.

8 Nunu̱ xi umbár mu̱i xi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö mi tsa̱ nda me̱fi. Ne nunar hogañu̱ninu̱ xi goxkagi, gehnu̱ nꞌar ñhoki di to̱ꞌma ha ma ntꞌa̱gi.

9 Xa majöni di xiꞌahu̱, habu̱ gatho ma da mhönga nunar hoga mhönu̱ xo̱ge ár nxidi ar ximha̱i, ma da mhönga nöꞌö xi ꞌyo̱tnu̱ ngu nꞌar feni.

Ar Huda bi mö nda da̱ ar Hesu

(Mt. 26:14‑16; Lk. 22:3‑6)

10 Ar Huda Iskariote ꞌmu̱, nꞌa nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte, bi ma ba kꞌönga ya ndömöjö, mi ne nda da̱twa ar Hesu.

11 Núꞌmu̱ mi ꞌyo̱ꞌu̱ xa bi njohya, ne bi ñötꞌi nda umba ar bojö. Ha nunar Huda mi honi hanja nda tsa̱ nda da̱twabiꞌu̱.

Ar tsi Hmu bi zogi nda tsꞌimpa ár tꞌoxi

(Mt. 26:17‑29; Lk. 22:7‑23; Jn. 13:21‑30; 1 Co. 11:23‑26)

12 Nöꞌö ar pa bi ndu̱i ar da̱ngo tsꞌi ar thuhme hinxi jotsꞌi, núꞌmu̱ mi tho ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱ ar ndöni mbaxjwa, nuyá ma̱xte ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Habu̱ gi ne ga hoje ar tꞌoximbaxjwa.

13 Ne bi me̱hna yoho yá ma̱xte, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Di möhu̱ har hnini, ne nu xki nthe̱wihu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ muxa nꞌar xo̱ni ar dehe, te̱ñhu̱.

14 Nu habu̱ da yu̱tꞌi, gi ꞌñembabihu̱ nöꞌö togo ár me̱ti ar ngu: Ar Utate ba pe̱hna ar nze̱ngwa ga eñꞌahe njawa: Habu̱ ꞌbu̱ ar ngu di hoñhe ga tsiꞌbe ar tꞌoximbaxjwa ma ma̱xte.

15 Ne nöꞌö ma da utꞌahu̱ nꞌar döta ngu di to̱ mañö, xi thoki xiñho. Ka gi hyoju̱nu̱ ar tꞌoximbaxjwa ga tsihu̱.

16 Nuyá ma̱xte mi zo̱ñꞌu̱ har hnini, bi diñꞌu̱ ngu xki nsipabi, ne bi hyoknu̱ ar tꞌoxi.

17 Nu mi nxui ar Hesu ba ehwi nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte.

18 Núꞌmu̱ mi hñuhnu̱ har mexa mi ntꞌoxi, ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, nꞌa di ñungwihu̱, ma gi da̱gagihu̱.

19 Nuꞌu̱ xa bi du yá mu̱i, ne bi ndu̱i bi ꞌya̱mbabiꞌu̱ nꞌa ngu nꞌa:

—Ha go geke.

Ne manꞌa mi embabi:

—Ha go nuga.

20 Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nꞌa nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho togo nꞌadar mohi di thinthwu̱ mahye̱gi ar thuhme.

21 Majöni Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi ꞌba̱ ar ꞌñu da tho ngu xi tꞌotꞌwabi, ne hwëkate nöꞌö togo ma da da̱ꞌö. Xiñhohmö hinxi zo̱kwa har ximha̱i.

22 Ne núꞌmu̱ mi ntꞌoxꞌu̱, ar Hesu bi gu̱ ar thuhme ne bi ꞌya̱pa Jö nda jöpi. Bi heke bi hemba yá ma̱xte, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Tsihu̱; gehnu̱ ma ndoꞌyo.

23 Mꞌe̱fa bi gu̱xa ar tꞌe̱ni mi po ar tꞌafiꞌobxi, bi umba njamödi Jö, bi thokwa yá ma̱xte, ne gatho bi zi nꞌa tsi ntsꞌiki.

24 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Gehnu̱ ma ji ma da nhöꞌmi da epa ár ñho nze̱ye̱ ya jöꞌi, ne njapꞌu̱ da go ar ꞌraꞌyo nkohi.

25 Di xiꞌahu̱, hinga pengi ga tsipa ár tꞌafi ar ꞌba̱iꞌobxi nuya payu̱. Ma ga to̱ꞌmi ga tsi maꞌraꞌyo hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

Ar Hesu bi mö nda ko̱nga ar Pedro

(Mt. 26:30‑35; Lk. 22:31‑34; Jn. 13:36‑38)

26 Nu mi wadi bi ntuꞌu̱ nꞌar jöhñö, bi bo̱ñꞌu̱ ndi ma har tꞌo̱ho̱ Njömdo̱ni.

27 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nunar nxuinu̱ gatho ma gi hye̱gase̱gihu̱, ngetho xi tꞌotꞌa har Tꞌofo, enö njawa: Ma ga ho ar ma̱ꞌyo, ne da mfontꞌa xo̱ge yá de̱ti.

28 Ha núꞌmu̱ xka pengi ga nte manꞌagi, ma ga ꞌbe̱tꞌo gar nthe̱hu̱nu̱ Ngalilea.

29 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi ꞌñenö:

—Mödi gatho nuꞌu̱ maꞌra da hye̱kꞌaꞌi, nuga hinga ma ga he̱kꞌase̱.

30 Ha nu ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Xa majöni di xiꞌaꞌi, nunar nxuinu̱ hinxi zo̱ta ár ñoho ár mhafi ar boxi, ha nuꞌge ya xka ko̱ngagi hñuꞌgi.

31 Ha nunar Pedro himi tsa̱ya̱ mi enö:

—Mödi ga tuga nꞌehe, hinga ko̱ñꞌaꞌi.

Ne gatho nu maꞌra mi mönga njapꞌu̱ nꞌehe.

Ar Hesu bi ꞌya̱pa Jö ár Dada núnu̱ Getsemani

(Mt. 26:36‑46; Lk. 22:39‑46)

32 Ba eꞌu̱ núnu̱ habu̱ tꞌembabi ar Getsemani, ne ar Hesu bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Hñuhu̱wa. Nuga ma ga a̱patsꞌu̱ Jö ma Dada.

33 Ne bi zixa ar Pedro, ar Hakobo, ne ar Xuwa, ne bi ndu̱i xa bi du ár mu̱i.

34 Bi ꞌñembabiꞌu̱:

—ꞌBu̱tho ga tu ar dumu̱i. Kohu̱wa ne ndo̱ꞌmhu̱, yo gi öhu̱.

35 Bi tho manꞌa tsi tu̱i ár yapꞌu̱ ne ka bi nda̱ndihmönu̱. Ne bi ꞌya̱pa Jö, nuꞌmu̱ nda tsa̱hmö, hinge nda zo̱pabi nuya thogi ñꞌu̱tho mi epꞌu̱tho.

36 Ne mi enö:

—Ma tsi Dadaꞌi, nuꞌge hinter ñhembiꞌi. Hñöga nuya thogi xi ꞌñepꞌu̱. Mödi hindi ne gi ꞌyo̱tꞌa ngu di nega, ꞌyo̱tꞌa ngu gi nege.

37 Mꞌe̱fa ba ehe ne bi dinga nuya hñuyu̱ mi öhö, ne bi ꞌñemba ar Pedro:

—Simu, ha gi öhö. Ha himbi tsa̱ ga nuta nꞌa tsi xe̱nimpa.

38 Zo̱tꞌa ri da̱hu̱ ne ꞌya̱fu̱ Jö gi tse̱thu̱ ya tsꞌothogi xta epꞌu̱. Xa majöni ri hñöhu̱ ꞌbu̱i da tse̱ti, ha nuna ri ndoꞌyohu̱ kꞌatꞌa ár tsꞌe̱di.

39 Bi ma ba a̱pa Jö manꞌagi, ne bi mengi bi xipa nuya mhö xki xipa mꞌe̱tꞌo.

40 Nu mba pengi bi diñꞌu̱ mi öhö manꞌagi, ngetho nuyá da̱ꞌu̱ xa mi kö ya tꞌöhö, ne himi pöꞌu̱ te nda dödi.

41 Ba e ár hñuꞌgi, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nupya hö, te ri tꞌöhöhu̱ ne kö ri ndoꞌyohu̱. Xi zo̱ ar pa xi thutsꞌi, ma da nda̱twa ha yá ꞌye̱ ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

42 Nanju̱ möhö, ba ehnu̱ nöꞌö togo ma da da̱gagi.

Ar Hesu bi nju̱

(Mt. 26:47‑56; Lk. 22:47‑53; Jn. 18:2‑11)

43 Himi jwata nda ñö ar Hesu núꞌmu̱ mba epꞌu̱ ar Huda, nꞌa nuya ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte. Ne mi ñꞌowi nze̱ye̱ ya jöꞌi mi hö ya ndo̱jwai ne ya za, xki me̱hna ya ndömöjö, ya bötꞌofo, ne ya dönziandö.

44 Ha nöꞌö togo mi da̱, xki nkohwi ya jöꞌi ne xki ꞌñembabi:

—Nöꞌö togo gi hyanthu̱ ga tsu̱spa ár hmi, gehnu̱ gi hoñhu̱. Ju̱hu̱ ne xo̱thu̱ xiñho gi tsixu̱.

45 Nu mi zo̱ho̱, dama bi watꞌa habu̱ mi ꞌba̱ ar Hesu, ne bi ꞌñembabi:

—Utate.

Ne bi zu̱tsꞌi.

46 Nuya jöꞌi ꞌmu̱, dama bi watꞌi ne bi gu̱ ar Hesu.

47 Ha nꞌa nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hwinu̱, bi kꞌoꞌsa ár jwai, ne bi dakwa ár gu ár ꞌbe̱go ar döngamöjö.

48 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi ya jöꞌi:

—Hage dar bë xka ehu̱ gi mikagihu̱, gi höhu̱ ya jwai ne ya za.

49 Hyaxꞌmu̱ ndi ꞌbu̱hwihu̱ har dönganijö, ne hinte ga jaju̱. Ne xi njanu̱, njapꞌu̱ da tho ngu mönga har Tꞌofo.

50 Nuꞌmú̱ gatho nuyá ma̱xte bi zohnu̱ bi nixtꞌi bi maꞌu̱.

Ar bötsi bi nixtꞌi

51 Ha nꞌar bötsi mi te̱ni, ho̱nse̱ xki mpa̱xa nꞌar dutu, ne nu mi nju̱,

52 dama bi zopꞌu̱ ar dutu ne bi nixtꞌi ngo̱tho.

Ar Hesu bi mꞌa̱ꞌma har mhuntsꞌandö

(Mt. 26:57‑68; Lk. 22:54‑55, 63‑71; Jn. 18:12‑14, 19‑24)

53 Ba tsꞌi ar Hesu bi mꞌa̱mba ar döngamöjö, ne bi watꞌa gatho ya ndömöjö, ya dönziandö ne ya bötꞌofo.

54 Ha nunar Pedro bi de̱nda yapꞌu̱, ne bi zo̱nga hár thi ar döngamöjö, bi hñuhwi ya ndogu mi mpatꞌa har tsibi.

55 Nuya ndömöjö ne gatho ar mhuntsꞌandö, mi honga te nda hyo̱xa ar Hesu ne nda tꞌe̱ntꞌi nda tho, hinte mi tiñꞌu̱.

56 Ngetho nze̱ye̱ mi ho̱xa ya nhemhñö, mödi himi nthe̱xkwi nöꞌö te mi möñꞌu̱.

57 Nꞌa mbi mꞌa̱ta ꞌra bi hyo̱xa ya nhemhñö, mi eñꞌu̱:

58 —Nuje xta o̱he xi ꞌñenö: Nuga ma ga yo̱tꞌa nunar nijönu̱ xi hyoka ar jöꞌi, ne ár hñupa ga pengi ga ju̱xa manꞌa, hinte ma jöꞌi xi hyoki.

59 Ha nuyu̱ nꞌehe himi nthe̱ nöꞌö mi möñꞌu̱.

60 Nuꞌmú̱ ar döngamöjö bi mꞌa̱ made ne bi ꞌñemba ar Hesu:

—Ha hinte gi thödi. Te di bo̱nga nöꞌö tho̱xꞌaꞌi.

61 Nöꞌö mi ñhetho, hinte bi dödi. Ar döngamöjö bi mengi bi ꞌya̱ni ne bi ꞌñenö:

—Hage go geꞌe ar Kristo, ár Tꞌu̱ nöꞌö togo nsundabi.

62 Ne ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Hö, go geke. Ne ma gi hyanthu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi di hu hár ñꞌe̱i Jö togo pe̱ꞌsa gatho ar tsꞌe̱di, ne di ehnu̱ ha ya gui mhetsꞌi.

63 Nuꞌmú̱ ar döngamöjö bi xika ár he, ngetho mi beni ar Hesu xki ñömañꞌu̱bi Jö, ne bi ꞌñenö:

—Te ga jafu̱ manꞌa te da hyo̱tsꞌe.

64 Xka ꞌyo̱hu̱ teme xi mö. Te gi möñhu̱.

Ne gathoꞌu̱ bi hyo̱xꞌu̱ ndi ꞌñepi nda tho.

65 Ne ꞌra bi mu̱di mi tsotsꞌi. Mi kotwa yá da̱ ne xa mi umba ya mfe̱i, ne mi embabi:

—Xije togo bi me̱pꞌaꞌi.

Ne nuya ndogu xa mi umba ya mpe̱tgu.

Ar Pedro bi ko̱nga ar Hesu

(Mt. 26:69‑75; Lk. 22:55‑62; Jn. 18:15‑18, 25‑27)

66 Ar Pedro mi ꞌbu̱hnu̱ ha̱i har thi, ne nꞌa mba epꞌu̱tho nꞌar ꞌbe̱hñö mi pe̱pa ar döngamöjö.

67 Ne mi hyanda ar Pedro mi mpatꞌa har tsibi, bi ꞌñenö:

—Nuꞌge nꞌehe ngi ñꞌowi ar Hesu me Nasare.

68 Ha nöꞌö bi nko̱ni bi ꞌñenö:

—Hindi pöka togoꞌö. Hindi pöhmö tema gi mö.

Ne bi watꞌa har goxthi. Ne geꞌmu̱ bi ma ar boxi.

69 Ne nunar ꞌbe̱hñönu̱ mi hyanda manꞌagi, bi mu̱di bi ꞌñemba nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱:

—Nunu̱ go yá ñꞌohu̱ꞌu̱.

70 Ha nöꞌö bi mengi bi nko̱nga manꞌagi. Ne hingar yaꞌö nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ bi mengi bi ꞌñembabi ar Pedro:

—Majöni nuꞌge go ár ñꞌowiꞌu̱ nꞌehe, ngetho gar me Ngalilea, ne gi ñö mahye̱gi ngu ñöꞌu̱.

71 Nöꞌö bi ndu̱i bi ntsate ne mi etꞌa made Jö, mi enö:

—Hindi pöka togo ar ñꞌo̱ho̱ gi no̱ñhu̱.

72 Ne ar boxi bi ma ár ñoꞌgi. Nuꞌmú̱ ar Pedro bi benga nöꞌö te xki mönga ar Hesu: Hinxi zo̱ta ár ñoho ár mhafi ar boxi, ha nuꞌge ya xka ko̱ngagi hñuꞌgi. Mi oda ár mfeni njapꞌu̱, xa mi zoni.

15

Ar Hesu ma ba mꞌa̱mba ar Pilato

(Mt. 27:1‑2, 11‑14; Lk. 23:1‑5; Jn. 18:28‑38)

1 Ár hyaxꞌö ra nꞌitho, mi wadi bi nkoꞌu̱ ya ndömöjö, ya dönziandö, ya bötꞌofo ne gatho ar mhuntsꞌandö, bi zixꞌu̱ ar Hesu xki nso̱tꞌe, ma ba e̱ntꞌwa hár ꞌye̱ ar Pilato.

2 Ar Pilato bi ꞌya̱mbabi ar Hesu ne bi ꞌñembabi:

—Hage go geꞌe ár Ndö ya xodyo.

Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Hö, ngu xka mönse̱.

3 Ne nuya ndömöjö xa te gatho mi ho̱tsꞌe.

4 Manꞌagi ar Pilato bi ꞌya̱mbabi ar Hesu ne bi ꞌñenö:

—Ha hinte gi thödi. Ndimhö te gatho tho̱xꞌaꞌi.

5 Ha nunar Hesu hinte bi dödi, jange ar Pilato xa mi ꞌyo̱tho.

Ar Hesu bi tꞌe̱ntꞌi nda tho

(Mt. 27:15‑31; Lk. 23:13‑25; Jn. 18:38‑19:16)

6 Ar ndö xki nzöi nda hye̱kwa nꞌar ꞌyofa̱di har da̱ngo nöꞌö nda ꞌya̱ꞌu̱.

7 Ne mi onu̱ nꞌa már thuhu Baraba, xki jotꞌwi yá ñꞌohu̱, ngetho xki ñhote núꞌmu̱ xki nju̱tsꞌi nda ntukwi ar ndö.

8 Ne mba e gatho ya jöꞌi, bi ndu̱i bi ꞌya̱pabi nda umba ngu xki nzöi mi umba ta̱tꞌa da̱ngo.

9 Har Pilato bi dötwabiꞌu̱ njawa:

—Ha gi ne ga he̱kꞌahu̱ ár Ndö ya xodyo.

10 Mi pöꞌö xki nda̱twabi ngetho xki zo̱tꞌwa yá mu̱i nuya ndömöjö.

11 Ha nuya ndöyu̱ mi ka ya jöꞌi nda ꞌya̱ꞌu̱ nda the̱ ar Baraba.

12 Ar Pilato bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Tema gi nehu̱ ga japka nöꞌö gi emfu̱ ár Ndö ya xodyo ꞌmu̱.

13 Ne nuꞌu̱ bi mengi bi mafi, mi eñꞌu̱:

—Tsu̱ta har pontꞌi.

14 Ar Pilato mi embabi:

—Tema tsꞌoki xi ꞌyo̱tnu̱.

Ha nuꞌu̱ xa bi ga̱hni bi mafi mi eñꞌu̱:

—Tsu̱ta har pontꞌi.

15 Ha nu ar Pilato mi ne nda gohwi xiñho ya jöꞌi, jange bi xoka ar Baraba. Ha nu ar Hesu bi mö nda nꞌwe̱xtꞌi, ne bi da̱twa ya jöꞌi nda tsu̱ta har pontꞌi.

16 Nuꞌmú̱, nuya ndogu bi zixa mbo hár thi ar döta tsꞌu̱tꞌwi, ne bi tsꞌohna gatho yá mindoguwi mi ꞌbu̱hnu̱.

17 Ne bi göꞌspabiꞌu̱ nꞌar the̱nga dutu, ne bi hñuꞌspabi nꞌár ntsantꞌi ya ꞌmini xki mꞌe.

18 Bi mu̱di bi ze̱ngwabiꞌu̱ njawa:

—Xa̱r tsi te, ár Ndöꞌi ya xodyo.

19 Ne mi ju̱ nꞌar tꞌo mi fe̱mba ár ñö, mi tsoxꞌu̱, ne mi nda̱ndihmö mi ndöñꞌu̱ empꞌö.

20 Nu mi wadi bi tꞌo̱tꞌwa ar thede, bi thökwa ar the̱nga dutu xki njöꞌspabi, bi thetwa yá dutuse̱, ne bi nju̱ki nda tsꞌu̱ta har pontꞌi.

Ár ntsꞌu̱ti ar Hesu har pontꞌi

(Mt. 27:32‑44; Lk. 23:26‑43; Jn. 19:17‑27)

21 Mi thohnu̱ ar Simu me Sirene, ár dada ar Handro ne ar Rufo, xki ꞌñe har hwöhi, bi njapi nda hñöxa ar pontꞌi habu̱ nda tsꞌu̱ta ar Hesu.

22 Ne bi tsꞌixa habu̱ mi tꞌembabi ar Golgota, di bo̱ni da ꞌñenö Nñöxhmundoꞌyo.

23 Ne nunu̱ bi tꞌumbabi ar ixkatꞌafi, mi nthöskwi nꞌar bopo xi nju ár thuhu ar mira, ha nöꞌö himbi ne bi zi.

24 Nuya ndogu mi wadi bi tsu̱tꞌu̱ har pontꞌi, bi ñheꞌu̱ yá dutu, mi e̱ntsꞌa ya nthöhö nda nuꞌu̱ te nda hñöxa nꞌa ngu nꞌaꞌu̱.

25 Mi tsu̱ ngu nꞌar gu̱to xudi núꞌmu̱ mi tsꞌu̱ti.

26 Ne nunar xithe̱ habu̱ xki tꞌotꞌa yoꞌö xki tsꞌu̱ti, mi enö: Gehnu̱ ár Ndö ya xodyo.

27 Bi tsꞌu̱twi ma yoho ya ñꞌo̱ho̱ ma ya bë, nꞌa hár ñꞌe̱i ne manꞌa hár ngöhö.

28 Njapꞌu̱ bi thogi ngu xki tꞌotꞌa har Tꞌofo habu̱ enö: Bi nhu ngu nꞌar tsꞌokte.

29 Ha gatho nuꞌu̱ mi thohnu̱, xa mi theni, ne mi hwötꞌa yá ñö mi eñꞌu̱:

—Xipya, ngi enö ngi yo̱tꞌwa ár nijö Jö, ne ar hñupa ngi pengi ngi ju̱spa manꞌagi,

30 mpo̱se̱ ꞌmu̱, ne kö habu̱ gi zu̱di.

31 Mi njapꞌu̱ nuꞌu̱ ya ndömöjö nꞌehe, mi theni. Ne ya bötꞌofo mi mpehwi mi eñꞌu̱ nꞌa ngu nꞌa:

—Bi po̱ maꞌra, ne hingi tsa̱ da mpo̱se̱.

32 Nunar Kristo ꞌnö, ár Ndö ya me Israel, dá göpya har pontꞌi. Ga hanthe ne ga ñꞌemu̱ihe.

Ha nuꞌu̱ togo xki tsꞌu̱twi mahye̱gi mi theni nꞌehe.

Ar Hesu bi du

(Mt. 27:45‑56; Lk. 23:44‑49; Jn. 19:28‑30)

33 Nu mi zo̱nga madempa bi mꞌe̱xui xo̱ge ar ximha̱i, ne bi wadi mi zo̱tꞌa hñunde.

34 Nu mi zo̱nga hñunde, ar Hesu bi ꞌñenö ntsꞌe̱di:

—Eloi, Eloi lama sabaktani, —po̱ntho da ꞌñenö: Ma tsi Dadaꞌi, ma tsi Dadaꞌi, yoꞌö xka hye̱gase̱.

35 ꞌRa nuya mi ꞌbu̱hnu̱ mi ꞌyo̱de bi ꞌñeñꞌu̱:

—Hyanthu̱ hanja zo ar Elia.

36 Ne bi nixtꞌi nꞌa, ma ba po nꞌar xiꞌyo har ixkatꞌafi. Bi tuta ha nꞌar xithi ne bi kwatwa hár ne, ne bi ꞌñeñꞌö:

—Hye̱hu̱, ma ga to̱ꞌmhu̱ ha da e ar Elia da ma̱tsꞌi.

37 Har Hesu bi mafi ntsꞌe̱di, ne bi du.

38 Nuꞌmú̱ bi xita made ar döta dutu mi naxa mbo har dönga nijö, mi kotꞌa habu̱ xa mar nsunda, ba ndu̱ mañö bi göxa ha̱i.

39 Ha nunar döndogu mi ꞌba̱hnu̱ mi ñhandwi ar Hesu, mi hyandi bi du njapꞌu̱ xki wadi bi mafi ntsꞌe̱di, bi ꞌñeñꞌö:

—Xa majöni nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ már Tꞌu̱ Jö.

40 Mi ꞌbu̱hnu̱ ꞌra ya ꞌbe̱hñö nꞌehe mi handatho yapꞌu̱. Mi ñꞌowiꞌu̱ ar Maria me Magdala, ar Salome, ne ar Maria ár nönö ar ꞌbe̱fa Hakobo ne ar Huse.

41 Nu mi ꞌbu̱hyu̱ Ngalilea mi te̱ni ne mi fa̱tsꞌi, ne ma nze̱ye̱ xki de̱ni mba e Herusale.

Ár ntꞌa̱gi ar Hesu

(Mt. 27:57‑61; Lk. 23:50‑56; Jn. 19:38‑42)

42 Núꞌmu̱ ꞌbu̱tho nda yu̱ ar hyadi nor paꞌö ar ñhoki, nunár hyaxꞌöpꞌu̱ mar pa ntsa̱ya̱,

43 nunar Huse me Arimatea mi ꞌbu̱hwi ar mhuntsꞌandö, ne xa mi nhumañho, mi to̱ꞌmi nda hyandwa ár tsꞌu̱tꞌwi Jö nꞌehe, bi ze̱ta ár mu̱i ne bi yu̱tꞌi ma ba ñöwi ar Pilato, bi ꞌya̱pa nda umba ár ndoꞌyo ar Hesu.

44 Ar Pilato xa bi ꞌyo̱tho mi ꞌyo̱de xki du. Bi zofo nda e ar döndogu nda ꞌya̱mbabi ha majöni xki du.

45 Ne mi wadi bi da̱majöni ar döndogu, bi tꞌumba ar Huse ár ndoꞌyo ar Hesu.

46 Ar Huse bi da̱nga nꞌar tꞌaxdutu, ne bi köꞌmba ár ndoꞌyo har pontꞌi. Bi ma̱tsꞌi, ne bi ꞌye̱ntꞌa ha nꞌar tꞌa̱gi xki nsa̱ꞌma ha nꞌar ndo̱do, ne bi tönga nꞌar döta do bi gotwa ár goxthi ar tꞌa̱gi.

47 Ha nunar Maria me Magdala ne ar Maria ár nönö ar Huse mi hantꞌu̱ habu̱ bi tꞌa̱gi.

16

Ar Hesu bi mengi bi nte

(Mt. 28:1‑10; Lk. 24:1‑12; Jn. 20:1‑10)

1 Nu mi tho ar pa ntsa̱ya̱, ar Maria me Magdala, ar Maria ár nönö ar Hakobo, ne ar Salome, bi da̱nga ya hogañu̱ni ma nda goꞌspa ár ndoꞌyo ar Hesu.

2 Ne ár hyaxꞌö ra nꞌitho ár ndu̱i ar hñöto, ba eꞌu̱ har tꞌa̱gi, mi kꞌontsꞌa ar hyadi.

3 Nu mi ꞌyo har ꞌñu, mi ense̱ꞌu̱ nꞌa ngu nꞌa:

—Xipya, togo da hñögagihu̱tsꞌu̱ ar do kotꞌa ar tꞌa̱gi.

4 Ne mi hyantꞌu̱, bi nuꞌu̱ xki thöka ar do. Nunar donu̱ xa mar döta.

5 Ne nu mi yu̱tꞌu̱ har tꞌa̱gi, bi hyantꞌu̱ mi huhnu̱ har ñꞌe̱i nꞌar bötsi, mi he nꞌar tꞌaxhe mi ju̱tꞌatho. Ne xa bi zuꞌu̱.

6 Ne nunu̱ bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yo gi ntsuhu̱. Gi hoñhu̱ ar Hesu me Nasare nöꞌö togo bi tsꞌu̱ta har pontꞌi. Bi mengi bi nte. Ndi, hyanthu̱ habu̱ bi ꞌbe̱gi, hinte jawa.

7 Jange di möhu̱ ba xipabihu̱ yá ma̱xte ne ar Pedro: Bi mꞌe̱tꞌo di ma Ngalilea, ja gi hyanthu̱nu̱ ngu bi xiꞌahu̱.

8 Ne xa bi nixtꞌi bi maꞌu̱, ngetho xa xki zo ar mbidi yá mu̱i. Ne hinto mi ñöwiꞌu̱, ngetho xa mi ntsu.

Ar Hesu bi ñꞌudi nda hyanda ar Maria me Magdala

(Jn. 20:11‑18)

9 Nu mi mengi bi nte ar Hesu nꞌitho har ꞌbe̱tꞌo mpa ar hñöto, bi ñꞌudi bi hyanda mꞌe̱tꞌo ar Maria me Magdala, togo xki ꞌye̱mba yoto ya tsꞌondöhi.

10 Nunar ꞌbe̱hñönu̱ bi ma ba kꞌönga nuꞌu̱ mi ñꞌowi ar Hesu. Nuyu̱ xa mi tu yá mu̱i mi zoñꞌu̱, ne nunar ꞌbe̱hñö bi xipabi xki hyantꞌö.

11 Nu mi ꞌyo̱ꞌu̱ mi tetho ne xki hyantꞌö, himbi ñꞌemu̱i.

Ar Hesu bi ñꞌudi bi hyanda yoho nuya mi te̱ni

(Lk. 24:13‑35)

12 Mꞌe̱fa bi ñꞌudi nꞌañꞌo, bi hyanda ma yoho nuya mi te̱ni, mi ꞌyo ar ꞌñu ndi ma har ꞌbatha.

13 Nuyu̱ nꞌehe bi ma ba xipa nuꞌu̱ maꞌra. Njapꞌu̱tho himbi ñꞌemu̱ibi.

Ar Hesu bi me̱hna yá mpo̱te

(Mt. 28:16‑20; Lk. 24:36‑49; Jn. 20:19‑23)

14 Mꞌe̱fa bi ñꞌudi bi hyanda nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamanꞌa yá ma̱xte, mi huꞌu̱ har mexa. Ne bi zu̱ꞌu̱ yoꞌö himi ñꞌemu̱i, ne xa mar me yá ñö, ngetho hinxki ñꞌemu̱i nuꞌu̱ togo xki hyandi xki mengi xki nte.

15 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Di möhu̱ xo̱ge ár nxidi ar ximha̱i, ne xipabihu̱ gatho ya jöꞌi ar hoga mhö.

16 Nöꞌö togo da ñꞌemu̱i ne da nxixthe, ma da mpo̱ho̱. Ha nöꞌö togo hinda ñꞌemu̱i, ma da tꞌe̱ntꞌi da hñömba ár mfe̱i Jö.

17 Ne nuya ntꞌudiyu̱ ma da ꞌyo̱tꞌa nuꞌu̱ togo da ñꞌemu̱i: Po̱tka ma thuhu ma da ꞌye̱nga ya tsꞌondöhi, ma da ñö ya ꞌraꞌyo mhö,

18 ma da mita ya kꞌeñö, ne nuꞌmu̱ da zi nꞌar ꞌñethi hote, hinte da japabi, da hñuxa yá ꞌye̱ ha ya da̱thi ne da ditsꞌi.

Ar Hesu bi nju̱tsꞌi bi tsꞌixa mhetsꞌi

(Lk. 24:50‑53)

19 Mi wadi bi zo yá ma̱xte, ar tsi Hmu bi nju̱tsꞌi bi tsꞌixa mhetsꞌi, ne bi hñuxa hár ñꞌe̱i Jö.

20 Ne nuyu̱ bi bo̱ni hagatho, ma ba mönga ar hoga mhö. Ne ar tsi Hmu mi fa̱tsꞌi, ne mi umba ár tsꞌe̱di ár mhö ha ya ntꞌudi mi o̱tꞌu̱. Dá njapꞌu̱.

AR LUKA

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Ar hoga mhö bi ꞌyotꞌa

AR LUKA

1

Ar tꞌofo bi mꞌe̱mpabi ar Teofilo

1 Ja nze̱ye̱ togo xi ne xi ꞌyotkagihu̱ ar ꞌñu gatho nöꞌö xta thohu̱wa, ne di pöhu̱ hö njapꞌu̱,

2 njangu xi utkagihu̱ nuꞌu̱ hár ndu̱i bi hyandase̱, ne bi ñꞌo bi mömbabiꞌu̱ ár mhö ar tsi Hmu.

3 Jange nuga nꞌehe, Nda Teofilo, nu nda jwadi da ñꞌa̱ni xiñho hanja bi ndu̱i ne hanja bi thohyu̱, xta beni ga otꞌi ga pe̱ñꞌaꞌi, ne njapꞌu̱ ga oꞌtꞌa ar ꞌñu,

4 ne gi pö xiñho nuna majöni xi tꞌutꞌaꞌi.

Nꞌar e̱nxe̱ ba e bi mömba ár mꞌu̱i ar Xuwa Xixthe

5 Nuya paꞌu̱ mar ndö ar Erode har ha̱i Nhudea, ne ka mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar möjö már thuhu ar Sakaria, mi ꞌbu̱ har mhuntsꞌi ár thuhu ar Abia. Ha nöꞌö ár ꞌbe̱hñö már thuhu ar Sabe. Gatho yohoyu̱ ma yá mengu ar mꞌe̱tꞌo möjö Aron.

6 Ar Sakaria ne ár ꞌbe̱hñö xa mi ꞌbu̱i xiñho hár nthandi Jö, ne mi o̱twa gatho yá ꞌbe̱pate.

7 Ho̱nse̱ hinxki dinga ar bötsi, ngetho ar Sabe himi tsa̱ nda ñꞌo̱nte, ne gatho yoho mi pe̱ꞌsa nze̱ye̱ ya je̱ye̱.

8 Nu ar Sakaria ne maꞌra yá mimöjöwi nuya mi mpe̱hwi, bi zo̱tꞌar pa nda yu̱tꞌa har dönganijö nda me̱pa Jö.

9 Nuya möjö bi ꞌye̱ntsꞌa ar nthöhö ngu yá ntꞌumbiꞌu̱, togo nda yu̱tꞌi nda tsötꞌa ar githni. Ne bi zo ár thuhu ar Sakaria.

10 Ha núꞌmu̱ mi tsötꞌa ar githni mbo har nijö, nze̱ye̱ ya jöꞌi mi ꞌba̱ nthi mi matꞌa Jö.

11 Ar Sakaria nꞌa mbi hyandwatho nꞌár e̱nxe̱ Jö mi ꞌba̱ hár ñꞌe̱i ar tꞌuꞌsgithni.

12 Ha núꞌmu̱ mi hyandi xa bi zu, ne himi pödi teme nda me̱fi.

13 Ha nunar e̱nxe̱ bi ꞌñembabi:

—Sakaria, yo gi ntsu, ngetho xta ehe ga xiꞌaꞌi, nuya ri nsa̱di xi ꞌyo̱xa Jö, ne xi numañho. Jange ar Sabe ri ꞌbe̱hñö ma da ꞌyo̱mpꞌaꞌi nꞌa ri tꞌu̱, ne gi hñuꞌspabi ár thuhu ar Xuwa.

14 Nunu̱ xa ma da jaꞌaꞌi gi njohya, ne nze̱ye̱ ya jöꞌi xa ma da njohya nꞌehe xta mꞌu̱i.

15 Ngetho nunu̱ xa ma da njár nsu hár nthandi Jö. Hinda za̱ da zi ar ixkatꞌafi ne gatho nöꞌö unga ar nti. Ne di oda nzitꞌe̱i, di hömpa ár Hñö Jö.

16 Ma da zo ya me Israel, ne nze̱ye̱ ma da hye̱pꞌu̱ yá tsꞌoki, ne da mengi da hyonga Jö ár Dadaꞌu̱.

17 Gehnu̱ di ꞌbe̱tꞌo hokwa habu̱ da tho ar tsi Hmu. Ma da tꞌumba ár tsꞌe̱di ngu nöꞌö bi tꞌumba ar Elia, da xokwabi yá mfeni ya dada da mö yá bötsi, ne nuya me̱ꞌsku da ꞌyo̱de nöꞌö nsipabi. Njapꞌu̱ da hyokwa yá mꞌu̱i ya jöꞌi, ne xta ꞌñepꞌu̱ ar tsi Hmu da ꞌyo̱tsꞌe.

18 Ha nuna ar Sakaria bi ꞌñemba ar e̱nxe̱:

—Hanja ga pödi ma da thogi ngu xka xikagi. Ngetho nuga xta ndönzia, ne numa ꞌbe̱hñö xi ndötajöꞌi nꞌehe.

19 Bi döta ar e̱nxe̱ ne bi ꞌñembabi:

—Nuga dar Grabie, di ꞌbu̱i habu̱ bi ꞌbu̱ Jö di pe̱pabi. Jange go xpa pe̱nkagi ga xiꞌaꞌi nunar hoga mhö xta mö.

20 Ha hinga ñꞌemu̱i, jange ma gi ngone, hinda za̱ gi ñö gatho nuya payu̱ hinxi mꞌu̱ta ri bötsi. Ngetho ma da thogi gatho ngu xta mö xta zo̱nga ar pa xi benga Jö.

21 Ha nuꞌu̱ ya jöꞌi mi ꞌba̱ nthi, mi to̱ꞌmi nda bo̱nga ar Sakaria. Ne himi pödi teme nda beni, ngetho mi yaꞌö mi o mbo har nijö.

22 Ha nu mi bo̱ñꞌö, hinto mi tsa̱ nda ñöwi ngetho mi gone. Njapꞌu̱ bi böta ya jöꞌi xki hyanda nꞌa ngu ar tꞌi núnu̱ mbo. Ne mi ja yá ꞌye̱ mi zoꞌu̱, ne bi gotho mi gone.

23 Ha nu mi wa ya pa mi mpe̱ har nijö, bi menga ár ngu.

24 Hingar yapa ar Sabe ár ꞌbe̱hñö bi mu̱di bi nda̱thi, ne himbi bo̱ngár ngu ku̱tꞌa nzönö. Ne mi enö:

25 Nunár hwëki Jö xi hñögagi ma mꞌe̱tsa̱ himi tsa̱ nga tingar bötsi.

Nꞌar e̱nxe̱ ma ba mö nda mꞌu̱ ar tsi Hesu

26 Mi tho ꞌrato nzönö, Jö ba pe̱hna manꞌagi ar e̱nxe̱ Grabie, bi zo̱nga har hnini Nasare har ha̱i Ngalilea.

27 Ba e bi kꞌöꞌsa nꞌar nxutsi már thuhu Maria. Nunar nxutsinu̱ xki tꞌa̱di nda nthötwi nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Huse, nꞌa yá ꞌbe̱to ar ndö Dabi.

28 Mi yu̱tꞌa ar e̱nxe̱ mbor ngu habu̱ mi ꞌbu̱ ar Maria, bi ze̱ngwa ne bi ꞌñembabi:

—Njohya, xi hwëkꞌaꞌi ár mhöte Jö. Gi ꞌbu̱hwi ar tsi Hmu. Xa xi jöpꞌaꞌi gi töta gatho maꞌra ya ꞌbe̱hñö.

29 Nu ar Maria mi hyanda ar e̱nxe̱, bi ꞌyo̱da nuya mhö mi nsipabi, ne mi bense̱ teme ndi bo̱nga nunar nze̱ngwanu̱.

30 Nuꞌmú̱ ar e̱nxe̱ bi ꞌñembabi:

—Maria, yo gi ntsu, ngetho xka tsu̱pa ár nhwëki Jö.

31 Ma gi nda̱thi ne ma da mꞌu̱ nꞌa ri bötsi, ne gi hñuꞌspabi ár thuhu ar HESU.

32 Nöꞌö xa ma da me̱ꞌsa nꞌar döta nsu, ne ma da tꞌembabi ár Tꞌu̱ Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi. Ne Jö ar tsi Hmu ma da ꞌñexa hár thuxandö, habu̱ mi huxa ar ndö Dabi ár pale.

33 Ne ma da ndö hár hnini yá ꞌbe̱to ar Hakob gatho ya pa, ne nuna ár tsꞌu̱tꞌwi hinda ma da götsꞌi.

34 Nuꞌmú̱ ar Maria bi ꞌya̱mbabi ar e̱nxe̱:

—Hanja da za̱ da thogi nöꞌö xka mö. Hinxta ꞌbu̱ꞌbe nꞌar ndo̱.

35 Ar e̱nxe̱ bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Ár Hñö Jö da zu̱ꞌaꞌi, ne ár tsꞌe̱di ar tsi Dada ꞌbu̱ mhetsꞌi da gopꞌatho ár xudi. Jange nöꞌö ri bötsi ma da mꞌu̱i xa nsunda, da tꞌembabi ár Tꞌu̱ Jö.

36 Ne ar Sabe ri mëni, ngu gatho gi pöhu̱ himi tsa̱ nda dingya bötsi, nupya mödi xi ndötajöꞌi, pe̱ꞌsa ꞌrato nzönö bi mu̱di bi nda̱thi.

37 Ngetho Jö hinter ñhembibi da ꞌyo̱tꞌe.

38 Nuꞌmú̱ ar Maria bi ꞌñembabi ar e̱nxe̱:

—Nuga dár ꞌbe̱gogi Jö. Da njapꞌu̱ ngu xka xikagi.

Mi wa ar Maria bi mönga njapꞌu̱, ar e̱nxe̱ bi zopꞌu̱ bi ma.

Ar Maria bi ma ba tso̱nga ar Sabe

39 Nuya paꞌu̱ dama bi ma ar Maria, ma ba tso̱nga ha nꞌar hnini mi ꞌbu̱ ha ya tꞌo̱ho̱ har ha̱i Nhudea.

40 Mi zo̱ni bi yu̱tꞌa hár ngu ar Sakaria, ne bi ze̱ngwa ar Sabe.

41 Nu mi ꞌyo̱ ár nze̱ngwa ar Maria, bi ꞌñönga ár bötsi mbo hár mu̱i, ne xa bi hñönga ár Hñö Jö.

42 Bi ñö ntsꞌe̱di ne bi ꞌñemba ar Maria:

—Jö xa xi jöpꞌaꞌi, gi töta gatho maꞌra ya ꞌbe̱hñö, ne xi jöpꞌa ri bötsi o nzitꞌe̱i.

43 Hanja xi tꞌakar se̱ki da kꞌöskagi ár nönö ma tsi Hmuhu̱.

44 Ngetho ngu da o̱xa ri nze̱ngwa, numa bötsi bi njohya bi nsa̱gi mbo ha ma mu̱i.

45 Jö xi jöpꞌaꞌi, ngetho ga ñꞌemu̱i gatho ngu xi xiꞌaꞌi ar tsi Hmu nda thogi.

46 Nuꞌmú̱ ar Maria bi ꞌñenö:

Di e̱ntꞌa ma mu̱i di nsundabi ma tsi Hmu mhetsꞌi.

47 Ne di e̱ntꞌa ma tsꞌe̱di di johya di o̱xa nöꞌö xi ꞌyo̱tkagi Jö ma Po̱ho̱te.

48 Ngetho xi ko ár mu̱i xi hyandgagi ár tsi ꞌbe̱gogi.

Da ndu̱ nunar panu̱ di mapꞌu̱, nuya jöꞌi di ꞌñepꞌu̱ da ꞌñengagi, Jö xa xi jöpꞌaꞌi.

49 Ngetho Jö togo ár me̱ti ar tsꞌe̱di, xa xi ꞌyo̱tkagi ya döta ꞌbe̱fi.

Xa nsunda ár thuhuꞌö.

50 Jö pe̱ꞌspa ar nhwëki gatho nuꞌu̱ ne da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö möñꞌö, ne hingi thege, thota nꞌar mꞌu̱i di ma manꞌar mꞌu̱i.

51 Xi ñꞌudi ngu nöꞌö hinte kꞌatꞌa ár tsꞌe̱di.

Ne xi japi xi ꞌbe̱ yá tsa̱ gatho nuꞌu̱ xa exa yá nsu.

52 Xi hñöka nuꞌu̱ mi ja yá tsꞌe̱di habu̱ mi hutsꞌi,

ne nöꞌö ar nsu mi pe̱sꞌu̱, xi umba nuꞌu̱ hinte mi pe̱tsꞌi.

53 Nuꞌu̱ mi tu ar thuhu, xi umbabi xi niñö,

ha nuꞌu̱ mi pongwathobi, xi hñömbabi gatho.

54 Xi ma̱xa ár hnini Israel yá ꞌbe̱go,

ne hinxi pumhni da me̱ꞌspa ar nhwëki.

55 Xi ꞌyo̱tꞌa ngu xki ñötꞌwabi ma dadahu̱ ar Abra, ne gatho yá ꞌbe̱to ne yá ma̱ngaꞌbe̱to;

hinge nda the ár nhwëki pe̱ꞌspabiꞌu̱.

56 Ar Maria bi mꞌu̱hwi ar Sabe ngu hñu nzönö. Mꞌe̱fa bi menga ár ngu.

Ár mꞌu̱i ar Xuwa Xixthe

57 Mi zo̱nga ar pa bi mꞌu̱ ár bötsi ar Sabe.

58 Ne mi bö gatho yá nꞌangu ne yá mëni hanja Jö xki hwëkwabi nꞌar bötsi, ma ba kꞌötsꞌi bi njohyawi.

59 Ha nu ár hñöto mpa, ba eꞌu̱ bi hñuꞌspabi ar nse̱gi hár ndoꞌyo ngu yá ntꞌumbiꞌu̱. Mi ne nda thuꞌspabi ár thuhu ar Sakaria ngu ár dada.

60 Ha nunár nönö bi ꞌñenö:

—Hinꞌö, hinga huꞌspabihu̱ njapꞌu̱. Ma ga huꞌspabihu̱ ar Xuwa.

61 Nuyu̱ bi dötwabi ar Sabe:

—Hanja ma da thuꞌspabi njapꞌu̱. Hinte gi ꞌñe nꞌa ri mëni di pe̱ꞌsa nunar thuhunu̱.

62 Nepꞌu̱ bi ja yá ꞌye̱ bi tꞌa̱mba ár dada tema thuhu nda thuꞌspabi.

63 Har Sakaria xki ngone, jange bi ꞌya̱ nꞌar xithe̱, ne ka bi hñuxpꞌu̱: Ár thuhu ar Xuwa. Gatho nuya mi ꞌbu̱hnu̱ xa mi ꞌyo̱tho.

64 Geꞌmu̱ bi mengi bi xo ár ne ar Sakaria, ne bi mu̱di bi nsundabi Jö.

65 Gatho nuya jöꞌi bi hyanda nu te xki thogi, mi ꞌyo̱tho ne himi pödi te nda beni. Ne nunar ꞌbedenu̱ bi nxanga xo̱ge ya tꞌo̱ho̱ Nhudea.

66 Gatho nu togo xki bödi, mi o yá mfeni, ne mi ense̱ nꞌa ngu nꞌa:

—Tema nsu ma da tꞌumba nunar bötsinu̱.

Ngetho mi ꞌbu̱hwi ár tsꞌe̱di Jö.

Ar Sakaria bi mö nöꞌö mi umba Jö nda mö

67 Nu ar Sakaria ár dada ar bötsi, xa bi zinga ár Hñö Jö, ne bi ndu̱i bi mönga nöꞌö mi umba Jö nda mö, ne bi ꞌñenö:

68 Xa nsunda Jö ma tsi Hmu mhetsꞌi, ár Dada ya me Israel,

ngetho xpa e da po̱kagihu̱ yá hninigihu̱.

69 Xpa pe̱nkagihu̱ nꞌar Po̱ho̱te nöꞌö hinda the ár tsꞌe̱di,

xpa po̱nga ha yá ma̱ngaꞌbe̱to ar ndö Dabi ár ꞌbe̱go Jö.

70 Gehnu̱ xki ñötkagihu̱ Jö, ngu bi mönga yá hoga mꞌe̱hni mamꞌe̱tꞌo.

71 Bi ñötkagihu̱ nda ñöngagihu̱, hinte nda jaju̱ ma ñꞌu̱nihu̱ ne nuꞌu̱ hingi ne da nugagihu̱.

72 Nda me̱ꞌspa ar nhwëki ma palehu̱,

ne hinge nda pumhni ár hoga nkohi bi nkohwi.

73 Nunár ñhötꞌi Jö bi ꞌñetꞌase̱ ár thuhu, bi xipa ar Abra ma palehu̱,

nda ꞌrakagihu̱.

74 Bi xipabi nda ñöngagihu̱ hinte nda jaju̱ ma ñꞌu̱nihu̱,

njapꞌu̱ nga pe̱pabihu̱ꞌö, ne hinto nda pikagihu̱.

75 Ne nga ꞌyohu̱ xiñho, nga ꞌbu̱hu̱ xintꞌaxi hár nthandi Jö gatho ma tehu̱.

76 Ha nuꞌge ma tsi bötsiꞌi, ma da nsiꞌaꞌi ár mꞌe̱hniꞌi Jö ꞌbu̱ mhetsꞌi,

ngetho ma gi ꞌbe̱tꞌo gi paxtꞌwa ár ꞌñu ar tsi Hmu.

77 Gi xipa ár hnini Jö ma da mpumbabi yá tsꞌoki,

ne njapꞌu̱ da mpo̱ꞌu̱.

78 Ngetho Jö ma tsi Dadahu̱ bi ko ár mu̱i,

bi ñꞌudi ba pe̱nkagihu̱ nꞌar ꞌraꞌyo hyatsꞌi bi nheki mhetsꞌi,

79 da yotꞌwabi yá mfeni gatho nuꞌu̱ ꞌbu̱ har ꞌbe̱xui, to̱ꞌmda ar ndöte.

Ne da yotkagihu̱ ar ꞌñu ga ꞌbu̱hu̱ nꞌar hogamꞌu̱i.

80 Ne nuna ar bötsi mi te ne mi xu ár tsꞌe̱di ár pa. Mi ꞌbu̱se̱ ha ya otꞌatꞌo̱ho̱. Ba e bi ñꞌudi núꞌmu̱ mi zo̱nga ar pa bi ndu̱i bi zo ya me Israel.

2

Ar tsi Hmu Hesukristo bi zo̱kwa har ximha̱i

(Mt. 1:18‑25)

1 Nuya paꞌu̱ ar döngandö Augusto Sesar bi japi nda nju̱spa yá thuhu gatho ya jöꞌi.

2 Geꞌmu̱ mar tsꞌu̱tꞌwi ar Sirenio har ha̱i Nsiria, nu mi nja ar mꞌe̱tꞌo nju̱xthuhu.

3 Gatho ya jöꞌi mi penga ha yá hnini habu̱ mi ꞌbu̱ yá mengu, nda unga yá thuhu.

4 Jange ar Huse bi bo̱nga har hnini Nasare har ha̱i Ngalilea, bi ma har hnini Belen har ha̱i Nhudea, ngetho mar mengunu̱ ar ndö Dabi, ha nu ar Huse ka xki ꞌñehnu̱ ha yá mëni ar Dabi.

5 Bi ma nda unga yá thuhu, nöꞌö ne ar Maria xki ꞌya̱di nda nthötwi, ha nuna mi ñꞌu̱.

6 Núꞌmu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ har hnini Belen, bi wa yá pa nda mꞌu̱ ár bötsi.

7 Ka bi mꞌu̱hnu̱ ár ꞌbe̱tꞌo bötsi, bi ma̱xa ya mꞌantꞌi, ne bi ga̱xa habu̱ mi ñunga ya me̱ti, ngetho himi otho habu̱ nda tꞌumba ar se̱ki nda ñꞌoxi.

ꞌRa ya ma̱ꞌyo ma ba kꞌöꞌsa ar tsi Hesu

8 Hingar yapꞌu̱nu̱, ꞌra ya ma̱ꞌyo mi haxa har ꞌbatha mi su yá de̱ti.

9 Nꞌa mbi da̱ñꞌu̱ bi hyandwa nꞌár e̱nxe̱ ar tsi Dada, ne ár nsunda Jö bi yotꞌa gatho habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱, ne xa bi zuꞌu̱.

10 Nunar e̱nxe̱ bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yo gi ntsuhu̱, ngetho xta ehe ga xiꞌahu̱ nꞌar hoga mhö, xa gi njohyahu̱ ne gatho nu maꞌra ya jöꞌi.

11 Ngetho nupya xi mꞌu̱ hár hnini ar ndö Dabi, nꞌa togo da po̱ꞌahu̱, ne go geꞌö ar Kristo ar tsi Hmu.

12 Gehnu̱ nꞌar ntꞌudi: Gi tiñhu̱ ar bötsi ꞌba̱xa ya mꞌantꞌi, di oxa habu̱ ñunga ya me̱ti.

13 Nu mi wadi bi mönga njapꞌu̱ ar e̱nxe̱, nꞌa mbi nhekitho nꞌa mutꞌi ya e̱nxe̱ mhetsꞌi mi ꞌba̱hwi, ne mi nsundabi Jö mi eñꞌu̱:

14 Dar nsunda Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi,

ne da mꞌu̱i nꞌar hogamꞌu̱i nuya meximha̱i hár mhöteꞌö.

15 Nu mi menga mhetsꞌi ya e̱nxe̱, ya ma̱ꞌyo mi enga nꞌa ngu nꞌa:

—Möhö Belen, ma ga kꞌöꞌsu̱ nöꞌö xi thogi ngu xi xikagihu̱ ar tsi Dada.

16 Nepꞌu̱ nuya ma̱ꞌyo dama bi maꞌu̱, ne bi dinga ar Huse ne ar Maria, ha nunár bötsi mi oxa habu̱ mi ñunga ya me̱ti.

17 Ha nu mi hyantꞌu̱ ar bötsi, bi ndu̱i bi möñꞌu̱ gatho nöꞌö xki nsipabi mi nho̱nu̱.

18 Ne gatho nuꞌu̱ togo mi o̱tsꞌe, xa mi ꞌyo̱da nöꞌö te mi möñꞌu̱.

19 Ha nunar Maria mi kwatatho hár mfeni gatho te mi mhö, ne mi bense̱ teme ndi bo̱nga gathoyu̱.

20 Ha nuya ma̱ꞌyo bi menga har ꞌbatha, mi nsunda ne mi umba njamödi Jö, gatho nuya xki ꞌyo̱de ne xki hyandi bi thogi ngu xki nsipabi.

Ar tsi Hesu mi le̱le̱tho bi tsꞌixa har dönganijö bi nda̱twa hár ꞌye̱ Jö

21 Mi pe̱ꞌsa hñöto mpa xki mꞌu̱ ar bötsi, bi thuꞌspabi ar nse̱gi hár ndoꞌyo ngu yá ntꞌumbiꞌu̱. Ne bi thuꞌspabi ár thuhu ar Hesu, gehnu̱ ar thuhu xki mönga ar e̱nxe̱ núꞌmu̱ hinxki ꞌrotho.

22 Nu mi wa ya pa nda tꞌaxkꞌu̱ ngu mönga ha yá ꞌbe̱pate ar Moise, ar Huse ne ar Maria bi zixa ar bötsi har dönganijö Herusalen, nda nda̱twabi hár ꞌye̱ ar tsi Dada.

23 Bi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱, ngetho njanu̱ xki tꞌotꞌa ha yá ꞌbe̱pate ar tsi Dada: Gatho nuya ꞌbe̱tꞌo bötsi da mꞌu̱i, nuꞌmu̱ ar tsꞌu̱ntꞌu̱, mahyoni nda tꞌe̱kwa ar tsi Dada.

24 Ne bi maꞌu̱ har dönganijö, bi hñöꞌspabi ár mꞌo̱ñho̱ Jö, ngu mönga ha yá ꞌbe̱pate ar tsi Dada, enö: Nuꞌmu̱ nꞌar ꞌbe̱hñö nda mꞌu̱ ár bötsi, mahyoni nda zixa yoho ya ngongo wa yoho ya domtxu, nda hñöꞌspabi Jö ngu ar mꞌo̱ñho̱.

25 Nuya paꞌu̱ mi ꞌbu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ núnu̱ Herusalen már thuhu ar Simiu. Xa mi ꞌyo xiñho hár nthandi Jö, mi hömpa ár Hñö Jö, ne mi to̱ꞌma nda hyanda ar Ñönte, nöꞌö togo ma nda ñönga ya me Israel.

26 Go gehnu̱ xki xipabi ár Hñö Jö, nda hyanda mꞌe̱tꞌo nöꞌö togo xki ꞌñexa Jö nda ndö, ne ka nda du.

27 Nunu̱ xki ma har nijö ngetho ár Hñö Jö xki zitsꞌi. Núꞌmu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ mbo, bi yu̱tꞌa ar Huse ne ar Maria, mi tsi ar tsi Hesu nda nda̱twa hár ꞌye̱ Jö, ngu mi mönga ha yá ꞌbe̱pate ar Moise.

28 Nuꞌmú̱ ar Simiu bi gu̱ bi de̱tsꞌi, ne bi nsunda Jö bi ꞌñenö:

29 Jö ma Dadaꞌi, da za̱ gi hyongagi.

Xi hñu ma mu̱i, ngetho xta handa ngu xka xikagi.

30 Xi hyanda ma da̱ ar Po̱ho̱te xka pe̱hni,

31 ne xka hyokwa ár ꞌñu ha yá nthandi gatho ya jöꞌi.

32 Nöꞌö ngu nꞌar ñotꞌi da yotꞌwa yá mfeni gatho nuꞌu̱ hingya me Israel,

ne njanu̱ ma da tꞌeꞌspa ár nsu ri hnini Israel.

33 Ha nu ar Huse ne ar Maria ár nönö ar Hesu, xa mi ꞌyo̱tho gatho nöꞌö mi mhö mi nho̱ñꞌö.

34 Nepꞌu̱ nu ar Simiu bi ꞌya̱pa Jö nda jöpꞌu̱, ne bi ꞌñembabi ar Maria ár nönö ar Hesu:

—Nunar bötsinu̱ xpa ꞌbe̱hni da po̱ho̱ nze̱ye̱ ya me Israel, ne maꞌra ma da mꞌe̱di. Gehnu̱ nꞌar ntꞌudi nze̱ye̱ ma da do̱xta nöꞌö te da möñꞌö.

35 Ne njapꞌu̱ ma da nheki gatho nöꞌö te pe̱ꞌsa ha yá mfeni ya jöꞌi. Ne nuꞌge xa ma gi tho nꞌar dumu̱i, ngu nꞌar ndo̱jwai da nsu̱sꞌa ri mu̱i.

36 Mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ꞌbe̱hñö nꞌehe már thuhu ar Ana, nunu̱ mi ñö mi hömpa ár tsꞌe̱di Jö. Gehnu̱ már tꞌinxu nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Fanuel, nuyá mengu ma yá ꞌbe̱to ar Aser. Xki ndötajöꞌinu̱, bi nthöti mi nxutsitho, ne xki mꞌu̱hwi ár döme yoto nje̱ye̱.

37 Ha xki jwata gohonꞌa̱te ma goho nje̱ye̱ xki nꞌanxu. Himi po̱nga har nijö, ka mi ꞌbu̱hnu̱ parxui mi pe̱pa Jö, mi bëhë ne xa mi a̱pabi.

38 Núꞌmu̱ mi ñö ar Simiu, bi watꞌa ar Ana nꞌehe habu̱ mi ꞌba̱ꞌu̱. Bi ndu̱i bi umba njamödi Jö, ne mi no̱nga ar tsi bötsi, mi xipa nuꞌu̱ mi to̱ꞌmi nda ñhönga ar hnini Herusalen.

Ar Huse ne ar Maria bi menga har hnini Nasare

39 Núꞌmu̱ mi wadi ar Huse ne ar Maria bi ꞌyo̱tꞌa gatho ngu mi huxa ha yá ꞌbe̱pate ar tsi Dada, bi menga har hnini Nasare har ha̱i Ngalilea.

40 Ha nunar bötsi mi te, ne mi huxa ár tsꞌe̱di. Xa mi te ár mfödi, ne ár nhwëki Jö mi ñꞌowi hyaxꞌmu̱.

Ar tsi bötsi Hesu mi ꞌbu̱ har dönganijö

41 Ta̱tꞌa je̱ye̱ mi pa yá dada ar Hesu nda mꞌu̱ har da̱ngo mbaxjwa núnu̱ Herusalen.

42 Jange mi jwata ꞌre̱tꞌamayoho nje̱ye̱ ar Hesu, bi maꞌu̱ ar da̱ngo Herusalen ngu yá ntꞌumbiꞌu̱.

43 Nu mi wa ar da̱ngo, ba penga ar Huse ne ar Maria. Ha nu ar Hesu ba kohnu̱ Herusalen, ne nuyá dada himbi bödi.

44 Nuꞌu̱ mi hu yá mu̱i mi nthöskwi ya jöꞌi nuꞌu̱ mi papꞌu̱ ndi menga yá ngu. Bi ñꞌo xo̱ge nꞌapa. Mꞌe̱fa ka bi hyoñꞌu̱ ha mi ñꞌowi yá mëni ne yá mpöhwi.

45 Ne himbi diñꞌu̱, jange bi gu̱ ar ꞌñu bi menga Herusalen manꞌagi, ma nda hyoni.

46 Ne ár hñupa bi diñꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ mbo har dönganijö, mi huhnu̱ madeda nuꞌu̱ ya bötꞌofo, mi o̱tsꞌe ne mi o̱tꞌwabi ya ntꞌa̱ni.

47 Ne gatho nuꞌu̱ ya jöꞌi mi o̱xa nöꞌö te mi möñꞌö, xa mi ꞌyo̱tho, ngetho xa mi jár mfödi, mi thödi xiñho gatho nöꞌö te mi tꞌa̱mbabi.

48 Ne nu mi hyanda ár nönö ne ar Huse mi huhwinu̱ ya bötꞌofo, himi pödi te nda beni. Ne ár nönö bi ꞌñembabi:

—Ma tsi tꞌu̱ꞌi, yoꞌö xka jakagihe njapꞌu̱. Ri dada ne nuga tu ma mu̱ihe di hoñꞌahe.

49 Ha nunar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yoꞌö gi hongagihu̱. Ha hingi pöhu̱ mahyoni ga mpe̱ hár ꞌbe̱fi ma Dada.

50 Mödi nuyu̱ himbi zo yá mfeni teme mi ne nda xipabi.

51 Ne bi me̱wiꞌu̱, bi menga Nasare, ne mi o̱ta gatho nöꞌö mi xipabiꞌu̱. Ha ár nönö mi kwatatho hár mfeni gatho nöꞌö te xki bödi.

52 Ne nu ar Hesu mi te ár mfeni ne ár ndoꞌyo, ne mi ꞌyo ndi hñuxa mi numañho Jö ne ya jöꞌi.

3

Ar Xuwa Xixthe mi mönga ar hoga mhö

(Mt. 3:1‑12; Mr. 1:1‑8; Jn. 1:19‑28)

1 Xki mꞌu̱ ngu ar döngandö ar Tiberio Sesar ꞌre̱tꞌamaku̱tꞌa nje̱ye̱, ha nu har ha̱i Nhudea mar ndö ar Ponsio Pilato, har Erode mar ndö har ha̱i Ngalilea. Ha nunar Lipe ár jödönu̱, mar ndö har ha̱i Iturea ne har ha̱i Trakonite, ne ar Lisania mar ndö har ha̱i Abilinia.

2 Geꞌmu̱ ma ya döngamöjö ar Anas ne ar Kaifas. Nunar je̱ye̱nu̱ Jö bi zohna ar Xuwa ár tꞌu̱ ar Sakaria, mi ꞌbu̱ ha ya otꞌatꞌo̱ho̱, nda zo ya jöꞌi.

3 Nuꞌmú̱ ar Xuwa bi ñꞌo xo̱ge ár ñöni ar döthe Hordan. Ne mi xipa ya jöꞌi nda ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi, ne nda nxixthe, njapꞌu̱ nda mpumba yá tsꞌoki.

4 Bi thogi ngu xki ꞌyotꞌa ar mꞌe̱hni Isaia núꞌmu̱ bi ꞌñenö:

Ár mhafi nꞌa togo enga har otꞌatꞌo̱ho̱:

Hyokwabihu̱ ár ꞌñu ar tsi Hmu,

jömfu̱ habu̱ da thogi.

5 Gatho ya hñe da ñhutsꞌi.

Da thextꞌa ya tꞌo̱ho̱ ne ya ngwani,

da jönga ya ꞌñu nuꞌu̱ xi no̱ni,

ne da tsꞌu̱ka habu̱ gatho xi ñꞌödi.

6 Ne gatho ya jöꞌi da hyanda ar mpo̱ho̱ unga Jö.

7 Nze̱ye̱ ya jöꞌi mi pa mi kꞌöꞌsa ar Xuwa mi ne nda nxixthe, ne nöꞌö mi embabi:

—Yá bötsiꞌihu̱ ya kꞌeñö gi ha̱tehu̱. Togo xi utꞌahu̱ gi kꞌonthu̱ ár kwe̱ Jö xi ꞌñepꞌu̱.

8 Mahyoni gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö xiñho, njapꞌu̱ da nheki xka ꞌyo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi. Yo ma gi ꞌñexase̱ ri nsuhu̱ gi ꞌñeñhu̱: Ma dadahe ar Abra. Ngetho nuga di xiꞌahu̱, Jö tsa̱ da gu̱xa nuya doyu̱, ne da ꞌñexa ngu yá bötsi ar Abra.

9 Ne di xiꞌahu̱ nꞌehe, Jö ngu ar tse̱nza hödar ntsꞌe̱nza hár ꞌye̱ da ze̱ka ar za. Ha nunar za hinte mañho uni, da tsꞌe̱ki ne da tꞌe̱ntꞌa har tsibi.

10 Nuꞌmú̱ nuya jöꞌi bi ꞌya̱ni ne bi ꞌñembabi:

—Xiꞌmu̱, teme ga pe̱je.

11 Ne ar Xuwa bi döti ne bi ꞌñembabi:

—Nöꞌö togo pe̱ꞌsa yoho yá pahni, da umba nꞌa nöꞌö hinte köhö. Ha nöꞌö togo pe̱ꞌsa te da zi, da ñhehwi nöꞌö hinte pe̱tsꞌi.

12 Ne ba e ꞌra ya njotbojö nda nxixthe nꞌehe, ne bi ꞌya̱mba ar Xuwa:

—Utate, xi nuje, te ga pe̱he.

13 Ar Xuwa bi dötwabi:

—Ho̱nse̱ jothu̱ nöꞌö xi nsiꞌahu̱.

14 Nepꞌu̱ ba e ꞌra ya ndogu, ne bi ꞌya̱mba ar Xuwa:

—Xije, te ga pe̱je.

Ar Xuwa bi ꞌñembabi:

—Yo gi hömfu̱ yá bojö ya tsi jöꞌi. Yo gi pehu̱ ya nhemhñö ne njapꞌu̱ da jotꞌi. Ñhogamu̱ihu̱ nöꞌö ar bojö gi töhu̱.

15 Gatho ya jöꞌi mi oda yá mfeni ne mi ense̱ꞌu̱: Xi nunar Xuwa, hage go gehnu̱ ar Kristo ꞌmu̱.

16 Jange ar Xuwa bi ꞌñembabi:

—Nuga di xixtheꞌihu̱ har dehe, ha ꞌbe̱fa manꞌa togo ma da xixtheꞌihu̱ hár Hñö Jö ne ar tsibi. Xa tökagi ár tsꞌe̱di, ne nuga hindi ꞌñepkagi ga xotꞌwatsꞌu̱ yá nthötꞌi ár thiza.

17 Nöꞌö xi ñhoki da miꞌsa ar tꞌe̱i. Ma da paxtꞌa ár thi, ne da kwata ar tꞌe̱i hár tꞌu, ne nunar paxi da ꞌyu̱ꞌsa har tsibi habu̱ hiñhamꞌu̱ da wadi da nzo̱.

18 Njapꞌu̱ ar Xuwa mi mönga nze̱ye̱ ya mhö mi zohna ya jöꞌi, ne mi xipa ar hoga mhö.

19 Nꞌagi bi zu̱i ar ndö Erode, ngetho xki zimbabi ár ꞌbe̱hñö ár jödö már thuhu ar Lipe, ne xki ꞌyo̱tꞌa ma nze̱ye̱ ya tsꞌoki.

20 Nunar Erode, bi hñuꞌsa manꞌar tsꞌoki, bi gu̱ ar Xuwa ne bi ꞌñetꞌa har fa̱di.

Ár nxixthe ar Hesu

(Mt. 3:13‑17; Mr. 1:9‑11)

21 Núꞌmu̱ mi xixthe ya jöꞌi ar Xuwa, nuya paꞌu̱ ar Hesu bi nxixthe nꞌehe. Ne nu mi ꞌya̱pa Jö, bi xo mhetsꞌi,

22 ne ár Hñö Jö ba köi ngu nꞌar domtxu, ne bi zu̱ꞌö. Ne bi nheki nꞌar mhö ndi ꞌñe mhetsꞌi, bi ꞌñenö:

—Go ma hmöka Tꞌu̱ꞌi, gi jakagi ga njohya.

Yá pale ar Hesukristo

(Mt. 1:1‑17)

23 Ar Hesu mi pe̱ꞌsa ngu nꞌa̱temaꞌre̱tꞌa nje̱ye̱ núꞌmu̱ mi du̱ꞌma ár ꞌbe̱fi. Ne nöꞌö, ngu mi benga ya jöꞌi, már tꞌu̱ ar Huse, ha nu ar Huse már tꞌu̱ ar Eli.

24 Ar Eli már tꞌu̱ ar Matat, har Matat már tꞌu̱ ar Lebi, ar Lebi már tꞌu̱ ar Melki, ar Melki már tꞌu̱ ar Hana, har Hana már tꞌu̱ manꞌar Huse.

25 Ha nöꞌö manꞌar Huse már tꞌu̱ ar Matatia, ar Matatia már tꞌu̱ ar Amos, ar Amos már tꞌu̱ ar Naum, ar Naum már tꞌu̱ ar Esli, har Esli már tꞌu̱ ar Nagai.

26 Ar Nagai már tꞌu̱ ar Mat, ar Mat már tꞌu̱ manꞌar Matatia, ha nöꞌö manꞌar Matatia már tꞌu̱ ar Semei, ar Semei már tꞌu̱ manꞌar Huse, ha nöꞌö manꞌar Huse már tꞌu̱ ar Huda.

27 Ar Huda már tꞌu̱ ar Hoana, ar Hoana már tꞌu̱ ar Resa, ar Resa már tꞌu̱ ar Sorobabel, ar Sorobabel már tꞌu̱ ar Salatiel, har Salatiel már tꞌu̱ ar Neri.

28 Ar Neri már tꞌu̱ manꞌar Melki, ha nöꞌö manꞌar Melki már tꞌu̱ ar Adi, ar Adi már tꞌu̱ ar Kosam, ar Kosam már tꞌu̱ ar Elmodam, har Elmodam már tꞌu̱ ar Er.

29 Ar Er már tꞌu̱ ar Hosue, ar Hosue már tꞌu̱ ar Elieser, ar Elieser már tꞌu̱ ar Horim, har Horim már tꞌu̱ manꞌar Matat.

30 Ha nöꞌö manꞌar Matat már tꞌu̱ manꞌar Lebi, ha nöꞌö manꞌar Lebi már tꞌu̱ ar Simiu, ar Simiu már tꞌu̱ manꞌar Huda, ha nöꞌö manꞌar Huda már tꞌu̱ manꞌar Huse, ha nöꞌö manꞌar Huse már tꞌu̱ ar Honan, har Honan már tꞌu̱ ar Eliakim.

31 Ar Eliakim már tꞌu̱ ar Melea, ar Melea már tꞌu̱ ar Mainan, ar Mainan már tꞌu̱ ar Matata, har Matata már tꞌu̱ ar Natan.

32 Ar Natan már tꞌu̱ ar Dabi, ar Dabi már tꞌu̱ ar Isai, ar Isai már tꞌu̱ ar Obed, ar Obed már tꞌu̱ ar Bos, ar Bos már tꞌu̱ ar Salmon, har Salmon már tꞌu̱ ar Naso.

33 Ar Naso már tꞌu̱ ar Aminadab, ar Aminadab már tꞌu̱ ar Aram, ar Aram már tꞌu̱ ar Esrom, ar Esrom már tꞌu̱ ar Fare, har Fare már tꞌu̱ manꞌar Huda.

34 Ha nöꞌö manꞌar Huda már tꞌu̱ ar Hakob, ar Hakob már tꞌu̱ ar Isa, ar Isa már tꞌu̱ ar Abra, ar Abra már tꞌu̱ ar Tare, har Tare már tꞌu̱ ar Nakor.

35 Ar Nakor már tꞌu̱ ar Serug, ar Serug már tꞌu̱ ar Ragau, ar Ragau már tꞌu̱ ar Peleg, ar Peleg már tꞌu̱ ar Eber, har Eber már tꞌu̱ ar Sala.

36 Ar Sala már tꞌu̱ ar Kainan, ar Kainan már tꞌu̱ ar Arfaxad, ar Arfaxad már tꞌu̱ ar Sem, ar Sem már tꞌu̱ ar Noe, har Noe már tꞌu̱ ar Lamek.

37 Ar Lamek már tꞌu̱ ar Matusale, ar Matusale már tꞌu̱ ar Enok, ar Enok már tꞌu̱ ar Hared, ar Hared már tꞌu̱ ar Malalel, har Malalel már tꞌu̱ manꞌar Kainan.

38 Ha nöꞌö manꞌar Kainan már tꞌu̱ ar Enos, ar Enos már tꞌu̱ ar Set, ar Set már tꞌu̱ ar Adan, ha nu ar Adan már tꞌu̱ Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

4

Ar tsꞌondöhi mi tsa̱ta ar Hesu

(Mt. 4:1‑11; Mr. 1:12‑13)

1 Mi wadi bi nxixthe ar Hesu, ne xki nzinga ár Hñö Jö, bi zohnu̱ ar döthe Hordan, ne ár Hñö Jö bi zixa ha ya otꞌatꞌo̱ho̱.

2 Ne ka ba ꞌbu̱hnu̱ yonꞌa̱te mpa, ne mi ehnu̱ ar tsꞌondöhi mi tsa̱ti. Ha nu ar Hesu gatho nuya payu̱ hinte xki zi, ne mi wahyu̱ bi ntunthu.

3 Nuꞌmú̱ ar tsꞌondöhi bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmu̱ ár Tꞌu̱ꞌi Jö, japa nunar do da nthuhme xö.

4 Ha nu ar Hesu bi döti ne bi ꞌñembabi:

—Huxa har Tꞌofo njawa: Hinge ho̱nse̱ ar thuhme da umba ár te ar jöꞌi, mahyonibi ár mhö Jö nꞌehe.

5 Ne ar tsꞌondöhi bi zixa ar Hesu ha nꞌar tꞌo̱ho̱ xa mar ñhetsꞌi, ne bi utwabi gatho ya hnini ꞌbu̱ har ximha̱i, ne bi nhekinu̱ xo̱geyu̱.

6 Ne bi ꞌñembabi nꞌehe:

—Ga jaꞌi gi ndö gatho nuya hniniyu̱, di pe̱wi yá ñho, ngetho xi tꞌe̱ntkꞌa ha ma ꞌye̱yu̱, ne da tsa̱ ga umbabi togo di nega.

7 Ho̱nse̱ nuꞌmu̱ gi nda̱ndihmö ne gi nsundagi, gatho ga e̱ntꞌa ha ri ꞌye̱.

8 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Hye̱gagiwa tsꞌondöhi. Ngetho huxa har Tꞌofo: Nsunda Jö ri Hmu, ne ho̱nse̱ꞌö gi pe̱pabi.

9 Nepꞌu̱ ar tsꞌondöhi bi zixa ar Hesu har hnini Herusalen, ne bi ꞌñexa mañö hár ngötsꞌi ar dönganijö, ne bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmu̱ go ár Tꞌu̱ꞌi Jö, ꞌye̱ngar nsa̱gi xö.

10 Ngetho huxa har Tꞌofo:

Jö da me̱hna yá e̱nxe̱ da suꞌaꞌi.

11 Ne da mipꞌa ri ꞌye̱,

hingi fama ri wa ha ya do.

12 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Enga har Tꞌofo nꞌehe: Yo ma gi tsa̱ta Jö ri Hmu.

13 Núꞌmu̱ himi tini hanja nda tsa̱ti, ar tsꞌondöhi bi ꞌwege ꞌra ya pa.

Ar Hesu bi du̱ꞌma ár ꞌbe̱fi

(Mt. 4:12‑17; Mr. 1:14‑15)

14 Nepꞌu̱ mi hömpa ár tsꞌe̱di ár Hñö Jö, ar Hesu bi menga har ha̱i Ngalilea. Gatho nuꞌu̱ ya jöꞌi mi ꞌbu̱ hár nthetꞌi bi ꞌyo̱ mi nho̱ñꞌö.

15 Ne nöꞌö mi ku̱tꞌa ha yá nijöꞌu̱ mi uti. Ne gatho mi eꞌspa ár nsu.

Ar Hesu mi ꞌbu̱hnu̱ Nasare

(Mt. 13:53‑58; Mr. 6:1‑6)

16 Nepꞌu̱ ar Hesu bi menga har hnini Nasare habu̱ xki teꞌö. Bi zo̱ta nꞌar pa ntsa̱ya̱, bi yu̱tꞌa har nijö ngu ár ntꞌumbiꞌö, ne bi mꞌa̱i nda né ar Tꞌofo.

17 Bi tꞌumbabi nda ne ar tꞌofo xki ꞌyotꞌa ar mꞌe̱hni Isaia, ne bi dinga nöꞌö ar xe̱ni enö njawa:

18 Nu ár Hñö Jö xi gobgatho,

ngetho xi hñuxkagi ga xipa ar hoga mhö ya hyoya.

Xpa pe̱nkagi ga hotꞌa nuꞌu̱ tu yá mu̱i,

ga xipabi nuꞌu̱ togo jotꞌi, xi zo̱ ar pa da bo̱ni,

ga xokwabi yá da̱ ya goda̱,

ga ju̱xa nuꞌu̱ xi tho̱maha̱i.

19 Ne ga xipabi gatho ya jöꞌi xi zo̱ ar pa da hwëgagihu̱ ár mhöte Jö.

20 Mi wa ar Hesu bi nepa ár Tꞌofo Jö, bi tani bi da̱twabi nöꞌö mi fa̱xte har nijö, ne bi hñudi. Ha gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ himi ju̱xa yá da̱ mi kꞌötꞌi.

21 Nöꞌö bi ndu̱i bi zofo, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ar pania xi tho gatho nöꞌö xka ꞌyo̱hu̱ da nehe har Tꞌofo.

22 Ne gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ xa mi ñömañho, ne xa mi ꞌyo̱da ya nza̱tho mhö mi mönga ar Hesu, ne mi eñꞌu̱:

—Ha hinga gehnu̱ ár tꞌu̱ ar Huse.

23 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Di pödi ma gi ꞌñengagihu̱: Nuꞌmu̱ xa majöni gi o̱the maꞌra, ñꞌo̱these̱. Ne ma gi ꞌñengagihu̱: ꞌYo̱tꞌwa ha ma ha̱ihu̱ nꞌehe, ngu xta o̱he xka ꞌyo̱tnu̱ Nkapernaum.

24 Ne bi ꞌñenö nꞌehe:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, hinjoꞌo nꞌár mꞌe̱hni Jö da nhumañho hár ha̱ise̱.

25 Di xiꞌahu̱ majöni, núꞌmu̱ mi ꞌbu̱ ar mꞌe̱hni Elia, himi kꞌatꞌa ya ꞌranxu har ha̱i Israel, geꞌmu̱ hinxki ꞌwö hñu nje̱ye̱ made, ne hagatho mi jar thuhu.

26 Ha Jö himbi me̱hna ar Elia nda tꞌinga ha yá nguꞌu̱. Bi me̱hna ba ꞌwinga nꞌar ꞌranxu me Sarepta, getꞌu̱ ar hnini Sidon.

27 Ne nuya pa mi ꞌbu̱ ar mꞌe̱hni Eliseo nꞌehe, himi kꞌatꞌa togo mi tsu̱ ar tsitꞌandoꞌyo har ha̱i Israel, ha hinto bi dixyu̱, ho̱nse̱ ar Naman mar me Nsiria.

28 Nu mi ꞌyo̱xꞌu̱ nöꞌö mi mönga ar Hesu, gatho nuya jöꞌi xki mhuntsꞌa mbo har nijö xa bi mbo̱ yá kwe̱.

29 Xa bi mꞌa̱ꞌu̱, bi gu̱ka ar Hesu har hnini, bi zixa har nengamaꞌye habu̱ mi huxa nunar hnininu̱, ne mi ne nda hyo̱tꞌu̱.

30 Ha nunar Hesu bi thota madeda ya jöꞌi, ne bi ma.

Nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi

(Mr. 1:21‑28)

31 Nepꞌu̱ ar Hesu bi ma Nkapernaum, nꞌar hnini har ha̱i Ngalilea, ne ha ya pa ntsa̱ya̱ mi uta ya jöꞌi.

32 Ne gatho nuya jöꞌi xa mi ꞌyo̱tho tengu ár ntꞌuti, ngetho mi ñö ngu nöꞌö togo pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di.

33 Ka mi ꞌbu̱hnu̱ har nijö nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi. Nꞌa mbi hye̱xta nꞌar mhafi, ne bi ꞌñenö:

34 —Te gi hongwa. Hye̱gagihe, Hesu me Nasare. Hage xka e gi hwatkagihe. Di pödi togoꞌi, ár hoga Tꞌu̱ꞌi Jö.

35 Ar Hesu bi zu̱ ar tsꞌondöhi, ne bi ꞌñembabi:

—Kotꞌa ri ne, po̱ni hye̱ nunar ñꞌo̱ho̱nu̱.

Nuꞌmú̱ ar tsꞌondöhi bi fo̱ma ar ñꞌo̱ho̱ madeda habu̱ mi ꞌba̱ꞌu̱, bi hye̱gi ne hinte bi japi.

36 Ne gathoyu̱ xa bi zu, ne mi enga nꞌa ngu nꞌa:

—Tema mhö mönu̱. Ho̱nse̱ da ꞌbe̱pabi ya tsꞌondöhi da bo̱ni, ne nuyu̱ o̱te.

37 Ne gatho har ha̱iꞌö ne ár nthetꞌi bi nu̱nga ár ꞌbede ar Hesu.

Ar Hesu bi o̱thebi ár to ar Simu Pedro

(Mt. 8:14‑15; Mr. 1:29‑31)

38 Nepꞌu̱ mba po̱nga ar Hesu har nijö, bi ma hár ngu ar Simu. Ne ár to xa mi the̱ ar mpatꞌi. Ne bi tꞌa̱pabi ar Hesu nda nu.

39 Ne nunu̱ bi ñꞌani habu̱ mi ꞌbe̱nga ar da̱thi, ne bi xipa ar mpatꞌi nda bo̱ni. Ne nunar mpatꞌi dama bi hye̱gi, ne nunar ꞌbe̱hñönu̱ bi nangi bi umba te nda ziꞌu̱.

Ar Hesu bi o̱the nze̱ ya da̱thi mi yu̱ ar hyadi

(Mt. 8:16‑17; Mr. 1:32‑34)

40 Núꞌmu̱ mi yu̱ ar hyadi, gatho nuꞌu̱ tsa̱ntꞌö ar hñeni mi thogi, mi tsꞌixa habu̱ mi ꞌbu̱ ar Hesu nda hñuꞌspa ár ꞌye̱ nꞌa ngu nꞌa, ne gatho mi o̱the.

41 Ne nze̱ye̱ ya da̱thi nuꞌu̱ mi nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi mi e̱mbabi, ne nu nda bo̱ñꞌu̱, mi mafi mi enö:

—Go geꞌe ár Tꞌu̱ Jö.

Ha nunar Hesu mi tsu̱i, ne himi he̱gi nda ñö, ngetho nuyu̱ mi pödi go mi gehnu̱ ar Kristo.

Ar Hesu bi ñꞌo xo̱ge har ha̱i Ngalilea mi mönga ar hoga mhö

(Mr. 1:35‑39)

42 Ár hyaxꞌö nꞌitho ar Hesu bi bo̱nga har hnini, bi ma ha nꞌar ha̱i habu̱ hinto mi ꞌbu̱i. Ha nuya jöꞌi xa bi ñꞌo bi hyoni, ne mi zo̱nga habu̱ mi ꞌyoꞌö, mi tsömi himi ne nda hye̱gi nda ma.

43 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Mahyoni ga ma maꞌra ya hnini, ga mönga ar hoga mhö no̱nga ár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ngetho gehnu̱ xpa ꞌbe̱nkagi ga e ga möngaꞌö.

44 Ne mi ꞌyo xo̱ge Ngalilea, mi zo ya jöꞌi ha yá nijö.

5

Ar njöpa nju̱xhwö

(Mt. 4:18‑32; Mr. 1:16‑20)

1 Nꞌar pa ar Hesu mi ꞌyo hár ñöni ar ñho̱nthe Genesare. Nor paꞌö xa bi watꞌa ra nze̱ ya jöꞌi, ꞌbu̱tho nda ꞌyentꞌi, ngetho gatho mi ne nda ꞌyo̱xa ár mhö Jö.

2 Ar Hesu mi hyanda yoho ya motsa mi ku̱ har ñönthe. Hinto mi ꞌyoni, ngetho nu togo yá me̱ti xki göi, mi petꞌa yá ntꞌa̱tsꞌi.

3 Ne ar Hesu bi bo̱xa nꞌa nuya motsa mi ꞌbu̱hnu̱, már me̱ti ar Simu. Ne bi ꞌya̱pa ar möte nda ꞌñetꞌa nꞌar tsi tu̱i mbo ar dehe, ne ka bi hñuxnu̱ mi uta gatho ya jöꞌi.

4 Ne mi wadi bi zofo, bi ꞌñemba ar Simu:

—ꞌYe̱tꞌa ar motsa habu̱ xi ñhe, ne ka gi köthu̱nu̱ ri ntꞌa̱tsꞌihu̱.

5 Ha nu ar Simu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Utateꞌi, xta mpe̱he gatho ar xui, ne hinte xta ju̱xe. Mödi njapꞌu̱, nuꞌmu̱ gi pe̱nje, ma ga köthe ar ntꞌa̱tsꞌi zëi.

6 Ne nu mi ꞌyo̱tꞌa ngu xki nsipabi, mi gu̱xa nuya ntꞌa̱tsꞌi xa mi ñutsꞌi, ꞌbu̱tho nda xe̱gi.

7 Jange bi gu̱xa yá ꞌye̱ bi matꞌa nu maꞌra yá ñꞌohu̱ mi e̱tꞌa manꞌar motsa, nda e nda ma̱tsꞌi. Mba eꞌu̱, bi ñuꞌsa gatho yoho ya motsa, ꞌbu̱tho nda yu̱i.

8 Ha nu mi hyanda ar Simu njapꞌu̱, bi nda̱ndihmö hár wa ar Hesu, ne bi ꞌñembabi:

—Tsi Hmuꞌi, hindi ꞌñepkagi ga ñꞌowi, ngetho dar tsꞌokte.

9 Bi ꞌñenö njapꞌu̱ ngetho nguꞌö ne nu maꞌra, xa xki zu, ne himi pödi te nda beni, xki hyanda gatho nuya hwö xki gu̱xꞌu̱.

10 Njapꞌu̱ nu maꞌra mi fa̱xa ar Simu har ntꞌa̱xhwö, ar Hakobo ne ar Xuwa nuyá tꞌu̱ ar Sebedeo, xa xki zo ar mbidi yá mu̱i. Ha nunar Hesu bi ꞌñemba ar Simu:

—Yo gi ntsu. Di ndu̱ ar pania ma gi ꞌya̱xa ya jöꞌi da e da de̱ngagi.

11 Nuꞌmú̱ bi ꞌye̱tꞌa ya motsa hár ñöni ar dehe, ne bi zohnu̱ gatho yá ꞌbe̱fi, bi de̱nga ar Hesu bi me̱wi.

Ar Hesu bi o̱the nꞌa mi tsu̱ ar tsitꞌandoꞌyo

(Mt. 8:1‑4; Mr. 1:40‑45)

12 Nꞌagi ar Hesu mi ꞌbu̱ ha nꞌar hnini, ne ba e nꞌar ñꞌo̱ho̱ ntsꞌe̱di mi tsu̱ ar tsitꞌandoꞌyo. Mi hyanda ar Hesu, bi watꞌa habu̱ mi ꞌba̱ꞌö, bi nda̱ndihmö, bi me̱ ár hmi har ha̱i. Ne mi a̱pa ar möte mi embabi:

—Ma tsi Hmuꞌi, nuꞌmu̱ gi ne, da tsa̱ gi o̱thegi.

13 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi maka ár ꞌye̱, bi hñuꞌspabi ne bi ꞌñembi:

—Hö, di ne ga o̱theꞌi. Dá dixꞌaꞌi.

Ne ar tsitꞌandoꞌyo dama bi hye̱gi.

14 Nu ar Hesu bi hñuꞌmba ár mu̱i hinto nda xipabi, ne bi ꞌñembabi:

—Ho̱ntꞌa di ma ba ñꞌudi da hyantꞌa ar möjö. Ne gi hñöxa ri mꞌo̱ñho̱ gi jutꞌa ri ntꞌaxki ngu bi mönga ar Moise, njapꞌu̱ da böꞌu̱ xi dixꞌaꞌi.

15 Ha nunar ꞌbedenu̱ bi nu̱ngi, bi zo yá gu ya jöꞌi nöꞌö mi o̱tꞌa ar Hesu. Ne xa mi kwatꞌi nda ꞌyo̱xa nöꞌö te mi mö, ne nda o̱thebi yá hñeni.

16 Jange ar Hesu mi ꞌwege habu̱ hinte mi ꞌbu̱ ya jöꞌi, mi matꞌa Jö ár Dada.

Ar Hesu bi o̱the nꞌar da̱thi xki nza ár ndoꞌyo

(Mt. 9:1‑8; Mr. 2:1‑12)

17 Nꞌar pa ar Hesu mi uta ya jöꞌi, ne mi ꞌbu̱hnu̱ ꞌra ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya bötꞌofo, xki ꞌñe Herusalen ne maꞌra ya hnini har ha̱i Nhudea ne Ngalilea. Ne ar Hesu mi hömpa ár tsꞌe̱di Jö mi o̱the ya da̱thi.

18 Nepꞌu̱ bi zo̱ ꞌra ya ñꞌo̱ho̱ mi tsi nꞌar da̱thi xki ꞌye̱ntsꞌa ha nꞌar fidi, ngetho xki nza ár ndoꞌyo. Ne nuꞌu̱ togo mi tsihi, mi ne nda ku̱tꞌa mbo habu̱ mi ꞌbu̱ ar Hesu nda o̱the.

19 Ha himi tsa̱ nda yu̱tꞌi, ngetho xa mi ja nze̱ ya jöꞌi. Jange bi bo̱xa mañö ar ngu, ne bi gu̱ka ꞌra ya domhi. Njapꞌu̱ bi tsa̱ bi köꞌma ar da̱thi mi oxa ár fidi habu̱ mi ꞌba̱ ar Hesu, mbo har ngu madeda ya jöꞌi.

20 Har Hesu mi hyandwa yá jamfi nuꞌu̱ ya ñꞌo̱ho̱ mi tsihi, bi ꞌñembabi ar da̱thi:

—Ha gi o̱de, ndada. Xi mpumpꞌa ri tsꞌoki.

21 Nuꞌmú̱ nuya bötꞌofo ne ya de̱ngaꞌbe̱pate mi ense̱ꞌu̱ njawa: Teme xi benga nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, tsꞌokwa Jö. Ngetho ho̱nse̱ Jö tsa̱ da pungya tsꞌoki.

22 Ar Hesu bi bötwatho yá mfeni, jange bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yoꞌö gi beñhu̱ njapꞌu̱.

23 Temar ñhembi ga xipkanu̱: Xi mpumpꞌa ri tsꞌoki. Wa ga embabi: Nangi gi ꞌyo.

24 Pöhu̱pya, Nöꞌö Togo xpa e bi Njöꞌi pe̱ꞌskwa ar tsꞌe̱di har ximha̱i da punga ya tsꞌoki, nuhu̱ teme ma ga pe̱fi.

Ne bi ꞌñembabi ar da̱thi:

—Nuꞌge di xiꞌaꞌi: Nangi, ju̱xa ri fidi, di ma ri ngu.

25 Nuꞌmú̱ ar da̱thi bi nanga madeda ya jöꞌi, bi gu̱xa ár fidi, ne bi ma ár ngu, mi umba njamödi Jö.

26 Ne gatho ya jöꞌi bi hyandi xa bi ꞌyo̱tho, mi eꞌspa ár nsu Jö, xa mi ntsu mi eñꞌu̱:

—Ar pania xta hanthu̱ ya döta ntꞌudi.

Ar Hesu bi zohna ar Lebi nda de̱ni

(Mt. 9:9‑13; Mr. 2:13‑17)

27 Mꞌe̱fa ar Hesu bi bo̱ni bi ma, ne bi hyanda nꞌar njotbojö már thuhu Lebi, mi huxa habu̱ mi njutꞌar bojö mi jotꞌa ya ndö. Ne bi ꞌñembabi:

—Ba e gi te̱ngagi.

28 Nuꞌmú̱ ar Lebi bi zopꞌu̱ xo̱ge, bi de̱ni bi me̱wi.

29 Mꞌe̱fa bi ꞌyo̱tꞌwa nꞌar da̱ngo ar Hesu hár ngu. Bi watꞌa nze̱ye̱ maꞌra yá minjotbojöwi, ne maꞌra ya jöꞌi bi hñuxkwiyu̱ har mexa.

30 Nepꞌu̱ nuya bötꞌofo ne ya de̱ngaꞌbe̱pate bi ndu̱i bi ñömañꞌu̱ mi e̱mba nuꞌu̱ mi te̱nga ar Hesu, ne mi embabiꞌu̱:

—Hanja gi ñuñhu̱ ne gi ntsixkwihu̱ ya njotbojö ne ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki.

31 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌu̱ ꞌyomañho, hingi honga togo da o̱the, ha nuya da̱thi hö, hoñꞌu̱.

32 Nuga hinxta e ga zo ya hogajöꞌi. Xta e ga zo ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki da ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi.

Ar Hesu bi tꞌa̱mba ar bëhë

(Mt. 9:14‑17; Mr. 2:18‑22)

33 Bi tꞌa̱mbabi ar Hesu, ne bi tꞌembabi:

—Yoꞌö yá ma̱xte ar Xuwa Xixthe ne yá ma̱xte ya de̱ngaꞌbe̱pate xa bëhë ne matꞌa Jö. Ha nuya ri ma̱xte ñuni ne tsithe.

34 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hage da tsa̱ gi jafu̱ da bëhë nuꞌu̱ togo xi tsꞌohna ha nꞌar ngo ne ꞌbu̱hwi nöꞌö togo nthöti. Njapꞌu̱ ma ma̱xte nꞌehe.

35 Ha ma da zo̱ ya pa núꞌmu̱ xta tsꞌixkagi. Nuya paꞌu̱ hö, xinda ne, da bëhyu̱.

36 Ne bi xipa manꞌar ꞌbede, enö njawa:

—Hinjoꞌo togo da hye̱nga nꞌar ꞌraꞌyo he da mo̱ꞌtꞌa nꞌar ze̱ dutu. Ngetho nuꞌmu̱ da japꞌu̱, hinge ho̱ntꞌa da tsꞌonga ar ꞌraꞌyo he, ar gönga dutu da xe̱gi xta yu̱tꞌa nöꞌö ar ꞌraꞌyo mꞌo̱tꞌe.

37 Ne hinto xitꞌa ar utꞌafi ha ya ze̱ ximhni, ngetho ar tꞌafi da fo̱ka ya ze̱ ximhni, njapꞌu̱ ya ximhni ne ar tꞌafi da mꞌe̱di.

38 Jange mahyoni da nsitꞌa ar utꞌafi ha ya ꞌraꞌyo ximhni, ne njapꞌu̱ hinte da jayu̱.

39 Nöꞌö togo tsi ar tꞌafi xi ñhe̱gi, hingi ne da zi nöꞌö xi ñꞌutho, ngetho eñꞌu̱, nöꞌö xi ñhe̱gi xiñhoꞌö.

6

Yá ma̱xte ar Hesu bi doka ya ngötꞌe̱i har pa ntsa̱ya̱

(Mt. 12:1‑8; Mr. 2:23‑28)

1 Nꞌar pa ntsa̱ya̱ ar Hesu ne yá ma̱xte bi tho ha ya hwöhi xki ꞌbotꞌa ya tꞌe̱i, ha nuyá ma̱xte mi toka ya ngötꞌe̱i, ne mi töki mi tsa.

2 Nuꞌmú̱ ꞌra ya de̱ngaꞌbe̱pate mi hyandi, bi ꞌya̱ni ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yoꞌö gi o̱thu̱ nöꞌö hingi ho da tꞌo̱tꞌa har pa ntsa̱ya̱.

3 Ha nu ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ha hinxka nehu̱ nöꞌö bi ꞌyo̱tꞌa nꞌagi ar Dabi núꞌmu̱ mi zu̱hwi ar thuhu yá ñꞌowi.

4 Bi yu̱tꞌa hár nijö Jö, ne bi gu̱ka nuya thuhme xki ꞌbo̱ꞌspa Jö. Nuya thuhmeyu̱, hinto mi tsa̱ nda zi, ho̱nse̱ ya möjö. Mödi ar Dabi bi zi, ne bi umbabi gatho nuꞌu̱ togo mi ñꞌowi.

5 Ne bi ꞌñembabi nꞌehe:

—Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, gehnu̱ ár Hmu ar pa ntsa̱ya̱.

Ar ñꞌo̱ho̱ xki ꞌyotꞌa ár ꞌye̱

(Mt. 12:9‑14; Mr. 3:1‑6)

6 Manꞌar pa ntsa̱ya̱ ar Hesu bi yu̱tꞌa ha yá nijöꞌu̱, ne bi du̱ꞌmi mi uti. Ka mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ xki ꞌyotꞌa ár ꞌye̱ ñꞌe̱i.

7 Ha nuya bötꞌofo ne ya de̱ngaꞌbe̱pate, mi öda ar Hesu mi handi ha nda o̱the ar ñꞌo̱ho̱ har pa ntsa̱ya̱, ne nda dinga te nda hyo̱xꞌu̱.

8 Har Hesu mi pötwatho yá mfeniꞌu̱, ne bi ꞌñemba ar ñꞌo̱ho̱ xki ꞌyotꞌa ár ꞌye̱:

—Nangi, ꞌba̱ madetho.

Ha nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ dama bi nangi, ne bi mꞌa̱ madetho.

9 Nepꞌu̱ ar Hesu bi ꞌñembabi nuya bötꞌofo ne nuya de̱ngaꞌbe̱pate:

—Ma ga o̱tꞌahu̱ nꞌar ntꞌa̱ni: Teme xiñho da tꞌo̱tꞌe har pa ntsa̱ya̱, ar ñho wa ar tsꞌomꞌu̱i. Da tꞌo̱the nꞌar da̱thi, wa da the̱gi da du.

10 Ne bi kꞌötꞌa gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱, ne bi ꞌñembabi ar ñꞌo̱ho̱:

—Maka ri ꞌye̱.

Ar ñꞌo̱ho̱ bi maka ár ꞌye̱, ne dama bi ditsꞌi.

11 Nuya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya bötꞌofo xa bi mbo̱ yá kwe̱, ne mi ñꞌa̱nga nꞌa ngu nꞌa teme nda japꞌu̱ ar Hesu.

Ar Hesu bi hwahna nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá mpo̱te

(Mt. 10:1‑4; Mr. 8:13‑19)

12 Nuya paꞌu̱ ar Hesu bi bo̱xa ha nꞌar tꞌo̱ho̱, ma ba a̱pa Jö, ne gatho ar xui bi mꞌu̱hnu̱ mi ñöwi ár Dada.

13 Ár hyaxꞌö bi zohna gatho nuꞌu̱ mi te̱ni. Ne bi hwahna ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte, ne bi ꞌñembabi yá mpo̱te nꞌehe.

14 Go gehyu̱ yá thuhuꞌu̱: ar Simu nöꞌö bi tꞌembabi ar Pedro, ar Andre ár jödöpꞌu̱ꞌö, ar Hakobo ne ar Xuwa, ar Lipe, ne ar Bartolo,

15 ar Teo, ar Toma, ne nöꞌö manꞌar Hakobo ár tꞌu̱ ar Alfeo, manꞌar Simu togo mi tꞌembabi ar ñöngahnini nꞌehe,

16 ar Huda nöꞌö ár jödö ar Hakobo, ne ar Huda Iskariote togo mꞌe̱fa bi da̱ ar Hesu.

Ar Hesu bi ma̱xa nze̱ ya jöꞌi

(Mt. 4:23‑25)

17 Nepꞌu̱ ar Hesu ba kö har tꞌo̱ho̱, ba ñꞌowi nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte. Ne bi zo̱ñꞌu̱ ha nꞌar ꞌbatha habu̱ xki mhuntsꞌa nze̱ye̱ ya jöꞌi mi te̱ni. Ne mi janu̱ ma nze̱ye̱ ya jöꞌi, ma ya me Herusalen ne maꞌra ya hnini har ha̱i Nhudea, maꞌra xki ꞌñe har hnini Tiro ne Sidon ꞌbu̱ hár ñöni ar döta ñho̱nthe. Nuya jöꞌiyu̱ ba ehe nda ꞌyo̱xa nöꞌö mi mönga ar Hesu, ne nda o̱thebi yá hñeni.

18 Nuꞌu̱ mi nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi mi e̱mbabi.

19 Ne gatho ya jöꞌi xa mi ne nda da̱nga ar Hesu, ngetho nuꞌu̱ togo nda da̱ni, mi po̱nga nꞌar tsꞌe̱di mi hökwa gatho yá hñeni.

Ar Hesu bi mönga nuꞌu̱ nza̱tho ne nuꞌu̱ ñꞌu̱da yá mꞌu̱i

(Mt. 5:1‑12)

20 Ar Hesu bi hyanda yá ma̱xte, ne bi ꞌñenö:

—Nza̱tho nuya gi hyoyahu̱, ngetho xi nhwëkꞌahu̱ ár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

21 Nza̱tho nuya gi thohu̱ ar thuhu, ngetho ma gi niñöhu̱.

Nza̱tho nuya gi zoñhu̱pya, ngetho ma gi njohya gi nthehu̱.

22 Nza̱tho núꞌmu̱ xta u̱tsaꞌihu̱ ya jöꞌi, xta guꞌahu̱, xta zañꞌahu̱, ne hinda ne da beñꞌahu̱ ri thuhuhu̱ ngu nꞌar tsꞌojöꞌi, ngetho gi te̱ñhu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

23 Nuya pa xki thohu̱ gatho nuya thogiyu̱, xa gi njohyahu̱, ngetho xa ma gi hñöñhu̱ nꞌar nthöhönu̱ mañö mhetsꞌi. Beñhu̱ mamꞌe̱tꞌo, gatho nuyá mꞌe̱hni ar tsi Dada bi ntꞌu̱tsa nguꞌahu̱ nꞌehe.

24 Ha hwëkate nuꞌahu̱ te xka pe̱ꞌsu̱wa har ximha̱i. Xi göxa ri johyahu̱ xka pe̱ꞌsu̱.

25 Hwëkate nuꞌahu̱ hinxka thohu̱ ar thuhu, ngetho mꞌe̱fa xa ma da zitꞌahu̱ ar thuhu.

Hwëkate nuꞌahu̱ xa gi johyahu̱pya, ngetho mꞌe̱fa xa ma gi nzoñhu̱ gi thohu̱ ar dumu̱i.

26 Hwëkateꞌihu̱ nuꞌmu̱ gatho ya jöꞌi esꞌahu̱ ri nsuhu̱, ngetho nuya jöꞌi mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo, njapꞌu̱ mi eꞌspa yá nsu nuyá mꞌe̱hnise̱ hinxki me̱hna Jö.

Möhu̱ ri ñꞌu̱nihu̱

(Mt. 5:38‑48; 7:12)

27 Ha nuꞌahu̱ gi o̱xu̱ nöꞌö teme di mö, möhu̱ ri ñꞌu̱nihu̱, ne ꞌyo̱tꞌwabihu̱ ar ñho nuꞌu̱ togo u̱tsaꞌihu̱.

28 ꞌYa̱fu̱ Jö da jöpa nuꞌu̱ togo tsañꞌahu̱, ne matꞌwabihu̱ Jö nuꞌu̱ togo ñömañꞌu̱ꞌihu̱.

29 Ha nuꞌmu̱ togo da me̱pꞌa nꞌa ri hmihu̱, ñhe̱hu̱ da me̱pꞌa nöꞌö manꞌa nꞌehe. Ha nuꞌmu̱ da hñömpꞌa ri pa̱tꞌihu̱, hye̱hu̱ da hñöxa ri pahnihu̱ nꞌehe.

30 Nuꞌmu̱ togo te da ꞌya̱ꞌahu̱, umbabihu̱. Ne nuꞌmu̱ da hñöñꞌahu̱ nꞌa te ri me̱tihu̱, yo gi a̱pabihu̱.

31 Nöꞌö teme gi nehu̱ da ꞌyo̱tꞌahu̱ ya jöꞌi, ꞌyo̱tꞌwabihu̱ njapꞌu̱ nꞌehe.

32 Nuꞌmu̱ ho̱nse̱ gi möhu̱ togo möꞌahu̱, tema ñho gi o̱thu̱ ꞌmu̱. Ha hingi japꞌu̱ yá ñꞌohu̱ ya tsꞌokte nꞌehe.

33 Ne nuꞌmu̱ ho̱nse̱ gi koꞌsfu̱ ar ñho nuꞌu̱ togo xi ꞌyo̱tꞌahu̱ nꞌehe, tema ñho gi o̱thu̱ ꞌmu̱. Ngetho nuya tsꞌokte njapꞌu̱tho nꞌehe.

34 Ha nuꞌmu̱ gi hmifu̱ ri bojöhu̱ ho̱nse̱ nuꞌu̱ togo gi pöhu̱ da gutꞌahu̱, tema ñho gi o̱thu̱ ꞌmu̱. Ngetho ya tsꞌokte njapꞌu̱ꞌu̱, hmipa yá bojö nuꞌu̱ togo pödi da koꞌspabi.

35 Nuꞌahu̱ möhu̱ ri ñꞌu̱nihu̱ ne ꞌyo̱tꞌwabihu̱ ar ñho. Hmipabihu̱ nöꞌö da miꞌahu̱, ne yo gi to̱ꞌmhu̱ da kosꞌahu̱. Ngetho nuꞌmu̱ gi ꞌyo̱thu̱ njapꞌu̱, ma gi hñöñhu̱ nꞌar döta nthöhö, ne da nheki yá bötsiꞌihu̱ Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi. Ngetho nöꞌö pe̱ꞌspa ar tsꞌe̱ti ya tsꞌomꞌu̱i ne nuꞌu̱ hiñꞌotho yá njamödi.

36 Jange nuꞌahu̱ pe̱ꞌspabihu̱ ar hwëki gatho ya jöꞌi, ngu o̱tꞌa Jö ri Dadahu̱.

Yo gi theñhu̱ ri ñꞌohu̱

(Mt. 7:1‑5)

37 Yo gi nthentehu̱, ne njapꞌu̱ hinda ntheñꞌahu̱ nꞌehe. Yo gi ñöthu̱ ar mfe̱i, ne hinda ñhötꞌahu̱ ar mfe̱i nꞌehe. Pumbabihu̱ maꞌra, ne njapꞌu̱ da mpumpꞌahu̱ nꞌehe.

38 Uñhu̱, ne da tꞌaꞌahu̱, nꞌar hoga tꞌe̱ni xi nhwötꞌi ne xa di ꞌbaxki. Ngu nöꞌö ar tꞌe̱ni gi e̱ñhu̱, getꞌar tꞌe̱ni ma da tꞌe̱ñꞌahu̱ nꞌehe.

39 Nepꞌu̱ nöꞌö bi xipabiꞌu̱ nꞌar ꞌbede, ne bi ꞌñembabi:

—Hage da za̱ nꞌar goda̱ da gu̱hna manꞌár migoda̱wi. Hage hinda hyo̱ gatho yoho har otsꞌi.

40 Hinjoꞌo nꞌar jöꞌi togo tꞌuti di töpa ár mfödi ár utate. Ha nuꞌmu̱ da bödi xiñho, nuꞌmú̱ hö, da ñhe̱hwi ár utate.

41 Hanja gi handwa ár tsꞌoki ri ku, njangutho nꞌar paxi o hár da̱ꞌö, ne hanja hingi jamasu nöꞌö ri döta tsꞌoki ngu nꞌar xo̱ka za o ha ri da̱ge.

42 Ne hanja da za̱ gi ꞌñembabi ri ku: To̱ꞌmi ga höpꞌa ar paxi o ha ri da̱. Ne hanja hingi handa nöꞌö ar xo̱ka za o ha ri da̱ge. Xa gar nemhñö. Hñö mꞌe̱tꞌo nöꞌö ar za o ha ri da̱ge, ne njapꞌu̱ da za̱ gi hyanda xiñho, ne gi hñöꞌmba ar paxi o hár da̱ ri ku.

Fötho tema zaꞌö xta födi te uni

(Mt. 7:15‑20; 12:34‑35)

43 Hiñꞌotho nꞌar hoga ꞌba̱iza da unga nöꞌö hingi ho da tsꞌi, wa nꞌar tsꞌoꞌba̱i da unga nöꞌö xiñho.

44 Föta tema zaꞌö xta födi te uni. Ngetho nuya ꞌmini hinda tsa̱ da nthu̱kwa ya iuxi, ha nuya ꞌminza hinda tsa̱ da njo ya obxi.

45 Njapꞌu̱tho nꞌehe nꞌar hogajöꞌi o̱tꞌa nöꞌö xiñho, ngetho xi me̱ꞌsa ar ñho hár mfeni. Ha nor tsꞌomꞌu̱i jöꞌi o̱tꞌa nöꞌö hingi ho, ngetho hár mfeni hyaxtho benga nöꞌö hingi ho. Nöꞌö di pe̱ꞌsu̱ ha ma mfenihu̱, geꞌö po̱nga ha ma nehu̱.

Yoho ya ñꞌo̱ho̱ bi hyo̱ yá ngu

(Mt. 7:24‑27)

46 Hanja gi engagihu̱: Ma tsi Hmuꞌihe, ma tsi Hmuꞌihe, ne hingi ne gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö di xiꞌahu̱.

47 Nöꞌö togo da e da zu̱kagi, da ꞌyo̱xa nöꞌö di mö ne da ꞌyo̱tꞌe, ma ga xiꞌahu̱ te ñhe̱hwi.

48 Nöꞌö ma ga he̱kwatho nꞌar ñꞌo̱ho̱ ho̱ nꞌar ngu. Bi xa̱ꞌma habu̱ da ꞌñe ár ndu̱i, bi zo̱nga habu̱ o ar medo, ne ka bi du̱ꞌmnu̱ bi gutsꞌi. Ne nu mi zo̱ ya döꞌye, ne bi gö ya nzo̱the, bi tho habu̱ mi ꞌbu̱ ar ngu. Nunar nguꞌö himbi ꞌñöni, ngetho ár ndu̱i mi foxa har medo.

49 Ha nöꞌö togo da ꞌyo̱xa nöꞌö di mö ne hinda ꞌyo̱tꞌe, ma ga he̱kwatho nꞌar ñꞌo̱ho̱ bi hyo̱ ár ngu har ꞌbaxka ha̱i, himbi xa̱ꞌmi nda hyokwa ár ndu̱i. Ne mi zo̱ ya nzo̱the, xa mar nze̱di, ne bi textꞌa nor nguꞌö, ne xa bi hwata gatho.

7

Ar Hesu bi o̱thebi nꞌár ꞌbe̱go nꞌar ndöndogu me Nroma

(Mt. 8:5‑13)

1 Mi wa ar Hesu bi zo ya jöꞌi, bi mengi bi yu̱tꞌa manꞌagi har hnini Nkapernaum.

2 Ka mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar döndogu me Nroma, mi ꞌñe nꞌár ꞌbe̱go xa mi mödi, ne mi hñeni, xa mi ntsꞌe̱di, ꞌbu̱tho nda du.

3 Nunar döndogu mi ꞌyo̱de mi nho̱nga ar Hesu, bi me̱hna ꞌra ya ndöxodyo, nda ꞌya̱pa ar möte nda e nda o̱thebi ár ꞌbe̱go.

4 Ha nu mi zo̱ñꞌu̱ habu̱ mi ꞌbu̱ ar Hesu, xa bi ꞌya̱pa ar möte nda ma, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nunar döndogu ba pe̱nkagihe, di beñhe di ꞌñepabi gi fa̱tsꞌi.

5 Ngetho mö ma jöꞌihu̱, go gese̱ bi mö nda thogagihe nꞌar nijö.

6 Jange ar Hesu bi me̱wi. Ne núꞌmu̱ ma nda zo̱nga hár ngu ar döndogu, bi me̱hna ꞌra yá ñꞌohu̱ nda ꞌñembabi:

—Yo gi tu ri mu̱i, tsi Tata. Pengwatho, ngetho hindi ꞌñepkagi gi ku̱tꞌa ha ma ngu.

7 Jange hinda ne da mase̱ ma nga tsiꞌaꞌi. Nöꞌö di a̱ꞌi, ho̱nse̱ gi mö ma ꞌbe̱go da ditsꞌi, nuga di ñꞌemu̱i da njapꞌu̱.

8 Ngetho nuga ꞌbu̱ togo ꞌbe̱pkagi, ha di pe̱ꞌsa ya ndogu di ꞌbe̱pabi nꞌehe. Nuꞌmu̱ ga emba nꞌa: Di ma, da ma. Nuꞌmu̱ ga emba manꞌa: Ba ehe, da ehe. Ha nuꞌmu̱ ga emba ma ꞌbe̱go: ꞌYo̱tꞌa nunar ꞌbe̱finu̱, da ꞌyo̱tꞌe.

9 Nu mi ꞌyo̱ ar Hesu njapꞌu̱, xa bi ꞌyo̱tho. Ne bi ñhanda habu̱ mi ꞌbu̱ ar mhuntsjöꞌi mi te̱ni, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Di xiꞌahu̱, hinxta tinga nꞌar me Israel di pe̱ꞌsa nꞌar jamfi ngu nunar ñꞌo̱ho̱nu̱.

10 Ha nu mi menga nuꞌu̱ xki mꞌe̱hni hár ngu ar ndöndogu, bi hyandwa ár ꞌbe̱go xki ditsꞌi.

Ar Hesu bi koꞌspa ár te ár tꞌu̱ nꞌar ꞌranxu me Nain

11 Mꞌe̱fa ar Hesu bi thogi bi ma manꞌar hnini ár thuhu Nain, mi ñꞌowi yá ma̱xte, ne nze̱ye̱ ya jöꞌi mi te̱ni.

12 Núꞌmu̱ mi ꞌba̱i nda yu̱tꞌa har hnini, bi nthe̱wi mi po̱nga nꞌár mhuntsꞌi ya jöꞌi, ndi ma nda ꞌya̱ ár tꞌu̱ nꞌar ꞌranxu, ne ho̱nse̱nu̱ mi ꞌñehe.

13 Ar tsi Hmu mi hyanda ar tsi ꞌbe̱hñö, xa bi hwëki ne bi ꞌñembabi:

—Yo gi zoni.

14 Nepꞌu̱ bi watꞌa habu̱ mi paꞌu̱, ne bi hñuxa ár ꞌye̱ har xithe̱ habu̱ mi oxa nöꞌö xki du. Ha nuya mi mutsꞌi bi mꞌa̱i, ne ar Hesu bi ꞌñemba nöꞌö xki du:

—Tsꞌu̱ntꞌu̱, di xiꞌaꞌi gi nangi.

15 Nuꞌmú̱ nöꞌö xki du bi nangi bi hñudi, ne bi ndu̱i bi ñö. Ne ar Hesu bi da̱twabi ár nönö.

16 Ha nu mi hyanda njapꞌu̱ gatho ya jöꞌi, xa bi zu, ne bi ndu̱i bi nsunda Jö mi eñꞌu̱:

—Nꞌar döta mꞌe̱hni Jö xi zo̱kagihu̱. Jö xpa pe̱hni da ma̱xkagihu̱ ár hmöka hninigihu̱.

17 Ne gatho har ha̱i Nhudea, ne gatho nuya hnini mi ꞌbu̱ hár nthetꞌi, bi zo yá gu nöꞌö xki ꞌyo̱tꞌa ar Hesu.

Ar Xuwa Xixthe bi me̱hna yoho yá ma̱xte ma ba kꞌöꞌsa ar Hesu

(Mt. 11:2‑19)

18 Nuyá ma̱xte ar Xuwa Xixthe bi ma ba xipabi gatho nöꞌö xki thogi. Ne ar Xuwa bi zohna yoho,

19 bi me̱hna ma nda ꞌya̱nga ar Hesu: Ha go geꞌe ár mꞌe̱hni Jö ma nda ehe, wa ga to̱ꞌmhe manꞌa.

20 Nuꞌmú̱ yá mꞌe̱hni ar Xuwa bi ma ba kꞌöꞌsa ar Hesu, ne bi ꞌñembabi:

—Ar Xuwa Xixthe ba pe̱nje ga eñꞌahe: Ha go geꞌe ár mꞌe̱hni Jö ma nda ehe, wa ga to̱ꞌmhe manꞌa.

21 Ha núꞌmu̱ mi zo̱nga yá ma̱xte ar Xuwa, ar Hesu mi o̱the nze̱ye̱ ya da̱thi, mi e̱nga ya tsꞌondöhi, ne mi o̱the nze̱ye̱ ya goda̱.

22 Jange nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Di möhu̱ ne ba xipabihu̱ ar Xuwa nöꞌö xka jwadi xka hyanthu̱ ne xka ꞌyo̱hu̱. Xipabihu̱ nuya goda̱ xo yá da̱, nuya dowa ꞌyo, ha nuꞌu̱ tsu̱ ar tsitꞌandoꞌyo thitsꞌi. Nuya gogu o̱de, ne nuya xki du pengi da nte, ha nuya tsi hyoya xi nsipabi ar hoga mhö.

23 Ne nza̱tho nöꞌö togo hinda u̱ ár mu̱i xi zo ár gu nöꞌö di pe̱fi.

24 Ha nu mi menga yá ma̱xte ar Xuwa, ar Hesu bi ndu̱i bi no̱nga ar Xuwa, ne bi ꞌñemba ya jöꞌi:

—Togo ma ga hyanthu̱ har otꞌatꞌo̱ho̱. Hage ma ga hyanthu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi otho ár tsꞌe̱di, ngu nꞌar xithi mi hwönda ar ndöhi. Hinꞌö wainꞌö.

25 Xiꞌmu̱ teme ga po̱ñhu̱ ma ga hyanthu̱. Hage nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi he ya dutu xi mhödi. Hinꞌö, ngetho nuꞌu̱ kö ya nza̱tho dutu ne pe̱ꞌsa gatho nöꞌö ne, ꞌbu̱ ha yá ngu ya ndöꞌu̱.

26 Tema ga po̱ñhu̱ ga hyanthu̱ ꞌmu̱. Nꞌár mꞌe̱hni Jö. Hö, ne di xiꞌahu̱ hinge ho̱nse̱ nꞌár mꞌe̱hni Jö, pe̱ꞌsa manꞌar döta nsu.

27 Gehnu̱ xki nho̱nga mamꞌe̱tꞌo har Tꞌofo habu̱ enö:

Nuga di pe̱hna ma mꞌe̱hni da mꞌe̱tꞌo,

da hyokꞌa ar ꞌñu.

28 Nuga di xiꞌahu̱, hinxi mꞌu̱ manꞌár mꞌe̱hni Jö togo xi me̱ꞌsa ár nsu ngu ar Xuwa Xixthe. Ha nuꞌu̱ xi yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö, mödi nheki hinte pe̱ꞌsa yá nsu, töpa ár nsu ar Xuwa.

29 Gatho nuꞌu̱ ya jöꞌi mi o̱xa nöꞌö mi mönga ar Xuwa, ne nuꞌu̱ ya njotbojö bi hñömbár xixthe, mi da̱majöni xiñho gatho nöꞌö o̱tꞌa Jö.

30 Ha nuya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya bötꞌofo, himbi numañho, ne himbi hñönga nunar ñho mi ne nda ꞌyo̱tꞌwa Jö. Jange himbi neꞌu̱ nda xixthe ar Xuwa.

31 Ne ar tsi Hmu bi ꞌñenö:

—Togo ga he̱kwabi nuya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱, ne togo di hñötsꞌi.

32 Nuꞌu̱ di hñöxa ya bötsi hu har ta̱i ñꞌeni, ne matꞌa yá mibötsiwi, enö: Da hu̱xthe ma nthu̱zahe, ne hinga nehu̱. Da ntuhe ya thuhu dumu̱i, ne hinga nzoñhu̱.

33 Jange nuꞌahu̱ di hñöxꞌahu̱ nuꞌu̱ ya bötsiꞌu̱, gi hanthu̱ gatho hingi ho. Ngetho ga hyanthu̱ bi zo̱ ar Xuwa, hinto mi ñungwi, hinto mi ntsixkwi, ne ngi emfu̱ mi pe̱ꞌsa ya tsꞌondöhi.

34 Mꞌe̱fa bi zo̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, ñungwi ne ntsixkwi ya jöꞌi, gi emfu̱ xa tsu̱ ar tsꞌoꞌyo ne ar nti, ár ñꞌowi ya njotbojö ne ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki.

35 Ha nöꞌö togo pe̱ꞌsa ar hoga mfödi, nhekitho ha yá hoga ꞌbe̱fi.

Ar Hesu mi ꞌbu̱ hár ngu nꞌar de̱ngaꞌbe̱pate ár thuhu ar Simu

36 Nꞌar de̱ngaꞌbe̱pate bi zohna ar Hesu hár ngu nda ñungwi. Ne núꞌmu̱ mi zo̱ni bi yu̱tꞌa har ngu ne bi hñuxa har mexa.

37 Mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar tsꞌoꞌbe̱hñö har hniniꞌö. Mi bödi xki zo̱hnu̱ ar Hesu hár ngu ar de̱ngaꞌbe̱pate nda ñunu̱, bi ma ba kꞌötsꞌi. Ne bi hñöxa nꞌar xito tꞌaxdo, mi po nꞌar ñu̱ni xa mi yu̱ni xiñho.

38 Mi zo̱ni bi nda̱ndihmö hár wa ar Hesu, xa bi hñu ár mu̱i bi nzoni. Nuyá gida̱ mi nöꞌmi, mi xu̱kwa yá wa ar Hesu, ne mi ju̱ yá xtö mi thukwabi. Xa mi tsu̱spabi, ne mi koꞌspa nöꞌö ar hogañu̱ni mi hö.

39 Nu mi hyanda ar de̱ngaꞌbe̱pate xki zohna ar Hesu hár ngu, mi ense̱ hár mfeni: Nuꞌmu̱ majöni ár mꞌe̱hni Jö nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, di pöhmö tema ꞌbe̱hñö tha̱mba ár wa, ngetho nꞌar tsꞌoꞌbe̱hñö.

40 Jange ar Hesu bi ꞌñembabi ar de̱ngaꞌbe̱pate:

—Ha gi o̱de Simu. Di ne ga xiꞌaꞌi nꞌar ꞌbede.

Ar Simu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Xikagi, ma tsi Utateꞌi.

41 Ne bi ꞌñenga ar Hesu:

—Nꞌagi yoho ya ñꞌo̱ho̱ mi tupa nꞌar hmibojö. Nꞌa mi tu ku̱tꞌanthebe ya tꞌaxbojö, ha nöꞌö manꞌa mi tu madenthebe.

42 Ha nuꞌu̱ himi tsa̱ nda gutꞌwa ár bojö nöꞌö togo xki hmipabi. Jange nöꞌö ar hmibojö, bi pumbabi yá tha̱i. Xikagipya, nuya yoho ya ñꞌo̱ho̱yu̱ bi mpumbabi yá tha̱i, togo mi tsitꞌa ár mu̱i mi mö togo xki hmi ar bojö.

43 Nuꞌmú̱ ar Simu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Za di enga nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ mi tu nze̱ye̱.

Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Hö, xka thödi xiñho.

44 Nepꞌu̱ bi ñhanda habu̱ mi ꞌbu̱ ar ꞌbe̱hñö, ne bi ꞌñembabi ar Simu:

—Nu nda tso̱kwa ri ngu, hinxka ꞌrakatsꞌu̱ ar dehe ga xu̱ka ma wa. Ha ndimhö, nunar ꞌbe̱hñönu̱, xi nöꞌma yá gida̱ xi xu̱ga ma wa, ne xi gu̱ yá xtö xi duki.

45 Nuꞌge hinxka tsu̱ski ngu ma ntꞌumbihu̱. Ha nunar ꞌbe̱hñönu̱, ja nda ku̱tꞌatho, hingi tsa̱ya̱ tsu̱ska ma wa.

46 Nuꞌge hinga koꞌska ar nziki ma ñö, ha nunar tsi ꞌbe̱hñönu̱ xi goska ma wa nꞌar hogañu̱ni.

47 Jange di xiꞌaꞌipya, nunar ꞌbe̱hñönu̱ xi mpumbabi gatho yá tsꞌoki, mödi nze̱ye̱ xki ꞌyo̱tꞌe, jange xa ja nze̱ye̱ ár mhöte. Ha nöꞌö hingi nze̱ye̱ ár tsꞌoki xi mpumbabi, hingi nze̱ ár mhöte.

48 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi ar ꞌbe̱hñö:

—Xta pumpꞌaꞌi gatho ri tsꞌoki.

49 Ha gatho nuꞌu̱ maꞌra ya jöꞌi mi huhwinu̱ har mexa, bi ndu̱i bi bense̱ ha yá mfeni, ne mi eñꞌu̱:

—Togopyanu̱, pumba yá tsꞌoki ya jöꞌi.

50 Ha nu ar Hesu bi ꞌñembabi ar ꞌbe̱hñö:

—Gi ñꞌemu̱i, jange xka mpo̱ho̱, ha nupya di ma ter entho.

8

ꞌRa ya ꞌbe̱hñö mi fa̱xa ar Hesu

1 Mi tho gathoyu̱, ar Hesu bi ñꞌo mi tso̱nga ya döhni ne ya tꞌu̱lo hnini, mi zohna ya jöꞌi, ne mi xipabiꞌu̱ ar hoga mhö no̱nga ár tsꞌu̱tꞌwi Jö. Ne mi ñꞌowi nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte.

2 Mi te̱nga ꞌra ya ꞌbe̱hñö nꞌehe, nuya xki o̱thebi yá hñeni, ne nuya xki ꞌye̱mba ya tsꞌondöhi. Nꞌa már thuhu ar Maria mi tꞌembabi me Magdala, nöꞌö xki tꞌe̱mbabi yoto ya tsꞌondöhi.

3 Mi te̱ñꞌu̱ ar Huana, nöꞌö már ꞌbe̱hñö nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Txusa, mar ndöngi mi pe̱pa ar ndö Erode. Mi te̱ñꞌu̱ nꞌehe ar Txana, ne maꞌra ya ꞌbe̱hñö nuꞌu̱ mi fa̱xa ar Hesu, mi unga yá ñho mi pe̱tsꞌi.

Ár ꞌbede ar motꞌi

(Mt. 13:1‑15, 18‑23; Mr. 4:1‑20)

4 Mi mhuntsꞌa nze̱ye̱ ya jöꞌi, ne maꞌra mi ꞌyo mi po̱nga ha yá hnini mi e mi kꞌötsꞌi, ar Hesu bi metwa nꞌar ꞌbede, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

5 —Nꞌar pa nꞌar motꞌi bi ma nda mpotꞌa hár hwöhi. Núꞌmu̱ mi mpontꞌe̱i, ꞌra bi zo har ꞌñu. Mi tho ya jöꞌi bi netsꞌi, ne ba e ya tsꞌintsꞌu̱ bi go bi za.

6 Ha nu maꞌra bi zo ha ya do habu̱ himi köxa nze̱ ar ha̱i. Nu mi kꞌontsꞌi, bi ꞌyotꞌatho, ngetho bi kꞌatꞌa ár xa ar ha̱i.

7 Nu maꞌra bi zo habu̱ mi ja ya ꞌmini. Nu mi kꞌontsꞌi bi tewi mahye̱gi, bi xuhña ne bi otꞌi.

8 Ha nu maꞌra bi zo habu̱ mar ñho ar ha̱i, ne nu mi hoꞌyaꞌu̱, xa bi unga nꞌar hoga sofo, bi unga nꞌanthebe nꞌa ngu nꞌa ar ꞌba̱i.

Nu mi wadi bi mönga njapꞌu̱, bi zo ntsꞌe̱di ya jöꞌi, ne bi ꞌñembabi:

—Nuꞌu̱ togo tu yá gu, dá ꞌyo̱xa nöꞌö te di mö.

9 Yá ma̱xte bi ꞌya̱mba ar Hesu ne bi ꞌñembabi:

—Teme di bo̱nga nunar ꞌbedenu̱.

10 Ha nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱ xi utꞌahu̱ Jö nöꞌö hinxki fö mamꞌe̱tꞌo tengu ár tsꞌu̱tꞌwiꞌö. Ha nu maꞌra ya jöꞌi, di zofo mꞌede. Da hyandi ne hinda bödi teme̱ꞌö, ne da ꞌyo̱de ne hinda zo yá mfeni tema di bo̱ni.

11 Nunar ꞌbedenu̱ xka jwadi xka ꞌyo̱hu̱, di bo̱ni da ꞌñenö: Nöꞌö te ꞌbotꞌi, gehnu̱ ár mhö Jö.

12 Ha nuya bi zo har ꞌñu, jangu nuꞌu̱ xi ꞌyo̱ ár mhö Jö. Ne xta ꞌñepꞌu̱ ar tsꞌondöhi da hñömba ar mhö xki zohmö ár mu̱i, njapꞌu̱ hinda ñꞌemu̱i ne hinda mpo̱ho̱.

13 Ha nu maꞌra bi zo ha ya do, ñhe̱hwi nuꞌu̱ xi ꞌyo̱ ár mhö Jö, ne johya höni, po̱ntho hinxi nu̱nga yá ꞌyu̱. Jamfi ꞌra ya tsi pa, ne xta epꞌu̱ ya tsꞌothogi da ꞌwege.

14 Nuya bi zo ha ya ꞌmini, di hñöxa nuꞌu̱ togo xi ꞌyo̱ ár mhö Jö, ne tupár mu̱i gatho nöꞌö te jawa har ximha̱i, ne ñhe̱gi da ka ar bojö, ne umba gatho te ne ár te. Njapꞌu̱ ꞌramtxꞌu̱ da ꞌbe̱di gatho nöꞌö te xi ꞌyo̱de, po̱ntho hinte unga ar sofo.

15 Ha nuꞌu̱ bi zo habu̱ mar ñho ar ha̱i, njangu nuꞌu̱ togo e̱ntꞌa yá mu̱i da ꞌyo̱twa ár mhö Jö, ne da kwata xiñho nöꞌö xi ꞌyo̱de, to̱ꞌmi da unga ar hoga sofo.

Gatho nöꞌö tꞌo̱tꞌa ñꞌöntho, nꞌar pa ma da födi

(Mr. 4:21‑25)

16 Ar Hesu bi ꞌñenö nꞌehe:

—Hinto tso̱ nꞌar ñotꞌi ne da goꞌma ha nꞌar tsꞌo̱i, wa da ꞌñö ha nꞌar fidi ne hinda yotꞌi. Nöꞌö da me̱fi, da ꞌñexa har mfoxꞌyo, ne njapꞌu̱ gatho nuꞌu̱ da yu̱tꞌi da tsa̱ da hyandi.

17 Njapꞌu̱tho nꞌehe gatho nöꞌö tꞌo̱tꞌa ñꞌöntho, nꞌar pa ma da födi, ne ma da bo̱xa gatho nöꞌö xi joꞌmi, ne da födi xiñho.

18 Jange hyanthu̱ xiñho tema gi o̱hu̱, ngetho nuꞌmu̱ gi kwathu̱ xiñho nöꞌö nsiꞌahu̱, ma da thusꞌahu̱ ár nze̱ye̱. Ha nöꞌö togo hingi kwati, da thömba nöꞌö mi beni mi pe̱ꞌshmö.

Ár nönö ne yá jödö ar Hesu

(Mt. 12:46‑50; Mr. 3:31‑35)

19 Nꞌagi mi uta ya jöꞌi, nꞌa mbi zo̱ta ár nönö ne yá jödö, ha himbi za̱ bi yu̱tꞌa habu̱ mi ꞌbu̱ꞌö, ngetho xa xki watꞌa nze̱ye̱ ya jöꞌi.

20 Ne bi tꞌembabi ar Hesu:

—Bi zo̱ ri nönö ne ri jödö, to̱pꞌa nthi gi ñöwi ꞌnö.

21 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nuꞌu̱ togo xi ꞌyo̱ ár mhö Jö ne da ꞌyo̱tꞌe, go gehyu̱ ma nönö ne ma jödö.

Ar Hesu bi japa ar ꞌyomndöhi bi ntsa̱ya̱

(Mt. 8:23‑27; Mr. 4:35‑41)

22 Nꞌar pa ar Hesu bi bo̱xa ha nꞌar motsa bi me̱wi yá ma̱xte, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Möhö ꞌrandi ar dehe.

Ne bi maꞌu̱.

23 Nu mi pa har dehe, ar Hesu bi ñꞌöhö. Ne mi da̱ñꞌu̱ bi ñꞌo nꞌar ꞌyomndöhi, ne yá mfe̱tsꞌi ar dehe mi hexta ar motsa, ꞌbu̱tho nda yu̱i.

24 Nuꞌmú̱ nuyá ma̱xte dama ba a̱ ar Hesu, ne bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Utateꞌihe, ꞌbu̱tho ga jöthu̱.

Ar Hesu bi nankꞌmu̱ bi zu̱ ar ꞌyomndöhi ne ar ñho̱nthe. Nuꞌmú̱ dama bi ntsa̱ya̱ gatho, xa bi ñhetho.

25 Nepꞌu̱ ar Hesu bi ꞌñembabi yá ma̱xte:

—Te bi ja ri jamfihu̱.

Ha nuꞌu̱ xa bi ntsu, mi ꞌyo̱tho nöꞌö bi ꞌyo̱tꞌa ar Hesu, ne mi eñꞌu̱ nꞌa ngu nꞌa:

—Togonu̱ ꞌmu̱. Ar ꞌyomndöhi ne ar dehe o̱te nöꞌö ꞌbe̱pabi.

Nꞌar ñꞌo̱ho̱ me Gadara xki nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi

(Mt. 8:28‑34; Mr. 5:1‑20)

26 Nu mi ꞌranga ar dehe, ne bi zo̱nga har ha̱i Gadara, mi ꞌbu̱ hár ñöni ar ñho̱nthe, mi ñhandwitho ar ha̱i Ngalilea.

27 Ha nu mi gö ar Hesu har motsa, nꞌa mba epꞌu̱tho bi zu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ mar mengunu̱. Mi pe̱ꞌsa nze̱ye̱ ya pa xki nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi, hinte mi he ar dutu, himi ꞌbu̱ hár ngu, mi haxa ha ya tꞌa̱gi.

28 Ne nu mi hyanda ar Hesu, ba e bi nda̱ndihmö hár wa, ne bi hye̱xa nꞌar mhafi bi ꞌñenö:

—Te gi hongwa, Hesu ár Tꞌu̱ꞌi Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi. Xa di a̱ꞌaꞌi, yo ma gi ꞌraka ar mfe̱i.

29 Bi mönga njapꞌu̱ ngetho ar Hesu mi ꞌbe̱pa ar tsꞌondöhi nda bo̱ni. Mi pe̱ꞌsa nze̱ye̱ ya pa xki nthe̱xkwi nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, ne xa te gatho mi japi. Nuya jöꞌi nda gu̱ ne nda dötꞌa ya nthöhibo̱jö, ha mi xe̱ktho. Ha nöꞌö ar tsꞌondöhi mi japi nda bo̱ni nda ma ha ya otꞌatꞌo̱ho̱.

30 Ar Hesu bi ꞌya̱mbabi ne bi ꞌñenö:

—Temár huꞌi.

Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nꞌa mutꞌi.

Bi mönga njapꞌu̱, ngetho xa xki yu̱tꞌa nze̱ye̱ ya tsꞌondöhi har ñꞌo̱ho̱ꞌö.

31 Ha nuꞌu̱ ya tsꞌondöhi xa bi ꞌya̱pa ar Hesu hinge nda me̱hna har ꞌbe̱xui.

32 Xa mi ꞌyonu̱ nze̱ye̱ ya tsꞌu̱di, mi ñunga har ngwani. Jange ya tsꞌondöhi xa bi ꞌya̱pa ar Hesu nda umba ar se̱ki nda yu̱tꞌa ha ya tsꞌu̱diyu̱. Ne nöꞌö bi umba ar se̱ki.

33 Jange ya tsꞌondöhi dama bi hye̱ ar ñꞌo̱ho̱, bi ma ba ku̱tꞌa ha ya tsꞌu̱di. Nuya tsꞌu̱diyu̱ bi nixtꞌi ma ba ñho̱ har maꞌye, ba tso har dehe habu̱ ba jötꞌa xo̱ge.

34 Ne nuꞌu̱ togo mi su ya tsꞌu̱di, mi hyandi xa bi ntsu, bi hye̱ ar nhixtꞌi ma ba ꞌyonga ar ꞌbede har hnini ne gatho ár nthetꞌi.

35 Gatho ya jöꞌi bi ma ba handase̱ nöꞌö xki nsipabi. Ne mi zo̱ñꞌu̱ habu̱ mi ꞌbu̱ ar Hesu, ka bi zu̱hnu̱ nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ xki tꞌe̱mbabi ya tsꞌondöhi, mi huhnu̱ hár wa, xki hye ár dutu, ne mi ja ár mfeni. Ne xa bi zuꞌu̱.

36 Nepꞌu̱ nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ ne xki hyanda nöꞌö xki thogi, mi xipabiꞌu̱ hanja xki mengi xki mꞌu̱i xiñho nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ꞌö.

37 Nuꞌmú̱ gatho ya me Gadara bi ꞌya̱pa ar möte ar Hesu nda bo̱ni nda zokwabinu̱ yá ha̱i, ngetho xa mi ntsuꞌu̱. Jange ar Hesu bi bo̱xa har motsa, ne bi mengi bi ma.

38 Ha nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ xki tꞌe̱mba ya tsꞌondöhi, xa mi a̱pa ar Hesu nda umba ar se̱ki nda de̱ni. Nöꞌö bi xipabi nda gohi, ne bi ꞌñembabi:

39 —Di ma ri ngu, ne gi xipabi gatho ya jöꞌi nuꞌu̱ ya döta ntꞌudi xi hwëkꞌa Jö.

Jange bi mengi, ne bi ndu̱i bi xipabi gatho ya jöꞌi tengu ar döta ya ntꞌudi xki hwëkwa ar Hesu.

Ár tꞌinxu ar Hairo, ne ar ꞌbe̱hñö bi da̱mba ár pa̱tꞌi ar Hesu

(Mt. 9:18‑26; Mr. 5:21‑43)

40 Núꞌmu̱ mba penga ar Hesu ꞌrandi ar dehe, ya jöꞌi xa bi njohya mi hyandi, ngetho mi to̱ꞌmtho nda pengi.

41 Nꞌa mba epꞌu̱tho nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Hairo, mar ndö hár nijö ya xodyonu̱. Bi nda̱ndihmö hár wa ar Hesu, ne bi ꞌya̱pa ar möte nda me̱wi hár ngu.

42 Ngetho ár tꞌinxu mi ntsa̱wi ar ndöte. Ho̱nse̱ ár tꞌinxunu̱ mi ꞌñehe, ne mi pe̱ꞌsa ꞌre̱tꞌa ma yonje̱ye̱. Jange ar Hesu bi me̱wi. Ne nu mi ma, ra nze̱ ya jöꞌi bi de̱ni, xa mi tsꞌitsꞌi.

43 Núnu̱ hár mhuntsꞌi ya jöꞌi, ka mi panu̱ nꞌar ꞌbe̱hñö xki tho ꞌre̱tꞌa ma yonje̱ye̱ xki xotꞌwa ya ji. Ne xa xki de gatho nöꞌö mi pe̱tsꞌi mi honi nda ñꞌo̱thehmö, ne hinxki za̱ nda ditsꞌi.

44 Nunar ꞌbe̱hñönu̱ bi watꞌa hár xu̱tha ar Hesu, bi da̱mba ár ñöni ár pa̱tꞌi. Ne dama bi ditsꞌi, ne bi ntsa̱ya̱ nöꞌö mi xotꞌwa ya ji.

45 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ñꞌa̱ni ne bi ꞌñenö:

—Togo xi da̱ngagi.

Gatho ya jöꞌi bi nko̱ni. Ha nu ar Pedro ne nu maꞌra mi ñꞌowi, bi ꞌñembabi ar Hesu:

—Ma tsi Utateꞌihe, gi nuse̱ nze̱ye̱ ya jöꞌi xa tsꞌisꞌi, ne ꞌbu̱tho da ꞌyentꞌaꞌi. Yoꞌö gi ñꞌa̱ni togo xi da̱ñꞌaꞌi.

46 Ha nu ar Hesu bi ꞌñenö:

—Di pödi xi ntha̱ngagi, ngetho da tsa̱ bi bo̱nga ar tsꞌe̱di ha ma ndoꞌyo.

47 Nu mi hyanda ar ꞌbe̱hñö xki böta ar Hesu xki tha̱mba ár pa̱tꞌi, ba e bi nda̱ndihmö hár wa, ne xa mi nhwötꞌi. Madeda ya jöꞌi bi da̱majöni yoꞌö xki da̱ñꞌö, ne bi mö, núꞌmu̱ mi da̱mba ár ñöni ár pa̱tꞌi, dama bi ntsa̱ya̱ ar hñeni mi thogi.

48 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Ma tsi tꞌinxuꞌi, nuna ri jamfi xi ma̱xꞌi xi dixꞌi. Di ma ter entho.

49 Mi ñöda ar Hesu, nꞌa mbi zo̱ta nꞌar ñꞌo̱ho̱ xki ꞌñe hár ngu ar Hairo már ndö har nijö, ne bi ꞌñembabi:

—Yo gi hökwa ár ꞌbe̱fi ar Utate, ngetho xi du ri tꞌinxu.

50 Ha nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ar Hesu, bi ꞌñembabi ar Hairo:

—Yo gi tu ri mu̱i, ho̱nse̱ gi jamfi ne ri tꞌinxu da kꞌontꞌi.

51 Nu mi zo̱nga hár ngu ar Hairo, ar Hesu hinto maꞌra bi hye̱gi bi yu̱tꞌi, ho̱nse̱ ar Pedro, ar Hakobo, ar Xuwa, ár dada ne ár nönö ar nxutsi.

52 Nze̱ye̱ ya jöꞌi xki mhuntsꞌa nthi, xa mi zontꞌi ne mi mafi. Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yo gi zoñhu̱, ngetho nunar nxutsi hinxi du, ötho.

53 Ha nuꞌu̱ bi dentho, ngetho mi pöꞌu̱ xiñho xki du.

54 Nepꞌu̱ ar Hesu bi mipa ár ꞌye̱ ar nxutsi, ne bi matꞌi ntsꞌe̱di:

—Nangi nxutsi.

55 Ar nxutsi bi menga ár pa, ne dama bi nangi. Nepꞌu̱ ar Hesu bi mö nda tꞌumba te nda zi.

56 Ha nu ár dada ne ár nönö xa mi ꞌyo̱tho. Ne nu ar Hesu bi hñuꞌmba yá mu̱i hinto nda xipabi nöꞌö xki thogi.

9

Bi mꞌe̱hna nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte

(Mt. 10:5‑15; Mr. 6:7‑13)

1 Ha nu ar Hesu bi muntsꞌa nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte, ne bi umba ar tsꞌe̱di nda ꞌye̱nga gatho ya tsꞌondöhi, ne nda o̱thebi yá hñeni ya jöꞌi.

2 Ne bi me̱hni nda xipa ár tsꞌu̱tꞌwi Jö ya jöꞌi, ne nda o̱thebi yá hñeni.

3 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yo te gi höxu̱ nöꞌö gi hoñhu̱ har ꞌñu. Yo gi höxu̱ ri ndo̱ho̱hu̱, wa nꞌar ꞌro̱zö, wa te gi tsihu̱, wa ar bojö, yo ma gi hñöxu̱ yo mponi ar dutu.

4 Nor ngu habu̱ ma gi tso̱ñhu̱, ka gi po̱nthu̱nu̱ núꞌmu̱ xki möhu̱.

5 Ne nöꞌö ar hnini habu̱ hinda ne da tꞌaꞌahu̱ ar se̱ki gi kohu̱, po̱ñhu̱, ne hwöju̱ ár fontha̱i ri thizahu̱. Njapꞌu da böꞌu̱ hinda ma da kꞌontꞌa ár kwe̱ Jö, ngetho himbi ne bi ꞌyo̱xa nöꞌö ga xifu̱.

6 Ne nu mi wadi bi xipa ar Hesu te nda ꞌyo̱tꞌu̱, bi nxañꞌu̱ ha gatho ya hnini, mi mönga ar hoga mhö, ne mi o̱thebi yá hñeni ya jöꞌi habu̱ gatho mi tso̱ni.

Ár ndöte ar Xuwa Xixthe

(Mt. 14:1‑12; Mr. 6:14‑29)

7 Ar ndö Erode bi zo ár gu nöꞌö mi o̱tꞌa ar Hesu, ne himi pödi te nda beni, ngetho nꞌañꞌo mi mönga nꞌa ngu nꞌa. ꞌRa mi enö ma ar Xuwa Xixthe xki mengi xki nte.

8 Maꞌra mi enö már mꞌe̱hni Jö Elia xki menga har ximha̱i. Ha nu maꞌra mi enö nꞌár mꞌe̱hni Jö mi ꞌbu̱ mahamꞌu̱ xki mengi xki nte.

9 Nuꞌmú̱ ar ndö Erode mi ense̱:

—Ha hinge go gekase̱ da ꞌbe̱pa togo bi hye̱kwa ár ñö ar Xuwa. Togo di o̱de mhö o̱tꞌa ya döta ꞌbe̱fi ꞌmu̱.

Ne mi honi hanja nda tsa̱ nda hyanda ar Hesu.

Bi tꞌinga ngu̱dminthebe ya jöꞌi

(Mt. 14:13‑21; Mr. 6:30‑44; Jn. 6:1‑14)

10 Yá ma̱xte ar Hesu mba pengi mi petwabi gatho nöꞌö xki ꞌyo̱tꞌu̱. Mꞌe̱fa bi zixyu̱ nda me̱wi habu̱ hinte mi ꞌbu̱ ya jöꞌi, getꞌu̱ ar hnini Betsaida.

11 Ha nu mi bö ya jöꞌi ndi manu̱, bi de̱ni. Ne nu mi zo̱ñꞌu̱, ar Hesu himbi kotsꞌi, bi metwabi ár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ne bi o̱thebi yá hñeni.

12 Nu mi nde, bi watꞌa nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte, ne bi ꞌñembabi:

—Di za̱ gi pe̱hna ya jöꞌi da mfontꞌi, da ma ha ya tꞌu̱lo hnini ne ya ngu ꞌbu̱ har nthetꞌi, ma da hyonga te da zi ne habu̱ da ñꞌoxi. Ngetho habu̱ di ꞌbu̱hu̱, teme da dingwa te da zi har tꞌo̱ho̱.

13 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Go gi umfu̱ te da ziyu̱.

Nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Teme ga umfe. Ho̱nse̱ ku̱tꞌa ya thuhme ne yoho ya tsi hwö di höhe. Wa gi ne ga ta̱mfe te da zi gathoyu̱.

14 Xa mi ra nze̱ye̱ ya jöꞌi, ho̱nse̱ ya ñꞌo̱ho̱ mi tsu̱ ngu ngu̱dminthebe. Ha nunar Hesu bi ꞌñembabi yá ma̱xte:

—Xifu̱ da hñu madenthebe nꞌa ngu nꞌa ya mutꞌi.

15 Njapꞌu̱ bi ꞌyo̱tꞌu̱, ne bi japa gatho bi hñudi.

16 Ar Hesu bi hñönga nuꞌu̱ ku̱tꞌa ya thuhme ne yoho ya tsi hwö, bi no̱ꞌsa mhetsꞌi, bi jöpi. Bi heke ne bi thokwa yá ma̱xte, ne nuyu̱ bi hyemba ya jöꞌi.

17 Gatho ya jöꞌi bi ñuni ne xa bi niñö. Mꞌe̱fa bi njo ya xe̱ni thuhme xki bongi, ne bi ñhuꞌsa ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌbo̱tsꞌe.

Ar Pedro bi da̱majöni

(Mt. 16:13‑20; Mr. 8:27‑30)

18 Nꞌagi ar Hesu mi ꞌbu̱se̱ ngetho xki ma nda ꞌya̱pa Jö, ho̱nse̱ yá ma̱xte mi ñꞌowi. Nꞌa mbi ꞌya̱mbathoꞌu̱, ne bi ꞌñembabi:

—Togo benga ya jöꞌi go geke ꞌnö.

19 Bi döꞌu̱ njawa:

—ꞌRa enö gar Xuwa Xixthe, maꞌra enö gar mꞌe̱hni Elia, ne maꞌra enö go geꞌe nꞌa nuyá mꞌe̱hni Jö mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo, xi mengi xi nte.

20 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xiꞌahu̱, togo gi eñhu̱ go gekaga.

Ar Pedro bi dödi, ne bi ꞌñenö:

—Nuꞌge go gar Kristo xi ꞌñexꞌa Jö.

Ar Hesu bi mö nda tho

(Mt. 16:21‑28; Mr. 8:31—9:1)

21 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi hñuꞌmba yá mu̱i hinto nda xipabi togoꞌö.

22 Ne bi ꞌñembabi:

—Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, mahyoni nda tho nze̱ye̱ ya thogi. Nda u̱tsa ya dönziandö, ya ndömöjö ne ya bötꞌofo, ne nda tho. Ha nu ár hñupa nda mengi nda nte manꞌagi.

23 Mꞌe̱fa bi zo gatho ya jöꞌi xki mhuntsꞌi, ne bi ꞌñembabi:

—Nöꞌö togo ne da de̱ngagi, mahyoni da pumhnise̱ ár te, ne hyaxꞌmu̱ da ñꞌe̱ntꞌatho ga ñꞌoꞌbe.

24 Ngetho nöꞌö togo ne da japi da kꞌontꞌa ár te, ma da ꞌbe̱di. Ha nöꞌö togo e̱ntꞌi da unga ár te da de̱ngagi, ma da dinga ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

25 Tema ñho da gu̱kwa nꞌar jöꞌi, da döhö gatho nöꞌö te jawa har ximha̱i, ne da ꞌbe̱ ár pa.

26 Nöꞌö togo da ntsa̱ da da̱majöni pökagi ne da mönga ma mhö, Nuga Xta e ga Njöꞌi ma ga ntsa̱ga nꞌehe xka ehe di nheki ma nsunda, ne ga hömpa ár nsunda ma Dada, ne gar ñꞌoꞌbe ya hoga e̱nxe̱.

27 Xa majöni di xiꞌahu̱, ꞌra gi ꞌbu̱hu̱wa hinge ma gi tuhu̱, mꞌe̱tꞌo gi hyandwabihu̱ ár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

Bi mponga ár ꞌba̱i ar Hesu

(Mt. 17:1‑8; Mr. 9:2‑8)

28 Mi tho ñhöto mpa xki wadi xki mönga ar Hesu njapꞌu̱, bi bo̱xa ha nꞌar tꞌo̱ho̱ nda ñöwi Jö ár Dada, ne bi zixa ar Pedro, ar Hakobo ne ar Xuwa.

29 Núꞌmu̱ mi ñöwi Jö, bi mpa̱ta ár hmi, ne ár he xa bi tꞌaxki ne mi hyatsꞌi.

30 Ne bi nhekinu̱ yoho ya ñꞌo̱ho̱ mi ꞌba̱hwi mi ñöwi, mar Moise ne ar Elia.

31 Habu̱ mi ꞌba̱ꞌu̱ xki goꞌmatho nꞌar hyatsꞌi. Mi no̱ñꞌu̱ ár ndöte ar Hesu ma nda thohnu̱ Herusalen.

32 Nu ar Pedro ne nuꞌu̱ mi ñꞌowi xa mi tsu̱ nꞌar tꞌöhö, ha himbi döhö. Ne bi hyanda ar nsunda mi nheki har Hesu ne nuꞌu̱ yoho ya ñꞌo̱ho̱ mi ꞌba̱hwi.

33 Núꞌmu̱ mi ꞌba̱i nda ñꞌedi nuya ñꞌo̱ho̱yu̱, ar Pedro bi ꞌñenö:

—Ma tsi Utateꞌi, xiñho ga ꞌbu̱hu̱wa. Te gi mö, ga hoje hñu ya mꞌetꞌe, nꞌa habu̱ gi ꞌbu̱ke, nꞌa habu̱ da mꞌu̱ ar Moise, ne manꞌa habu̱ da mꞌu̱ ar Elia.

Ngetho ar Pedro himi pödi teme mi mö.

34 Himi jwadi nda mönga njapꞌu̱, nꞌa mbi nhekitho nꞌar gui, xa bi goꞌmathoꞌu̱, ne xa bi ntsuꞌu̱.

35 Ne har gui bi nheki nꞌar mhö, bi ꞌñenö:

—Gehnu̱ ma hmöka Tꞌu̱. ꞌYo̱hu̱ nöꞌö xiꞌahu̱.

36 Mi ñhe nu ar mhöꞌö, ka bi hyantꞌu̱ mi ho̱nse̱ ar Hesu mi ꞌba̱hnu̱. Ha nuyu̱ hinte bi mö, ne hinto bi xipabi nuya paꞌu̱ nöꞌö xki hyantꞌu̱.

Ar Hesu bi o̱the nꞌar bötsi xki nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi

(Mt. 17:14‑21; Mr. 9:14‑29)

37 Ár hyaxꞌö ba köꞌu̱ har tꞌo̱ho̱, ne ra nze̱ye̱ ya jöꞌi bi ma ba kꞌöꞌsnu̱ ar Hesu.

38 Nꞌa mbi ñö ntsꞌe̱di nꞌar ñꞌo̱ho̱ madeda ya jöꞌi, ne bi ꞌñemba ar Hesu:

—Tsi Utate, ꞌyo̱tka ar möte gi e gi nutka ma tꞌu̱, ngetho ho̱nse̱ꞌö di ꞌñehe.

39 Nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi, ne nu xta umbabi japi da mafi. Xa hwötsꞌi, ne xa e̱ntsꞌa ya fu̱gi hár ne. Xa fo̱mi, ꞌbe̱di da hye̱gi.

40 Xta a̱pahmö nuya ri ma̱xte da ꞌye̱ni, ne hinte xi japabi.

41 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Yá bötsiꞌihu̱ ya me̱ꞌsku ne gar tsꞌojöꞌihu̱. Hangu ma ga ꞌbu̱hwithohu̱ ne ga pe̱sꞌahu̱ ar tsꞌe̱ti. Ba tsinkawa ri tꞌu̱.

42 Nu mi tsꞌimpabi ar Hesu nöꞌö ar bötsiꞌö, ar tsꞌondöhi bi fo̱ma har ha̱i, ne xa mi hwötsꞌi. Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌye̱nga ar tsꞌondöhi, bi o̱the ar bötsi, ne bi mengi bi da̱twa ár dada.

43 Gatho ya jöꞌi xa mi ꞌyo̱tho mi handwa ár tsꞌe̱di Jö.

Ar Hesu bi mengi bi mö ma nda tho

(Mt. 17:22‑23; Mr. 9:30‑32)

Nuya paꞌu̱ xa mi ꞌyo̱da ya jöꞌi gatho nöꞌö xki ꞌyo̱tꞌa ar Hesu. Nöꞌö bi ꞌñembabi yá ma̱xte:

44 —ꞌYo̱hu̱ xiñho nuna ma ga xiꞌahu̱, yo ma gi pumhnihu̱: Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, ma da nda̱twa yá ꞌye̱ ya jöꞌi.

45 Ha nuyá ma̱xte himbi bödi tema ndi bo̱nga nöꞌö bi xipabi, ngetho himi nthe̱gi nda zo yá mfeniꞌu̱. Ne mi ntsu nda ꞌya̱mbabi tema ndi bo̱nga nöꞌö xki möñꞌö.

Togo töte ár nsu

(Mt. 18:1‑5; Mr. 9:33‑37)

46 Nepꞌu̱ nuyá ma̱xte bi ndu̱i bi ñöxhnatho nꞌa ngu nꞌa togo nda ntöte ár nsu.

47 Nunar Hesu mi pötwatho yá mfeniꞌu̱. Jange ba tsi nꞌar tsi bötsi, bi ꞌba̱ꞌma habu̱ mi ꞌbu̱ꞌö.

48 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nöꞌö togo po̱tka ma thuhu da japamasu nꞌar tsi bötsi ngunu̱, jakamasugi. Ne nöꞌö togo jakamasugi, japamasu nöꞌö togo ba pe̱nkagi. Ngetho nöꞌö togo hingar ñꞌetsꞌihu̱, go töte ri nsuhu̱.

Nuꞌu̱ togo hingo ma ñꞌu̱nihu̱, go fa̱xkagihu̱

(Mr. 9:38‑40)

49 Nepꞌu̱ ar Xuwa bi ꞌñembabi ar Hesu:

—Ma tsi Utateꞌi, xta hanthe nꞌar ñꞌo̱ho̱ ju̱ñꞌa ár tsꞌe̱di ri thuhu, e̱nga ya tsꞌondöhi. Da höjwe ngetho hindi ñꞌohu̱.

50 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Yo gi hökwabihu̱, ngetho nöꞌö togo hingo ma ñꞌu̱nihu̱, fa̱xkagihu̱.

Ar Hesu bi zu̱i ar Hakobo ne ar Xuwa

51 Núꞌmu̱ mi ꞌba̱pꞌu̱tho nda zo̱ ar pa nda menga ar Hesu mhetsꞌi, nꞌa mbi ze̱ta ár mu̱i, bi gu̱ ar ꞌñu bi ma Herusalen.

52 Ne bi me̱hna ꞌra togo bi mꞌe̱tꞌo nda ma ha nꞌar hnini har ha̱i Nsamaria, nda hyoni habu̱ ndi zo̱ni.

53 Ha nuya mengunu̱ himbi ne bi umba nse̱ki, ngetho mi ꞌyo ar ꞌñu ndi ma Herusalen.

54 Nu mi bö njapꞌu̱ ar Hakobo ne ar Xuwa, yoho yá ma̱xte, bi ꞌñeñꞌu̱:

—Ma tsi Hmuꞌihe, ha hingi ne ga a̱hu̱ da da̱ ar tsibi mhetsꞌi, da tsötꞌa nunar hnininu̱, ngu bi ꞌyo̱tꞌa ar Elia.

55 Nu mi mönga njapꞌu̱ꞌu̱, ar Hesu bi ꞌba̱tꞌi bi kꞌötꞌi, ne bi zu̱i bi ꞌñembabi:

—Nuꞌahu̱, hingi pöhu̱ tema mfeni gi pe̱ꞌsu̱ gi möñhu̱ njapꞌu̱.

56 Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, hinxpa e da hñökwa yá te ya jöꞌi, ba e da po̱hyu̱.

Ne bi thogi bi me̱wi yá ma̱xte manꞌar tꞌu̱lo hnini.

Nuꞌu̱ mi ne nda de̱nga ar Hesu

(Mt. 8:18‑22)

57 Núꞌmu̱ mi ꞌyo ar ꞌñu, nꞌar ñꞌo̱ho̱ bi ꞌñemba ar Hesu:

—Ma tsi Hmuꞌi, ga te̱ñꞌaꞌi habu̱ gatho gi ma.

58 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Nuya miñꞌo pe̱ꞌsa yá oki, ne nuya tsꞌintsꞌu̱ pe̱ꞌsa yá mꞌafi, ha Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi hiñꞌotho habu̱ da me̱ ár ñö.

59 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñemba manꞌar ñꞌo̱ho̱:

—Ba e gi te̱ngagi.

Ha nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Ma tsi Hmuꞌi, di ne gi ꞌraka ar se̱ki mꞌe̱tꞌo ma ga a̱ ma dada, ne xka pengi ga te̱ñꞌaꞌi.

60 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Hye̱pꞌu̱ nuꞌu̱ xi du da ꞌya̱ nuꞌu̱ mahye̱gi xi duwi. Ne di mage ba mömba ár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

61 Nepꞌu̱ manꞌar ñꞌo̱ho̱ bi ꞌñemba ar Hesu:

—Ma tsi Hmuꞌi, nuga di ne ga te̱ñꞌaꞌi nꞌehe. Ho̱nse̱ ꞌraka ar se̱ki mꞌe̱tꞌo ma ga e ma mengu.

62 Ha nunar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmu̱ nꞌar wöhi he̱ka nꞌar the ne ñegi, nu ar the hinda ma njöntho. Njapꞌu̱tho nöꞌö togo da ñꞌe̱ntꞌi da de̱ngagi, ne da ñegi, hingar hoga ꞌbe̱go hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

10

Ar Hesu bi me̱hna ma hñunꞌa̱te ma ꞌre̱tꞌa yá ma̱xte

1 Mi tho gathoyu̱, ar tsi Hmu bi hwahna ma hñunꞌa̱te ma ꞌre̱tꞌa ya ñꞌo̱ho̱ mi te̱ni. Bi me̱hni ꞌra ma yoho, nda mꞌe̱tꞌoꞌu̱ ha gatho ya hnini habu̱ mꞌe̱fa nda those̱ꞌö.

2 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Majöni xa nze̱ye̱tho ar sofo, ha txꞌu̱tho ya ꞌbe̱go. Jange ꞌya̱fu̱ Jö togo ár me̱ti ar sofo, da me̱hna ya ꞌbe̱go da gu̱ꞌspa ár sofo.

3 Di möhu̱ ne zo̱tꞌa ri da̱hu̱, di pe̱ñꞌahu̱ ngu ya tsi de̱ti madeda ya miñꞌo.

4 Yo te gi höxu̱ ar ntꞌu̱tbojö, yo ma gi hyoju̱ ri ꞌbe̱nihu̱, yo gi höxu̱ nꞌa mponi ri thizahu̱. Ne yo ma gi ꞌba̱hu̱ gi ze̱ngwahu̱ ya jöꞌi har ꞌñu.

5 Nu xki ku̱thu̱ ha nꞌar ngu, gi ze̱ngwahu̱ njawa: Jö da hwëkꞌahu̱ nꞌar hogamꞌu̱i.

6 Ha nuꞌmu̱ ya mengunu̱ di ꞌbu̱ nꞌar hogamꞌu̱i, nuꞌmú̱ Jö da hwëkwabi ngu xka xifu̱. Ha nuꞌmu̱ hinꞌö, da mengtho da zu̱ꞌahu̱ ar hwëki.

7 Nu habu̱ da tꞌaꞌahu̱ nse̱ki, ka gi kohu̱nu̱, ne gi tsihu̱ nöꞌö da tꞌaꞌahu̱. Ngetho nꞌar ꞌbe̱go di ꞌñepi da tꞌumbabi ár nthöhö. Ne ka gi ꞌbu̱thu̱nu̱, yo gi ꞌyo gi nehu̱ ya ngu.

8 Nuꞌmu̱ gi tso̱ñhu̱ ha nꞌar hnini ne da tꞌaꞌahu̱ ar se̱ki, tsihu̱ gatho nöꞌö te da ꞌbo̱sꞌahu̱.

9 O̱thehu̱ ya da̱thi nuꞌu̱ di ꞌbu̱hnu̱, ne xifu̱ nuya mengunu̱, ba epꞌu̱tho ár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

10 Ha nuꞌmu̱ gi tso̱ñhu̱ ha nꞌar hnini ne hinda tꞌaꞌahu̱ ar se̱ki, ꞌba̱hu̱ habu̱ da ꞌyo̱ꞌahu̱ ya jöꞌi, ne gi ꞌñembabihu̱:

11 Ma ga hwöthe ma wahe da hyo̱ ár ha̱i nuna hnininu̱ xi mꞌa̱tꞌi. Njapꞌu̱ gi pöhu̱ döta ri mfe̱ihu̱ ba epꞌu̱, ngetho hinga ñꞌemu̱ihu̱ nöꞌö xta xiꞌahe. Pöhu̱ xiñho, ba epꞌu̱tho ár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

12 Di xiꞌahu̱, nunar pa da nthöxmajöni, xa ma da me̱ꞌsa nꞌar mfe̱i nunar hniniꞌö, ma da döta ar hnini Sodoma nöꞌö bi hwata Jö.

Ár mfe̱i ya hnini me̱ꞌsku

(Mt. 11:20‑24)

13 Hwëkate nuꞌahu̱ gar menguhu̱ Korasi, ne nuꞌahu̱ gar me Betsaidahu̱. Ngetho nuꞌmu̱ ya me Tiro ne ya me Sidon xi hyanthmö nuya ntꞌudi xi tꞌo̱tꞌa ha ri ha̱ihu̱, nuꞌu̱ xi ꞌyo̱tꞌwahmö yá ntso̱ꞌmi. Ne xi hyehmö ya he dumu̱i, ne xi nkoxhmö ya ꞌbospi tsꞌoni.

14 Ha nunar paꞌö xta thöspꞌahu̱ majöni, ma da döta ri mfe̱ihu̱ nöꞌö ma da hñönga ya me Tiro ne ya me Sidon.

15 Ha nuꞌahu̱ gar menguhu̱ Nkapernaum, gi hu ri mu̱ihu̱ ma da nju̱xꞌahu̱ mañö mhetsꞌi. Hinꞌö. Ma da tꞌeꞌahu̱ har ꞌbe̱xui.

16 Ne bi ꞌñembabi yá ma̱xte:

—Nöꞌö togo da ꞌyo̱xa nöꞌö gi xifu̱, go o̱tkagi. Ne nöꞌö togo hinda ꞌyo̱xa nöꞌö gi xifu̱, hingi o̱tkagi. Ha nöꞌö togo hingi o̱tkagi, hingi o̱ta nöꞌö togo xpa pe̱nkagi.

Nuꞌu̱ hñunꞌa̱te ma ꞌre̱tꞌa ya mꞌe̱hni ba pengi

17 Núꞌmu̱ mba penga nuꞌu̱ hñunꞌa̱te ma ꞌre̱tꞌa ya mꞌe̱hni, xa mi johya bi zo̱ho̱, ne bi ꞌñemba ar Hesu:

—Ma tsi Hmuꞌihe, nuya tsꞌondöhi himi tse̱ta ár tsꞌe̱di ri thuhu. Nöꞌö ndi ꞌbe̱fe, mi o̱tkagihe.

18 Ha nu ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hö. Nuga ndi handa ar tsꞌondöhi ba ta̱ mhetsꞌi ngu nꞌar hwe̱i.

19 Xta ꞌraꞌahu̱ ar tsꞌe̱di gi nethu̱ ya kꞌeñö ne ya penzu̱, ne gi töhu̱ gatho ár tsꞌe̱di ar tsꞌondöhi, ne nöꞌö hinte da za̱ te da jaꞌahu̱.

20 Ha hintsꞌu̱ gi njohyahu̱ ngetho ya tsꞌondöhi o̱tꞌa nöꞌö gi xifu̱. Mꞌe̱tꞌo njohyahu̱ ngetho ri thuhuhu̱ xi ntꞌotꞌa mhetsꞌi.

Ar Hesu xa bi njohya

(Mt. 11:25‑27; 13:16‑17)

21 Nuꞌmú̱ ar Hesu xa bi njohya hár tsꞌe̱di ár Hñö Jö, ne bi ꞌñenö:

—Ma tsi Dadaꞌi, go gar Hmu mhetsꞌi ne gatho har ximha̱i. Di nsundaꞌi ngetho xka utwabi ri ntꞌuti nuꞌu̱ ngu ya tsi bötsi hintsꞌu̱ te pödi, ne xka ꞌñökwa nuꞌu̱ ja yá mfödi ne ya nimfeni. Hö, ngetho njapꞌu̱ xka numañhoge, ma tsi Dadaꞌi.

22 Mi wadi bi mönga njapꞌu̱ ar Hesu, bi ꞌñemba nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱:

—Ma Dada xi ꞌye̱ntkꞌa gatho ha ma ꞌye̱. Hinto pötka ma mꞌu̱i, nuga ár Tꞌu̱gi Jö, ho̱nse̱ ma Dada. Ne hinto pötwa ár mꞌu̱i ma Dada, ho̱nse̱ ár Tꞌu̱gi ne nuꞌu̱ togo xta hwahni ga utwabi.

23 Ne bi ñhanda habu̱ mi ꞌbu̱ yá ma̱xte, ne bi ꞌñembase̱ꞌu̱:

—Njohyahu̱ ngetho xi tꞌaꞌahu̱ ar se̱ki gi hyanthu̱ nöꞌö gi hanthu̱pya.

24 Ngetho nuga di xiꞌahu̱, nze̱ye̱ yá mꞌe̱hni Jö ne ya ndö mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo, mi nehmö xi hyanda nöꞌö gi hanthu̱pya, ne himbi za̱ bi hyantꞌu̱. Ne mi nehmö xi ꞌyo̱ nöꞌö gi o̱hu̱pya, ne himbi za̱ bi ꞌyo̱ꞌu̱.

Ár ꞌbede nꞌar me Nsamaria nöꞌö bi me̱ꞌspa ar nhwëki ár mijöꞌiwi

25 Nepꞌu̱ nꞌar bötꞌofo ma ba kꞌöꞌsa ar Hesu nda ꞌyo̱tꞌwa nꞌar ntꞌa̱ni, ne nda tsa̱ti ha nda dödi xiñho, ne bi ꞌñemba njawa:

—Ma Utateꞌi, tema mahyoni ga pe̱fi ne ga pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

26 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Teme mönga ár tꞌofo ar Moise. Tema gi hetꞌi.

27 Nu ar bötꞌofo bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Ar tꞌofo enö njawa: ꞌÑetꞌa ri mu̱i, ꞌye̱ntꞌa ri te ne ri tsꞌe̱di, ne hñuxa ri mfeni gi mö Jö ri Hmu, ne gi mö ri mijöꞌiwi ngu gi mhöse̱.

28 Nepꞌu̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmu̱ gi ꞌyo̱tꞌa ngu xka mö, da tsa̱ gi ꞌbu̱ nꞌar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

29 Ha nunar bötꞌofo himi ne to nda kꞌaꞌspa ár ntꞌa̱ni. Jange bi mengi bi ꞌya̱ni:

—Togo ma mijöꞌiꞌbe ga mödi.

30 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Nꞌagi nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi ne ar ꞌñu, xki ꞌñe Herusalen ndi ma har hnini Heriko. Bi da̱ka ꞌra ya da̱kate, ne bi mo̱kwabi yá dutu bi hñöꞌspa gatho nöꞌö te mi hö. Xa bi fe̱nza, ne bi tsꞌohnu̱ ꞌbu̱tho nda du.

31 Mꞌe̱fa bi thopꞌu̱tho har ꞌñuꞌö nꞌar möjö, ne nu mi hyandi mi ꞌbe̱mpꞌu̱ har ꞌñu, bi ga̱xa hár ñöni, ne bi thogi bi ma.

32 Nepꞌu̱ bi thopꞌu̱tho nꞌar ma̱xte har nijö. Nunu̱ nꞌe, bi hyandatho ar ñꞌo̱ho̱ mi ꞌbe̱mpꞌu̱, ne bi ga̱xa hár ñöni ar ꞌñu, bi thogi bi ma.

33 Ha nꞌar me Nsamaria bi thopꞌu̱tho har ꞌñuꞌö. Ne mi zo̱nga getꞌu̱ habu̱ mi ꞌbe̱ñꞌö, mi hyandi, xa bi hwëki.

34 Bi ma ba kꞌötsꞌi, ne bi goꞌspa ar nziki ha yá ntsꞌe̱ni, bi xiꞌspa ar ixkatꞌafi, ne bi dutꞌwabi. Mꞌe̱fa bi ꞌye̱ntsꞌa hár nꞌo̱ge, bi zixa ha nꞌar ngu tꞌungar hatsꞌi, ne ka bi sunu̱.

35 Ár hyaxꞌöpꞌu̱, nu mi ꞌba̱ ar ꞌñu nda ma, bi hñö ar bojö, ne bi gutꞌwabi yopa ar ꞌbe̱fi nöꞌö ar unga hatsꞌi. Ne bi ꞌñembabi: Di tsokꞌatsꞌu̱wa nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ gi su, ne nuꞌmu̱ da kꞌatꞌa ar bojö, nu xka pengi ga jutꞌaꞌi.

36 Nu mi wadi bi mönga njapꞌu̱ ar Hesu, bi ꞌya̱mba ar bötꞌofo, ne bi ꞌñembabi:

—Nuya hñu ya ñꞌo̱ho̱yu̱, togo gi beni ger mijöꞌiwi ar ñꞌo̱ho̱ xki tha̱ki.

37 Nu ar bötꞌofo bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nöꞌö togo bi me̱ꞌspa ar nhwëki.

Ne ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Hö. Di ma ba japꞌu̱ nꞌehe.

Ar Hesu bi zo̱nga hár ngu ar Marta ne ar Maria

38 Ar Hesu bi mengi bi ne ar ꞌñu, ne bi zo̱nga ha nꞌar hnini. Ka mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ꞌbe̱hñö már thuhu ar Marta, togo bi umba ar se̱ki hár ngu.

39 Mi ꞌñe nꞌár juhwe̱ már thuhu ar Maria, gehnu̱ bi hñu hár wa ar Hesu mi o̱xa nöꞌö mi möñꞌö.

40 Ha nu ar Marta xa mi nxintꞌi mi o̱tꞌa ar ꞌbe̱fi har ngu. Nꞌa mbi watꞌatho habu̱ mi ꞌbu̱ ar Hesu, ne bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Hmuꞌi, ha hingi handi numa juhwe̱ tsogagi gatho ar ꞌbe̱fi. Xipabi da e da ma̱xkagi.

41 Nunar Hesu bi ꞌñembabi:

—Marta, tsi Marta, xa gi xo̱ni, ne xa gi tu ri mu̱i, ngetho nze̱ye̱ ar ꞌbe̱fi.

42 Ho̱nse̱ nꞌar ꞌbe̱fi mahyoni gi ꞌyo̱tꞌe, ngu nunar hoga ꞌbe̱fi xi hwahna ar Maria. Hinjoꞌo togo da hñökwabi.

11

Ar Hesu bi uta yá ma̱xte hanja nda tꞌa̱pa Jö

(Mt. 6:9‑15; 7:7‑11)

1 Bi zo̱ta nꞌar pa ar Hesu mi a̱pabi Jö ár Dada, ne nu mi waꞌö, nꞌár ma̱xte bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Hmuꞌi, di ne gi utkagihe hanja ga a̱fe Jö, ngu ar Xuwa mi utwabi yá ma̱xte.

2 Nu ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Núꞌmu̱ xki ꞌya̱fu̱ Jö, gi ꞌñeñhu̱ njawa:

Ma tsi Dadaꞌihe gi ꞌbu̱ mhetsꞌi,

dár nsunda ri thuhu.

Dá ekwa ri tsꞌu̱tꞌwi,

ne da tꞌo̱tꞌaꞌiwa har ximha̱i ngu bi tꞌo̱tꞌaꞌipꞌu̱ mhetsꞌi.

3 ꞌRakagihe te ga tsihepya.

4 Ne pumgagihe ma tsꞌokihe, ngetho nuje nꞌehe di pumfe togo xi tsꞌokagihe.

Ne yo gi he̱je da döje ar tsꞌa̱ti, ñöngagihe hinga o̱the nöꞌö xi ntsꞌotho.

5 Ne ar Hesu bi ꞌñemba yá ma̱xte nꞌehe:

—Ma ga möñhu̱, nꞌar jöꞌi ntsixkwi manꞌa nꞌanguthowi. Ne ngu made nxui ma da kꞌönga hár ngu, ne da ꞌñembabi: Xta ehe gi ꞌyo̱tka ar möte gi hmika hñu ya thuhme.

6 Ngetho ka di zo̱ manꞌar ñꞌo̱ho̱ di ntsixꞌbe nꞌehe, xpa e yapꞌu̱, ha hiñꞌotho te ga umbi.

7 Ne nöꞌö da dödi mbo hár ngu, ne da ꞌñenö: Hindi ne gi kꞌöskagipya. Xta kotꞌa ma goxthi, ne di hwixa ma bötsi. Jange hinda tsa̱ ga nangi ga ꞌraꞌa nöꞌö teme gi a̱di.

8 Ha nuga di xiꞌahu̱, hinda nangi da umbabi nöꞌö te a̱di mödi ár mpöhwi. Da nangi da umba gatho nöꞌö kꞌatꞌi, njapꞌu̱ da hye̱gi da ꞌya̱pa ár tꞌöhö.

9 Jange di xiꞌahu̱, ꞌya̱hu̱ ne da tꞌaꞌahu̱. Hyoñhu̱, ne gi tiñhu̱. Mathu̱, ne da nsokꞌahu̱ ar goxthi.

10 Ngetho nöꞌö togo da ꞌya̱di, da tꞌumbabi. Nöꞌö togo da hyoni, da dini. Ne nöꞌö togo da mafi, da nsokwabi.

11 Núꞌahu̱ gar dadahu̱, nuꞌmu̱ ri bötsihu̱ da ꞌya̱ꞌahu̱ nꞌar thuhme, hage gi umfu̱ nꞌar do. Xiꞌmu̱ da ꞌya̱ꞌahu̱ nꞌar hwö, hage gi umfu̱ nꞌar kꞌeñö.

12 Xiꞌmu̱ da ꞌya̱ꞌahu̱ nꞌar tꞌaxi, hage gi umfu̱ nꞌar penzu̱.

13 Nuꞌmu̱ gar tsꞌoktehu̱, ne gi pöhu̱ gi umfu̱ nöꞌö xiñho ri bötsihu̱, hanguhmö ar Dada mhetsꞌi xa da umbabi ár Hñö Jö gatho nuꞌu̱ togo da ꞌya̱pabi.

Da göxa yá mengu nꞌar ngu nuꞌmu̱ da ntunse̱

(Mt. 12:22‑30; Mr. 3:20‑27)

14 Nꞌar pa ar Hesu bi ꞌye̱mba nꞌar tsꞌondöhi nꞌar ñꞌo̱ho̱ xki japi nda ngone. Nu mi bo̱nga ar tsꞌondöhi, ar gone bi za̱ bi ñö. Ha nuya jöꞌi bi hyandi, xa bi ꞌyo̱tho.

15 Ha ꞌra mi eñꞌu̱:

—Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ e̱nga ya tsꞌondöhi, hömpa ár tsꞌe̱di ar Belsebu ár ndö ya tsꞌondöhi.

16 Maꞌra ho̱ntꞌa mi ne nda hya̱thmö, mi a̱pabi nꞌar ntꞌudi ndi ꞌñe mañö mhetsꞌi.

17 Ar Hesu mi pötho tema mi beñꞌu̱, jange bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌmu̱ nꞌar hnini da ñhege ne da ntunse̱, ma da jöꞌsase̱ꞌu̱ gatho nöꞌö xi ꞌyo̱tꞌe. Ha nuꞌmu̱ nꞌar ngu da ntunse̱ nuya mengu, da götsꞌi.

18 Njapꞌu̱tho nꞌehe, nuꞌmu̱ ar tsꞌondöhi da ntunkwi yá mitsꞌondöhiwi, hanja da me̱ꞌsa ár tsꞌe̱diꞌö. Nuga di xiꞌahu̱ njapꞌu̱, ngetho gi eñhu̱ di e̱nga ya tsꞌondöhi di hömpa ár tsꞌe̱di ar Belsebu ár ndö ya tsꞌondöhi.

19 Ha nuꞌmu̱ njapꞌu̱ ngu gi möñhu̱, xi nuya ri mꞌe̱hnihu̱ ꞌmu̱, togo ár tsꞌe̱di hömpabi da ꞌye̱nga ya tsꞌondöhi. Go da hñumpꞌa ri hmihu̱ꞌu̱.

20 Ha nuꞌmu̱ di e̱nga ya tsꞌondöhi di hömpa ár tsꞌe̱di Jö, pöhu̱ ꞌmu̱, ár tsꞌu̱tꞌwi Jö xi zo̱kwapya habu̱ gi ꞌbu̱hu̱.

21 Nuꞌmu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ jár tsꞌe̱di ne the̱ ya bo̱jö tsa̱ da su ár ngu, ꞌbe̱ꞌsa xiñho gatho yá ñho ꞌmu̱.

22 Ha nuꞌmu̱ da zo̱ manꞌa di töte ár tsꞌe̱di, ne da döhö, da hñömba yá bo̱jö the̱ nda su ár ngu. Da hñöꞌspabi nöꞌö mi pe̱tsꞌi, ne da hyemba yá ñꞌohu̱ gatho nöꞌö te janu̱.

23 Nöꞌö togo hindi ñꞌoꞌbe, u̱tsagi. Ne nöꞌö togo hindi musꞌbe mahye̱gi, go fontꞌi.

Ar tsꞌondöhi bi pengi

(Mt. 12:43‑45)

24 Nuꞌmu̱ nꞌar tsꞌondöhi da bo̱nga ha nꞌar jöꞌi, da ñꞌo ha ya otꞌa ha̱i, di honga habu̱ da ntsa̱ya̱, ne hinte tini. Nuꞌmú̱ da bense̱ ne da ꞌñenö: Xiꞌmu̱ ga penga ha ma ngu da po̱ni.

25 Ha nu xta pengi da dinga nöꞌö ár ꞌbe̱tꞌo ngu habu̱ mi ꞌbu̱i, xi njoki, ne xi thoki xiñho.

26 Nuꞌmú̱ nunar tsꞌondöhiꞌö, dama da hyonga ma yoto yá mitsꞌondöhiwi di töpa ár ntsꞌo, ne da ku̱tꞌi da mꞌu̱hwi. Ne nunár ꞌbe̱famꞌu̱i nunar jöꞌi xki hye̱hmö ar tsꞌondöhi, di töta ár ntsꞌo, hinge ngu ꞌbe̱tꞌo.

Nuꞌu̱ xa töta ar jöpi xi hñöni

27 Núꞌmu̱ mi mönga njapꞌu̱ ar Hesu, nꞌar ꞌbe̱hñö mi ꞌbu̱hnu̱ har mhuntsꞌi bi ñö ntsꞌe̱di, ne bi ꞌñenö:

—Xa xi jöpa Jö nöꞌö ar ꞌbe̱hñö xi ꞌyo̱ñꞌaꞌi, ne xi tedeꞌi.

28 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Töta ar njöpi xi hñönga nuꞌu̱ togo o̱twabi nöꞌö mönga Jö.

Ya tsꞌojöꞌi a̱ nꞌar ntꞌudi

(Mt. 12:38‑42; Mr. 8:12)

29 Mi ꞌyo mi mhuntsꞌa ya jöꞌi hár nthetꞌi ar Hesu, ne nöꞌö bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱ thota yá ntsꞌo, a̱di da hyanda nꞌar ntꞌudi, ha hinda ma da tꞌumbabi. Ho̱nse̱ da tꞌumba ár ntꞌudi ar mꞌe̱hni Honas.

30 Ngetho njangu ar Honas bi ꞌbe̱hni ngu ar ntꞌudi da hyanda ya me Ninibe, njapꞌu̱tho Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, gehnu̱ nꞌar ntꞌudi da hyanda ya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱.

31 Nunar ꞌbe̱hñö mar ndö ndi ꞌñe makꞌangi, ma da nanga har thöxamajöni, ne ma da hñuꞌmba yá hmi nuya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱. Ngetho nuna ba e har yapꞌu̱ ha̱i nda ꞌyo̱ꞌspa ár mfödi ar Salomon. Ne gi ꞌbu̱hwihu̱wa nꞌa xa töpa ár nsu ar Salomon.

32 Nuya me Ninibe ma da nanga har thöxamajöni, ne ma da hñuꞌmba yá hmi nuya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱. Ngetho nuꞌu̱ bi ꞌyo̱tꞌwa ár ntso̱ꞌmi nu mi zo ar Honas. Ne gi ꞌbu̱hwihu̱wa nꞌa xa töpa ár nsu ar Honas.

Ár ñotꞌi ma ndoꞌyohu̱

(Mt. 5:15; 6:22‑23)

33 Hinjoꞌo nꞌar jöꞌi togo da tso̱ nꞌar ñotꞌi ne da ꞌñögi, wa da goꞌma ha nꞌar tsꞌo̱i. Nöꞌö da ꞌyo̱tꞌe, da ꞌñexa habu̱ da tsa̱ da yotꞌa gatho mbo har ngu, ne da hyanda nuꞌu̱ togo da yu̱tꞌi.

34 Nuya ri da̱hu̱ ngu ꞌra yá ñotꞌi ri ndoꞌyohu̱. Nuꞌmu̱ ri da̱hu̱ xiñho, xo̱ge ri ndoꞌyohu̱ ꞌbu̱ har hyatsꞌi. Ha nuꞌmu̱ ri da̱hu̱ hingi ho, xo̱ge ri ndoꞌyohu̱ ꞌbu̱ har ꞌbe̱xui.

35 Jange jamasuhu̱ nöꞌö ar ñotꞌi gi pe̱ꞌsu̱, da yotꞌa xiñho ri mfenihu̱, ne hingi ꞌbu̱hu̱ har ꞌbe̱xui.

36 Nuꞌmu̱ gatho ri ndoꞌyohu̱ ꞌbu̱ har hyatsꞌi, ne hinte tsꞌompꞌa ri mfenihu̱, xa di kopꞌathohu̱ ar hyatsꞌi, ngu nꞌar ñotꞌi e̱sꞌahu̱ ár hyatsꞌi.

Ar Hesu bi no̱mba yá tsꞌoꞌbe̱fi ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya bötꞌofo

(Mt. 23:1‑36; Mr. 12:38‑40; Lk. 20:45‑47)

37 Nu mi wadi bi mönga njapꞌu̱ ar Hesu, nꞌar de̱ngaꞌbe̱pate bi ꞌya̱par möte nda me̱wi nda ñungwi hár ngu. Bi yu̱tꞌa ar Hesu, ne bi hñu har mexa.

38 Ha nu ar de̱ngaꞌbe̱pate xa bi ꞌyo̱tho mi hyanda ar Hesu himbi nxu̱ꞌye̱ mꞌe̱tꞌo ne nda ñuni ngu yá ntꞌumbiꞌu̱.

39 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌö:

—Nuꞌahu̱ gar de̱ngaꞌbe̱patehu̱, gi njanguhu̱ nꞌar xu̱tꞌbada ne ar xu̱tmohi, ho̱nse̱ xu̱tꞌa nthi, ha nu mbo xi ntsꞌotho. Nuꞌahu̱ gi ne gi po̱nga ri hmihu̱ ha yá nthandi ya jöꞌi, mödi gi pe̱ꞌsu̱ ha ri mfenihu̱ ar mfë ne ar tsꞌomꞌu̱i.

40 Xa xka ꞌbe̱ ri mfenihu̱. Ha hingi pöhu̱, Jö geꞌö bi hyoka xo̱ge ár ꞌba̱i ar jöꞌi, nthi ár ndoꞌyo ne mbo ár mfeni nꞌehe.

41 Fa̱xu̱ ya hyoya hyemfu̱ nöꞌö gi pe̱ꞌsu̱, ne njapꞌu̱ hö, da ntꞌaxkꞌaꞌihu̱ xo̱ge.

42 Hwëkate nuꞌahu̱ gar de̱ngaꞌbe̱patehu̱. Ngetho gi ꞌwekwabihu̱ Jö nꞌa ꞌre̱tꞌa xe̱ni ar xökꞌni, ar ruda ne gatho nu maꞌra ya do̱ni. Ha hinto gi o̱tꞌwabihu̱ ar ñho, ne hingi möhu̱ Jö. Xiñho gi ꞌwejwu̱ ár me̱ti Jö, ne hingi hye̱hu̱ gi ꞌyo̱tꞌwabihu̱ ar ñho maꞌra, ne gi möhu̱ Jö.

43 Hwëkate nuꞌahu̱ gar de̱ngaꞌbe̱patehu̱. Ngetho gi ne gi hñuhu̱ ha ya nthudi nsu ha ya nijö, ne gi nehu̱ da nze̱ngwaꞌihu̱ xa di ꞌbe̱nga ntꞌekꞌei ha ya ta̱i.

44 Hwëkate nuꞌahu̱ gar bötꞌofohu̱, ne gar de̱ngaꞌbe̱patehu̱, xa gar katehu̱. Gi ñhe̱hwihu̱ ya ntꞌa̱gi hingi nheki, thotya jöꞌi mañö, ne hingi pöꞌu̱ tengu ar ntsꞌotho mbo.

45 Nepꞌu̱ bi dö nꞌar bötꞌofo, ne bi ꞌñembabi ar Hesu:

—Ma Utateꞌihe, núꞌmu̱ gi mönga njapꞌu̱, gi e̱mgagihe dar bötꞌofohe nꞌehe.

46 Ha nunar Hesu bi ꞌñenö:

—Hwëkate nuꞌahu̱ gar bötꞌofohu̱ nꞌehe. Ngetho gi jafu̱ ya jöꞌi da muxa ya ꞌbe̱ni nuꞌu̱ hingi tsa̱ da mutsꞌi, ha nuꞌahu̱ hingi ne gi tha̱ñhu̱tsꞌu̱.

47 Hwëkateꞌihu̱. Ngetho gi pengi gi hokwabihu̱ yá ntꞌa̱gi yá mꞌe̱hni Jö mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo, nuꞌu̱ bi hyose̱ ri palehu̱.

48 Njapꞌu̱ nheki gi etꞌathohu̱ ri xu̱thahu̱ nöꞌö bi ꞌyo̱tꞌa ri palehu̱. Ngetho nuꞌu̱ bi hyo ya mꞌe̱hni, ha nuꞌahu̱ go gi pengi gi hokwabihu̱ yá ntꞌa̱gi.

49 Jange Jö xki ꞌñense̱ hár döta mfödi: Ma ga pe̱mpabiꞌu̱ ma mꞌe̱hni ne ma mpo̱te. ꞌRa ma da tho, ne maꞌra xa ma da ntꞌu̱tsa.

50 Jange nuya jöꞌi ꞌbu̱pya, Jö go ma da gotꞌwabi gatho ár ji yá mꞌe̱hni xi nhöꞌmba di ndu̱i núꞌmu̱ mi thoka ar ximha̱i.

51 Da ndu̱ꞌma núꞌmu̱ mi nhöꞌmba ár ji ar Abel, di göxa ár ji ar Sakaria nöꞌö bi tho madedar mꞌo̱xmꞌo̱ñho̱ ne ar nijö. Jange di xiꞌahu̱, Jö gatho ma da gotꞌwa nuya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱.

52 Hwëkate nuꞌahu̱ gar bötꞌofohu̱. Ngetho hingi he̱hu̱ da bötwa ár mhö Jö nuꞌu̱ togo ne da bödi. Himbi zo ri mfenihu̱, ne hingi he̱hu̱ maꞌra nda zo yá mfeni.

53 Nu mi wadi bi mönga njapꞌu̱ ar Hesu, nuya bötꞌofo ne nuya de̱ngaꞌbe̱pate, xa bi fa̱tsꞌi mi o̱tꞌwa nze̱ ya ntꞌa̱ni.

54 Ngetho xa mi ne nda ꞌyo̱ꞌu̱ nda mönga nöꞌö himi ho, ne njapꞌu̱ nda dinga te nda hyo̱tsꞌe.

12

Jamasuhu̱ yá tsꞌontꞌuti ya de̱ngaꞌbe̱pate

1 Nepꞌu̱ xa mi thota ár nze̱ye̱ ya jöꞌi bi mhuntsꞌi, ne mi ñꞌentꞌa nꞌa ngu nꞌa. Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ndu̱i bi ñö, ne mꞌe̱tꞌo bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Jamasuhu̱, yo ma gi te̱mbabihu̱ yá tsꞌomꞌu̱i ya de̱ngaꞌbe̱pate, ngetho nuꞌu̱ xa o̱tꞌa ñhogajöꞌi ne ya nemhñö, ne ꞌramtxꞌu̱ tsꞌomba yá mfeni ya jöꞌi.

2 Hiñꞌotho teme xi tꞌögi ne hinda thini, wa teme xi tꞌo̱tꞌa ñꞌöntho ne hinda födi.

3 Jange nuga di xiꞌahu̱, gatho nöꞌö gi möñhu̱ ñꞌöntho, mꞌe̱fa ma da födi. Ne gatho nöꞌö gi njontꞌanehu̱, ma da mhönga ntsꞌe̱di gatho da ꞌyo̱de.

Togo gi tsuhu̱

(Mt. 10:28‑31)

4 Ha nuga di eñꞌahu̱, ma tsi ñꞌowiꞌihu̱, yo gi tsuhu̱ togo ne da hñökꞌahu̱ ri tehu̱, ne mꞌe̱fa hinda tsa̱ te manꞌa da jaꞌahu̱.

5 Ma ga xiꞌahu̱ togo mahyoni gi tsuhu̱. Tsuhu̱ nöꞌö tsa̱ da hñökꞌa ri tehu̱, ne pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di da me̱ñꞌahu̱ har tsibi nꞌehe. Hö, go gi tsuhu̱nu̱.

6 Nuya tsi tsꞌintsꞌu̱ hingi hmödi, tꞌunga ku̱tꞌa ha nꞌar tsi ngu̱dmi. Ha Jö hinxi pumhni nꞌayu̱.

7 Xiꞌahu̱hmö. Gatho ri xtöhu̱ Jö pödi hanguꞌu̱. Jange yo gi ntsuhu̱, ngetho gi töfu̱ ár nsu pe̱ꞌsa nꞌa mutꞌi ya tsꞌintsꞌu̱.

Nuꞌu̱ togo da da̱ta majöni ya jöꞌi xi bökagi

(Mt. 10:32‑33; 12:32; 10:19‑20)

8 Di xiꞌahu̱, gatho nuꞌu̱ togo da da̱majöni ha yá nthandi ya jöꞌi xi bökagi, Nuga xta e ga Njöꞌi, ma ga da̱majöni ha yá nthandi yá e̱nxe̱ Jö xta mpöꞌbeꞌu̱.

9 Ha nuꞌu̱ togo da ko̱ngagi ha yá nthandi ya jöꞌi, nuga nꞌe, ma ga ko̱nga ha yá nthandi yá e̱nxe̱ Jö, ga enö hiñhamꞌu̱ xta mpöꞌbeꞌu̱.

10 Nuꞌmu̱ nꞌa da ñömañꞌu̱bi Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, da mpumbabi. Ha nöꞌö togo da zanga ár Hñö Jö, hinda ma da mpumbabi.

11 Nu xta tsꞌixꞌahu̱ ha yá nijö ya xodyo, wa ha yá nthandi ya nza̱ya̱, wa maꞌra yá ndö ya hnini, yo gi tu ri mu̱ihu̱ tema gi thöhu̱, yo gi beñhu̱ mꞌe̱tꞌo tema gi möñhu̱.

12 Ngetho nu xki ñöhu̱, ár Hñö Jö ma da utꞌahu̱ teme mahyoni gi möñhu̱.

Ár ꞌbede nꞌar ñꞌo̱ho̱ hinte mi kꞌatꞌi himi benga nöꞌö xiñho

13 Nepꞌu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi ꞌyo har mhuntsjöꞌi, bi ꞌñemba ar Hesu:

—Ma Utateꞌi, xipatsꞌu̱ ma jödö ga ñheꞌbe nöꞌö bi zogagihe ndu ma dadahe.

14 Nunar Hesu bi ꞌñembabiꞌö:

—Xiꞌge Ndada, togo xi hñuxkaga ngu ar nza̱ya̱ ga hekꞌahu̱ ar ha̱i.

15 Ne bi ꞌñenö nꞌe:

—Jamasuhu̱ hinge xa gi hyomfu̱ yá ñho ar ximha̱i, ngetho ha ya ñho, hinge ja bi ehnu̱ ar hogamꞌu̱i.

16 Ne bi xipa nꞌar ꞌbede nuꞌu̱ ya jöꞌi xki mhuntsꞌi, ne bi ꞌñembabi:

—Mi ꞌbu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ xa mi pe̱ꞌsa nze̱ye̱ ya ñho, ne nuyá ha̱i xa bi unga nꞌar hoga sofo.

17 Nuꞌmú̱ nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ꞌö bi bense̱, ne bi ꞌñenö: Te ga pe̱pya. Hiñꞌotho habu̱ ga kwata gatho ma sofo.

18 Nꞌa mbi ꞌñense̱ hár mfeni: Da beni tema ga pe̱fi. Ma ga yo̱tꞌa nuyu̱ ma tꞌu, ne ma ga hoka maꞌra di töte ár döta. Ne ka ga u̱tnu̱ gatho ma sofo ne gatho nöꞌö te di pe̱tsꞌi.

19 Nepꞌu̱ ka jwadi ga kwata gatho ma sofo, ma ga embase̱ ma te: Nupya hö, janu̱ gatho nöꞌö te di honi ga tsi nze̱ye̱ ya je̱ye̱ da ꞌñepꞌu̱. Nupya da tsa̱ ga tsa̱ya̱, ga ñuni, ga ntsithe, ne xa ga njohya.

20 Ha Jö bi ꞌñembabi nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ꞌö: Xa xka ꞌbe̱ ri mfeni, ngetho ar nxuinu̱, ma gi tu, ne gatho nöꞌö gi pe̱tsꞌi, hingi pödi togo ma da gohwi.

21 Njapꞌu̱tho nꞌehe, nöꞌö togo xi muntsꞌa nze̱ye̱ ya ñho ár me̱tise̱, nu xta du, ma da ñhoya hár nthandi Jö.

Yo gi tu ri mu̱ihu̱ tema di ꞌñepꞌu̱

(Mt. 6:25‑34)

22 Nepꞌu̱ ar Hesu bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Nupya di xiꞌahu̱, yo gi tu ri mu̱ihu̱ tema gi tsihu̱, wa tema gi hyehu̱.

23 Ngetho ri tehu̱ töpa ár nsu ar ñhuni, ne ri ndoꞌyohu̱ töpa ár nsu ar he.

24 Hyanthu̱ ya ka. Nuꞌu̱ hingi potꞌi, hingi xofo, ne hiñꞌotho yá tꞌu. Jö go ꞌwiñꞌu̱. Ne nuꞌahu̱ gi töfu̱ ár nsu gatho ya zuꞌwe nsa̱ni.

25 Togo da hñuꞌsa ár ñhetsꞌi xa di tu ár mu̱i.

26 Nuꞌmu̱ hingi tsa̱ gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö hingi hembi, yoꞌö tupꞌa ri mu̱ihu̱ gatho nu maꞌra ꞌmu̱.

27 Hyanthu̱ hanja te ya do̱ni. Hingi hetꞌi, hingi pe̱ manꞌar ꞌbe̱fi. Ha di xiꞌahu̱, nunar ndö Salomon, mödi xa mi pe̱ꞌsa ár nsu, himbi za̱ bi ñhe ngu ár nza̱thoꞌu̱.

28 Nuꞌmu̱ Jö heta ya do̱ni da ndo̱mpya har ꞌbatha, ne xudi da nkꞌu̱tsꞌi da tꞌu̱ꞌsa har tsibi, xiꞌahu̱, tengu da thetꞌahu̱ ꞌmu̱. Yoꞌö xa hinte gi pe̱ꞌsu̱ ri jamfihu̱.

29 Jange yo gi tu ri mu̱ihu̱ tema gi tsihu̱ ne tema gi hyehu̱, ne hindi oda ri mfenihu̱ tema gi kꞌathu̱.

30 Ngetho gatho nuꞌu̱ ya jöꞌi hinxi ñꞌemu̱i, hyaxꞌmu̱ oda yá mfeni nöꞌö te da zi ne te da hye. Ha nuꞌahu̱, ri Dadahu̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi, pöꞌö teme gi kꞌathu̱.

31 Jange hyoñhu̱ mꞌe̱tꞌo hanja gi ꞌbu̱hu̱ xiñho hár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ne njapꞌu̱ hö, hinda kꞌatꞌahu̱ gatho nöꞌö gi hoñhu̱.

Pe̱ꞌsa ri ñhohu̱ núnu̱ mhetsꞌi

(Mt. 6:19‑21)

32 Ma tsi tꞌu̱lo mhuntsꞌiꞌihu̱, yo gi ntsuhu̱, ngetho Jö ri Dadahu̱ xi hwëkꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ hár tsꞌu̱tꞌwiꞌö.

33 Jange pa̱hu̱ ri mꞌe̱tsꞌihu̱, ne hyembabihu̱ ya hyoya. ꞌYo̱thu̱ ri ꞌbe̱nihu̱ hingi thege, ne ri mꞌe̱tsꞌihu̱nu̱ mhetsꞌi hinda götsꞌi, habu̱ hinda yu̱tꞌa ya bë da bëpꞌahu̱, ne hinda de ar zuꞌwe.

34 Ngetho habu̱ ꞌbu̱ ri mꞌe̱tsꞌihu̱, ka ꞌbu̱hnu̱ ri mfenihu̱ nꞌehe.

Ar hoga ꞌbe̱go ndo̱ꞌmi

35 Ñhoju̱ ne ndo̱ꞌmhu̱, ngu ꞌra ya hoga ꞌbe̱go di zo̱ yá ñotꞌi.

36 Jahu̱ ngu ꞌra ya ꞌbe̱go to̱ꞌma yá hmu xta menga nꞌar ngo nthöti, ne nu xta ga̱ntꞌa ar goxthi, nuꞌu̱ ngutꞌa da xokwabi.

37 Xa ma da njohya nuꞌu̱ ya ꞌbe̱go di nuhu núꞌmu̱ xta zo̱ ár hmu. Nuga di xiꞌahu̱, nunar hmuꞌö da mo̱ ar mexa, ne da ꞌñei da ꞌwini.

38 Mödi da zo̱ made ar xui, wa núꞌmu̱ ꞌbu̱tho da hatsꞌi, xa ma da njohya nuꞌu̱ ya ꞌbe̱go da tsꞌu̱di nuhu.

39 Ne di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ nꞌar jöꞌi di pöhmö hamꞌu̱ da zo̱ ar bë, nu ar jöꞌiꞌö hinda ñꞌöhö, da su ár ngu, hinda hye̱ ar bë da yu̱tꞌi da bëpabi.

40 Jange nuꞌahu̱ ndo̱ꞌmhu̱, ngetho nöꞌö ar pa hingi beñhu̱, nꞌa ngi tha̱ñhu̱tho, ma da mengi da ehe Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

Ar hoga ꞌbe̱go ne ar tsꞌoꞌbe̱go

(Mt. 24:45‑51)

41 Nepꞌu̱ ar Pedro bi ꞌya̱mbar Hesu, ne bi ꞌñembi:

—Ma tsi Hmuꞌi, xi nunar ꞌbede ga jwadi ga mö, hage ho̱nse̱ ga xije, wa ga xipa gatho ya jöꞌi.

42 Ne ar tsi Hmu bi dödi:

—Xiꞌmu̱ nꞌar hmu da bo̱nga ár ngu da ma, togo da zokwa ár ꞌbe̱fi da su ne da ꞌwimbabi gatho yá ꞌbe̱go. Hage hinda zokwabi nꞌar hoga ꞌbe̱go di pödi te gatho mahyoni da me̱fi.

43 Xa da njohya nöꞌö ar ꞌbe̱go nu xta zo̱ ár hmu, ne da dini di o̱tꞌa gatho ngu nöꞌö xki zokwabi nda me̱fi.

44 Xa majöni di xiꞌahu̱, nu ar hmuꞌö ma da ꞌñexa ar hoga ꞌbe̱goꞌö, da supa gatho nöꞌö te pe̱tsꞌi.

45 Ha nuꞌmu̱ nöꞌö ar ꞌbe̱go togo bi tsꞌogi nda supa ár ꞌbe̱fi ár hmu, da benga hár mfeni, nunár hmu hinda nxo̱ni da pengi. Ne da ndu̱i da me̱ ya ñꞌo̱ho̱ ne ya ꞌbe̱hñö nuꞌu̱ yá miꞌbe̱gowi, ne xa di ñuntho, ne di tsithetho, ne xa di ntitho.

46 Ha nuꞌmu̱ ár hmu da zo̱ho̱ nöꞌö ar paꞌö hindi to̱ꞌma nor ꞌbe̱goꞌö, xa ma da tꞌumba nꞌar döta mfe̱i, ne da ꞌñetꞌa habu̱ bi ku̱ nuꞌu̱ hingi ñꞌemu̱i.

47 Nöꞌö ar ꞌbe̱go pödi xiñho tema xi ꞌbe̱pa ár hmu, ne hinda ꞌyo̱tꞌe, töte ár mfe̱i ma da tꞌumbabiꞌö.

48 Ha nöꞌö ar ꞌbe̱go hindi pödi xiñho teme xi ꞌbe̱pa ár hmu ne hinda me̱fi xiñho, da tꞌumba ar mfe̱i, mödi hingar nze̱ye̱ ngu nöꞌö manꞌa. Ngetho nöꞌö togo da tꞌe̱ntꞌwa nze̱ye̱ ar ꞌbe̱fi hár ꞌye̱, njapꞌu̱tho ma da thöꞌspa majöni nꞌehe. Ne nöꞌö togo da tꞌumbabi nze̱ye̱ da su, njapꞌu̱tho ma da thöꞌspa majöni.

Ngetho xpa e ar Hesu, ma da ñhe ya jöꞌi

(Mt. 10:34‑36)

49 Nuga xta ekwa har ximha̱i ga u ar tsibi, ne xa di nehmö da ndu̱i da nzo̱.

50 Mahyoni ga tho nze̱ye̱ ya u̱gi ne ya dumu̱i, ne xa di nehmö da ndu̱i ga thogi.

51 Ha gi beñhu̱ xta ekwa ga jöꞌsa ya tuhni har ximha̱i. Hinꞌö, xta e ga exa ya jöꞌi da ntuhni.

52 Da ndu̱ ar pania di mapꞌu̱, nuꞌmu̱ ha nꞌar ngu di ꞌbu̱ ku̱tꞌa, ma da ñhehyu̱, hñu da u̱tsa nu yoho, ne yoho da u̱tsa nu hñu.

53 Ya dada da u̱tsa yá tꞌu̱, ha nuya tꞌu̱ da do̱xa yá dada. Ya nönö da u̱tsa yá tꞌinxu, ha nuya tꞌinxu da do̱xa yá nönö. Nuya ka̱ da u̱tsa yá tsꞌihwe̱, ha nuya tsꞌihwe̱ da u̱tsa yá ka̱.

Hanja hingi pöhu̱ nuya pa gi ꞌbu̱hu̱

(Mt. 16:1‑4; Mr. 8:11‑13)

54 Ar Hesu bi ꞌñembabi ya jöꞌi nꞌehe:

—Núꞌmu̱ gi hanthu̱ da nju̱xa ya gui núnu̱ mampuni, gi eñhu̱ ma da ꞌwöi, ne majöni da njapꞌu̱.

55 Nuꞌmu̱ da ndu̱i da ñꞌo ar ndöhi, gi eñhu̱ ma da zo̱ ar pahyadi, ne majöni da njapꞌu̱.

56 Nemhñöhu̱. Gi pöhu̱ gi hyanthu̱ hamꞌu̱ mponga mhetsꞌi ne ar ximha̱i, hanja hingi pöhu̱ mponga nuya payu̱ gi ꞌbu̱hu̱.

Kohwi nꞌar nkohi ri ñꞌu̱nihu̱

(Mt. 5:25‑26)

57 Hanja hingi bense̱hu̱ ndanaꞌö xiñho gi ꞌyo̱thu̱, ne ndanaꞌö hingi ho.

58 Nuꞌmu̱ nꞌa da zixꞌahu̱ har tsꞌu̱tꞌwi, nu xki ꞌyohu̱ har ꞌñu, dama gi nkohwihu̱ núꞌmu̱ gi ꞌyose̱hu̱, njapꞌu̱ hinda zixꞌahu̱ har nza̱ya̱. Ngetho núꞌmu̱ xki tso̱ñhu̱ har nza̱ya̱, nöꞌö da da̱tꞌahu̱ ár mfa̱tsꞌi, ne nöꞌö ár mfa̱tsꞌi da zixꞌahu̱, ma da goꞌahu̱ har fa̱di.

59 Di xiꞌahu̱ hinda za̱ gi po̱ñhu̱, ma gi ꞌbu̱hu̱nu̱ gi kꞌothu̱ gatho nöꞌö gi tuhu̱.

13

ꞌYo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi, hyoñhu̱ hingi mꞌe̱hu̱

1 Núꞌmu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ ꞌra ya jöꞌi bi metwabi ar Hesu hanja ar Pilato bi me̱hna togo nda hyo ꞌra ya me Ngalilea. Ne bi nthöspabi ár jise̱ꞌu̱ ár ji ya me̱ti mꞌo̱ñho̱ mi uñꞌu̱ har dönganijö Herusalen.

2 Ne ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ha gi beñhu̱ nuya ñꞌo̱ho̱yu̱ bi tꞌo̱tꞌwa njapꞌu̱ ngetho mi töpa yá tsꞌoki gatho nu maꞌra ya me Ngalilea.

3 Di xiꞌahu̱ hinꞌö. Ha nuꞌmu̱ hingi ꞌyo̱tꞌwabihu̱ ár ntso̱ꞌmi, ma gi mꞌe̱hu̱ ngu bi mꞌe̱ꞌu̱.

4 Xi nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamahñöto ya jöꞌi bi ze̱ꞌma ar heꞌsjödo Siloe núꞌmu̱ mi yo̱tꞌe, ha gi hu ri mu̱ihu̱ mi töpa yá tsꞌoki gatho nu maꞌra ya me Herusalen.

5 Di xiꞌahu̱ hinꞌö. Ha nuꞌmu̱ hingi ꞌyo̱tꞌwabihu̱ ár ntso̱ꞌmi, ma gi mꞌe̱hu̱ ngu bi mꞌe̱ꞌu̱.

Ár ꞌbede nꞌar ꞌba̱iꞌiuxi hinte mi tu

6 Ne ar Hesu bi xipa nꞌar ꞌbede ya jöꞌi, ne bi ꞌñembabi:

—Nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi pe̱ꞌsa nꞌar ꞌba̱iꞌiuxi mi ꞌba̱ hár hwöhi. Ne nꞌar pa bi ma ba kꞌötsꞌi nda nu ha xki ndu, ne hinte bi dini.

7 Nepꞌu̱ bi ꞌñemba ár ꞌbe̱go mi su ar hwöhi: Di ne gi tse̱ka nunar ꞌba̱iꞌiuxi, ngetho hñu nje̱ye̱ xta ehe di handi ha da ndu, ne hinte xta tini. Jange te ga jafu̱, ho̱nse̱ honga nze̱ ar ha̱i ne hinte uni.

8 Nuꞌmú̱ bi ꞌñenga ar ꞌbe̱go: Ma tsi hmuꞌi, yo gi tse̱jmö. Ma ga he̱hu̱ manꞌa nje̱ye̱. Ma ga fo̱mba ar ha̱i ne ga u̱tꞌwa ar ꞌyai.

9 Xömhö njapꞌu̱ da ndu. Ha nuꞌmu̱ hinda uni, nuꞌmú̱ hö, da za̱ gi tse̱ki.

Nꞌar pa ntsa̱ya̱ ar Hesu bi o̱the nꞌar ꞌbe̱hñö mar nkꞌoxtha

10 Nꞌar pa ntsa̱ya̱ ar Hesu mi ꞌbu̱ ha nꞌár nijö ya xodyo, mi uta ya jöꞌi.

11 Ne mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar tsi ꞌbe̱hñö xki nkꞌoxtha. Xki tho ꞌre̱tꞌamahñöto nje̱ye̱ nꞌar tsꞌondöhi xki japi nda ñheni, himi he̱gi nda jönga ár xu̱tha.

12 Nu mi hyanda ar Hesu, bi zofo ne bi ꞌñembabi:

—Nönö, nupya xi hye̱kꞌaꞌi ri hñeni.

13 Nuꞌmú̱ bi hñuꞌspa yá ꞌye̱ ar tsi ꞌbe̱hñö. Ne dama bi za̱ bi jönga xiñho ár ndoꞌyo, ne bi mu̱di bi umba njamödi Jö.

14 Ne nöꞌö mar ndöngi har nijö, bi mbo̱ ár kwe̱, ngetho ar Hesu bi o̱the ar tsi ꞌbe̱hñö har pa ntsa̱ya̱. Ne bi ꞌñemba ya jöꞌi:

—Di pe̱ꞌsu̱ ꞌrato mpa ga mpe̱hu̱. Nuꞌmu̱ tsu̱ꞌahu̱ ya hñeni, ba ehu̱ nuya paꞌu̱ da tꞌo̱theꞌihu̱, hinge nuya pa ntsa̱ya̱.

15 Ar tsi Hmu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nemhñöhu̱. Ha hingi xoꞌthu̱ ri boihu̱ wa ri nꞌo̱gehu̱ gi tsíthu̱, mödi ar pa ntsa̱ya̱.

16 Xi nunar tsi ꞌbe̱hñönu̱ ár ma̱ngaꞌbe̱to ar Abra, xi ꞌwe̱ꞌsa ar tsꞌondöhi ꞌre̱tꞌamahñöto nje̱ye̱, hage hingi ho da sotꞌi mödi ar pa ntsa̱ya̱.

17 Ne nu mi mönga njapꞌu̱ ar Hesu, gatho nuyá ñꞌu̱niwi mi ꞌbu̱hnu̱, bi ꞌbe̱ yá tsa̱. Ha nu maꞌra ya jöꞌi xa mi johya mi hyanda ya döta ntꞌudi mi o̱tꞌa ar Hesu.

Ár ꞌbede ar nda̱murtasa bi ꞌbotꞌi

(Mt. 13:31‑32; Mr. 4:30‑32)

18 Bi ꞌñenga ar Hesu nꞌehe:

—Tema ga emfu̱ di hñöxa ár tsꞌu̱tꞌwi Jö, wa tema ga he̱kwabihu̱.

19 Njangu nꞌar tsi nda̱murtasa bi motꞌa nꞌar ñꞌo̱ho̱ hár hwöza. Ne xa bi te nꞌar ꞌba̱iza, ne ya tsꞌintsꞌu̱ ka köxhnu̱ yá mꞌafi.

Ár ꞌbede ar njoxthuhme

(Mt. 13:33)

20 Bi ꞌñenga ar Hesu nꞌehe:

—Tema ga he̱kwabipya ár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

21 Ñhe̱hwi ar njoxthuhme bi pantꞌa nꞌar ꞌbe̱hñö ha gu̱to hwada ar ju̱ni, ne bi do̱ꞌmi bi joxa xo̱ge.

Ar goxthi xi ntsꞌixtꞌi

(Mt. 7:13‑14, 21‑23)

22 Ar Hesu mi ne ar ꞌñu ndi ma Herusalen, mi tho ha ya döta hnini ne ya tꞌu̱lo hnini, mi uta ya jöꞌi.

23 Ne nꞌar jöꞌi bi ꞌya̱ni ne bi ꞌñembi:

—Tsi Hmuꞌi, hage tsi tu̱i ya jöꞌi ma da mpo̱ho̱.

Ha nöꞌö bi ꞌñembabi:

24 —Umba ri mu̱ihu̱ gi ku̱thu̱ har goxthi xi ntsꞌixtꞌi. Nuga di xiꞌahu̱, nze̱ye̱ di nemhö da yu̱tnu̱, ne hinda tsa̱.

25 Jangu xta gotꞌa ar goxthi nöꞌö togo ár me̱ti ar ngu, njapꞌu̱ nuꞌahu̱ mꞌe̱fa xa ma gi mahmöhu̱ ne gi ꞌñeñhu̱: Ma tsi Hmuꞌihe, xogagihe ar goxthi. Ha nöꞌö ma da dödi ne da ꞌñeñꞌahu̱: Hindi pödi habu̱ xka ꞌñehu̱.

26 Nepꞌu̱ nuꞌahu̱ ma gi ꞌñembabihu̱: Hanja hingi pöje. Ndi ñuñhu̱ ne ndi tsithehu̱, ne ha ma hninihe go ngi utkagihe ri ꞌñu.

27 Ha nöꞌö ma da ꞌñeñꞌahu̱: Di xiꞌahu̱ hindi pödi habu̱ xka ꞌñehu̱. ꞌWehu̱, ꞌyo̱tꞌatsꞌokiꞌihu̱.

28 Ne xa gi nzoñhu̱nu̱, ne xa ma da du ri mu̱ihu̱, nu xki hyanthu̱ ndu ri mu̱di palehu̱ ar Abra, ne ar Isa, ne ar Hakob, ne gatho yá mꞌe̱hni Jö di ꞌbu̱hnu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ne nuꞌahu̱ hinda the̱kꞌahu̱ gi ku̱thu̱. Ma gi kohu̱ nthi.

29 Ne ma da e ya jöꞌi xo̱ge ar ximha̱i, di du̱ꞌma mahyatsꞌi, di göxa mampuni, ne mahwifi di göxa makꞌangi. Ne ma da yu̱tꞌu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ma da hñuhnu̱ har mexa da ñuni.

30 Ne nuya paꞌu̱, nuꞌu̱ ꞌbe̱tꞌopya, ma da mꞌe̱fa, ha nuꞌu̱ ꞌbe̱fa, ma da mꞌe̱tꞌoꞌu̱.

Ar Hesu bi zo̱tꞌa ár mu̱i bi hwëka ya me Herusalen

(Mt. 23:37‑39)

31 Nunar paꞌö, bi zo̱ ꞌra ya de̱ngaꞌbe̱pate ha mi ꞌbu̱ ar Hesu, ne bi ꞌñembabi:

—Di ma, tsokwa nunar ha̱inu̱, ngetho ar ndö Erode e̱kꞌatho da hyoꞌi.

32 Ha nu ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Di möhu̱ ba xifu̱ nöꞌö ar hya̱te jöꞌi: Nupya ne xudi hinga tsa̱ya̱ ga e̱nga ya tsꞌondöhi, ne ga o̱the ya da̱thi, ne ndamöni ga jwata ma ꞌbe̱fiwa.

33 Nupya ne xudi ne ndamöni, ga ne ma ꞌñu gar ma Herusalen, ngetho habu̱ xi thopa yá mꞌe̱hni Jö, mahyoni da thogaginu̱ nꞌehe.

34 Nuꞌahu̱ gar menguhu̱ Herusalen, gi hofu̱ yá mꞌe̱hni Jö, ne gi kꞌampabihu̱ togo bi pe̱ñꞌahu̱. Hangu xta nehmö nga muntsꞌahu̱, ngu nꞌar tsi o̱ni muntsꞌa yá tꞌu̱ꞌni da hwixa ha yá hwa, ne hinga nehu̱.

35 Pöhu̱, Jö ma da hye̱kꞌase̱ ri nijöhu̱. Ne di xiꞌahu̱, hinge ma gi hyandgagihu̱ nuya payu̱. Gi to̱ꞌmhu̱ da zo̱ ar pa gi ꞌñeñhu̱: Nsunda nöꞌö togo xpa pe̱hna Jö ma tsi Hmuhu̱.

14

Ar Hesu bi o̱the nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi neni

1 Nꞌar pa ntsa̱ya̱ ar Hesu bi ma ba ñunga hár ngu nꞌar ndö mar de̱ngaꞌbe̱pate, ne nuyá ñꞌohu̱ mi öthó tema mi o̱tꞌö.

2 Ne ka mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi ñhandwi xa mi neni.

3 Nepꞌu̱ ar Hesu bi ꞌya̱mbabi ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya bötꞌofo, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hage ja ar se̱ki da tꞌo̱the nꞌar da̱thi har pa ntsa̱ya̱, wa hinꞌö.

4 Ha nuꞌu̱ bi ñhetho, hinte bi dödi. Nuꞌmú̱ ar Hesu bi hñuꞌspa ár ꞌye̱ nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ mi neni, bi o̱the ne bi me̱hni bi ma.

5 Nepꞌu̱ bi ꞌñembabi ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya bötꞌofo:

—Nuꞌmu̱ da zo nꞌa ri nꞌo̱gehu̱ wa nꞌa ri boihu̱ ha nꞌar po̱the, ha hinge dama gi hñöhu̱ mödi ar pa ntsa̱ya̱.

6 Ha nuꞌu̱ himbi za̱ te bi dödi.

Nꞌár ꞌbede togo bi tsꞌohna har ngo

7 Ar Hesu mi hyanda mi tso̱ nuꞌu̱ xki tsꞌohna har ñhuni, ne mi hwañꞌu̱ ya ꞌbe̱tꞌo nthutsꞌi nda hñu har mexa. Bi xipabiꞌu̱ nꞌar ꞌbede, ne bi ꞌñembabi:

8 —Núꞌmu̱ xta tsꞌoñꞌaꞌi ha nꞌar ngo, yo ma gi hñuxa ha ya ꞌbe̱tꞌo nthutsꞌi. Xiꞌmu̱ da zo̱ manꞌa nöꞌö xi tsꞌohni ne töte ár nsu.

9 Nepꞌu̱ nöꞌö togo xi zoñꞌaꞌi, da ꞌñeñꞌaꞌi: Tsokwapꞌu̱ ar nthutsꞌi nuna manꞌa. Geꞌmu̱ nꞌar mꞌe̱tsa̱ nu xki ꞌba̱i gi hñu har ngötsꞌi.

10 Jange núꞌmu̱ xta tsꞌoñꞌaꞌi ha nꞌar ñhuni, hñuxa har ngötsꞌi. Ne nu xta hyantꞌa togo xi zoñꞌaꞌi, da ꞌñeñꞌaꞌi: Hanja ga hñuxkwa, ño̱. Thogi di ma ba hñuxa ha ya ꞌbe̱tꞌo nthutsꞌi. Ne njapꞌu̱ da hyanda nuꞌu̱ maꞌra di huhnu̱ har mexa, ne da tꞌesꞌaꞌi ri nsu.

11 Nuga di xiꞌahu̱, nöꞌö togo da ñꞌexase̱, ma da ꞌbe̱ ár tsa̱. Ha nöꞌö togo hingar ñꞌetsꞌi, da tꞌeꞌspabi ár nsu.

12 Ne bi ꞌñembabi nöꞌö togo xki zohni:

—Nuꞌmu̱ gi beni gi unga nꞌar ñhuni wa nꞌar ntꞌoxiwa ha ri ngu, yo gi zohna nuya ri mpödi, ri ku, nuya ri mëni, wa ri nꞌangu nuꞌu̱ pe̱ꞌsa ya bojö. Ngetho njapꞌu̱, nuꞌu̱ nꞌar pa ma da zoñꞌaꞌi nꞌehe, ne da kosꞌatho ngu xka ꞌyo̱tꞌwabi.

13 Núꞌmu̱ xki ꞌyo̱tꞌa nꞌar ngo, zohna ya tsi hyoya, nuꞌu̱ doꞌye̱, nuꞌu̱ dowa, nuꞌu̱ ya tsi goda̱.

14 Nuya tsi jöꞌiꞌu̱, hinda ma da kosꞌa nöꞌö gi o̱twabiꞌu̱. Ne mꞌe̱fa har ñoho mꞌu̱i, nu xki pengi gi ntewi gatho nu maꞌra xi ꞌyo̱tꞌa xiñho, ma gi njohya gi hñönga ri nthöhö.

Ár ꞌbede nꞌar ñꞌo̱ho̱ bi ꞌyo̱tꞌa nꞌar döta ñhuni

15 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ nuꞌu̱ ya jöꞌi mi huhnu̱ har mexa, nꞌaꞌu̱ bi ꞌñemba ar Hesu:

—Tengu ár johya nöꞌö togo ma da hñudi da ñunga hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

16 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nꞌar pa nꞌar ñꞌo̱ho̱ bi ꞌyo̱tꞌa nꞌar döta ñhuni, ne bi zohna nze̱ ya jöꞌi nda ñungwi.

17 Núꞌmu̱ mi ñhoki nda ñuni, bi me̱hna yá ꞌbe̱go nda xipa nuya jöꞌi xki zohni: Ba ehu̱, ngetho xi ꞌbo̱kꞌahu̱ ar mexa.

18 Ha gatho nuꞌu̱ ya jöꞌi xki zohni, bi ꞌya̱ ar mpumbate, ngetho hinge nda ma. Nöꞌö mꞌe̱tꞌo bi ꞌñenö: Gi pumgagi ngetho hingi tsa̱ ga ma. Ka di jwadi di ta̱nga nꞌar ha̱i, ne mahyoni ma ga kꞌötsꞌi.

19 Ha nöꞌö manꞌa bi ꞌñenö: Xta ta̱nga ku̱tꞌa ntꞌe̱i ya boi. Jange di a̱di gi pumgi, hinda tsa̱ ga ma, ngetho mahyoni ma ga nu ha mpe̱fi xiñho.

20 Ha nöꞌö manꞌa bi ꞌñenö: Ka di jwadi di nthöti, hinda tsa̱ ga ma.

21 Mi menga ar ꞌbe̱go, bi xipabi ár hmu hanja bi dö gatho nuꞌu̱ xki zohni. Nuꞌmú̱ ar hmu xa bi mbo̱ ár kwe̱, ne bi ꞌñemba ár ꞌbe̱go: Di ma har ta̱i ne ha ya ꞌñu har hnini, ne ba tsinkawa gatho nuꞌu̱ gi timpꞌu̱, ya tsi hyoya, ne nuꞌu̱ doꞌye̱, nuꞌu̱ dowa, ne ya goda̱, ba tsihi ga ñumꞌe.

22 Mꞌe̱fa nu ar ꞌbe̱go bi ꞌñemba ár hmu: Xta o̱tꞌa ngu xka xikagi, ne pongda habu̱ da hñuxa maꞌra.

23 Nepꞌu̱ ar hmu bi ꞌñembabi ár ꞌbe̱go: Nupya di ma ha ya döꞌñu, ne hár nthetꞌi ar hnini. Ne gatho nuꞌu̱ gi nthe̱wi gi japi da ehe, ne da ñuxa ma ngu habu̱ pongi.

24 Ngetho nuya da zohna mꞌe̱tꞌo, di xiꞌahu̱ hinto ma da zipka ma ñhuni.

Hangu ar ñhembi da de̱nga nꞌa ar Hesu

25 Nze̱ye̱ ya jöꞌi mi ñꞌowi ar Hesu, ne nöꞌö bi ñhandwi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

26 —Nöꞌö togo ne da de̱ngagi, mahyoni di töte ar mhöte di pe̱ꞌskagi, ne mꞌe̱fa da mö ár dada, ár nönö, ár ꞌbe̱hñö, yá bötsi, yá ku, ne ár tese̱. Ha nuꞌmu̱ hindi njapꞌu̱, hinda tsa̱ ga embabi ma ma̱xte.

27 Ha nöꞌö togo hinda ñꞌe̱ntꞌa ár te da de̱ngagi, hinda tsa̱ ga embabi ma ma̱xte.

28 Xiꞌmu̱ nꞌar jöꞌi beni da hyoka nꞌar heꞌsjödo, hage hinda hñudi mꞌe̱tꞌo da nu ha jwa ar bojö, wa hinda za̱ da jwati.

29 Ha nuꞌmu̱ hinda nu mꞌe̱tꞌo, ne ho̱nse̱ da du̱ꞌmba ár wa ar jödo, ne hinda za̱ da jwati, gatho nuꞌu̱ ya jöꞌi bi hyandi, ma da deni.

30 Ne da ꞌñeñꞌu̱: Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, ho̱nse̱ bi du̱ꞌma ar ꞌbe̱fi, ne himbi za̱ bi jwati.

31 Xiꞌmu̱ nꞌar ndö beni da do̱xa manꞌár mindöwi togo pe̱ꞌsa yonthebenthebe ya ndogu, hage hinda hñudi da nu mꞌe̱tꞌo, ha da za̱ da döhö hönse̱ di pe̱ꞌsa nuꞌu̱ nꞌanthebenthebe ya ndogu.

32 Ha nuꞌmu̱ handi hinda ntöte, da me̱mpa ꞌra yá mꞌe̱hni ár mindöwi bi e yapꞌu̱tho, da xipabi teme a̱di, ne da mengtho hinda ntunkwi.

33 Jange nuga di xiꞌahu̱, nuꞌu̱ togo hinda hye̱pꞌu̱ gatho nöꞌö te pe̱tsꞌi, hinda tsa̱ ga embabi ma ma̱xte.

Nuꞌmu̱ ar u da ꞌbe̱ ár ñꞌuxi

(Mt. 5:13; Mr. 9:50)

34 Nu ar u xiñho, ha nuꞌmu̱ da ꞌbe̱ ár ñꞌuxi, hanja da menga ár nku̱hi.

35 Hingi ho da tꞌu̱tꞌa har hwöhi, wa da jwata ngu ar ꞌyai. Hinte ár ñho, jange da tꞌe̱mpꞌu̱. Nöꞌö togo tu ár gu, dá ꞌyo̱xa nöꞌö te di mö.

15

Ár ꞌbede ar tsi de̱ti xki mꞌe̱di

(Mt. 18:10‑14)

1 Nze̱ye̱ ya njotbojö ne maꞌra ya tsꞌojöꞌi, bi ma ba tsu̱ ar Hesu nda ꞌyo̱xa nöꞌö mi möñꞌö.

2 Jange nuya de̱ngaꞌbe̱pate ne nuya bötꞌofo, mi ñömañꞌu̱ mi eñꞌu̱:

—Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ ñöwi ne ñungwi ya tsꞌojöꞌi.

3 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi xipabi nꞌar ꞌbede, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

4 —Xiꞌmu̱ gi ꞌñehu̱ nꞌanthebe ya de̱ti, ne gi ꞌbe̱hu̱ nꞌa, ha hingi tsohu̱ nuya gohonꞌa̱te ne ꞌre̱tꞌamagu̱to har ꞌbatha, ne gi ꞌyohu̱ xo̱ge ar ngwani, gi hyoñhu̱ nöꞌö xka ꞌbe̱hu̱.

5 Ne xki tiñhu̱, gi ꞌye̱ntsꞌa ha ri xiꞌnxihu̱, ne xa gi njohyahu̱ gi tsihu̱.

6 Ne xki tso̱hu̱ ri nguhu̱, gi zoñhu̱ gatho ri mpöhwihu̱ ne ri nꞌanguhu̱, ne gi ꞌñembabihu̱: Di ne ga njohyahu̱, ngetho xta tinga nꞌa ma de̱ti xki mꞌe̱di.

7 Jange di xiꞌahu̱, njapꞌu̱tho nꞌehe, nuꞌmu̱ nꞌar ꞌyo̱tꞌatsꞌoki da ꞌyo̱tꞌwa ár ntso̱ꞌmi, xa töte ar johya mañö mhetsꞌi, töta nuꞌu̱ gohonꞌa̱te ne ꞌre̱tꞌamagu̱to ya hogajöꞌi beni himahyoni da ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi.

Ár ꞌbede ar bojö xki mꞌe̱di

8 Xiꞌmu̱ nꞌar ꞌbe̱hñö pe̱ꞌsa ꞌre̱tꞌa ya bojö ne da ꞌbe̱ nꞌa, ha hinda tso̱ ar ñotꞌi, ne ꞌramtxꞌu̱ da goka xo̱ge ár ngu da hyoni.

9 Ne xta dini, da zohna gatho yá mpödi ne yá nꞌangu, ne da ꞌñembi: Di ne ga njohyahu̱, ngetho xta tinga nꞌa ma bojö xki mꞌe̱di.

10 Jange di xiꞌahu̱, njapꞌu̱tho nꞌehe, nuꞌmu̱ nꞌar ꞌyo̱tꞌatsꞌoki da ꞌyo̱tꞌwa ár ntso̱ꞌmi, bi ja ar johya habu̱ bi ꞌbu̱i yá e̱nxe̱ Jö.

Ár ꞌbede ar ꞌragitꞌu̱

11 Ar Hesu bi ꞌñenö nꞌe:

—Nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi ꞌñe yoho yá tꞌu̱.

12 Nöꞌö ar ꞌbe̱fatꞌu̱ bi ꞌñemba ár dada: Te gi mö dada, xiꞌmu̱ gi ꞌraka nöꞌö ar xe̱ni ma gi tsogagi. Ha nu ár dada bi hyembabi yá tꞌu̱ gatho nöꞌö mi pe̱tsꞌi.

13 Xki tho ꞌra ya tsi pa, nu ar ꞌbe̱fatꞌu̱ bi muntsꞌa gatho nöꞌö te xki tꞌumbi. Ne bi bo̱nga hár ngu, bi gu̱ ar ꞌñu bi hñötsꞌi, bi ma manꞌar ha̱i yapꞌu̱, habu̱ ba e̱mpꞌu̱ ár bojö mi ꞌbu̱ nꞌar ꞌmu̱i himar ñho.

14 Ha nu mi dege gatho nöꞌö te mi hö, xa bi nja nꞌar thuhu har hnininu̱ habu̱ mi ꞌbu̱ꞌö, hinte mi tini te nda zi.

15 Bi ma ba a̱pa ar ꞌbe̱fi nꞌar ñꞌo̱ho̱ mar mengunu̱, ne nunar ñꞌo̱ho̱ꞌö bi me̱hna hár ꞌbatha nda supa yá tsꞌu̱di.

16 Xa mi tsu̱ nꞌar thuhu, mi ne nda zipahmö nuyá ñhuni mi tsi ya tsꞌu̱di, ne hinto mi hwëki nda umbatsꞌu̱ te nda zi.

17 Nꞌa mbi bense̱: Hangu yá ꞌbe̱go ma dada pongwathobi te da zi, ha nuga di tuwa ar thuhu.

18 Ma ga penga hár ngu ma dada, ne ga embabi: Ma dadaꞌi, xta tsꞌokwa Jö, ne nuꞌge nꞌehe.

19 Hindi ꞌñepkagi gi ꞌñengagi ri tꞌu̱gi. Hyandgagipya ngu nꞌa ri ꞌbe̱gotho.

20 Ne bi gu̱ ar ꞌñu bi menga hár ngu ár dada.

ꞌBu̱tho nda zo̱ni, bi hyanda ár dada, ne xa bi hwëki, bi nixtꞌi ba thödi. Mi nthe̱wi bi hyu̱fi, ne bi zu̱ꞌtsi.

21 Ar tꞌu̱ bi ꞌñenö: Ma dadaꞌi, xta tsꞌokwa Jö, ne nuꞌge nꞌehe. Hindi ꞌñepkagi gi ꞌñengagi ri tꞌu̱gi.

22 Ha nu ár dada bi ꞌñembabi yá ꞌbe̱go: Ba hömfu̱ ar hoga he, ne hyethu̱. Tuthwu̱ nꞌar mfoꞌye̱, ne titꞌwabihu̱ ya thiza.

23 Ne ba tsihu̱ ar nokaboi, ga hohu̱ ne ga ñuñhu̱. Ma ga o̱thu̱ nꞌar da̱ngo njohya.

24 Ngetho numa tꞌu̱ ndi humamu̱i xki du, ha tetho. Xki mꞌe̱di ne da pengi da tini. Ne bi ndu̱i ar da̱ngo njohya.

25 Mꞌe̱fa bi zo̱ ar ꞌbe̱tꞌotꞌu̱ mi ꞌyo har hwöhi. Ha nu mi zo̱nga getꞌu̱ ar ngu, bi ꞌyo̱de mi ja ya me̱ꞌmda ne ya nhei.

26 Bi matꞌa nꞌar ꞌbe̱go, ne bi ꞌya̱ni te mi ja har ngu.

27 Nu ar ꞌbe̱go bi ꞌñembabi: Ri jödö ba pengi, jange ri dada xi mö nda tho ar nokaboi da njohya, ngetho xi zo̱mañho.

28 Nuꞌmú̱ nunar ꞌbe̱tꞌojödö xa bi mbo̱ ár kwe̱, himi ne nda yu̱tꞌi. Ne ba po̱nga ár dada nda xipabi nda yu̱tꞌi.

29 Ha nunu̱ bi ꞌñemba ár dada: Gi pöse̱ hangu ya je̱ye̱ di ꞌbu̱hwi, ne di pe̱pꞌaꞌi. Xta o̱tꞌa gatho ngu xka xikagi, ne hinxka ꞌraka nꞌar tsi tꞌöxi ga njohyaꞌbe ma mpödi.

30 Ha nupya hö, xi zo̱ ri tꞌu̱ togo xpa e̱mba ri bojö ya tsꞌoꞌbe̱hñö. Nöꞌö hö, gi hopa ar nokaboi.

31 Nunár dada bi ꞌñembabi: Ma tsi tꞌu̱ꞌi, nuꞌge hyaxtho di ꞌbu̱hwi, ne gatho nöꞌö di pe̱tsꞌi ri me̱ti nꞌehe.

32 Ho̱nse̱ nupya mahyoni ga njohyahu̱, ne ga o̱thu̱ ar da̱ngo njohya. Ngetho ri jödö ndi humamu̱i xki du, ne xpa pengi tetho. Xki mꞌe̱di, ne da pengi da tiñhu̱.

16

Ár ꞌbede nꞌar ꞌbe̱go mi ka ár hmu

1 Ar Hesu bi ꞌñembabi yá ma̱xte nꞌehe:

—Mi ꞌbu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ xa hinte mi kꞌatꞌi. Ne mi ꞌñe nꞌar ꞌbe̱go, xki nsipabi mi e̱mba ár bojö.

2 Jange ar hmu bi zohna ár ꞌbe̱go, ne bi ꞌñembabi: Xta o̱ka ꞌra ya ꞌbede ntho̱xꞌaꞌi. Jange di ne gi da̱tka majöni gatho ri ꞌbe̱fi, ngetho hindi ne gi pe̱pkathogi.

3 Nepꞌu̱ nöꞌö ar ꞌbe̱goꞌö bi bense̱ hár mfeni, ne bi ꞌñenö: Xipya te ga pe̱fi. Ma hmu da hñömga ma ꞌbe̱fi, ha hiñꞌotho ma tsꞌe̱di ga xa̱ꞌmar ha̱i, ha ꞌraka ar mꞌe̱tsa̱ ga mpe̱ti.

4 Xta beni te ga pe̱fi. Ma ga nu ha ga japi da ꞌrakar se̱ki ha yá ngu nuꞌu̱ togo tupabi ma hmu, núꞌmu̱ xta thögagi ma ꞌbe̱fi.

5 Ne bi zohna ꞌramanꞌa nuꞌu̱ togo mi tupabi ár hmu. Nöꞌö ar ndu̱i bi ꞌya̱mbabi: Hangu gi tupa ma hmu.

6 Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñenö: Di tupabi nꞌanthebe ntsꞌo̱i ar nziki. Ha nöꞌö ar ꞌbe̱go bi ꞌñembabi: ꞌBu̱kwa ar he̱ꞌmi habu̱ hutsꞌi hangu gi tupa ma hmu. Dama hyoka manꞌa habu̱ di mö, ho̱nse̱ madenthebe ntsꞌo̱i gi tu.

7 Nepꞌu̱ nöꞌö manꞌa bi ꞌñembabi: Xiꞌge hangu gi tuge. Nöꞌö bi ꞌñenö: Nꞌanthebe ndu ar tꞌe̱i. Nepꞌu̱ nöꞌö ar ꞌbe̱go bi ꞌñembabi: ꞌBu̱kwa ri he̱ꞌmi habu̱ huxa hangu gi tupa ma hmu. Hyoka manꞌa habu̱ di mö, ho̱nse̱ gohonꞌa̱te gi tu.

8 Nepꞌu̱ nu ár hmu bi ꞌñeꞌspa ár nsu nöꞌö ar tsꞌoꞌbe̱goꞌö, ngetho dama bi tita ár mfeni bi gohwi xiñho nuꞌu̱ togo mi tu ya tha̱i. Jange njapꞌu̱ nuya meximha̱i, xa ka mbödi da zixkwi xiñho yá ñꞌohu̱ nuyá ꞌbe̱fiꞌu̱, ha nuꞌu̱ xi jamfi Jö hingi njapꞌu̱ꞌu̱.

9 Ha nuga di xiꞌahu̱, nunár bojö ar tsꞌoximha̱i gi pe̱ꞌsu̱, fa̱xu̱ maꞌra, ne njapꞌu̱ gi ntsixkwihu̱. Ne nu xta the ri tehu̱, ne da the ar bojö, ma da tꞌaꞌahu̱ habu̱ gi tsa̱ya̱hu̱nu̱ mhetsꞌi hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

10 Nöꞌö togo su xiñho nöꞌö nꞌa tsi tu̱i tꞌumbabi, njapꞌu̱tho nuꞌmu̱ da tꞌumba nze̱ye̱. Ha nöꞌö hingi su xiñho nöꞌö tsi tu̱i tꞌumbabi, nuꞌmu̱ da tꞌumba nze̱ye̱, hinda su nꞌehe.

11 Njapꞌu̱tho nꞌehe, nuꞌmu̱ hingi sufu̱ xiñho ya ñho jawa har ximha̱i, togo da ka̱xmbeniꞌihu̱ da ꞌraꞌahu̱ gi kwathu̱ ya ñho hiñhamꞌu̱ da thege.

12 Nuꞌmu̱ hingi suhu̱ xiñho nöꞌö hingo ri me̱tihu̱, togo da ꞌraꞌahu̱ nöꞌö ri me̱tihu̱ gi suhu̱.

13 Nꞌar ꞌbe̱go hinda tsa̱ da me̱pa yoho yá hmu, ngetho njapꞌu̱ da u̱tsa nꞌa, ne da mö manꞌa. Wa da me̱pa nꞌa, ne nöꞌö manꞌa hinꞌö. Njapꞌu̱ nꞌehe, hinda tsa̱ gi pe̱fu̱ Jö ne di oda ri mfenihu̱ ya ñho.

14 Ha nuya de̱ngaꞌbe̱pate mi ꞌbu̱hnu̱ mi o̱tsꞌe, xa mi thenthoꞌu̱, ngetho xa mi mö ya bojö.

15 Ha nu ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱ ho̱nse̱ gi ꞌñu ri hmihu̱ ha yá nthandi ya jöꞌi. Ha Jö pötꞌathoꞌihu̱ ri mfenihu̱, ngetho nöꞌö numañho ya jöꞌi, Jö handi xi ntsꞌotho.

Yá ꞌbe̱pate ar Moise ne ár tsꞌu̱tꞌwi Jö

16 Núꞌmu̱ himi tso̱ta ar Xuwa Xixthe, ya ngi pe̱ꞌsfu̱ yá ꞌbe̱pate ar Moise ngi ꞌyo̱thu̱, ne nöꞌö xki mönga maꞌra yá mꞌe̱hni Jö. Ne nu mi zo̱ ar Xuwa dinjawa, xka ꞌyo̱hu̱ xi nsiꞌahu̱ ar hoga mhö no̱nga ár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ne nze̱ye̱ xi umba yá mu̱i da yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwiꞌö.

17 Ar mhetsꞌi ne ar ximha̱i hingi hembi da götsꞌi. Ha hiñꞌotho nꞌar tꞌofo xi tꞌotꞌa hár Tꞌofo Jö, hinda njapꞌu̱tho. Ma da tho gatho ngu möñꞌö.

Ar Hesu bi no̱nga nuꞌu̱ togo he̱ yá nthöti

(Mt. 19:1‑12; Mr. 10:1‑12)

18 Nuꞌmu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ da hye̱pꞌu̱ ár ꞌbe̱hñö ne da nthötwi manꞌa, tsimbabi ár nthöti. Ne nöꞌö togo da nthötwi nꞌar ꞌbe̱hñö xi hye̱ ár döme, tsimba ár nthöti nꞌehe.

Ár ꞌbede nꞌar ñꞌo̱ho̱ hinte mi kꞌatꞌi ne ar Lasaro

19 Mi ꞌbu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ hinte mi kꞌatꞌi, ne xa mi ñhe xiñho, mi ko̱ ꞌra ya hoga dutu xa mar nza̱tho. Ne hyaxꞌmu̱ mi exa ár nsu mi o̱tꞌa ya da̱ngo.

20 Ne mi ꞌbu̱ nꞌar tsi me̱ti már thuhu ar Lasaro, hyaxꞌmu̱ mi huhnu̱ hár goxthi ár ngu ar ñꞌo̱ho̱ hinte mi kꞌatꞌi. Nunar tsi me̱tinu̱ xa xki fo̱xtꞌa xo̱ge ár ndoꞌyo, ne mi po.

21 Mi e ya ꞌyo mi teꞌspabi habu̱ xki ꞌya. Ne nöꞌö ar tsi ñꞌo̱ho̱ꞌö, mi nemhö nda go nda zi nuꞌu̱ ya xe̱ni mi ta̱ hár mexa ar ñꞌo̱ho̱ hinte mi kꞌatꞌi.

22 Nꞌar pa bi du ar tsi me̱ti, ne ya e̱nxe̱ mhetsꞌi ba e bi zitsꞌi nda mꞌu̱hwi ar Abra. Mꞌe̱fa bi du nöꞌö hinte mi kꞌatꞌi nꞌehe, ne bi tꞌa̱gi.

23 Nu mi onu̱ har ꞌbe̱xui, xa mi tho nꞌar u̱gi. Bi gu̱xnu̱ ár da̱, ne bi hyanda yapꞌu̱ ar Abra ne ar Lasaro mi ꞌbu̱hwinu̱.

24 Bi matꞌi ne bi ꞌñembabi: Ma tsi dadaꞌi Abra, pe̱ꞌska ar nhwëki. Ba pe̱hna ar Lasaro da po nꞌár xa̱ ha nꞌar tsi tu̱i ar dehe, da e da tse̱tka ma jöhne. Ngetho xa di thokwa ya u̱gi ha ya faspi.

25 Ha nu ar Abra bi ꞌñembabi: Ma tsi tꞌu̱ꞌi, benga núꞌmu̱ ngi ꞌbu̱hnu̱ har ximha̱i, xa ngi ꞌbu̱i xiñho, ha nu ar Lasaro mi ñꞌu̱da ár mꞌu̱i mi hyoya. Ha nupya, nunu̱ ꞌbu̱kwa xiñho, ha nuꞌge ñꞌu̱da habu̱ gi ꞌbu̱i.

26 Ha hinda tsa̱ da mapꞌu̱ ar Lasaro, ngetho ja nꞌar maꞌye madetho xa ra ñhe. Jange nuꞌu̱ ꞌbu̱kwa, hinda za̱ da mapꞌu̱, ha nuꞌu̱ bi ꞌbu̱pꞌu̱, hinda za̱ di ꞌñekwa.

27 Ha nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ꞌö bi ꞌñenö: Ma tsi dadaꞌi Abra, nuꞌmú̱, di a̱ꞌa ar möte gi pe̱hnatsꞌu̱ ar Lasaro hár ngu ma dada.

28 Ngetho di ꞌñe ku̱tꞌa ma jödö, di ne da zofo ne hinda ekwa da tho ya u̱gi ngu di thoka.

29 Ha nunar Abra bi ꞌñembabi: Nuꞌu̱ bi pe̱ꞌspa nöꞌö bi ꞌyotꞌa ar Moise ne nöꞌö bi ꞌyotꞌa nuꞌu̱ maꞌra yá mꞌe̱hni Jö. Go da ꞌyo̱xꞌu̱.

30 Nunar ñꞌo̱ho̱ꞌö bi mengi bi ꞌñenö: Hö, majöni nöꞌö gi mö, ma dadaꞌi Abra. Di beni, nuꞌmu̱ gi pe̱hna nꞌa nuꞌu̱ xi du, da ꞌyo̱tsꞌe ne da ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi.

31 Ha nunar Abra bi mengi bi ꞌñembabi: Nuꞌmu̱ hingo o̱ta nöꞌö bi mönga ar Moise ne maꞌra yá mꞌe̱hni Jö, hinda ne da jamfi nöꞌö da xipa nꞌa togo xi mengi xi nte.

17

Ga ntsuñhu̱ hinga jafu̱ maꞌra da ꞌyo̱tꞌa ya tsꞌoki

(Mt. 18:6‑7, 21‑22; Mr. 9:42)

1 Ar Hesu bi ꞌñembabi yá ma̱xte:

—Hyaxmꞌu̱ ja togo da japa ya jöꞌi da ntsꞌoki. Hwëkate nöꞌö ar jöꞌi da ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱.

2 Xiñhohmö nöꞌö ar jöꞌiꞌö da tsꞌu̱twa nꞌar doju̱ni hár ꞌyu̱ga, ne da tꞌe̱ntꞌa har dehe, ne njapꞌu̱ hinda japi da da̱ nuꞌu̱ hinxi ze̱ta yá ñꞌemu̱i.

3 Jange ntsuñhu̱. Nuꞌmu̱ nꞌa ri kuhu̱ da ꞌyo̱tꞌahu̱ nꞌar tsꞌomꞌu̱i, hñökwabihu̱. Nuꞌmu̱ da ꞌyo̱tꞌwa ár ntso̱ꞌmi, pumbabihu̱.

4 Nuꞌmu̱ da ꞌyo̱tꞌahu̱ ar tsꞌomꞌu̱i yoto mpengi ar pa, ne yoto mpengi da ehe da ꞌñeñꞌahu̱: Pumgagi, pumbabihu̱.

Hñuska ma ñꞌemu̱ihe

5 Nuyá ma̱xte ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Hñuska ma ñꞌemu̱ihe.

6 Nuꞌmú̱ ar tsi Hmu Hesu bi ꞌñenö:

—Nuꞌmu̱ gi pe̱ꞌsu̱hmö ar ñꞌemu̱i ngu nꞌar nda̱murtasa ár döta, da za̱ gi ꞌñembabihu̱ nunar döta ꞌba̱izanu̱: Kꞌu̱xa habu̱ gi ꞌba̱i, ne di ma ba ku̱tꞌa har dehe. Ne nunar zaꞌö da ꞌyo̱tꞌahu̱ ngetho gi ñꞌemu̱ihu̱.

Nöꞌö di ꞌñepi da ꞌyo̱tꞌa nꞌar ꞌbe̱go

7 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱ nꞌehe:

—Nuꞌahu̱ gi ꞌñehu̱ nꞌar ꞌbe̱go, hage gi ꞌñembabihu̱ xta penga har hwöhi wa ar ꞌba̱ꞌyo: Thogi gi hñudi gi ñuni.

8 Hinꞌö. Ma gi ꞌñembabihu̱: Mꞌe̱tꞌo hogar tꞌoxi, ne gi ꞌraka te ga tsi. Mꞌe̱fa xka jwadi, ka gi hñudi gi ñunge nꞌehe.

9 Ha gi umfu̱ njamödi nöꞌö ar ꞌbe̱go bi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö ga ꞌbe̱fu̱. Di enga hinꞌö.

10 Njapꞌu̱tho nꞌehe, nu xki jwahu̱ gi pe̱fu̱ ár ꞌbe̱fi Jö xi ꞌbe̱pꞌahu̱, mahyoni gi ꞌñeñhu̱: Hindi ꞌñepkagihe gi ꞌraje njamödi, ngetho dar ꞌbe̱gothohe, ne ho̱nse̱ xta pe̱he nöꞌö ndi ꞌñepkagihe nga pe̱he.

Ar Hesu bi o̱the ꞌre̱tꞌa ya ñꞌo̱ho̱ mi tsu̱ ar tsitꞌandoꞌyo

11 Ar Hesu ndi ma Herusalen, ne bi ꞌranga madeda yoho ya ha̱i, nꞌár thuhu Nsamaria, ha nöꞌö manꞌa Ngalilea.

12 Núꞌmu̱ mi zo̱nga hár ñu̱tꞌi nꞌar hnini, bi bo̱nga ꞌre̱tꞌa ya ñꞌo̱ho̱ mi tsu̱ ar tsitꞌandoꞌyo. Nuya ñꞌo̱ho̱yu̱ bi mꞌa̱ yapꞌu̱tho.

13 Bi maꞌu̱ ntsꞌe̱di, ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Hesu, tsi Utate, hwëgagihe.

14 Ar Hesu nu mi hyantꞌu̱, bi ꞌñembabi:

—Di möhu̱ ba ñꞌuhu̱ da hyantꞌahu̱ ya möjö.

Ne nu mi maꞌu̱, mi ꞌyo ar ꞌñu bi dixa yá hñeni.

15 Ne nꞌayu̱, mi za̱ xki ditsꞌi, bi mengi xa bi ñö ntsꞌe̱di, mi nsunda Jö.

16 Ne bi nda̱ndihmö hár wa ar Hesu, bi me̱ ár hmi har ha̱i, bi umba njamödi ngetho xki o̱thebi. Nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ꞌö mar me Nsamaria.

17 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñenö:

—Hage himi ꞌre̱tꞌa nuꞌu̱ bi ditsꞌi. Xö nuꞌu̱ ma gu̱to ꞌmu̱.

18 Hage ho̱nse̱ nuna hingár me Israel ba pengi da nsunda Jö.

19 Ne bi ꞌñemba nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ꞌö:

—ꞌBa̱i di ma. Ya xka mpo̱ho̱ ngetho xka jamfigi.

Ár nzo̱ho̱ ár tsꞌu̱tꞌwi Jö

(Mt. 24:23‑28, 36‑41)

20 Nepꞌu̱ nuya de̱ngaꞌbe̱pate bi ꞌya̱mba ar Hesu hamꞌu̱ nda zo̱ ár tsꞌu̱tꞌwi Jö nuwa har ximha̱i. Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Nu xta e ár tsꞌu̱tꞌwi Jö, hinda ma da thandi.

21 Hinda za̱ da tꞌeñꞌahu̱: Xi ꞌbu̱kwa. Wa da tꞌeñꞌahu̱: Bi ꞌbu̱hnu̱. Nu ár tsꞌu̱tꞌwi Jö gi ꞌbu̱hwihu̱pya.

22 Nepꞌu̱ bi ꞌñembabi yá ma̱xte:

—Nuya pa xi ꞌñepꞌu̱, ma gi nehmöhu̱ gi hyanthu̱ mödi nꞌa pa di ndö Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, ha hinda tsa̱.

23 Ne ma da tꞌeñꞌahu̱: Ka ꞌbu̱kwa. Wa da tꞌeñꞌahu̱: Ka bi ꞌbu̱hnu̱. Yo gi pa̱hu̱ gi kꞌöꞌsu̱, ne yo gi te̱ñhu̱ nuꞌu̱ togo da xiꞌahu̱ njapꞌu̱.

24 Ngetho ngu gi hanthu̱ nꞌar hwe̱i dama da yotꞌa nꞌár ñöni mhetsꞌi, ne da kꞌonga nöꞌö manꞌár ñöni, ma da njapꞌu̱ nöꞌö ar pa xta penga Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

25 Ne nunu̱ mahyoni mꞌe̱tꞌo da tho nze̱ye̱ ya thogi, ne xa ma da u̱tsa ya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱.

26 Ngu bi tho nuya paꞌu̱ mi ꞌbu̱ ar Noe, ma da njapꞌu̱tho nuya pa xta penga Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

27 Nuya jöꞌiꞌu̱ mi ñuntho, mi tsithetho, ne mi nthöta nꞌa ngu nꞌa. Mi da̱ñꞌu̱ bi zo̱ ar pa bi yu̱tꞌa ar Noe har döta motsa, ne bi ñuxa ar dehe xo̱ge ar ximha̱i, ne bi jötꞌu̱ gatho.

28 Bi njapꞌu̱ nuya pa mi ꞌbu̱ ar Lot nꞌehe. Ya jöꞌi mi ñuni, mi tsithe, mi mpa̱ ne mi nta̱i, mi mpotꞌi ne mi ho̱ ya ngu.

29 Ha nunar pa bi bo̱nga ar Lot har hnini Sodoma, bi ꞌwö ya tsibi mi nthöskwi ya kꞌaxtꞌado mi zo̱, ne gatho ya jöꞌi bi zötꞌi.

30 Ma da njapꞌu̱ nöꞌö ar pa xta penga Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi nꞌehe.

31 Nu ar paꞌö, nuꞌmu̱ nꞌa di to̱ mañör ngu, yo ma da göi da yu̱tꞌa hár ngu da gu̱ka te pe̱tsꞌi. Ne nöꞌö togo di ꞌyo hár hwöhi, yo ma da mengár ngu.

32 Beñhu̱ teme bi ja ár ꞌbe̱hñö ar Lot.

33 Gatho nuꞌu̱ da su ár te, da ꞌbe̱di. Ha nuꞌu̱ togo xi ꞌye̱ntꞌa ár te da thökwi, da dini.

34 Di xiꞌahu̱, nöꞌö ar nxuiꞌö, yoho di ꞌbonga ha nꞌar fidi, xta da̱ñꞌu̱ nꞌa da tsꞌitsꞌi, ha nöꞌö manꞌa da tsꞌopꞌu̱.

35 Yoho ya ꞌbe̱hñö di ku̱nga mahye̱gi, xta da̱ñꞌu̱ nꞌa da tsꞌitsꞌi, ha nöꞌö manꞌa da tsꞌopꞌu̱.

36 Yoho ya ñꞌo̱ho̱ di ꞌyo ha nꞌar hwöhi, nꞌa da tsꞌitsꞌi, ha nöꞌö manꞌa da tsꞌogi.

37 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ yá ma̱xte, bi ꞌya̱mbabi ar Hesu ne bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Hmuꞌihe, habu̱ ma da nja nöꞌö ga mö.

Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Núnu̱ habu̱ di ꞌbe̱nga nꞌar me̱ti xi du, ka ma da watnu̱ ya pada da zaꞌu̱.

18

Ár ꞌbede nꞌar ꞌranxu ne nꞌar tsꞌonza̱ya̱

1 Ar Hesu bi xipa nꞌar ꞌbede yá ma̱xte, mi honi nda böꞌu̱, mahyoni hinge nda ntsa̱ya̱, ne hinda za̱ꞌu̱ nda ꞌya̱pa Jö.

2 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Mi ꞌbu̱ nꞌar nza̱ya̱ ha nꞌar hnini, himi tsupa Jö, ne himi japamasu nöꞌö nda mönga ya jöꞌi.

3 Ka mi ꞌbu̱hnu̱ har hniniꞌö nꞌar ꞌranxu nꞌehe. Xa mi doni mi kꞌöꞌsa ar nza̱ya̱, ne mi embabi: ꞌYo̱tka ar tsꞌu̱tꞌwi, ñöngagi hinte da jakagi ma ñꞌu̱niꞌbe.

4 Bi tho ꞌra ya pa nunar nza̱ya̱nu̱ himbi ne bi ꞌyo̱tꞌwa ar tsꞌu̱tꞌwi. Ne nꞌa mbi bense̱, bi ꞌñenö: Nuga hindi tsupa Jö, ne hindi japamasu nöꞌö mönga ya jöꞌi.

5 Mödi njapꞌu̱, nunar ꞌranxunu̱ xa tso̱tka ma mu̱i. Jange ma ga o̱tꞌwa ar tsꞌu̱tꞌwi, xiꞌmu̱ hyaxtho da ehe, ne da ꞌbe̱tka ma tse̱ti.

6 Nuꞌmú̱ ar tsi Hmu Hesu bi ꞌñenö:

—ꞌYo̱hu̱ nöꞌö bi mönga ar tsꞌonza̱ya̱.

7 Xi Jö, hage hinda ꞌyo̱tꞌwa ar tsꞌu̱tꞌwi nuꞌu̱ togo xi hwahni, gehyu̱ parxui a̱pabi. Hage hinge ngutꞌa da ma̱tsꞌi.

8 Di xiꞌahu̱ hö, dama da ꞌyo̱tꞌwa ar tsꞌu̱tꞌwi. Ha nu xta penga Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, hage da dinga nꞌa togo di ñꞌemu̱i.

Ár ꞌbede nꞌar de̱ngaꞌbe̱pate ne nꞌar njotbojö

9 Ar Hesu bi mönga manꞌar ꞌbede, mi xipa nuꞌu̱ mi beñꞌu̱ ma ya hogajöꞌi ne himi numañho yá ñꞌohu̱. Bi ꞌñemba njawa:

10 —Yoho ya ñꞌo̱ho̱ bi ma ba a̱pa Jö har dönganijö, nꞌa mar de̱ngaꞌbe̱pate, ha nöꞌö manꞌa mar njotbojö.

11 Nu ar de̱ngaꞌbe̱pate mi ꞌba̱i mi a̱pase̱ Jö, ne mi enö njawa: Ma tsi Dadaꞌi, di jamödi ngetho nuga hindi ñhe̱ꞌbe nu maꞌra ya jöꞌi, ya bë, ya tsꞌomꞌu̱i, ya zinga ꞌbe̱hñö, ne hindi hñöxkagi nunar njotbojö ꞌba̱hnu̱.

12 Nuga ta̱tꞌa hñöto di bë yoꞌgi, ne di ꞌraꞌa ár ꞌre̱tꞌa xe̱ni ma nthöhö.

13 Ha nöꞌö ar njotbojö mi ꞌba̱ta yapꞌu̱, himi ne nda gu̱xhmö ár da̱ mhetsꞌi. Xa mi etꞌa ár mu̱i mi a̱pa Jö, mi enö: Ma tsi Dadaꞌi, hwëgagi, dar ꞌyo̱tꞌatsꞌoki.

14 Jange bi ꞌñenga ar Hesu:

—Di xiꞌahu̱, nöꞌö ar njotbojö bi zu̱ ár mpumbate yá tsꞌoki, ne bi menga ár ngu mi nhu hinte ma tsꞌoki mi tu. Ha nunar de̱ngaꞌbe̱pate himbi zu̱ ar mpumbate. Ngetho nöꞌö togo da ñꞌexase̱, ma da mꞌe̱twa ár tsa̱. Ha nöꞌö togo hinda ñꞌetsꞌi, mꞌe̱fa da tꞌeꞌspa ár nsu.

Ar Hesu bi jöpa ya tsi bötsi

(Mt. 19:13‑15; Mr. 10:13‑16)

15 Ba tsꞌimpa ya tsi bötsi ar Hesu nda hñuꞌspa yá ꞌye̱ ne nda jöpabiꞌu̱. Ha nu mi hyanda yá ma̱xte, bi zu̱i nuꞌu̱ togo mi tsihi.

16 Ha nunar Hesu bi matꞌa ya bötsi nda watꞌi, ne bi ꞌñenö:

—Hye̱hu̱ ya tsi bötsi da e da zu̱kagi, yo gi hökwabihu̱. Ngetho gatho nuꞌu̱ ꞌbu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ñhe̱hwi nꞌar tsi bötsi.

17 Xa majöni di xiꞌahu̱, nöꞌö togo hinda hñömba ár tsꞌu̱tꞌwi Jö ngu nꞌar tsi bötsi, hinda ma da yu̱tnu̱.

Nꞌar ñꞌo̱ho̱ xa mi the̱ yá ñho bi ñöwi ar Hesu

(Mt. 19:16‑30; Mr. 10:17‑31)

18 Nꞌar ndö bi ꞌya̱mbabi ar Hesu, ne bi ꞌñembabi:

—Hoga Utate, te ga pe̱fi ne da tꞌaka ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

19 Ha nu ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Yoꞌö gi engagi dar hogajöꞌi. Ho̱nse̱ Jö go ar hogajöꞌiꞌö.

20 Gi pötwa yá ꞌbe̱pate Jö: Yo gi tsimba ár nthöti ri ñꞌohu̱, yo gi ñhote, yo gi mpë, yo gi ju̱xa ya nhemhñö, ꞌñeꞌspa ár nsu ri dada ne ri nönö.

21 Nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ bi ꞌñenö:

—Gatho xta o̱tyu̱ ndi bötsitho.

22 Ha nu mi ꞌyo̱ ar Hesu njapꞌu̱, bi ꞌñembabi:

—ꞌBe̱ta nꞌa te gi pe̱fi. Di ma ba pa̱ gatho nöꞌö gi pe̱tsꞌi, ne hyembabi ya hyoya. Njapꞌu̱ gi pe̱ꞌsa ri ñhonu̱ mañö mhetsꞌi. Ne ba e gi te̱ngagi.

23 Núꞌmu̱ mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ nöꞌö ar ndöꞌö, xa bi du ár mu̱i, ngetho mi the̱ nze̱ye̱ yá ñho.

24 Nu mi hyanda ar Hesu xa xki du ár mu̱i, bi ꞌñenö:

—Xa xi ñhembi da yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö nꞌar jöꞌi hinte kꞌatꞌi.

25 Xi ñhembi da tho nꞌar döta me̱ti hár gu nꞌar ꞌyomhni, ha töte ár ñhembi da yu̱tꞌa nꞌa hinte kꞌatꞌi hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

26 Ha nuꞌu̱ togo bi ꞌyo̱de mi mönga njapꞌu̱, bi ꞌñenö:

—Nuꞌmu̱ njapꞌu̱, togo da za̱ da mpo̱ho̱ ꞌmu̱.

27 Nu ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nöꞌö hingi tsa̱ da ꞌyo̱tꞌa ya jöꞌi, Jö hinter ñhembibi da ꞌyo̱tꞌö.

28 Ar Pedro bi ꞌñembabi:

—Nuje xta tsohe gatho nöꞌö ndi pe̱ꞌshmöhe ne xta te̱ñꞌahe.

29 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, nöꞌö togo xi zopꞌu̱ ár ngu, ár dada, ár nönö, ár ku, ár ꞌbe̱hñö, wa yá bötsi, ngetho xi hñömba ár tsꞌu̱tꞌwi Jö,

30 ma da thuꞌspabi ár nze̱ye̱ nöꞌö da hñöngwa nuya payu̱, ne mꞌe̱fa ma da hñönga ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

Ar Hesu bi mengi bi mö ma nda tho

(Mt. 20:17‑19; Mr. 10:32‑34)

31 Ar Hesu bi ꞌweka nꞌampꞌu̱ nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte, ne bi ꞌñembabi:

—Nupya gar möhö Herusalen, habu̱ ma da tho gatho ngu xi ꞌyotꞌa yá mꞌe̱hni Jö, bi möñꞌu̱ te gatho nda tꞌo̱tꞌwa Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

32 Ma da tꞌe̱ntꞌwa yá ꞌye̱ ya jöꞌi nuꞌu̱ hingyá xodyo. Ha nuꞌu̱ ma da zani, te gatho da tho̱tsꞌe, ne ma da tsꞌotsꞌi.

33 Xa ma da nꞌwe̱tꞌi, nepꞌu̱ da tho. Ne ár hñupa ma da mengi da nte manꞌagi.

34 Ha nuyá ma̱xte himi tso yá mfeni nöꞌö mi xipa ar Hesu, ne himi tsa̱ nda böꞌu̱ te ndi bo̱nga nöꞌö mi möñꞌö.

Nꞌar goda̱ me Heriko bi tsa̱ bi hyandi

(Mt. 20:29‑34; Mr. 10:46‑52)

35 Nu mi zo̱nga ar Hesu hár ñu̱tꞌi ar hnini Heriko, ka bi nthe̱winu̱ nꞌar tsi goda̱ mi huhnu̱ har ꞌñu, mi pe̱ti.

36 Ha nu mi ꞌyo̱de mi thohnu̱ nze̱ye̱ ya jöꞌi, bi ñꞌa̱ni teme mi thohnu̱.

37 Ne bi nsipabi mi thohnu̱ ar Hesu me Nasare.

38 Bi mafi ntsꞌe̱di ne bi ꞌñenö:

—Nuꞌge Hesu, ár Tꞌu̱ꞌi ar ndö Dabi, pe̱ꞌska ar nhwëki.

39 Nuya jöꞌi mi ꞌbe̱tꞌo mi tsu̱i, ne mi xipabi nda ñhe. Ha nöꞌö xa mi umba ár mu̱i mi mafi mi enö:

—Ár Tꞌu̱ꞌi ar Dabi, hwëgagi.

40 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi mꞌa̱i, ne bi me̱hna togo nda tsihi. Mi zo̱nga habu̱ mi ꞌba̱ꞌö, bi ꞌya̱ni,

41 ne bi ꞌñembabi:

—Te gi ne ga jaꞌaꞌi.

Ha nu ar goda̱ bi dödi:

—Ma tsi Hmuꞌi, di ne da xo ma da̱.

42 Ne ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nupya dá njapꞌu̱ ngu gi ne. Ga ñꞌemu̱i, jange xka hñöni.

43 Nuꞌmú̱ ar goda̱ bi za̱ bi hyandi, ne bi de̱nga ar Hesu, mi umba njamödi Jö. Ne gatho nuꞌu̱ ya jöꞌi bi hyandi, mi nsunda Jö nꞌehe.

19

Ar Hesu ne ar Sakeo

1 Nu mi zo̱nga ar Hesu har hnini Heriko, bi thota madeda ar hnini.

2 Ka mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ hinte mi kꞌatꞌi, már ndö ya njotbojö.

3 Xa mi ne nda hyanda ar Hesu, ne himi tsa̱, ngetho xki gotꞌatho nze̱ye̱ ya jöꞌi, ne nöꞌö himar ñhetsꞌi.

4 Jange bi mꞌe̱tꞌo, ne bi bo̱xa ha nꞌar za habu̱ ma nda tho ar Hesu, ne njapꞌu̱ nda tsa̱ nda hyandi.

5 Nu mi thopꞌu̱ ar Hesu habu̱ mi to̱ge, bi no̱tsꞌe ne bi ꞌñembabi:

—Sakeo, ngutꞌa ba köi, ngetho mahyoni ga oxa ar pania ha ri ngu.

6 Nöꞌö dama bi göi, ne xa mi johya bi zixa ar Hesu hár ngu.

7 Nuya jöꞌi mi hyandi xa bi nthente, mi nöñꞌu̱ ar Hesu xki yu̱tꞌa hár ngu nꞌar tsꞌokte.

8 Nunar Sakeo bi mꞌa̱i, ne bi ꞌñemba ar Hesu:

—Ma tsi Hmuꞌi, ma ga hemba ya hyoya made nuya ñho di pe̱tsꞌi, ha nuꞌmu̱ togo xta pëpa nꞌa, ga koꞌspa goho.

9 Ha nu ar Hesu bi ꞌñenö:

—Ár pania xi zo̱ ar mpo̱ho̱ har ngunu̱, ngetho nunu̱ ár ma̱ngaꞌbe̱to ar Abra nꞌehe.

10 Nöꞌö Togo bi Njöꞌi, ba e da hyoni ne da po̱ho̱ nuꞌu̱ togo xi mꞌe̱di.

Ár ꞌbede ꞌre̱tꞌa ya bojö

11 Ya jöꞌi mi o̱xa nöꞌö mi mönga ar Hesu. Ne nöꞌö bi xipa nꞌar ꞌbede, ngetho ꞌbu̱tho nda zo̱nga Herusalen, ne nuya jöꞌi mi hu yá mu̱i ma nda nheki nꞌagitho ár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

12 Jange ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Mi ꞌbu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ már mëni nꞌar ndö. Bi ma ha nꞌar ha̱i yapꞌu̱, ma nda tꞌetsꞌi ngu ar ndö hár ha̱ise̱, ne mꞌe̱fa nda pengi.

13 Ha mꞌe̱tꞌo, bi zohna ꞌre̱tꞌa yá ꞌbe̱go, bi umba nꞌar bojö. ꞌRangutho bi umbabi, ne bi ꞌñembabiꞌu̱: Jafu̱ da mpe̱ da xu nöꞌö ar bojö xta ꞌraꞌahu̱, ne gi ꞌraju̱ xka pengi. Ne bi gu̱ ar ꞌñu bi maꞌö.

14 Ha nuya mengunu̱ xa mi u̱tsa, ne bi me̱hna ꞌra togo nda de̱ni, ma nda mö njawa: Hindi nehe ngu ma ndöhenu̱.

15 Mödi njapꞌu̱, bi tꞌetsꞌi ngu ar ndö. Ne mba penga ár ha̱i, bi zohna gatho nuꞌu̱ xki umbabi ar bojö, mi ne nda bödi hangu xki dö nꞌa ngu nꞌa.

16 Mꞌe̱tꞌo ba e nꞌa, ne bi ꞌñenö: Ma ndöꞌi, nuri bojö ga ꞌrakagi, da japi bi xu ma ꞌre̱tꞌa ár nze̱ye̱.

17 Xa bi njohya ar ndö, ne bi ꞌñembabi: Di za̱ nöꞌö xka pe̱fi. Xka japi bi xu nöꞌö tsi tu̱i da ꞌraꞌi. Ma ga exꞌaꞌi gi ndö ꞌre̱tꞌa ya hnini.

18 Ba epꞌu̱ manꞌar ꞌbe̱go, ne bi ꞌñembabi: Ma ndöꞌi, nuri bojö ga ꞌrakagi, da japi bi döhö ma ku̱tꞌa ár nze̱ye̱.

19 Nuꞌmú̱ ar ndö bi ꞌñembabi: Nuꞌge nꞌehe, ma ga exꞌaꞌi gi ndö ku̱tꞌa ya hnini.

20 Ne bi zo̱ manꞌa nuꞌu̱ ya ꞌre̱tꞌa xki tꞌumbabi ar bojö, ne bi ꞌñenö: Ma ndöꞌi, xta höñꞌa ri bojö, ho̱ntꞌa da pa̱xa ha nꞌar nthuꞌmxi.

21 Da tsu da mbo̱ ri kwe̱, ngetho hingi pe̱ꞌsa ar hwëki. Gi hönga nöꞌö hingi töhö, ne gi xofo nöꞌö hingi potꞌi.

22 Nuꞌmú̱ ar ndö bi ꞌñembabi: Tsꞌoꞌbe̱go, nuna xka mö, bi tsꞌokꞌaꞌi. Nuꞌmu̱ ngi pödi hiñꞌotho ma nhwëki, di hönga nöꞌö hinxta töhö, ne di xo nöꞌö hinxta potꞌi,

23 yoꞌö hinga tsokwa ma bojö ya njwatbojö ꞌmu̱, ne núꞌmu̱ nga pengi, nda njoska ma bojö ne yá nthöhö.

24 Nepꞌu̱ bi ꞌñembabi nu maꞌra yá ꞌbe̱go mi ꞌbu̱hnu̱: Hñömfu̱ ar bojö, ne umbabihu̱ nöꞌö togo bi dö ma ꞌre̱tꞌa.

25 Nuꞌmú̱ nuꞌu̱ bi ꞌñembabi: Ma tsi ndöꞌahe, nöꞌö ya pe̱ꞌsa ꞌre̱tꞌa ya bojö.

26 Ha nunar ndö bi dödi ne bi ꞌñenö: Di xiꞌahu̱, nuꞌu̱ togo pe̱ꞌsa nze̱ye̱, da tꞌumbabi. Ha nuꞌu̱ togo pe̱ꞌsa txꞌu̱tho, da thömbabi.

27 Ha nuya ma ñꞌu̱ni himi ne nda nugagi ngu yá ndöꞌu̱, ba tsihu̱wa ga handi gi hyohu̱.

Ar Hesu bi yu̱tꞌa Herusalen ngu nꞌar ndö mi tho̱ꞌmi

(Mt. 21:1‑11; Mr. 11:1‑11; Jn. 12:12‑19)

28 Nu mi wadi bi mönga njapꞌu̱, bi gu̱ ar ꞌñu mi ꞌbe̱tꞌo ndi bo̱xa Herusalen.

29 Núꞌmu̱ mi zo̱nga getꞌu̱ ar hnini Betfage ne ar hnini Betania ku̱xa har tꞌo̱ho̱ Njömdo̱ni, bi me̱hna yoho yá ma̱xte,

30 ne bi ꞌñembabi:

—Di möhu̱ har tꞌu̱lo hnini gi hanthu̱ ꞌbu̱hnu̱, ne nu xki tso̱ñhu̱, ma gi tiñhu̱ nꞌar tsi nꞌo̱ge di thötnu̱, hinto xi nto̱ge. Gi xothu̱ ne gi tsihu̱ injawa.

31 Nuꞌmu̱ togo da ꞌya̱ñꞌahu̱ yoꞌö gi xothu̱, gi ꞌñembabihu̱: Ar tsi Hmu honi.

32 Nuꞌmú̱ nuya yoho yá ma̱xte bi ma ne bi dini ngu xki xipabiꞌö.

33 Ka mi xotꞌa ar nꞌo̱ge, ba epꞌu̱ nuꞌu̱ togo yá me̱ti, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yoꞌö gi xothu̱.

34 Nuyu̱ bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Ar tsi Hmu honi.

35 Ne ba tsimpabi ar Hesu, bi göꞌspa yá pa̱tꞌi, ne bi nto̱ge.

36 Xo̱ge har ꞌñu habu̱ mi thogi, ya jöꞌi mi xiꞌmbabi yá pa̱tꞌi.

37 Ne nu mi dontsꞌa har tꞌo̱ho̱ Njömdo̱ni nda göi, gatho nuꞌu̱ mi te̱ni bi ndu̱i bi mafi mi johyaꞌu̱. Ne mi nsunda Jö mi handa gatho nöꞌö xki ꞌyo̱tꞌa ar Hesu.

38 Ne mi eñꞌu̱:

—Njöpa ar Ndö xpa e po̱ta Jö. Xa enda ár mꞌu̱i Jö, ne xa nsunda núnu̱ mhetsꞌi.

39 Nuꞌmú̱ nuya de̱ngaꞌbe̱pate mi panu̱ nꞌehe, bi ꞌñembabi ar Hesu:

—Utate, hñökwabi nuyu̱ te̱ñꞌaꞌi hinda mafi.

40 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dötwabi:

—Di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ da ñheyu̱, ya do da mafi.

41 Nu mi zo̱nga getꞌu̱ ar hnini Herusalen, mi hyandi, xa bi hwëki ne bi nzoni.

42 Ne bi ꞌñenö:

—Nuꞌmu̱ xi zohmö ri mu̱ihu̱ togo tsa̱ da ꞌraꞌahu̱ ar hogamꞌu̱i. Nöꞌö bi zo̱ho̱ ngi pöhmöhu̱, ne hinxi za̱ xka hyanthu̱, ngetho xi njotꞌa ri da̱hu̱.

43 Ma da zo̱ ya pa ñꞌu̱tho, ngetho ri ñꞌu̱nihu̱ ma da ehe, xa da goꞌathohu̱ gatho ar nthetꞌi, ne hinda tsa̱ gi po̱ñhu̱, xa ma da tsisꞌahu̱.

44 Ma da thextꞌa ri jödohu̱, hinda go nꞌar do mañör midowi. Ma da thoꞌa gatho ri jöꞌihu̱ ꞌbu̱ har hnini, ngetho hinga ne ga hñöñhu̱ ar mpo̱ho̱ xpa pe̱ñꞌahu̱ Jö.

Ar Hesu bi paxtꞌa ar dönganijö

(Mt. 21:12‑17; Mr. 11:15‑19; Jn. 2:13‑22)

45 Nepꞌu̱ ar Hesu bi yu̱tꞌa hár thi ar dönganijö, ne bi ndu̱i bi ꞌye̱nga gatho nuꞌu̱ mi mpa̱ ne mi nta̱i.

46 Ne bi ꞌñembabi:

—Enga hár Tꞌofo Jö: Ma ngu, ar ngu mhatꞌajö. Ha nuꞌahu̱ xka jafu̱ ngu nꞌar oki habu̱ ñꞌönga ya bë.

47 Hyaxꞌmu̱ ar Hesu mi uta ya jöꞌi har nijö. Ha nuya ndömöjö, nuya bötꞌofo, ne ya ndöxodyo, mi honi hanja nda hyo.

48 Ha himi tini handa japi, ngetho gatho ya jöꞌi xa mi o̱xa nöꞌö mi möñꞌö.

20

Ar Hesu togo mi hömpa ár tsꞌe̱di

(Mt. 21:3‑27; Mr. 11:27‑33)

1 Nꞌar pa ar Hesu mi ꞌbu̱ har dönganijö mi uta ya jöꞌi, ne mi xipa ar hoga mhö. Nꞌa mbi zo̱ta ya ndömöjö, ya bötꞌofo, ne ya dönziandö.

2 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Di ne gi xije, togo xpa pe̱ñꞌaꞌi gi ꞌyo̱tꞌa nuya te gi pe̱fi, ne togo xi ꞌraꞌa ar tsꞌe̱di.

3 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Nuga ma ga a̱ñꞌahu̱ nꞌar ntꞌa̱ni nꞌehe. Di ne gi thöhu̱:

4 Togo xki me̱hna ar Xuwa mi xixthe. Hage Jö, wa ya jöꞌi.

5 Nuꞌmú̱ nuꞌu̱ bi ndu̱i bi ñꞌa̱ni nꞌa ngu nꞌa, ne mi eñꞌu̱:

—Te ga thöhu̱pya. Nuꞌmu̱ ga emfu̱ Jö ba pe̱hni, ma da ꞌñengagihu̱: Yoꞌö hinga jamfihu̱.

6 Ha nuꞌmu̱ ga emfu̱ ba pe̱hna ya jöꞌi, da mbo̱ yá kwe̱yu̱, ne da hyoju̱ nkꞌahni, ngetho beñꞌu̱ ar Xuwa xi me̱hna Jö.

7 Nuꞌu̱ bi dödi himi pödi togo xki me̱hni.

8 Jange ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Njapꞌu̱ nuga, hinga xiꞌahu̱ nꞌehe togo xi ꞌraka ar tsꞌe̱di ga o̱tꞌa nöꞌö di pe̱fi.

Ár ꞌbede ya tsꞌoñhandi

(Mt. 21:33‑44; Mr. 12:1‑11)

9 Nepꞌu̱ ar Hesu bi du̱ꞌmi bi xipa ya jöꞌi nꞌar ꞌbede, ne bi ꞌñembabi:

—Mi ꞌbu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ bi ꞌñetꞌa nꞌar hwöhiꞌobxi. Bi umba ñhandi ꞌra ya jöꞌi, ne bi ma yapꞌu̱ nze̱ye̱ ya pa.

10 Nu mi zo̱ ar sofo, bi me̱hna nꞌár ꞌbe̱go ma nda nu ya ñhandi, ne nda ꞌya̱pa nöꞌö ndi ꞌñepabiꞌö. Ha nuya ñhandi bi gu̱ ar ꞌbe̱go bi me̱i, ne bi kotsꞌi, ho̱nse̱ yá ꞌye̱ bi hñötsꞌi.

11 Ha nöꞌö togo már me̱ti ar hwöhi, bi mengi bi me̱hna manꞌar ꞌbe̱go. Nöꞌö nꞌehe bi mfe̱i, bi tsꞌani, ne bi njui hinte bi tꞌe̱ntꞌwa hár ꞌye̱.

12 Nepꞌu̱ bi me̱hna manꞌa. Ha nuya ñhandi bi gu̱ bi fe̱nza, ne xa bi ze̱ni, ne bi gui bi ma.

13 Nepꞌu̱ nöꞌö togo már me̱ti ar hwöhi bi bense̱ hár mfeni, ne bi ꞌñenö: Xipya, te ga pe̱pya. Ma ga pe̱hna ma hmöka tꞌu̱. Xömhö xta hyantꞌu̱, da numansu.

14 Ha nuya tsꞌoñhandi, mi hyandi bi zo̱ ár tꞌu̱ nöꞌö togo már me̱ti ar hwöhi, bi ꞌñeñꞌu̱: Gehnu̱ togo ma da gohwi yá ha̱i ár dada. Ma ga hohu̱ ne ga tsömfu̱ yá ha̱i.

15 Jange nuꞌu̱ bi gu̱mpa ár tꞌu̱, bi gu̱ka har hwöhi, ne bi hyo.

Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌya̱mbabi ya jöꞌi, ne bi ꞌñembi:

—Xi nöꞌö togo már me̱ti ar hwöhi, tema gi beñhu̱ da japa nuya tsꞌoñhandi.

16 Ma da e da hyo gathoꞌu̱, ne da umba ár hwöhi maꞌra ya ñhandi.

Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ya jöꞌi, bi ꞌñeñꞌu̱:

—Hinda ne Jö ga njahu̱pꞌu̱.

17 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi hyantꞌu̱, ne bi ꞌñembabi:

—Tema di bo̱nga nöꞌö huxa hár Tꞌofo Jö, habu̱ enö njawa:

Nöꞌö ar do bi ꞌye̱mpꞌu̱hmö ya guxjödo,

nupya gehnu̱ ar mu̱dido xi njuꞌspa ár nijö Jö.

18 Nöꞌö togo da nto̱xkwi nöꞌö ar doꞌö, da ꞌwaka yá ndoꞌyo. Ha nöꞌö togo da ze̱ꞌmi, da ku̱ntꞌi.

Ar Hesu bi no̱nga ar bojö jotꞌa ya ndö

(Mt. 21:45‑46; 22:15‑22; Mr. 12:12‑17)

19 Ya ndömöjö ne ya bötꞌofo xa mi nehmö geꞌmu̱ nda gu̱ ar Hesu, ngetho bi tso̱tꞌwa yá mu̱i nunar ꞌbede xki ꞌye̱mbabiꞌu̱. Mödi mi tsu nda mbo̱ yá kwe̱ ya jöꞌi.

20 Jange bi me̱hna ꞌra ya ꞌñöxte nuꞌu̱ mi o̱tꞌa ngu ya hogajöꞌi, xömhö nda ꞌyo̱ ar Hesu nda ñömañꞌu̱, ne nda dini te nda hyo̱tsꞌe, ne nda ꞌye̱ntꞌwa ár ꞌye̱ ar tsꞌu̱tꞌwi.

21 Nuya ꞌñöxteyu̱ bi ꞌyo̱tꞌwa nꞌar ntꞌa̱ni, ne bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Utateꞌihe, di pöhe gi mö ne gi uta nöꞌö xiñho, ne hingi hwahna togo gi o̱tꞌwa ar ñho, ngetho gi utkagihe ár ꞌñu Jö majöni.

22 Di ne gi xikagihe, hage xiñho ga juthe ar bojö jotꞌa ar Sesar, wa hinꞌö.

23 Nunar Hesu bi bötwatho yá tsꞌomfeniꞌu̱, ne bi ꞌñembabi:

—Yoꞌö gi ne gi hya̱ju̱.

24 Utju̱ nꞌar bojö. Togo ár me̱ti ar hmi huxkwa ne nöꞌö te mö.

Bi döꞌu̱ ne bi ꞌñembabi:

—Ár hmi ar ndö Sesar.

25 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Umfu̱ ar Sesar nöꞌö ár me̱tiꞌö, ne umfu̱ Jö nöꞌö ár me̱tiꞌö nꞌehe.

26 Ne hinte bi za̱ bi dimpꞌu̱ te nda hyo̱tsꞌe nöꞌö mi möñꞌö ha yá nthandi ya jöꞌi. Go bi ꞌyo̱se̱ꞌu̱ nöꞌö bi dödi, ne hinte bi za̱ te bi möñꞌu̱.

Ya de̱ngamöjö bi ñꞌa̱ni ar menga nte

(Mt. 22:23‑33; Mr. 12:18‑27)

27 Mꞌe̱fa mi zo̱ ꞌra ya de̱ngamöjö nuꞌu̱ hingi ñꞌemu̱i da mengi da nte nuꞌu̱ xi du. Ne bi ꞌya̱mbabiꞌu̱,

28 bi ꞌñenö:

—Utate, ar Moise bi zogagihu̱ har tꞌofo, nuꞌmu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ da du ne da zopꞌu̱ ár ꞌbe̱hñö hinte bi dinga ar bötsi, ár jödöpꞌu̱ꞌö da nthötwi ar ꞌranxu, ne da gu̱ꞌspa ár thuhu ár jödö manꞌagi.

29 Gi nuhmö, mi ꞌbu̱ yoto ya ñꞌo̱ho̱ mi njödö. Nunar ꞌbe̱tꞌo bi nthöti, ne bi du hinte bi zo ar bötsi.

30 Ne nunár jödö mi nto̱ngwi bi mengi bi nthötwi ar ꞌranxu. Bi duꞌö nꞌehe, ne hinte bi zokwa ar bötsi.

31 Bi nthötwi ár hñu nꞌehe, ne bi njapꞌu̱ gatho yoto, hinte bi zokwa ar bötsi.

32 Ar ngötsꞌi bi du ar ꞌbe̱hñö nꞌehe.

33 Jange xi xta mengi da nte, togo ár ꞌbe̱hñönu̱ mhetsꞌi ꞌmu̱. Ngetho gatho yoto ya jödö bi nthötwi.

34 Nepꞌu̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Nuwa har ximha̱i ya jöꞌi nthöti ne ntꞌa̱di.

35 Ha nu xta mengi da nteꞌu̱, ne xta mꞌu̱hnu̱ mhetsꞌi nuꞌu̱ di ꞌñepi da mꞌu̱hnu̱, hinda ma da tꞌa̱di, ne hinda ma da nthöti.

36 Ngetho hinda tsa̱ da mengi da du. Ma da ñhe̱hwi ya e̱nxe̱, ne yá bötsi Jö gatho nuꞌu̱ xi mengi xi nte.

37 Ha nuꞌmu̱ gi ne gi pöhu̱ ar menga nte, gese̱ ar Moise bi udi har Tꞌofo, ma da mengi da nte nuꞌu̱ xi du. Nu habu̱ no̱nga ar ꞌminza mi zo̱, ka bi no̱mpꞌu̱tho: Gehnu̱ ár Jö ar Abra, ar Isa, ne ar Hakob.

38 Ngetho Jö, ár Jö nuꞌu̱ te, hinge nuꞌu̱ xi du. Hár nthandiꞌö, gatho ya jöꞌi ja yá te.

39 Nepꞌu̱ ꞌra ya bötꞌofo bi ꞌñembabi:

—Utate, majöni nöꞌö xka mö.

40 Ne bi ntsa̱ya̱ hinte bi ne te bi ꞌya̱mbabi.

Yoꞌö mhö ar Kristo ár tꞌu̱ ar Dabi

(Mt. 22:41‑46; Mr. 12:35‑37)

41 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hanja tꞌenö ar Kristo ár tꞌu̱ ar Dabi.

42 Ne ar Dabi ense̱ njawa hár Tꞌofo Jö ha ya Dönga Nsa̱di:

Jö ar Dada bi ꞌñemba ma tsi Hmu:

Hñu ha ma ñꞌe̱i ga huxkwi,

43 to̱ꞌmi ga tsiñꞌa nuya ri ñꞌu̱ni ga tse̱pꞌa ha ri wa.

44 Nuꞌmu̱ ar Dabi embabi ár Hmu, hanja ár tꞌu̱ ꞌmu̱.

Ar Hesu bi no̱mba yá tsꞌoꞌbe̱fi ya bötꞌofo

(Mt. 23:1‑36; Mr. 12:38‑40; Lk. 11:37‑54)

45 Nu mi o̱xta gatho ya jöꞌi, ar Hesu bi xipa yá ma̱xte njawa:

46 —Jamasuhu̱ hinda kaꞌahu̱ ya bötꞌofo. Xa ne da ñꞌo ko̱ yá he xi ma ju̱tꞌatho, honi da tꞌeꞌspa yá nsu. Ne xa ne da ze̱ngwabi ya jöꞌi di ꞌbe̱nga ntꞌekꞌei núꞌmu̱ ꞌyo ha ya ta̱i. Ne xa ne da hñuxa ha ya ꞌbe̱tꞌo nthutsꞌi ha ya nijö ne ha ya ñhuni.

47 Ne tekwa yá ngu ya tsi ꞌranxu, ne xa o̱tꞌa ꞌra ya nsa̱di ra ma, honi da goꞌmahmö. Nuyu̱ xa ma da hñönga nꞌa ra döta mfe̱i.

21

Ár mꞌo̱ñho̱ ar tsi hyoya ꞌranxu

(Mr. 12:41‑44)

1 Ar Hesu mi handa gatho nuꞌu̱ hinte mi kꞌatꞌi, mi u̱tꞌa yá bojö hár ntꞌu̱tmꞌo̱ñho̱ ar nijö.

2 Ne bi hyanda nꞌar tsi ꞌranxu, xa mi hyoya, bi ꞌye̱ntnu̱ yoho ya tsi bojö.

3 Ne ar Hesu bi ꞌñenö:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, nunar tsi hyoya ꞌranxu xi unga nze̱ye̱, töta gatho nu maꞌra.

4 Ngetho gatho nu maꞌra xi ꞌyu̱tꞌa hár ntꞌu̱tmꞌo̱ñho̱ Jö nöꞌö pongwathobi. Ha nunu̱, mödi mi hyoya, bi unga gatho nöꞌö mi pe̱ꞌshmö nda zi.

Ar Hesu bi mö nda nhwata ar dönganijö

(Mt. 24:1‑2; Mr. 13:1‑2)

5 ꞌRa nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ mi mpede mi no̱ñꞌu̱ ar dönganijö. Mi möñꞌu̱ mi nheki nza̱tho ya hoga do xki thoki, ne xa xki thutnu̱ nuꞌu̱ tema xki tꞌuni ngu ya mꞌo̱ñho̱. Nepꞌu̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

6 —Gatho nöꞌö te gi hanthu̱, ma da zo̱ ar pa da thextꞌi, ne hinda ma da go nꞌar do mañö ár midowi.

Ya ntꞌudi di ꞌbe̱tꞌo, ne ka da e ar ngötsꞌi

(Mt. 24:3‑28; Mr. 13:3‑23)

7 Nepꞌu̱ nuyá ma̱xte bi ꞌya̱ni ne bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Utateꞌihe, hamꞌu̱ da tho nöꞌö xka mö. Tema ntꞌudi ma da nheki ne da födi ꞌba̱pꞌu̱tho da tho gathoyu̱.

8 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñenö:

—Jamasuhu̱, yo ma gi ñhe̱hu̱ togo da kaꞌahu̱. Ngetho ma da epꞌu̱ nze̱ye̱ togo da gu̱mka ma thuhu, ne da ꞌñeñꞌu̱: Nuga go dar Kristo. Ne da ꞌñenö nꞌehe: Xi zo̱ ar pa ma da mhuntsꞌa xo̱ge. Yo ma gi te̱ñhu̱.

9 Ne nu xki ꞌyo̱hu̱ hagatho di ja ya tuhni, ne habu̱ gatho ya jöꞌi di to̱xa ya tsꞌu̱tꞌwi, yo gi ntsuhu̱. Ngetho mꞌe̱tꞌo mahyoni da tho gathoyu̱, mödi hinda dama göxta ar ximha̱i.

10 Ne bi ꞌñembabi nꞌehe:

—Nuya hnini ma da ntunkwi yá mihniniwi, ha nuya ndö da ntunkwi yá mindöwi.

11 Ne xa ma da nja ya nhwöni di ntsꞌe̱di, ne hagatho xa ma da nja ar thuhu ne ya textehñeni. Ha nu mañö mhetsꞌi, ma da nheki ꞌra ya döta ntꞌudi nuꞌu̱ xa ma da japi da bitꞌa ya jöꞌi.

12 Ma da tho gatho nöꞌö di xiꞌahu̱. Ha mꞌe̱tꞌo ma da tꞌu̱tsaꞌihu̱, ma da tsꞌixꞌahu̱ da mꞌa̱pꞌahu̱ ha yá nijö, ne da joꞌahu̱ har fa̱di. Ma da tsꞌixꞌahu̱ ha ya ndö ne ha ya tsꞌu̱tꞌwi ngetho gi te̱ngagihu̱.

13 Ne ka da tsa̱ gi da̱hu̱nu̱ majöni xka pökagihu̱.

14 Umba ri mu̱ihu̱ hingi beñhu̱ hanja gi thöthwu̱ ya tsꞌu̱tꞌwi gi ñönga ri tehu̱.

15 Ngetho nuga go ma ga ꞌraꞌahu̱ nöꞌö tema gi möñhu̱ ne ar mfödi. Njapꞌu̱ nuya ri ñꞌu̱nihu̱ hinda za̱ te da dötꞌahu̱, ne hinda za̱ da döꞌahu̱.

16 Nuri dadase̱hu̱, ri kuhu̱, ri mënihu̱, ne ri mpöhu̱, go ma da da̱ꞌahu̱, ne ꞌra ma da thökꞌa ri tehu̱.

17 Ne gatho ya jöꞌi ma da u̱tsaꞌihu̱ ngetho gi jamfigihu̱.

18 Mödi njapꞌu̱, hinda ma da mꞌe̱ nꞌase̱ ri xtöhu̱, gatho da gotho.

19 Ne nuꞌmu̱ gi tse̱thu̱ gatho nöꞌö da tꞌo̱tꞌahu̱, ma gi tsu̱hu̱ ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

20 Nu xki hyanthu̱ ár nthetꞌi ar hnini Herusalen di ñuxa ya ndogu, pöhu̱, bi zo̱ ar pa da nhwati.

21 Gatho nuꞌu̱ di ꞌbu̱ har ha̱i Nhudea, dá nixtꞌi ma da ñꞌönga ha ya tꞌo̱ho̱. Nuꞌu̱ togo di ꞌbu̱ mbo har hnini Herusalen, dama da bo̱ni. Ha nuꞌu̱ togo di ꞌyo har ꞌbatha, yo ma da mengi da yu̱tꞌi.

22 Ngetho nuya paꞌu̱ ma da nheki ár kwe̱ Jö, ne ma da tho gatho ngu mönga hár Tꞌofo Jö.

23 Hwëkate nuꞌu̱ ya ꞌbe̱hñö di ñꞌu̱, ne nuꞌu̱ di tsu̱ta yá bötsi nuya paꞌu̱. Ngetho xa ma da nja nꞌar döta u̱gi ha nunar ha̱inu̱, ne ma da thiꞌsa ár kwe̱ Jö ha nunar hnininu̱.

24 Ngetho ma da tho ndo̱jwai ꞌra, ha maꞌra ma da tsꞌixa yapꞌu̱ da nxanga ha ya ha̱i. Ne nuya nzo̱ho̱ jöꞌi ma da ndö har hnini Herusalen. Ma da njapꞌu̱ gatho ya pa da umba ar se̱ki Jö.

Ár ñoꞌgi ñꞌehe Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi

(Mt. 24:29‑35, 42‑44; Mr. 13:24‑37)

25 Nuya paꞌu̱ ma da nheki ya ntꞌudi har hyadi, har zönö ne ha ya tso̱. Ne gatho ya jöꞌi xo̱ge har ximha̱i xa di ntsu, ne hindi pödi te da beni nu xta hida ar döta ñho̱nthe xa di mpu̱ntsꞌi.

26 Ha nuya jöꞌi ma da kꞌatꞌa yá tsꞌe̱di xa di ntsu, ne di ndo̱ꞌmtho te da thokwa har ximha̱i, ngetho nuya tsꞌe̱di janu̱ mhetsꞌi ma da nhwötꞌi.

27 Ne gatho ma da hyanda Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi xta pengi, di e har gui di ꞌñu ár döta tsꞌe̱di ne ár döta nsunda.

28 Nu xki hyanthu̱ da ndu̱i da nheki nöꞌö di xiꞌahu̱, yo gi ntsuhu̱. Ju̱xa ri da̱hu̱ mhetsꞌi, ngetho ꞌba̱pꞌu̱tho da zo̱ togo ma da ñöñꞌahu̱.

29 Ne bi xipabiꞌu̱ nꞌar ꞌbede, bi ꞌñenö:

—Hyanthu̱ ár ꞌba̱i ar iuxi ne maꞌra ya za.

30 Nu xta ndu̱i da kꞌontsꞌa yá xi, gi pöhu̱ xi ꞌñepꞌu̱tho ar pahyadi.

31 Njapꞌu̱ nꞌehe, nu xki hyanthu̱ da thogi ngu xta xiꞌahu̱, pöhu̱ xi ꞌñepꞌu̱tho ár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

32 Xa majöni di xiꞌahu̱, hinda ma da theta nuya jöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱, ne xi wadi xi tho gatho nuya thogiyu̱.

33 Mödi da mꞌe̱di mhetsꞌi ne ar ximha̱i, nuya mhö xta mö hinda ma da mꞌe̱di.

34 Ntsuñhu̱, yo gi ñhe̱hu̱ da me ri mfenihu̱ har tsꞌoꞌyo, har nti, ne ha ya ꞌbe̱fi jawa har ximha̱i, yo ma da zu̱ꞌahu̱ nunar pa hinge ngi to̱ꞌmhu̱.

35 Ngetho ma da njapꞌu̱ gatho nuꞌu̱ ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i, xta da̱ni da zo̱ ar pa, njangu nꞌár xögu ar nthöhi bi thu̱tsꞌi, himi to̱ꞌmi.

36 Jange ndo̱ꞌmhu̱ hyaxꞌmu̱, ne xa gi ꞌya̱fu̱ Jö da tsa̱ gi kꞌonthu̱ gatho nuya thogi xi ꞌñepꞌu̱, ne njapꞌu̱ da za̱ da nhuꞌahu̱ xiñho hár nthandi Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

37 Ar Hesu mi uta ya jöꞌi har dönganijö ꞌbu̱ mpa, ha nuꞌmu̱ xui mi pa har tꞌo̱ho̱ Njömdo̱ni.

38 Ne gatho ya jöꞌi hyaxꞌmu̱ mi e nꞌitho har dönganijö, mi o̱xa nöꞌö mi möñꞌö.

22

Ya ndöxodyo bi nkohi hanja nda hyo ar Hesu

(Mt. 26:1‑5, 14‑16; Mr. 14:1‑2, 10‑11; Jn. 11:45‑53)

1 Ma nda da̱tꞌa ar da̱ngo mbaxjwa núꞌmu̱ mi tsꞌi ar thuhme himi jotsꞌi.

2 Ya ndömöjö ne ya bötꞌofo mi honga hanja nda hyo ar Hesu, ne himi pödi hanja nda gu̱, ngetho mi tsu ya jöꞌi.

3 Nepꞌu̱ ar tsꞌondöhi bi yu̱tꞌa hár mfeni ar Huda, nöꞌö mi tꞌembabi ar Iskariote, nꞌa nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte ar Hesu.

4 Ne bi ma ba kꞌöꞌsa ya ndömöjö ne yá ndö ya sunijö, ma ba ñöwi hanja nda za̱ nda da̱twa ar Hesu ha yá ꞌye̱ꞌu̱.

5 Nuꞌu̱ xa bi njohya, ne bi nkohi nda umba ar bojö.

6 Ha nunar Huda mi honga hanja nda tsa̱ nda da̱twa ar Hesu ha yá ꞌye̱ꞌu̱, ne mi hwahna haꞌmu̱ hindi njoꞌo nze̱ ya jöꞌi habu̱ mi ꞌbu̱ꞌö.

Ár tꞌoxi ar tsi Hmu

(Mt. 26:17‑29; Mr. 14:12‑25; Jn. 13:21‑30; 1 Co. 11:23‑26)

7 Bi da̱tꞌa ar da̱ngo núꞌmu̱ mi tsꞌi ar thuhme hinxki jotsꞌi, geꞌmu̱ mi mahyoni nda tho ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱ ar ndöni mbaxjwa.

8 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi me̱hna ar Pedro ne ar Xuwa, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—ꞌBe̱tꞌo di möhu̱ ba hyoju̱ ar tꞌoxi mbaxjwa ga tsihu̱.

9 Ne nuꞌu̱ bi ñꞌa̱ni ne bi ꞌñembabi:

—Habu̱ gi ne ga hoje.

10 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Núꞌmu̱ xki ku̱thu̱ har hnini, gi nthe̱wihu̱nu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ di muxa nꞌar xo̱ni ar dehe. Te̱ñhu̱ habu̱ di yu̱tꞌö.

11 Ne gi ꞌñembabihu̱ nöꞌö togo ár me̱ti ar ngu: Ar Utate ba pe̱hna ar nze̱ngwa ga eñꞌahe njawa: Habu̱ ꞌbu̱ ar ngu di hoñhe ga tsiꞌbe ar tꞌoxi mbaxjwa ma ma̱xte.

12 Ne nöꞌö ma da utꞌahu̱ nꞌar döta ngu di to̱ mañö, xi thoki xiñho, ne ka gi hoju̱nu̱ ar tꞌoxi mbaxjwa.

13 Mi maꞌu̱, bi thogi gatho ngu xki xipa ar Hesu. Ne ka bi hyoknu̱ ar tꞌoxi.

14 Ne nu mi hñuꞌu̱ nda ñuni, ar Hesu bi hñuhwi yá ma̱xte har mexa.

15 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hangu xta to̱ꞌmi ga tsiwihu̱ mahye̱gi nunar tꞌoxinu̱ mbaxjwa mꞌe̱tꞌo, ne ka ga tho ar thogi.

16 Ngetho di xiꞌahu̱, xta wadi da tho xo̱ge nöꞌö tema mi ne nda bo̱ni, ma ga pengi ga tsi manꞌagi hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

17 Nepꞌu̱ bi gu̱ nꞌar tꞌe̱ni, bi umba njamödi Jö, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hñöñhu̱, mfa̱xu̱ tsihu̱ nꞌar tsi ntsiki nꞌa ngu nꞌa.

18 Ngetho di xiꞌahu̱, hinga pengi ga tsipa ár tꞌafi ar ꞌba̱iꞌobxi nuya payu̱. Ma ga to̱ꞌmi ga tsi manꞌagi xta e ár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

19 Mꞌe̱fa bi gu̱ nꞌar thuhme, bi umba njamödi Jö, bi hekwabiꞌu̱ ne bi ꞌñembabi:

—Gehnu̱ ma ndoꞌyo ma ga uni di hompꞌa ri ñhohu̱. ꞌYo̱thu̱ njanu̱ gi bengagihu̱.

20 Mi wadi bi ntꞌoxi, bi japꞌu̱tho bi gu̱ ar tꞌe̱ni, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nunar tꞌafiꞌobxinu̱, po̱ntho nꞌar ntꞌudi no̱nga ar ꞌraꞌyo nkohi, ma da gohi xta nhöꞌma ma ji, di hompꞌa ri ñhohu̱.

21 Ha nꞌa gi huhu̱wa har mexa, ma gi da̱gagihu̱.

22 Majöni Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, ꞌba̱ ar ꞌñu da tho gatho ngu xi thuꞌspabi, ha hwëkate nöꞌö togo ma da da̱.

23 Nepꞌu̱ nuꞌu̱ yá ma̱xte bi ndu̱i bi ñꞌa̱nga nꞌa ngu nꞌa togo nda ꞌyo̱tꞌa nunar tsꞌokinu̱.

Togo pe̱ꞌsa ár nsu

24 Nuyá ma̱xte mi ñꞌa̱ni nꞌa ngu nꞌa, mi ne nda böꞌu̱ togo mi töte ár nsu.

25 Nunar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ya ndö tsixa ya hnini meꞌma nu maꞌra, ne nuꞌu̱ pe̱ꞌsa yá nsu nsipabi o̱tꞌa nꞌar ñho.

26 Ha nuꞌahu̱, yo gi njahu̱pꞌu̱. Nöꞌö togo di pe̱ꞌsa ár nsu, mahyoni da ntsꞌa̱ꞌmi. Ha nöꞌö togo di ja ár tsꞌe̱di, mahyoni da njangu nꞌar ꞌbe̱go.

27 Togo töte ár nsu. Hage nöꞌö huxa har mexa, wa nöꞌö togo pe̱pabi. Hage hinge nöꞌö huxa har mexa. Hö njapꞌu̱, mödi nuga di ꞌbu̱kwa ngu nꞌa ri ꞌbe̱gogihu̱.

28 Ha nuꞌahu̱ hinxka hye̱gase̱gihu̱, xta thohwihu̱ gatho ya thogi xta thoka.

29 Jange nuga ma ga ꞌraꞌahu̱ ri nsuhu̱ ngu ar ndö, ngu ma Dada xi ꞌrakagi.

30 Ma ga ꞌbu̱hwihu̱ ha ma tsꞌu̱tꞌwi, ga ñuñhu̱, ga tsithehu̱, ne ga exꞌahu̱nu̱ ha ri thuxandöhu̱, gi hñöꞌsfu̱ majöni nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá mꞌu̱i ya me Israel.

Ar Hesu bi mö ma nda ko̱nga ar Pedro

(Mt. 26:31‑35; Mr. 14:27‑31; Jn. 13:36‑38)

31 Ar tsi Hmu Hesu bi ꞌñemba ar Simu Pedro:

—Simu, ar tsꞌondöhi xpa a̱di da jaꞌahu̱ ngu ar tꞌe̱i núꞌmu̱ tho̱ke.

32 Ha nuga xta a̱pa Jö ma Dada hinda the ri ñꞌemu̱i. Ne nu xta mengi da xu ri jamfi manꞌagi, fa̱xa nuꞌu̱ maꞌra ri ku da ze̱ta yá ñꞌemu̱i nꞌehe.

33 Ha nu ar Simu bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Hmuꞌi, nuga di ꞌbu̱i ga te̱ñꞌaꞌi teme gatho gi thogi. Nuꞌmu̱ har fa̱di, ga maga nꞌe. Ha nuꞌmu̱ da thoꞌi, da thogagi nꞌehe.

34 Ha nu ar Hesu bi ꞌñembabiꞌö:

—Nuga di xiꞌaꞌi Pedro, nuna nxuinu̱, hindi mata ar boxi, ha nuꞌge xka ko̱ngagi hñuꞌgi.

Ar ntꞌu̱tbojö, ar ꞌbe̱ni ne ar jwai

35 Ar Hesu bi ꞌya̱mba yá ma̱xte, ne bi ꞌñembabi:

—Núꞌmu̱ nda pe̱ñꞌahu̱, hinga hñöxu̱ ar ntꞌu̱tbojö, hinga hñöxu̱ ri ꞌbe̱nihu̱, wa nꞌar mponi ya thiza, hage te ga kꞌathu̱.

Nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hinꞌö.

36 Nepꞌu̱ nöꞌö bi ꞌñembabi:

—Nupya hö di xiꞌahu̱, nuꞌu̱ togo pe̱ꞌsa ar ntꞌu̱tbojö, dá hñötsꞌi, ne dá hyoka ár ꞌbe̱ni. Ha nöꞌö hinte hö ár jwai, dá ma̱ ár pa̱tꞌi da da̱nga nꞌa.

37 Ngetho nuga di xiꞌahu̱, mahyoni ga tho ngu mönga ár Tꞌofo Jö, habu̱ enö: Bi the̱ta ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki. Ngetho gatho nöꞌö xi tꞌotkagi, mahyoni da thogi.

38 Nuꞌmú̱ bi ꞌñeñꞌu̱:

—Ma tsi Hmuꞌihe, ꞌbu̱kwa yoho ya jwai.

Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Di za̱, ho̱nse̱ꞌu̱.

Ar Hesu bi ꞌya̱pa Jö ár Dada núnu̱ Getsemani

(Mt. 26:36‑46; Mr. 14:32‑42)

39 Nepꞌu̱ ar Hesu bi bo̱ni bi ma har tꞌo̱ho̱ Njömdo̱ni ngu xki nzöi. Ne nuyá ma̱xte bi de̱ni.

40 Ha nu mi zo̱ñꞌu̱, bi ꞌñenö:

—ꞌYa̱fu̱ Jö gi tse̱thu̱ ya thogi xta ꞌñepꞌu̱.

41 Nepꞌu̱ bi ꞌwege ngu ar yapꞌu̱ tso̱nga nꞌar nkꞌahni, ne bi nda̱ndihmö ba a̱pa Jö ár Dada.

42 Ne mi enö:

—Ma Dadaꞌi, nuꞌmu̱ gi nehmö, da thota nunar tꞌe̱ni xi ꞌñepꞌu̱ ne hinda zu̱kagi. Mödi hindi ne gi ꞌyo̱tꞌa ngu di nega, ꞌyo̱tꞌa ngu gi nege.

43 Ne núnu̱ habu̱ mi a̱pa Jö, bi zo̱hnu̱ nꞌar e̱nxe̱ xki ꞌñe mhetsꞌi mi umba ar tsꞌe̱di.

44 Ha nu ar Hesu xa mi döta ár dumu̱i, xa mi e̱ntꞌa ar tsꞌe̱di mi a̱pa Jö. Xa mi xa̱nthe, ne nunár xa̱nthe mi tu̱ har ha̱i, mi ñhe̱hwi nꞌár döta tu̱i ar ji.

45 Nu mi wadi bi ꞌya̱pa Jö, ba penga habu̱ xki zo yá ma̱xte, ne bi diñꞌu̱ mi öhö, ngetho xki wentꞌi mi tu yá mu̱i.

46 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hanja xka öhu̱. Nanju̱ ne ꞌya̱fu̱ Jö gi tse̱thu̱ ya thogi xta ꞌñepꞌu̱.

Ar Hesu bi nju̱

(Mt. 26:47‑56; Mr. 14:43‑50; Jn. 18:2‑11)

47 Himi jwatho nda ñö ar Hesu, nꞌa mbi zo̱ta nze̱ye̱ ya jöꞌi. Ne ar Huda, nꞌa nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte, mi ꞌbe̱tꞌo, ne dama bi watꞌi bi zu̱ꞌsa ar Hesu.

48 Har Hesu bi ꞌñembabi:

—Huda, hage har ntsu̱tsꞌinu̱ gi da̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

49 Nuyá ma̱xte mi ñꞌowi ar Hesu, mi hyandi tema nda thogi, bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Hmuꞌihe, ha gi ne ga ju̱je ya jwai ga ñöñꞌahe.

50 Nꞌaꞌu̱ bi kꞌoꞌsa ar jwai, ne bi dakwa ár gu ñꞌe̱i nꞌár ꞌbe̱go ar döngamöjö.

51 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hye̱hu̱pꞌu̱, yo te gi jafu̱.

Ne bi hñuxa ár ꞌye̱ hár gu ar ꞌbe̱go, ne bi o̱thebi.

52 Nepꞌu̱ bi ꞌñemba ya ndömöjö, ya ndö sunijö, ne ya dönziandö nuꞌu̱ xki ꞌñe nda zitsꞌi:

—Hage dar bëga xka ehu̱ gi mikagihu̱, gi höhu̱ ya za ne ya ndo̱jwai.

53 Hyaxꞌmu̱ ndi ꞌbu̱hwihu̱ har dönganijö, hinte ga jaju̱. Ha nupya hö, ja ri tsꞌe̱dihu̱, ne ja ár tsꞌe̱di ar ꞌbe̱xui.

Ar Pedro bi ko̱nga ar Hesu

(Mt. 26:57‑58, 69‑75; Mr. 14:53‑54, 66‑72; Jn. 18:12‑18, 25‑27)

54 Nepꞌu̱ bi nju̱ ar Hesu, ne bi tsꞌixa hár ngu ar döngamöjö. Ha nu ar Pedro mi ꞌbe̱fa yapꞌu̱tho, mi te̱ni.

55 Ne mi zo̱nga hár ngu ar döngamöjö, xki tꞌu nꞌar tsibi har thi, ka mi huhnu̱ ꞌra ya jöꞌi mi mpatꞌi, ne ar Pedro ka bi hñuhwinu̱ꞌu̱.

56 Nꞌa mba epꞌu̱tho nꞌar nxutsi mi mꞌe̱go. Nu mi hyanda ar Pedro mi huhnu̱ har tsibi, xa bi kꞌötꞌi, ne bi ꞌñenö:

—Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ mi ñꞌowi ar Hesu nꞌehe.

57 Ha nöꞌö bi nko̱ni, ne bi ꞌñenö:

—Nönö, hindi pödi togoꞌö.

58 Hingar yaꞌö bi hyanda manꞌar jöꞌi, ne bi ꞌñembabi:

—Ha hingo ngi ñꞌowi ar Hesu nꞌehe.

Ha nu ar Pedro bi mengi bi nko̱ni, bi ꞌñenö:

—Tata, hinge ndi ñꞌoꞌbegaꞌö.

59 Mꞌe̱fa xki tho nꞌa tsi tu̱i, manꞌa bi ꞌñenö:

—Majöni nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ go mi ñꞌowi ar Hesu, ngetho fötho ar me Ngalilea.

60 Ne ar Pedro bi ꞌñenö:

—Tata, hindi pödi teme gi mö.

Himi jwata nda mönga njapꞌu̱, nꞌa mbi ma ar boxi.

61 Nuꞌmú̱ bi ꞌba̱tꞌa ar tsi Hmu bi hyanda ar Pedro. Ha nu ar Pedro dama bi benga nöꞌö xki xipabi mꞌe̱tꞌo, núꞌmu̱ xki ꞌñembabi: Hindi mata ar boxi, ha nuꞌge ya xka ko̱ngagi hñuꞌgi.

62 Jange ar Pedro bi bo̱nga nthi, xa bi hyu̱ ár ñö bi nzoni.

Ar Hesu mi tꞌo̱tꞌwa ar thede ne mi mfe̱i

(Mt. 26:67‑68; Mr. 14:65)

63 Nuya jöꞌi mi su ar Hesu, xa mi o̱tꞌwa ar thede, ne xa mi fe̱i.

64 Bi gu̱ nꞌar dutu bi dutꞌwa yá da̱, mi umba ya mpe̱tgu, ne mi embabiꞌu̱:

—Xijexö, togo bi me̱pꞌaꞌi.

65 Ne xa ra ntsꞌotho nöꞌö te mi xipabiꞌu̱, mi tsani.

Ar Hesu bi mꞌa̱ꞌma har mhuntsꞌandö

(Mt. 26:59‑66; Mr. 14:55‑64; Jn. 18:19‑24)

66 Ár hyaxꞌö bi mhuntsꞌa ya dönziandö, ya ndömöjö, ne ya bötꞌofo, ne bi tsꞌixa ar Hesu habu̱ xki mhuntsꞌu̱. Ka bi tꞌa̱mbabinu̱, ne bi tꞌembabi:

67 —Xije, ha go geꞌe ar Kristo xi ꞌñexa Jö.

Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌmu̱ ga xiꞌahu̱ go geke, hingi ñꞌemu̱igihu̱.

68 Ha nuꞌmu̱ ga o̱tꞌahu̱ ya ntꞌa̱ni, hingi thöhu̱, ne hingi hye̱gagihu̱.

69 Gi numhöhu̱ nuya pa xi ꞌñepꞌu̱, Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi ma da hñu hár ñꞌe̱i Jö togo pe̱ꞌsa gatho ar tsꞌe̱di.

70 Nepꞌu̱ gathoꞌu̱ bi ꞌya̱mbabiꞌö, ne bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmú̱ ha go ár Tꞌu̱ꞌi Jö.

Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hö, njapꞌu̱ ngu xka mönse̱hu̱.

71 Nuꞌmú̱ bi ꞌñeñꞌu̱:

—Te ga jafu̱ maꞌra te da hyo̱tsꞌe. Xta o̱se̱hu̱ nöꞌö xi wadi xi mö.

23

Ar Hesu ba mꞌa̱mba ar Pilato

(Mt. 27:1‑2, 11‑14; Mr. 15:1‑5; Jn. 18:28‑38)

1 Dama bi nanga gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱ har mhuntsꞌi, bi gu̱ ar Hesu bi ziꞌspa ar Pilato.

2 Ne nunu̱ te gatho bi ndu̱i bi hyo̱xꞌu̱, ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Xta tiñhe nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ mi ꞌyonu̱ mi tsꞌokwa yá mfeni ya jöꞌi, ne mi u̱tꞌi hinda gutꞌa yá njutꞌi a̱ ar ndö Sesar. Ne xi ꞌñense̱ gehnu̱ ar Kristo xi ꞌñexa Jö ngu nꞌar ndö ꞌnö.

3 Jange ar Pilato bi ꞌñembabi:

—Ha go geꞌe ár Ndö ya xodyo.

Nu ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hö, ngu xka mönse̱.

4 Ha nu ar Pilato bi ꞌñemba ya ndömöjö ne gatho ya jöꞌi:

—Hinte ma tsꞌoki di timba nunar ñꞌo̱ho̱nu̱.

5 Ha nuꞌu̱ xa himi tsa̱ya̱ mi a̱pabi ne mi eñꞌu̱:

—Gehnu̱ xa hagatho ꞌyo, utya jöꞌiwa har ha̱i Nhudea, ba du̱ꞌma har ha̱i Ngalilea, ne xi göꞌskwa Herusalen.

Ar Hesu bi tsꞌixa ma ba mꞌa̱mba ar Erode

6 Nu mi ꞌyo̱ ar Pilato mi nho̱nga Ngalilea, bi ñꞌa̱ni hage már me Ngalilea ar Hesu.

7 Jange nu mi bö ar Pilato már mengu habu̱ már ndö ar Erode, dama bi me̱mpabi, ngetho nuya paꞌu̱ xki zo̱ho̱ mi ꞌbu̱hnu̱ Herusalen.

8 Ar Erode, nu mi hyanda ar Hesu, xa bi njohya. Nze̱ye̱ ya pa mi ne nda hyandi, ngetho xa xki ꞌyo̱de mi nho̱ni. Ne xki do̱ꞌmi nda nu nda ꞌyo̱tꞌa nꞌar ntꞌudi.

9 Bi ꞌya̱mba nze̱ye̱ ya ntꞌa̱ni, mödi ar Hesu hinte bi dödi.

10 Ka mi ꞌbu̱hnu̱ ya ndömöjö ne ya bötꞌofo, xa mi umba yá mu̱i te gatho mi ho̱xꞌu̱.

11 Nepꞌu̱ ar Erode ne yá ndogu mi nuꞌu̱ hinter me̱ꞌö, xa mi o̱tꞌwa ar thede, bi göꞌspa nꞌar hoga he nza̱tho, ne bi mengi bi me̱mpa ar Pilato manꞌagi.

12 Nor paꞌö, ar Pilato ne ar Erode bi ñhogamu̱i, ngetho himi ntsixꞌu̱.

Ar Hesu bi tꞌe̱ntꞌi nda tho

(Mt. 27:15‑26; Mr. 15:6‑15; Jn. 18:38‑19:16)

13 Nepꞌu̱ ar Pilato bi zohna ya ndömöjö, nuya tsꞌu̱tꞌwi, ne gatho nu maꞌra ya jöꞌi.

14 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱ xka tsinkagihu̱wa nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, gi eñhu̱ u̱tꞌa ya jöꞌi. Nuga xta o̱tꞌwa ya ntꞌa̱ni ha ri nthandihu̱, ne xka ꞌyo̱se̱hu̱ hinte ma tsꞌoki xta timbabi ngu gi ho̱xu̱.

15 Nunar ndö Erode hinxpa timba nꞌar tsꞌoki, jange ba pe̱hna manꞌagi injawa. Pöhu̱ ꞌmu̱, nunu̱ hinte ma tsꞌoki xi ꞌyo̱tꞌe gi ꞌñeñhu̱ di ꞌñepi da tho.

16 Jange nuga, ho̱nse̱ ma ga japi nda nꞌwe̱xtꞌi, ne ga he̱gi da ma.

17 Ar Pilato mi mahyoni nda hye̱ nꞌar ꞌyofa̱di ta̱tꞌa da̱ngo mbaxjwa, ngetho njapꞌu̱ ma yá ntꞌumbiꞌu̱.

18 Ha gatho nuꞌu̱ ya jöꞌi mi ꞌbu̱hnu̱, bi ndu̱i bi nꞌamamafi, ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Hñöka made nunar ñꞌo̱ho̱nu̱. Hye̱ ar Baraba.

19 Nu ar Baraba xki njotꞌa har fa̱di, ngetho xki gu̱xa ya jöꞌi nda ntunkwi ya ndö har hnini, ne xki ñhote.

20 Ha nunar Pilato mi ne nda hye̱ ar Hesu, jange bi mengi bi zo ya jöꞌi.

21 Nuyu̱ bi ndu̱i bi nꞌamamafi manꞌagi, mi eñꞌu̱:

—Tsu̱ta har pontꞌi, tsu̱ta har pontꞌi.

22 Nu ar Pilato bi hñuꞌgi bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Te ma tsꞌoki xi ꞌyo̱tnu̱. Nuga hinte ma tsꞌoki di timbabinu̱ di ꞌñepi da tho. Ma ga japi da nꞌwe̱xtꞌi, nepꞌu̱ ga he̱gi.

23 Ha nuya jöꞌi xa bi ga̱hni bi mafi, mi a̱di nda tsu̱ta har pontꞌi. Ne nuyá mhafiꞌu̱, ne yá mhafi ya ndömöjö, bi japi nda tꞌumba nöꞌö mi neꞌu̱.

24 Jange ar Pilato bi ꞌye̱ntꞌa ar Hesu nda tꞌo̱tꞌwa nöꞌö mi a̱ꞌu̱.

25 Bi hye̱ nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ xki ꞌya̱ ya jöꞌi, már thuhu Baraba, xki njotꞌa har fa̱di ngetho xki gu̱xa ya jöꞌi nda ntuhni, ne xki ñhote. Ha nu ar Hesu bi nda̱ti nda tho ngu mi beñꞌu̱.

Ár ntsꞌu̱ti ar Hesu har pontꞌi

(Mt. 27:32‑44; Mr. 15:21‑32; Jn. 19:17‑27)

26 Mi pa mi tsꞌixa ar Hesu ma nda tsu̱ta har pontꞌi, bi nthe̱wi nꞌar ñꞌo̱ho̱ mar me Sirene, már thuhu ar Simu, xki ꞌñe har ꞌbatha. Bi njapi bi duꞌspa ár pontꞌi, mi ꞌbe̱fa mi te̱nga ar Hesu.

27 Ne mi te̱nga ra nze̱ye̱ ya jöꞌi, ne nze̱ye̱ ya ꞌbe̱hñö mi zontꞌi.

28 Nunar Hesu bi ñegi bi hyantꞌu̱, ne bi ꞌñembabi:

—ꞌBe̱hñöhu̱ gar menguhu̱ Herusalen, yo gi zontkagihu̱, nzoñhu̱se̱hu̱ ne zonthu̱ ri bötsihu̱.

29 Ngetho ma da zo̱ ar pa ma da ꞌñenga ya jöꞌi: Matꞌa Jö nuꞌu̱ togo hinxi dinga ar bötsi, ne hinto xi tede.

30 Nuya paꞌu̱ nuya jöꞌi ma da ꞌñemba ya tꞌo̱ho̱: Tse̱bgagihe. Ha nuya ngwani da ꞌñembabiꞌu̱: Kobgagihe.

31 Xa majöni ma da epꞌu̱ ya thogi, ngetho nuꞌmu̱ hinte nhu ar kꞌaza, teme da do̱ꞌma ar ꞌyonza.

32 Bi tsꞌixkwi ar Hesu ma yoho ya ñꞌo̱ho̱ xki tꞌe̱ntꞌi nda tho nꞌehe, ngetho ma ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki.

33 Ha nu mi zo̱nga habu̱ mi tꞌembabi Nñöxhmundoꞌyo, ka bi tsꞌu̱tnu̱ har pontꞌi ar Hesu ne nuꞌu̱ ma yoho ya ñꞌo̱ho̱, nꞌa bi tsꞌu̱ta hár ñꞌe̱i, ha nöꞌö manꞌa hár ngöhö.

34 Nu mi zu̱hnu̱ ar Hesu har pontꞌi, bi ꞌñenö:

—Ma Dadaꞌi, pumbabi nöꞌö o̱tka nuya jöꞌiyu̱, ngetho hingi pöhyu̱ nöꞌö te pe̱fi.

Ha nuya ndogu mi ꞌbu̱hnu̱, bi ꞌye̱ntsꞌa ar nthöhö togo nda hñöꞌspa yá dutu ar Hesu.

35 Ya jöꞌi mi ꞌba̱hnu̱ mi handi, ya ndöxodyo mi ꞌba̱hnu̱ nꞌehe, xa mi theñꞌu̱ mi enö:

—Nunu̱ mi po̱ maꞌra, ha nuꞌmu̱ xa majöni go gehnu̱ ar Kristo xi ꞌñexa Jö, di ne ga hanthu̱ da mpo̱se̱pya xö.

36 Nuya ndogu xa mi theni nꞌehe, bi watꞌi mi umba ar ixkatꞌafi.

37 Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌmu̱ xa majöni ár Ndöꞌi ya xodyo, mpo̱se̱ xö.

38 Ne xki thutwa nꞌar xithe̱ har pontꞌi mañö hár ñö, mi mö yoꞌö xki tsꞌu̱ti. Xki tꞌotꞌi har griego, har lati, har ebreo, ne mi enö njawa: Go gehnu̱ ár Ndö ya xodyo.

39 Nepꞌu̱ nꞌa nuya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki mi zu̱hwinu̱ mahye̱gi, bi ñömañꞌu̱bi, ne bi ꞌñenö:

—Nuꞌmu̱ majöni go geꞌe ar Kristo, mpo̱se̱ ne po̱kagihe nꞌehe.

40 Ha nöꞌö manꞌa ar ꞌyo̱tꞌatsꞌoki xki tsꞌu̱ti, mi tsu̱i ne mi embabi:

—Ha hingi tsupke Jö, yoꞌö gi mönga njapꞌu̱. ꞌBu̱tho gi tuge nꞌehe.

41 Nuju̱ majöni di ꞌñepkagihu̱ nöꞌö di thohu̱, ngetho di juthu̱ ma tsꞌokihu̱ xta o̱thu̱. Ha nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ hinte ma tsꞌoki xi ꞌyo̱tꞌe.

42 Nepꞌu̱ bi ꞌñembabi ar Hesu:

—Bengagi núꞌmu̱ xki hñuxa ha ri thuxandö.

43 Ar Hesu bi döti ne bi ꞌñembabi:

—Nuga di xiꞌaꞌi, ár pania ma ga ꞌbu̱hwinu̱ mhetsꞌi.

Ar Hesu bi du

(Mt. 27:45‑56; Mr. 15:33‑41; Jn. 19:28‑30)

44 Ngu made mpa bi ndu̱i bi mꞌe̱xui xo̱ge ar ximha̱i, ne bi göxa ngu hñunde,

45 ngetho ar hyadi himbi yotꞌi. Ha nu ar döta dutu mi naxa mbo har dönganijö, bi xi madetho.

46 Nepꞌu̱ ar Hesu bi mafi ntsꞌe̱di ne bi ꞌñenö:

—Ma Dadaꞌi, di da̱tꞌa ha ri ꞌye̱ ma hñö.

Ne mi wadi bi mönga njapꞌu̱, bi du.

47 Nu mi hyanda ar döndogu nöꞌö xki thogi, bi nsunda Jö, ne bi ꞌñenö:

—Majöni nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ xa mar hogajöꞌi.

48 Gatho nuꞌu̱ ya jöꞌi xki watꞌi, mi hyanda tema xki thogi, bi du yá mu̱i bi mu̱di bi mfontꞌi.

49 Ha gatho nuyá mpödi ar Hesu, ne nuya ꞌbe̱hñö xki de̱ni xki ndu̱ har ha̱i Ngalilea, bi gohi tsi yapꞌu̱tho, mi handa gatho nöꞌö te mi thogi.

Ár ntꞌa̱gi ar Hesu

(Mt. 27:57‑61; Mr. 15:42‑47; Jn. 19:38‑42)

50 Mi ꞌbu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Huse, már mengu ar hnini Arimatea har ha̱i Nhudea, xa mi o̱tꞌa xiñho ne mar hogajöꞌi. Mi ꞌbu̱ hár mhuntsꞌandö ya xodyo nꞌehe.

51 Ha mi to̱ꞌmi nda hyandwa ár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ne hinxki ꞌñetꞌa ár xu̱tha nöꞌö mi o̱tꞌa yá mindöwi, ne nöꞌö xki nkoꞌu̱ har mhuntsꞌi.

52 Ne bi manu̱ ma ba kꞌöꞌsa ar Pilato nda ꞌya̱pa ár ndoꞌyo ar Hesu.

53 Ne bi köꞌma har pontꞌi, bi ma̱xa nꞌar dutu, ne ba e̱ntꞌa ha nꞌar ꞌraꞌyo tꞌa̱gi xki nsa̱ꞌma ha nꞌar ndo̱do. Nunar tꞌa̱ginu̱ hinto xki ꞌraꞌyo.

54 Ha nor paꞌö már pa ar ñhoki, mi thota nde, ꞌbu̱tho nda yu̱tꞌa ar pa ntsa̱ya̱.

55 Nuya ꞌbe̱hñö xki de̱nga ar Hesu har ha̱i Ngalilea, mi ꞌbe̱fa nda hyanda habu̱ xki tꞌa̱ ar Hesu, ne hanja xki ꞌbe̱kwa ár ndoꞌyo.

56 Ha nu mi menga habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱, bi hyoka ꞌra ya hogañu̱ni ne ꞌra ya njotsꞌi nda goꞌspa ár ndoꞌyo ar Hesu. Ne bi ntsa̱ya̱ꞌu̱ ar pa ntsa̱ya̱ ngu mi mönga ar ꞌbe̱pate.

24

Ar Hesu bi mengi bi nte

(Mt. 28:1‑10; Mr. 16:1‑8; Jn. 20:1‑10)

1 Ár hyaxꞌö ra nꞌitho ár mꞌe̱tꞌo mpa ar hñöto, nuya ꞌbe̱hñö bi menga habu̱ xki tꞌa̱ ar Hesu, mi höꞌu̱ nöꞌö ar hogañu̱ni xki hyoki. Ne bi me̱wi maꞌra yá miꞌbe̱hñöwi.

2 Mi zo̱ñꞌu̱ har tꞌa̱gi, bi hyandi xki thöka nunar do mi kothmö.

3 Nu mi yu̱tꞌu̱, himbi dimba ár ndoꞌyo ar tsi Hmu Hesu.

4 Himi pödi te nda beñꞌu̱. Nꞌa mbi da̱ñꞌu̱, bi hyandi mi ꞌba̱hnu̱ yoho ya ñꞌo̱ho̱, nuyá he xa mi hyatsꞌi.

5 Ha nuya ꞌbe̱hñö bi ntsu bi ntsꞌa̱ꞌmthoꞌu̱, himi ju̱xyá da̱. Ne nuya ñꞌo̱ho̱ bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yoꞌö gi hoñhu̱wa har tꞌa̱gi nöꞌö te.

6 Hinjoꞌowa, xi mengi xi nte. Beñhu̱ te bi xiꞌahu̱ núꞌmu̱ ngi ꞌbu̱hu̱ Ngalilea.

7 Mi eñꞌahu̱, Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, mi mahyoni nda nda̱twa ha yá ꞌye̱ ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki, ne nda tsꞌu̱ta har pontꞌi. Ne ár hñupa nda mengi nda nte.

8 Nuya ꞌbe̱hñö ka bi beñꞌu̱ ꞌmu̱ nöꞌö teme xki xipa ar Hesu.

9 Nu mba penkꞌu̱ har tꞌa̱gi, bi mu̱di bi metwa nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamanꞌa yá ma̱xte ne nu maꞌra mi te̱nga ar Hesu, gatho nöꞌö xki hyantꞌu̱.

10 Gehyu̱ ya ꞌbe̱hñö togo bi ma ba xipa ya ma̱xte: Ar Maria me Magdala, ar Huana, ar Maria ár nönö ar Hakobo, ne maꞌra ya ꞌbe̱hñö.

11 Ha nuya ma̱xte himi ñꞌemu̱i, mi beñꞌu̱ xki ꞌbe̱ yá mfeni nuya ꞌbe̱hñöyu̱.

12 Ha nunar Pedro bi nixtꞌi ma ba kꞌöꞌsa ar tꞌa̱gi. Mi zo̱ñꞌö bi hyanda mbo, ne ho̱nse̱ bi hyanda ya dutu xki mꞌa̱xa ar Hesu mi ꞌbo̱mpꞌu̱. Nepꞌu̱ bi menga habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱, xa mi ꞌyo̱tho, himi pödi te nda beni teme xki thogi.

Nöꞌö bi thohnu̱ har ꞌñu di ma Emaus

(Mr. 16:12‑13)

13 Getꞌö ar paꞌö yoho ya ñꞌo̱ho̱ mi te̱mhö ar Hesu, mi ne ar ꞌñu ndi ma har tꞌu̱lo hnini Emaus, mi pe̱ꞌsa ngu madempa ar ꞌñu nda ñꞌo nda zo̱nga Herusalen.

14 Mi ꞌyo ar ꞌñu, mi mpeꞌu̱ te gatho xki tho nuya paꞌu̱.

15 Ha núꞌmu̱ mi mpeꞌu̱, gese̱ ar Hesu bi zu̱di, ne bi me̱wi mahye̱gi.

16 Mödi mi ñꞌowitho, himi tsa̱ nda bödi togoꞌö, ngetho xki njotꞌa yá da̱.

17 Ha nu ar Hesu bi ꞌya̱mbabi njawa:

—Tema gi ꞌyo ar ꞌñu gi möñhu̱. Hanja xa gi tu ri mu̱ihu̱.

18 Nꞌa mar thuhu ar Kleofa, bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Gatho ya jöꞌi pödi tema xi thohnu̱ Herusalen nuya payu̱. Hanja hinte gi pöke.

19 Nepꞌu̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Teme xi thogi.

Ne nuꞌu̱ bi dödi:

—Ha hinxka ꞌyo̱ xi nho̱nga ar Hesu me Nasare, gehnu̱ már mꞌe̱hni Jö. Mi nheki ár tsꞌe̱di ha ya mhö mi mö, ne ha ya ntꞌudi mi o̱tꞌa ha yá nthandi ya jöꞌi ne hár nthandi Jö.

20 Ha nuya ndömöjö, ne nuꞌu̱ maꞌra ma ndöhu̱, bi gu̱ bi tꞌe̱ntꞌi nda tho, ne bi tsꞌu̱ta ha nꞌar pontꞌi.

21 Nuje ndi beñhe go mi geꞌö nöꞌö ma nda ñönju̱ ya me Israel. Ha nupya ya pe̱ꞌsa hñupa xi du.

22 Hinge ho̱nse̱ꞌö, ꞌra ya ꞌbe̱hñö ma ñꞌowihe, bi ma manxudi ra nꞌitho har tꞌa̱gi. Ne pikagihe,

23 enö himbi dimba ár ndoꞌyo ar Hesu. Ne mi eñꞌu̱ nꞌehe, xki hyanda ꞌra ya e̱nxe̱ ngu nꞌar tꞌi. Nuyu̱ bi xipabi ar Hesu xki mengi xki nte.

24 Nepꞌu̱ bi ma ꞌra ma ñꞌowihe, ma ba kꞌöꞌsa ar tꞌa̱gi. Ne eñꞌu̱ bi dinga ngu xki mönga ya ꞌbe̱hñö. Nuyu̱ nꞌehe himbi dimba ár ndoꞌyo ar Hesu.

25 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yoꞌö xa xi me ri ñöhu̱, ne xi ñhembi gi jamfihu̱ nöꞌö xi mönga yá mꞌe̱hni Jö.

26 Ha hingi pöhu̱ mi mahyoni nda tho njapꞌu̱ ar Kristo, nepꞌu̱ nda mengi nda nte, ne nda hñuxa hár nsunda.

27 Ne bi ndu̱i bi ꞌyotꞌwa ar ꞌñu gatho ngu mönga ár Tꞌofo Jö habu̱ no̱ñꞌö. Bi ndu̱ hár tꞌofo ar Moise, ne gatho nöꞌö bi mönga maꞌra yá mꞌe̱hni Jö.

28 Ha nu mi zo̱nga har hnini habu̱ ndi maꞌu̱, ar Hesu bi ꞌyo̱tꞌe ngu ma nda thotho.

29 Nuyu̱ bi zömi nda ñꞌoxhnu̱, ne bi ꞌñembabi:

—Kohi, ngetho bi nde, ne txꞌu̱tho ꞌbe̱di da nxui.

Jange ar Hesu bi yu̱tꞌa ha yá nguꞌu̱ nda gohnu̱.

30 Nu mi hñu har mexa nda ntꞌoxi, ar Hesu bi gu̱ ar thuhme, bi umba njamödi Jö, ne bi heke bi umbabiꞌu̱.

31 Dama bi xo yá da̱ꞌu̱, ne bi böꞌu̱ mar Hesu. Ha nunu̱ bi mꞌe̱tho.

32 Ne bi ꞌñense̱ꞌu̱:

—Xa majöni ndi tsa̱hu̱ nꞌar johya ha ma mu̱ihu̱ núꞌmu̱ mi utkagihu̱ ár Tꞌofo Jö ndi ꞌyohu̱ har ꞌñu.

33 Nuꞌmú̱ dama bi menkꞌu̱ Herusalen. Ne ka bi dinu̱ nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamanꞌa yá ma̱xte xki mhuntsꞌi, ne maꞌra yá ñꞌohu̱.

34 Ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Xa majöni xi mengi xi nte ma tsi Hmuhu̱. Ar Simu xi hyandi.

35 Nepꞌu̱ nuya yohoꞌu̱ bi metwabiꞌu̱ nꞌehe gatho nöꞌö xki tho har ꞌñu, ne hanja bi böꞌu̱ mar Hesu núꞌmu̱ mi hyeka ar thuhme.

Ar Hesu bi ñꞌudi nda hyanda yá ma̱xte

36 Himi tsa̱ nda watho nda mönga nöꞌö xki hyantꞌu̱ ne nöꞌö xki thogi, nꞌa mbi nhekitho ar Hesu madeda habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱, ne bi ꞌñenö:

—ꞌBu̱hu̱ ter entho.

37 Ha nuꞌu̱ xa bi ntsu, ne mi beni xki handwa ár pa nꞌar jöꞌi.

38 Ne ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hanja gi ntsuhu̱. Yoꞌö gi yomihu̱.

39 Hyandgagihu̱ ma ꞌye̱ ne ma wa, go gekaga. Tha̱ngagihu̱ ne hyandgagihu̱ xiñho, ngetho ár pa nꞌar jöꞌi hinte pe̱ꞌsa ár ngo̱, hingi pe̱ꞌsa ár ndoꞌyo ngu gi hanthu̱ di pe̱ꞌska.

40 Nu mi wadi bi mönga njapꞌu̱, bi utwabi yá ꞌye̱ ne yá wa.

41 Ha himi tsa̱ nda ñꞌemu̱iꞌu̱, ngetho xa mi johya ne mi ꞌyo̱ꞌu̱. Jange himi he̱gi nda bödi ha majöni nöꞌö mi hantꞌu̱. Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ha gi pe̱ꞌsu̱wa te da tsꞌi.

42 Ne bi tꞌumba nꞌar xe̱ni ar hwö xki nthöxi, ne nꞌa xe̱ni ar tꞌafi sefi.

43 Ar Hesu bi hñöni, ne bi za ha yá nthandiꞌu̱.

44 Nepꞌu̱ bi ꞌñembabi:

—Xta thogi nöꞌö da xiꞌahu̱ núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱hwithohu̱. Ngetho mi mahyoni nda tho gatho nöꞌö xi tꞌotka hár tꞌofo ar Moise, ne nöꞌö xi ꞌyotka maꞌra yá mꞌe̱hni Jö, ne nöꞌö mönga ha ya Dönga Nsa̱di.

45 Nepꞌu̱ nöꞌö bi xokwa yá da̱ nda zo yá mfeni nöꞌö mönga hár Tꞌofo Jö.

46 Ne bi ꞌñembabi:

—Njapꞌu̱ xi ntꞌotꞌi, ar Kristo mi mahyoni nda du, ne ár hñupa nda mengi nda nte manꞌagi.

47 Ne bi ꞌñenö nꞌehe, ma da nju̱mpa ár tsꞌe̱di ár thuhuꞌö, da nho̱nga xo̱ge ár nxidi ar ximha̱i, da ndu̱ꞌmnu̱ Herusalen. Da nsipabi ya jöꞌi da ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi ne da mpumba yá tsꞌoki.

48 Ne bi ꞌñembabi nꞌehe:

—Nuꞌahu̱ ma gi da̱hu̱ majöni nöꞌö xka hyanthu̱.

49 Ne nuga ma ga pe̱ñꞌahu̱ nöꞌö xi ñötꞌahu̱ ma Dada. Jange ka gi kohu̱wa Herusalen, to̱ꞌmhu̱ mꞌe̱tꞌo gi hñöñhu̱ ar tsꞌe̱di di ꞌñe mhetsꞌi.

Ar Hesu bi nju̱tsꞌi bi tsꞌixa mhetsꞌi

(Mr. 16:19‑20)

50 Nepꞌu̱ ar Hesu bi zixa yá ma̱xte getꞌu̱ har tꞌu̱lo hnini Betania. Ne nunu̱ bi gu̱xa yá ꞌye̱ bi jöpabiꞌu̱.

51 Ne núꞌmu̱ mi jöpi, bi ñꞌo bi mꞌe̱di bi tsꞌixa mhetsꞌi.

52 Nuyá ma̱xte mi wadi bi nsundabi bi menkꞌu̱ Herusalen, xa mi pe̱sꞌu̱ nꞌar döta johya.

53 Ne hyaxꞌmu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ har nijö, mi nsunda Jö. Dá njapꞌu̱.

AR XUWA

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

Ar hoga mhö bi ꞌyotꞌa

AR XUWA

1

Nöꞌö ar mhö mi ꞌbu̱hwi Jö ba e bi njöꞌi

1 Har ndu̱i núꞌmu̱ hinte mi jawa har ximha̱i, hinte mi janu̱ mhetsꞌi, Nöꞌö Togo mar Mhö mi ꞌbu̱ꞌö, mi ꞌbu̱hwi Jö, ne go gese̱ Jö nꞌehe.

2 Har ndu̱i, Nöꞌö Togo mar Mhö, mi ꞌbu̱hwi Jö.

3 Ne gatho nöꞌö te ja go bi hyokꞌö. Nuꞌmu̱ hinte xi hyoki, hinte di jamhö ꞌmu̱.

4 Geꞌö hör te, ne nunar tenu̱ gehnu̱ ar ñotꞌi yotꞌwa yá mfeni ya jöꞌi.

5 Nunar ñotꞌinu̱ yotꞌa har ꞌbe̱xui, ne nunar ꞌbe̱xui hinxi za̱ xi döhö.

6 Mi ꞌbu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Xuwa, xki me̱hna Jö.

7 Ba ꞌbe̱hni ngu nꞌar nda̱majöni. Nunu̱ bi da̱majöni togo ar ñotꞌi, ne njapꞌu̱ nda ñꞌemu̱i gatho ya jöꞌi.

8 Ar Xuwa hingo mi geꞌö ar ñotꞌi, ho̱nse̱ ba ehe nda da̱majöni togo mar ñotꞌi.

9 Nuna togo mar ñotꞌi majöni, ne yotꞌwa yá mfeni ya jöꞌi, ndi ꞌñekwa har ximha̱i.

10 Gese̱ bi hyoka ar ximha̱i, ha núꞌmu̱ mba ekwa har ximha̱i bi mꞌu̱i, nuya jöꞌi himbi bödi togoꞌö.

11 Ba e hár ha̱ise̱, ha nuya mengunu̱ himbi numansu.

12 Ha nuꞌu̱ togo bi numansu, ne bi ñꞌemu̱ibi ár thuhu, bi tꞌumba ar tsꞌe̱di bi mbötsi Jö.

13 Nuyu̱ hinto hömpa ár ji, ne hinto di hñöꞌspa ár ndoꞌyo, hinxi mꞌu̱i ngetho xi ne nꞌar ñꞌo̱ho̱, ho̱nse̱ Jö xi japꞌu̱ yá bötsi.

14 Nöꞌö Togo mar Mhö ba e bi njöꞌi, ne da ꞌbu̱hwihu̱wa. Xa mi ko ár nhwëki, ne himi tsa̱ya̱ mi mönga nöꞌö majöni. Da handwabihe ár nsunda, ngu ár nsunda nöꞌö nꞌase̱ ár Tꞌu̱ ar Dada bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

15 Ar Xuwa bi da̱majöni togoꞌö, mi ñö ntsꞌe̱di mi enö:

—Gehnu̱ togo ndi xiꞌahu̱ ndi ꞌñepꞌu̱ mꞌe̱fa. Ne nunu̱ xa töka ár nsu, ngetho núꞌmu̱ hinge ndi mꞌu̱katho, ha mi ꞌbu̱ꞌö.

16 Gathogihu̱ xa di hömfu̱ yá ñho, ne hiñhamꞌu̱ di kꞌathu̱ ár nhwëkiꞌö.

17 Nuya ꞌbe̱pate ba ꞌbe̱hna ar Moise bi utkagihu̱. Ha nupya xpa ꞌbe̱hna ar tsi Hmu Hesukristo, xpa hönju̱ ar nhwëki ne nöꞌö majöni.

18 Hinto xi hyanda Jö ar Dada. Nöꞌö nꞌase̱ ár Tꞌu̱ bi ꞌbu̱hwi ar Dada, gehnu̱ xi utkagihu̱ ár mꞌu̱iꞌö.

Ar Xuwa Xixthe bi da̱majöni

(Mt. 3:11‑12; Mr. 1:7‑8; Lk. 3:15‑17)

19 Gehnu̱ ar mhö bi da̱majöni ar Xuwa Xixthe, núꞌmu̱ ya xodyo bi me̱hna ya möjö ne yá ma̱xte xki ꞌñe Herusalen, nda tꞌa̱mbabi mi togoꞌö.

20 Himbi nko̱ni bi da̱majöni bi ꞌñenö:

—Nuga hindar Kristo.

21 Nuꞌu̱ bi ꞌya̱mbabi ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Xiꞌmu̱, togoꞌi. Hage gar mꞌe̱hni Elia.

Ar Xuwa bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hinꞌö, hingo geke.

Bi mengi bi tꞌa̱mbabi ne bi tꞌembabi:

—Hage go geꞌe ár döta mꞌe̱hni Jö ma nda ehe.

Bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hinꞌö.

22 Bi mengi bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xiꞌmu̱, togoꞌi. Xikagihe tema gi mönse̱ go geꞌaꞌi. Ne ga höꞌsfe ar mhö nuꞌu̱ togo xpa pe̱nkagihe ga kꞌösꞌahe.

23 Ar Xuwa bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuga go geke nöꞌö bi mönga ar mꞌe̱hni Isaia: Ár mhafi nꞌa togo enga har otꞌatꞌo̱ho̱: Jömfu̱ ár ꞌñu ar tsi Hmu.

24 Nuya jöꞌi xki mꞌe̱hni ma yá ñꞌohu̱ ya de̱ngaꞌbe̱pate.

25 Bi mengi bi ꞌya̱mba manꞌagi ar Xuwa ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Xiꞌmu̱, yoꞌö gi xixthe nuꞌmu̱ hingar Kristo, hingar Elia, hingár döta mꞌe̱hni Jö nda ehe.

26 Ar Xuwa bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nuga di xixtheꞌihu̱ har dehe, ha gi ꞌbu̱hwihu̱wa nꞌa hingi pöhu̱ togoꞌö.

27 Gehnu̱ ndi enga nda ꞌñepꞌu̱ mꞌe̱fa. Nunu̱ xa töka ár nsu, hindi ꞌñepkagi ga xotꞌwatsꞌu̱ ár nthötꞌi yá thiza.

28 Gathoyu̱ ba tho núnu̱ Betabara ꞌrandi ar döthe Hordan, habu̱ mi xixthe ar Xuwa.

Ar tsi Ntxönandöni ba pe̱hna Jö

29 Nu ár hyaxꞌöpꞌu̱, ar Xuwa mi hyanda ar Hesu ndi ꞌñe nda zu̱di, bi ꞌñenö:

—Ndi, ba ehnu̱ togo xpa pe̱hna Jö ngu nꞌar tsi Ntxönandöni, da tꞌuni ngu ar mꞌo̱ñho̱, ne da hñökwa yá tsꞌoki ya meximha̱i.

30 Go gehnu̱ togo ndi xiꞌahu̱: ꞌBe̱fa nꞌar ñꞌo̱ho̱ xa töka ár nsu. Núꞌmu̱ hinge ndi mꞌu̱katho, mi ꞌbu̱ꞌö.

31 Nuga hinge ndi pödi togoꞌö. Di xixthega ya jöꞌi har dehe, ne njapꞌu̱ nda bö ya me Israel núꞌmu̱ nda eꞌö.

32 Ne ar Xuwa bi da̱majöni bi ꞌñenö:

—Nuga da handwa ár Hñö Jö ba kö mhetsꞌi ngu nꞌar tsi domtxu, ba e bi zu̱hnu̱.

33 Nuga hinge ndi pöhmö togoꞌö. Nöꞌö togo ba pe̱nkagi ga xixtheꞌihu̱ har dehe bi ꞌñengagi: Ma gi hyandwa ár Hñö Jö da gö mhetsꞌi, ne da zu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ da mꞌu̱hwi. Gehnu̱ ma da xixtheꞌihu̱ ne gi hñömfu̱ ár Hñö Jö.

34 Nuga da handi, jange di da̱majöni go gehnu̱ ár Tꞌu̱ Jö mhetsꞌi.

Yá ꞌbe̱tꞌo ma̱xte ar Hesu

35 Ár hyaxꞌö manꞌagi mi ꞌba̱hwinu̱ ar Xuwa yoho yá ma̱xte.

36 Mi hyanda ar Hesu mi thohnu̱ bi ꞌñenö:

—Ndi ba ehnu̱ togo xpa pe̱hna Jö ngu nꞌar tsi Ntxönandöni, ma da tꞌuni ngu ar mꞌo̱ñho̱.

37 Nuya yoho yá ma̱xte ar Xuwa mi ꞌyo̱ njapꞌu̱, dama bi de̱nga ar Hesu.

38 Ar Hesu mi ñegi bi hyandi mi te̱nga nuya yohoyu̱, bi ꞌñenö:

—Te gi hoñhu̱.

Nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Rabi (po̱ntho da ꞌñenö Utate), habu̱ gi ꞌbu̱i.

39 Nöꞌö bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Möhö gi hyanthu̱.

Bi maꞌu̱ ne bi bödi habu̱ mi ꞌbu̱ꞌö. Ne bi mꞌu̱hwinu̱ gatho nor paꞌö, ngetho mi tsu̱ ngu nꞌar goho nde.

40 Nuꞌu̱ yoho yá ma̱xte ar Xuwa bi ꞌyo̱xa nöꞌö xki mö ne bi de̱nga ar Hesu, nꞌaꞌu̱ már thuhu ar Andre ár jödö ar Simu nöꞌö bi tꞌembabi ar Pedro.

41 Nu mi maꞌö, mꞌe̱tꞌo bi nthe̱wi ar Simu ár jödö, ne bi ꞌñembabi:

—Xta nthe̱he ar Mesia (ne da ꞌñenö ar Kristo).

42 Nepꞌu̱ bi ziꞌspa ar Hesu. Ha núꞌmu̱ mi zo̱ni, ar Hesu bi kꞌötꞌi ne bi ꞌñembabi:

—Nuꞌge gar Simu ár tꞌu̱ꞌi ar Honas. Nupya di husꞌaꞌi gar Sefa (ne da ꞌñenö ar Pedro).

Ar Hesu bi zohna ar Lipe ne ar Natanael ngu yá ma̱xte

43 Ár hyaxꞌö bi benga ar Hesu nda ma har ha̱i Ngalilea, ne nu mi ma, bi nthe̱wi ar Lipe ne bi ꞌñembabi:

—Ba e gi te̱ngagi.

44 Ar Lipe mar me Betsaida, ja ma ya mengunu̱ ar Andre ne ar Pedro nꞌehe.

45 Ar Lipe bi nthe̱wi ar Natanael ne bi ꞌñembabi:

—Xta nthe̱he nöꞌö togo xi no̱nga ar Moise hár tꞌofo, ne ngu bi ꞌyotꞌa nu maꞌra yá mꞌe̱hni Jö. Gehnu̱ ar Hesu ár tꞌu̱ ar Huse me Nasare.

46 Ar Natanael bi ꞌñenö:

—Hage da tsa̱ di ꞌñe nꞌar ñhonu̱ har hnini Nasare.

Nuꞌmú̱ ar Lipe bi ꞌñembabi:

—Ba e gi hyandase̱.

47 Ar Hesu mi hyanda ar Natanael ndi ꞌñe nda zu̱di, bi ꞌñenö:

—Hyanthu̱, xi ꞌñekwa nꞌar me Israel hingar nemhñö.

48 Nuꞌmú̱ ar Natanael bi ꞌñemba ar Hesu:

—Hanja gi pökagi.

Ha nu ar Hesu bi dötwabi:

—Núꞌmu̱ hinxki zoꞌatho ar Lipe ngi e ngi kꞌöskagi, da hantꞌaꞌi ngi ꞌba̱ hár wa ar ꞌba̱iꞌiuxi.

49 Ar Natanael bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Utate, nuꞌge go ár Tꞌu̱ꞌi Jö, ne go geꞌe ár Ndö ya me Israel.

50 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Hage ga ñꞌemu̱i núꞌmu̱ ho̱nse̱ da xiꞌaꞌi da hantꞌaꞌi ngi ꞌba̱ hár wa ar ꞌba̱iꞌiuxi. Nuya pa xi ꞌñepꞌu̱ ma gi hyanda maꞌra ya döta ntꞌudi.

51 Ne bi ꞌñembabi:

—Xa majöni di xiꞌaꞌi, nunar panu̱ ne nuya di ꞌñepꞌu̱, ma gi hyanda mhetsꞌi di xogi, ne gi hyandwa yá e̱nxe̱ Jö di po̱tsꞌe ne di köi da zu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

2

Nꞌar nthöti núnu̱ har hnini Nkana

1 Ár hñupa bi nja nꞌar nthöti núnu̱ Nkana har ha̱i Ngalilea. Ka mi ꞌbu̱hnu̱ ár nönö ar Hesu nꞌehe.

2 Ar Hesu ne yá ma̱xte bi nsipabi nda ma har ngo nꞌehe.

3 Núꞌmu̱ mi kꞌatꞌa ar ixkatꞌafi, ár nönö ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Bi the ar ixkatꞌafi.

4 Ha nu ar Hesu bi ꞌñenö:

—Yoꞌö gi xikagiga, tsi ꞌbe̱hñö. Hinxi zo̱ta ar pa da nheki ma tsꞌe̱di.

5 Nepꞌu̱ ár nönö bi ꞌñemba nuꞌu̱ mi fa̱xte har ngo:

—ꞌYo̱thu̱ gatho nöꞌö da xiꞌahu̱.

6 Ne mi tihnu̱ ꞌrato ya döta moto mi sitꞌa ar dehe, ngu yá ntꞌumbi ya xodyo ja mi ntꞌaxku̱nu̱. Mi ñꞌe̱nga ngu hñu wa goho xo̱ni ar dehe nꞌa ngu nꞌa ya motoyu̱.

7 Ar Hesu bi ꞌñemba ya ꞌbe̱go:

—Ñuꞌsu̱ ar dehe nuya motoyu̱.

Ne nuꞌu̱ bi ñutsꞌi xiñho, xa bi ꞌbaxki.

8 Mꞌe̱fa bi ꞌñembabi nꞌehe:

—ꞌYa̱thu̱ ne hñöꞌspabihu̱ ár ndö nunar ngonu̱.

Nuꞌu̱ bi hñöꞌspabiꞌö.

9 Nunár ndö ar ngo mi za̱ ar dehe xki ñꞌixkatꞌafi, himi pöhnu̱ habu̱ xki ꞌñehe. Ho̱nse̱ nuya ꞌbe̱goyu̱ mi pöꞌu̱ xki ꞌya̱tꞌu̱ har dehehmö. Nunar ndö ꞌmu̱ bi ma ba zo nöꞌö togo xki nthöti.

10 Ne bi ꞌñembabi:

—Gatho nuꞌu̱ togo o̱tꞌa nꞌar ngo, mꞌe̱tꞌo unga ar hoga ixkatꞌafi, ne núꞌmu̱ xi nithe nuꞌu̱ xi tsꞌohni, unga nöꞌö hintsꞌu̱ ho. Ha nuꞌge xka kwata nöꞌö xiñho, ne ja xka umpya.

11 Gehnu̱ ar ꞌbe̱tꞌo dötantꞌudi bi ꞌyo̱tꞌa ar Hesu núnu̱ Nkana har ha̱i Ngalilea. Bi ñꞌu ár nsunda ne nuyá ma̱xte bi ñꞌemu̱ibi.

12 Nepꞌu̱ ar Hesu bi ma Nkapernaum, bi me̱wi ár nönö, yá jödö ne yá ma̱xte. Ka ba ꞌbu̱hnu̱ ꞌra ya tsi pa.

Ar Hesu bi paxtꞌa ar dönganijö

(Mt. 21:12‑13; Mr. 11:15‑18; Lk. 19:45‑46)

13 Núꞌmu̱ mi ꞌba̱pꞌu̱tho ar baxjwa ár da̱ngo ya xodyo, ar Hesu bi bo̱tsꞌe bi ma Herusalen.

14 Mi zo̱nu̱ bi hyanda ꞌra mi ꞌbu̱hnu̱ hár thi ar dönganijö mi pa̱ ya boi, ya de̱ti, ya domtxu, ne mi huhnu̱ ya pa̱tbojö.

15 Ar Hesu bi hyoka nꞌar nkꞌe̱nxi nthöhi, ne bi ꞌye̱nga nuya ma̱, mahye̱giwi yá de̱ti ne yá boi mi ꞌbu̱ har nijö. Bi fontꞌwa yá bojö ya pa̱tbojö ne bi pu̱spa yá mexa.

16 Ne bi ꞌñemba nuꞌu̱ togo mi pa̱ ya domtxu:

—Juju̱wayu̱, yo gi jafu̱ ár ngu ma Dada nꞌar ta̱i.

17 Nuꞌmú̱, nuyá ma̱xte bi beñꞌu̱ xki tꞌotꞌa hár Tꞌofo Jö habu̱ enö: Di tuse̱ di supꞌa ri ngu.

18 Nuya ndöxodyo bi ꞌñemba ar Hesu:

—Tema dötantꞌudi gi utkagihe, njapꞌu̱ ga pöhe togo xi ꞌraꞌa ar tsꞌe̱di gi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱.

19 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hwathu̱ nunar nijönu̱, ne ár hñupa ga pengi ga ju̱xa manꞌagi.

20 Nuꞌmú̱ nuya xodyo bi ꞌñeñꞌu̱:

—Yonꞌa̱temaꞌrato nje̱ye̱ bi nju̱xa nunar nijönu̱. Hage hñupatho gi ju̱xa manꞌagi.

21 Nunar nijö mi no̱nga ar Hesu gehnu̱ ár ndoꞌyose̱.

22 Ha núꞌmu̱ mi mengi bi nte manꞌagi ar Hesu, nuyá ma̱xte bi beñꞌu̱ xki mönga njapꞌu̱, ne bi ñꞌemu̱iꞌu̱ gatho nöꞌö xki tꞌotꞌa hár Tꞌofo Jö, ne nöꞌö mi mönga ar Hesu.

Ar Hesu pötwatho yá mfeni ya jöꞌi

23 Nu mi ꞌbu̱hnu̱ Herusalen har da̱ngo mbaxjwa, nze̱ye̱ ya jöꞌi bi ñꞌemu̱i ar Hesu, mi hyanda ya ntꞌudi mi o̱tꞌö.

24 Ha nöꞌö himi ñhe̱tho, ngetho mi pötwatho yá mfeniꞌu̱.

25 Ne himi hoñꞌö togo nda xipabi tengu yá mꞌu̱i ya jöꞌi, ngetho nöꞌö mi pötho tema mi benga nꞌa ngu nꞌaꞌu̱.

3

Ar Hesu ne ar Nikodemo

1 Mi ꞌbu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ mar de̱ngaꞌbe̱pate már thuhu Nikodemo, mar ndö madeda yá mixodyowi.

2 Nunu̱ ba e nxui bi kꞌönga ar Hesu ne bi ꞌñembabi:

—Utate, di pöhe xpa pe̱ñꞌa Jö ngu ár utate, ngetho hingi tsa̱ to da ꞌyo̱tꞌa nuya ntꞌudi gi o̱tge nuꞌmu̱ hingi ꞌbu̱hwiꞌö.

3 Ar Hesu bi döti ne bi ꞌñembabi:

—Xa majöni di xiꞌaꞌi, nöꞌö togo hinda mengi da mꞌu̱ manꞌagi, hinda tsa̱ da hyandwa ár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

4 Ar Nikodemo bi ꞌñembabi:

—Hanja tsa̱ da mengi da mꞌu̱ manꞌagi nꞌar ñꞌo̱ho̱ xi ndönzia. Hage tsa̱ da yu̱tꞌa hár mu̱i ár nönö manꞌagi, ne da mengi da mꞌu̱i.

5 Bi dötwa ar Hesu:

—Xa majöni di xiꞌaꞌi, nöꞌö togo hinda mꞌu̱ har dehe ne hár Hñö Jö, hinda tsa̱ da yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

6 Nuꞌu̱ to gatho xi ꞌyo̱nga nꞌar jöꞌi, ar jöꞌi nꞌehe. Ha nuꞌu̱ xi umba ár te ár Hñö Jö, ar hñö nꞌehe.

7 Yo gi ꞌyo̱ nuꞌmu̱ di xiꞌaꞌi, mahyoni gi pengi gi mꞌu̱ manꞌagi.

8 Ar ndöhi habu̱ gatho ꞌyo ne gi o̱de bu̱, ha hingi pödi habu̱ xpa ehe, wa habu̱ di ma. Njapꞌu̱ nuꞌu̱ xi mꞌu̱ manꞌagi xi nzinga ár Hñö Jö.

9 Ar Nikodemo bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Hanja tsa̱ da tho njapꞌu̱.

10 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Ár utateꞌi ya me Israel, yoꞌö hingi pöhyu̱.

11 Xa majöni di xiꞌaꞌi, nöꞌö di pöhe di xiꞌahu̱, ne nöꞌö xta hanthe di da̱he majöni, ha nuꞌahu̱ hingi ñꞌemu̱ihu̱ nöꞌö di xiꞌahe.

12 Nuꞌmu̱ hingi ñꞌemu̱ihu̱ nöꞌö di xiꞌahu̱ di he̱kwa nöꞌö te jawa har ximha̱i, hanja ma gi ñꞌemu̱ihu̱ nuꞌmu̱ ga xiꞌahu̱ nuꞌu̱ te janu̱ mhetsꞌi.

13 Hinto xi bo̱xa mañö mhetsꞌi, gese̱ꞌö ba kö mhetsꞌi, gehnu̱ Togo ba e bi Njöꞌi, ar mengunu̱.

14 Ne njangu ar Moise bi tsu̱ta nꞌar kꞌeñö ha nꞌar za, núꞌmu̱ mi ꞌyo ya me Israel ha ya otꞌatꞌo̱ho̱, ma da njapꞌu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, mahyoni da tsꞌu̱ta ha nꞌar za nꞌehe.

15 Ne gatho nuꞌu̱ togo da ñꞌemu̱i, hinda mꞌe̱di, ma da me̱sꞌu̱ ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

Jö xa bi mö ya meximha̱i

16 Jö xa bi mö ya meximha̱i, jange bi unga nöꞌö nꞌase̱ ár Tꞌu̱, ne njapꞌu̱ gatho nuꞌu̱ togo da ñꞌemu̱i, hinda mꞌe̱di, ma da me̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

17 Ngetho Jö hinxpa pe̱hna ár Tꞌu̱ har ximha̱i da me̱hna har ꞌbe̱xui ya meximha̱i. Xpa pe̱hni da po̱hyu̱.

18 Nöꞌö togo da ñꞌemu̱ibiꞌö, hinda ma da ꞌbe̱hna har ꞌbe̱xui. Ha nöꞌö togo hinda ñꞌemu̱i, xi tꞌe̱kwabi da ꞌbe̱hna har ꞌbe̱xui, ngetho himbi ñꞌemu̱ibi nöꞌö nꞌase̱ ár Tꞌu̱ Jö.

19 Nuꞌu̱ ma da mꞌe̱hna har ꞌbe̱xui, ngetho ar hyatsꞌi ba ekwa har ximha̱i, ha nuꞌu̱ xa bi mö ar ꞌbe̱xui, ngetho himi o̱tꞌu̱ nöꞌö xiñho.

20 Gatho nuꞌu̱ togo o̱tꞌa nöꞌö hingi ho, u̱tsa ar hyatsꞌi, ne hingi kwatꞌi, njapꞌu̱ hinda nheki hingi ho nöꞌö o̱tꞌe.

21 Ha nöꞌö togo o̱tꞌa nöꞌö majöni, kwatꞌa har hyatsꞌi, honi da nheki nöꞌö o̱tꞌe, ngetho o̱tꞌe ju̱mpa ár tsꞌe̱di Jö.

Ár ꞌya̱te ar ñꞌo̱ho̱ nthöti

22 Mꞌe̱fa ar Hesu bi me̱wi yá ma̱xte har ha̱i Nhudea, ne ka ba ꞌbu̱hnu̱ ꞌra ya pa, mi xixthe ya jöꞌi.

23 Ar Xuwa nꞌehe mi xixthe núnu̱ Enon getꞌu̱ ar hnini Salim, ngetho mi janu̱ nze̱ye̱ ar dehe. Jange ya jöꞌi mi panu̱ nda nxixtheꞌu̱.

24 Gathoyu̱ bi thogi núꞌmu̱ hinxki tꞌetꞌatho ar fa̱di ar Xuwa.

25 Nuꞌmú̱ yá ma̱xte ar Xuwa bi ntsa̱hñökiwi yá mixodyowi, mi no̱ñꞌu̱ ar xixthe ntꞌaxki.

26 Bi ma ba kꞌöꞌsa ar Xuwa, ne bi ꞌñembabi:

—Utate, nunar ñꞌo̱ho̱ ga nthe̱wi ꞌrandi ar döthe Hordan, nöꞌö ga da̱majöninu̱, xixthe nꞌehe, ne gatho ya jöꞌi pa bi tsu̱di.

27 Ar Xuwa bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hinto tsa̱ te da me̱ꞌsase̱ nuꞌmu̱ hingo xi umba Jö.

28 Nuꞌahu̱ xka ꞌyo̱se̱hu̱ núꞌmu̱ nda enö: Nuga hindar Kristo. Ho̱nse̱ xpa ꞌbe̱nkagi ga ꞌbe̱tꞌo.

29 Njangu nꞌar ñꞌo̱ho̱ ma da nthöti, go ma da zixa ar ꞌbe̱hñöꞌö, ha nöꞌö ar ꞌya̱te ñꞌowi, o̱xa nöꞌö te mö ne xa johya. Di njagapꞌu̱ nꞌehe, di johya di o̱ nöꞌö te thogi.

30 Ngetho mahyoni da hñuxa ár nsuꞌö, ne nuga da the ma nsu.

Nöꞌö ba e mhetsꞌi

31 Nöꞌö xpa e mhetsꞌi töpa ár nsu nuya ꞌbu̱kwa har ximha̱i. Ha nuya meximha̱i ár me̱ti ar ximha̱i, ne ho̱nse̱ mönga nöꞌö te jawa. Hö, töte ár nsu nöꞌö togo xpa e mhetsꞌi.

32 Nunu̱ xipa ya jöꞌi te xpa o̱de ne xpa handnu̱, mödi njapꞌu̱ hinto ñꞌemu̱i nöꞌö möñꞌö.

33 Nuꞌu̱ togo hömba ár mhö, ñꞌu njapꞌu̱ majöni nöꞌö mönga Jö.

34 Nöꞌö togo xpa pe̱hna Jö, mömba ár mhöꞌö, ngetho Jö hingi e̱mbatho ár Hñö umbabi.

35 Jö ar Dada xa mö ár Tꞌu̱, jange xi ꞌye̱ntꞌwa gatho hár ꞌye̱.

36 Nöꞌö togo ñꞌemu̱i ar Tꞌu̱, pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Ha nöꞌö hingi ne da ñꞌemu̱i ar Tꞌu̱, hinda ma da me̱ꞌsa nunar tenu̱, ho̱nse̱ ár kwe̱ Jö ma da nthe̱xkwiꞌö.

4

Ar Hesu ne ar ꞌbe̱hñö me Nsamaria

1 Núꞌmu̱ mi bö ar tsi Hmu xki zo yá gu ya de̱ngaꞌbe̱pate nöꞌö mi pe ya jöꞌi, mi eñꞌu̱: Ar Hesu xa xixthe nze̱ye̱ ya jöꞌi, töta ar Xuwa Xixthe

2 (mödi ar Hesu hingo mi xixtheꞌö, yá ma̱xte go mi o̱tꞌu̱).

3 Ne bi bo̱nga har ha̱i Nhudea, bi menga manꞌagi har ha̱i Ngalilea.

4 Mi mahyoni nda thota har ha̱i Nsamaria.

5 Jange mi thohnu̱ Nsamaria, ba e ha nꞌar hnini ár thuhu Sikar, getꞌu̱ habu̱ ꞌbu̱ ár ha̱i ar Hakob xki zokwa ar Huse ár tꞌu̱.

6 Ka mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar po̱the, mi tꞌembabi ár po̱the ar Hakob. Nu mi thohnu̱ ar Hesu, xki za̱bi mi ne ar ꞌñu, bi ma ba huhnu̱ habu̱ mi ꞌbu̱ ar po̱the, mi tsu̱ ngu made mpa.

7 Ba e har po̱the nꞌar ꞌbe̱hñö me Nsamaria nda ꞌya̱tꞌa ar dehe, ne ar Hesu bi ꞌñembabi:

—ꞌRaka nꞌa tsi tu̱i ar dehe ga tsi.

8 Ha nuyá ma̱xte xki ma har hnini, ma nda da̱nga te nda ziꞌu̱.

9 Nunar ꞌbe̱hñö me Nsamaria bi ꞌñemba ar Hesu:

—Hanja gi a̱kar dehe, ngetho gar xodyo, ha nuga dar me Nsamaria.

Bi mönga njapꞌu̱ ngetho nuya xodyo himi ne nda ntsixkwi ya me Nsamaria.

10 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmu̱ gi pötwahmö ár ntꞌuni Jö, ne nuꞌmu̱ gi pöhmö togo a̱ꞌa ar dehe, go xka ꞌya̱kagi ꞌmu̱, ne nuga xta ꞌraꞌa ar dehe unga ar te.

11 Ne nunar ꞌbe̱hñö bi ꞌñenö:

—Tsi Tata, nunar po̱the xi ñhe, ne hinte gi hö te gi ꞌya̱tꞌi. Habu̱ ma gi hö ar dehe unga ar te ꞌmu̱.

12 Hage gi töpke ár nsu ma palehe ar Hakob togo bi zogagihe nunar po̱thenu̱. Ka mi tsithewaꞌö, yá tꞌu̱ ne gatho yá me̱ti.

13 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Nuꞌu̱ togo da zi nunar dehenu̱, ma da mengi da ntuthe.

14 Ha nöꞌö togo da zi nunar dehe di unga, hinda ma da mengi da ntuthe. Ngetho nunar dehe ga umbabi, ma da njangu nꞌar po̱the hár mu̱i, unga ar dehe hiñhamꞌu̱ da xa̱.

15 Nuꞌmú̱ nunar ꞌbe̱hñö bi ꞌñembabi:

—Tsi Tata, ꞌraka nöꞌö ar deheꞌö. Njapꞌu̱ hinga pengi ga ntuthe, ne hinga e ga höxa ar dehe.

16 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Di ma ba tsi ri döme, ne gi penga injawa.

17 Ar ꞌbe̱hñö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hinte ma döme di ꞌñehe.

Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Majöni nöꞌö xka mö, hinte gi ꞌñe ri döme.

18 Ngetho ku̱tꞌa ya ndo̱ xka ꞌñehe, nöꞌö gi ꞌbu̱hwipya hingo ri döme. Jange majöni nöꞌö xka mö, hinte ma döme gi ꞌñehe.

19 Nuꞌmú̱ bi ꞌñemba ar ꞌbe̱hñö:

—Tsi Tata, gar mꞌe̱hni Jö ngubeni.

20 Numa palehe bi ndönga Jö núnu̱ har tꞌo̱ho̱nu̱. Ha nuꞌahu̱ gar xodyohu̱, gi eñhu̱ mahyoni da ndönga Jö núnu̱ Herusalen.

21 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Ma ga xiꞌaꞌi, nönö, ma da zo̱ ar pa núꞌmu̱ gatho nuꞌu̱ togo ne da ndönga Jö ar Dada, hinda ma da ekwa har tꞌo̱ho̱nu̱, ne hinda manu̱ Nherusalen.

22 Nuꞌahu̱ gi ndöñhu̱ nöꞌö hingi pöhu̱, ha nuje hö, di pöhe togo di ndöñhe, ngetho ar mpo̱ho̱ bi e ha ya xodyo.

23 Xi ꞌñepꞌu̱ ar pa ne xi zo̱pya, núꞌmu̱ togo majöni ndönga Jö ar Dada, da ꞌyo̱tꞌe di po̱nga hár mu̱i ne ngu nöꞌö majöni, ngetho ar Dada honga togo da ndönga njapꞌu̱.

24 Jö ar hñö, ne hingi nheki. Jange nuꞌu̱ togo da ndöni, mahyoni di po̱nga hár mu̱i ne ngu nöꞌö majöni.

25 Bi ꞌñenga ar ꞌbe̱hñö:

—Di pödi ma da e ar Mesia nöꞌö tꞌembabi ar Kristo, ne núꞌmu̱ xta eꞌö, ma da ꞌyotkagihe xiñho ar ꞌñu.

26 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Go geke togo di ñöwipya.

27 Geꞌmu̱ bi zo̱ yá ma̱xte, ne nuꞌu̱ xa bi ꞌyo̱tho bi hyantꞌu̱ ar Hesu mi ñöwi nꞌar ꞌbe̱hñö, mödi hinto bi ñꞌa̱ni tema mi a̱mbabi, wa tema mi mpeꞌu̱.

28 Nuꞌmú̱ nunar ꞌbe̱hñö dama bi zopꞌu̱ ár xo̱ni, bi nixtꞌi bi ma har hnini, ne bi ꞌñemba gatho ya jöꞌi:

29 —Ba ehu̱ gi hyanthu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ xi xikagi gatho nöꞌö xta o̱tꞌe. Ha hinga gehnu̱ ar Kristo ꞌmu̱.

30 Nuꞌmú̱ nze̱ye̱ ya jöꞌi ba po̱nga har hnini, ba e bi kꞌötsꞌi.

31 Nu mi ma ar ꞌbe̱hñö, nuyá ma̱xte mi pe̱mbabiꞌu̱ ar Hesu mi embabi:

—Utate, ba e gi ñuni.

32 Ha nöꞌö bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Di pe̱ꞌska nꞌar ñhuni di tsi, nöꞌö hingi pöhu̱.

33 Nuyá ma̱xte mi enga nꞌa ngu nꞌa:

—Hage to xpa hömpa te da zi ꞌmu̱.

34 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Numa ñhuniga, ga o̱tꞌwa ngu ne nöꞌö togo xpa pe̱nkagi, ne ga jwata gatho nöꞌö xi ꞌbe̱pkagi.

35 Nuꞌahu̱ gi eñhu̱, ꞌbe̱ta goho nzönö da zo̱ ar sofo. Ha nuga di xiꞌahu̱: Ndi, hyanthu̱ ya ꞌbotꞌi xi ñötsꞌi da nsofo.

36 Nuya xathe hönga ar nthöhö ne ju̱xa ya sofo hiñhamꞌu̱ thege, jange nuya xofo njohyawi ya motꞌi.

37 Xa majöni nöꞌö engar jöꞌi: Nꞌañꞌo togo potꞌi ne manꞌa togo xofo.

38 Nuga di pe̱ñꞌahu̱ gi munsu̱ ya jöꞌi, ngu nꞌar xofo nöꞌö hinxka mpe̱hu̱. Maꞌra togo xi mpotꞌi, ne nuꞌahu̱ go xka johu̱ ar sofo.

39 Ne nze̱ye̱ ya mengu ar hniniꞌö har ha̱i Nsamaria, bi ñꞌemu̱i mi ꞌyo̱ꞌu̱ nöꞌö mi da̱majöni nunar ꞌbe̱hñönu̱, mi enö: Xi xikagi gatho nöꞌö xta o̱tꞌe.

40 Núꞌmu̱ mi zo̱nga ya me Nsamaria habu̱ mi ꞌbu̱ ar Hesu, bi ꞌya̱pa ar möte nda gohnu̱, ne bi gohnu̱ yopa.

41 Ne ma nze̱ye̱ bi ñꞌemu̱i mi ꞌyo̱ nöꞌö te mi möñꞌö.

42 Ne mi embabiꞌu̱ ar ꞌbe̱hñö:

—Nupya di ñꞌemu̱ihe hinge ho̱nse̱ da o̱he nöꞌö ga xikagihe. Xta o̱se̱he nöꞌö mö, ne di pöhe xiñho go gehnu̱ ar Kristo togo xpa ꞌbe̱hni da po̱ ya meximha̱i.

Ar Hesu bi o̱thebi ár tꞌu̱ ár ma̱xte nꞌar ndö

43 Ár yopa bi gu̱ ar ꞌñu manꞌagi ndi ma Ngalilea.

44 Ngetho ar Hesu xki da̱se̱ majöni bi ꞌñenö, nꞌár mꞌe̱hni Jö hingi tꞌeꞌspa ár nsu hár ha̱ise̱.

45 Mi zo̱nga Ngalilea, nuya mengunu̱ bi numañho, ngetho xki hyanda gatho nöꞌö xki ꞌyo̱tꞌa núnu̱ Herusalen har da̱ngo. Nuya paꞌu̱ ka mi ꞌbu̱hnu̱ꞌu̱ nꞌehe.

46 Mꞌe̱fa ar Hesu bi ma manꞌagi núnu̱ Nkana har ha̱i Ngalilea, habu̱ xki japa ar dehe xki ñꞌixkatꞌafi. Núnu̱ Nkapernaum ka mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌár ma̱xte ar ndö togo mi hñenga ár bötsi.

47 Nu mi ꞌyo̱hnu̱ ar Hesu ba tsopꞌu̱ Nhudea, ba e Ngalilea, bi ma ba a̱pabi nda e nda hyandwa ár bötsi, ngetho mi txꞌu̱da ár te.

48 Ne ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nuꞌahu̱, nuꞌmu̱ hingi hyanthu̱ ya dötantꞌudi, hingi ñꞌemu̱ihu̱.

49 Nunár ma̱xte ar ndö bi ꞌñenö:

—Tsi Hmu, ba e ngutꞌa, ꞌbu̱tho da du ma tꞌu̱.

50 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Di ma, ri tꞌu̱ ꞌbu̱i xiñho.

Ne nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ bi ñꞌemu̱i nöꞌö bi nsipabi, bi gu̱ ár ꞌñu bi ma.

51 Núꞌmu̱ mi ꞌyo ar ꞌñu ndi ma ár ngu, nuyá ꞌbe̱go ba e bi dödi, ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Ri tꞌu̱ ꞌbu̱i xiñho.

52 Nöꞌö bi ꞌya̱mbabi hamꞌu̱ bi ndu̱i bi mꞌu̱ xiñho. Nuꞌu̱ bi ꞌñembabi:

—Mande, ngu nꞌar nde bi hye̱ ar mpatꞌi.

53 Nunár dada ar bötsi bi beni geꞌmu̱ xki xipa ar Hesu mi ꞌbu̱ xiñho ár tꞌu̱, ne bi ñꞌemu̱iwi gatho yá mëni.

54 Go gehnu̱ ár ñoho ar döta ntꞌudi bi ꞌyo̱tꞌa ar Hesu núnu̱ Ngalilea núꞌmu̱ mba penga Nhudea.

5

Ar ñꞌo̱ho̱ xki nza ár ndoꞌyo núnu̱ Betesda

1 Mꞌe̱fa bi da̱tꞌa nꞌár da̱ngo ya xodyo núnu̱ Herusalen, ne ar Hesu bi manu̱ nꞌehe.

2 Núnu̱ Herusalen ka ꞌbu̱hnu̱ nꞌar po̱the tꞌembabi Betesda har hñö ebreo, ne pe̱ꞌsa ku̱tꞌa ya mꞌetꞌe, ꞌbu̱ getꞌu̱ ar goxthi tꞌembabi ar Goxthide̱ti.

3 Ka mi ꞌbonu̱ nze̱ye̱ ya da̱thi, ya goda̱, ya dowa ne nuꞌu̱ xki nza yá ndoꞌyo, gathoyu̱ mi to̱ꞌmi nda mfe̱ꞌsa ar dehe.

4 Ngetho mi jar pa mi kö nꞌár e̱nxe̱ Jö mi wöntꞌa ar dehe, ne nöꞌö togo nda ntöte nda yu̱tꞌa mꞌe̱tꞌo har dehe, nöꞌö nda dixa tsa̱ntꞌö ar hñeni mi thogi.

5 Ne mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi pe̱ꞌsa nꞌa̱temaꞌre̱tꞌa ne hñöto nje̱ye̱ mi hñeni.

6 Ar Hesu bi hyandi mi ꞌbe̱nu̱, mi bödi mi pe̱ꞌsa nze̱ye̱ ya je̱ye̱ mi njapꞌu̱, bi ꞌñembabi:

—Ha gi ne da dixꞌaꞌi.

7 Ar da̱thi bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Tsi Tata, hinto di ꞌñe togo da ma̱xkagi ga ku̱tꞌa har dehe núꞌmu̱ xta mfe̱tsꞌi, ngetho núꞌmu̱ di pahmö ga ku̱tꞌi, manꞌa tökagi da yu̱tꞌa mꞌe̱tꞌo.

8 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nangi, ju̱xa ri fidi ne ꞌyo.

9 Ne nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ dama bi ditsꞌi, bi gu̱xa ár fidi ne bi ñꞌo. Ha nor paꞌö mar pa ntsa̱ya̱.

10 Jange nuya ndöxodyo bi ꞌñembabi nunar ñꞌo̱ho̱ xki tꞌo̱the:

—Ar pa ntsa̱ya̱pya, hingi ho gi hñöxa ri fidi.

11 Nunar ñꞌo̱ho̱ xki ditsꞌi bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nöꞌö togo bi o̱thegi, gese̱ꞌö bi ꞌñengagi: Ju̱xa ri fidi gi ꞌyo.

12 Ne nuꞌu̱ bi ꞌya̱mbabi:

—Togo bi xiꞌaꞌi gi ju̱xa ri fidi gi ꞌyo.

13 Ha nunar ñꞌo̱ho̱ xki ditsꞌi, himbi bödi togo xki o̱the, ngetho mi ꞌbu̱hnu̱ nze̱ye̱ ya jöꞌi, ha nunar Hesu xki ma.

14 Mꞌe̱fa ar Hesu bi nthe̱wi har nijö nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ mi hñemhö, ne bi ꞌñembabi:

—Ha gi o̱de, nuꞌge bi dixꞌaꞌi. Yo ma gi pengi gi ꞌyo̱tꞌa ar tsꞌoki, yo ma da ꞌñepꞌaꞌi nꞌar thogi di töte ár döta.

15 Nepꞌu̱ nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ bi ma ba kꞌöꞌsa ya ndöxodyo, bi xipabiꞌu̱ ar Hesu go xki o̱theꞌö.

16 Jange nuya ndöxodyo xa mi u̱tsa ar Hesu, ne xa mi nemhöꞌu̱ nda hyo, ngetho mi o̱tꞌa ya döta ntꞌudi har pa ntsa̱ya̱.

17 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ma Dada hinxi ntsa̱ya̱ mpe̱fi, di njagapꞌu̱ nꞌehe.

18 Mi ꞌyo̱xa nuya mhöyu̱, nuya ndöxodyo xa bi hñuxa yá kwe̱. Ne mi ne nda hyoꞌu̱, ngetho himi o̱tꞌa nöꞌö mönga har tꞌofo habu̱ no̱nga ar pa ntsa̱ya̱, ne mi embase̱ Jö go már Dada, njapꞌu̱ mi ñhuxkwi.

Ar tsꞌe̱di pe̱ꞌsa ár Tꞌu̱ Jö

19 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, hinte tsa̱ te da ꞌyo̱tꞌase̱ ár Tꞌu̱ Jö. Te̱nda nöꞌö o̱tꞌa ár Dada, ngetho gatho nöꞌö o̱tꞌa ar Dada, o̱tꞌa ar Tꞌu̱ nꞌehe.

20 Jö ar Dada xa mö ár Tꞌu̱ jange uta gatho nöꞌö te o̱tꞌö. Ne ma da uta maꞌra xa di thota ár döta, ne xki hyanthu̱ xa gi ꞌyo̱hu̱.

21 Jö ar Dada koꞌspa yá te nuꞌu̱ xi du, njapꞌu̱ ár Tꞌu̱ nꞌehe umba ár te nuꞌu̱ togo da neꞌö.

22 Jö ar Dada hinto höꞌspa majöni, ngetho gatho bi ꞌye̱ntꞌwa hár ꞌye̱ ár Tꞌu̱, go da hñöxa majöniꞌö.

23 Ne njapꞌu̱ gatho ya jöꞌi da ꞌñeꞌspa ár nsu ar Tꞌu̱, ngu tꞌeꞌspa ár nsu Jö ar Dada. Nöꞌö togo hingi eꞌspa ár nsu ar Tꞌu̱, hingi eꞌspa ár nsu ar Dada togo xpa pe̱hni.

24 Xa majöni di xiꞌahu̱, nöꞌö togo jamasu nöꞌö di mö, ne ñꞌemu̱i Jö togo xpa pe̱nkagi, pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Ne hinda ꞌbe̱hna har ꞌbe̱xui, ngetho ꞌbu̱tho xki du, ne bi mengi bi me̱ꞌsa nꞌar ꞌraꞌyo te.

25 Xa majöni di xiꞌahu̱, xi ꞌñepꞌu̱ ar pa, ne xi zo̱pya, núꞌmu̱ nuꞌu̱ xi du ma da ꞌyo̱ ár mhö ár Tꞌu̱ Jö, ne nuꞌu̱ togo da ꞌñetꞌa ár mu̱i, ma da me̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

26 Ngetho jangu Jö ar Dada höse̱ ar te, njapꞌu̱ xi umba ar tsꞌe̱di ár Tꞌu̱ da hñöse̱ ar te nꞌehe.

27 Ne xi ꞌye̱ntꞌwa hár ꞌye̱ ár Tꞌu̱ da hñöꞌspa majöni gatho ya jöꞌi, ngetho go ba e bi njöꞌiꞌö.

28 Yo gi ꞌyo̱hu̱ nuꞌmu̱ di xiꞌahu̱ njapꞌu̱, ngetho ma da zo̱ ar pa, nuꞌu̱ to gatho xi tꞌa̱gi ma da ꞌyo̱ꞌspa ár mhö ár Tꞌu̱ Jö.

29 Ne nuꞌu̱ togo xi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xiñho, ma da nangi da me̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Ha nuꞌu̱ togo xi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö hingi ho, ma da nangi da ꞌbe̱hna har ꞌbe̱xui.

Nuꞌu̱ da̱majöni togo ar Hesu

30 Nuga hingi tsa̱ te ga o̱tꞌase̱. Ngu di o̱de xika ma Dada, njapꞌu̱ di o̱tꞌa ar tsꞌu̱tꞌwi. Ne ma tsꞌu̱tꞌwi xiñho, ngetho hindi o̱tꞌa ngu di nega, di o̱tꞌe ngu ne ma Dada togo xpa pe̱nkagi.

31 Nuꞌmu̱ ga mönse̱ togogi, hinter me̱ nöꞌö di mö.

32 ꞌBu̱i nꞌa togo da̱majöni togogi, ne di pödi pe̱ꞌsa ár nsu nöꞌö möñꞌö.

33 Nuꞌahu̱ ga pe̱ñhu̱ ꞌra togo ma ba a̱mba ar Xuwa togogi, ne nöꞌö bi da̱majöni togogi.

34 Ha nuga hindi honga da da̱majönigi nꞌar jöꞌi. Nuꞌmu̱ xta xiꞌahu̱ njapꞌu̱, di honi gi mpo̱hu̱.

35 Ar Xuwa mi ñhe̱hwi nꞌar ñotꞌi. Nöꞌö mi xiꞌahu̱ mi yotꞌa ri mfenihu̱, ne ga njohyahu̱ ꞌra ya tsi pa ngi o̱xu̱.

36 Ha nuya ꞌbe̱fi di pe̱fi töpa ár tsꞌe̱di ar Xuwa da da̱majöni togogi. Ngetho di pe̱ ar ꞌbe̱fi ba pe̱nkagi Jö ga jwati, ne nuya ꞌbe̱fiyu̱ da̱majöni geꞌö xpa pe̱nkagi.

37 Ma Dada togo ba pe̱nkagi go da̱majöni nꞌehe togogi, mödi hinxka ꞌyo̱hu̱ xi ñö, ne hinxka hyanthu̱ tenguꞌö.

38 Hingi pe̱ꞌsfu̱ ár mhö ha ri mu̱ihu̱, ngetho hinga ñꞌemu̱ihu̱ togo ba pe̱ñꞌö.

39 Hñethwu̱ ár Tꞌofo Jö, ngetho gi ka̱xmbenihu̱ ka gi tiñhu̱nu̱ ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Hinxi zoda ri mfenihu̱ ka no̱ngaginu̱.

40 Ne hingi ne gi ñꞌemu̱igihu̱, ne gi pe̱ꞌsu̱ ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

41 Nuga hindi honi da ꞌñeska ma nsu ya jöꞌi.

42 Di pötho nuꞌahu̱ hingi pe̱ꞌsfu̱ ár mhöte Jö.

43 Nuga xta e di po̱ta Jö ar Dada, ne hingi numañhogihu̱. Nuꞌmu̱ da ehmö nꞌar jöꞌi di e di no̱nse̱ ár thuhuse̱, nuꞌmú̱ hö, gi numansuhu̱.

44 Hingi tsa̱ gi ñꞌemu̱ihu̱, ngetho mꞌe̱tꞌo gi hoñhu̱ da tꞌesꞌahu̱ ri nsuhu̱ nꞌa ngu nꞌa, ne hingi hoñhu̱ da ꞌñesꞌahu̱ ri nsuhu̱ nöꞌö nꞌase̱ Jö.

45 Yo gi beñhu̱ ma ga da̱tꞌaꞌihu̱ hár nthandi Jö ma Dada. Nöꞌö togo ma da da̱ꞌahu̱, gese̱ ar Moise togo gi ka̱xmbenihu̱ ma da ñöñꞌahu̱.

46 Ngetho nuꞌmu̱ gi ñꞌemu̱ihmöhu̱ ar Moise, gi ñꞌemu̱igihu̱ ꞌmu̱, ngetho ar Moise bi ꞌyotꞌa ar tꞌofo no̱ngagi.

47 Ha nuꞌmu̱ hingi ñꞌemu̱ihu̱ nöꞌö bi ꞌyotꞌö, hinda tsa̱ gi ñꞌemu̱ihu̱ nöꞌö di mönga.

6

Ar Hesu bi ꞌwinga tho ngu̱dminthebe ya jöꞌi

(Mt. 14:13‑21; Mr. 6:30‑44; Lk. 9:10‑17)

1 Mꞌe̱fa ar Hesu bi ꞌranga ꞌrandi ar dehe habu̱ ár thuhu Ngalilea, getꞌö ar ñho̱nthe Tiberia.

2 Ha nze̱ye̱ ya jöꞌi bi de̱ni, ngetho xki hyanda ya ntꞌudi mi o̱tꞌe, núꞌmu̱ mi o̱the ya da̱thi.

3 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi bo̱xa mañö ar tꞌo̱ho̱ ne ka ba huxkwinu̱ yá ma̱xte.

4 Mi ꞌba̱pꞌu̱tho ar baxjwa ár da̱ngo ya xodyo.

5 Ar Hesu mi hyanda ra nze̱ye̱ ya jöꞌi xki ꞌñe nda zu̱di, bi ꞌñemba ar Lipe:

—Habu̱ ga ta̱ñhu̱ ya thuhme ga ꞌwiñhu̱ gatho nuya jöꞌiyu̱.

6 Bi xipa njapꞌu̱ mi ne nda tsa̱ta ar Lipe, ngetho ar Hesu mi pödi teme nda me̱fi.

7 Ar Lipe bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Nunar nthöhö hönga yonthebe ya jöꞌi nꞌa pa, hinda wadi ga ta̱ñhu̱ ar thuhme ga hemfu̱ nꞌa tsi xe̱ni nꞌa ngu nꞌayu̱.

8 Nꞌa mbi döta nꞌár ma̱xte ár thuhu ar Andre, ár jödö ar Simu nöꞌö mi tꞌembabi ar Pedro, ne bi ꞌñenö:

9 —ꞌBu̱kwa nꞌar bötsi hö ku̱tꞌa ya tsi thuhmesebada ne yoho ya tsi hwö. Te di no̱mbabiyu̱.

10 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Xifu̱ ya jöꞌi da hñudi.

Xa mi janu̱ ya do̱ni ne ka bi hñuhnu̱, mi tsu̱ ngu ngu̱dminthebe ya ñꞌo̱ho̱.

11 Ne ar Hesu bi hñönga nuꞌu̱ ya tsi thuhme, bi umba njamödi Jö, ne bi hyemba yá ma̱xte. Nuyu̱ bi umba nuꞌu̱ mi hudi, ne bi japꞌu̱ ya hwö nꞌehe, mi tꞌumba gatho nöꞌö mi neꞌu̱.

12 Núꞌmu̱ mi niñö gatho ya jöꞌi, ar Hesu bi ꞌbe̱pa yá ma̱xte, ne bi ꞌñembabi:

—Johu̱ nuya xe̱ni bi bongi ne hinte da mꞌe̱di.

13 Bi goꞌu̱ ne bi ñuꞌsa ꞌre̱tꞌamayoho mꞌo̱tsꞌe ya xe̱ni thuhme bi bongwabi nuꞌu̱ xki ñuni.

14 Nuya ñꞌo̱ho̱ꞌu̱ mi hyanda nuna döta ntꞌudinu̱ bi ꞌyo̱tꞌa ar Hesu, bi ꞌñeñꞌu̱:

—Xa majöni go gehnu̱ ár mꞌe̱hni Jö ma nda e har ximha̱i.

15 Ar Hesu mi pötho mi ne nda zixꞌu̱ nda ꞌñexa ngu yá ndö. Jange nöꞌö bi mengi bi ma ba ꞌbu̱se̱ har tꞌo̱ho̱.

Ar Hesu mi ꞌyo har dehe

(Mt. 14:22‑27; Mr. 6:45‑52)

16 Nu mi nxui ba kö yá ma̱xte, bi ma hár ñöni ar ñho̱nthe.

17 Ne bi yu̱tꞌu̱ ha nꞌar motsa ndi maꞌu̱ Nkapernaum. Núꞌmu̱ mi ꞌyoꞌu̱ har dehe, xki mꞌe̱xui, har Hesu hinxki zo̱ta habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱.

18 Ne bi ñꞌo nꞌar ꞌyomndöhi, xa mi japi nda mpu̱nsa ar dehe.

19 Núꞌmu̱ xki ꞌye̱tꞌu̱ ar motsa ngu yonꞌa̱tenthebe ya wëni ár yapꞌu̱, bi hyantꞌu̱ ar Hesu mi papꞌu̱ mi ꞌyo har dehe, ndi watꞌa har motsa, ne xa bi zuꞌu̱.

20 Ha nöꞌö bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yo gi ntsuhu̱, go geke.

21 Nuꞌmú̱ nuyu̱ xa bi njohya bi po̱ꞌsa ar Hesu har motsa, ne dama bi zo̱ñꞌu̱ hár ñöni ar dehe.

Ya jöꞌi bi hyonga ar Hesu

22 Nu ár hyaxꞌöpꞌu̱, nuya jöꞌi xki go ꞌrandi ar dehe, xki hyantꞌu̱ nꞌadar motsa mi ꞌbu̱hnu̱, ne ka xki manu̱ yá ma̱xte, ha nu ar Hesu hinxki me̱wiꞌu̱.

23 Nuꞌmú̱ bi zo̱ maꞌra ya motsa xki ꞌñe Tiberia, bi zo̱ñꞌu̱ getꞌu̱ habu̱ ar tsi Hmu xki umba njamödi Jö, ne xki ꞌwinga gatho ya jöꞌi.

24 Nu mi hyanda ya jöꞌi himi ꞌbu̱hnu̱ ar Hesu ne yá ma̱xte, bi bo̱xa ha ya motsa, ne bi maꞌu̱ Nkapernaum ma ba honi.

Ar Hesu, ar thuhme unga ar te

25 Nu mi dinga ar Hesu mi ꞌyo ꞌrandi ar dehe, bi ꞌñeñꞌu̱:

—Utate, hamꞌu̱ ga tso̱kwa.

26 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, gi hongagihu̱ ngetho da ꞌraꞌahu̱ ga tsihu̱ ar thuhme ne ga niñöhu̱, hinge gi honju̱ ngetho ga hyanthu̱ ya döta ntꞌudi.

27 Yo gi umba ri mu̱ihu̱ gi hoñhu̱ ar ñhuni ngutꞌa da thege. Umba ri mu̱ihu̱ gi hyoñhu̱ ar ñhuni unga ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, da ꞌraꞌahu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, ngetho go xi hñuxa Jö ár Dada da uñꞌö.

28 Nuꞌmú̱ bi ꞌñeñꞌu̱:

—Tema mahyoni ga pe̱he, ne njapꞌu̱ ga pe̱he nöꞌö ne Jö ga o̱the.

29 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Gehnu̱ ar ꞌbe̱fi ne Jö gi ꞌyo̱thu̱, gi ñꞌemu̱ihu̱ nöꞌö togo xpa pe̱ñꞌö.

30 Bi ꞌñeñꞌu̱ ꞌmu̱:

—Tema ntꞌudi gi o̱tꞌe ga hanthe ne ga ñꞌemu̱iꞌihe. Tema döta ꞌbe̱fi gi pe̱fi.

31 Numa palehu̱ bi zi ar thuhme mi ta̱ mahetsꞌi núnu̱ ha ya otꞌatꞌo̱ho̱, ngu enga har tꞌofo: Bi umba ar thuhme ndi ꞌñe mhetsꞌi nda ziꞌu̱.

32 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, ar Moise himbi ꞌraꞌahu̱ ar thuhme ndi ꞌñe mhetsꞌi. Ha numa Dada hö, ꞌraꞌahu̱ ar thuhme majöni di ꞌñe mhetsꞌi.

33 Ngetho ar thuhme unga Jö, gehnu̱ nuna ba kö mhetsꞌi, ne umba ár te ya meximha̱i.

34 Nuꞌu̱ bi ꞌñembabi:

—Tsi Hmu, ꞌraje hyaxꞌmu̱ nunar thuhmeꞌö.

35 Ne ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuga go dar thuhme ungar te. Gatho nuꞌu̱ togo da e da hyongagi, hiñhamꞌu̱ ma da ntunthu, ha nuꞌu̱ togo da ñꞌemu̱igi, hiñhamꞌu̱ ma da ntuthe.

36 Ngu xta xiꞌahu̱, mödi xka hyandgagihu̱, hingi ñꞌemu̱ihu̱.

37 Gatho nuꞌu̱ togo xi ꞌraka Jö ma Dada, ma da e da hyongagi. Ha gatho nuꞌu̱ togo da e da zu̱kagi, hinga kotsꞌi.

38 Ngetho nuga xta kö mhetsꞌi, hinxta ehe ga o̱tꞌa nöꞌö di nese̱ga, xta e ga o̱tꞌa gatho nöꞌö ne togo xpa pe̱nkagi.

39 Gehnu̱ ne ma Dada togo xpa pe̱nkagi, gatho nuꞌu̱ togo xi ꞌye̱ntkꞌa ha ma ꞌye̱ hinga ꞌbe̱di, ne nuya ngöxapa, ma ga koꞌspa yá te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

40 Nöꞌö togo xpa pe̱nkagi, neꞌö gatho nuꞌu̱ togo da hñuxka yá da̱ ár Tꞌu̱gi Jö, ne da ñꞌemu̱igi, pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, ne nuga ga koꞌspa yá te ha ya ngöxapa.

41 Nuꞌmú̱ nuya xodyo mi njontꞌane nꞌa ngu nꞌa, ngetho xki ꞌñeñꞌö: Nuga go dar thuhme xta kö mhetsꞌi.

42 Ne mi eñꞌu̱:

—Ha hinga gehnu̱ ar Hesu ár tꞌu̱ ar Huse, di pöthwu̱ togo yá dada. Hanja emꞌu̱ xpa kö mhetsꞌi.

43 Ar Hesu bi döti ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Yoꞌö gi ñöxhnathohu̱.

44 Ngetho hinto tsa̱ da e da hyongagi nuꞌmu̱ hinda zopa ár mfeni Jö ma Dada togo xpa pe̱nkagi. Ne nuga ga koꞌspa ár te ha ya ngöxapa, ne da me̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

45 Njawa xi ꞌyotꞌa yá mꞌe̱hni Jö har tꞌofo: Jö ma da uta gatho ya jöꞌi. Jange gatho nuꞌu̱ togo xi ꞌyo̱xa nöꞌö mönga ma Dada, ne xi zo hár mfeni, da e da hyongagi.

46 Hingi ꞌbu̱ nꞌa togo xi hyanda Jö ar Dada, ho̱nse̱ nöꞌö togo xpa pe̱hni. Nöꞌö hö, go xi hyanda ar Dada.

47 Xa majöni di xiꞌahu̱, nu togo ñꞌemu̱igi pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

48 Nuga go dar thuhme ungar te.

49 Nuya ri palehu̱ mamꞌe̱tꞌo bi zi ar thuhme mi ta̱ mhetsꞌi ha ya otꞌatꞌo̱ho̱, ne bi duꞌu̱.

50 Nunar thuhme di xiꞌahu̱, hingi njapꞌu̱. Nunu̱ di ꞌñe mhetsꞌi, ne gatho nuꞌu̱ togo da zi, hinda ma da du.

51 Nuga go dar thuhme ungar te xpa e mhetsꞌi. Nöꞌö togo da zi nuna thuhmenu̱, ma da me̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Nunar thuhme di xiꞌahu̱, gehnu̱ ma ndoꞌyose̱ ga da̱, ne njapꞌu̱ ya meximha̱i da me̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

52 Nuya xodyo mi ntsa̱hñöki nꞌa ngu nꞌa mi eñꞌu̱:

—Hanja da tsa̱ da ꞌrakagihu̱ ga tsafu̱ ár ndoꞌyose̱nu̱.

53 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ hingi tsafu̱ ár ndoꞌyo ne hingi tsifu̱ ár ji Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, hinda nja ri tehu̱ hiñhamꞌu̱ thege.

54 Nöꞌö togo tsaka ma ndoꞌyo ne tsika ma ji, pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, ne ga koꞌspa ár te hár ngötsꞌi ar ximha̱i.

55 Ngetho ma ndoꞌyo gehnu̱ ar ñhuni majöni, ne ma ji ar tsꞌithe majöni. Gehyu̱ unga ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

56 Nöꞌö togo tsaka ma ndoꞌyo ne tsika ma ji, ma ga ꞌbu̱ꞌbeꞌö.

57 Njangu Jö ar Dada togo ba pe̱nkagi hö ar te, nuga di te ngetho di ꞌbu̱ꞌbegaꞌö. Ha nuꞌu̱ togo da zaka ma ndoꞌyo, da nte nꞌehe ngetho di ꞌbu̱ꞌbegaꞌu̱.

58 Go gehnu̱ ar thuhme di xiꞌahu̱ ba kö mhetsꞌi. Nöꞌö togo da zi, ma da me̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, hinge njangu ri palehu̱ bi zi ar thuhme mi ta̱ mhetsꞌi, ne bi duꞌu̱.

59 Nuya mhöyu̱ bi mönga ar Hesu núꞌmu̱ mi uta ya jöꞌi ha yá nijöꞌu̱ núnu̱ Nkapernaum.

Ya mhö ungar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi

60 Nze̱ye̱ nuꞌu̱ togo mi te̱ni, mi ꞌyo̱xa njapꞌu̱ mi eñꞌu̱:

—Xi ñhembi nöꞌö teme mö. Togo tsa̱ da ꞌyo̱tꞌe.

61 Ar Hesu mi pötho tema mi njontꞌane, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hage tso̱tꞌa ri mu̱ihu̱ nöꞌö di xiꞌahu̱.

62 Tema gi beñhu̱ nuꞌmu̱ gi hyanthu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi, da mengi da bo̱xa mhetsꞌi habu̱ mi ꞌbu̱ꞌö mꞌe̱tꞌo.

63 Ar hñö go unga ar te, ha nöꞌö bi e har ndoꞌyo hinte fa̱tsꞌi. Nuya mhö xta xiꞌahu̱ no̱nga ar hñö ne unga ar te.

64 Ho̱nse̱, ꞌra hingi ñꞌemu̱ihu̱.

Ngetho ar Hesu hár ndu̱i mi pötho togo himi ñꞌemu̱ibi, ne togo ma nda da̱.

65 Ne bi ꞌñenö:

—Jange da eñꞌahu̱, hinto tsa̱ da e da hyongagi nuꞌmu̱ hinda zo ma Dada.

66 Mꞌe̱fa nze̱ye̱ nuꞌu̱ togo mi te̱ni, bi hye̱pꞌu̱ ne himi ñꞌowi.

67 Jange ar Hesu bi ꞌñemba nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte xki hwahni:

—Hage gi ne gi möhu̱ nꞌehe.

68 Ar Simu Pedro bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Tsi Hmu, togo manꞌa ga te̱ñhe. Ho̱nse̱ꞌi gi mönga ya mhö ungar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

69 Ha nuje xta ñꞌemu̱ihe ne xta pöhe go gar Kristo ár Tꞌu̱ꞌi Jö togo höse̱ ar te.

70 Ar Hesu bi dödi:

—Nuga da hwañꞌahu̱ gi ꞌre̱tꞌamayohohu̱. Mödi njapꞌu̱, nꞌa di hñöxꞌahu̱ ar tsꞌondöhi.

71 Nöꞌö mi no̱nga ar Huda Iskariote ár tꞌu̱ ar Simu, ngetho go ma nda da̱ꞌö, ne mi nꞌa nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte.

7

Nuyá jödö ar Hesu himi ñꞌemu̱i már mꞌe̱hni Jö

1 Mꞌe̱fa ar Hesu mi ꞌyo har ha̱i Ngalilea, himi ne nda mꞌu̱hnu̱ Nhudea ngetho ya xodyo mi honi nda hyo.

2 Mi ꞌba̱pꞌu̱tho ár da̱ngo ya xodyo nöꞌö ár thuhu, ar da̱ngo nguxiza.

3 Nuyá jödö bi ꞌñemba ar Hesu:

—Po̱ni di ma Nhudea, ne nuꞌu̱ togo te̱ñꞌaꞌi da hyanda nuya döta ntꞌudi gi o̱tꞌe.

4 Ngetho nuꞌmu̱ nꞌar jöꞌi ne da ñꞌudi, hingi o̱tꞌa ar ꞌbe̱fi ñꞌöntho. Nuꞌge gi o̱tꞌa nuya döta ntꞌudiyu̱, ñꞌudi habu̱ gatho da hyantꞌaꞌi.

5 Mi mönga njapꞌu̱ ngetho mödi ma yá jödö, himi ñꞌemu̱iꞌu̱ xki ꞌñexa Jö.

6 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hingi tsa̱da ga manu̱, ha nuꞌahu̱ tsa̱da hamꞌu̱ gi ne gi möhu̱.

7 Nuya jöꞌi hingi tsa̱ da u̱tsaꞌihu̱, ha nuga hö u̱tsagi, ngetho di xipa yá tsꞌoꞌbe̱fi pe̱ꞌu̱.

8 Di möhu̱ ar da̱ngo. Nuga hingi tsa̱da ga ma.

9 Ho̱nse̱ bi xipabi njapꞌu̱, ne bi gohnu̱ Ngalilea.

Ar Hesu bi ma ar da̱ngo nguxiza

10 Nu mi wadi bi ma yá jödö, ar Hesu bi ma har da̱ngo nꞌehe, mödi bi ma ngu ñꞌöntho, himi ñꞌudi.

11 Nuya ndöxodyo mi honga har da̱ngo, ne mi eñꞌu̱:

—Habu̱ bi ꞌyoꞌö ꞌmu̱.

12 Ne nze̱ye̱ nuya mi ꞌbu̱hnu̱ mi no̱nga ar Hesu, ꞌra mi enö: Nunu̱ ar hogajöꞌi, ne maꞌra mi enö: Hingar hogajöꞌi, ngetho ka ya jöꞌi.

13 Txi ꞌramtxꞌu̱ mi ñöꞌu̱, ngetho mi tsu nuya ndöxodyo.

14 Xki tho ngu made ar da̱ngo, mi yu̱tꞌa ar Hesu har dönganijö ne mi uta ya jöꞌi.

15 Nuya ndöxodyo xa mi ꞌyo̱tho ne mi eñꞌu̱:

—Hanja pe̱ꞌsa nze̱ye̱ ar mfödinu̱, hiñhabu̱ xi ma xpa tꞌuti.

16 Ar Hesu bi dötwabiꞌu̱ ne bi ꞌñenö:

—Nöꞌö te di udi hingo di mönse̱ga, go ár me̱ti togo xpa pe̱nkagi.

17 Nuꞌu̱ togo ne da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö ne Jö, da böꞌu̱ di utwa ár mhö Jö, hinge nöꞌö di bense̱ga.

18 Nöꞌö togo bense̱ nöꞌö mö, ho̱nse̱ ne da tꞌeꞌspa ár nsu. Ha nöꞌö togo ne da tꞌeꞌspa ár nsu togo xpa pe̱hni, geꞌö mönga majöni ne hingar kate.

19 Ar Moise bi ꞌraꞌahu̱ ar tꞌofo. Hinto xka ꞌyo̱thu̱ ngu mönga har tꞌofonu̱. Yoꞌö gi ne gi hyogagihu ꞌmu̱.

20 Nuya jöꞌi xki mhuntsꞌi bi dödi ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Gi pe̱ꞌsa ar tsꞌondöhi. Togo ne da hyoꞌaꞌi.

21 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ho̱nse̱ nꞌar ꞌbe̱fi da o̱tꞌe, ne xa gi ꞌyo̱hu̱.

22 Ar Moise bi ꞌraꞌahu̱ ar nse̱gi gi huxu̱ ha ri ndoꞌyohu̱, mödi hingo mar me̱tiꞌö, már me̱ti ya pale. Ha nuꞌahu̱ gi huxu̱ ar nse̱gi mödi ar pa ntsa̱ya̱.

23 Núꞌmu̱ gi huꞌsfu̱ ar nse̱gi ri bötsihu̱, mödi ar pa ntsa̱ya̱, hingi nehu̱ gi tsꞌokwabihu̱ ár tꞌofo ar Moise. Xiꞌmu̱ hanja gi mbo̱ ri kwe̱hu̱ ngetho da o̱thebi gatho ár ndoꞌyo nꞌar ñꞌo̱ho̱ har pa ntsa̱ya̱.

24 Beñhu̱ xiñho hanja gi nthentehu̱, wa njapꞌu̱ wa hinꞌö. Yo ma gi nthentehu̱ ho̱nse̱ gi hanthu̱ nöꞌö oxa mañö.

Nuya jöꞌi mi enö: Ha go gehnu̱ ar Kristo

25 ꞌRa ya me Herusalen mi eñꞌu̱:

—Ha hinga gehnu̱ togo thoni da tho.

26 Hyanthu̱ ꞌba̱hnu̱ madeda ya jöꞌi uti, ne hinte nsipabi. Hage xi ñꞌemu̱i ma ndöhu̱ go gehnu̱ ar Kristo ꞌmu̱.

27 Ngetho di pöhu̱ habu̱ xpa ehnu̱, ha nu xta e ar Kristo, hinto ma da bödi habu̱ di ꞌñehe.

28 Núꞌmu̱ mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ar Hesu, mi ꞌba̱hnu̱ mi uta ya jöꞌi har dönganijö, bi ñö ntsꞌe̱di ne bi ꞌñenö:

—Gi pökagihu̱ ne gi pöhu̱ habu̱ dar mengu. Ha hinxta ese̱ga, xpa pe̱nkagi nöꞌö togo majöni, ne nuꞌahu̱ hingi pöhu̱ togoꞌö.

29 Nuga hö di pödi, ngetho ka xta ehnu̱, ne ba pe̱nkagi ga ehe.

30 Nuya ndöxodyo mi ꞌyo̱xa njapꞌu̱, xa mi ne nda gu̱hmöꞌu̱. Ne hinte bi japabi, ngetho hinxki zo̱ta ár pa.

31 Ha nze̱ye̱ ya jöꞌi mi ꞌbu̱hnu̱ bi ñꞌemu̱ibi, ne mi eñꞌu̱:

—Xi nu xta e ar Kristo, hage ma da döhö da ꞌyo̱tꞌa ya ntꞌudi ngu nuya xi ꞌyo̱tnu̱ ꞌmu̱.

Ya de̱ngaꞌbe̱pate bi me̱hna togo nda gu̱hmö ar Hesu

32 Nuya de̱ngaꞌbe̱pate mi bödi mi no̱nga ar Hesu ya jöꞌi, nuyu̱ ne ya ndömöjö bi me̱ñꞌu̱ ya nsunijö ma nda gu̱hmö.

33 Jange ar Hesu bi ꞌñenö:

—Ho̱nse̱ maꞌra ya tsi pa ga ꞌbu̱hwihu̱, ne ga penga habu̱ bi ꞌbu̱ togo ba pe̱nkagi.

34 Ma gi hyongagihu̱ ne hingi tingagihu̱. Nu habu̱ gar maga, hinda tsa̱ gi möhu̱.

35 Nuꞌmú̱, nuya ndöxodyo mi ꞌbu̱hnu̱ mi enga nꞌa ngu nꞌaꞌu̱:

—Habu̱ di manu̱ ꞌmu̱, enö hinda tsa̱ ga tiñhu̱. Hage ma da zu̱ nuꞌu̱ xi mfontꞌa ha yá ha̱i nuꞌu̱ hingya xodyo, ne da utꞌu̱.

36 Tema di bo̱nga nöꞌö bi ꞌñenö: Ma gi hyongagihu̱ ne hingi tingagihu̱, ne nu habu̱ gar maga, hinda tsa̱ gi möhu̱.

Ngu nꞌar döthe ar dehe unga ar te

37 Nöꞌö ar pa mar nsu ár ngötsꞌi ar da̱ngo, ar Hesu bi mꞌa̱i ne bi ñö ntsꞌe̱di bi ꞌñenö:

—Nuꞌmu̱ ja togo tsu̱ ar duthe, da e da hyongagi da ntsithe.

38 Nöꞌö togo ñꞌemu̱igi, ma da bo̱nga hár mu̱i ngu ya döthe ar dehe unga ar te, ngu mönga har Tꞌofo.

39 Ar Hesu mi no̱nga ár Hñö Jö, nöꞌö ma nda hñönga nuꞌu̱ togo nda ñꞌemu̱ibiꞌö. Ha nunár Hñö Jö hinxki etho, ngetho ar Hesu hinxki mengda hár nsunda mhetsꞌi.

Ya jöꞌi bi ñhege

40 Nu mi ꞌyo̱xa njapꞌu̱ ya jöꞌi, ꞌra mi eñꞌu̱:

—Xa majöni gehnu̱ ár mꞌe̱hni Jö.

41 Maꞌra mi enö:

—Gehnu̱ ar Kristo.

Ha maꞌra mi eñꞌu̱:

—Hage di ꞌñe Ngalilea ar Kristo ꞌmu̱.

42 Hinꞌö, ngetho har Tꞌofo enö, ar Kristo ma nda e ha yá ꞌbe̱to ar Dabi mar mengu Belen.

43 Mi nꞌañꞌo nꞌa ngu nꞌa yá mfeni mi no̱nga ar Hesu, jange ya jöꞌi bi ñhege.

44 ꞌRa mi ne nda gu̱mhö, ne hinte bi japabi.

Nuya ñꞌo̱ho̱yu̱ mi eñꞌu̱: Hinto manꞌa xi ñö njanu̱

45 Nuꞌu̱ togo xki mꞌe̱hni nda gu̱hmö ar Hesu, bi mengi ma ba kꞌöꞌsa ya ndömöjö ne ya de̱ngaꞌbe̱pate. Ne nuya ndöyu̱ bi ꞌñeñꞌu̱:

—Yoꞌö hinga tsihu̱.

46 Nuꞌu̱ xki ꞌbe̱hni bi dödi:

—Hinda tsihe, ngetho da o̱he nöꞌö bi mö, ngu hinto manꞌa xi mönga njapꞌu̱.

47 Nuꞌmú̱ nuya de̱ngaꞌbe̱pate bi döti ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hage xi kaꞌahu̱ nꞌehe.

48 Gi pöhu̱ xiñho, hinjoꞌo nꞌar ndömöjö, wa nꞌar de̱ngaꞌbe̱pate xi ñꞌemu̱i.

49 Nuꞌu̱ togo xi ñꞌemu̱i, gehyu̱ nuꞌu̱ hingi pö ar tꞌofo, ne xi theke da mꞌe̱di.

50 Ar Nikodemo, nöꞌö togo xki ma nxui ma ba kꞌönga ar Hesu, mar de̱ngaꞌbe̱pate nꞌehe, bi ꞌñemba nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱:

51 —Gi pöhu̱ numa tꞌofohu̱, hingi ho̱xa ár tsꞌoki nꞌar jöꞌi nuꞌmu̱ hinxi ꞌyo̱tsꞌe mꞌe̱tꞌo, ne xi bödi teme xi ꞌyo̱tꞌe.

52 Nuya ndömöjö ne yá mi de̱ngaꞌbe̱patewi bi ꞌñembabi:

—Hage gar me Ngalilea nꞌehe. Hñetꞌa xiñho ar Tꞌofo, ne gi pödi hinxpa ehnu̱ Ngalilea nꞌár mꞌe̱hni Jö.

53 Mi wa ar da̱ngo, nꞌa ngu nꞌa bi menga yá ngu.

8

Ar zinganthöti ꞌbe̱hñö

1 Ha nu ar Hesu bi ma har tꞌo̱ho̱ Njömdo̱ni.

2 Nu ár hyaxꞌö nꞌitho, ba penga manꞌagi har dönganijö, ne bi watꞌa ra nze̱ye̱ ya jöꞌi, bi hñuhnu̱ bi uti.

3 Nꞌa mba epꞌu̱tho ya bötꞌofo ne ya de̱ngaꞌbe̱pate, mi tsimpa nꞌar ꞌbe̱hñö xki tsꞌu̱di mi ꞌbe̱ngwi nꞌar ñꞌo̱ho̱ himár döme. Bi mꞌa̱ꞌma madetho,

4 ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Utate, nunar ꞌbe̱hñönu̱ xi tsꞌu̱di mi ꞌbe̱ngwi nꞌar ñꞌo̱ho̱ himár döme.

5 Ar Moise ꞌbe̱pkagihu̱ hár tꞌofo ga hohu̱ nkꞌahni nuya ꞌbe̱hñö njanu̱. Wa te gi mönge.

6 Nuꞌu̱ bi mönga njapꞌu̱ mi honi nda hya̱thmö, mi ne nda dimbabi teme nda hyo̱tsꞌe. Ha nunar Hesu bi ñꞌani, bi ja ár ꞌye̱ mi otꞌa har ha̱i.

7 Ha nuꞌu̱ himi tsa̱ya̱ mi a̱mbabi. Nuꞌmú̱ ar Hesu bi mꞌa̱i ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nöꞌö togo hinte ma tsꞌoki tu, dá du̱ꞌmi da unga ar nkꞌahni.

8 Ne bi mengi bi ñꞌani mi otꞌa har ha̱i manꞌagi.

9 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱, ba e ha yá mfenise̱ nuyá tsꞌoki xki ꞌyo̱tꞌu̱, ne ꞌramanꞌa bi bo̱ni bi maꞌu̱, mꞌe̱tꞌo bi bo̱nga nuꞌu̱ ya dönzia, mꞌe̱fa nu maꞌra mi bötsitho. Ho̱nse̱ bi gohnu̱ ar ꞌbe̱hñö mi ꞌba̱ made, ne ar Hesu.

10 Mi mengi bi mꞌa̱ ar Hesu, hinto bi hyandi, ho̱nse̱ ar ꞌbe̱hñö mi ꞌba̱hnu̱, ne bi ꞌñembabi:

—Habu̱ima nuꞌu̱ togo mi ho̱xꞌaꞌi. Hage hinto bi ne bi kꞌañꞌaꞌi.

11 Bi ꞌñeñꞌö:

—Hinjoꞌo, tsi Tata.

Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nuga nꞌe, hinte di ho̱xꞌaꞌi. Di ma, ne yo ma gi pengi gi ꞌyo̱tꞌa ar tsꞌoki.

Ar Hesu gehnu̱ ár ñotꞌi ya meximha̱i

12 Ar Hesu bi mengi bi zo ya jöꞌi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuga go dar ñotꞌiga di yotꞌwa ya meximha̱i. Nöꞌö togo da de̱ngagi, hinda ma da ñꞌo har ꞌbe̱xui, ngetho da yotꞌwabi ar ñotꞌi unga ar te.

13 Nuꞌmú̱ nuya de̱ngaꞌbe̱pate bi ꞌñembabiꞌö:

—Gi mönse̱ togoꞌi, jange hinga majöni nöꞌö gi mö.

14 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Mödi di mönse̱ togogi, majöni nuna di mö, ngetho nuga di pödi habu̱ xta ehe ne habu̱ gar ma. Nuꞌahu̱ hingi pöhu̱ habu̱ xta ehe wa habu̱ gar ma.

15 Nuꞌahu̱ gi höxu̱ majöni ngu ri mfenise̱hu̱, ha nuga hinto di höꞌspa majöni.

16 Ha nuꞌmu̱ togo di höꞌspa majöni, nöꞌö di mö majöni ꞌmu̱, ngetho hindi höxase̱, di höxꞌbe ma Dada togo xpa pe̱nkagi.

17 Nu ha ri tꞌofohu̱ enö: Nuꞌmu̱ yoho ya jöꞌi nꞌatꞌwu̱ mö, majöni.

18 Nuga di da̱majöni togogi, ma Dada togo ba pe̱nkagi da̱majöni togogi nꞌehe.

19 Bi ꞌya̱mbabiꞌu̱:

—Habu̱ bi ꞌbu̱ ri Dada.

Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hingi pökagihu̱, ne hingi pöhu̱ ma Dada. Nuꞌmu̱ gi pökagihu̱hmö, gi pöhmöhu̱ togo ma Dada nꞌehe.

20 Ar Hesu bi mönga njapꞌu̱ núꞌmu̱ mi uta ya jöꞌi núnu̱ habu̱ mi ꞌbu̱ ar mꞌe̱sbojö har dönganijö. Ne hinto bi tsa̱ bi gu̱, ngetho hinxki zo̱ta ar pa nda jwata ár ꞌbe̱fi.

Habu̱ gar maga, nuꞌahu̱ hinda tsa̱ gi möhu̱

21 Ar Hesu bi mengi bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ma ga maga, ne nuꞌahu̱ gi hyongagihu̱hmö. Ha ma gi tuwi ri tsꞌokihu̱, ne hinda tsa̱ gi möhu̱ habu̱ gar maga.

22 Nuya ndöxodyo mi ense̱ꞌu̱:

—Hage ma da ñhose̱ ꞌmu̱. Hanja enö: Habu̱ gar maga, hinda tsa̱ gi möhu̱.

23 Nepꞌu̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱ ja gar menguhu̱wa, ha nuga xta e mañö mhetsꞌi. Nuꞌahu̱ ár me̱tiꞌihu̱ ar ximha̱i, ha nuga hingo ár me̱tigi.

24 Jange da xiꞌahu̱ ma gi tuwi ri tsꞌokihu̱, ngetho nuꞌmu̱ hingi ñꞌemu̱ihu̱ go geke, ma gi tuhu̱ gi tuxta ri tsꞌokihu̱.

25 Nepꞌu̱ nuꞌu̱ bi ꞌñembabiꞌö:

—Xiꞌge togoꞌi ꞌmu̱.

Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Getꞌö ngu da xiꞌahu̱ har ndu̱i.

26 Nuga mödi di pe̱ꞌsa maꞌra teme ga xiꞌahu̱, ne ga hösꞌa majöni ri mꞌu̱ihu̱, ho̱nse̱ di xiꞌahu̱ nöꞌö xi xikagi togo xpa pe̱nkagi. Gehnu̱ di mönga har ximha̱i, ne majöni nöꞌö möñꞌö.

27 Ha nuꞌu̱ togo mi o̱tsꞌe, himbi böꞌu̱ mi no̱nga Jö ár Dada.

28 Jange ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Núꞌmu̱ xki tsu̱thu̱ Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi gi hyohu̱, ma gi pöhu̱ ꞌmu̱ togo xa majöni go geke. Ne gi pöhu̱ nꞌehe hinte di o̱tꞌase̱. Nöꞌö ba utka ma Dada, gehnu̱ di xiꞌahu̱.

29 Numa Dada togo ba pe̱nkagi hinxi hye̱gase̱, hyaxꞌmu̱ di ꞌbu̱ꞌbe, ngetho nuga di o̱tꞌa nöꞌö numañhoꞌö.

30 Núꞌmu̱ mi mönga njapꞌu̱ ar Hesu, nze̱ye̱ ya jöꞌi bi ñꞌemu̱i.

Nöꞌö majöni xi xogagihu̱ xki gogagihu̱ ar tsꞌoki

31 Ar Hesu bi ꞌñemba nuꞌu̱ ya xodyo xki ñꞌemu̱i:

—Nuꞌmu̱ gi ꞌñetꞌa xiñho ri mu̱ihu̱ ma mhö, xa majöni ma ñꞌowiꞌihu̱ ꞌmu̱.

32 Ne ma gi pöhu̱ nöꞌö majöni, ha nuꞌmu̱ gi pöhu̱ nöꞌö majöni, gehnu̱ da xokꞌahu̱.

33 Nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Nuje yá ꞌbe̱togihe ar Abra. Hiñhamꞌu̱ xi jokagihe ngu togo yá me̱tigihe. Hanja gi enö da sogagihe.

34 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, nöꞌö togo o̱tꞌa ar tsꞌoki, nunu̱ xi gotꞌatho ar tsꞌoki.

35 Nuꞌu̱ togo mꞌe̱gotho, hinda ma da go har ngu gatho ya pa. Ha nu ar tꞌu̱ hö, da gohnu̱.

36 Njapꞌu̱tho nꞌehe, nuꞌmu̱ ár Tꞌu̱ Jö da gu̱kꞌahu̱ har tsꞌoki, majöni xka po̱ñhu̱, ne hinte koꞌahu̱.

37 Di pödi yá ꞌbe̱toꞌihu̱ ar Abra. Mödi njapꞌu̱ gi ne gi hyogagihu̱, ngetho gi tsa̱mañꞌu̱hu̱ nöꞌö di xiꞌahu̱.

38 Nuga di mönga nöꞌö xi utkagi ma Dada, ha nuꞌahu̱ gi o̱thu̱ nöꞌö xi mönga ri dadahu̱.

39 Nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Ma palehe ar Abra.

Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌmu̱ yá ꞌbe̱toꞌihu̱ ar Abra, gi te̱mbahmöhu̱ ár ꞌbe̱fiꞌö ꞌmu̱.

40 Ha nuꞌahu̱ mödi xta xiꞌahu̱ nöꞌö majöni xi xika Jö, gi ne gi hyogagihu̱. Ar Abra himbi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱.

41 Nuꞌahu̱ gi o̱thu̱ ngu o̱tꞌa ri dadahu̱.

Nuꞌmú̱ nuꞌu̱ bi ꞌñemba ar Hesu:

—Nuje hinge togatho di emfe ma dadahe. Ho̱nse̱ nꞌa ma Dada di ꞌñehe, gehnu̱ Jö.

42 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌmu̱ ri Dadahu̱hmö Jö, gi mökagihu̱, ngetho xta e habu̱ bi ꞌbu̱ꞌö. Hinda ese̱, go ba pe̱nkagi.

43 Hanja hingi tso ri mfenihu̱ nöꞌö di xiꞌahu̱. Hingi tso, ngetho xi njotꞌa ri mu̱ihu̱.

44 Ar tsꞌondöhi go ri dadahu̱ꞌö, ne gi ne gi ꞌyo̱thwu̱ nöꞌö neꞌö. Hár ndu̱itho mar hyote ne ar hya̱te, hiñhamꞌu̱ mönga nöꞌö majöni. Núꞌmu̱ mönga ya nhemhñö, go bense̱, ngetho ar nemhñö, ne go bi du̱ꞌma ar nhemhñöꞌö.

45 Nuꞌahu̱ hingi ñꞌemu̱igihu̱, ngetho di mönga nöꞌö majöni.

46 Hinjoꞌö togo da tsa̱ te gi hyo̱xkagihu̱ nꞌar tsꞌoki. Nuꞌmu̱ di mönga nöꞌö majöni, yoꞌö hingi ñꞌemu̱igihu̱.

47 Nuꞌu̱ togo yá me̱ti Jö, o̱twa ár mhö. Hingi ne gi ꞌyo̱ꞌspabihu̱, ngetho hingo yá me̱tiꞌihu̱ꞌö.

Núꞌmu̱ hinxki mꞌu̱ta ar Abra, nunar Hesu mi ꞌbu̱ꞌö

48 Nepꞌu̱ nuya xodyo bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Hage hinge majöni nöꞌö di xiꞌahe, gar me Nsamaria ne xka nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi.

49 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hindi nthe̱xꞌbega nꞌar tsꞌondöhi. Nuga di numansu ma Dada, ha nuꞌahu̱ hingi numansugihu̱.

50 Nuga hindi mönga njapꞌu̱ di honi gi ꞌñeskagihu̱ ma nsu. Ngetho ꞌbu̱ nꞌa togo eskagi, ne go ma da hñöxmajöniꞌö.

51 Xa majöni di xiꞌahu̱, nöꞌö togo o̱tꞌa nöꞌö di mö, hiñhamꞌu̱ da du.

52 Nuꞌmú̱ ya xodyo bi ꞌñembabi:

—Nupya hö, di pöhe gi nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi. Ngetho ar Abra bi du, nuyá mꞌe̱hni Jö bi duꞌu̱ nꞌehe. Hanja gi enö, nöꞌö togo da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö gi mö, hiñhamꞌu̱ da du.

53 Hage ri nsu töpa ár nsu ar Abra ꞌmu̱. Ngetho bi duꞌö ne yá mꞌe̱hni Jö bi duꞌu̱ nꞌehe. Tema nsu gi beni gi pe̱ꞌske ꞌmu̱.

54 Ha nu ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nuꞌmu̱ ga exase̱ ma nsu, po̱ntho hinter me̱ꞌö. Numa Dada go eska ma nsu, nöꞌö togo gi emfu̱ ri Jöhu̱.

55 Ha nuꞌahu̱ hingi pöhu̱ togoꞌö. Nuga hö di pödi. Nuꞌmu̱ ga enö hindi pödi, gar nemhñöhmö nguꞌahu̱, ngetho di pödi ne di o̱twa ár mhö.

56 Ri palehu̱ ar Abra xa mi johya, mi to̱ꞌma nda zo̱nga ar pa nga ꞌbu̱kwa har ximha̱i, ne bi njohya bi hyandi.

57 Nuya xodyo bi ꞌñembabiꞌö:

—Hinxka jwata madenthebe nje̱ye̱. Hanja tsa̱ xka hyanda ar Abra.

58 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, ndi ꞌbu̱ka mamꞌe̱tꞌo núꞌmu̱ hinxki mꞌu̱ta ar Abra.

59 Jange nuꞌu̱ bi gu̱xya do nda kꞌahmö. Ha nunar Hesu bi ñꞌöni, bi bo̱nga har nijö bi thota madetho bi ma.

9

Ar Hesu bi xokwa yá da̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ xki mꞌu̱i himi handi

1 Nu mi panu̱ ar Hesu, bi hyandi mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ xki mꞌu̱i mi goda̱.

2 Nuyá ma̱xte bi ꞌya̱mbabiꞌö ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Utate, togo bi ꞌyo̱tꞌa ar tsꞌoki ne bi mꞌu̱i goda̱, gese̱nu̱ wa yá dada.

3 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hingo ár tsꞌokinu̱, ne hingo ár tsꞌoki yá dada nꞌehe. Ngetho njanu̱ nda nheki ár döta ꞌbe̱fi Jö hár teꞌö.

4 Núpya mpa, mahyoni ga pe̱pa ár ꞌbe̱fi nöꞌö togo ba pe̱nkagi. Ba epꞌu̱ ar xui núꞌmu̱ hinto tsa̱ da mpe̱fi.

5 Núpya di ꞌbu̱kwa har ximha̱i, go dar ñotꞌiga di yotꞌwa ya meximha̱i.

6 Mi wadi bi mönga njapꞌu̱, bi ntsojni har ha̱i, bi ꞌñötꞌa ar bo̱ha̱i. Ne bi goꞌspa ha yá da̱ ar ñꞌo̱ho̱ mi goda̱.

7 Ne bi ꞌñembabi:

—Di ma ba peka ri da̱ har po̱the Siloe (nunar thuhuꞌö po̱ni da ꞌñenö, xi mꞌe̱hni).

Bi maꞌö ma ba peka ár da̱, ne mba pengi mi tsa̱ nda hyandi.

8 Nuꞌmú̱ nuyá nꞌangu ne nuya jöꞌi xki hyandi mi goda̱, mi eñꞌu̱:

—Hage hinga gehnu̱ togo mi hudi mi pe̱ti.

9 ꞌRa mi enö mi geꞌö, maꞌra mi enö ndi hñötsꞌi. Nöꞌö mi ense̱:

—Go geke.

10 Ne bi tꞌembabi:

—Hanja xi xo ri da̱.

11 Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nu ar ñꞌo̱ho̱ ár thuhu ar Hesu, bi ꞌñötꞌa ar bo̱ha̱i, bi goska ma da̱, ne bi ꞌñengagi: Di ma har po̱the Siloe ba peka ri da̱. Nuga da ma da peke, ne bi tsa̱ da handi.

12 Nuꞌu̱ bi ꞌya̱mbabi:

—Habu̱ bi ꞌbu̱ꞌö.

Bi döꞌö ne bi ꞌñenö:

—Hindi pödi.

Ya de̱ngaꞌbe̱pate bi hñöꞌspa majöni ar ñꞌo̱ho̱ mi goda̱hmö

13 Ya jöꞌi bi ziꞌspa ya de̱ngaꞌbe̱pate nöꞌö mar goda̱hmö.

14 Ha nöꞌö ar pa xki ꞌñötꞌa ar bo̱ha̱i ar Hesu, ne xki xokwa ár da̱ ar ñꞌo̱ho̱ mi goda̱, mar pa ntsa̱ya̱.

15 Nuya de̱ngaꞌbe̱pate bi ꞌya̱mbabi nꞌehe hanja xki dixa ár da̱. Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Bi goska ar bo̱ha̱i ha ma da̱, da ma da peke, ne bi za̱ da handi.

16 ꞌRa ya de̱ngaꞌbe̱pate mi eñꞌu̱:

—Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ hinxpa pe̱hna Jö, ngetho hingi japamasu ar pa ntsa̱ya̱.

Ha maꞌra mi enö:

—Nuꞌmu̱ nꞌar ꞌyo̱tꞌatsꞌokihmö, hage da tsa̱ da ꞌyo̱tꞌa nuya döta ntꞌudiyu̱.

Ne njapꞌu̱ bi ñheꞌu̱.

17 Nepꞌu̱ bi mengi bi tꞌembabi ar ñꞌo̱ho̱ mi goda̱hmö:

—Xiꞌge, tema gi enge togo bi xokꞌa ri da̱.

Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Gehnu̱ nꞌár mꞌe̱hni Jö.

18 Ha nuya ndöxodyo himi ñꞌemu̱i mar goda̱ ne xki xo yá da̱, jange bi zompabi ár dada ne ár nönö.

19 Ne bi ñꞌa̱ñꞌu̱:

—Hage go gehnu̱ ri tꞌu̱hu̱ gi eñhu̱ bi mꞌu̱i mi goda̱. Xiꞌmu̱, hanja hantya.

20 Nuyá dada bi ꞌñeñꞌu̱:

—Di pöhe xiñho, go gehnu̱ ma tꞌu̱he bi mꞌu̱i mi goda̱.

21 Nuje hindi pöhe hanja hantya, wa togo bi xokwabi ár da̱. Pe̱ꞌsa yá je̱ye̱, ꞌya̱mbabihu̱ꞌö, tsa̱ da döse̱.

22 Bi mönga njapꞌu̱ yá dada, ngetho mi tsu ya ndöxodyo, hinge nda hye̱gi nda yu̱tꞌa ha yá nijöꞌu̱. Ngetho nuya ndö xki ꞌyo̱tꞌa nꞌar nkohiꞌu̱, mi enö, nöꞌö togo nda ꞌñemba ar Hesu mar Mesia, mi to̱ꞌmi nda tꞌe̱nga har nijö.

23 Jange bi ꞌñenga yá dada: Pe̱ꞌsa yá je̱ye̱, ꞌya̱mbase̱hu̱ꞌö.

24 Nuꞌmú̱ bi mengi bi tsꞌohna nunar ñꞌo̱ho̱ mar goda̱hmö ne bi tꞌembabi:

—Umba njamödi Jö. Di pöhe xiñho, nunar ñꞌo̱ho̱ togo bi xokꞌa ri da̱, nꞌar ꞌyo̱tꞌatsꞌoki.

25 Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hindi pöka hage ar ꞌyo̱tꞌatsꞌoki wa hinꞌö. Ho̱nse̱ di pöka ndar goda̱, ha nupya di handi.

26 Bi mengi bi tꞌa̱mbabi manꞌagi:

—Tema bi jaꞌaꞌi. Hanja bi xokꞌa ri da̱.

27 Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xta xiꞌahu̱, mödi hinxka ne xka ꞌyo̱xu̱. Yoꞌö gi ne gi ꞌyo̱hu̱ manꞌagi. Ha gi ne gi te̱ñhu̱ nꞌehe.

28 Nuꞌu̱ bi zani ne bi ꞌñembabi:

—Nuꞌge go gi te̱nge. Di te̱nje ar Moise.

29 Di pöhe Jö bi zo ar Moise, ha nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ hindi pöhe habu̱ xpa ehe.

30 Nunar ñꞌo̱ho̱ mar goda̱hmö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Tenguꞌö, nuꞌahu̱ hingi pöhu̱ habu̱ xpa ehe, ha nuga bi xoga ma da̱.

31 Di pöhu̱ xiñho, Jö hingi o̱xa ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki. Ha nuꞌu̱ togo tsupi ne o̱tꞌa ngu neꞌö, hö o̱tsꞌe.

32 Hiñhamꞌu̱ xta o̱hu̱ nꞌa togo xi xokwa yá da̱ nꞌa xi mꞌu̱ goda̱.

33 Nuꞌmu̱ hinxpa pe̱hna Jö nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, hinte xi tsa̱hmö xi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xi ꞌyo̱tꞌmu̱.

34 Ha nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Nuꞌge ga mꞌu̱hwi ar tsꞌoki. Tema da za̱ gi utkagihe.

Ne bi ꞌye̱ñꞌu̱ har nijö.

Mi jotyá da̱ nuꞌu̱ mi humamu̱i mi ꞌbu̱i xiñho

35 Ar Hesu bi ꞌyo̱de xki tꞌe̱nga har nijö nöꞌö mar goda̱hmö. Bi ma ba honi, ne nu mi dini bi ꞌñembabi:

—Ha gi ñꞌemu̱ibi ár Tꞌu̱ Jö.

36 Nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Ndada, togoꞌö ne ga ñꞌemu̱ibi.

37 Ne bi ꞌñenga ar Hesu:

—Xka hyandi. Nöꞌö togo gi ñöwipya go geꞌö.

38 Nöꞌö mar goda̱hmö bi ꞌñenö:

—Tsi Hmu, di ñꞌemu̱iꞌi.

Ne bi nda̱ndihmö bi nsunda.

39 Ar Hesu bi ꞌñenö:

—Nuga xta ekwa har ximha̱i ga o̱tꞌa ar tsꞌu̱tꞌwi. Njapꞌu̱ nuꞌu̱ goda̱ da xo yá da̱, ha nuꞌu̱ xo yá da̱ da ngoda̱.

40 Nuꞌmú̱ ꞌra ya de̱ngaꞌbe̱pate mi ꞌbu̱hnu̱, bi ꞌyo̱ nöꞌö bi möñꞌö ne bi ꞌñembabi:

—Xi nuje, hage dar goda̱he nꞌehe.

41 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌmu̱ gar goda̱hu̱hmö, hinte ma tsꞌoki gi tuhu̱. Ngetho gi eñhu̱ gi hanthu̱, jange gi tuda ri tsꞌokihu̱.

10

Ár ꞌbede ar ma̱ꞌyo

1 Xa majöni di xiꞌahu̱, nöꞌö togo hingi ku̱tꞌa hár goxthi ár nguñꞌo ya de̱ti, ne po̱xta har jödo, nꞌar bë ne ar da̱kate.

2 Ha nöꞌö togo ku̱tꞌa har goxthi, gehnu̱ ar ma̱ꞌyo.

3 Ar sugoxthi xokwabi, ne ya de̱ti pötwa ár mhö ar ma̱ꞌyo. Ne nunu̱ da zopa yá thuhu nꞌa ngu nꞌa, ne da gu̱ki.

4 Nu xta bo̱nga nthi gatho yá me̱ti, da mꞌe̱tꞌo ar ma̱ꞌyo, ne nuya de̱ti te̱ni, ngetho pötwa ár mhö.

5 Ne nuyá de̱ti hingi te̱nga ya nꞌañꞌo ma̱ꞌyo, da nixtꞌi ngetho hingi pö ya nꞌañꞌo mhö.

6 Nunar ꞌbedenu̱ bi xipabiꞌu̱ ar Hesu, mödi himbi böꞌu̱ teme mi ne nda xipabi.

Ar Hesu ar hoga ma̱ꞌyo

7 Jange ar Hesu bi mengi bi xipabiꞌu̱:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, nuga go dar goxthigi habu̱ ku̱tꞌa ya de̱ti.

8 Gatho nuꞌu̱ togo xi zo̱ mꞌe̱tꞌo, núꞌmu̱ hinge ndi tso̱tka, ma ya bë ne ya da̱kate, ne nuya de̱ti himbi ꞌyo̱te.

9 Nuga go dar goxthi. Nöꞌö togo da yu̱tꞌa har goxthiꞌö da mpo̱ho̱, di ku̱tꞌi ne di po̱ni, ne xta bo̱ni da dinga te da zi.

10 Nꞌar bë ho̱nse̱ bi ehe da mpë, da ñhote ne da hwati. Ha nuga xta ehe ga unga ar te, hinge nꞌar tetho, nꞌar hoga te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

11 Nuga go dar hoga ma̱ꞌyo. Ar hoga ma̱ꞌyo e̱ntꞌa ár te da ñönga yá de̱ti.

12 Ha nöꞌö togo mꞌe̱gotho ne hingar ma̱ꞌyoꞌö, hingo yá me̱ti ya de̱ti, xta hyandi da e ar miñꞌo, da nixtꞌi da zopꞌu̱ ya de̱ti. Ha nunar miñꞌo da fontꞌi habu̱ gatho da ma.

13 Njapꞌu̱ nöꞌö togo mꞌe̱gotho, da nixtꞌi da ma, ngetho ger ꞌbe̱go hingi tupa ár mu̱i te da ja ya de̱ti.

14 Nuga go dar hoga ma̱ꞌyo, ne di pödi togo ma de̱ti, ne numa de̱ti pökagi nꞌehe.

15 Jangutho ar Dada pökagi, ne nuga di pökaꞌö, ne di e̱ntꞌa ma te ga ñönga ma de̱ti.

16 Ne ꞌbu̱ maꞌra ma de̱ti nuꞌu̱ hingya mengu nunar nguñꞌonu̱. Nuꞌu̱ nꞌehe ma ga tsihi, ma da ꞌyo̱ ma mhö. Nꞌadar mhuntsꞌi ma da nja, ne nꞌadar ma̱ꞌyo.

17 Jö ar Dada xa mökagi ngetho di unga ma te, ne ga pengi ga hönga manꞌagi.

18 Hinto da hñömga ma te, nuga go di unse̱. Di pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di ga uni, ne di pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di ga hönga manꞌagi. Njapꞌu̱ bi ꞌbe̱pkagi ma Dada.

19 Nuya xodyo bi mengi bi ñöxhnatho ngetho bi ꞌyo̱xa nöꞌö bi mönga ar Hesu.

20 Nze̱ye̱ mi eñꞌu̱:

—Nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi ne xi ꞌbe̱ ár mfeni. Yoꞌö gi japamasuhu̱ gi o̱xu̱.

21 Ha maꞌra mi enö:

—Nuya te mö, hinda tsa̱ da mönga nꞌa togo di nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi. Ha nꞌar tsꞌondöhi hinda tsa̱ da xokwa yá da̱ ya goda̱.

Nuyá ndö ya xodyo bi u̱tsa ar tsi Hmu Hesu

22 Núnu̱ Herusalen mi ta̱tꞌa nꞌar da̱ngo mfeni, mi fenga ar pa xki mengi xki nꞌaꞌyo manꞌagi ar nijö, ne nuya paꞌu̱ mar ntse̱.

23 Ha nu ar Hesu mi ꞌyonu̱ hár mꞌetꞌe ar dönganijö, tꞌembabi ár mꞌetꞌe ar Salomon.

24 Nuya ndöxodyo xa bi gotꞌatho ne bi ꞌñembabi:

—Hamꞌu̱ ma gi hye̱gagihe gi jaje di yomihe. Nuꞌmu̱ xa majöni go gar Kristo, xikagihe nꞌagitho.

25 Ar Hesu bi dödi:

—Xta xiꞌahu̱, ne hingi ne gi ñꞌemu̱ihu̱. Nuya ꞌbe̱fi di pe̱fi di po̱ta ma Dada, ka nhekipꞌu̱ togogi, ngu xta xiꞌahu̱.

26 Ne ngu xta xiꞌahu̱, nuꞌahu̱ hingi ñꞌemu̱igihu̱, ngetho hingo ma de̱tiꞌihu̱.

27 Nuya ma de̱ti o̱xa ma mhö. Di pökaꞌu̱, ha nuꞌu̱ te̱ngagi.

28 Ne di umba ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, hiñhamꞌu̱ ma da mꞌe̱di, ne hinto tsa̱ da zimga ha ma ꞌye̱.

29 Numa Dada togo bi ꞌrakagi, xa döta ár tsꞌe̱di, ne hinto tsa̱ da zimba hár ꞌye̱ꞌö.

30 Nuga ne ma Dada di nꞌathoꞌbe.

31 Mi ꞌyo̱xa njapꞌu̱ ya ndöxodyo, bi mengi bi gu̱xya do, mi ne nda hyo̱xya nkꞌahni.

32 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nze̱ye̱ ya hoga ꞌbe̱fi xta o̱tꞌe bi pe̱hna ma Dada. Tema ꞌbe̱fiꞌö hingi hanthu̱ xiñho, ngetho gi ne gi kꞌankagihu̱.

33 Nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hindi ne ga kꞌañꞌahe ngetho gi o̱tꞌa ya hoga ꞌbe̱fi. Di ne ga o̱the ngetho gi hökwa ár nsu Jö. Gar jöꞌi nguje, ne gi ñhuxkwi Jö.

34 Ar Hesu bi dötwabiꞌu̱:

—Ha hingi enga njawa ha ri tꞌofohu̱: Nuga da enö: Nuꞌahu̱ gar jöhu̱.

35 Nuꞌmu̱ bi hñuꞌspabi ya jö nuꞌu̱ togo bi umba ár mhö, ha nunar Tꞌofo bi zoju̱ Jö hinto tsa̱ da ꞌñenö hinga majöni,

36 nuga togo xpa e̱ntkꞌagi ne xpa pe̱nkagi Jö ar Dada, hanja gi engagihu̱ di hökwa ár nsu, ho̱nse̱ da mönga ár Tꞌu̱gi Jö.

37 Nuꞌmu̱ hindi o̱tꞌwa ár ꞌbe̱fi ma Dada, yo gi ñꞌemu̱igihu̱.

38 Ha nuꞌmu̱ di o̱tꞌwabi, mödi hingi ñꞌemu̱igihu̱, ñꞌemu̱ihu̱ nuya ꞌbe̱fi di o̱tꞌe, ne njapꞌu̱ gi ꞌñetꞌa ri mu̱ihu̱ gi pöhu̱ di ꞌbu̱ꞌbe Jö ar Dada.

39 Manꞌagi ya ndöxodyo mi nehmö nda gu̱, ha bi kꞌotꞌi bi ma.

40 Nepꞌu̱ ar Hesu bi mengi bi ma ꞌrandi ar döthe Hordan, habu̱ mꞌe̱tꞌo mi xixthehmö ar Xuwa, ne ka ba kohnu̱ꞌö.

41 Ne nze̱ye̱ ya jöꞌi mi pa mi tsu̱di, ne mi eñꞌu̱:

—Majöni nunar Xuwa hinte ma ntꞌudi bi ꞌyo̱tꞌe. Mödi njapꞌu̱, gatho nöꞌö bi xikagihu̱ mi no̱nga ar Hesu, xi tho njapꞌu̱.

42 Ne nze̱ye̱ ya jöꞌi bi ñꞌemu̱inu̱.

11

Ár ndöte ar Lasaro

1 Mi hñenga nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu Lasaro me Betania, ar tꞌu̱lo hnini habu̱ mar mengu ar Maria, ne ár juhwe̱ ár thuhu ar Marta.

2 Ar Lasaro nöꞌö mi hñeni, már indö ar Maria, togo xki goꞌspa ar hogañu̱ni hár wa ar Hesu, ne mi ju̱ yá xtö mi thukwabi.

3 Nuya ꞌbe̱hñö mi njuhwe̱ bi me̱mpa ar mhö nda nsipa ar Hesu njawa:

—Tsi Hmu, nöꞌö togo xa gi mödi hñeni.

4 Mi nsipa ar Hesu njapꞌu̱ ne bi ꞌñeñꞌö:

—Nunar hñeninu̱ hingar ndöte. Njapꞌu̱ ma da nheki ár nsunda Jö, ne njapꞌu̱ da nsundabi ár Tꞌu̱ Jö nꞌehe.

5 Ha nu ar Hesu xa mi mö ar Marta, ár juhwe̱ ne ár jödö Lasaro, nuya hñuyu̱ mi nku.

6 Ne núꞌmu̱ mi ꞌyo̱ mi hñenga ar Lasaro, bi gohnu̱ ma yopa habu̱ mi ꞌbu̱i.

7 Mi tho nuya yopa, ar Hesu bi ꞌñemba yá ma̱xte:

—Möhö Nhudea manꞌagi.

8 Nuyá ma̱xte bi ꞌñembabi:

—Utate, hingar yapa nuya ndöxodyo mi ne nda hyoꞌa nkꞌahnitho. Yoꞌö gi ne gi penga injanu̱ manꞌagi.

9 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hage hingi pöhu̱, nunar pa pe̱ꞌsa ꞌre̱tꞌamayoho xe̱nimpa. Nuꞌu̱ togo ꞌyo ꞌbu̱ mpa, hingi nthe̱wi ya mfetsꞌe, ngetho yotꞌwa ar ñotꞌi yotꞌa ar ximha̱i.

10 Ha nöꞌö togo ꞌyo ꞌbu̱ xui, da nthe̱wi ya mfetsꞌe, ngetho hiñꞌothobi ar ñotꞌi.

11 Mi wadi bi xipabi njapꞌu̱, bi ꞌñembabi nꞌehe:

—Ma tsi ñꞌohu̱ Lasaro öhö. Ma ga a̱.

12 Nuyá ma̱xte bi ꞌñemꞌu̱:

—Tsi Hmu, nuꞌmu̱ ötho, da dixꞌmu̱.

13 Nunar Hesu mi no̱mba ár ndöte ar Lasaro, ha nuꞌu̱ mi hu yá mu̱i ar tꞌöhötho.

14 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi xiñho:

—Ar Lasaro xi du.

15 Di johya hinda ꞌbu̱hnu̱ núꞌmu̱ mi hñeni. Gehnu̱ ri ñhohu̱, ngetho njanu̱ da te ri ñꞌemu̱ihu̱. Möhö ma ga kꞌöꞌsu̱.

16 Nuꞌmú̱ bi ꞌñenga ar Toma nöꞌö mi tꞌembabi ar Didimo ngetho xki mꞌu̱hwi manꞌár ku, bi ꞌñemba nuyá mima̱xtewi:

—Möhö nꞌehe, ga tuwihu̱ mahye̱giꞌö.

Ar Hesu ju̱xa nuꞌu̱ xi du ne unga ar te

17 Mi zo̱nga ar Hesu habu̱ mi ꞌbu̱ ar Lasaro, bi nsipabi mi pe̱ꞌsa goho mpa xki tꞌa̱gi.

18 Ar hnini Betania ꞌbu̱ getꞌu̱ ar hnini Herusalen, ngu nꞌa̱tenthebe ya wëni ár yapꞌu̱.

19 Ne nze̱ye̱ ya xodyo xki ma ba kꞌöꞌsa ar Marta ne ar Maria, nda hñuꞌmba yá mu̱i ngetho xki du yá indö.

20 Nu mi ꞌyo̱ ar Marta ndi ꞌñe ar Hesu hár ngu, bi ma ba thödi. Ha nunar Maria bi gota har ngu.

21 Ne ar Marta bi ꞌñemba ar Hesu:

—Ma tsi Hmuꞌi, nuꞌmu̱ xka ꞌbu̱hmöwa, ma indö hinxi duhmö.

22 Mödi di pöpya nꞌehe, gatho nöꞌö te gi ꞌya̱pa Jö da ꞌraꞌi.

23 Ha ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Ri indö ma da mengi da nte manꞌagi.

24 Nepꞌu̱ ar Marta bi ꞌñembabi:

—Di pödi, har ngöxpa ma da mengi da ntenu̱, xta mengi da nte gatho nuꞌu̱ xi du.

25 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nuga di ju̱xa nuꞌu̱ xi du, ne di unga ar te. Nuꞌu̱ togo ñꞌemu̱igi, mödi xi du, da mengi da nte.

26 Nuꞌu̱ togo ꞌbu̱i ne ñꞌemu̱igi, hiñhamꞌu̱ da du. Ha gi ñꞌemu̱i nöꞌö di xiꞌaꞌi.

27 Ar Marta bi ꞌñembabi:

—Hö tsi Hmuꞌi, di ñꞌemu̱i go gar Kristo ár Tꞌu̱ Jö, ndi to̱ꞌmhe nda ekwa har ximha̱i.

Ar Hesu bi nzonga hár tꞌa̱gi ar Lasaro

28 Ngu mi wadi bi mönga njapꞌu̱ ar Marta, dama ba xipa ar Maria ár juhwe̱, txi ꞌramtxꞌu̱ bi ꞌñembabi:

—Xi zo̱kwa ar Utate ne to̱pꞌaꞌi.

29 Nu mi ꞌyo̱ꞌö, dama bi mꞌa̱i ma ba kꞌötsꞌi.

30 Ar Hesu hinxki yu̱tꞌatho har hnini, ka xki gohnu̱tho habu̱ ma ba thö ar Marta.

31 Ha nuya xodyo mi ꞌbu̱hnu̱ hár ngu ar Maria mi huꞌmba ár mu̱i, mi hyantꞌu̱ dama bi nangi bi bo̱nga har ngu, bi de̱ñꞌu̱, ne mi enga nꞌa ngu nꞌa:

—Di ma da nzonga hár tꞌa̱gi ár indö.

32 Ar Maria nu mi zo̱nga habu̱ mi ꞌbu̱ ar Hesu, mi hyandi bi nda̱ndihmö hár wa, ne bi ꞌñenö:

—Ma tsi Hmuꞌi, nuꞌmu̱ xka ꞌbu̱kwa, hinxi duhmö ma indö.

33 Nu mi hyanda ar Hesu xa mi zonga ar Maria, ne nuya xodyo mi ñꞌowi xa mi zoñꞌu̱ nꞌehe, xa bi ko ár mu̱i ne xa bi za̱mañꞌu̱.

34 Ne bi ꞌñeñꞌö:

—Habu̱ ga ꞌya̱hu̱.

Nuꞌu̱ bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Hmuꞌihe, ba e gi hyandi.

35 Ne ar Hesu bi nzoni.

36 Nuya xodyo bi ꞌñenga nꞌa ngu nꞌa:

—Hyanthu̱ tengu mi mödi.

37 ꞌRa bi ꞌñeñꞌu̱:

—Gehnu̱ togo bi xokwa ár da̱ ar goda̱. Hage hinge mi tsa̱ te nda me̱fi ne hinxi duhmö ar Lasaro.

Ar Lasaro bi mengi bi nte

38 Ar Hesu xa bi za̱mañꞌu̱ manꞌagi, bi ma ba kꞌöꞌspa ár tꞌa̱gi, mi ꞌbu̱ ha nꞌar oki, ne mi kota nꞌar döta do.

39 Bi ꞌñenga ar Hesu:

—Hñöju̱ ar do.

Ha nu ar Marta ár nju nöꞌö xki du, bi ꞌñenö:

—Ma tsi Hmuꞌi, xi xötꞌi, ngetho pe̱ꞌsa goho mpa xi du.

40 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Ha hinxta xiꞌi, nuꞌmu̱ gi ñꞌemu̱i ma gi hyandwa ár nsunda Jö.

41 Nepꞌu̱ nuya jöꞌi bi hñöka nöꞌö ar do mi kotꞌa ár goxthi habu̱ xki tꞌa̱ ar Lasaro, ne ar Hesu bi no̱ꞌsa mhetsꞌi ne bi ꞌñenö:

—Ma tsi Dadaꞌi, di jamödi xka ꞌyo̱xa nöꞌö xta a̱ꞌaꞌi.

42 Di pödi hyaxꞌmu̱ gi o̱xkagi. Núꞌmu̱ da mönga njapꞌu̱, di honga nuya nze̱ ya jöꞌi xi mhuntsꞌi, da ñꞌemu̱i go xka pe̱nkagi.

43 Mi wadi bi mönga njapꞌu̱, bi mafi ntsꞌe̱di ne bi ꞌñenö:

—Lasaro, po̱nga nthi.

44 Ne nöꞌö xki duhmö, ba po̱ni mi so̱tꞌa ya xu̱ni dutu yá ꞌye̱ ne yá wa, ne mi ꞌba̱xa nꞌar nthuꞌmxi ár ñö. Ar Hesu bi ꞌñemba ya jöꞌi:

—Xothwu̱ ya dutu, hye̱hu̱ da ma.

Ya ndöxodyo bi nkohi hanja nda hyo ar Hesu

(Mt. 26:1‑5; Mr. 14:1‑2; Lk. 22:1‑2)

45 Nze̱ye̱ ya xodyo nuꞌu̱ ma ba huꞌmba ár mu̱i ar Maria, mi hyantꞌu̱ nöꞌö bi ꞌyo̱tꞌa ar Hesu, bi ñꞌemu̱i.

46 Ha maꞌra bi ma ba xipa ya de̱ngaꞌbe̱pate nöꞌö xki ꞌyo̱tꞌa ar Hesu.

47 Nuꞌmú̱ nuya ndömöjö ne ya de̱ngaꞌbe̱pate bi ꞌyo̱tꞌa nꞌar mhuntsꞌandö, ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Te ga pe̱hu̱pya. Ngetho nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ o̱tꞌa nze̱ye̱ ya ntꞌudi.

48 Nuꞌmu̱ ga he̱hu̱tho njapꞌu̱, gatho ya jöꞌi ma da ñꞌemu̱i. Mꞌe̱fa da e ya me Nroma da hwata ma nijöhu̱ ne ma hninihu̱.

49 Nu ar Kaifas nꞌa nuya möjö mar döngamöjö nor je̱ye̱ꞌö, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱ hinte gi pöhu̱.

50 Hinxka beñhu̱, xiñho nꞌar ñꞌo̱ho̱ da unga ár te da po̱ta gatho ar hnini, ne njapꞌu̱ gatho ma ha̱ihu̱ hinda mꞌe̱di.

51 Himbi bense̱ nöꞌö bi möñꞌö. Ngetho mar döngamöjö nunar je̱ye̱ꞌö, jange Jö bi umba nöꞌö bi mö. Mi enö, nunar Hesu ma nda unga ár te nda po̱ta ya mengu nunar ha̱iꞌö.

52 Ne hinge ho̱nse̱ nor ha̱inu̱, gatho yá bötsi Jö habu̱ gatho xi nxani, da muntsꞌa nꞌatho.

53 Jange nor paꞌö nuya ndöyu̱ bi nkohi nda hyo.

54 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi hye̱gi mi ꞌyo ha yá nthandi ya ndöxodyo. Bi ma getꞌu̱ ha ya otꞌatꞌo̱ho̱ ha nꞌar hnini ár thuhu Efrain, ne ka bi gohwinu̱ yá ma̱xte.

55 Mi ꞌba̱pꞌu̱tho ar baxjwa, nꞌár da̱ngo ya xodyo. Nze̱ye̱ ya jöꞌi ha yá ha̱iꞌu̱ bi mꞌe̱tꞌo bi maꞌu̱ har hnini Herusalen, ma ba ntꞌaxki.

56 Núꞌmu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ har dönganijö mi honga ar Hesu, ne mi enga nꞌa ngu nꞌa:

—Te gi beñhu̱. Hage hinda e ar da̱ngopya ꞌmu̱.

57 Ha nuya ndömöjö ne ya de̱ngaꞌbe̱pate xki xipabi ya jöꞌi, nöꞌö togo nda bödi habu̱ ndi ꞌbu̱i, nda da̱ ne nda nju̱ nda njotꞌi.

12

Ar Hesu bi njoꞌspabi nꞌar hogañu̱ni núnu̱ Betania

(Mt. 26:6‑13; Mr. 14:3‑9)

1 Núꞌmu̱ mi ꞌbe̱ ꞌrato mpa nda zo̱ ar baxjwa, ar Hesu ba e har hnini Betania, habu̱ mi ꞌbu̱ ar Lasaro nöꞌö xki duhmö ne bi mengi bi koꞌspa ár te manꞌagi.

2 Ne ka bi tꞌo̱tꞌwabinu̱ nꞌar tꞌoxi. Ar Marta go mi po̱xa ar mexa, ne ar Lasaro mi huhwinu̱ har mexa nꞌehe.

3 Ar Maria nꞌa mbi hñö nꞌar xito, mi ñꞌe̱nga ngu made ntꞌe̱ni nꞌar hogañu̱ni xa mar mhödi, ne bi goꞌspa ár wa ar Hesu. Ne bi gu̱ yá xtö mi thukwabi, ne xo̱ge ar ngu bi ñuxa nor hogañu̱niꞌö.

4 Ne bi ꞌñenga ar Huda Iskariote ár tꞌu̱ ar Simu, nꞌa nuyá ma̱xte togo ma nda da̱ mꞌe̱fa:

5 —Yoꞌö himbi ꞌba̱ nunar hogañu̱ninu̱, xi tꞌa̱ nꞌa nje̱ye̱ ár nthöhö nꞌar jöꞌi, ne xi themba ya tsi hyoya.

6 Ar Huda bi mönga njapꞌu̱, hinge mi tupa ár mu̱i ya hyoya. Bi mö ngetho már bë, ha go mi höꞌö ar ꞌro̱zöbojö, ne mi ju̱ nöꞌö mi neꞌö.

7 Ha nunar Hesu bi ꞌñembabi:

—Hye̱hnu̱. Xi goxka ar hogañu̱ni xki kwati to̱ꞌma ár pa ma ntꞌa̱gi.

8 Ngetho nuya hyoya hyaxꞌmu̱ ma gi ꞌbu̱hwihu̱, ha nuga hinge hyaxꞌmu̱ ma ga ꞌbu̱hwihu̱.

Ar nkohi nda tho ar Lasaro

9 Nze̱ye̱ ya xodyo bi bödi ar Hesu mi ꞌbu̱hnu̱ Betania, ba eꞌu̱ ma ba kꞌöni. Ne hinge ho̱nse̱ꞌö, mi ne nda nuꞌu̱ nꞌehe ar Lasaro togo xki mengi xki nte manꞌagi.

10 Nuꞌmú̱ nuya ndömöjö bi nkoꞌu̱ nda hyo ar Lasaro nꞌehe.

11 Ngetho nöꞌö xki tꞌo̱tꞌwabinu̱, bi japa nze̱ye̱ ya xodyo xki ꞌwege ne xki ñꞌemu̱i ar Hesu.

Ar Hesu bi yu̱tꞌa Herusalen ngu nꞌar ndö mi tho̱ꞌmi

(Mt. 21:1‑11; Mr. 11:1‑11; Lk. 19:28‑40)

12 Ár hyaxꞌö nze̱ye̱ ya jöꞌi xki ꞌñe ar da̱ngo. Mi ꞌyo̱ꞌu̱ ndi ꞌñe ar Hesu Herusalen,

13 bi doka ya de̱nthi, ne bi ma ba thödi xa mi mafi mi eñꞌu̱:

—Xa nsunda Jö. Njöpa ár mꞌe̱hni Jö, gehnu̱ ár ndö ya me Israel.

14 Ar Hesu bi dinga nꞌar tsi nꞌo̱ge ne bi nto̱ge, njapꞌu̱ nda tho ngu mönga har Tꞌofo habu̱ enö:

15 Yo gi ntsuhu̱, menguhu̱ Sion;

hyanthu̱ ba ehnu̱ ri Ndöhu̱,

nto̱ nꞌar tsi nꞌo̱ge.

16 Nuyá ma̱xte himbi zo yá mfeni nꞌagitho yoꞌö xki thogi njapꞌu̱. Núꞌmu̱ mi menga hár nsunda ar Hesu, ka bi beñꞌu̱ xki tꞌotꞌa gatho nuna tema xki njapi.

17 Ne mi da̱majöni nuya mi ꞌbu̱hwi hár tꞌa̱gi ar Lasaro, núꞌmu̱ mi matꞌi ne bi koꞌspa ár te xki du.

18 Jange nuya jöꞌi ba e bi dödi, ngetho xki ꞌyo̱ꞌu̱ xki ꞌyo̱tꞌa ar Hesu nunar ntꞌudinu̱.

19 Ha nuya de̱ngaꞌbe̱pate bi ꞌñense̱ nꞌa ngu nꞌa:

—Hinte xi za̱ te xka pe̱hu̱. Hyanthu̱hmö gatho ya jöꞌi di ma te̱ni.

ꞌRa ya me Gresia mi honga ar Hesu

20 ꞌRa ya me Gresia mi ꞌbu̱hnu̱, xki ma nda ndönga Jö har da̱ngo nꞌehe.

21 Ne nuyu̱ bi watꞌa habu̱ mi ꞌba̱ ar Lipe ar me Betsaida har ha̱i Ngalilea, ne bi ꞌya̱pa ar möte bi ꞌñeñꞌu̱:

—Tata, di ne ga hanthe ar Hesu.

22 Ar Lipe bi ma ba xipa ar Andre, ne bi ma ba xipabiꞌu̱ ar Hesu.

23 Ar Hesu bi dötwabiꞌu̱ ne bi ꞌñenö:

—Xi zo̱ ar pa da hñönga ár nsunda mhetsꞌi Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi.

24 Xa majöni di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ nꞌar nda̱tꞌe̱i hinda zo har hwöhi ne da du, da gose̱. Ha nuꞌmu̱ da du, da unga nze̱ye̱ ar sofo.

25 Nöꞌö togo xa mö ár te, da ꞌbe̱di. Ha nöꞌö togo da u̱tsa ár tewa har ximha̱i, ma da me̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

26 Nöꞌö togo ne da me̱pkagi, dá de̱ngagi, ne habu̱ ga ꞌbu̱ka ka da mꞌu̱hnu̱ nꞌehe. Nuꞌu̱ togo da me̱pkagi, ma Dada da ꞌñeꞌspa ár nsu.

Ar Hesu bi mö ma nda tho

27 Nupya xa di tu ma mu̱i. Te ga a̱pa Jö ma Dada. Hage ga embabi: Ñöngagi hinga tho nunar thogi ba epꞌu̱. Hinda tsa̱, ngetho xta e ga thoꞌö.

28 Ma Dadaꞌi, japa da nsunda ri thuhu.

Bi nheki ꞌmu̱ nꞌar mhö ndi ꞌñe mhetsꞌi mi enö:

—Xa xta japi xi nsunda, ne ga japi da nsunda manꞌagi.

29 Mi ꞌbu̱hnu̱ nze̱ye̱ ya jöꞌi nuꞌu̱ bi ꞌyo̱xa nunar mhönu̱. ꞌRa mi enö xki tꞌo̱ nꞌar ñu̱ni, maꞌra mi enö nꞌar e̱nxe̱ xki zo ar Hesu.

30 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hinge ma ñhoga nunar mhö xpa ehnu̱ mhetsꞌi, xpa hoñꞌa ri ñhohu̱.

31 Xi zo̱ ar pa ya meximha̱i ma da thöꞌspa majöni, ne ar tsꞌondöhi ár ndö nunar ximha̱inu̱, ma da thömba ár tsꞌe̱di.

32 Nuga, núꞌmu̱ xta nju̱xka har ha̱i ne da tsꞌu̱tkagi, ma ga tsigase̱ gatho da hyongagi.

33 Bi mönga njapꞌu̱, ne nda födi hanja nda du.

34 Ya jöꞌi bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nuje xta pöhe enga har tꞌofo, nunar Kristo hinda ma da göxa ár mꞌu̱i. Yoꞌö gi enö ma da nju̱xa Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi. Togo Nuna ba e bi Njöꞌi ꞌmu̱.

35 Ar Hesu bi ꞌñembabi ꞌmu̱:

—Ho̱nse̱ maꞌra ya tsi pa ma gi ꞌbu̱hwihu̱ ar ñotꞌi. ꞌYohu̱ núpya gi pe̱ꞌsu̱ ar ñotꞌi, yo ma da zu̱ꞌahu̱ ar ꞌbe̱xui. Ngetho nuꞌu̱ ꞌyo har ꞌbe̱xui hingi handi habu̱ di ma.

36 Jange núpya gi ꞌbu̱hwihu̱ ar ñotꞌi, ñꞌemu̱ibihu̱ ne gi mbötsihu̱ ar ñotꞌi.

Njapꞌu̱ bi mönga ar Hesu. Mꞌe̱fa bi ma ba ñꞌöni habu̱ hinge nda hyantꞌu̱.

Ya xodyo himbi ñꞌemu̱ibi ar Hesu

37 Mödi ar Hesu xki ꞌyo̱tꞌa nze̱ye̱ ya ntꞌudi ha yá hmi ya xodyo, nuꞌu̱ himi ñꞌemu̱i.

38 Bi njanu̱ ne nda tho ngu xki mönga ar mꞌe̱hni Isaia núꞌmu̱ bi ꞌñenö:

Tsi Hmuꞌi, hinto xi jamfi nöꞌö di möñhu̱.

Hinto xi ñꞌemu̱i nuya döta ntꞌudi xka ꞌyo̱tꞌe.

39 Himi tsa̱ nda ñꞌemu̱iꞌu̱, ngetho bi ꞌñenga ar Isaia nꞌehe:

40 Jö bi gotwa yá da̱, ne bi japi bi me yá mfeni,

Njapꞌu̱ hinda xo yá da̱ da hyandi,

ne hinda kwata ha yá mu̱i,

ha nuga da tsa̱ ga umba ar nzaki.

41 Ar Isaia bi mönga njapꞌu̱ núꞌmu̱ mi hyandwa ár nsunda, ne bi da̱majöni togonu̱.

42 Mödi njapꞌu̱, nze̱ye̱ ya xodyo bi ñꞌemu̱ibi ar Hesu, mödi himi da̱majöni, ngetho mi tsu ya de̱ngaꞌbe̱pate nda ꞌye̱nga ha yá nijö.

43 Ngetho mi honi nda ꞌñeꞌspa yá nsu ya jöꞌi, hinge Jö.

Ya jöꞌi ma da duxa yá tsꞌoki ngetho himbi ñꞌemu̱i nöꞌö bi mönga ar Hesu

44 Ar Hesu bi ñö ntsꞌe̱di bi ꞌñenö:

—Nöꞌö togo ñꞌemu̱igi, hinge ho̱nse̱ ñꞌemu̱igi, ñꞌemu̱i togo xpa pe̱nkagi nꞌehe.

45 Ne nöꞌö togo handgagi ma mꞌu̱i, handwa ár mꞌu̱i nöꞌö togo ba pe̱nkagi.

46 Nuga go dar ñotꞌi, xta ekwa har ximha̱i. Gatho nuꞌu̱ togo da ñꞌemu̱igi, hinda mꞌu̱ har ꞌbe̱xui.

47 Nöꞌö togo xi ꞌyo̱xa nöꞌö xta mö ne hinda ꞌyo̱tꞌe, hingo ma ga e̱ntꞌwa ár mfe̱i. Ngetho hinxta eka ga e̱ntꞌwa ár mfe̱i ya meximha̱i, xta e ga po̱kaꞌu̱.

48 Nöꞌö togo u̱tsagi ne hingi ne da ñꞌemu̱i nöꞌö di mö, ꞌñe togo da ꞌye̱ntꞌwa ár mfe̱i, gehnu̱ ar mhö xta xiꞌahu̱, go da ꞌye̱ntꞌwa ár mfe̱iꞌö har ngöxapa.

49 Ngetho hinxta bense̱ nöꞌö xta mö. Ma Dada togo ba pe̱nkagi, bi xikagi teme ga mö ne ga xipa ya jöꞌi.

50 Ne di pödi, nöꞌö te xi ꞌbe̱pkagi, gehnu̱ da xiꞌahu̱, ne da ꞌraꞌahu̱ ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Jange nöꞌö di mö di te̱nda ngu xi xikagi ma Dada.

13

Ar Hesu bi xu̱kwa yá wa yá ma̱xte

1 Mi ꞌba̱pꞌu̱tho ar da̱ngo mbaxjwa. Ar Hesu mi pödi xki zo̱ ar pa nda zokwa ar ximha̱i, ne nda menga habu̱ bi ꞌbu̱ ár Dada. Nöꞌö bi mödi nuꞌu̱ mi ꞌbu̱kwa har ximha̱i mi te̱ni, xa bi möꞌu̱ gatho ya pa bi mꞌu̱kwa.

2 Ha núꞌmu̱ mi ntꞌoxꞌu̱, ar tsꞌondöhi xki wadi xki ꞌye̱ntꞌwa hár mu̱i ar Huda Iskariote, ár tꞌu̱ ar Simu, nda da̱ ar Hesu.

3 Mi pö ar Hesu ár Dada xki ꞌye̱ntꞌwa gatho hár ꞌye̱, ne xki ꞌñe habu̱ mi ꞌbu̱ꞌö, ne ma nda mengnu̱ manꞌagi,

4 jange mi ntꞌoxi, nꞌa mbi nangtho, bi mo̱ ár pa̱tꞌi, bi gu̱ nꞌar dutu bi bötꞌi.

5 Nepꞌu̱ bi xitꞌa ar dehe ha nꞌar döngmohi, ne bi ndu̱i bi xu̱kwa yá wa yá ma̱xte. Ne mi ju̱ ar dutu mi bötꞌi, mi thukwabi.

6 Ha núꞌmu̱ ma nda xu̱kwabi yá wa ar Pedro, bi ꞌñeñꞌö:

—Ma tsi Hmuꞌi, hage ma gi xu̱ga ma wa.

7 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nöꞌö tema di pe̱pya hingi tso ri mfeni, ne mꞌe̱fa ma gi pödi.

8 Ar Pedro bi ꞌñembabi:

—Hinga ñhe̱gi gi xu̱ga ma wa.

Ar Hesu bi döti:

—Nuꞌmu̱ hinga xu̱kꞌaꞌi, hinte ma njawi.

9 Ne bi ꞌñenga ar Simu Pedro:

—Ma tsi Hmuꞌi, nuꞌmú̱, hinge ho̱nse̱ gi xu̱ga ma wa, xu̱ga ma ꞌye̱ ne ma ñö.

10 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nöꞌö togo xi wadi xi nxaha, xi ntꞌaxki, ho̱nse̱ mahyoni da xu̱ka yá wa. Ne nuꞌahu̱ xi ntꞌaxkꞌaꞌihu̱, mödi hingi gathohu̱.

11 Ngetho mi pöꞌö togo ma nda da̱, jange bi ꞌñenö: Hinga gatho xi ntꞌaxkꞌaꞌihu̱.

12 Núꞌmu̱ mi wadi bi xu̱kwa yá wa yá ma̱xte, bi gu̱ bi ma̱tꞌa ár pa̱tꞌi, ne bi mengi bi hñu har mexa, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ha gi pöhu̱ tema di bo̱nga nöꞌö xta jaꞌahu̱.

13 Nuꞌahu̱ gi engagihu̱ dar Utate ne dar Hmu. Majöni nöꞌö gi xiju̱, ngetho hö njapꞌu̱.

14 Ngu xka möñhu̱, nuga dar Hmu ne dar Utate xta xu̱kꞌahu̱ ri wahu̱. Nuꞌahu̱ nꞌehe mahyoni gi xu̱kwabihu̱ yá wa nꞌa ngu nꞌa ri ñꞌohu̱.

15 Nuga xta utꞌahu̱ gi te̱nthu̱ ngu xta o̱tka, njapꞌu̱ gi ꞌyo̱thu̱ nꞌehe.

16 Xa majöni di xiꞌahu̱, nꞌar ꞌbe̱go hingi töpa ár nsu ár Hmu, ngu nꞌar mꞌe̱hni hingi töpa ár nsu togo xi me̱hni.

17 Nuꞌahu̱ gi pöhu̱ nöꞌö di xiꞌahu̱, ne nuꞌmu̱ gi ꞌyo̱thu̱, xa xi njöpꞌahu̱.

18 Hinga gathoꞌihu̱ di no̱ñꞌahu̱, di pöka togo xta hwañꞌahu̱. Ho̱nse̱ mahyoni da thogi ngu mönga har Tꞌofo habu̱ enö: Nöꞌö togo di ñheꞌbe ar thuhme, bi gu̱xa ár ꞌye̱ bi do̱xkagi.

19 Di xiꞌahu̱pya hingi thotho, ne núꞌmu̱ xta thogi, gi ñꞌemu̱ihu̱ go geke.

20 Xa majöni di xiꞌahu̱, nöꞌö togo numansu ma mꞌe̱hni, numansugi. Ha nöꞌö togo numansugi, numansu togo ba pe̱nkagi.

Ar Hesu bi mö nda da̱ ar Huda

(Mt. 26:20‑25; Mr. 14:17‑21; Lk. 22:21‑23)

21 Mi wadi bi mönga njapꞌu̱ ar Hesu, xa bi du ár mu̱i, ne bi ꞌyotꞌwa ar ꞌñu yá ma̱xte tema ndi bo̱nga nuya mhö, ne bi ꞌñenö:

—Xa majöni di xiꞌahu̱, nꞌa gi ꞌbu̱hu̱wa ma gi da̱gagihu̱.

22 Nuyá ma̱xte mi nkꞌötꞌa nꞌa ngu nꞌa, himi pöꞌu̱ togo mi no̱ni.

23 Nꞌár ma̱xte togo ar Hesu xa mi mödi, mi huhwi getꞌu̱.

24 Jange ar Pedro bi ja ár ꞌye̱ nda ꞌya̱mbabi togo mi no̱ni.

25 Nuꞌmú̱, nunar ma̱xtenu̱ bi njwaxa hár tiñö ar Hesu, ne bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Hmuꞌi, togoꞌö.

26 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nöꞌö togo ma ga umba ar thuhme xi mobo, go geꞌö.

Bi mo ar thuhme ne bi umba ar Huda Iskariote ár tꞌu̱ ar Simu.

27 Mi wa ar Huda bi zi nunar xe̱nithuhmenu̱, ar tsꞌondöhi bi yu̱tꞌa hár mfeni. Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nöꞌö ma gi pe̱fi, ꞌyo̱tꞌa ngutꞌa.

28 Nuꞌu̱ mi huhnu̱ har mexa, hinto bi bödi yoꞌö mi xipabi njapꞌu̱.

29 ꞌRa mi beni mi emba ar Hesu: Di ma ba ta̱nga tema di hoñhu̱ har da̱ngo. Wa mi embabi nda ma nda umba nꞌa tu̱i ar bojö ya hyoya, ngetho ar Huda go mi kwata ar bojö.

30 Núꞌmu̱ mi wadi bi zi ar xe̱nithuhme, dama bi bo̱ni bi ma. Mar mꞌe̱xui ꞌmu̱.

Ar ꞌraꞌyo ꞌbe̱pate

31 Nu mi bo̱ñꞌö, ar Hesu bi ꞌñenö:

—Nupya ma da nheki ár nsunda Togo ba e bi Njöꞌi, ne ma da ñꞌu ár nsunda Jö xta tho ya thogi.

32 Núꞌmu̱ xta ñꞌu ár nsunda Jö, Jö ma da ñꞌu ár nsundaꞌö nꞌehe, ne ngutꞌa ma da njapꞌu̱.

33 Ma tsi bötsiꞌihu̱, hinga ma ga ꞌbu̱hwihu̱ nze̱ye̱ ya pa. Ma gi hyongagihu̱, ne ngu xta xipabi ya xodyo, di xiꞌahu̱ nꞌehe: Habu̱ gar maga, hinda tsa̱ gi möhu̱.

34 Di ꞌbe̱pꞌahu̱ nꞌar ꞌraꞌyo ꞌbe̱pate, gi mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa. Ngu xta möꞌahu̱, njapꞌu̱ gi mhöhu̱ nꞌehe.

35 Nuꞌmu̱ xa majöni gi mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa, njapꞌu̱ gatho ya jöꞌi ma da bödi ma ma̱xteꞌihu̱.

Ar Hesu bi mö ma nda ko̱nga ar Pedro

(Mt. 26:31‑35; Mr. 14:27‑31; Lk. 22:31‑34)

36 Ar Simu Pedro bi ꞌñembabi:

—Tsi Hmu, habu̱ gi ma.

Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Habu̱ gar maga, hinda tsa̱ gi te̱ngagipya, mödi mꞌe̱fa hö, gi te̱ngagi.

37 Ar Pedro bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Hmuꞌi, yoꞌö hingi tsa̱ ga te̱ñꞌapya. Di ꞌbu̱i ga unga ma te ga te̱ñꞌaꞌi.

38 Ar Hesu bi döti:

—Hage gi ꞌbu̱i gi unga ri te. Xa majöni di xiꞌaꞌi, mꞌe̱tꞌo ma gi ko̱ngagi hñuꞌgi, ne ka da ma ar boxi.

14

Ar Hesu ger ꞌñuꞌö di ma nꞌa habu̱ bi ꞌbu̱ ar Dada

1 Yo gi tu ri mu̱ihu̱. Gi ñꞌemu̱ihu̱ Jö, ñꞌemu̱igihu̱ nꞌehe.

2 Núnu̱ habu̱ bi ꞌbu̱ ma Dada, bi ja nze̱ye̱ ya ngu. Nuꞌmu̱ hindi njapꞌu̱, xta xiꞌahu̱ nꞌagitho. Gar manu̱ ꞌmu̱, ma ga hokꞌahu̱ habu̱ gi ꞌbu̱hu̱.

3 Ne xka ma ga hokꞌahu̱ habu̱ gi ꞌbu̱hu̱, ma ga pengase̱ ga tsixꞌahu̱, ne njapꞌu̱ mahye̱gi ga ꞌbu̱huihu̱, ne habu̱ ga ꞌbu̱ka ka gi ꞌbu̱hu̱nu̱ nꞌehe.

4 Gi pöhu̱ habu̱ gar ma, ne gi pöhu̱ ar ꞌñu.

5 Ar Toma bi ꞌñembabi:

—Tsi Hmu, hindi pöhe habu̱ gi ma. Hanja ma ga pöhe ar ꞌñu.

6 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nuga dar ꞌñu, dar majöni ne dar te. Hinjoꞌo togo da zo̱nga habu̱ bi ꞌbu̱ ma Dada nuꞌmu̱ hindi te̱ngagi.

7 Nuꞌmu̱ gi pökahmögihu̱, gi pöhmöhu̱ ma Dada nꞌehe. Di ndu̱ ar pania, xka pöhu̱ ne xka hyanthu̱.

8 Ha ar Lipe bi ꞌñembabi:

—Tsi Hmu, ho̱nse̱ di nehe gi utkagihe ar Dada.

9 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi ꞌñenö:

—Xta ꞌbu̱hwihu̱ nze̱ye̱ ya pa. Hanja hinxka pökagi, Lipe. Nöꞌö togo xi hyandgagi, xi hyanda ma Dada. Hanja gi enge: Utkagihe ar Dada.

10 Hage hingi ñꞌemu̱i di nꞌatꞌbe ar Dada. Nuya mhö di xiꞌahu̱, hinxta bense̱, ngetho ar Dada togo di ꞌbu̱ꞌbe go o̱tꞌa ar ꞌbe̱fiꞌö.

11 Ñꞌemu̱ihu̱ nuga di nꞌatꞌbe ar Dada. Nuꞌmu̱ hingi ñꞌemu̱igihu̱ nöꞌö di mö, ñꞌemu̱igihu̱ ngetho di o̱tꞌa nuya ꞌbe̱fiyu̱.

12 Xa majöni di xiꞌahu̱, nöꞌö togo ñꞌemu̱igi ma da ꞌyo̱tꞌa nuya ꞌbe̱fi di o̱tka nꞌehe, ne da dökagi da ꞌyo̱tꞌe, ngetho gar maga habu̱ bi ꞌbu̱ ma Dada.

13 Ne gatho nöꞌö tema gi ꞌya̱fu̱ ma Dada gi thötju̱ ma thuhuga, nuga ma ga o̱tꞌahu̱, ne njapꞌu̱ nuga ár Tꞌu̱gi ga eꞌspa ár nsu ar Dada.

14 Nuꞌmu̱ tema gi ꞌya̱fu̱ Jö gi thötju̱ ma thuhu, ga o̱tga.

Ar Hesu bi mö nda me̱hna ár Hñö Jö

15 Nuꞌmu̱ gi mökagihu̱, ꞌyo̱thu̱ nöꞌö di ꞌbe̱pꞌahu̱.

16 Ne nuga ma ga a̱pa Jö ma Dada da me̱ñꞌahu̱ manꞌa togo da hupꞌa ri mu̱ihu̱, ne ma gi ꞌbu̱hwihu̱ gatho ya pa.

17 Geꞌö ár Hñö Jö togo mönga majöni. Ne nuya jöꞌi hingya gamfi hinda tsa̱ da hñöñꞌö, ngetho hingi handi, ne hingi pöꞌu̱ togoꞌö. Ha nuꞌahu̱ hö, gi pöhu̱, ngetho gi ꞌbu̱hwihu̱, ne ma da mꞌu̱ ha ri mu̱ihu̱.

18 Hinga ma ga he̱kꞌase̱hu̱. Ga pengi ga ꞌbu̱hwihu̱ manꞌagi.

19 Maꞌra ya tsi patho, ne nuya jöꞌi hinda ma da hyandgagi, ha nuꞌahu̱ ma gi hyandgagihu̱. Ngetho nuga di te, nuꞌahu̱ nꞌehe ma gi ntehu̱.

20 Nuya paꞌu̱ ma gi pöhu̱ di nꞌathoꞌbe ma Dada, ne gi nꞌatꞌwihu̱ ma mꞌu̱i, ne di nꞌatꞌwi ri mꞌu̱ihu̱.

21 Nöꞌö togo o̱tꞌa nöꞌö di ꞌbe̱pabi, go mökagi. Ne nöꞌö togo mökagi, ma Dada ma da mödi nꞌehe, ne nuga ma ga mödi, ne ma ga ñꞌudi da hyandga ma mꞌu̱i.

22 Nuꞌmú̱ ar Huda (hinge ar Iskariote) bi ꞌñemba ar Hesu:

—Ma tsi Hmuꞌi, yoꞌö ho̱nse̱ ma gi ñꞌudi ga hantꞌahe ri mꞌu̱i, ha nu maꞌra ya jöꞌi hinꞌö.

23 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñembabi:

—Nöꞌö togo mökagi, da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö di mö. Ne ma Dada da mödi, ne ga eꞌbe ga ꞌbu̱he nꞌatꞌwu̱ꞌö.

24 Nöꞌö togo hingi mökagi, hingi o̱tꞌa nöꞌö te di mö. Ha nöꞌö ar mhö xka ꞌyo̱hu̱, hingo xta mönse̱, ár me̱ti ma Dada togo xpa pe̱nkagi.

25 Xta xiꞌahu̱yu̱ núpya di ꞌbu̱hwihu̱.

26 Ha nunár Hñö Jö togo ar Humamu̱i, ma da me̱hna ma Dada po̱tka ma thuhu, go da utꞌahu̱ ne da beñꞌahu̱ gatho te xta xiꞌahu̱.

27 Di tsokꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar hogamꞌu̱i ngu di ꞌbu̱ka, hinge ngu nunar mꞌu̱i unga ar ximha̱i. Jange yo gi tu ri mu̱ihu̱, yo gi ntsuhu̱.

28 Ngu xka ꞌyo̱hu̱ xta xiꞌahu̱, ma ga ma, ne ga pengi ga ꞌbu̱hwihu̱. Nuꞌmu̱ gi mökhmöhu̱, xka njohyahu̱ núꞌmu̱ nda xiꞌahu̱: Gar ma habu̱ ꞌbu̱ ma Dada. Ngetho töpka ma nsu.

29 Di xiꞌahu̱pya nöꞌö hinxi thotho, ne núꞌmu̱ xta njapꞌu̱ gi ñꞌemu̱ihu̱.

30 Hinga ma ga ñöwihu̱ nze̱ye̱ ya pa, ngetho ba epꞌu̱ ár ndö nunar ximha̱inu̱, ne nöꞌö hinte di njaꞌbe.

31 Di ne da bö ya meximha̱i di mö ar Dada, jange di o̱tꞌa ngu ꞌbe̱pkagiꞌö. Nanju̱, möhö ga po̱ñhu̱wa.

15

Ar ꞌba̱iꞌobxi ne yá ꞌye̱

1 Nepꞌu̱ ar Hesu bi ꞌñembabi yá ma̱xte:

—Nuga go dar ꞌba̱iꞌobxi majöni, ne ma Dada gehnu̱ togo su.

2 Nuꞌu̱ togo di ꞌbu̱ꞌbe, jangu yá ꞌye̱ ar ꞌba̱iꞌobxi. Nuꞌu̱ yá ꞌye̱ uni, nöꞌö togo su da hoki xiñho, honi xa da du. Ha nuꞌmu̱ hinte uni, da me̱ki.

3 Nuꞌahu̱ xi hokꞌahu̱ xiñho nuya mhö xta xiꞌahu̱.

4 Kwathu̱ ga ꞌbu̱hwihu̱. Jangu ar ꞌye̱za hingi tsa̱ te da uni nuꞌmu̱ hingi thötꞌa hár ꞌba̱i, njapꞌu̱thoꞌihu̱ nꞌehe, nuꞌmu̱ hindi ꞌbu̱hwihu̱, hinte mañho gi uñhu̱.

5 Nuga go dar ꞌba̱iꞌobxi, ha nuꞌahu̱ yá ꞌye̱. Nöꞌö togo di ꞌbu̱ꞌbe, nunu̱ xa unga ar ñho. Ha nuꞌmu̱ hindi ꞌbu̱ꞌbe, hinte tsa̱ te da me̱fi.

6 Nöꞌö togo hindi ꞌbu̱ꞌbe, ma da tꞌe̱nga har ñöni ngu nꞌar ꞌye̱za, ne da ꞌyotꞌi. Nepꞌu̱ da njo, ne da tꞌu̱ꞌsa har tsibi habu̱ da nzo̱.

7 Nuꞌmu̱ xa gi umba ri mu̱ihu̱ ga ꞌbu̱hwihu̱, ne di oda ri mfenihu̱ ma mhö, ꞌya̱hu̱ gatho nöꞌö gi nehu̱ ne da tꞌaꞌahu̱.

8 Nuꞌmu̱ xa gi uñhu̱ ar ñho, njapꞌu̱ nheki ár nsunda ma Dada, ne njapꞌu̱ gi ꞌñuhu̱ go ma ma̱xteꞌihu̱.

9 Ngu xi mökagi ar Dada, njapꞌu̱ di möꞌahu̱ nꞌehe. Yo ma gi ꞌwehu̱, ꞌbu̱hu̱ ha ma mhöte.

10 Nuꞌmu̱ gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö xta ꞌbe̱pꞌahu̱, gi ꞌbu̱hu̱ ha ma mhöte ꞌmu̱, jangu xta o̱tꞌa nöꞌö xpa ꞌbe̱pkagi ma Dada, ne di ꞌbu̱ hár mhöteꞌö.

11 Di xiꞌahu̱ njapꞌu̱ ne ga thokꞌahu̱ ma johya, ne da nxo̱ge ri johyahu̱.

12 Gehnu̱ ma ꞌbe̱pate: Gi mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa ngu xta möꞌahu̱.

13 Hiñꞌotho manꞌar mhöte di töpa ár nsu, da unga ár te da po̱ yá ñꞌohu̱.

14 Nuꞌahu̱ go ma ñꞌohu̱ nuꞌmu̱ gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö di ꞌbe̱pꞌahu̱.

15 Nupya hindi nuꞌahu̱ ngu nꞌar ꞌbe̱go, ngetho nꞌar ꞌbe̱go hingi pödi tema pe̱ ár hmu. Ha nuꞌahu̱ ma ñꞌohu̱, ngetho gatho nöꞌö xta o̱de xi mönga ma Dada, xta xiꞌahu̱ nꞌehe.

16 Nuꞌahu̱ hinga hwankagihu, nuga go da hwañꞌahu̱, ne xta exꞌahu̱ gi möhu̱, ne da nheki ri hoga ꞌbe̱fihu̱ hiñhamꞌu̱ da thege. Njapꞌu̱ gatho nöꞌö gi ꞌya̱fu̱ ma Dada gi po̱tju̱ ma thuhu, da ꞌraꞌahu̱.

17 Nöꞌö di ꞌbe̱pꞌahu̱: Mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa.

Nuꞌu̱ hingya gamfi ma da u̱tsaꞌihu̱

18 Núꞌmu̱ xta u̱tsaꞌihu̱ ya jöꞌi, beñhu̱ bi u̱tsagiga mꞌe̱tꞌo.

19 Nuꞌmu̱ ár me̱tiꞌihu̱hmö ar ximha̱i, nuya meximha̱i da möꞌahu̱ ngu mö yá mi meximha̱iwi. Ha nuꞌahu̱ hingyá me̱tiꞌihu̱, ngetho nuga núꞌmu̱ nda hwañꞌahu̱, da zoñꞌahu̱ madeda ya meximha̱i, jange u̱tsaꞌihu̱.

20 Beñhu̱ nöꞌö xta xiꞌahu̱, ar ꞌbe̱go hingi töpa ár nsu ár hmu. Nöꞌö togo xi u̱tsagi, ma da u̱tsaꞌihu̱ nꞌehe. Ha nuꞌmu̱ xi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xta mö, ma da ꞌyo̱tꞌahu̱ nöꞌö gi xipabihu̱ nꞌehe.

21 Ha nuꞌu̱ togo da u̱tsaꞌihu̱, ma da japꞌu̱ ngetho xka ñꞌemu̱igihu̱, ne hingi pöꞌu̱ togo xpa pe̱nkagi.

22 Nuꞌmu̱ hinxta ekahmö ne hinxta zohmö nuya jöꞌiyu̱, hinte ma tsꞌoki di tuhmöyu̱. Ha xta ehe xta xipabi, jange hiñꞌotho te da döꞌu̱.

23 Nöꞌö togo u̱tsagi, po̱ntho u̱tsa ma Dada nꞌehe.

24 Nuꞌmu̱ hinxta ñꞌuhmö ya ntꞌudi nöꞌö hinto manꞌa xi za̱ xi ꞌyo̱tꞌe, hinte ma tsꞌoki di tuhmöꞌu̱. Ha xi hyandya ntꞌudi, ne xi u̱tsagi mahye̱giꞌbe ma Dada.

25 Xi njapꞌu̱ ne nda tho ngu mönga ha yá tꞌofo habu̱ enö: Xi u̱tsagi mödi hinte xta japabiꞌu̱.

26 Ne ma ga pe̱ñꞌahu̱ ar Humamu̱i, gehnu̱ ár Hñö Jö mönga majöni, di ꞌñe habu̱ bi ꞌbu̱ ma Dada. Nunu̱ da da̱tꞌahu̱ majöni togogi.

27 Nuꞌahu̱ nꞌehe ma gi da̱thwu̱ majöni maꞌra togogi, ngetho har ndu̱itho ndi ꞌbu̱hwihu̱.

16

1 Di xiꞌahu̱ njapꞌu̱, ne hingi ꞌwehu̱ xta ꞌñepꞌu̱ ya ntꞌu̱tsa.

2 Ma da tꞌe̱ñꞌahu̱ ha ya nijö, ne ma da zo̱ ya pa núꞌmu̱ togo ma da hyoꞌahu̱, njapꞌu̱ pe̱pa Jö empꞌö.

3 Nuꞌu̱ ma da ꞌyo̱tꞌahu̱ njapꞌu̱, ngetho hingi pöꞌu̱ togo ma Dada, ne hingi pöꞌu̱ togogi.

4 Xta xiꞌahu̱ nuya mhöyu̱, ne núꞌmu̱ xta tho njapꞌu̱, gi beñhu̱ xta xiꞌahu̱ mꞌe̱tꞌo.

Ár ꞌbe̱fi ár Hñö Jö

Hinda xiꞌahu̱ njapꞌu̱ ár ndu̱i, ngetho ndi ꞌbu̱hwithohu̱.

5 Ha nupya ma ga penga habu̱ bi ꞌbu̱ togo ba pe̱nkagi. Ne hinto xka ꞌya̱ngagihu̱ habu̱ gar ma.

6 Ho̱nse̱ xa gi tu ri mu̱ihu̱ ngetho xta xiꞌahu̱ njapꞌu̱.

7 Majöni di xiꞌahu̱, gi to̱ꞌmhu̱ ri ñhohu̱ nuꞌmu̱ gar maga. Nuꞌmu̱ hinga ma, hinda e ar Humamu̱i. Ha nuꞌmu̱ ga ma, ma ga pe̱mpꞌahu̱ gi ꞌbu̱hwihu̱.

8 Nu xta zo̱ꞌö, ma da hñuꞌmba yá hmi ya jöꞌi, da böꞌu̱ xa tu yá tsꞌoki, hanja da mꞌu̱ xiñho, ne Jö ma da hñöꞌspa majöni.

9 Ma da utwabiꞌu̱ xa tu ya tsꞌoki, ngetho hingi ñꞌemu̱igi.

10 Ma da utwabi hanja da mꞌu̱i xiñho, ngetho nuga ma ga penga manꞌagi habu̱ bi ꞌbu̱ ma Dada, ne hinge ma gi hyandgagihu̱.

11 Ne da utwabi ar thöxamajöni, ngetho nöꞌö togo ndöwa har ximha̱i, xi wadi xi thuꞌspa ár mfe̱i.

12 Di pe̱ꞌsta ma nze̱ye̱ tema ga xiꞌahu̱, ha nupya hinda tsa̱ ga utꞌahu̱, ngetho hinda tsa̱ da zo ri mfenihu̱ xo̱ge.

13 Nu xta epꞌu̱ ár Hñö Jö nöꞌö mönga majöni, ma da ꞌyotꞌahu̱ xiñho ar ꞌñu nöꞌö majöni. Ngetho hinda ma da mönga nöꞌö bense̱, ma da mönga nöꞌö xi ꞌyo̱de, ne da xiꞌahu̱ nöꞌö tema da tho mꞌe̱fa.

14 Ma da ꞌñeska ma nsu, ngetho ma da gu̱nka ma me̱ti ne da utꞌahu̱.

15 Gatho nöꞌö ár me̱ti ma Dada ma me̱ti nꞌehe, jange xta xiꞌahu̱ da gu̱nka ma me̱ti ne da utꞌahu̱.

Ma da the ar dumu̱i, ma da zo̱ ar johya

16 ꞌBe̱ ꞌra ya tsi pa, ne hinge ma gi hyandgagihu̱. Ne da tho maꞌra ya tsi pa, ne ma gi hyandgagihu̱ manꞌagi, ngetho gar ma habu̱ bi ꞌbu̱ ma Dada.

17 Nuꞌmú̱ ꞌra yá ma̱xte mi enga nꞌa ngu nꞌa:

—Tema di bo̱nga nöꞌö te mö enö: ꞌBe̱ ꞌra ya tsi pa, ne hinge ma gi hyandgagihu̱. Ma da tho maꞌra ya tsi pa, ne gi pengi gi hyandgagihu̱, ngetho gar ma habu̱ bi ꞌbu̱ ma Dada.

18 Mi eñꞌu̱:

—Tema di bo̱nga nöꞌö eñꞌö: ꞌBe̱ ꞌra ya tsi pa. Hindi pöhu̱ tema ne da mö.

19 Ar Hesu bi bötho tema mi ne nda ꞌya̱mbabiꞌu̱, jange bi ꞌñembabiꞌö:

—Yoꞌö gi ñꞌa̱ñhu̱ nꞌa ngu nꞌa nöꞌö te xta xiꞌahu̱: ꞌBe̱ ꞌra ya tsi pa, ne hingi hyandagihu̱. Ne ma da tho maꞌra ya tsi pa, ne gi hyandgagihu̱ manꞌagi.

20 Xa majöni di xiꞌahu̱, xa ma gi nzoñhu̱ ne ma gi thohu̱ ar dumu̱i, ha nuya meximha̱i ma da njohya. Mꞌe̱fa nuna ri dumu̱ihu̱ ma da thege, ne ma da e ar johya.

21 Ma gi njahu̱ ngu nꞌar ꞌbe̱hñö tho ya u̱gi ngetho xi zo̱ yá pa da mꞌu̱ ár bötsi. Ha nu xta wadi da mꞌu̱ ár bötsi, da pumhnitho ar u̱gi bi thogi, di töte ar johya pe̱tsꞌi, ngetho xi zo̱kwa nꞌar bötsi har ximha̱i.

22 Gi njahu̱pya, xa gi tu ri mu̱ihu̱. Ha núꞌmu̱ xka pengi ga hantꞌahu̱, xa ma gi njohyahu̱, ne hinto ma da hñöñꞌahu̱ nunar johyanu̱.

23 Nuya paꞌu̱ hinte ma ntꞌa̱ni gi ꞌya̱ngagihu̱. Xa majöni di xiꞌahu̱, gatho nöꞌö gi ꞌya̱pabihu̱ ma Dada gi no̱nju̱ ma thuhu, go da ꞌraꞌahu̱ꞌö.

24 Hinte xka ꞌya̱pathohu̱ gi no̱nju̱ ma thuhu. ꞌYa̱fu̱ ne da tꞌaꞌahu̱, njapꞌu̱ da nxo̱ge ri johyahu̱.

Ar Hesu bi dö ar ximha̱i

25 Nöꞌö xta xiꞌahu̱ xta mönga mꞌede. Ma da zo̱ ar pa hinga zoꞌahu̱ njapꞌu̱. Ma ga xiꞌahu̱ nꞌagitho togo ma Dada, ne njapꞌu̱ da zo xiñho ri mfenihu̱.

26 Nuya paꞌu̱ ma gi ꞌya̱pabihu̱ ma Dada gi no̱nju̱ ma thuhu. Di xiꞌahu̱ hinge mahyoni ga a̱pa ma Dada da ꞌyo̱tꞌahu̱.

27 Gese̱ ma Dada möꞌahu̱, ngetho xka mökagihu̱, ne xka ñꞌemu̱ihu̱ xta e habu̱ bi ꞌbu̱ꞌö.

28 Ndi ꞌbu̱ habu̱ bi ꞌbu̱ ma Dada, ne xta ekwa har ximha̱i. Ma ga tsokwa ar ximha̱i, ne ga penga manꞌagi habu̱ bi ꞌbu̱ ma Dada.

29 Nuyá ma̱xte bi ꞌñembabi:

—Nupya gi ñö xiñho, ne hinte ma ꞌbede gi mö.

30 Xi zo ma mfenihepya gi pö gatho, hinge mahyoni te da tꞌa̱ñꞌaꞌi. Jange di ñꞌemu̱ihe xka e habu̱ bi ꞌbu̱ Jö.

31 Ar Hesu bi dötwabiꞌu̱ ne bi ꞌñenö:

—Hage gi ñꞌemu̱ihu̱pya.

32 Pöhu̱ ma da epꞌu̱ ar pa, ne di xiꞌahu̱, ꞌba̱pꞌu̱tho núꞌmu̱ ma gi mfonthu̱. Nꞌa ngu nꞌa ma gi ju̱hu̱ ri ꞌñuhu̱, ne ma gi hye̱gase̱hu̱. Mödi hinga ma ga ꞌbu̱se̱, ma ga ꞌbu̱ꞌbe ma Dada.

33 Xta xiꞌahu̱ njapꞌu̱, gehnu̱ da jaꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ ter entho ga ꞌbu̱hwihu̱. Nuwa har ximha̱i ma gi thohu̱ ya thogi. Yo gi tu ri mu̱ihu̱, ngetho nuga xta tö ar ximha̱i.

17

Ar Hesu a̱pa ár Dada da ma̱ꞌspa yá ma̱xte

1 Mi wadi bi mönga njapꞌu̱, ar Hesu bi no̱ꞌsa mhetsꞌi ne bi ꞌñenö:

—Ma Dadaꞌi, xi zo̱ ar pa da göxkwa nöꞌö xka ꞌbe̱pkagi ga o̱tꞌe. ꞌÑeꞌspa ár nsu ri Tꞌu̱gi, ne nuga ga esꞌa ri nsuge nꞌehe.

2 Ngetho xka ꞌraka ar tsꞌe̱di töpa gatho ya meximha̱i, ga umba ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi nuꞌu̱ togo xka da̱tka ha ma ꞌye̱.

3 Gehnu̱ ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi: da böꞌaꞌi ho̱nse̱ꞌi gar Jö majöni, ne da bökagi dar Hesukristo togo xka pe̱nkagi.

4 Nuga xta jwata ma ꞌbe̱fi xka ꞌrakagi, njapꞌu̱ xta ñꞌu ri nsundawa har ximha̱i.

5 Ma tsi Dadaꞌi, koska ma nsunda ga ꞌbu̱hwi habu̱ gi ꞌbu̱i, ne njapꞌu̱ da nheki ma nsu, ngu nunar nsu ndi pe̱ꞌskwi núꞌmu̱ hinxki thoktho ar ximha̱i.

6 Xta utwabi togoꞌi nuyu̱ xka hwahna har ximha̱i, ne xka ꞌye̱ntkꞌa ha ma ꞌye̱. Go ma ri me̱ti ne xka ꞌrakagipya. Nuyu̱ xi ꞌyo̱tꞌa gatho ngu xka pe̱nkagi ga xipi.

7 Nupya pöhyu̱, gatho nöꞌö di pe̱fi, go xka ꞌbe̱pkagi.

8 Ngetho xta xipa nöꞌö xka xikagi, ne nuyu̱ xi hñöni. Ne xi böhyu̱ majöni xta ehe habu̱ ndi ꞌbu̱hwi, ne xi ñꞌemu̱i go xka pe̱nkagi.

9 Nuga di a̱ꞌi gi suyu̱. Hinge di a̱ꞌi gi su nuꞌu̱ hingya gamfi, di a̱ꞌi gi su nuyu̱ togo xka ꞌrakagi, ngetho go ri me̱ti nꞌehe.

10 Gatho nöꞌö ma me̱ti go ri me̱ti nꞌehe, ne nöꞌö ri me̱tige go ma me̱ti nꞌe. Gehyu̱ xa japabi xi nheki ma nsunda.

11 Ma ga he̱gi di ꞌbu̱ka har ximha̱i, ngetho gar mapꞌu̱ habu̱ gi ꞌbu̱i. Ha nuyu̱ ma da mꞌu̱kwatho har ximha̱i. Ma tsi Dadaꞌi xa xintꞌaxiꞌi, nuya xka ꞌrakagi, suyu̱ hár tsꞌe̱di ri thuhu, ne da nꞌathoyu̱, nguju̱ di nꞌathowi.

12 Núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱ꞌbewa har ximha̱i, go ndi suga hár tsꞌe̱di ri thuhu hinge nda ꞌwege. Nuꞌu̱ ga ꞌrakagi ndi su, hinto bi mꞌe̱di, ho̱nse̱ nöꞌö xki tꞌe̱ntꞌi nda mꞌe̱di, ne nda tho ngu huxa har Tꞌofo.

13 Nupya ma ga mapꞌu̱ habu̱ gi ꞌbu̱i. Núꞌmu̱ di ꞌbu̱kwatho har ximha̱i di mönga nuya mhöyu̱, njapꞌu̱ ga thokwabi ma johya ne da nxo̱ge yá johyayu̱.

14 Xta umbabi ri mhöyu̱. Ne ar ximha̱i bi u̱tsa, ngetho hingyá me̱ti ar ximha̱i, nguga hingo ár me̱tigi ar ximha̱i.

15 Hindi a̱ꞌi gi ju̱ka har ximha̱i, ho̱nse̱ di a̱ꞌi gi ñöni hinte da japa ar tsꞌondöhi.

16 Nuyu̱ hingyá me̱ti ar ximha̱i, nguga hingar me̱tigi ar ximha̱i.

17 Di a̱ꞌi gi utwabi nöꞌö majöni, ne da ꞌye̱ntꞌa yá te da me̱pꞌaꞌi. Nuna ri mhö gehnu̱ majöni.

18 Jangu xka pe̱nkagi har ximha̱i, njapꞌu̱ xta pe̱nkayu̱ har ximha̱i nꞌehe.

19 Nuga di homba yá ñhoyu̱. Gese̱gi di e̱ntꞌa ma te ha ri ꞌbe̱fi, ne njapꞌu̱ nuyu̱ nꞌehe da ꞌye̱ntyá te ha ri ꞌbe̱fi, ngetho pöhyu̱ nöꞌö majöni.

20 Hinge ho̱nse̱ di a̱ꞌaꞌi gi fa̱xyu̱. Fa̱xatsꞌu̱ nuꞌu̱ togo ma da ñꞌemu̱igi nꞌehe xta ꞌyo̱ yá mhö da̱majöniyu̱.

21 Ne da nꞌathoyu̱ ngu di nꞌathowi, ma tsi Dadaꞌi, ngetho nuꞌge ne nuga di ꞌbu̱hwi mahye̱gi. Ne ga nꞌatꞌwihu̱yu̱ nꞌehe, ne njapꞌu̱ ya meximha̱i da ñꞌemu̱i go xka pe̱nkagi.

22 Ngu nöꞌö ar nsunda xka ꞌrakagi, njapꞌu̱ ga thokwabiyu̱ nꞌehe, ne da nꞌathoyu̱ ngu di nꞌathowi.

23 Nuga ma ga ꞌbu̱ꞌbeyu̱, ne nuꞌge di ꞌbu̱hwi. Njapꞌu̱ di nꞌathoyu̱, ne ya meximha̱i da bödi xka pe̱nkagi, ne xa gi möhyu̱ ngu xka mökagi.

24 Ma tsi Dadaꞌi, núyu̱ xka ꞌye̱ntkꞌa ha ma ꞌye̱, di ne da mꞌu̱ habu̱ di ꞌbu̱ka, ne da hyanda nöꞌö ar nsunda xka ꞌrakagi; ngetho ngi möki núꞌmu̱ hinxki thoktho ar ximha̱i.

25 Ma tsi hoga Dadaꞌi, nuya jöꞌi hingya gamfi hinxi böꞌi. Ha nuga di pöꞌi, ne nuyu̱ xka ꞌrakagi pöhyu̱ nꞌehe go xka pe̱nkagi.

26 Xta utwabiyu̱ togoꞌi ne tengu ri mꞌu̱i, ne hinga ma ga tsa̱ya̱ ga utwabi. Ne njangu xka mökagi, nuyu̱ nꞌehe da me̱ꞌsa nunar mhöteꞌö ha yá mu̱i, ne ma ga ꞌbu̱ꞌbegayu̱.

18

Ar Hesu bi mhihi

(Mt. 26:47‑56; Mr. 14:43‑50; Lk. 22:47‑53)

1 Ar Hesu mi wadi bi mönga njapꞌu̱, bi me̱wi yá ma̱xte bi ꞌrañꞌu̱ ar hñe ár thuhu Nsedro. Mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar hwöza, ne ka bi yu̱tnu̱.

2 Ha nu ar Huda, togo bi da̱ ar Hesu, mi pödi habu̱ mi ꞌbu̱ nunar hwöhinu̱, ngetho nze̱ye̱ ya pa ar Hesu xki me̱winu̱ yá ma̱xte.

3 Jange ar Huda bi zixa nꞌa mutꞌi ya ndogu xki ꞌñe har tsꞌu̱tꞌwi, ne ꞌra ya ndogu mi su ar nijö, xki me̱hna ya ndömöjö ne ya de̱ngaꞌbe̱pate, bi mayu̱ mi hö ya ñotꞌi, ya tu̱nza, ya za ne ya jwai.

4 Ar Hesu mi pötho tema nda ꞌñepabi, jange bi mꞌe̱tꞌo ma ba thödi, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Togo gi hoñhu̱.

5 Nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Di hoñhe ar Hesu me Nasare.

Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Go geke.

Ne mi ñꞌowiꞌu̱ nꞌehe ar Huda togo mi da̱.

6 Núꞌmu̱ mi ꞌñembabiꞌu̱: Go geke, nuꞌmú̱ bi nthixtha ne bi hwankꞌu̱.

7 Ar Hesu bi mengi bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Togo gi hoñhu̱.

Nuꞌu̱ bi ꞌñeñꞌu̱:

—Ar Hesu me Nasare.

8 Ar Hesu bi dötwabi:

—Xta xiꞌahu̱, go geke. Nuꞌmu̱ gi hongagihu̱, hye̱hu̱ da ma nuyu̱ di ñꞌoꞌbe.

9 Bi njapꞌu̱ ne bi tho ngu xki möñꞌö xki ꞌñenö: Gatho nuꞌu̱ xka ꞌrakagi, di pe̱ꞌstho, hinto xta ꞌbe̱di.

10 Nuꞌmú̱ ar Simu Pedro nꞌa mbi kꞌosta nꞌar ndo̱jwai mi nxötsꞌi, ne bi dakwa ár gu hár ñꞌe̱i ár ꞌbe̱go ar ndömöjö. Nor ꞌbe̱goꞌö már thuhu ar Malko.

11 Ar Hesu bi ꞌñemba ar Pedro ꞌmu̱:

—Kwata nor ndo̱jwai hár ntꞌo. Ngetho nunar ntꞌe̱ni xinju xi hñuska ma Dada, hage ga he̱pꞌu̱ hinga tsi ꞌmu̱.

Ar Hesu bi tsꞌixa ma ba mꞌa̱mba ar ndömöjö

(Mt. 26:57‑58; Mr. 14:53‑54; Lk. 22:54)

12 Nepꞌu̱ nunar mutꞌinu̱ ya ndogu mi ñꞌowi yá ndö, ne ya ndogu mi su ar nijö xki me̱hna ya dönziandö, bi gu̱ ar Hesu ne bi xo̱tꞌe.

13 Mꞌe̱tꞌo bi tsꞌiꞌspa ar Anas, ngetho már ndo̱hñö ar Kaifas togo mar döngamöjö nor je̱ye̱ꞌö.

14 Nunar Kaifasnu̱ gehnu̱ togo xki xipa ya ndöxodyo mar ñho nda duse̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱, hinge gatho ya jöꞌi.

Ar Pedro mi ꞌbu̱ hár thi ár ngu ar Anas

(Mt. 26:69‑70; Mr. 14:66‑68; Lk. 22:55‑57)

15 Ha nu ar Simu Pedro ne nöꞌö manꞌa ár mima̱xtewi mi te̱ñꞌu̱ ar Hesu mi nju̱. Nöꞌö manꞌar ma̱xte már mpödi ar döngamöjö, jange bi yu̱tꞌa hár thi ar ngu.

16 Har Pedro xki go nthi har goxthi. Jange ba e nöꞌö manꞌar ma̱xte mi mpöhwi ar döngamöjö, bi xipa ar ꞌbe̱hñö mi su ar goxthi, nda hye̱ ar Pedro nda yu̱tꞌi.

17 Nuꞌmú̱ nor ꞌbe̱hñö mi su ar goxthi bi ꞌñemba ar Pedro:

—Ha hingo ngi ñꞌowi nor ñꞌo̱ho̱nu̱ nꞌehe.

Ar Pedro bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hinꞌö, nuga hinꞌö.

18 Nuya ꞌbe̱go ne nuya sunijö xki ꞌñuꞌu̱ nꞌar tsibi ngetho mar ntse̱, mi ꞌba̱hnu̱ mi mpatꞌu̱. Ar Pedro mi ꞌba̱hnu̱ nꞌehe.

Ar Anas bi ꞌyo̱tꞌwa ya ntꞌa̱ni ar Hesu

(Mt. 26:59‑66; Mr. 14:55‑64; Lk. 22:66‑71)

19 Ha nu ar döngamöjö bi ꞌya̱mba ar Hesu tema xki ja yá ma̱xte ne ár ntꞌuti.

20 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nuga hinte xta o̱tka ñꞌöntho. Nöꞌö di mö xta mönga ha ya tꞌu̱lo nijö ne har dönganijö habu̱ tso̱nga gatho ya xodyo.

21 Yoꞌö gi a̱ngagihu̱. ꞌYa̱mbabihu̱ nuꞌu̱ togo xi ꞌyo̱xkagi, go pöꞌu̱ tema xta mö.

22 Nu mi mönga njapꞌu̱ ar Hesu, nꞌar sunijö bi umba nꞌar mpe̱tgu ne bi ꞌñenö:

—Hage njapꞌu̱ gi thöta ar döngamöjö.

23 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Gi enö xta ñömañꞌu̱. Hage da za̱ gi hñubga ma hmi. Ha nuꞌmu̱ xta ñö xiñho, yoꞌö xka fe̱bgagi ꞌmu̱.

24 Nuꞌmú̱ ar Anas bi me̱hna ar Hesu xki nso̱tꞌe, nda tsꞌixa habu̱ mi ꞌbu̱ ar Kaifas togo mar döngamöjö.

Ar Pedro bi ko̱nga ar Hesu

(Mt. 26:71‑75; Mr. 14:69‑72; Lk. 22:58‑62)

25 Ar Pedro mi ꞌba̱ getꞌu̱ ar tsibi mi mpatꞌi, ne bi tꞌembabi:

—Hage hinga geꞌe nꞌár ma̱xte nꞌehe.

Nöꞌö bi nko̱ni ne bi ꞌñenö:

—Hinꞌö, nuga hinꞌö.

26 Nꞌár ꞌbe̱go ar döngamöjö már mëni nöꞌö togo bi hye̱kwa ár gu ar Pedro, bi ꞌñembabi:

—Hage hinda hantꞌaꞌi ngi ꞌba̱hwiꞌö har hwöza.

27 Ar Pedro bi mengi bi nko̱ni, ne bi ma ar boxi.

Ar Hesu ma ba mꞌa̱mba ar Pilato

(Mt. 27:1‑2, 11‑31; Mr. 15:1‑20; Lk. 23:1‑5, 13‑25)

28 Mi takxuditho núꞌmu̱ mi nju̱ka ar Hesu hár ngu ar Kaifas, ne bi tsꞌixa har döta ngu habu̱ mi ꞌbu̱ ya ndö me Nroma. Nuya ndöxodyo himbi ne bi yu̱tꞌu̱, himi ne nda ja̱xtꞌa yá mꞌu̱i, ne nda tsa̱ nda zi ar baxjwa.

29 Nuꞌmú̱, ba po̱nga ar Pilato ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Tema gi ho̱xu̱ nunar ñꞌo̱ho̱nu̱.

30 Nuꞌu̱ bi dödi ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Nuꞌmu̱ hinte ma tsꞌoki xi ꞌyo̱thmö, hinxta tsiñꞌahe ꞌmu̱.

31 Ar Pilato bi dötwabiꞌu̱:

—Tsixu̱ ne ꞌyo̱thwu̱ ar tsꞌu̱tꞌwi ngu mönga ri tꞌofohu̱.

Ha nuya xodyo bi ꞌñembabi:

—Nuje hingi the̱gagihe togo ga hohe.

32 Bi njapꞌu̱ ne nda thogi ngu xki mönga ar Hesu, núꞌmu̱ xki mönga hanja nda du.

33 Ar Pilato bi mengi bi yu̱tꞌa har döta ngu, ne bi zohna ar Hesu, ne bi ꞌñembabi:

—Hage gár ndöge ya xodyo.

34 Ar Hesu bi dötwabi njawa:

—Nöꞌö xka mö, ha gi mönse̱, wa togo xi xiꞌaꞌi.

35 Ar Pilato bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hindar xodyoga. Nuya ri mixodyowi ne ya ndömöjö go xpa tsiꞌaꞌi ha ma tsꞌu̱tꞌwi. Te xka ꞌyo̱tꞌe.

36 Ha nu ar Hesu bi dödi:

—Numa tsꞌu̱tꞌwiga hinga gekwa har ximha̱i. Nuꞌmu̱ di njapꞌu̱hmö, nuꞌu̱ togo te̱ngagi xi ntuhni ne xi ñöngagi, hinxi nda̱tkagi ya ndöxodyo. Ngetho numa tsꞌu̱tꞌwiga hingar menguwa.

37 Ar Pilato bi ꞌñembabi ꞌmu̱:

—Hage gar ndöge ꞌmu̱.

Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hö, ngu xka mö dar ndö. Jange da mꞌu̱i ne xta ekwa har ximha̱i ga mönga nöꞌö majöni. Gatho nuꞌu̱ te̱nga nöꞌö majöni, o̱xa nöꞌö di mö.

38 Ar Pilato bi ꞌñenö:

—Teme nöꞌö majöni.

Mi wadi bi mönga njapꞌu̱, bi bo̱nga nthi ma ba kꞌönga ya xodyo manꞌagi, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hinte ma tsꞌoki di timbabinu̱.

39 Nuꞌahu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nꞌar ntꞌumbi di he̱kꞌahu̱ nꞌar ꞌyofa̱di har da̱ngo mbaxjwa. Ha gi nehu̱ ga he̱kꞌahu̱ ri Ndöxodyohu̱.

40 Nuꞌmú̱ gatho bi mengi bi maꞌu̱ ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Hindi nehe gi hye̱hnu̱. Hye̱ ar Baraba.

Ha nu ar Baraba mar bë.

19

1 Nuꞌmú̱ ar Pilato bi japi nda nꞌwe̱xtꞌa ar Hesu.

2 Ne nuya ndogu bi me nꞌar ntsantꞌi ya ꞌmini ne bi hñuꞌspabi. Mꞌe̱fa bi göꞌspa nꞌar the̱nga dutu xa xki zi.

3 Ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Xa̱ ar tsi te, ár Ndöꞌi ya xodyo.

Ne mi umba ya mpe̱tgu.

4 Mꞌe̱fa ar Pilato bi bo̱nga manꞌagi ne bi ꞌñemba ya xodyo:

—Hyanthu̱ di tsiñꞌahu̱wa nunar ñꞌo̱ho̱nu̱. Nuse̱hu̱ hinte ma tsꞌoki xta timbabi.

5 Nu mi bo̱nga ar Hesu mi huꞌsa ya ꞌmini xki mꞌe, ne mi he ar the̱nga dutu, bi ꞌñenga ar Pilato:

—Xi ꞌbu̱kwa nunar ñꞌo̱ho̱nu̱.

6 Mi hyanda nuya ndömöjö ne ya sunijö, bi ndu̱i bi mafi ne mi eñꞌu̱:

—Tsu̱ta har pontꞌi, tsu̱ta har pontꞌi.

Bi ꞌñenga ar Pilato:

—Tsixu̱ ba tsu̱thu̱ har pontꞌi ngu xka möñhu̱, ngetho nuga hinte ma tsꞌoki di timbabinu̱.

7 Nuya xodyo bi dötwabi ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Nunu̱ xi ꞌñense̱ ár Tꞌu̱ Jö, jange mahyoni da tho, ngetho njapꞌu̱ enga ha ma tꞌofohe.

8 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ar Pilato bi hñuxa ár ntsu.

9 Ne bi mengi bi yu̱tꞌa har döta ngu, ne bi ꞌñemba ar Hesu:

—Habu̱ gar mengu.

Ar Hesu hinte bi döti.

10 Jange ar Pilato bi ꞌñembabi:

—Ha hingi ne gi thödi. Wa hingi pödi di pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di ga jaꞌaꞌi da tsꞌu̱tꞌa har pontꞌi, wa da tsa̱ ga he̱kꞌaꞌi gi ma nꞌehe.

11 Ar Hesu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hinte ma tsꞌe̱di gi pe̱ꞌshmö nuꞌmu̱ hinte xi ꞌraꞌa Jö. Jange nöꞌö togo xi ꞌye̱ntkꞌagi ha ri ꞌye̱, go töte ár tsꞌoki tuxꞌö.

12 Mi wa ar Hesu bi mönga njapꞌu̱, ar Pilato xa bi umba ár mu̱i mi honi hanja nda hye̱gi. Ha nuya ndöxodyo xa mi mafi mi eñꞌu̱:

—Nuꞌmu̱ gi hye̱ nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, hingár ñꞌowi ar Sesar. Ngetho gatho nuꞌu̱ ñꞌexase̱ ngu nꞌar ndö, gehyu̱ yá ñꞌu̱niwiꞌö.

13 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ar Pilato bi gu̱ka ar Hesu. Ne bi hñuxa hár nthutsꞌi habu̱ höxa majöni, mi ꞌbu̱ har Gabata har mhö ebreo, di bo̱ni da ꞌñenö har Ntꞌu̱tꞌado.

14 Mi ꞌbe̱ nꞌapa nda zo̱ ar da̱ngo mbaxjwa, ngu made mpa núꞌmu̱ ar Pilato bi ꞌñemba ya ndöxodyo:

—Ndi, ꞌbu̱kwa ri ndöhu̱.

15 Ha nuya ndöxodyo bi maꞌu̱ ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Tsitsꞌi ba tsu̱ta har pontꞌi.

Ha nu ar Pilato bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hage gi nehu̱ ga tsu̱tꞌa ri ndöhu̱.

Nuya ndömöjö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Ho̱nse̱ ar Sesar di ꞌñehe ngu ar ndö, hinto manꞌa.

16 Jange bi da̱twa ha yá ꞌye̱ꞌu̱ nda tsu̱tꞌu̱ har pontꞌi, ne nuya ndöxodyo bi gu̱ ar Hesu bi zixꞌu̱.

Ár ntsꞌu̱ti ar Hesu har pontꞌi

(Mt. 27:32‑44; Mr. 15:21‑32; Lk. 23:26‑43)

17 Ar Hesu bi bo̱ni mi muxa ár pontꞌi habu̱ ma nda tsꞌu̱ti, ndi ma har Nñöxhmundoꞌyo, har hñö ebreo tꞌembabi Golgota.

18 Ne ka bi tsꞌu̱tnu̱ har pontꞌi. Ne bi tsꞌu̱tnu̱ ma yoho nꞌehe, har Hesu bi go madetho.

19 Ar Pilato bi ꞌyotꞌa nꞌar döta thuhu, ne bi hñuxa mañö ar pontꞌi, mi enö njawa: Gehnu̱ ar Hesu me Nasare, ár Ndö ya xodyo.

20 Nunar thuhunu̱ bi ne nze̱ye̱ ya xodyo; ngetho habu̱ xki tsꞌu̱ti mi getꞌu̱ ar hnini, ne mi huxa har hñö ebreo, ar griego ne ar latin.

21 Nuya ndöxodyo bi ꞌñemba ar Pilato:

—Yo gi otꞌa: Ár Ndö ya xodyo. Di nehe gi ꞌyotꞌa njawa: Go mi eñꞌö ár Ndö ya xodyo.

22 Ar Pilato bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nöꞌö xta otꞌi, njapꞌu̱ da gohi.

23 Nuya ndogu mi wadi bi tsu̱ta ar Hesu, bi gu̱mpa yá dutu nda ꞌyo̱tꞌa goho xe̱ni, ne nda hñöxa nꞌa xe̱ni nꞌa ngu nꞌa. Bi gu̱mpa ár pa̱tꞌi nꞌehe, nunu̱ mi nꞌadar mꞌe xki tꞌo̱tꞌe xki ndu̱ mañö ndi göxa ha̱i.

24 Nꞌa mbi bentho ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Hinga xe̱ju̱. Ma ga e̱nsu̱ nꞌar nthöhö ga nuhu̱ togo da hñötsꞌi.

Gathoyu̱ bi njapꞌu̱, ne bi tho ngu mi enga har Tꞌofo habu̱ hutsꞌi njawa:

Bi ñheꞌu̱ ma dutu,

Ne bi ꞌye̱nsa ar nthöhö nda nu togo nda hñöska ma he.

Ne bi japꞌu̱ ya ndogu.

25 Getꞌu̱ har pontꞌi habu̱ xki tsꞌu̱ta ar Hesu, ka mi ꞌba̱hnu̱ ár nönö ne ár juhwe̱pꞌu̱ꞌö, ar Maria ár ꞌbe̱hñö ar Kleofa, ne ar Maria me Magdala.

26 Ar Hesu mi hyanda ár nönö ne ár ma̱xte togo xa mi mödi mi ꞌba̱hnu̱ nꞌehe, bi ꞌñemba ár nönö:

—Nönö, xi ꞌba̱pꞌu̱ ri tꞌu̱.

27 Nepꞌu̱ bi ꞌñemba ár ma̱xte togo xa mi mödi:

—Hyandi, xi ꞌba̱hnu̱ ri nönö.

Ne nor paꞌö nunar ma̱xtenu̱ bi zixa hár ngu bi su.

Ar Hesu bi du

(Mt. 27:45‑56; Mr. 15:33‑41; Lk. 23:44‑49)

28 Mꞌe̱fa mi bö ar Hesu xki jwata xo̱ge, bi ꞌñenö:

—Di tuthe.

Njapꞌu̱ bi tho ngu mönga har Tꞌofo.

29 Mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar mohi mi po ar ixkatꞌafi. Bi nju̱ nꞌar xiꞌyo bi mpobo, bi nthuta ha nꞌar tꞌo ne bi njwatwa hár ne.

30 Ar Hesu mi wadi bi zi ar ixkatꞌafi bi ꞌñenö:

—Xi göxa xo̱ge.

Ne bi tsꞌa̱ꞌma ár ñö, bi da̱ ár hñö bi du.

Ar Hesu bi nsu̱ꞌspa ár ꞌbo̱tsꞌe

31 Mi ꞌbe̱ nꞌapa nda da̱tꞌa ar da̱ngo mbaxjwa. Jange ya ndöxodyo ma ba a̱pa ar möte ar Pilato nda nꞌwakwabi yá wa nuꞌu̱ xki tsꞌu̱ti. Ne nda njömba yá ndoꞌyo, hinge nda gopꞌu̱ har pontꞌi nöꞌö ar pa ntsa̱ya̱. Nunar panu̱ mar ntsꞌupi.

32 Jange ba e ꞌmu̱ ya ndogu, ne bi ꞌwakwa yá wa nöꞌö ar ꞌbe̱tꞌo ne nöꞌö ár ñꞌowi xki tsꞌu̱twi.

33 Ha núꞌmu̱ mi zo̱nga habu̱ mi zu̱ ar Hesu, himbi ꞌwakwa yá wa, ngetho bi hyantꞌu̱ xki du.

34 Ne nꞌa nuya ndogu bi gu̱ nꞌar maza, bi su̱ꞌspa ár ꞌbo̱tsꞌe, ne bi kꞌontsꞌa ar ji ner dehe.

35 Ha nöꞌö togo bi hyandi go da̱majöni, jange pödi xiñho majöni nöꞌö te mö. Ne petꞌahu̱, njapꞌu̱ gi ñꞌemu̱ihu̱ nꞌehe.

36 Bi njapꞌu̱ ne nda tho ngu mönga har Tꞌofo habu̱ enö: Hinte ma ndoꞌyo nda nꞌwakwabi.

37 Manꞌár xe̱ni ar Tꞌofo enö njawa nꞌehe: Ya jöꞌi da hyanda nöꞌö togo bi su̱nse̱ꞌu̱.

Ár ntꞌa̱gi ar Hesu

(Mt. 27:57‑61; Mr. 15:42‑47; Lk. 23:50‑56)

38 Mi wa xo̱geyu̱, ar Huse me Arimatea, togo mi te̱nga ar Hesu nꞌehe, mödi ñꞌöntho ngetho mi tsu yá mi ndöxodyowi, bi ma ba a̱pa ar Pilato nda umba ar se̱ki nda hñöꞌspa ár ndoꞌyo ar Hesu. Ne ar Pilato bi umbabi, jange bi ma ba hömpabi.

39 Ar Nikodemo nꞌehe togo ba e mi nxui bi kꞌönga nꞌagi ar Hesu, ba hö ar bopo ár thuhu ar mira, mi nthöskwi manꞌar hogañu̱ni ár thuhu aloe, mi tho ngu nꞌa̱temaꞌre̱tꞌa ya ntsꞌu̱ti ár ñhu̱.

40 Jange bi gu̱ꞌu̱ ár ndoꞌyo ar Hesu, bi goꞌspa ya hogañu̱ni, ne bi ma̱xa ya dutu, ngu yá ntꞌumbi ya xodyo mi a̱ yá jöꞌi.

41 Getꞌu̱nu̱ habu̱ xki tsꞌu̱ta ar Hesu mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar hwöza, ne har hwöza mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ꞌraꞌyo tꞌa̱gi hinto xki tꞌa̱gi.

42 Jange ka bi tꞌa̱hnu̱ꞌö, ngetho mi getꞌu̱tho, ne ma nda ndu̱ ar pa ntsa̱ya̱.

20

Ar Hesu bi mengi bi nte

(Mt. 28:1‑10; Mr. 16:1‑8; Lk. 24:1‑12)

1 Ár mꞌe̱tꞌo mpa ar hñöto, ar Maria me Magdala bi ma ra nꞌitho mi nxuitho har tꞌa̱gi, ne bi hyandi xki thöka ar do mi kothmöꞌö.

2 Nuꞌmú̱, dama bi nixtꞌi ma ba xipa ar Simu Pedro ne nöꞌö manꞌar ma̱xte xa mi mö ar Hesu, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xi thöꞌspa ár ndoꞌyo ar tsi Hmu mi ꞌbu̱ har tꞌa̱gi, ne hindi pöhe habu̱ xpa ꞌbo̱kwe.

3 Dama bi bo̱nga ar Pedro ne nöꞌö manꞌar ma̱xte, bi maꞌu̱ har tꞌa̱gi.

4 Xa bi hye̱ ar nhixtꞌi gatho yoho, ha nöꞌö manꞌar ma̱xte bi ntöte ár nihi, jange bi zo̱nga mꞌe̱tꞌo.

5 Bi ka̱ka ár ñö ne bi hyanda ya xu̱ni dutu mi ꞌbu̱hnu̱, ha himbi yu̱tꞌi.

6 Ne mi zo̱ ar Simu Pedro nꞌehe mi ꞌbe̱fa, dama bi yu̱tꞌi ne bi hyanda ya xu̱ni dutu mi ꞌbonu̱.

7 Ne bi hyanda nunar nthuꞌmxi xki ꞌba̱ꞌspahmö ár ñö ar Hesu, himi nthöskwi nu maꞌra ya xu̱ni dutu, mi ꞌbu̱se̱ xki ntotꞌi xiñho.

8 Bi yu̱tꞌa nöꞌö manꞌa xki zo̱ mꞌe̱tꞌo, ne bi hyanda gatho nöꞌö te mi ja mbo, ne bi ñꞌemu̱i.

9 Nuya paꞌu̱ hinxki zoda yá mfeni nöꞌö mönga har Tꞌofo, mi enö mi mahyoni ar Kristo nda mengi nda nte manꞌagi.

10 Ne bi menkꞌu̱ habu̱ mi ꞌbu̱ yá ñꞌowi.

Ar Hesu bi ñꞌudi nda hyanda ar Maria me Magdala

(Mr. 16:9‑11)

11 Nunar Maria me Magdala mi ꞌba̱ nthi hár goxthi ar tꞌa̱gi mi zoni, bi ka̱ka ár ñö bi hyanda mbo.

12 Ne bi hyanda yoho ya e̱nxe̱ mi he ya tꞌaxdutu, mi huhnu̱ habu̱ xki ꞌbo̱kwa ár ndoꞌyo ar Hesu, nꞌa habu̱ xki gohmö ár ñö, ne manꞌa habu̱ xki gohmö yá wa.

13 Ne bi ꞌñenga nuya yohoyu̱:

—Ha gi o̱de nönö. Yoꞌö gi zoni.

Nöꞌö bi dödi:

—Di zoni ngetho xi thöꞌspa ár ndoꞌyo ma tsi Hmu, ne hindi pödi habu̱ xpa tsꞌogi.

14 Nu mi wadi bi mönga njapꞌu̱, bi ñegi ne bi hyanda ar Hesu mi ꞌba̱hnu̱, ne himbi bödi ha go mi geꞌö.

15 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Ha gi o̱de, nönö. Yoꞌö gi zoni. Togo gi honi.

Nunar ꞌbe̱hñö mi beni mar suhwöhiza, jange bi ꞌñembabi:

—Tata, nuꞌmu̱ xka hñöꞌspa ár ndoꞌyo ma tsi Hmu, xikagi habu̱ xka tsogi, ne ma ga hö.

16 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Maria.

Nuꞌmú̱ ar Maria bi ꞌba̱tꞌi ne bi ꞌñembabi:

—Raboni (di bo̱ni da ꞌñenö, Utate).

17 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Yo gi tha̱ngagi, ngetho hinxta mada habu̱ bi ꞌbu̱ ma Dada. Di ma ba xipa ma ku gar ma habu̱ bi ꞌbu̱ ma Dada ne ri Dadahu̱, ma Jö ne ri Jöhu̱.

18 Ar Maria me Magdala bi ma ba xipa yá ma̱xte xki hyanda ar Hesu, ne bi metwa nöꞌö xki nsipꞌö.

Ar Hesu bi ñꞌudi nda hyanda yá ma̱xte

(Mt. 28:16‑20; Mr. 16:14‑18; Lk. 24:36‑49)

19 Nu mi nxui nor ꞌbe̱tꞌo paꞌö, nuyá ma̱xte xki gotꞌa gatho ya goxthi habu̱ xki mhusꞌu̱ ngetho mi tsu ya xodyo, ba e ar Hesu bi mꞌa̱ madetho, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—ꞌBu̱hu̱ ter entho.

20 Nu mi xipa njapꞌu̱, bi utwa yá ꞌye̱ ne ár ꞌbo̱tsꞌe, ne nuyá ma̱xte xa bi njohya bi hyanda ar tsi Hmu.

21 Ar Hesu bi ꞌñemba manꞌagi ꞌmu̱:

—ꞌBu̱hu̱ ter entho. Ngu bi me̱nka ma Dada, njapꞌu̱ di pe̱ñꞌahu̱ nꞌehe.

22 Nu mi wadi bi xipa njapꞌu̱, bi hwifi ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Hñöñhu̱ ár Hñö Jö.

23 Nuꞌu̱ togo gi pumbabihu̱ yá tsꞌoki, da mpumbabi. Ha nuꞌu̱ hingi pumbabihu̱, ma da duxta yá tsꞌoki.

Ar Toma himbi ñꞌemu̱i

24 Nunar Toma nꞌa yá ma̱xte ar Hesu, mi tꞌembabi ar Didimo ngetho xki mꞌu̱hwi mahye̱gi manꞌár ku, himi ꞌbu̱hnu̱ núꞌmu̱ mi zo̱ ar Hesu.

25 Bi ꞌñemba nuyá mi ma̱xtewi:

—Xta hanthe ar tsi Hmu.

Nöꞌö bi ꞌñenö:

—Nuꞌmu̱ hinga handwase̱ yá ꞌye̱ habu̱ bi mfoꞌspa ya bo̱jö, ne ga fota ma xa̱, mꞌe̱fa ga fota ma ꞌye̱ hár ꞌbo̱tsꞌe, nuꞌmu̱ hinꞌö, hinga ñꞌemu̱i.

26 Ár hñötopꞌu̱ manꞌagi mi ꞌbu̱ yá ma̱xte mbo ar ngu, ne ar Toma nꞌehe. Bi yu̱tꞌa ar Hesu núꞌmu̱ mi jotꞌa ya goxthi, bi mꞌa̱ madetho ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—ꞌBu̱hu̱ ter entho.

27 Ne bi ꞌñemba ar Toma:

—Xö ri xa̱, hyandga xiñho ma ꞌye̱. Höwa ri ꞌye̱, fota ha ma ꞌbo̱tsꞌe. Yo gi yomi, ñꞌemu̱igi.

28 Ar Toma bi dödi ne bi ꞌñembabi ꞌmu̱:

—Ma tsi Hmuꞌi, ma Jöꞌi.

29 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Toma, ga hyandgagi jange ga ñꞌemu̱i. Ha nza̱tho nuꞌu̱ hinxi hyandgagi ne xi ñꞌemu̱igi.

Yoꞌö bi tꞌotꞌa nunar he̱ꞌminu̱

30 Ar Hesu bi ꞌyo̱tꞌa ma nze̱ye̱ ya ntꞌudi hár nthandi yá ma̱xte, ne hingi huxkwa har tꞌofonu̱.

31 Nuyu̱ xi tꞌotꞌi, ne da tsa̱ gi ñꞌemu̱ihu̱ nunar Hesu gehnu̱ ar Kristo ár Tꞌu̱ Jö, ne xki ñꞌemu̱ihu̱ gi pe̱ꞌsu̱ ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

21

Ar Hesu bi ñꞌudi bi hyanda yoto yá ma̱xte

1 Mi wadi bi tho gathoyu̱, ar Hesu bi ñꞌudi manꞌagi nda hyanda yá ma̱xte núnu̱ hár ñöni ar ñho̱nthe Tiberia. Njanu̱ bi ñꞌudi:

2 Mi ꞌyo mahye̱gi ar Simu Pedro, ar Toma togo mi nsipabi ar Didimo ngetho xki mꞌu̱hwi manꞌa, ar Natanael ar mengu Kana har ha̱i Ngalilea, nuyá tꞌu̱ ar Sebedeo, ne ma yoho yá ma̱xte.

3 Ar Simu Pedro bi ꞌñemba nu maꞌra:

—Gar ma ar nju̱xhwö.

Bi döꞌu̱:

—Ga te̱ñꞌahe nꞌehe.

Bi maꞌu̱, bi bo̱xa ha nꞌar motsa, ne nor nxuiꞌö hinte bi gu̱xꞌu̱.

4 Núꞌmu̱ ꞌbu̱tho nda hatsꞌi, bi nheki ar Hesu mi ꞌba̱ har ñönthe, ha himi pöꞌu̱ ha go mi geꞌö wa hinꞌö.

5 Nöꞌö bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ñꞌohu̱, ha hinte xka ju̱xu̱ nꞌar hwö ga tsahu̱.

Bi döꞌu̱:

—Hinꞌö.

6 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Köthu̱ ar ntꞌa̱tsꞌi hár ñꞌe̱i ar motsa, ne gi ju̱xu̱.

Bi götꞌu̱, ne himi tsa̱ nda gu̱tsꞌi, ngetho xa mi nze̱ye̱ ya hwö.

7 Nuꞌmú̱ nöꞌö ar ma̱xte xa mi mö ar Hesu bi ꞌñemba ar Pedro:

—Gehnu̱ ar tsi Hmu.

Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ar Pedro, dama bi hye ár dutu ngetho xki mo̱ge, ne bi ꞌye̱nga ar nsa̱gi har dehe bi bo̱nga ñꞌa̱nthe.

8 Nu maꞌra ba e mi e̱ ar motsa, mi ju̱tꞌa ar ntꞌa̱tsꞌi mi ku̱ ya hwö, ngetho himar yapꞌu̱ ar ñönthe, ngu nꞌanthebe ya ñhu̱fi ár yapꞌu̱.

9 Ha nu mi göꞌu̱ har ñönthe, bi hyantꞌu̱ mi janu̱ ya de̱spi habu̱ mi oxa nꞌar hwö, ne mi janu̱ ya thuhme nꞌehe.

10 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ba höhu̱wa ꞌra ya hwö ja xka ju̱xu̱.

11 Bi bo̱xa ar Simu Pedro har motsa, ne bi gu̱tꞌa ar ntꞌa̱tsꞌi bi gu̱ka har ñöni. Xa mi ñuxa ya hwö, mi tsu̱ nꞌanthebe ne ngu̱dmihñu ya döta hwö. Mödi mi nze̱ye̱ himbi xe̱ ar ntꞌa̱tsꞌi.

12 Ar Hesu bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ba ehu̱ gi nzimxudihu̱.

Gatho mi tsu, hinto bi ꞌya̱mbabi, togoꞌi. Mi pöꞌu̱ mar tsi Hmu.

13 Ba e ar Hesu bi gu̱ ar thuhme ne bi umbabiꞌu̱, ne bi japꞌu̱tho ar hwö nꞌehe.

14 Mꞌe̱fa xki mengi xki nte manꞌagi ar Hesu, ár hñuꞌginu̱ mi ñꞌudi nda hyanda yá ma̱xte.

Suka ma de̱ti

15 Núꞌmu̱ mi wadi bi ñuñꞌu̱, ar Hesu bi ꞌñemba ar Simu Pedro:

—Nuꞌge Simu, ár Tꞌu̱ꞌi ar Honas, hage mꞌe̱tꞌo gi mökagi, ne ka gi möhyu̱.

Bi doꞌö ne bi ꞌñenö:

—Hö ma tsi Hmuꞌi, gi pöke di möꞌaꞌi.

Ar Hesu bi ꞌñembabi ꞌmu̱:

—Suka ma belo.

16 Bi mengi bi xipa ár ñoꞌgi:

—Simu, ár tꞌu̱ꞌi ar Honas, ha gi mökagi.

Ar Pedro bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hö ma tsi Hmuꞌi, gi pöke di möꞌaꞌi.

Nöꞌö bi ꞌñembabi:

—Ta̱ga ma de̱ti.

17 Bi ꞌñemba ár hñuꞌgi:

—Simu, ár Tꞌu̱ꞌi ar Honas, ha gi mökagi.

Ar Pedro bi zo̱tꞌa ár mu̱i xki xipa ár hñuꞌgi, ha gi mökagi. Ne bi döti:

—Ma tsi Hmuꞌi, gi pöke xiñho gatho. Gi pödi di möꞌaꞌi.

Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Suka ma de̱ti.

18 Xa majöni di xiꞌaꞌi, núꞌmu̱ ngi bötsi, ngi ngu̱tꞌase̱ ri bötꞌi, ne ngi ma habu̱ ngi nege. Ha núꞌmu̱ xki ndönzia, gi ju̱xa ri ꞌye̱, manꞌa da dutꞌa ri bötꞌi, ne da tsꞌixꞌa habu̱ hingi nege.

19 Bi ꞌñenga njapꞌu̱ mi xipa ar Pedro hanja nda du ne nda nsundabi Jö, ne bi ꞌñembabi nꞌehe:

—Te̱ngagi.

Ar ma̱xte xa mi mhödi

20 Nepꞌu̱ ar Pedro bi ñegi, ne bi hyanda nunar ma̱xte xa mi mö ar Hesu. Getꞌö togo xki njwaxa hár tiñö ar Hesu nu ar nxui mi tsi ar tꞌoxi, ne xki ꞌñembabi: Tsi Hmu, togo ma da da̱ꞌaꞌi.

21 Ar Pedro nu mi hyantꞌö, bi ꞌya̱mba ar Hesu:

—Tsi Hmu, xipyanu̱.

22 Ar Hesu bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmu̱ di nega da mꞌu̱tho núꞌmu̱ xka pengi, tema gi ñꞌa̱nge. Nuꞌge te̱ngagi.

23 Nunar ꞌbedenu̱ bi nu̱nga ha gatho ya gamfi, mi mhö nunar ma̱xtenu̱ hinge ma nda du. Himbi ꞌñembabi hinge nda duꞌö, ho̱nse̱ bi ꞌñenö: Nuꞌmu̱ di nega da mꞌu̱tho núꞌmu̱ xka pengi, tema gi ñꞌa̱nge.

24 Gehnu̱ ár ma̱xte ar Hesu togo da̱majöni te bi thogi, ne bi ꞌyotꞌi, ne di pöhu̱ majöni nöꞌö möñꞌö.

25 Ja ma nze̱ye̱ ya ꞌbe̱fi bi ꞌyo̱tꞌa ar Hesu. Nuꞌmu̱ togo da ꞌyotꞌa nꞌa ngu nꞌa, di beni gatho ar ximha̱i hinda ñꞌe̱nga ya he̱ꞌmiꞌu̱. Dá njapꞌu̱.

YA ꞌBE̱FI

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

YA ꞌBE̱FI

mi pe̱ yá mpo̱te ar tsi Hmu Hesukristo

1

Ár Hñö Jö xki ñhötkagihu̱ nda mꞌe̱nkagihu̱

1 Nuga dar Luka, nöꞌö ar ꞌbe̱tꞌo tꞌofo da otꞌi ne da pe̱ñꞌa ꞌmu̱, nuꞌge nda Teofilo, ja mömpꞌu̱ gatho te bi ndu̱i bi ꞌyo̱tꞌe ne te mi uta ar tsi Hmu Hesu,

2 ne di göxa núꞌmu̱ bi mengi bi ma mhetsꞌi. Mꞌe̱tꞌo bi zohna yá mpo̱te xki hwahni, ne mi hömpa ár tsꞌe̱di ár Hñö Jö, bi xipabi tema nda ꞌyo̱tꞌu̱.

3 Ar tsi Hmu mi wadi bi tho ne bi mengi bi nte manꞌagi, bi ñꞌudi yonꞌa̱te mpa nda hyanda yá ma̱xte ne nda ñꞌemu̱iꞌu̱, ne himi tsa̱ya̱ mi petwabiꞌu̱ ár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

4 Núꞌmu̱ mi ꞌbu̱hwiyu̱, bi ꞌñembabi:

—Yo ma gi po̱ñhu̱ har hnini Herusalen. To̱ꞌmhu̱ gi hñöñhu̱ nöꞌö xi ñötꞌahu̱ Jö ar Dada, ne ngu xta xiꞌahu̱ ma gi hñöñhu̱.

5 Majöni ar Xuwa mi xixtheꞌihu̱ har dehe. ꞌBa̱pꞌu̱tho ar pa ma gi nxixthehu̱ gi hñöñhu̱ ár Hñö Jö.

Ar tsi Hmu Hesu bi menga mhetsꞌi

6 Núꞌmu̱ mi ñöwi yá ma̱xte xki mhuntsꞌi, nꞌa mbi ꞌya̱mbathoꞌu̱ ne bi ꞌñembabi:

—Ma tsi Hmuꞌihe, hage nuya payu̱ ma gi umba manꞌagi ár tsꞌe̱di ar hnini Israel da ndö ngu mamꞌe̱tꞌo.

7 Nuꞌmú̱ ar Hesu bi dötwabiꞌu̱ ne bi ꞌñembabi:

—Hingo di ꞌñepꞌahu̱ gi pöhu̱ hamꞌu̱ ma da ꞌyo̱tꞌa Jö ar Dada nöꞌö o hár ꞌye̱ da ꞌyo̱tꞌö.

8 Ha nu xta e da zu̱ꞌahu̱ ár Hñö Jö, ma gi hñömfu̱ ár tsꞌe̱di, ne ma gi da̱hu̱ majöni togogi nuwa Herusalen, gathowa Nhudea, núnu̱ Nsamaria, ne gatho ár nxidi ar ximha̱i.

9 Nu mi wadi bi mönga njapꞌu̱, bi nju̱xa mañö mhetsꞌi núꞌmu̱ mi handa yá mpo̱te, ha nꞌar gui bi goꞌmatho, ne himbi tsa̱ bi hyantꞌu̱.

10 Nuꞌu̱ xa mi no̱ꞌsa mañö mi handa ar Hesu bi ma mhetsꞌi, nꞌa mbi da̱ñꞌu̱ mi ꞌba̱hwi yoho ya e̱nxe̱ mi he ya tꞌaxdutu.

11 Ne nuya e̱nxe̱ bi ꞌñembabi nuꞌu̱ yá ma̱xtehmö:

—Me Ngalileahu̱, tema gi no̱ꞌsu̱ mañö. Nu ar Hesu xka hyanthu̱pya xi ma mhetsꞌi, go gehnu̱tho ma da mengi da ehe ngu xka hyanthu̱ bi ma.

Bi thahna ar Matia nda po̱ta ar Huda

12 Mꞌe̱fa nuyá ma̱xte ar Hesu, ba kö har tꞌo̱ho̱ Njömdo̱ni, bi menga har hnini Herusalen. Mi getꞌu̱tho, bi ñꞌo ngu hñötonthebe ya wëni ár yapꞌu̱, ngu ár yapꞌu̱ mi tsa̱ nda ñꞌo har pa ntsa̱ya̱.

13 Nu mi zo̱ñꞌu̱ har hnini, bi bo̱xꞌu̱ har to̱ngu habu̱ mi koꞌu̱. Ka mi ꞌbu̱hnu̱ ar Pedro, ar Hakobo, ar Xuwa, ar Andre, ar Lipe, ar Toma, ar Bartolo, ar Teo, manꞌa ar Hakobo ár tꞌu̱ ar Alfeo, ar Simu nöꞌö mi tꞌembabi ar ñöngahnini, ne ar Huda ár jödö ar Hakobo.

14 Gathoyu̱ hyaxꞌmu̱ mi mhuntsꞌi, mi pe̱sꞌu̱ nꞌadar mfeni mi a̱pa Jö. Mi ꞌbu̱hwiꞌu̱ mahye̱gi yá jödö ar Hesu, ar Maria ár nönöꞌö, ne maꞌra ya ꞌbe̱hñö.

15 Ha nuya paꞌu̱ bi mhushnu̱ ngu nꞌanthebe ne nꞌa̱te ya ku. Nuꞌmú̱ ar Pedro bi mꞌa̱ madetho ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

16 —Ma tsi kuhu̱, mi mahyoni nda njapꞌu̱ ngu nöꞌö xki mönga ar Dabi har Tꞌofo, nu mi ꞌyotꞌi ngu xki xipabi ár Hñö Jö. Bi no̱nga ar Huda nöꞌö togo bi zixa ya jöꞌi ba ju̱ ar Hesu.

17 Ne nuju̱ ndi pöhu̱ mi gehnu̱ nꞌár ma̱xte ar Hesu, ne mahye̱gi ndi pe̱fu̱.

18 Bi ma̱ꞌö ar tsi Hmu Hesu, ne nunar bojö bi tꞌumbabi, bi da̱nga nꞌa xe̱ni ar ha̱i. Ka gehnu̱ habu̱ bi da̱gi nzitꞌe̱i, ne bi fo̱ ár mu̱i, gatho yá xefo bi nxani.

19 Ne gatho ya me Herusalen bi bö nöꞌö bi thogi, jange bi thuꞌspabi nor ha̱iꞌö ha yá hñöꞌu̱: Aseldama, di bo̱ni da ꞌñenö, ar Ha̱iji.

20 Bi njapꞌu̱ ngu xi tꞌotꞌa hár Tꞌofo Jö ne ha ya Dönga Nsa̱di habu̱ enö:

Nda nhwata ár nguꞌö,

hinto ma da mꞌu̱hnu̱.

Ne enö nꞌe:

Nunár ꞌbe̱fihmö, manꞌar jöꞌi da me̱fi.

21 Jange mahyoni ga hwañhu̱pya nꞌa togo ndi ñꞌohu̱ nuya paꞌu̱ ndi ꞌbu̱hwihu̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesu.

22 Bi du̱ꞌmi da ñꞌohu̱ núꞌmu̱ mi xixthe ar Xuwa ne hiñhamꞌu̱ bi ꞌwege, bi zo̱nga ar pa mi tsꞌixa ar tsi Hmu mhetsꞌi. Nöꞌö togo ma ga hwañhu̱ go ma da ma̱xkagihu̱ ga da̱hu̱ majöni, nuna ma tsi Hmuhu̱ Hesu xi mengi xi nte manꞌagi.

23 Bi hwañꞌu̱ yoho ya ku, nꞌa már thuhu ar Huse nöꞌö xki thuꞌspabi ar Barsaba, ne mi tꞌembabi ar ꞌYomañho, ne bi nhwahna manꞌa ár thuhu ar Matia.

24 Nepꞌu̱ bi ꞌya̱pabiꞌu̱ Jö ne bi ꞌñenö:

—Ma tsi Dadaꞌihe, gi pötka ma mfenihe, utkagihe nuya yoho ya ku ꞌbu̱kwa, togo xka hwahni.

25 Nuꞌge go gi pödi togo xka hwahni da me̱pꞌaꞌi. Ne gi ꞌñetsꞌi ngu ri mpo̱te, da po̱ta ar Huda nöꞌö togo bi ntsꞌoki, ne bi ꞌwege bi gu̱ ar ꞌñu habu̱ ndi ꞌñepi nda ma.

26 Ne nuꞌu̱ bi ꞌye̱ntsꞌa nꞌar nthöhö, ne bi bo̱nga ár thuhu ar Matia. Jange bi mꞌede ngu nꞌa nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá ma̱xte ar tsi Hmu Hesu.

2

Ár Hñö Jö bi zo̱kwa

1 Nu mi zo̱ ar da̱ngo ár thuhu Pentekoste, gatho ya ku xki mhuntsꞌa ha nꞌadar ngu, ne nꞌadar mfeni mi pe̱sꞌu̱.

2 Nꞌa mbi nhekitho nꞌar döta ñu̱ni ndi ꞌñe mhetsꞌi ngu nꞌar ꞌyomndöhi, ne xa bi fatꞌa mbo ar ngu.

3 Ne bi nheki ꞌra ngu ya jöhne faspi xki ñhege mi ꞌba̱ ha yá ñö nꞌa ngu nꞌa nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱.

4 Ne gathoꞌu̱ bi hñömba ár nzini ár Hñö Jö, ne bi ndu̱i bi ñö maꞌra ya hñö nꞌa ngu nꞌa, ngu mi japabi ár Hñö Jö nda ñöꞌu̱.

5 Nuya paꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ Herusalen ꞌra ya xodyo, habu̱ gatho ár nxidi ar ximha̱i xki ꞌñehe, gehyu̱ mi ndönga Jö.

6 Ne núꞌmu̱ mi ntꞌo̱de ar döta ñu̱ni, nze̱ye̱ ya jöꞌi xa dama bi mhuntsꞌi habu̱ mi ꞌbu̱ ya ku, ne bi ꞌyo̱tho ngetho mi o̱xa yá hñö nꞌa ngu nꞌayu̱.

7 Ne himi pödi te nda beni, mi eñꞌu̱:

—Hage hingya me Ngalilea nuyu̱ di o̱hu̱ ñö.

8 Nuꞌmú̱, hanja di o̱hu̱ nꞌa ngu nꞌa ma hñöhu̱ di ñöhu̱ har ha̱i xta mꞌu̱hu̱.

9 Ngetho ꞌra dar menguhu̱ Partia ne Media, Elam, Mesopotamia, Nhudea, Kapadosia, Mponto, ne Asia.

10 Maꞌra ya me Frigia, Panfilia, Ehipto, ne ꞌra ya hnini Afrika tho ár yapꞌu̱ ar ha̱i Sirene. Ne maꞌra ya me Nroma, ꞌra majöni ya xodyo, ha nu maꞌra xi nxodyo ngetho te̱mga ma ntꞌumbihu̱.

11 Ya me Kreta ne Arabia nꞌehe, gatho di o̱hu̱ ma hñöhu̱ ñöyu̱ ngu di ñöhu̱ nꞌa ngu nꞌa, ne xikagihu̱ yá döta ꞌbe̱fi Jö.

12 Nuya jöꞌi himi pödi te nda beni, ne xa mi ꞌyo̱tho mi enga nꞌa ngu nꞌa:

—Xipya, te di bo̱mpyanu̱.

13 Ha maꞌra mi thentho mi eñꞌu̱:

—Xi ntiyu̱ zëi.

Ar Pedro bi ndu̱i bi zo ya jöꞌi

14 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi mꞌa̱hwi nuꞌu̱ ma ꞌre̱tꞌamanꞌa yá mi ma̱xtewi. Bi ñö ntsꞌe̱di ne bi ꞌñenö:

—Nuꞌahu̱ me Nhudea, ne gatho nuꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱wa Herusalen, ꞌyo̱xu̱ xiñho nöꞌö ma ga mö.

15 Nuya togo gi o̱hu̱ ñö, hinxi nti ngu xka beñhu̱, ngetho jar gu̱to xudi.

16 Nöꞌö gi hanthu̱ xi thopya, gehnu̱ xki mönga ar mꞌe̱hni Hoel ma nda njapꞌu̱. Xki ꞌyotꞌa njawa:

17 Jö bi ꞌñenö: Nuya pa xi ꞌñepꞌu̱,

ma ga pe̱mpa ma Hñö gatho ya meximha̱i.

Nuya ri tꞌu̱hu̱ ne ri tꞌinxuhu̱ ma da ñö di hömpa ár tsꞌe̱diꞌö.

Nuya bötsi ma da hyanda ya nthandi,

nuya dönzia ma da ꞌwi ya tꞌi.

18 Xa majöni nuya paꞌu̱, nuya ñꞌo̱ho̱ ne ya ꞌbe̱hñö di pe̱pkagi, xa ma ga umba ma Hñö.

Gehnu̱ da umba tema da möñꞌu̱.

19 Ne ma ga utꞌwaꞌu̱ ꞌra ya döta ntꞌudi mañö mhetsꞌi

ne nuwa har ximha̱i,

ár ntꞌudi ar ji, ar tsibi, ne ar ꞌbifi.

20 Ma da nheki da boka ar hyadi.

Ar zönö ma da the̱nga ngu ar ji.

Mꞌe̱fa da zo̱ ar pa da e ar tsi Hmu.

Geꞌö ar pa ma da nheki ár döta tsꞌe̱diꞌö.

21 Ne gatho nuꞌu̱ da matwa ár thuhu ar tsi Hmu, da mpo̱ho̱.

22 Nuꞌahu̱ gar menguhu̱ Israel, ꞌyo̱hu̱ nöꞌö tema ga xiꞌahu̱: Gi pöhu̱ ar Hesu me Nasare, gatho nuꞌu̱ ya döta ntꞌudi bi ꞌyo̱tꞌe ga hyanthu̱, bi ꞌyo̱tꞌe mi hömpa ár tsꞌe̱di Jö, ne njapꞌu̱ mi ñꞌu Jö go xki me̱ñꞌö.

23 Ha nuꞌahu̱ ga ju̱hu̱, ne ga da̱thu̱ ha yá ꞌye̱ ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki, ne bi hyoꞌu̱ ha nꞌar pontꞌi. Gatho nöꞌö bi thogi, bi njapꞌu̱ ngetho Jö go xki bense̱ nda japꞌu̱ ngu mi neꞌö.

24 Ne gese̱ Jö bi japi bi nte manꞌagi. Njapꞌu̱ bi gu̱ka har u̱gi mi ꞌbu̱i xki du, ngetho ar ndöte himi pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di nda zömꞌö.

25 Ar ndö Dabi xki no̱ñꞌö núꞌmu̱ bi ꞌñenö:

Ndi handga Jö hyaxꞌmu̱ ndi ꞌbu̱ꞌbe,

ꞌba̱ ha ma ñꞌe̱i, hinga ntsu.

26 Jange nuga xa di johya ne di petwa maꞌra nor johyaꞌö.

Ne di to̱ꞌmi núꞌmu̱ xka tu, ma ga pengi ga nte.

27 Ngetho nuꞌge, ma tsi Dadaꞌi, hinge ma gi tsohnu̱ ma te habu̱ bi ku̱ gatho nuꞌu̱ xi du.

Ne hingi ma gi hye̱ ma ndoꞌyo da ꞌya har ha̱i, ngetho go ri hoga ꞌbe̱gogi.

28 Xka utka ar ꞌñu tsixka har te,

ne ma gi ꞌraka nꞌar döta johya nu xka ꞌbu̱hwipu̱ mhetsꞌi.

29 Nuꞌahu̱ ma tsi kuhu̱ xka mhunshu̱wa, ngu xka pöhu̱, ma palehu̱ ar Dabi bi du, bi tꞌa̱gi, ne nuya payu̱ di handwathobihu̱ ꞌbu̱kwa ár tꞌa̱gi.

30 Ha nunar Dabi már mꞌe̱hni Jö mi mönga nöꞌö ma nda thogi. Ne mi pödi ma nda mꞌu̱ nꞌár tꞌu̱ togo nda po̱tꞌö, ngetho njapꞌu̱ xki ñötꞌwa Jö. Ne nór tꞌu̱ꞌö gehnu̱ ar Kristo xki ñhötꞌwabi nda mꞌe̱hni nda ndö.

31 Jange ar Dabi xki tꞌutwa nöꞌö mꞌe̱fa bi thogi. Ne bi ꞌyotꞌi ma nda mengi nda nte ar Kristo, ne hinge nda gohnu̱ ár te habu̱ ku̱ nuꞌu̱ xi du, ne hinge nda ꞌyanu̱ ár ndoꞌyo har ha̱i.

32 Nuje di da̱he majöni, Jö bi japi bi nte manꞌagi nunar Hesunu̱ di no̱ñhe.

33 Jange nupya xi tꞌexa hár ñꞌe̱i Jö, bi nju̱xa mhetsꞌi ba huxkwi ár Dada. Ne bi umba ár Hñö Jö xki ñhötkagihu̱. Gehnu̱ ba pe̱nkagihu̱, ne xi tho nöꞌö xka hyanthu̱ ne xka ꞌyo̱hu̱pya.

34 Ar ndö Dabi himbi nju̱xa mhetsꞌi, ha go bi ꞌñeñꞌö:

Jö ar Dada bi ꞌñemba ma tsi Hmu:

Hñu ha ma ñꞌe̱i ga huxkwi,

35 to̱ꞌmi ga tsiñꞌa nuya ri ñꞌu̱ni ga tse̱pꞌa ha ri wa.

36 Nupya, mahyoni da bö gatho ya me Israel, hinto di yomi: Jö ar Dada xi hñuxa ar Hesu ngu ar Hmu ne ar Ndö, ngetho gehnu̱ ar Kristo xpa pe̱ñꞌö, togo ga tsu̱thu̱ har pontꞌi ga hyohu̱.

37 Ha nu mi ꞌyo̱de nöꞌö bi mönga ar Pedro, nuya jöꞌi mi ꞌbu̱hnu̱ xa bi du yá mu̱i, ne bi ꞌya̱mba ar Pedro ne nuꞌu̱ maꞌra yá mpo̱te ar tsi Hmu mi ꞌbu̱hnu̱, ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Ma tsi kuhu̱, xiꞌmu̱ tema mahyoni ga pe̱hepya.

38 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi ꞌñembabi:

—ꞌYo̱thu̱ ár ntso̱ꞌmi, ne gi nxixthehu̱ gatho hár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo. Njapꞌu̱ da pumpꞌahu̱ ri tsꞌokihu̱, ne gi hñöñhu̱ ár Hñö Jö da mꞌu̱ ha ri mu̱ihu̱.

39 Ngetho nuna ar ñhötꞌinu̱ go xi tꞌaju̱ ne ma bötsihu̱, ne gatho nuya maꞌra ya jöꞌi ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i, nuꞌu̱ da zohna Jö ma Hmuhu̱.

40 Ar Pedro xa mi zo ya jöꞌi, ne mi xipa nze̱ye̱ ya mhö, ne mi embabiꞌu̱:

—Mpo̱hu̱, ne hinda zu̱ꞌahu̱ ár mfe̱i to̱ꞌma nuya tsꞌojöꞌi ꞌbu̱ nuya payu̱.

41 Gatho nuꞌu̱ togo bi ꞌñetꞌa yá mu̱i nöꞌö te mi möñꞌö, bi nxixthe. Jange nu ar paꞌö bi hñuxa ngu nꞌa̱temaꞌre̱tꞌanthebe ya gamfi.

42 Ne nuyu̱ mi te̱nda nöꞌö mi xipa yá ma̱xte ar tsi Hmu, ne nꞌadar mfeni mi pe̱sꞌu̱. Ne hyaxꞌmu̱ mi ntꞌoxi mahye̱gi ne mi tsipa ár tꞌoxi ar tsi Hmu, ne mi matꞌa Jö.

Njanu̱ mi ꞌbu̱ ya ꞌbe̱tꞌo ku

43 Gatho ya mengunu̱ xa bi ntsu, ngetho xki hyandwa yá ma̱xte ar tsi Hmu mi o̱tꞌa nze̱ye̱ ya döta ntꞌudi, ne ya ꞌbe̱fi xa mi ꞌyo̱tꞌu̱.

44 Ne gatho ya gamfi mi mpe̱ mahye̱gi, ne mi mfa̱xa nꞌa ngu nꞌa, njapꞌu̱ hinte nda kꞌatꞌi.

45 Ne mi pa̱ꞌu̱ nöꞌö te mi pe̱sꞌu̱, ne mi thekwabi nöꞌö te mi kꞌatꞌa nꞌa ngu nꞌa.

46 Ne hyaxtho mi mhuntsꞌa har dönganijö, mi pe̱sꞌu̱ nꞌadar mfeni. Ne mi tsiꞌu̱ ár tꞌoxi ar tsi Hmu ha yá nguꞌu̱, ne xa mi johya mi ñuñꞌu̱ mahye̱gi, ne mi pe̱sꞌu̱ nꞌar hogamu̱i.

47 Ne mi nsunda Jö mahye̱gi. Ne maꞌra ya jöꞌi mi handa te mi pe̱ꞌu̱, mi numañhoꞌu̱. Ne hyaxꞌmu̱ ar tsi Hmu mi huꞌsa ya gamfi, hyaxtho mi ñꞌemu̱i maꞌra ne nda mpo̱ho̱.

3

Bi tꞌo̱the nꞌar tsi dowa

1 Nꞌar pa ar Pedro ne ar Xuwa yá ma̱xtehmö ar Hesu, ndi ma har dönganijö ngu hñu nde, geꞌmu̱ mi jar mhatꞌa Jö.

2 Ne nu hár goxthi ar dönganijö ár thuhu Nza̱tho, ka mi huhnu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ xki mꞌu̱i mi dowa. Hyaxtho mi tꞌehnu̱ mi a̱pa ar tsi bojö gatho nuꞌu̱ mi thohnu̱ ndi yu̱tꞌa har nijö.

3 Nunar tsi dowanu̱ nꞌa mbi hyandatho ar Pedro ne ar Xuwa, ma nda yu̱tꞌa har nijö, bi ꞌya̱pa nꞌar tsi bojö.

4 Nuꞌmú̱ ar Pedro ne ar Xuwa bi mꞌa̱i, bi ñhanda habu̱ mi hu ar tsi me̱tí, ne ar Pedro bi ꞌñembabi:

—Hyandgagihe.

5 Nu ar tsi dowa xa bi gohi mi kꞌötꞌa nuya yohoyu̱, mi to̱ꞌmi te nda hwëkwabi.

6 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi ꞌñembabi:

—Hinte di hö ar tꞌaxbojö wa ar kꞌaxtbojö ga ꞌraꞌi. Ho̱nse̱ nöꞌö di pe̱tsꞌi, geꞌö ga ꞌraꞌi. Hár thuhu ar Hesukristo mar me Nasare, di xiꞌaꞌi, nangi gi ꞌyo.

7 Ne bi mipa ár ñꞌe̱i, bi ꞌba̱ꞌmi, ne bi me̱ꞌsa ár tsꞌe̱di yá wa ne yá bosndoꞌyo.

8 Dama bi ꞌye̱nga nꞌar nsa̱gi bi mꞌa̱i xiñho, ne bi ñꞌo. Bi me̱wiyu̱ bi yu̱tꞌa mbo ar nijö, mi ꞌyo ne xa mi sa̱gi mi matꞌa Jö.

9 Ne gatho ya jöꞌi bi hyanda ar dowa mi tsa̱ nda ñꞌo ne mi matꞌa Jö.

10 Dama bi bötꞌu̱ go mi gehnu̱ togo mi dowahmö, mi hu hár goxthi ar nijö ár thuhu Nza̱tho, mi a̱ ar tsi bojö. Xa bi ꞌyo̱tho ne xa bi zuꞌu̱ nöꞌö xki thogi.

Ar Pedro bi mömba ár mhö Jö ha ya mꞌetꞌe xki thuꞌspa ár thuhu ar Salomon

11 Nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ mar dowahmö himi ne nda hye̱ ar Pedro ne ar Xuwa. Ne gatho ya jöꞌi xa mi ꞌyo̱da nöꞌö mi handi, jange dama bi mhuntsꞌa ha ya mꞌetꞌe ár thuhu ar Salomon, habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱.

12 Ar Pedro mi hyanda xki mhuntsꞌa ya jöꞌi, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱ gar me Israelhu̱, hanja xa gi ꞌyo̱thu̱ ne xa gi kꞌötkagihe. Ha gi beñhu̱ ma tsꞌe̱dise̱he, wa xa di ꞌbu̱he xiñho, jange xta jafe xi ñꞌo nunar ñꞌo̱ho̱nu̱.

13 Jö togo mi ndönga ar Abra ne ar Isa ne ar Hakob, ne gatho nuꞌu̱ maꞌra ma palehu̱ xi du, getꞌö ar Jö togo bi japi bi ñꞌo nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, ne bi ꞌñeꞌspa ár nsu ar Hesukristo ár Tꞌu̱ꞌö. Gehnu̱ togo ga da̱thu̱ ya ndö, ne ga xifu̱ ar Pilato hinge nda hye̱gi, mödi mi nemhö nda hye̱ꞌö.

14 Ha nuꞌahu̱ hinga nehu̱, mödi gehnu̱ ár hoga Tꞌu̱ Jö hinte ma tsꞌoki xki ꞌyo̱tꞌe. Ne ga ꞌya̱hu̱ nda the̱ nꞌar hyote.

15 Ne njapꞌu̱ ga hyohu̱ togo hö ar te. Ha Jö bi japi bi nte manꞌagi. Go da hanthe, jange di da̱he majöni.

16 Go di ñꞌemu̱ibiheꞌö, jange nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ gi hanthu̱ ne gi pöhu̱, xi ditsꞌi, ne njapꞌu̱ xi ñꞌu ár tsꞌe̱diꞌö. Xi o̱the nunar ñꞌo̱ho̱ gi hanthu̱pya. Xi njapꞌu̱ ngetho di ñꞌemu̱ibihe.

17 Tsi kuhu̱, di pöhe xiñho ga da̱hu̱ ar Hesu ngetho hinte ngi pöhu̱, ngu nuꞌu̱ ma ndöhu̱ himbi zo yá mfeni nꞌehe teme bi ꞌyo̱tꞌu̱.

18 Njapꞌu̱ Jö bi japi nda thogi ngu xki xipabi yá mꞌe̱hni mahamꞌu̱, xki ꞌyotꞌu̱ mi mahyoni ar Kristo nda tho ya u̱gi, ne nda du.

19 Jange ꞌyo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi ne penju̱ gi hyoñhu̱ Jö, ne da pumpꞌahu̱ ri tsꞌokihu̱. Njapꞌu̱ hö, da ꞌraꞌahu̱ nꞌar hogamꞌu̱i, ter entho gi ꞌbu̱hu̱.

20 Ne da mengi da me̱ñꞌahu̱ ar tsi Hmu Hesukristo xki thuxa mamꞌe̱tꞌo nda me̱hni.

21 Ne xa majöni bi bo̱xnu̱ mhetsꞌi, bi ꞌbu̱hnu̱ to̱ꞌmda ar pa Jö da hoka maꞌraꞌyo gatho, ngu xki xipa mahamꞌu̱ yá hoga mꞌe̱hni nda möñꞌu̱.

22 Ngu bi mönga ar Moise, bi xipa ma palehu̱ ne bi ꞌñembabiꞌu̱: Jö ma tsi Hmuhu̱ ma da hñuxꞌa nꞌaꞌahu̱ ngu ár mꞌe̱hniꞌö, njangu xi hñuxkagi nꞌehe, ne ma gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö da xiꞌahu̱ꞌö.

23 Ne gatho nuꞌu̱ hinda ne da ꞌyo̱ta nöꞌö ar mꞌe̱hniꞌö, ma da ꞌweka har hnini.

24 Di ndu̱ ar Samuel injawa, gatho nuyá mꞌe̱hni Jö xi no̱nga nuya pa di ꞌbu̱hu̱pya.

25 Ne gatho nuꞌu̱ ya ñhötꞌi bi mönga nuya mꞌe̱hniꞌu̱, go xiꞌahu̱. Ne nuꞌu̱ ya njöpi bi nkohwi Jö ma palehu̱, xi zokꞌahu̱ nꞌehe. Jange Jö bi ꞌñembabi ar Abra: Ha nꞌa ri nꞌogi ma da e mꞌe̱fa, ma ga jöpa xo̱ge ya jöꞌi ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i.

26 Ne nuꞌahu̱ go gar ꞌbe̱tꞌohu̱ ba pe̱ñꞌahu̱ ár Tꞌu̱ Jö, bi jöpꞌahu̱ gi hye̱hu̱pꞌu̱ ri tsꞌokihu̱.

4

Ar Pedro ne ar Xuwa bi mꞌa̱ꞌma hár mhuntsꞌa ndö ya xodyo

1 Ar Pedro ne ar Xuwa mi ꞌbu̱hnu̱ har dönganijö mi zo ya jöꞌi. Nꞌa mbi zo̱hnu̱ ꞌra ya möjö mi ñꞌowi ár ndö ya sunijö, ne ya de̱ngamöjö nuꞌu̱ himi ñꞌemu̱i nda mengi nda nte nuꞌu̱ xi du.

2 Xa bi mbo̱ yá kwe̱ mi böꞌu̱ ar Pedro ne ar Xuwa mi uta ya jöꞌi nda mengi da nte nuꞌu̱ xi du, ngu bi mengi bi nte ar Hesu.

3 Nuꞌmú̱ bi nju̱ ar Pedro ne ar Xuwa, ne bi tsꞌitsꞌi ba njotꞌa har fa̱di. Ne ka bi gohnu̱ nor nxuinu̱, ngetho xki nde nor paꞌö.

4 Ha nuꞌu̱ togo xki ꞌyo̱de nöꞌö mi mönga ar Pedro, nze̱ye̱ bi ñꞌemu̱i, mi tsu̱ ngu ngu̱dminthebe ya ñꞌo̱ho̱.

5 Nu ár hyaxꞌö bi mhuntsnu̱ Herusalen yá dönziandö ya xodyo, ya bötꞌofo, ne gatho nu maꞌra yá ndö ya xodyo.

6 Gathoyu̱ bi mhuskwi mahye̱gi ar Anas, gehnu̱ mar döngamöjö. Ka mi ꞌbu̱hnu̱ ar Kaifas, ar Xuwa ne ar Handro, ne gatho nuyá mëni ya döngamöjö.

7 Nepꞌu̱ bi tsꞌixnu̱ ar Pedro ne ar Xuwa, bi mꞌa̱ꞌma madetho ne bi tꞌa̱mbabi njawa:

—Togo yá mꞌe̱hniꞌihu̱, ne togo ár tsꞌe̱di gi hömfu̱ gi pe̱hu̱ njapꞌu̱.

8 Nuꞌmú̱ ar Pedro xki nzinga ár Hñö Jö bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱ gár ndöhu̱ ha ma hninihu̱ Israel.

9 Ngetho gi ñꞌa̱nihu̱ nöꞌö ar ñho bi tꞌo̱tꞌwa nunar tsi ñꞌo̱ho̱nu̱ mi dowa, ne gi ne gi pöhu̱ hanja bi ditsꞌi,

10 ma ga xiꞌahe hanja bi za̱ bi dixhnu̱, ne njapꞌu̱ gi pöhu̱ ne gatho nuꞌu̱ maꞌra ya me Israel. Nunar ñꞌo̱ho̱ gi hanthu̱ ꞌba̱hnu̱, nunu̱ bi ditsꞌi bi mhömba ár thuhu ar Hesukristo mar me Nasare, nöꞌö ga tsu̱thu̱ ha nꞌar pontꞌi, ne Jö bi japi bi mengi bi nte manꞌagi.

11 Gehnu̱ ar Hesu ga u̱tsahu̱, gi ñhe̱hwihu̱ nꞌar guxjödo bi ꞌye̱mpꞌu̱tho ar mu̱di do nöꞌö ma nda hyoka ár nijö Jö. Ha nupya gehnu̱ ar mu̱di do xi njuꞌspa ár nijö Jö.

12 Hinjoꞌo manꞌa togo da ꞌraju̱ ar tsꞌe̱di ga mpo̱hu̱, ho̱nse̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesu. Ngetho hinjoꞌo manꞌa xi tꞌumba nunar tsꞌe̱dinu̱ ne da thokwa ya meximha̱i.

13 Nuꞌmú̱ nuya ndö mi ꞌbu̱hnu̱ xa mi ꞌyo̱tho, ngetho bi hyanda ar Pedro ne ar Xuwa himi ntsu. Ne mi pöꞌu̱ himya ñꞌo̱ho̱ mi pe̱ꞌsa ar döta mfödi, gehyu̱ ma ya hyoya jöꞌi. Njapꞌu̱ bi böꞌu̱ xki ñꞌowi ar Hesu.

14 Ne himbi za̱ te bi dötwabiꞌu̱, ngetho bi hyandi mi ꞌba̱hwiꞌu̱ nöꞌö ar tsi dowa xki ditsꞌi.

15 Nuꞌmú̱ nuya ndöꞌu̱ bi ꞌbe̱pabi nda bo̱nga har mhuntsꞌi, ne bi gohnu̱thoꞌu̱ mi ñöꞌu̱.

16 Ne mi eñꞌu̱:

—Xipya, te ga jafu̱ nuya ñꞌo̱ho̱yu̱. Ngetho xi ꞌyo̱tꞌa nꞌar döta ntꞌudi, pö gatho ya jöꞌiwa ha ma hninihu̱ Herusalen, ne hinda tsa̱ ga ko̱ñhu̱.

17 Hindi nehu̱ da nu̱ngar ꞌbede. Ma ga zoñhu̱ ne ga pihu̱, ne njapꞌu̱ hinto ma da zofo hár thuhu ar Hesu.

18 Nepꞌu̱ bi tsꞌohna manꞌagi ar Pedro ne ar Xuwa, bi pidi, ne bi nsipabi hinte nda möñꞌu̱, ne hinto nda zofo hár thuhu ar Hesu.

19 Nuꞌmú̱ ar Pedro ne ar Xuwa bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Beñhu̱, hage da ꞌñetꞌa mañho ár mu̱i Jö ga o̱tꞌahe mꞌe̱tꞌo ne mꞌe̱faꞌö.

20 Ngetho hinda tsa̱ ga he̱he ga möñhe nöꞌö xta hanthe ne xta o̱he.

21 Nuꞌmú̱ nuya ndö bi hñuꞌspar pidi, njapꞌu̱ hinte nda xipabi ya jöꞌi, ne bi hye̱gi bi maꞌu̱. Himbi tsa̱ te bi japabi, ngetho mi tsu ya jöꞌi nda mbo̱ yá kwe̱. Gatho xa mi umba njamödi Jö nöꞌö bi ꞌyo̱tꞌu̱.

22 Ngetho nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ xki tꞌo̱tꞌwa ar ntꞌudi xki ditsꞌi, mi tho yonꞌa̱te nje̱ye̱ xki mꞌu̱i.

Ya gamfi a̱pa Jö da huꞌmba yá mu̱i ne da umbar tsꞌe̱di

23 Nu mi nthe̱ ar Pedro ne ar Xuwa, bi ma ba kꞌöꞌsa nuꞌu̱ maꞌra ya gamfi, ne bi metwabi nöꞌö xki xipabi ya ndömöjö ne yá dönziandö ya xodyo.

24 Ha nu mi ꞌyo̱ ya ku, nꞌadar mfeni bi umba njamödi Jö, ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Ma tsi Hmuꞌihe, go geꞌe ar Jö togo ga hoka mhetsꞌi ne ar ximha̱i, ar dehe ne gatho nöꞌö te janu̱.

25 Nuꞌge ga xipa ri ꞌbe̱go ar Dabi nda mönga njawa:

Yoꞌö ya jöꞌi bi mhuntsꞌi bi ñꞌu̱tꞌu̱ hanja nda ꞌyo̱tꞌa ar tsꞌomꞌu̱i,

ne nuya hnini te gatho bentho da ꞌyo̱tꞌe.

26 Bi mhuntsꞌa gatho yá ndö ya hnini

ne yá ma̱xte ꞌbu̱ har ximha̱i,

ne nꞌatꞌwu̱ bi ñꞌu̱tꞌu̱ nda u̱tsa Jö ne ár Kristo togo xi hñuxꞌö da ndö.

27 Ngetho xa majöni har hnininu̱, bi mhuntsꞌa ar ndö Erode ne ar Ponsio Pilato, ya me Israel ne nuꞌu̱ himya me Israel, bi u̱tsa ri hoga Tꞌu̱ ar Hesu togo xka ꞌñetsꞌi da ndö.

28 Ne bi ꞌyo̱tꞌu̱ ngu nöꞌö xka beni, ne xka mönga mamꞌe̱tꞌo nda thogi.

29 Ha nupya ma tsi Hmuꞌihe, hyanda hanja huꞌsje ya jöꞌi. Ne fa̱xkagihe hinga ntsuhe ga möñhe ri mhö, ngetho go ri ꞌbe̱gogihe.

30 Ne hñuxke ri ꞌye̱ ha ya da̱thi da dixꞌu̱. Ne gi ꞌyo̱tꞌa nze̱ye̱ ya döta ntꞌudi hár thuhu ri hoga Tꞌu̱ Hesu.

31 Ngu mi waꞌu̱ bi ñöwi Jö, bi nhwönga ar ngu habu̱ xki mhuntsꞌi. Ne gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ bi nthe̱xkwi ár nzini ár Hñö Jö, ne himbi ntsuꞌu̱ bi mömba ár mhö Jö.

Nꞌatꞌwu̱ yá me̱ti gatho nöꞌö mi pe̱ꞌsa ya gamfi

32 Ne gatho nuꞌu̱ xki ñꞌemu̱i ár mhö Jö, mi pe̱ꞌsa nꞌada ar mfeni, ne nꞌada yá mhöteꞌu̱. Gatho nöꞌö mi pe̱sꞌu̱, mahye̱gi mar me̱tiꞌu̱. Himi njoꞌo nꞌar ku mi enö te mi pe̱tsꞌi mar me̱tise̱.

33 Ne xa mi pe̱sꞌu̱ ar tsꞌe̱di yá mpo̱te ar tsi Hmu Hesu, mi da̱majöni xki mengi xki nteꞌö, ne Jö xa mi hwëkwabiꞌu̱ ár mfa̱tsꞌi.

34 Ha hinto mi thoꞌu̱ ar kꞌatꞌi, ngetho gatho nuꞌu̱ mi pe̱ꞌsa yá ha̱i ne yá ngu mi pa̱ꞌu̱, ne mi hö gatho nöꞌö mi njutꞌwabi,

35 ne mi umba yá mpo̱te ar tsi Hmu. Ha nuyu̱ mi hekwabi nꞌa ngu nꞌa ya gamfi, ngu nöꞌö mi o̱tꞌwa ar ꞌbe̱di, njapꞌu̱ mi tꞌumbabi nꞌehe.

36 Ne mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ku már thuhu ar Huse me Txipre, xki ꞌñe ha yá ꞌbe̱to ar Lebi. Ha nuyá mpo̱te ar tsi Hmu bi hñuꞌspabi ar Berhnabe, di bo̱ni da ꞌñenö, nöꞌö huꞌmba yá mu̱i maꞌra.

37 Nöꞌö mi pe̱ꞌsa nꞌa xe̱ni ar ha̱i, bi gu̱ bi ma̱, ne gatho ar bojö bi njutꞌwi ba hö bi da̱twa yá mpo̱te ar tsi Hmu.

5

Ar Anania ne ar Safira

1 Mi ꞌbu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Anania, ha nunár ꞌbe̱hñö már thuhu ar Safira. Nuyu̱ bi ma̱ nꞌa xe̱ni ar ha̱i mar me̱tiꞌu̱.

2 Ne bi zöma nꞌa xe̱ni ar bojö xki njutꞌwabi ar ha̱i, ne ár ꞌbe̱hñö bi bödi nꞌehe. Nöꞌö manꞌar xe̱ni bi ma ba da̱twa yá mpo̱te ar tsi Hmu.

3 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi ꞌñembabi:

—Anania, hanja xka hye̱ ar tsꞌondöhi xi hya̱ꞌaꞌi. Yoꞌö xka ne ngi hya̱tꞌa ár Hñö Jö. Ngetho hinga unga gatho ar bojö bi njutꞌa ri ha̱i ga pa̱.

4 Nuꞌmu̱ xka tsöma ri ha̱i go ma ri me̱ti, ne nöꞌö ar bojö bi njutꞌaꞌi go ma ri me̱ti nꞌehe. Yoꞌö ga beni ga japꞌu̱. Hinge go xka kakagihe, xka beni gi ka Jö.

5 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ar Anania, bi hwangi xki du. Ne gatho nuꞌu̱ maꞌra bi bö nöꞌö xki thogi, xa bi zuꞌu̱.

6 Nepꞌu̱ nuya bötsi mi ꞌbu̱hnu̱ bi gu̱ bi ma̱tsꞌi, ne bi gu̱ki ma ba a̱gi.

7 Xki tho ngu hñu xe̱nimpa, bi yu̱tnu̱ ár ꞌbe̱hñö nꞌehe. Ha nunu̱ hinte mi pödi te xki thogi.

8 Ne ar Pedro bi ꞌñembabi:

—Ha gi o̱de. Xikagi, hage bi njutꞌahu̱ njanu̱ ar ha̱i ga pa̱hu̱.

Nuꞌmú̱ nöꞌö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hö, njapꞌu̱.

9 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi ꞌñembabi:

—Yoꞌö ga nkohwi nꞌada ar nkohi ri döme, ne ngi hya̱thmöhu̱ ár Hñö ma tsi Hmuhu̱. Xi ꞌñehnu̱ har goxthi nuꞌu̱ togo xpa pengi ba a̱kꞌa ri döme, ha nupya xpa ehe da duxꞌaꞌi ma da ꞌya̱kꞌaꞌi nꞌehe.

10 Nuꞌmú̱ ar Safira bi hwangi xki du ha yá wa ar Pedro. Ne mi yu̱tꞌa nuꞌu̱ ya bötsi, bi hyandi xki duꞌö nꞌehe, dama bi dutsꞌi bi ma ba a̱gi habu̱ mi o ár döme, ka bi tꞌa̱pꞌu̱tho nꞌehe.

11 Nepꞌu̱ gatho nuya ku bi bödi tema bi jayu̱, xa bi ntsu, ngu gatho nuya bi zo yá gu.

Bi nheki nze̱ye̱ ya döta ntꞌudi

12 Nuyá mpo̱te ar tsi Hmu mi o̱tꞌa nze̱ye̱ ya döta ntꞌudi mi handa ya jöꞌi. Ne gathoyu̱ mi pe̱sꞌu̱ nꞌada ar mfeni mi mhuntsꞌa ha ya mꞌetꞌe mi tꞌembabi ár thuhu Salomon.

13 Gatho nuꞌu̱ himya ku mi ntsu nda mhunskwiꞌu̱, mödi mi numañho gatho nöꞌö mi o̱tꞌe.

14 Ne mi ꞌyo mi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu nze̱ye̱ ya jöꞌi, ya ñꞌo̱ho̱ ne ya ꞌbe̱hñö.

15 Ne ꞌyo mi födi nuya ntꞌudi mi o̱tꞌu̱. Jange mi nju̱ka ya da̱thi nthi ha ya ꞌñu, ne mi ꞌbe̱ ha ya fidi, ne núꞌmu̱ nda thohnu̱ ar Pedro, mödi nda zu̱hmö ho̱nse̱ ár xudi, nda dixa ya da̱thi.

16 Nze̱ye̱ ya jöꞌi mi ꞌbu̱ ha ya hnini getꞌu̱ Herusalen, mi pa mi tsixa ya da̱thi ne nuꞌu̱ mi nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi, gathoyu̱ mi thitsꞌi.

Ar Pedro ne ar Xuwa bi ntꞌu̱tsa

17 Nepꞌu̱ bi nju̱xa ar döngamöjö ne ya de̱ngamöjö mi mfa̱xꞌu̱, ngetho xki zo̱tꞌa yá mu̱i, hinto mi ne nda hñömba yá nsu.

18 Ne bi nju̱mpa yá mpo̱te ar tsi Hmu, bi njotꞌa har fa̱di.

19 Ha nunar nxuiꞌö, nꞌár e̱nxe̱ Jö bi xokwa ár goxthi ar fa̱di, bi gu̱ka nuyá mpo̱te ar tsi Hmu, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

20 —Di ma ba ꞌba̱hu̱ har dönganijö, ba zohu̱ ya jöꞌi, ne xipabihu̱ ar hoga mhö no̱nga ar ꞌraꞌyo te.

21 Jange ár hyaxꞌö ra nꞌitho, bi maꞌu̱ har dönganijö, ngu xki xipabi ár e̱nxe̱ Jö. Ne nu mi zo̱ñꞌu̱, bi yu̱tꞌa mbo bi zofo ya jöꞌi. Núꞌmu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ mi zohyu̱, ar döngamöjö ne yá ma̱xte bi zohnu̱ yá mindöwi me Israel nda me̱ꞌsa nꞌar mhuntsꞌi. Ne bi me̱hna togo nda tsi nuꞌu̱ ya mpo̱te mi jotꞌa har fa̱di.

22 Ha nu mi zo̱nga ya gu̱jöꞌi har fa̱di, himi njoꞌonu̱ ya ꞌyofa̱di. Nuꞌmú̱, dama ba penkꞌu̱ bi mö,

23 ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Da tiñhe ar fa̱di mi jotꞌi xiñho, ne nuya sufa̱di ka mi ꞌba̱hnu̱ har goxthi. Ha núꞌmu̱ nda ku̱the, hinto da tiñhenu̱ mbo.

24 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ar döngamöjö, ne ár ndö ya sunijö, ne maꞌra ya ndömöjö, himi pödi te nda beni, ne mi eñꞌu̱:

—Xipya, te di bo̱mpyanu̱.

25 Nꞌa mbi zo̱ta nꞌar jöꞌi, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌu̱ ya ñꞌo̱ho̱ ga kothu̱hmö har fa̱di, bi ꞌbu̱ har dönganijö bi zo ya jöꞌi manꞌagi.

26 Nuꞌmú̱ ár ndö ya sunijö bi me̱wi ya gu̱jöꞌi, ne bi mengi bi gu̱ ya mpo̱te. Ba ju̱ꞌu̱ ne hinte bi japabi, ngetho mi tsu nda mbo̱ yá kwe̱ ya jöꞌi, ne nda umba ya nkꞌahni.

27 Nepꞌu̱ bi zixa hár mhuntsꞌi ya ndöxodyo, ne bi ꞌba̱ꞌma madetho. Ne ar döngamöjö bi ꞌya̱mbabi:

28 —Hage hinda xiꞌahe hinge ngi zohu̱ ya jöꞌi, ne hingi no̱mfu̱ ár thuhu ar Hesu. Nuꞌmú̱, hanja hinxka ꞌyo̱hu̱. Gatho ya me Herusalen xka xifu̱ ri jamfihu̱. Ne gi ne gi hyo̱xkagihe da hoje nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ꞌö.

29 Nuꞌmú̱ ar Pedro ne gatho nu maꞌra ya mpo̱te, bi dödi ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Nuje mahyoni mꞌe̱tꞌo ga o̱the Jö, ne mꞌe̱fa ya meximha̱i.

30 Jö togo mi ndönga ma palehu̱, go bi japi bi nte manꞌagi ar Hesu, gehnu̱ ga tsu̱thu̱ ha nꞌar za, ne ga hyohu̱.

31 Ne nupya Jö xi ꞌñe hár ñꞌe̱i da ndöwi ne da mpo̱ho̱te, njapꞌu̱ da ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi ya me Israel, ne da mpumba yá tsꞌoki.

32 Nuje di da̱he majöni togonu̱, ne ár Hñö Jö da̱majöni nꞌehe, ha Jö xi umba ár Hñö gatho nuꞌu̱ togo o̱te.

33 Ha nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ya ndö, xa bi mbo̱ yá kwe̱, xa mi nehmö nda hyo ya mpo̱te.

34 Bi nankꞌmu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi ꞌbu̱hnu̱ har mhuntsꞌi mar de̱ngaꞌbe̱pate, már thuhu ar Gamalie, nꞌar bötꞌofo, ne gatho ya jöꞌi xa mi numañhoꞌö. Bi mꞌa̱i ne bi mö nda tꞌe̱nga nꞌa tsi tu̱i ya mpo̱te.

35 Nepꞌu̱ bi ꞌñembabi gatho ya jöꞌi xki mhunsnu̱:

—Ha gi o̱hu̱ ndadahu̱. Hyanthu̱ xiñho nöꞌö te gi jafu̱ nuya ñꞌo̱ho̱yu̱.

36 Beñhu̱ hingar yapa bi nanga nꞌar ñꞌo̱ho̱ mar thuhu Teuda, mi humamu̱i mi pe̱ꞌsa nꞌar nsu, ne bi de̱nga ngu gohonthebe ya ñꞌo̱ho̱. Bi thoꞌö, ne gatho nuꞌu̱ mi ñꞌowi bi mfontꞌi, ne hinte ponkꞌu̱.

37 Mꞌe̱fa ba e manꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Huda, mar me Ngalilea, núꞌmu̱ mi nja ar nthuxthuhu. Nöꞌö bi gu̱tꞌa nze̱ye̱ ya jöꞌi bi de̱ni. Bi thoꞌö nꞌehe, ne bi mfontꞌa gatho ya jöꞌi mi ñꞌowi.

38 Jange nuga di xiꞌahu̱, hye̱hu̱pꞌu̱ nuya ñꞌo̱ho̱yu̱. Nuꞌmu̱ nöꞌö te pe̱hyu̱ go xi bense̱ꞌu̱, ma da göxtho.

39 Ha nuꞌmu̱ ár me̱ti Jö nöꞌö te pe̱hyu̱, hinda za̱ gi hñökwabihu̱. Ngetho nuꞌmu̱ gi jahu̱pꞌu̱, po̱ntho gi ntunkwihu̱ Jö.

40 Ne nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ har mhuntsꞌi, bi ꞌyo̱xa nöꞌö te bi möñꞌö. Jange bi mengi bi ku̱tꞌa ya mpo̱te, bi ꞌwe̱xtꞌu̱. Ne bi xipabiꞌu̱ nda hye̱gi nda mömba ár thuhu ar Hesu, ne bi hye̱gi bi maꞌu̱.

41 Ne mi bo̱ñꞌu̱ har mhuntsꞌi, xa mi johyaꞌu̱, ngetho Jö xki ꞌñetꞌamañho ár mu̱i nda tho nꞌar mꞌe̱tsa̱ ngetho mi no̱mba ár thuhu ar tsi Hmu Hesu.

42 Ne hyaxꞌmu̱ himi tsa̱ya̱ mi zofo ne mi uta ya jöꞌi har dönganijö, ne mi ꞌyo ha ya ngu mi mömba ár hoga mhö ar tsi Hmu Hesukristo.

6

Bi tꞌexa yoto ya ma̱xte

1 Nuya paꞌu̱ xa mi xönda ya ku. Ne nuꞌu̱ ya ku mi ñö ar griego bi ñömañꞌu̱bi ya ku mi ñö ar ebreo. Ne mi eñꞌu̱, nuyá ꞌranxu himi tꞌumba mahye̱gi ar ñhuni mi thekwabi hyaxꞌmu̱, ngu nu maꞌra ma ya ebreo.

2 Nuꞌmú̱ nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho ya mpo̱te bi zohna gatho ya ku ha nꞌar mhuntsꞌi, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ma tsi kuhu̱, nuje di ꞌbu̱he ga mömfe ár mhö Jö, hanja ma ga tsa̱ya̱he ga hemfe te da zi nuꞌu̱ hingi jwadi.

3 Jange hwañhu̱ yotoꞌihu̱ nuꞌu̱ xka hyanthu̱ ꞌbu̱i xiñho, xi nzimba ár Hñö Jö, ne xa di ja ár mfödi. Nuꞌu̱ go ma da me̱ꞌsa nuna ar ꞌbe̱finu̱.

4 Nuje hinga ma ga tsa̱ya̱he ga a̱fe Jö, ne ga mömfe ár mhöꞌö.

5 Ha nu mi ꞌyo̱xa nöꞌö xki nsipabi, gatho bi numañho njapꞌu̱. Ne bi nhwahna ar Teba nöꞌö mi pe̱ꞌsa nꞌar döta ñꞌemu̱i, ne xki nzimba ár Hñö Jö, ar Lipe, ar Prokoro, ar Nikanor, ar Timon, ar Parmena, ne ar Nikola mar me Antiokia, xki nxodyo ngetho xki de̱mba yá ntꞌumbiꞌu̱.

6 Ne bi tsꞌixa habu̱ mi ꞌbu̱ ya mpo̱te, ne nuyu̱ bi te̱tꞌwa Jöꞌu̱, mi huspa yá ꞌye̱.

7 Ne njapꞌu̱ dama mi nxanga ár mhö Jö, ne ya ku hyaxꞌmu̱ xa mi xu núnu̱ Herusalen, ne nze̱ye̱ ya möjö bi gamfi nꞌehe.

Ar ku Teba bi mhihi

8 Ha nu ar ku Teba xa mi pe̱ꞌspa ár tsꞌe̱di Jö ne ár nthekate. Mi o̱tꞌa ya döta ntꞌudi ha yá nthandi ya jöꞌi.

9 Ne núnu̱ ha yá nijö ya xodyo, nöꞌö mar thuhu Nuꞌu̱ xi The̱gi, bi nju̱xa ꞌra ya ñꞌo̱ho̱, ne bi mfa̱xkwi ꞌra ya me Sirene, maꞌra ya me Alejandria, ya me Nsilisia, ne ya me Asia. Gathoꞌu̱ bi ntsa̱hñökiwi ar Teba.

10 Himi tsa̱ te nda dötꞌu̱, ngetho nöꞌö mi pe̱ꞌsa ar hoga mfödi, ne mi hömpa ár tsꞌe̱di ár Hñö Jö mi ñö.

11 Nepꞌu̱ nuya jöꞌiꞌu̱ bi ꞌyu̱tꞌa ꞌra ya ñꞌo̱ho̱, ne bi guꞌtwabi nda mönga ya nhemhñö, ne nda ꞌñeñꞌu̱, xki ꞌyo̱ꞌu̱ mi tsanga ar Moise, ne mi tsanga Jö nꞌehe.

12 Njapꞌu̱ bi po̱mpa yá kwe̱ ya jöꞌi, yá dönziandö ya xodyo, ne ya bötꞌofo. Nepꞌu̱ bi nju̱ ar ku Teba, ne ntukitho bi tsꞌixa hár mhuntsꞌa ndö ya xodyo.

13 Ne bi njapabi ꞌra ya jöꞌi nda hyo̱xa ya nhemhñö ar ku Teba, ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Nuna ar ñꞌo̱ho̱nu̱ hingi tsa̱ya̱ tsanga nuna ar jöpa nijönu̱ ne ár tꞌofo ar Moise.

14 Nuje go xta o̱he teme xi mö, xi ꞌñenö, nunar Hesu mar me Nasare ma da hwata nunar nijönu̱, ne ma da pa̱ta ma ntꞌumbihu̱ nuꞌu̱ bi utkagihu̱ ar Moise ga o̱thu̱.

15 Nuꞌmú̱ gatho nuꞌu̱ togo mi ꞌbu̱hnu̱ har mhuntsꞌi, núꞌmu̱ mi kꞌötꞌa ar ku Teba, bi hyandwabi ár hmi mi ñhe̱hwi ár hmi nꞌár e̱nxe̱ Jö.

7

Ar ku Teba bi ñö har mhuntsꞌandö, nepꞌu̱ bi tho

1 Nepꞌu̱ ar döngamöjö bi ꞌya̱mba ar Teba, ne bi ꞌñembabi:

—Hage majöni nöꞌö ntho̱xꞌaꞌi.

2 Nuꞌmú̱ ar Teba bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Ma tsi kuꞌahu̱, ne ma tsi ndadahu̱, ꞌyo̱hu̱ nöꞌö tema ga xiꞌahu̱. Jö nöꞌö xar nsunda, bi zo ma palehu̱ ar Abra núꞌmu̱ mi ꞌbu̱hnu̱tho Mesopotamia, hinxki mada har ha̱i Aran.

3 Ne bi ꞌñembabi: Po̱ni, tsokwa nunar ha̱inu̱, ne tsopꞌu̱ nuꞌu̱ te ri njawi. Di ma manꞌar ha̱i habu̱ ma ga utꞌaꞌi, ne ka ma gi ꞌbu̱hnu̱.

4 Nunar Abra ꞌmu̱, bi bo̱nga habu̱ mi ꞌbu̱hmö núnu̱ ha yá ha̱i ya kaldeo, ne bi ma ba ꞌbu̱ har ha̱i Aran. Ne nu mi du ár dada, Jö ba tsi injawa habu̱ di ꞌbu̱hu̱pya, ka bi mꞌu̱kwa nꞌehe.

5 Ha Jö himbi umba nꞌa xe̱ni ar ha̱i nda ꞌñenö már me̱ti. Bi ñöꞌtwabi mꞌe̱fa nda umbabinu̱ ne gatho yá ꞌbe̱to nda mꞌu̱i. Nunar ñhöꞌtinu̱ bi nsipabi núꞌmu̱ hinte mi ꞌñeta ar bötsi.

6 Ne Jö bi ꞌñembabinu̱: Nuya ri ꞌbe̱to ma da mꞌu̱ ha nꞌar ha̱i ngu ya nzo̱ho̱tho habu̱ hingya me̱ti. Ne ka ma da mꞌu̱hnu̱ ngu gohonthebe nje̱ye̱ di mꞌe̱go, ne xa ma da mfe̱i.

7 Ne bi ꞌñenö nꞌehe: Nuga ma ga koꞌspár mfe̱i nunar hnininu̱ habu̱ ma da mꞌe̱goꞌu̱. Ne mꞌe̱fa ma nda bo̱nu̱ nda ndöngagiwa.

8 Nepꞌu̱ Jö bi gohwi nꞌar nkohi ar Abra, bi xipabi gatho nuyá ꞌbe̱to nda thuꞌspa nꞌar nse̱gi ha yá ndoꞌyo. Jange nu mi mꞌu̱ ár tꞌu̱ ar Abra mar thuhu ar Isa, ár hñöto mpa bi hñuꞌspa ar nse̱gi xki gohwi Jö. Ne njapꞌu̱ bi ꞌyo̱tꞌwa ar Isa ár tꞌu̱, már thuhu ar Hakob. Ne bi japꞌu̱ꞌö nꞌehe, bi tutwa nor nse̱giꞌö nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá tꞌu̱, go gehyu̱ ma palehu̱ habu̱ xta ehu̱.

9 Mꞌe̱fa nuyá tꞌu̱yu̱ xa bi u̱tsa nꞌár jödö már thuhu ar Huse. Bi ma̱yu̱, har Huse bi tsꞌixa Ehipto. Ha Jö himbi hye̱se̱.

10 Bi ma̱xa ha ya thogi bi thoꞌö. Ne bi umba nꞌar döta mfödi, ne bi hwëkwabi nda numañho ar faraon togo már ndö Ehipto. Ne nunu̱ bi ꞌñexa ngu ár ma̱xte xo̱ge har ha̱i Ehipto, ne nda supa ár ngu ar ndö nꞌehe.

11 Mꞌe̱fa xa bi nja nꞌar thuhu xo̱ge Ehipto ne Kanan, ne xa mi ñꞌu̱da yá mꞌu̱iꞌu̱. Numa palehu̱ hinte mi tini te nda ziꞌu̱.

12 Nepꞌu̱ ar Hakob bi ꞌyo̱de mi ja ar tꞌe̱i núnu̱ Ehipto, jange bi me̱hna yá tꞌu̱, gehyu̱ ma dadahu̱, ka bi ndu̱pꞌu̱ ndi ma Ehipto.

13 Nepꞌu̱ ar ñoꞌgi mi maꞌu̱, ar Huse bi ñꞌudi togoꞌö, njapꞌu̱ bi böꞌu̱ már jödöꞌu̱. Ne bi bö ar faraon togo yá mëni ar Huse.

14 Mꞌe̱fa ar Huse bi me̱mpar nze̱ngwa ár dada nda e nda mꞌu̱hwi, nunu̱ ne gatho yá mëni, mi tsu̱ ngu hñunꞌa̱te ne ꞌre̱tꞌamaku̱tꞌa.

15 Njanu̱ bi maꞌu̱ Ehipto. Ne ka ba tunu̱ ar Hakob ne yá tꞌu̱, nuꞌu̱ ma palehu̱.

16 Mꞌe̱fa mi duꞌu̱, ba nju̱kwa yá ndoꞌyonu̱, bi thöxa Sikem, ne ba tꞌa̱ hár ntꞌa̱gi ar Abra xki da̱mba yá tꞌu̱ ar Hamor.

17 Núꞌmu̱ mi ꞌba̱pꞌu̱tho nda tho ngu ár ñhöꞌti Jö xki gohwi ar Abra, xa xki xönda nuyá ꞌbe̱to har ha̱i Ehipto.

18 Ne bi yu̱tꞌa manꞌar ndö himi pödi togo mar Huse.

19 Nunar ndöꞌö bi kadi ne bi ꞌyo̱tꞌwar tsꞌomꞌu̱i nuya ma palehu̱. Ne bi japabi nda gu̱ka nthi yá tsi bötsi mi le̱le̱tho nda duꞌu̱, ne hinge nda nxöndi.

20 Ha nuya paꞌu̱ bi mꞌu̱ ar Moise, ne xa bi numañho Jö. Bi tede yá dada ho̱nse̱ hñu nzönö ha yá nguꞌu̱.

21 Nu mi tho nuꞌu̱ hñu nzönö, bi gu̱ka nthi nda duhmö. Geꞌmu̱ ár tꞌinxu ar faraon ba ju̱tsꞌi, ne bi tede ngu ár bötsiꞌö.

22 Jange ar Moise bi tꞌutwa gatho yá mfödi ya me Ehipto, ne mi pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di te nda mö ne te nda ꞌyo̱tꞌe.

23 Nu mi jwata yonꞌa̱te nje̱ye̱, bi zo̱pa ár mfeni nda ma nda kꞌöꞌsa yá ku, ya me Israel, ne nda nu tengu yá mꞌu̱iꞌu̱.

24 Nu mi zo̱nga habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱, bi hyanda nꞌar me Ehipto mi netꞌwa nꞌa yá kuꞌu̱. Bi ma ba ñöni, jange ar Moise bi hyo nöꞌö ar me Ehipto, ne njapꞌu̱ bi koꞌspa ár ñöni.

25 Nu ar Moise mi beni nda zo yá mfeni yá mi me Israelwi gehnu̱ xki me̱ñꞌö Jö nda ñöñꞌu̱, ha nuꞌu̱ himbi benga njapꞌu̱.

26 Ne ár hyaxꞌöpꞌu̱ bi mengi bi thohnu̱ ar Moise manꞌagi, bi hyanda yoho ya me Israel mi ntuñꞌu̱. Bi ma nda hyekꞌu̱, ne bi ꞌñembabi: Nuꞌahu̱ gi nkuhu̱, yoꞌö gi ntuñhu̱.

27 Nuꞌmú̱ nöꞌö togo mi netꞌa ár ñꞌohu̱, bi umba nꞌar ntuki ar Moise, ne bi ꞌñembabi: Togo xi hñuxꞌage ngu ar tsꞌu̱tꞌwi wa ngu ar ndö, ne da tsa̱ gi hñögagihe nöꞌö te di pe̱he.

28 Wa gi ne gi hyogagi ngu ga hyo ar me Ehipto mande.

29 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ar Moise, bi ma ba ñꞌönga har ha̱i ár thuhu Madian. Ka ba ꞌbu̱hnu̱ ngu nꞌar nzo̱ho̱, ne ka ba tinu̱ yoho yá tꞌu̱.

30 Nu mi tho yonꞌa̱te nje̱ye̱, bi hyanda nꞌár e̱nxe̱ Jö bi ñꞌudi mi ꞌba̱ madeda nꞌar ꞌminza mi fagi, mi ꞌbu̱hnu̱ har otꞌatꞌo̱ho̱ ár thuhu Sinai.

31 Nu mi hyanda ar Moise, xa bi ꞌyo̱tho. Bi watꞌa har faspi nda hyanda te mar me̱ꞌö, bi ꞌyo̱xa ár mhö Jö, mi embabi:

32 Nuga dár Jö ri pale ar Abra, ar Isa, ne ar Hakob. Nuꞌmú̱ ar Moise xa bi ntsu mi nhwötꞌi, ne himi nemhö nda hyanda nöꞌö ar faspiꞌö.

33 Ha bi ꞌñemba ar tsi Hmu: Kꞌotꞌa ri thiza, ngetho nuwa habu̱ gi netsꞌi, nꞌar jöpa ha̱i xintꞌaxi.

34 Xa majöni xta handa ya dumu̱i thohnu̱ Ehipto ma bötsi. Xta o̱xa yá tsꞌoni, ne xta e ga ñöni. Jange nupya ba e ga pe̱ñꞌa gi penga Ehipto.

35 Nunar Moisenu̱ xki ntꞌu̱tsabi ár mfa̱tsꞌi ne xki tꞌembabi: Togo xi hñuxꞌage ngu ar tsꞌu̱tꞌwi wa ngu ar ndö, ne da tsa̱ gi hñögagihe nöꞌö te di pe̱he. Gehnu̱ togo bi ꞌñexa Jö ngu ar ndö, ne nda ma̱xa yá ku nda bo̱nga Ehipto, ngu xki me̱hna ár e̱nxe̱ nda mö, xki ñꞌudi har ꞌminza mi zo̱.

36 Gehnu̱ ar Moise ba tsinga gatho ya me Israel mi ꞌbu̱hnu̱ Ehipto. Ka ba o̱tnu̱ nze̱ye̱ ya döta ntꞌudi, ne har The̱nga Ñho̱nthe, ne núnu̱ ha ya otꞌatꞌo̱ho̱ habu̱ ba ꞌyoꞌu̱ yonꞌa̱te nje̱ye̱.

37 Nöꞌö ar Moiseꞌö go bi xipa ma jöꞌihu̱ ya me Israel, ne bi ꞌñembabi: Jö ma tsi Hmuhu̱ ma da ꞌñexa nꞌaꞌahu̱ ngu ár mꞌe̱hniꞌö, njangu xi hñuxkagi nꞌehe. Ne ma gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö da xiꞌahu̱ꞌö.

38 Getnu̱ ar Moise mi ꞌyo har mhuntsꞌi ndu ma palehu̱ núꞌmu̱ mi ꞌyo ha ya otꞌatꞌo̱ho̱. Ne ka ba ꞌbu̱hwinu̱ ár e̱nxe̱ Jö mi ñöwi har tꞌo̱ho̱ Sinai. Ne bi hñönga ya mhö ungar te, ne bi thogagihu̱.

39 Ha nuꞌu̱ ndu ma palehu̱ himbi ne bi ꞌyo̱te, bi zantho, ne yá mfeni mi ꞌyoda Ehipto.

40 Nuꞌmú̱ bi ꞌñembabiꞌu̱ ar Aron: Di nehe gi hogagihe ꞌra ma tsitahe ga te̱ñhe. Ngetho nunar Moise ba ju̱gagihe Ehipto, hindi pöhe teme xi jaꞌö.

41 Jange bi hyokꞌu̱ nꞌar boi bo̱jö, ne bi ꞌbo̱ꞌspabi yá mꞌo̱ñho̱. Ne xa bi njohyaꞌu̱ bi ndönga nöꞌö bi hyokase̱ꞌu̱.

42 Nuꞌmú̱ Jö bi ꞌwege, ne bi hye̱pꞌu̱ nda nsundaꞌu̱ ya tso̱, ar zönö, ne ar hyadi, ngu xi tꞌotꞌa ha yá tꞌofo yá mꞌe̱hni Jö, ha enö njawa:

Me Israelhu̱, hamꞌu̱ ga ꞌrakagihu̱ nꞌar mꞌo̱ñho̱

núꞌmu̱ ga ꞌyohu̱ yonꞌa̱te nje̱ye̱ ha ya otꞌatꞌo̱ho̱.

43 Hinga jahu̱pꞌu̱, ngetho nöꞌö ngi o̱thu̱ ngi muꞌsfu̱ ár ngu ar Molok,

ne ngi ju̱thwu̱ ár tso̱ ri tsitahu̱ ar Renfán.

Gehyu̱ ya tsita ga hyoju̱ ngi ndöñhu̱.

Jange ma ga thokꞌahu̱ da tsꞌixꞌahu̱ injanu̱ har ha̱i Mbabilonia.

44 Núnu̱ har otꞌatꞌo̱ho̱ habu̱ bi ꞌranga ndu ma palehu̱, ka xki thoknu̱ nꞌar ngudutu, habu̱ mi ndönga Jö. Nunar ngudutuꞌö xki thoki ngu xki utwa Jö, ne xki xipa ar Moise nda hyoki.

45 Mꞌe̱fa nunar ngudutuꞌö bi gohwi ndu ma palehu̱. Ne ba hö injawaꞌu̱ mi ñꞌowi ar Hosue, núꞌmu̱ bi hñömba yá ha̱i nuꞌu̱ himya me Israel. Jö go bi ꞌye̱ñꞌu̱ mi zo̱kwa ndu ma palehu̱. Geꞌmu̱ bi ndu̱ꞌu̱ bi nsundabiwa Jö. Mi japꞌu̱thoꞌu̱ nuya pa mi ꞌbu̱ ar Dabi.

46 Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ xa bi numañho Jö. Mi nemhö nda hyokwa nꞌar ngu habu̱ nda nsundabi nöꞌö ar Jö mi ndönga ndu ma palehu̱ ar Hakob.

47 Ha nꞌár tꞌu̱ꞌö hö, nöꞌö már thuhu Salomon, go bi hyokwa ár ngu Jö nöꞌö mi bemhö nda hyoka ár dada.

48 Mödi Jö bi ꞌbu̱ mañö mhetsꞌi, hingi ꞌbu̱ ha nꞌar ngu xi hyoka ár ꞌye̱ ar jöꞌi, ngu bi ꞌñenga ár mꞌe̱hni Jö, mi enö njawa:

49 Mhetsꞌi go ma thuxandö,

har ximha̱i habu̱ di exa ma wa.

Tema ngu da tsa̱ gi hyogagihu̱ ꞌmu̱, enga ar tsi Hmu.

Wa habu̱ ga tsa̱ya̱.

50 Hage hinxta hokaga gathoyu̱.

51 Xa xi me ri ñöhu̱, hinti tuka ri mu̱ihu̱, ne gar me̱ꞌskuhu̱. Xa hingi ne gi ꞌyo̱thu̱ ár Hñö Jö, gi njanguthohu̱ ndu ma palehu̱.

52 Hangu yá mꞌe̱hni Jö himbi ꞌyo̱tꞌwa ar tsꞌomꞌu̱i ri palehu̱. Ne bi hyo nuꞌu̱ togo mi no̱mba ár ꞌñehe ar Hogañꞌo̱ho̱, gehnu̱ ga da̱hu̱ ne ga hyohu̱ nuya payu̱.

53 Nuꞌahu̱ ga hñöñhu̱hmö ar tꞌofo bi zokꞌahu̱ yá e̱nxe̱ Jö, ne hinga ꞌyo̱thu̱.

54 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ nuya jöꞌi xa mi ntsinse̱ yá kwe̱, ne xa mi guxtꞌu̱ yá tsꞌi.

55 Ha nunar ku Teba xa bi nzinga ár Hñö Jö, bi no̱ꞌsa mhetsꞌi, ne bi hyandwa ár nsunda Jö ne ar tsi Hmu Hesu mi huhnu̱ hár ñꞌe̱i Jö.

56 Ne bi ꞌñenö:

—ꞌYo̱hu̱. Di handa mhetsꞌi xogi, ne di handa Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi bi huhnu̱ hár ñꞌe̱i Jö.

57 Nuꞌmú̱, gatho nuꞌu̱ ya jöꞌi xa bi mafi ne bi gotꞌa yá gu, bi mfa̱tsꞌi bi gu̱ ar Teba.

58 Nepꞌu̱ bi nju̱ka har hnini bi nkꞌahni. Nuya jöꞌi bi mo̱ yá dutu hár wa nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi bötsitho ár thuhu ar Saulo.

59 Ne núꞌmu̱ mi tho̱xa ya nkꞌahni ar Teba, mi matꞌa Jö, ne mi enö:

—Ma tsi Hmu Hesu, ha ri ꞌye̱ di e̱ntꞌa ma hñö.

60 Bi nda̱ndihmö, ne bi ꞌñenga ntsꞌe̱di:

—Ma tsi Hmuꞌi, yo ma gi hñöꞌspa majöni nunar tsꞌokinu̱.

Ne ngu mi wadi bi mönga njapꞌu̱, bi hyoñꞌa Jö.

8

Ar Saulo xa mi e nꞌar mꞌu̱i ya ku

1 Nunar Saulo xki ꞌñetꞌatho ár xu̱tha núꞌmu̱ bi tho ar ku Teba.

Nor paꞌö bi ndu̱i bi ntꞌu̱tsa ya ku núnu̱ Herusalen. Hagatho bi mfontꞌa nuya gamfi har ha̱i Nhudea ne Nsamaria. Ho̱nse̱ yá mpo̱te ar tsi Hmu himbi mfontꞌu̱.

2 ꞌRaya hogajöꞌi bi gu̱ꞌspa ár ndoꞌyo ar Teba bi ꞌya̱gi, ne xa bi zontꞌu̱.

3 Ar Saulo xa mi e nꞌar mꞌu̱i ya gamfi, ꞌramanꞌar ngu mi ku̱tꞌi mi ju̱ka ya ñꞌo̱ho̱ ne ya ꞌbe̱hñö nda zixa nda gotꞌar fa̱di.

Bi mhönga ar hoga mhö núnu̱ Nsamaria

4 Ha nu maꞌra ya gamfi xki njui ne xki mfontꞌi, habu̱ gatho mi thogi, mi mönga ar hoga mhö.

5 Ha nöꞌö már thuhu ar Lipe, bi ma har hnini Nsamaria, ma ba xipa ya jöꞌi togo ar tsi Hmu Hesukristo.

6 Ne nuya jöꞌi nꞌatꞌwu̱ mi huxa ma su nöꞌö mi mönga ar Lipe, ne mi hantꞌu̱ nuꞌu̱ ya ntꞌudi mi o̱tꞌö.

7 Ngetho nze̱ye̱ ya jöꞌi nuꞌu̱ xki nthe̱xkwi ya tsꞌondöhi mi e̱mbabi, ha nuya tsꞌondöhi xa mi he̱xa ya mhafi nda bo̱ni. Ne nze̱ye̱ ya da̱thi xki nza yá ndoꞌyo, ne ya dowa mi thitsꞌi.

8 Ne njapꞌu̱ xa mi pe̱ꞌsa nꞌar döta johya nuya mengu nor hniniꞌö.

9 Ka mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Simu, mar ñꞌete har hniniꞌö. Xki hya̱tꞌa nze̱ye̱ ya me Nsamaria, ne xa mi o̱tꞌa ndöta.

10 Ne gatho ya mengunu̱, ya döta ne ya txꞌu̱lo, xa mi jamasu mi o̱xa nöꞌö te mi mönga nöꞌö ar ñꞌeteꞌö, ne mi eñꞌu̱:

—Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ hömpa ár döta tsꞌe̱di Jö.

11 Gatho ya jöꞌi xa mi japamasu, ngetho ya mahamꞌu̱ xki hya̱tꞌu̱ mi uta ya ntꞌete.

12 Ha nu mi zo̱nga ar ku Lipe har hniniꞌö, bi mönga ar hoga mhö no̱mba ár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ne ár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo. Ne nze̱ye̱ ya ñꞌo̱ho̱ ne ya ꞌbe̱hñö mi ñꞌemu̱i ne mi nxixtheꞌu̱.

13 Gese̱ ar Simu bi jamfi ne bi nxixthe. Ne hyaxꞌmu̱ mi ñꞌowi ar Lipe, mi handa tengu ya döta ntꞌudi mi o̱tꞌe, ne xa mi ꞌyo̱tho.

14 Nu mi bö ya mpo̱te mi ꞌbu̱ Herusalen, nuya me Nsamaria xki hñömba ár mhö Jö nꞌehe, jange dama bi me̱hna ar Pedro ne ar Xuwa bi ma injanu̱.

15 Nu mi zo̱ñꞌu̱, bi ꞌya̱pa Jö nda hñöñꞌu̱ ár Hñö Jö.

16 Ngetho hinto xki mꞌe̱mpatho ár Hñö Jö, ho̱nse̱ xki nxixthe hár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo.

17 Jange ar Pedro ne ar Xuwa bi hñuꞌspa yá ꞌye̱ ya gamfi, ne bi hñömbabiꞌu̱ ár Hñö Jö.

18 Nu mi hyanda njapꞌu̱ ar Simu nöꞌö mar ñꞌetehmö, mi hömba ár Hñö Jö nuꞌu̱ togo mi hñuꞌspa yá ꞌye̱ ya mpo̱te, jange bi xipabi nda umba ar bojö,

19 ne bi ꞌñembabi:

—ꞌRaju̱ nꞌa tu̱i ar tsꞌe̱di gi höhu̱. Njapꞌu̱ to gatho ga huxa ma ꞌye̱ da hñömba ár Hñö Jö nꞌehe.

20 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi döti ne bi ꞌñembabi:

—Mꞌe̱hwi ri bojö. Yoꞌö xka beni da tsa̱ da tha̱nga ár tsꞌe̱di Jö.

21 Hingi pe̱ꞌsa ar se̱ki, ne hindi ꞌñepꞌaꞌi gi pe̱ nunar ꞌbe̱finu̱, ngetho Jö hingi numañho nöꞌö xka beni.

22 Jange mahyoni gi ꞌyo̱tꞌwa ár ntso̱ꞌmi ri tsꞌoki xka beni, ne ꞌya̱pa Jö, xömhö da pumpꞌa nöꞌö ga tsa̱ ha ri mu̱i.

23 Ngetho nuga di handi xa tso̱tꞌa ri mu̱i, ne xi gopꞌatho ar tsꞌoki.

24 Nuꞌmú̱ ar Simu bi dödi ne bi ꞌñenö:

—ꞌYa̱pkagihu̱tsꞌu̱ Jö, hinda zu̱kagi nöꞌö xka möñhu̱.

25 Ne nuꞌu̱ ya mpo̱te bi da̱majöni togo ma tsi Hmuhu̱ Hesu, bi mömba ár mhö Jö. Mꞌe̱fa bi menga Herusalen, ne hagatho ya hnini Nsamaria mi thogi, mi mönga ar hoga mhö.

Ar ku Lipe bi xixthe nꞌar me Etiopia

26 Mꞌe̱fa nꞌár e̱nxe̱ Jö bi zo ar ku Lipe, ne bi ꞌñembabi:

—Lipe, xta e ga pe̱ñꞌaꞌi gi ma makꞌangi, ju̱ ar ꞌñu kö Herusalen, di ma har hnini ár thuhu Gasa, thota ha ya otꞌatꞌo̱ho̱.

27 Nuꞌmú̱ ar Lipe dama bi gu̱ ar ꞌñu bi ma. Ne núꞌmu̱ mi ꞌyo ar ꞌñu, bi nthe̱wi nꞌar ñꞌo̱ho̱ már me Etiopia, ár ma̱xte ar ndöꞌbe̱hñö ár thuhu Kandase mar ndönu̱ Etiopia. Nor ñꞌo̱ho̱ꞌö már me̱sbojö ar ndöꞌbe̱hñö, xki mengi ma ba ndönga núnu̱ Herusalen.

28 Mi huxa har tönza ndi menga ár ha̱i, ne mi ne ar tꞌofo xki ꞌyotꞌa ar mꞌe̱hni Isaia.

29 Nuꞌmú̱ ár Hñö Jö bi ꞌñemba ar Lipe:

—Di ma ba tsu̱ nunar tönza xi manu̱, ne me̱wi.

30 Ar Lipe xa bi ntihi bi ma ba tsu̱ ar tönza. Ne bi ꞌyo̱xa nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ꞌö mi ne ár tꞌofo ar mꞌe̱hni Isaia, ne bi ꞌñembabi:

—Hage gi pödi tema di bo̱nga nöꞌö gi nehe.

31 Ha nor ñꞌo̱ho̱ꞌö bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hanja da za̱ ga pödi te di bo̱ni nuꞌmu̱ hinto da utkagi.

Ne bi ꞌya̱pa ar Lipe nda bo̱tsꞌe ne nda hñuhwi.

32 Nöꞌö ar xe̱ni ár Tꞌofo Jö habu̱ mi nehe, enö njawa:

Nöꞌö bi ñhetho ngu nꞌar tsi de̱ti tsꞌitsꞌi da tho.

Ngu nꞌa tsi ndöni da ngone núꞌmu̱ da tꞌöxi,

njapꞌu̱ himbi mafi.

33 Mi ñꞌenda ya jöꞌi, ne hinto bi ꞌyo̱tꞌwa ar tsꞌu̱tꞌwi.

Ne nuyá mëni, hinto tsa̱ da metwabi,

ngetho bi thökwa ár tewa har ximha̱i.

34 Nepꞌu̱ nor me Etiopia bi ꞌñembabi ar Lipe:

—Jakar möte gi xikagi togo no̱nga ár mꞌe̱hni Jö. Hage mi no̱nga ár mꞌu̱ise̱, wa mi no̱nga manꞌa.

35 Nuꞌmú̱ ar Lipe bi gu̱ nunár xe̱ni ar Tꞌofo mi ne ar me Etiopia, ne bi ndu̱i bi xipabi ar hoga mhö no̱nga ar tsi Hmu Hesu.

36 Núꞌmu̱ mi ꞌyo ar ꞌñuꞌu̱, bi zo̱nga habu̱ mi jar dehe, ne bi ꞌñenga nöꞌö ar me Etiopia:

—Jawa ar dehe. Hage hinda tsa̱ ga nxixthega ꞌmu̱.

37 Ha nor Lipe bi ꞌñembabi:

—Nuꞌmu̱ xa gi ñꞌemu̱i ne xi zo ri mu̱i, hö da tsa̱.

Nor me Etiopia bi ꞌñenö:

—Hö, di ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo gehnu̱ ár Tꞌu̱ Jö.

38 Nunu̱ bi mö nda mꞌa̱ꞌma ar tönza, ne bi göi bi yu̱tꞌu̱ har dehe gatho yoho. Ne ar Lipe bi xixthe ar me Etiopia.

39 Ha nu mi bo̱xꞌu̱ har dehe, ar Lipe bi mꞌe̱tho, ngetho ár Hñö Jö bi zitsꞌi. Ne ar me Etiopia himbi mengi bi hyandi, ne xa bi njohyaꞌö bi gu̱ ar ꞌñu bi ma.

40 Ha nunar Lipe bi zo̱nu̱ Asoto. Ha núꞌmu̱ mi thohnu̱, bi ndu̱i bi mönga ar hoga mhö ha ya hnini mi ja har ꞌñu ndi ma Nsesarea.

9

Ar Saulo bi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo

(Hch. 22:6‑16; 26:12‑18)

1 Ha nuya paꞌu̱ ar Saulo mi huꞌsa nda hyo gatho nuꞌu̱ mi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu. Ne bi ma ba kꞌöꞌsa ar döngamöjö,

2 ma ba a̱pa ya he̱ꞌmi nda hñöꞌspa yá nijö ya xodyo núnu̱ Ndamasko. Njapꞌu̱ núꞌmu̱ nda dinga ꞌra nuꞌu̱ mi te̱mba ár ꞌñu ar tsi Hmu Hesu, ya ñꞌo̱ho̱ wa ya ꞌbe̱hñö, gatho nda tsi Herusalen, ne nda gotꞌa har fa̱di.

3 Ha núꞌmu̱ mi ꞌyo ar ꞌñu, ꞌbu̱tho nda zo̱nga Ndamasko, nꞌa mbi hyexta nꞌar hyatsꞌi ndi ꞌñe mhetsꞌi.

4 Bi hwankꞌmu̱, ne bi ꞌyo̱ nꞌar mhö mi enö:

—Saulo, Saulo, yoꞌö gi u̱tsagi.

5 Nuꞌmú̱ ar Saulo bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Ndada, togoꞌi.

Nöꞌö bi dödi:

—Nuga dar Hesu, togo gi u̱tsa. Go xka ntsꞌokse̱, ngu nꞌar boi pu̱nga ar maza.

6 Ne ar Saulo xa mi ntsu mi nhwötꞌi, ne bi ꞌñenö:

—Ma tsi Hmuꞌi, teme gi ne ga pe̱pya.

Nuꞌmú̱ ar tsi Hmu bi ꞌñembabi:

—Nangi, di ma ba ku̱tꞌa har hnini, ka ma da nsiꞌanu̱ tema gi pe̱fi.

7 Ne nuꞌu̱ ya ñꞌo̱ho̱ mi ñꞌowi ar Saulo, bi mꞌa̱ꞌu̱ himi pödi te nda beñꞌu̱, ngetho bi ꞌyo̱ꞌu̱ ar mhö nꞌehe, ha hinto bi hyandi togo mi ñö.

8 Nepꞌu̱ ar Saulo bi nangi bi mꞌa̱i, ne bi zo̱tyá da̱, mödi himbi za̱ te bi hyandi. Jange bi ngu̱hni bi tsꞌixa har hnini Ndamasko.

9 Ne ka ba ꞌbu̱hnu̱ hñupa himi handi. Ne nuya hñupayu̱ hinte bi zi.

10 Núnu̱ Ndamasko ka mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar gamfi már thuhu ar Anania. Nunu̱ bi zo ar tsi Hmu ngu nꞌar tꞌi, ne bi ꞌñembabi:

—Ha gi o̱de, Anania.

Nöꞌö bi dötwabi:

—Te gi jaki, tsi Hmu.

11 Ha nu ar tsi Hmu bi ꞌñembabi:

—Nangi di ma har ꞌñu ár thuhu Njöntho, ne ba honga nꞌar ñꞌo̱ho̱ ár thuhu ar Saulo me Tarso, ꞌbu̱ hár ngu ar Huda. Nu xki tso̱nu̱ ma gi tini matꞌa Jö.

12 Nöꞌö xta utwabi ngu nꞌar tꞌi, ma da zo̱nga nꞌar ñꞌo̱ho̱ ár thuhu ar Anania, ne da hñuꞌspa yá ꞌye̱, njapꞌu̱ da mengi da hyandi.

13 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ar ku Anania, bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Ma tsi Hmuꞌi, nze̱ye̱ togo xi xikagi nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ xa xi ꞌñe ar mꞌu̱i nuꞌu̱ te̱ñꞌaꞌi ꞌbu̱hnu̱ Herusalen.

14 Ha xi umba nse̱ki ya ndömöjö da e da gu̱ gatho nuꞌu̱ matꞌa ri thuhuwa nꞌehe.

15 Nuꞌmú̱ ar tsi Hmu bi ꞌñemba ar Anania:

—Di ma gi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö di xiꞌaꞌi. Ngetho go ger ñꞌo̱ho̱nu̱ xta hwahni da me̱pkagi, ne da utka ma thuhu nuꞌu̱ ya me Israel, nuꞌu̱ hingya me Israel ne yá ndö.

16 Ne go ma ga utka hangu ma da thogi ngetho da̱tka ma thuhu.

17 Nuꞌmú̱ ar Anania bi ma, ba ku̱tꞌa har ngu habu̱ mi ꞌbu̱ ar Saulo, bi hñuꞌspa yá ꞌye̱, ne bi ꞌñembabi:

—Ku Saulo, ar tsi Hmu Hesu nöꞌö ga hyanda har ꞌñu ngi ꞌñekwa, gehnu̱ xpa pe̱nkagi ga husꞌa ma ꞌye̱ ne da mengi gi hyandi, ne gi nzinga ár Hñö Jö.

18 Nuꞌmú̱ bi hyo̱ ꞌra ngu yá koto ya hwö mi kotwa yá da̱ ar Saulo, ne dama bi mengi bi hyandi, ne bi mꞌa̱i bi ma ba nxixthe.

19 Nu mi ñuni bi menga ár tsꞌe̱di, ne bi mꞌu̱hwinu̱ ya ku Ndamasko ꞌra ya pa.

Ar ku Saulo bi mömba ár mhö Jö har hnini Ndamasko

20 Nepꞌu̱ ngutꞌa bi ma ba da̱majöni ar tsi Hmu Hesukristo ha yá nijö ya xodyo, mi xipabiꞌu̱ ar Hesu gehnu̱ ár Tꞌu̱ Jö.

21 Ne gatho nuꞌu̱ togo mi o̱xa nöꞌö mi möñꞌö, xa mi ꞌyo̱tho ne mi eñꞌu̱:

—Ha hinga gehnu̱ togo mi ju̱ mi netꞌa nuꞌu̱ togo mi matꞌwa ár thuhu ar Hesu núnu̱ Herusalen. Wa hinga gehnu̱ xki ꞌñehe nda xo̱tya gamfi, ne nda ziꞌspa ya ndömöjö.

22 Ha nunar ku Saulo hyaxꞌmu̱ mi huxa ár tsꞌe̱di nda xipa yá mixodyowi nunar Hesu gehnu̱ ar Kristo. Ne nuya xodyo mi ꞌbu̱hnu̱ Ndamasko himi pödi te nda beni.

Ar Saulo bi kꞌotꞌa ha yá ꞌye̱ ya xodyo

23 Bi tho yapa, ne ya xodyo bi nko nda hyoꞌu̱ ar Saulo.

24 Bi nsipabi ar Saulo nöꞌö mi beñꞌu̱ nda ꞌyo̱tꞌe. Parxui mi supa gatho yá goxthi ar hnini, mi ne nda hyohmö.

25 Jange nuya ku bi ma̱xa ar Saulo nda bo̱nga har hnini, bi njöꞌmtho har jödo mi kotꞌa ar hnini, bi tꞌe̱ntꞌa ha nꞌar ꞌbo̱tsꞌe mi nxui.

Ar Saulo mi ꞌbu̱hnu̱ Herusalen

26 Nu mi zo̱nu̱ Herusalen ar Saulo, mi nemhö nda ñꞌowi ya ku. Ha nuyu̱ xa mi ntsu, himi ñꞌemu̱iꞌu̱ xki gamfi nꞌehe.

27 Nunar ku Berhnabe bi zixa habu̱ mi ꞌbu̱ ya mpo̱te, ne bi metwabiꞌu̱ hanja xki hyanda ar tsi Hmu har ꞌñu, ne xki ñöwi, ne himbi ntsu bi da̱ta majöni ár thuhu ar tsi Hmu Hesu núnu̱ Ndamasko.

28 Ne njapꞌu̱ bi za̱ bi mpe̱hwi ya gamfinu̱ Herusalen habu̱ gatho mi ꞌyoꞌu̱.

29 Himi ntsunu̱ nda mömba ár thuhu ar tsi Hmu, ne mi ntsa̱hñökiwi nuya xodyo mi ñö ar griego, jange nuyu̱ nꞌe, mi nehmö nda hyo.

30 Ha nu mi bö ya ku nöꞌö xki tꞌe̱kwabi, bi zixꞌu̱ Nsesarea, nepꞌu̱ bi me̱ñꞌu̱ nda ma Tarso.

31 Nuꞌmú̱ gatho ya gamfi mi pe̱ꞌsa nꞌar hogamꞌu̱inu̱ Nhudea, Ngalilea ne Nsamaria. Ne ndi hñuxa yá jamfi, ne mi ꞌyoꞌu̱ mi tsupa Jö, ne ár Hñö Jö mi fa̱xꞌu̱ nda xu ya gamfi.

Ar Enea bi ditsꞌi

32 Har ku Pedro mi ꞌyo mi tso̱nga gatho ya gamfi, ne bi ma ba kꞌöꞌsa ya ku mi ꞌbu̱hnu̱ Lida.

33 Ne ka bi nthe̱winu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ ár thuhu ar Enea, mi pe̱ꞌsa hñöto nje̱ye̱ mi ꞌbe̱ngar tꞌoxi, xki nza ár ndoꞌyo.

34 Ne bi ꞌñemba ar Pedro:

—Ha gi o̱de Enea, ar tsi Hmu Hesukristo xi o̱theꞌi. Nangi, ju̱xa ri fidi.

Ne nöꞌö dama bi nangi.

35 Ne gatho ya mengunu̱ Lida ne ya me Saron, mi hyantꞌu̱, bi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu.

Ar Dorka bi joꞌspa ár te

36 Núnu̱ har hnini Nhope mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ꞌbe̱hñö mar gamfi, mar thuhu ar Tabita, har griego tꞌembabi Dorka. Nunu̱ himi tsa̱ya̱ mi o̱tꞌa ya ñho ne mi fa̱xa ya hyoya.

37 Ha nuya paꞌu̱ bi zu̱ nꞌar hñeni ne bi du. Nepꞌu̱ bi nsu̱kwa ár ndoꞌyo ngu yá ntꞌumbiꞌu̱, ne ba ꞌbe̱ ha nꞌar ngu mi to̱ mañö.

38 Getꞌu̱ Nhope ꞌbu̱ ar hnini Lida. Ne nuya gamfi me Nhope xki ꞌyo̱de mi ꞌbu̱hnu̱ Nlida ar ku Pedro. Jange bi mꞌe̱hna yoho togo ma nda tsihi, ne nda ꞌñembabi:

—Di a̱ꞌahe gi jar möte ga möhö ngutꞌa Nhope.

39 Dama bi nanga ar Pedro bi me̱wi. Ne nu mi zo̱ni, bi tsꞌixa har ngu mi to̱ mañö, habu̱ xki mhuntsꞌa nze̱ye̱ ya ꞌranxu xa mi zontꞌa togo bi du. Ne ar Pedro bi gotꞌatho, ne bi tꞌutwabi nuya pahni ne maꞌra ya he xki hyoka ar Dorka núꞌmu̱ mi tetho.

40 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi ꞌbe̱pa nda bo̱nga nthi gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱, ne bi nda̱ndihmö, bi ꞌya̱pa Jö. Nepꞌu̱ bi ñhanda habu̱ mi ꞌbe̱nga nöꞌö xki du, ne bi ꞌñembabi:

—Tabita, nangi.

Ne nöꞌö dama bi zo̱tꞌa yá da̱, ne nu mi hyanda ar Pedro, bi nangi bi hñudi.

41 Ne ar Pedro bi mipa ár ꞌye̱, ne bi ꞌba̱ꞌmi. Nepꞌu̱ bi zohna ya ꞌranxu ne nu maꞌra ya ku, ne bi utwabi xki mengi xki nte.

42 Ne xo̱ge har hnini Nhope bi nxanga nöꞌö teme xki thogi, ne nze̱ye̱ ya jöꞌi bi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesu.

43 Har Pedro bi gohnu̱ Nhope nze̱ye̱ ya pa hár ngu nꞌar ku ár thuhu ar Simu, ar hokaximhni.

10

Ar Pedro ne ar Kornelio

1 Mi ꞌbu̱hnu̱ Nsesarea nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Kornelio. Nunu̱ mar döndogu har mhuntsꞌa ndogu mi tꞌembabi ya me Italia.

2 Nunu̱ xa mar hogajöꞌi, ne mi tsupa Jö, mahye̱giwi gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱ hár ngu. Ne mi fa̱xa nuꞌu̱ ma ya hyoya, ne hyaxꞌmu̱ mi matꞌa Jö.

3 Zo̱ta nꞌar pa ngu nꞌar hñu nde, bi hyanda xiñho nꞌár e̱nxe̱ Jö ngu nꞌar tꞌi, bi watꞌa habu̱ mi ꞌbu̱ꞌö, ne bi ꞌñembabi:

—Kornelio.

4 Nu mi hyandi xa bi kꞌötꞌi ne xa bi ntsu, bi ꞌñenö:

—Tsi Hmu, te gi jaki.

Ha nunar e̱nxe̱ bi ꞌñembabi:

—Nuya ri ntꞌa̱pa Jö, ne nuya ri hoga ꞌbe̱fi xka ꞌyo̱tꞌe, xi hyantꞌa Jö ne hinxi pumhni.

5 Jange nupya pe̱hna ꞌra ya mꞌe̱hni har hnini Nhope, ma da tsi ar Simu nöꞌö xi thuꞌspabi ar Pedro.

6 Nöꞌö bi ꞌbu̱ hár ngu manꞌar Simu nöꞌö hoka ya ximhni, ꞌbu̱ har ñönthe. Nunar Pedronu̱ go ma da xiꞌaꞌi te di ꞌñepꞌaꞌi gi ꞌyo̱tꞌe.

7 Ne nu mi ma nor e̱nxe̱ mi ñöwi ar Kornelio, nunu̱ bi zohna yoho yá ꞌbe̱go ne nꞌar ndogu xa mi honga Jö nꞌehe, gehnu̱ mi pe̱pabi xiñho.

8 Bi metwabi gatho nöꞌö te xki thogi, ne bi me̱hna har hnini Nhope.

9 Ha nu ár hyaxꞌö mi ꞌyo ar ꞌñuꞌu̱, ne txꞌu̱tho mi ꞌbe̱di nda zo̱nga har hnini Nhope, geꞌmu̱ ar Pedro bi bo̱xa mañö ár njoꞌmi ar ngu nda ꞌya̱pa Jö, ngu mi made mpa.

10 Ne xa mi tsu̱ nꞌar thuhu, xa mi nemhö nda ñuni. Ha núꞌmu̱ mi thokwabi te nda zi, bi hyanda nꞌar ntꞌudi ngu nꞌar tꞌi.

11 Bi hyandi bi xo mhetsꞌi, ne ba jöꞌma har ha̱i ngu nꞌar döta dutu mi thuꞌsa gatho goho yá ñöni.

12 Ne har dutuꞌö, mi ku̱xa gatho ya zuꞌwe tu goho yá wa, nuꞌu̱ nju̱tꞌa har ha̱i, ne nuꞌu̱ nsa̱nga har ndöhi.

13 Ne bi ꞌyo̱ nꞌar mhö mi enö:

—Pedro, nangi, hyo ya zuꞌwe gi tsa.

14 Ha nunar Pedro bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hinda nejö, tsi Hmu, ngetho hiñhamꞌu̱ xta tsi nöꞌö hindi ꞌñepki ga tsi ne hingi tꞌaxi.

15 Bi mengi bi nheki nuna ar mhö manꞌagi:

—Yo gi xipa hindi ꞌñepꞌaꞌi gi tsi nöꞌö xi xu̱ka Jö ne xi tꞌaxki.

16 Hñuꞌgi bi ntꞌo̱de, ne bi nju̱xa mhetsꞌi manꞌagi nöꞌö ar dutuꞌö.

17 Nunar Pedro mi ꞌbu̱hnu̱ xa mi ꞌyonga ár mfeni, mi ne nda bödi te ndi bo̱nga nöꞌö ngu ar tꞌi xki hyandi. Ja bi zo̱ ꞌmu̱ har goxthi yá mꞌe̱hni ar Kornelio, mi ñꞌa̱ni habu̱ mi ꞌbu̱ ár ngu ar Simu mi hoka ya ximhni.

18 Ne bi ñꞌa̱ñꞌu̱ ntsꞌe̱di, ha mi ꞌbu̱hnu̱ ar Simu nöꞌö xki thuꞌspabi ar Pedro nꞌehe.

19 Ar Pedro mi benda nöꞌö ngu ar tꞌi xki hyandi, geꞌmu̱ bi ꞌñembabi ár Hñö Jö:

—Bi zo̱ hñu ya ñꞌo̱ho̱ hoñꞌaꞌi.

20 ꞌBa̱i, ne köi gi me̱wi. Yo gi yomi, ngetho go xta pe̱nkayu̱.

21 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi göi bi ma habu̱ mi ꞌba̱ nuꞌu̱ yá mꞌe̱hni ar Kornelio, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Go geke togo gi hoñhu̱. Tema xka ꞌñehu̱.

22 Nuyu̱ bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Xpa pe̱nje ma döndoguhe ar Kornelio, nꞌar hoga ñꞌo̱ho̱ tsupa Jö, ne gatho ya xodyo ñömañhobi. Ha nꞌár e̱nxe̱ Jö bi xipabi nda me̱hna togo nda e nda zixꞌa ár nguꞌö, da ꞌyo̱xa nöꞌö gi xipabi.

23 Ar Pedro bi thoki bi umba nse̱ki bi ñꞌoxꞌu̱ nöꞌö ar nxuiꞌö habu̱ mi ꞌbu̱ꞌö. Ne ár hyaxꞌö ar Pedro bi nangi bi me̱wiꞌu̱, ne bi de̱nga maꞌra ya ku ma ya mengunu̱ Nhope.

24 Ár yopa bi zo̱ñꞌu̱ Nsesarea habu̱ mi ꞌbu̱ ar Kornelio mi to̱ꞌmi. Ne xki zohna gatho yá mëni, ne nuꞌu̱ yá ñꞌowi mi ntsixkwi xiñho.

25 Nu mi zo̱nga ar Pedro hár ngu ar Kornelio, nunu̱ bi bo̱ni bi dödi, ne bi nda̱ndihmö ha yá wa mi ne nda ndöni.

26 Ha nunar Pedro bi ꞌba̱ꞌmi, ne bi ꞌñembabi:

—Nangi, ngetho nuga dar ñꞌo̱ho̱ ngu nu maꞌra.

27 Núꞌmu̱ mi ñöwi, bi yu̱tꞌu̱ mbor ngu. Ka mi ꞌbu̱hnu̱ nze̱ye̱ ya jöꞌi xki mhuntsꞌi.

28 Ne ar Pedro bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱ gi pöhu̱ dar xodyohe, ne ha ma ntꞌumbihe högagihe ga nthöskwihe nuꞌahu̱ hingar xodyohu̱, ne hingi tsa̱ ga ku̱the ha ri nguhu̱. Mödi njapꞌu̱, Jö xi utkagi hinto ga embabi hindi ꞌñepi ga ñöꞌbe, ne hinga xipi hingi tꞌaxi.

29 Jange mi xikagi ri mꞌe̱hni nga ekwa, hinda o̱tꞌa ma ꞌñöngi, ngutꞌa da ehe. Xikagihu̱ te gi jaju̱.

30 Nuꞌmú̱ ar Kornelio bi döti ne bi ꞌñembabi:

—Pe̱ꞌsa goho mpa ngu ar xe̱nimpanu̱, ndi ꞌbu̱kwa ha ma ngu, ndi bëhë ne ndi matꞌa Jö ngu di nzöi di o̱tꞌe. Ngur hñu nde, nꞌa nda handatho nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi he nꞌar dutu xa mi hwe̱xki, mi ꞌba̱hnu̱ ndi ñhantꞌbe.

31 Ne bi ꞌñengagi: Kornelio, Jö xi ꞌyo̱xa nöꞌö xka ꞌya̱pabi, ne xi hyanda nöꞌö ar ñho xka ꞌyo̱tꞌwa ya hyoya.

32 Pe̱hna togo da ma har hnini Nhope, ma da tsiñꞌa ar Simu, nöꞌö tꞌembabi ar Pedro nꞌehe. ꞌBu̱ hár ngu manꞌa ar Simu ar hokaximhni, ꞌbu̱ har ñönthe. Ne nu xta zo̱ꞌö, ma da xiꞌa te gi pe̱fi.

33 Jange ngutꞌa da pe̱mpꞌu̱ togo ba hoñꞌaꞌi, ne xka ꞌyo̱tꞌa xiñho xka ekwa. Ngu gi nu, gatho di ꞌbu̱hewa hár nthandi Jö, ne di ne ga o̱he nöꞌö xi ꞌraꞌi gi xije.

34 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi du̱ꞌmi bi ñö, ne bi ꞌñenö:

—Nupya hö, xta pödi majöni Jö handa mahye̱tho gatho ya jöꞌi.

35 Numañhoꞌö gatho nuꞌu̱ togo ꞌyo hár nsuꞌö ne o̱tꞌa nöꞌö xiñho, mödi habu̱ gatho ya menguꞌu̱.

36 Jö ba pe̱mpa ár mhö ya me Israel, ar hoga mhö no̱nga ar hogamꞌu̱i unga ar Hesukristo, gehnu̱ ár Hmu gatho ya meximha̱i.

37 Ngu xka ꞌyo̱se̱hu̱ gatho nöꞌö xi tho ha ma ha̱ihe nuje dar xodyohe, bi ndu̱ Ngalilea núꞌmu̱ ar Xuwa xki wadi mi no̱nga ar xixthe, ne bi nu̱nga gatho har ha̱i Nhudea.

38 Gi pöhu̱ nꞌe, Jö bi umba ár Hñö ar Hesu me Nasare. Bi me̱ꞌsa ar tsꞌe̱di bi ñꞌo bi ꞌyo̱tꞌa ya ñho, ne bi o̱thebi yá hñeni gatho nuꞌu̱ togo xki dëntꞌa ar tsꞌondöhi. Bi tsa̱ bi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱, ngetho mi ꞌbu̱hwi Jö.

39 Ne nuje di da̱he majöni gatho nöꞌö bi ꞌyo̱tꞌa ar Hesu har hnini Herusalen ne xo̱ge har ha̱i Nhudea. Mꞌe̱fa nunu̱ bi tsꞌu̱ta ha nꞌar za bi tho.

40 Gehnu̱tho togo Jö bi japi bi nte manꞌagi ár hñupa, ne bi ñꞌudi da hanthe.

41 Himbi ñꞌudi bi hyanda gatho ya jöꞌi. Ho̱nse̱gihe da hanthe, ngetho hár ndu̱itho, Jö xki hwankagihe nga da̱thwe majöni. Nuje da ñumꞌehe ne da tsithehe mahye̱gi núꞌmu̱ mi mengi bi nte.

42 Ne bi me̱nkagihe ga xife ya jöꞌi, ne ga da̱he majöni gehnu̱ xi hñuxa Jö ngu ar tsꞌu̱tꞌwi, ne da hñöꞌspa majöni nuꞌu̱ tetho ne nuꞌu̱ xi du.

43 Ne gatho yá mꞌe̱hni Jö mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo, bi da̱majöni bi ꞌñeñꞌu̱, gatho nuꞌu̱ da ñꞌemu̱ibi ár thuhu, da mpumbabi yá tsꞌoki.

44 Ar Pedro himi jwatho nda mönga nuya mhöyu̱, ba kö ár Hñö Jö, ne bi zu̱ gatho nuꞌu̱ mi o̱xa nöꞌö mi mönga ar Pedro.

45 Ha nuya xodyo ma ya gamfi ba ñꞌowi ar Pedro, xa mi ꞌyo̱tho, ngetho xki hñömba ár Hñö Jö nꞌehe nuꞌu̱ himya xodyo.

46 Bi ꞌyo̱de mi ñö maꞌra ya mhö nuꞌu̱ himi pöꞌu̱, ne mi umba njamödi Jö.

47 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi ꞌñenö:

—Togo da za̱ da hñökwabi da nxixtheyu̱. Nuyu̱ xi hñömba ár Hñö Jö mahye̱gi ngu xta höñhu̱ nꞌehe.

48 Ne bi ꞌbe̱pabiꞌu̱ nda nxixthe hár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo. Ha nuyu̱ bi ꞌya̱pa ar Pedro nda gohwinu̱ maꞌra ya pa.

11

Ar Pedro bi metwa ya ku me Herusalen nöꞌö xki ꞌyo̱tꞌa Jö

1 Bi ꞌyo̱ ya mpo̱te ne maꞌra ya gamfi mi ꞌbu̱ Nhudea, nuya himya xodyo xki hñömba ár mhö Jö nꞌehe.

2 Ne mi menga ar ku Pedro Herusalen, ka ba tsu̱hnu̱ nuyá mixodyowi ma ya gamfi ne mi te̱nda yá ntꞌumbiꞌu̱.

3 Ne bi ꞌñembabi:

—Hanja xka ku̱tꞌa ha yá ngu ya ñꞌo̱ho̱ hingya xodyo, ne xka ñungwi.

4 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi mu̱di bi ꞌyotꞌwa ar ꞌñu gatho nöꞌö xki thogi, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

5 —Nuga ndi ꞌbu̱hnu̱ ndi a̱pa Jö har hnini Nhope, ne da handa nꞌar ntꞌudi ngu ar tꞌi. Ba jöꞌma mhetsꞌi nꞌar döta dutu mi thuꞌsa gatho goho yá ñöni, ne bi jöꞌma habu̱ ndi ꞌbu̱i.

6 Ne nu nda kꞌötꞌi, da handi mi ku̱ gatho ya zuꞌwe tu goho yá wa, ya zate, ya zuꞌwe nju̱tꞌa har ha̱i, ne nuꞌu̱ nsa̱nga har ndöhi.

7 Nꞌa nda o̱ta nꞌar mhö bi ꞌñengagi: Pedro, nangi gi hyo gi tsa.

8 Ne da embabi: Hinda nejö, tsi Hmu, ngetho hiñhamꞌu̱ xta tsiga nöꞌö hindi ꞌñepki ga tsi hingi tꞌaxi.

9 Nuꞌmú̱, nöꞌö ar mhö mi e mhetsꞌi bi mengi bi zokagi, ne bi ꞌñengagi: Yo gi xipabi hindi ꞌñepꞌaꞌi gi tsi nöꞌö xi xu̱ka Jö, ne xi tꞌaxki.

10 Bi nheki ar hñuꞌgi, ne bi nju̱xa mhetsꞌi nöꞌö ar dutuꞌö.

11 Nꞌa mbi zo̱nda hñu ya ñꞌo̱ho̱ har ngu habu̱ ndi ꞌbu̱ka, xki ꞌñe Nsesarea xki ꞌbe̱hni nda zixkagi.

12 Ne ár Hñö Jö bi xikagi hinge nga yomi nga me̱ꞌbeꞌu̱. Ne da me̱ꞌbe nuyu̱ ma ꞌrato ya kuyu̱. Nda tso̱ñhe da ku̱the hár ngu nöꞌö togo xki me̱hna yá mꞌe̱hni nda zixkagi.

13 Ha nor ñꞌo̱ho̱ꞌö bi xije hanja xki hyandnu̱ hár ngu nꞌár e̱nxe̱ Jö mi ꞌba̱hnu̱, ne bi ꞌñembabi ꞌnö: Pe̱hna ꞌra ya mꞌe̱hni har hnini Nhope, ma da tsi ar Simu nöꞌö xi thuꞌspabi ar Pedro.

14 Nunu̱ ma da xiꞌaꞌi ya mhö da ma̱xꞌaꞌi gi mpo̱ho̱, ne gatho ya mengu ri ngu.

15 Ha nu nda du̱ꞌmi da ñö, bi hñöñꞌu̱ ár Hñö Jö ngu da höñhu̱ ar ndu̱i nꞌehe.

16 Da bemꞌu̱ nöꞌö xki mönga ma tsi Hmuhu̱ núꞌmu̱ bi ꞌñenö: Ar Xuwa mi xixthe har dehe, ha nuꞌahu̱ ma gi nxixthehu̱ gi nziñhu̱ ár Hñö Jö.

17 Nuꞌmu̱ Jö bi ne bi hwëkwabi ár Hñö mahye̱gi nguju̱ di ñꞌemu̱ihu̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo, ter mꞌe̱kagiga ga hökwa ár ꞌbe̱fi Jö.

18 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ nuya ku mi ꞌbu̱hnu̱ Herusalen, bi ñhetho, ne bi nsunda Jö, bi ꞌñeñꞌu̱:

—Njapꞌu̱tho xi hwëkwa Jö nuꞌu̱ hingya xodyo da ꞌyo̱tꞌwár ntso̱ꞌmi, ne da me̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi nguju̱.

Nuꞌu̱ xi jamfi ꞌbu̱ har nijö Antiokia

19 Nuꞌu̱ ya ku xki ntꞌu̱tsa xki mfontꞌi nuꞌu̱ ya pa mi tho ar ku Teba, ꞌra ba tso̱nga har ha̱i Fenisia, maꞌra Txipre, ha maꞌra Antiokia. Ne habu̱ gatho mi thoꞌu̱, hinto maꞌra mi xipa ár mhö Jö, ho̱nse̱ yá mixodyowi.

20 Ha mi ñꞌowi ꞌra ya ku ma ya me Txipre, ne maꞌra ya me Sirene. Nu mi zo̱ñꞌu̱ har hnini Antiokia, bi metwabiꞌu̱ ár hoga mhö ar tsi Hmu Hesu nuꞌu̱ ya jöꞌi himya xodyo nꞌehe.

21 Jö bi umba ar tsꞌe̱diꞌu̱, ne nze̱ye̱ ya jöꞌi bi ñꞌemu̱i, ne bi de̱mba ár ꞌñu ar tsi Hmu Hesu.

22 Nu mi bö ya ku mi ꞌbu̱hnu̱ Herusalen nöꞌö mi thohnu̱ Antiokia, bi me̱ñꞌu̱ injanu̱ ar ku Berhnabe.

23 Ne mi zo̱ñꞌö, bi hyandi teme xki hwëkwabi Jöꞌu̱, ne xa bi njohya. Ne bi xipa gatho nuꞌu̱ xki ñꞌemu̱inu̱, hinge nda hye̱pꞌu̱ nunar jamfinu̱, ne nda umba yá mu̱i nda hyonga Jö.

24 Ar Berhnabe xa mar hoga ku, ne xki nzinga ár Hñö Jö, xa mi tse̱ ár jamfi. Njapꞌu̱ nze̱ye̱ ya jöꞌi bi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu.

25 Nepꞌu̱ ar Berhnabe bi ma Tarso, ba honga ar Saulo, ne mba tini bi zixa Antiokia.

26 Ne ka bi mꞌu̱hnu̱ nꞌa nje̱ye̱ nuya yohoyu̱, mi mhunskwi ya gamfi, ne mi utwa ár mhö Jö nze̱ye̱ ya jöꞌi. Ka gehnu̱ Antiokia habu̱ bi ndu̱i bi nsipabi ya gamfi ma ya me̱pa Kristo.

27 Nuya paꞌu̱ ba po̱nga Herusalen ꞌra yá mꞌe̱hni Jö, bi ma Antiokia.

28 Nꞌaꞌu̱ már thuhu ar Agabo, bi mꞌa̱ madeda habu̱ xki mhuntsꞌa ya ku. Ne bi nzinga ár Hñö Jö, bi ꞌñenö ma nda nja nꞌar döta thuhu xo̱ge ár nxidi ar ximha̱i. Ne hö, bi tho ngu xki möñꞌö nuya pa mar dönga ndö Nroma ar Klaudio.

29 Nepꞌu̱ nuya gamfi me Antiokia bi beñꞌu̱ nda me̱mpa nꞌar mfa̱tsꞌi nuꞌu̱ maꞌra ya gamfi mi ꞌbu̱hnu̱ Nhudea. Nꞌa ngu nꞌa bi unga nöꞌö mi tsu̱pa yá tsꞌe̱di.

30 Ne nunar mfa̱tsꞌi bi uñꞌu̱, bi me̱mpa nuyá ndö ar nijö Nhudea, ne go bi hñöxa ar Berhnabe, bi me̱wi ar Saulo.

12

Ar Hakobo bi tho, ne ar Pedro bi nju̱ bi jotꞌi

1 Nuya paꞌu̱ ar ndö Erode bi ndu̱i bi u̱tsa ya gamfi, mi honi hanja nda hyo.

2 Ne ndo̱jwaitho bi tho ar Hakobo ár jödö ar Xuwa.

3 Ha nu mi bödi mi numañho ya xodyo, bi me̱hna nda nju̱ ar Pedro nꞌehe. Bi nju̱ ha nꞌár ngo ya xodyo núꞌmu̱ mi tsꞌi ar thuhme himi jotsꞌi.

4 Ha nu mi nju̱ꞌö, bi jotꞌa har fa̱di. Ne bi tꞌe̱ntꞌwa ha yá ꞌye̱ ꞌre̱tꞌamaꞌrato ya ndogu, xki ñhege goho nꞌa ngu nꞌa nda suꞌö. Ngetho ar Erode mi beni ngu nda wata ár ngo ar baxjwa, nda nju̱ka har fa̱di nda mꞌa̱ꞌma ntsꞌu̱tꞌwi madeda ya jöꞌi.

5 Nuꞌmú̱ ar Pedro, xa mi nsu xiñho har fa̱di. Ha nuya ku himi tsa̱ya̱ mi matꞌwa Jö.

Ar Pedro bi nju̱ka har fa̱di

6 Nꞌapatho mi ꞌbe̱di nda gu̱ka har fa̱di ar Erode, nor nxuiꞌö ar Pedro mi öhö madeda yoho ya ndogu, mi thötꞌa ya nthöhibo̱jö, ne nu maꞌra ya ndogu mi ꞌba̱ hár goxthi ar fa̱di mi su.

7 Mi da̱ni bi mꞌa̱hnu̱ nꞌár e̱nxe̱ Jö, ne xa bi yotꞌa mbo har fa̱di. Nunar e̱nxe̱ bi da̱mbár ꞌbo̱tsꞌe ar Pedro ne bi ꞌya̱, ne bi ꞌñembabi:

—Nxo̱ni nangi.

Nuꞌmú̱, dama bi hyo̱ta ya bo̱jö ha yá ꞌye̱ ar Pedro.

8 Nepꞌu̱ bi ꞌñemba ar e̱nxe̱:

—Du̱tꞌa ri ngu̱tꞌi ne thötꞌa ri thiza.

Ne nöꞌö dama bi ꞌyo̱tꞌa ngu xki mꞌe̱pabi. Bi ꞌñemba ar e̱nxe̱ nꞌehe:

—Pa̱tꞌa ri pa̱tꞌi, ne te̱ngagi.

9 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi bo̱ni mi te̱nga ar e̱nxe̱, mödi himi ñꞌemu̱i mi majöni nöꞌö mi thogi, ngetho mi beñꞌö mi ꞌwiꞌthö.

10 Bi tho habu̱ mi ꞌba̱ ar ꞌbe̱tꞌo nsute. Nepꞌu̱ bi tho habu̱ mi ꞌba̱ manꞌa, ne bi zo̱nga har döta goxthibo̱jö mi tso̱nga nthi. Nunar goxthinu̱ bi xose̱. Ne bi bo̱ñꞌu̱ bi ꞌrañꞌu̱ nꞌar ꞌñu. Ne nꞌa mbi ꞌweta ar e̱nxe̱.

11 Nuꞌmú̱ ar Pedro bi nja ár mfeni, ne bi ꞌñense̱:

—Nupya hö, di pödi xpa pe̱hna ár e̱nxe̱ Jö, bi ñöngagi da kꞌontꞌa hár ꞌye̱ ar Erode, ne gatho nöꞌö mi ne nda jaka ya xodyo.

12 Mi wadi bi zo ár mfeni njapꞌu̱, bi már ngu ar Maria ár nönö ar Xuwa, nöꞌö xki thuꞌspabi ar Mörko nꞌehe. Ne ka mi ꞌbu̱hnu̱ nze̱ye̱ ya ku mi a̱pa Jö.

13 Mi zo̱ni bi ma har goxthi, ne nꞌar nxutsi már thuhu ar Rode, bi ma ba nu togo mi ꞌba̱ har goxthi.

14 Nöꞌö ar nxutsi bi bötwatho ár mhö ar Pedro. Xa bi njohyaꞌö, jange himbi beni bi xokwa ar goxthi. Bi nixtꞌi bi ma ba xipa nuꞌu̱ maꞌra ya ku mi ꞌba̱ ar Pedro nthi.

15 Nuꞌu̱ bi ꞌñembabi:

—Xka ꞌbe̱ ri mfeni.

Ha nöꞌö xa mi huꞌmba yá mu̱i go mi geꞌö ar Pedro. Jange nuya ku bi ꞌñeñꞌu̱:

—Hingo geꞌö, zage ár e̱nxe̱ xpa ehe.

16 Ha nunar Pedro himi tsa̱ya̱ mi mafi. Ne nu mi soka ar goxthi, ka bi hyantꞌu̱ mi geꞌö, ne himi pödi te nda beñꞌu̱.

17 Ar Pedro bi ja ár ꞌye̱ bi xipabi nda ñheꞌu̱, ne bi metwabi hanja xki gu̱ka Jö har fa̱di. Ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Xifu̱ ar ku Hakobo ne gatho nu maꞌra ya ku teme xi thogi.

Ne bi bo̱ni bi ma.

18 Ár hyaxꞌö nuya ndogu xa mi nxintꞌi, himi pödi te xki ja ar Pedro.

19 Nuꞌmú̱ ar ndö Erode bi me̱hna nda mengi nda thoni, ne hinto bi dini. Jange bi zohna ya sufa̱di bi hñöꞌspa majöni, ne bi mö nda tho. Ne bi bo̱nga núnu̱ Nhudea, bi ma ba ꞌbu̱ har hnini Nsesarea.

Ar ndö Erode bi du

20 Ar ndö Erode xki po̱mpa ár kwe̱ ya me Tiro ne Sido. Nuyu̱ xki nkohi ma nda kꞌöꞌsa ar Erode. Ha mꞌe̱tꞌo bi umbar bojö ar Blasto nöꞌö mi supa ár ngu, mi ne nda ma̱tsꞌi nda ñöwi, ne nda ꞌya̱par hogamꞌu̱i. Ngetho gatho nöꞌö te mi tsiꞌu̱, mi hö habu̱ mar ndö ar Erode.

21 Nu mi zo̱ ar pa xki zohna ya me Tiro ne ya me Sido, ar Erode bi hye yá he ngu ar ndö, bi hñuxa har nthutsꞌi habu̱ mi o̱tꞌa ar tsꞌu̱tꞌwi, ne bi ndu̱i bi zoꞌu̱.

22 Nuꞌmú̱ nuya jöꞌi xa mi he̱xa ya mhafi mi eñꞌu̱:

—Nöꞌö togo xta o̱xu̱ xi ñö, hingar jöꞌi, gehnu̱ nꞌar jö.

23 Nꞌár e̱nxe̱ Jö dama bi umba ar mfe̱i ar Erode, ngetho himbi ꞌñeꞌspa ár nsu Jö. Jange bi du xki deta ya zuꞌwe.

24 Ha nuya paꞌu̱ xa bi ñꞌo bi nxangár mhö Jö hagatho ya hnini.

25 Nu mi wa ar ꞌbe̱fi ar Berhnabe ne ar Saulo núnu̱ Herusalen, bi bo̱ni bi menga Antiokia. Ne bi zixꞌu̱ ar ku Xuwa nöꞌö mi tꞌembabi ar Mörko nꞌehe.

13

Ar ku Berhnabe ne ar ku Pablo bi du̱ꞌma yá ꞌbe̱fi nda hñöꞌspa ár mhö Jö

1 Mi ꞌbu̱hnu̱ har nijö Antiokia ꞌra yá mꞌe̱hni Jö ne ꞌra ya utate: Ar Berhnabe, ar Simu nöꞌö mi tꞌembabi ar ꞌBojöꞌi, ar Lusio nöꞌö mar me Sirene, ar Saulo, ne ar Manaen nöꞌö bi tewi mahye̱gi ar ndö Erode.

2 Nꞌar pa xki mhuntsꞌi mi ndönga Jö, ne xki bëꞌu̱. Ár Hñö Jö bi ꞌñembabiꞌu̱:

—ꞌWegagihu̱ ar Berhnabe ne ar Saulo da ꞌyo̱tꞌa ar ꞌbe̱fi xta huꞌspabi nda me̱hyu̱.

3 Jange mi wadi bi bëꞌu̱ ne bi ꞌya̱pa Jö, bi hñuꞌspa yá ꞌye̱ꞌu̱, ne bi ñꞌehwi bi ma.

Yá mpo̱te ar tsi Hmu bi mömba ár mhö Jö núnu̱ har xe̱niha̱i Txipre

4 Nuꞌmú̱ ár Hñö Jö bi me̱hna ar Berhnabe ne ar Saulo har hnini Seleusia. Ne mi zo̱nu̱ bi yu̱tꞌa ha nꞌar motsa, ne bi maꞌu̱ ha nꞌar ha̱i oda madeda ar dehe, ár thuhu ar Txipre.

5 Ne nu mi zo̱ñꞌu̱ har hnini Salamina, bi du̱ꞌmi bi mömba ár mhö Jö mbo ha yá nijö yá mixodyowi. Mi ñꞌowiꞌu̱ ar Xuwa mi fa̱xte nꞌehe.

6 Bi thoꞌu̱ xo̱ge ar ha̱i Txipre, ne bi zo̱nga ha nꞌar hnini már thuhu Pafos. Ka bi nthe̱winu̱ nꞌar xodyo már thuhu Barhesus, mar ñꞌete ne mi ha̱tya jöꞌi, mi embabi már mꞌe̱hnihmö Jö.

7 Hyaxꞌmu̱ mi ñꞌowi ar ndö Sergio Paulo togo xaka mbödi te da me̱fi. Nunar ndönu̱ bi zohna ar Berhnabe ne ar Saulo, ngetho mi ne nda ꞌyo̱twa ár mhö Jö.

8 Nunar ñꞌetenu̱ mi tꞌembabi ar Elima (di bo̱ni da ꞌñenö ꞌñete), mi ne nda hñökwahmö ar ndö hinge nda ñꞌemu̱ibi ár mhö Jö.

9 Nuꞌmú̱ ar Saulo nöꞌö már thuhu ar Pablo nꞌehe, xki nzimba ár Hñö Jö, xa bi kꞌötꞌa nöꞌö ar ñꞌete.

10 Ne bi ꞌñembabi:

—Nuꞌge xa gar nemhñö ne gar ꞌyo̱tꞌatsꞌoki, ár bötsiꞌi ar tsꞌondöhi, gi u̱tsa gatho nöꞌö xiñho. Hamꞌu̱ gi hye̱pꞌu̱ gi tsꞌokwa yá mfeni ya jöꞌi hinda hyomba ár ꞌñu ar tsi Hmu mhetsꞌi.

11 Ha gi o̱de, ma gi tsa̱pa ár ꞌye̱ Jö. Nupya ma gi ngoda̱ ne hinda tsa̱ gi hyanda ar hyadi ꞌra ya pa.

Dama bi zoxa nꞌar ꞌbe̱xui ár da̱. Himi tsa̱ nda hyandi, ne mi honga togo nda gu̱hni nda ñꞌo.

12 Ar ndö mi hyanda nöꞌö xki thogi, bi ñꞌemu̱ibi ár mhö Jö, ngetho xa bi ꞌyo̱da nöꞌö xki ꞌyo̱tsꞌe.

Ar Pablo ne ar Berhnabe mi ꞌbu̱ har hnini Antiokia har ha̱i Pisidia

13 Ar Pablo ne nuꞌu̱ maꞌra yá ñꞌohu̱, bi gu̱nu̱ Pafos nꞌar motsa, bi maꞌu̱ har hnini Perge har ha̱i Panfilia. Ha nunar Xuwa bi ꞌwege bi menga Herusalen.

14 Nu mi zo̱ñꞌu̱ Perge, bi gu̱ ar ꞌñu bi thoꞌu̱ har hnini Antiokia har ha̱i Pisidia. Ne nꞌar pa ntsa̱ya̱ bi yu̱tꞌu̱ ha yá nijö yá mixodyowi, ne bi thogi bi hñuhnu̱.

15 Nu mi wadi bi nhehe ár tꞌofo Jö bi ꞌyotꞌa ar Moise ne nu maꞌra yá mꞌe̱hni Jö, nuꞌmú̱ nuyá ndö ar nijö bi zohna ar Pablo ne ar Berhnabe, ne bi ꞌñembabi:

—Tsi kuhu̱, nuꞌmu̱ gi pe̱ꞌsu̱ teme gi möñhu̱ gi hñuꞌmfu̱ yá mu̱i ya jöꞌi, möñhu̱pya.

16 Nuꞌmú̱ ar Pablo bi mꞌa̱i, ne bi jár ꞌye̱ bi xipabi nda ñhe gatho, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱ ma ñꞌowihu̱ gar me Israelhu̱, ne gathoꞌihu̱ gi tsufu̱ Jö, ꞌyo̱hu̱ nöꞌö ma ga xiꞌahu̱:

17 Jö togo ndönga ya me Israel bi hwahna ma palehu̱, ne bi japi bi xu núꞌmu̱ ma ya nzo̱ho̱tho har ha̱i Ehipto, ne bi ñꞌu ár döta tsꞌe̱di mi gu̱knu̱.

18 Ne bi me̱ꞌspa ar tsꞌe̱ti yonꞌa̱te nje̱ye̱ mi ꞌyo ha ya otꞌatꞌo̱ho̱.

19 Nepꞌu̱ Jö bi hwata yoto ya hnini har ha̱i Kanan, ne bi hemba ma palehu̱ nuya ha̱iyu̱, ne ja bi mꞌu̱hnu̱ꞌu̱.

20 Mꞌe̱fa Jö bi hñuxa ya nza̱ya̱ nda ñöni. Bi mꞌu̱ njapꞌu̱ ngu gohonthebe ne ngu̱dmi nje̱ye̱, ne ka bi mꞌu̱ ár mꞌe̱hni Jö ár thuhu ar Samuel.

21 Nepꞌu̱ ma palehu̱ bi ꞌya̱ꞌu̱ nꞌar ndö nda ꞌyo̱tꞌwa ar tsꞌu̱tꞌwi. Jö bi umba ar Saul már tꞌu̱ ar Sis, nꞌa yá ma̱ngaꞌbe̱to ar Benjamin, bi ndö yonꞌa̱te nje̱ye̱.

22 Mꞌe̱fa bi thöka ar Saul ngu ar ndö, ne bi thuxa ar Dabi. Ne Jö bi ꞌñenö mi no̱ñꞌö: Nunar Dabinu̱ ár tꞌu̱ ar Isai, pe̱ꞌsa nꞌar hogamꞌu̱i jakagi ga njohya, ne nunu̱ da ꞌyo̱tkagi gatho nöꞌö di nega.

23 Ha nꞌár ma̱ngaꞌbe̱to ar Dabi, ka ba ehnu̱ ar Hesu, ba e bi po̱ ya me Israel ngu xki ñötꞌwabiꞌu̱.

24 Himi du̱ꞌmda ár ꞌbe̱fi ar Hesu núꞌmu̱ ar Xuwa mi xipa gatho ya me Israel nda ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi, ne nda nxixtheꞌu̱.

25 Ne núꞌmu̱ ma nda wa ár ꞌbe̱fi ar Xuwa, bi ꞌñenö: Togo gi beñhu̱ go geke. Nuga hingo geke togo gi to̱ꞌmhu̱. Ja togo ꞌbe̱fa, hindi ꞌñepkagi ga xotꞌwatsꞌu̱ ár thiza hár waꞌö.

26 ꞌYo̱hu̱ ma mixodyowihu̱, yá ma̱ngaꞌbe̱togihu̱ ar Abra, ne nuꞌahu̱ gi tsufu̱ Jö, go xpa ꞌbe̱nkagihu̱ nunar mhönu̱ no̱nga ar mpo̱ho̱.

27 Nuya me Herusalen ne yá ndö, himi pödi togoꞌö ar Hesu. Hinxki zo yá mfeni teme ndi bo̱nga nöꞌö xki ꞌyotꞌa mahamꞌu̱ yá mꞌe̱hni Jö, mödi mi neꞌu̱ gatho ya pa ntsa̱ya̱. Ne núꞌmu̱ mi ꞌye̱ntꞌu̱ bi tho, bi thogi ngu xki tꞌotꞌa mahamꞌu̱.

28 Himbi thimba nꞌar tsꞌoki xki ꞌyo̱tꞌö ndi ꞌñepi nda thomhö. Mödi bi böꞌu̱ njapꞌu̱, bi ꞌya̱pa ar Pilato nda hyo.

29 Ne nu mi wadi bi ꞌyo̱tꞌwabiꞌu̱ gatho ngu xki tꞌotꞌwabi, bi gömꞌu̱ har pontꞌi ma ba a̱ꞌu̱.

30 Ha Jö bi koꞌspa ár te.

31 Nuꞌu̱ togo xki ñꞌowi núꞌmu̱ ba po̱nga har ha̱i Ngalilea ba e Herusalen, go gehyu̱ togo bi hyanda nze̱ye̱ ya pa núꞌmu̱ xki wadi xki mengi xki nte. Ne nupya gehyu̱ togo da̱twa majöni ya jöꞌi ha ma hninihu̱.

32 Nuje nꞌehe di xiꞌahe ar hoga mhö, bi tho ngu xki ñhötꞌwabi ma palehu̱ mahamꞌu̱.

33 Ne nupya Jö xi ꞌyo̱tkagihu̱ ngu xki mö, yá ꞌbe̱togihu̱ nuꞌu̱ togo xki ñhötwabi. Bi njapꞌu̱ núꞌmu̱ mi koꞌspa ár te ar tsi Hmu Hesu, ngu xi tꞌotꞌa hár ñoho ar Dönga Nsa̱di, habu̱ enö njawa: Go ma tꞌu̱ꞌi, ne nupya di ñꞌudi go ri Dadagi.

34 Jö bi koꞌspa ár te, hiñhamꞌu̱ nda tsꞌonga ár ndoꞌyo har ha̱i. Gehnu̱ xki mö bi ꞌñenö: Ga ꞌraꞌahu̱ gatho ya ñhöꞌti da ñötꞌa ar Dabi nga umbabi.

35 Ha manꞌar Dönga Nsa̱di bi ꞌñenga ar Dabi nꞌehe: Hinge ma gi hye̱ ri hoga ꞌbe̱gogi da tsꞌonga ár ndoꞌyo har ha̱i.

36 Xa majöni ar Dabi bi me̱mpa yá mijöꞌiwi mi ꞌbu̱ nuya paꞌu̱ ngu mi ne Jö. Nepꞌu̱ bi du ne bi tꞌa̱gi, ha ár ndoꞌyo bi tsꞌonga har ha̱i, ngu gatho nu maꞌra ndu ma palehu̱.

37 Ha nöꞌö togo bi koꞌspa ár te Jö, nöꞌö himbi tsꞌonga ár ndoꞌyo har ha̱i.

38 Ndadahu̱, dá zo ri mfenihu̱ nöꞌö di xiꞌahu̱: Nuna bi ꞌyo̱tꞌa ar tsi Hmu, gehnu̱ bi pumgagihu̱ gatho ma tsꞌokihu̱.

39 Gatho nöꞌö himbi tsa̱ da o̱thu̱ ndi te̱ñhu̱ yá ꞌbe̱pate ar Moise, ne njapꞌu̱ nda nhugagihu̱ hinte ma tsꞌoki ndi tuhu̱, nupya hö da tsa̱, nuꞌmu̱ ga ñꞌemu̱ibihu̱ꞌö.

40 Jange jamasuhu̱ hinda zu̱ꞌahu̱ nöꞌö xi mönga yá mꞌe̱hni Jö núꞌmu̱ bi ꞌñenö njawa:

41 ꞌYo̱hu̱, nuꞌahu̱ gi tsañhu̱ nöꞌö majöni, xa ma gi ꞌyo̱hu̱ ne ma gi nhwathu̱.

Ngetho nuya pa gi ꞌbu̱hu̱, xa ma ga o̱tꞌa ya döta ntꞌudi.

Nu xta nsiꞌahu̱ nuya ntꞌudiyu̱, hingi ma gi ñꞌemu̱ihu̱.

42 Ar Pablo ne yá ñꞌohu̱, núꞌmu̱ mi po̱nga ha yá nijö ya xodyo, bi tꞌa̱pa ar möte nda mengi nda xipabiꞌu̱ nor mhöꞌö ár hñöto manꞌagi.

43 Ne mi wadi bi bo̱ñꞌu̱, nze̱ye̱ ya xodyo ne maꞌra ya jöꞌi xki de̱mba yá ntꞌumbi ya xodyo ne mi ndönga Jö, bi de̱nga ar Pablo ne ar Berhnabe. Ne nuyu̱ mi ñöwi ne mi huꞌmba yá mu̱i nda tsunga nöꞌö xki hwëkwa Jö.

44 Ar hñötopꞌu̱ har pa ntsa̱ya̱, txꞌu̱tho mi ꞌbe̱di nda mhunsa xo̱ge ar hnini nda ꞌyo̱ꞌspa ár mhö Jö.

45 Ha nuya xodyo mi hyanda ra nze̱ye̱ ya jöꞌi, xa bi zo̱tꞌa yá mu̱i ne mi kꞌaꞌspa nöꞌö mi mönga ar Pablo, ne xa mi ñömañꞌu̱.

46 Nuꞌmú̱ ar Pablo ne ar Berhnabe himbi ntsu bi ꞌñeñꞌu̱:

—Da du̱ꞌmhe da xiꞌahe ár mhö Jö, nuꞌahu̱ gar xodyohu̱, ngetho mi mahyoni nga jahepꞌu̱. Ha hinga ne ga hñöñhu̱, ne njapꞌu̱ gi ñꞌuhu̱ hindi ꞌñepꞌahu̱ ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Jange nupya ma ga zohe nuꞌu̱ hingya xodyo.

47 Ngetho njawa xi ꞌbe̱mkagihe ar tsi Dada:

Xta huxꞌahu̱ ngu nꞌar ñotꞌi gi yotꞌwahu̱ gatho nuꞌu̱ hingya xodyo,

ne gi xipabihu̱ ar mhö no̱nga ar mpo̱ho̱ xo̱ge ár nxidi ar ximha̱i.

48 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ nuꞌu̱ himya xodyo, xa bi njohya, ne xa mi ñömañhobi ár mhö Jö. Ne bi jamfi gatho nuꞌu̱ xki thahni nda me̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

49 Ne ár mhö ar tsi Hmu bi mhömba xo̱ge nor ha̱iꞌö.

50 Nuꞌmú̱ nuya xodyo bi u̱tya hoga ꞌbe̱hñö mi nhumañho, ne ya ñꞌo̱ho̱ mi pe̱ꞌsa yá nsu har hnini, ne bi ntꞌu̱tsa ar Pablo ne ar Berhnabe, ne bi tꞌe̱nga ha yá hniniꞌu̱.

51 Nuꞌmú̱ ar Pablo ne ar Berhnabe bi hwöka ar ha̱i mi tu ha yá wa, ne bi gu̱ yá ꞌñuꞌu̱ bi ma har hnini Ikonio.

52 Ha nuꞌu̱ xki ñꞌemu̱i ba kohnu̱, xa mi johyaꞌu̱, ne xa xki nziñꞌu̱ ár Hñö Jö.

14

Ar Pablo ne ar Berhnabe bi zo̱nu̱ Ikonio

1 Ar Pablo ne ar Berhnabe, mi zo̱nga har hnini Ikonio, bi yu̱tꞌa ha yá nijö yá mixodyowi, mi xipa ya jöꞌi ár mhö Jö. Ne mi hyanda hanja mi ñöꞌu̱, bi ñꞌemu̱i nze̱ye̱ ya xodyo ne nuꞌu̱ himya xodyo.

2 Ha nuya xodyo himbi ne bi jamfi, bi u̱tꞌa nuꞌu̱ himya xodyo ne bi tsꞌokwa yá mfeni nda u̱tsa ya ku.

3 Jange ar Pablo ne ar Berhnabe bi gohnu̱ nze̱ye̱ ya pa. Ne himi ntsuꞌu̱ nda mömba ár mhö Jö, ngetho mi pöꞌu̱ mi fa̱xa Jö, ne mi umbar tsꞌe̱di nda ꞌyo̱tꞌa ya dötꞌa ntꞌudi. Njapꞌu̱ bi ñꞌudi gehnu̱ ar mhö no̱nga ar nhwëki nöꞌö mi möñꞌu̱.

4 Nuya mengunu̱ xki ñhege. ꞌRa mi te̱nga ya xodyo, ha maꞌra mi te̱mba yá mpo̱te ar tsi Hmu.

5 Ha ꞌra ya xodyo ne ꞌra nuꞌu̱ himya xodyo, bi mfa̱xkwi yá ndöꞌu̱ nda me̱i, mi ne nda gu̱ nkꞌahni ya mpo̱te.

6 Ha nunar Pablo ne ar Berhnabe mi bödi nöꞌö mi ne nda njapabiꞌu̱, bi bo̱ni bi maꞌu̱ har hnini Listra ne har hnini Derbe, yá hnini ar ha̱i Likaonia, ne bi ñꞌoꞌu̱ gatho ár nthetꞌi nöꞌö ar ha̱iꞌö.

7 Ne ka ba möñꞌu̱nu̱ ar hoga mhö.

Ya me Listra bi gu̱ nkꞌahni ar Pablo

8 Har hnini Listra mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ himi tsa̱ nda ñꞌo, ngetho xki mꞌu̱i njapꞌu̱, ne hiñhamꞌu̱ xki ñꞌo, hyaxꞌmu̱ mi huhnu̱tho.

9 Nor ñꞌo̱ho̱ꞌö mi o̱xa nöꞌö mi mönga ar Pablo, ha nunar ku bi kꞌötꞌi, ne bi hyandi mi pe̱ꞌsa ar ñꞌemu̱i nda ditsꞌi.

10 Jange bi ꞌñenga ra ntsꞌe̱di:

—Nangi gi ꞌba̱i njöntho.

Nor ñꞌo̱ho̱ꞌö nꞌa nsa̱githo bi nangi bi ñꞌo.

11 Nuꞌmú̱ nuya jöꞌiꞌu̱ mi hyanda nöꞌö xki ꞌyo̱tꞌa ar Pablo, bi ꞌñenga ntsꞌe̱di ha yá hñöse̱ꞌu̱:

—Ya jö xi ñhe̱hwi ya jöꞌi, xpa kökwa xi kꞌöskagihu̱.

12 Jange ar Berhnabe bi tꞌembabi mar jö Hupiter, ha nu ar Pablo ar jö Merkurio, ngetho go mi höxa ar mhö, ngu yá ꞌbe̱fi yá jöꞌu̱ ya me Likaonia.

13 Nuꞌmú̱ ár möjö ar Hupiter, mi pe̱ꞌsa ár nijö hár ñu̱tꞌi ar hnini, ba tsi ya boi ne ba hö ya do̱ni, nda zo har goxthi. Ne gatho ya jöꞌi mi ne nda ungwi mahye̱gi ar mꞌo̱ñho̱ nda ndömba ya ku.

14 Nu mi hyanda njapꞌu̱ ar Berhnabe ne ar Pablo, bi xika yá dutu, ne bi nixtꞌi bi yu̱tꞌa har mhuntsꞌi.

15 Mi enö njawa:

—Ñꞌo̱ho̱hu̱, yoꞌö gi pe̱hu̱ njanu̱. Nuje dar jöꞌihe nguꞌahu̱ nꞌehe. Xta ehe ga xiꞌahe gi hye̱hu̱ ya njötꞌi gi ndöñhu̱ hinter me̱ꞌu̱. Ne pe̱fu̱ Jö togo te, ne xi hyoka mhetsꞌi, ar ximha̱i, ar ñho̱nthe, ne gatho nuꞌu̱ te janu̱.

16 Maꞌra ya mꞌu̱i mahamꞌu̱ Jö xi hye̱ ya jöꞌi xi ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö xi beñꞌu̱.

17 Ha hinxi hye̱gi nꞌagitho. Hyaxꞌmu̱ xi ñꞌudi núꞌmu̱ ꞌraju̱ ar ꞌye bi e mhetsꞌi. ꞌRaju̱ ya hoga sofo, ꞌraju̱ te ga tsihu̱, ne ꞌraju̱ ar johya ha ma mu̱ihu̱.

18 Mödi ar Pablo ne ar Berhnabe mi xipa njapꞌu̱, ne hinge nda hyompa ya me̱ti mꞌo̱ñho̱, xa mar ñhei nda hñökwabiꞌu̱.

19 Bi zo̱ ꞌmu̱ ꞌra ya xodyo xki ꞌñeꞌu̱ har hnini Antiokia ne Ikonio. Mi zo̱hyu̱ bi u̱tya jöꞌi bi kꞌahna ar Pablo, ne bi gu̱ka hár ñöni ar hnini ba e̱i, mi hu yá mu̱i xki du.

20 Ha núꞌmu̱ xki mhuntsꞌa ya gamfi har nthetꞌi habu̱ mi ꞌbe̱ñꞌö, bi mꞌa̱i ne bi mengi bi yu̱tꞌa har hnini. Ne ár hyaxꞌö bi me̱wi ar Berhnabe, bi maꞌu̱ manꞌar hnini ár thuhu Derbe.

21 Bi möñꞌu̱nu̱ ar hoga mhö, bi uta ya mengunu̱, ne bi gu̱xa nze̱ye̱ ya gamfi. Ne mi waꞌu̱, bi menkꞌu̱ har hnini Listra, ne bi tho Ikonio, nepꞌu̱ bi maꞌu̱ Antiokia.

22 Ha ya hniniyu̱ mi fa̱xa ya ku nda ze̱ta yá ñꞌemu̱i, ne mi huꞌmba yá mu̱i hinge nda hye̱pꞌu̱ ar ꞌñu. Njanu̱ mi embabiꞌu̱:

—Mahyoni ga thohu̱ nze̱ye̱ ya thogi, ne njapꞌu̱ ga ku̱thu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

23 Ne bi tꞌexa ꞌra ya ku, mi tꞌe̱ntꞌwa ha yá ꞌye̱ꞌu̱ ar nijö mi ꞌbu̱ ha ya hnini mi thoꞌu̱. Nepꞌu̱ bi bëꞌu̱ ne bi tꞌe̱ntꞌwa ha yá ꞌye̱ Jö togo xki gamfiꞌu̱.

Ar Pablo ne ar Berhnabe bi menga har hnini Antiokia har ha̱i Nsiria

24 Bi thotꞌu̱ har ha̱i Pisidia, bi zo̱ñꞌu̱ har ha̱i Panfilia.

25 Ne mi wadi bi mömba ár mhö Jö har hnini Perge, bi thogi imanu̱ har hnini Atalia.

26 Mi zo̱nu̱ꞌu̱, bi gu̱ ar motsa bi ꞌraxa ar ñho̱nthe, bi menga Antiokia habu̱ xki tꞌe̱ntꞌwa ár ꞌye̱ Jö, nda hwëkwa ár mfa̱tsꞌi har ꞌbe̱fi xki wadi xki me̱ꞌu̱.

27 Nu mi zo̱ñꞌu̱, bi muntsꞌa gatho ya ku, ne bi metwabiꞌu̱ ya döta ntꞌudi xki ꞌyo̱tꞌa Jö ha yá ꞌbe̱fiꞌu̱, ne hanja Jö xki xoka ar goxthi nda ñꞌemu̱i nuꞌu̱ himya xodyo.

28 Ar Pablo ne ar Berhnabe ka bi gohwinu̱ ya gamfi nze̱ye̱ ya pa.

15

Ar mhuntsꞌandö bi tꞌo̱tnu̱ Herusalen

1 Nuya paꞌu̱ ꞌra ya ku xki ꞌñe har ha̱i Nhudea, bi du̱ꞌmi bi uta ya ku, nuꞌmu̱ hinge nda thuꞌspa ar nse̱gi ha yá ndoꞌyo, ngu ar ntꞌumbi bi unga ar Moise, hinge nda mpo̱ꞌu̱.

2 Jange ar Pablo ne ar Berhnabe xa bi ntsa̱hñökiwiꞌu̱. Bi nkoꞌu̱ nda ꞌbe̱hna ar Pablo ne ar Berhnabe ne maꞌra ya ku, ma nda kꞌönga ya mpo̱te ne yá ndö ar nijö Herusalen, ne nda mhuntsꞌi nda no̱nga nöꞌö mi thohnu̱.

3 Nuya gamfi bi ñꞌehwi ne bi ꞌñetꞌar ꞌñu ya ku xki mꞌe̱hni. Ha nuyu̱ bi thotꞌu̱ har ha̱i Fenisia ne Nsamaria, mi petwa ya ku habu̱ mi thoꞌu̱, nuyu̱ himya xodyo mi ñꞌemu̱i ár mhö Jö nꞌehe. Njapꞌu̱ nuya ku xa mi johya mi o̱xa nöꞌö mi nsipabi.

4 Nu mi zo̱ñꞌu̱ Herusalen, bi döta ya mpo̱te, yá ndö ar nijö, ne maꞌra ya ku mi ꞌbu̱hnu̱. Ha nu ar Pablo ne nuꞌu̱ mi ñꞌowi, bi metwabiꞌu̱ gatho nöꞌö xki ꞌyo̱tꞌa Jö ha yá ꞌye̱ꞌu̱.

5 ꞌRa ya de̱ngaꞌbe̱pate xki jamfi mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌehe, bi mꞌa̱i ne bi ꞌñenö:

—Mahyoni da thuꞌspa ar nse̱gi hár ndoꞌyo ya gamfi nuꞌu̱ hingya xodyo, ne da ꞌbe̱pabi da ꞌyo̱tꞌa gatho ngu bi tꞌotꞌa hár tꞌofo ar Moise.

6 Nepꞌu̱ nuya mpo̱te ne yá ndö ar nijö bi mhuntsꞌi nda ñöꞌu̱ hanja nda japꞌu̱ nöꞌö mi thohnu̱.

7 Núꞌmu̱ ya xa xki ñöꞌu̱, ar Pedro bi mꞌa̱i ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ma tsi kuhu̱, ngu gi pöse̱hu̱, ya mahamꞌu̱ Jö bi hwankagi ga xipabi nuꞌu̱ hingya xodyo ar hoga mhö ne nda ñꞌemu̱iꞌu̱ nꞌehe.

8 Ha Jö togo pötwa yá mfeni ya jöꞌi, bi da̱majöni xki ñꞌemu̱iꞌu̱ mi umba ár Hñö Jö, jangu xi ꞌrakagihu̱ nꞌehe.

9 Ne bi nu mahye̱gigihu̱, ngetho mi ñꞌemu̱iꞌu̱, gese̱ Jö bi xu̱kwabi yá mu̱i.

10 Nuꞌmú̱, yoꞌö gi ne gi tso̱thwu̱ ár mu̱i Jö. Yoꞌö gi jafu̱ ya ku da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö hinxi tsa̱ dá o̱thu̱, ne himbi tsa̱ bi ꞌyo̱tꞌa ma palehu̱.

11 Nuju̱ di ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo bi hwëgathohu̱ ar mpo̱ho̱, ne njapꞌu̱ gatho nuꞌu̱ maꞌra nꞌehe.

12 Nuꞌmú̱ gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱, bi ñheꞌu̱ bi ꞌyo̱xa nöꞌö mi mönga ar Berhnabe ne ar Pablo. Bi metwabiꞌu̱ hanja mi hömpa ár tsꞌe̱di Jö mi o̱tꞌa ya döta ntꞌudi ha yá nthandi nuꞌu̱ himya xodyo

13 Nu mi wadi bi ñöꞌu̱, ar Hakobo bi ꞌñenö:

—Tsi kuhu̱, ꞌyo̱hu̱ nöꞌö ma ga xiꞌahu̱ nꞌehe.

14 Ar Simu Pedro xi metkagihu̱ hanja Jö bi ndu̱i bi jöpa nuꞌu̱ hingya xodyo, ne bi hwahna ꞌraꞌu̱ da ꞌyo̱tꞌa ár hniniꞌö.

15 Njangu bi mönga yá mꞌe̱hni Jö habu̱ bi ꞌyotꞌa njanu̱:

16 Mꞌe̱fa ma ga pengi,

ga koꞌspabi ár tsꞌu̱tꞌwi ar Dabi, ga ju̱xa ngu nꞌar ngu xki nhwati.

Ga pengi ga hoka manꞌagi ngu ar ndu̱i,

ga ju̱xa habu̱ xi yo̱tꞌe.

17 Ne njapꞌu̱ gatho nuꞌu̱ maꞌra ya jöꞌi da hyongagi dar Hmu,

da njapꞌu̱ gatho nuꞌu̱ hingya xodyo matka ma thuhu.

18 Mönga njapꞌu̱ ar tsi Hmu nöꞌö togo mahamꞌu̱ mi ñꞌudi nda thogi.

19 Jange di enga, hinga kꞌasfu̱ nuꞌu̱ hingya xodyo da e da ñꞌemu̱i Jö.

20 Ho̱nse̱ ma ga pe̱mfu̱ nꞌar he̱ꞌmi, ga xifu̱ hinda zipa yá ñhuni ya tsita empꞌö, hinda mꞌe̱ngwi nöꞌö hingo ár nthöti, hinda za nꞌar me̱ti hinxi mpo̱mba ár ji, hinda zi ar ji.

21 Ngetho mahamꞌu̱ hagatho ya hnini, ja togo mömba ár tꞌofo ar Moise nöꞌö nhehe tatꞌa pa ntsa̱ya̱ ha yá nijö ya xodyo.

22 Nuꞌmú̱ nuya mpo̱te, yá ndö ar nijö ne gatho ya gamfi, bi numañho. Jange ma nda nhwahna ꞌraꞌu̱ nda ꞌbe̱hna Antiokia, da me̱wi ar Pablo ne ar Berhnabe. Bi thahna yoho, nꞌa már thuhu ar Huda nöꞌö mi tꞌembabi ar Barsaba, ne ar Sila. Nuyu̱ mi pe̱ꞌsa yá nsu har nijö mi ꞌbu̱hnu̱.

23 Ne bi ꞌyotꞌa nꞌar he̱ꞌmi bi hñöꞌspa ya ku, mi enga njawa:

Nuje dar mpo̱tehe, dar ndöhe har nijö, ne gatho ya ku di ꞌbu̱hewa, dí pe̱ñꞌahe nuna he̱ꞌminu̱, tsi kuhu̱ hingya xodyohu̱, gi ꞌbu̱hu̱ Antiokia har ha̱i Nsiria ne Nsilisia. Gathoꞌihu̱ di ze̱ngwaꞌihe.

24 Xta pöhe ꞌra ya ku xi bo̱ngwa hinxta pe̱ñhe. Xi mapꞌu̱, ma xpa tupꞌa ri mu̱ihu̱, ne xi xiꞌahu̱ ꞌra ya mhö xi tsꞌompꞌa ri mfenihu̱. Xi ꞌbe̱pꞌahu̱ gi tuthu̱ ar nse̱gi ha ri ndoꞌyohu̱, ne gi ꞌyo̱thu̱ gatho nöꞌö bi mönga ar Moise har tꞌofo.

25 Jange gathogihe xta beñhe xiñho ga hwañhe ꞌra ya ñꞌo̱ho̱ di ꞌbu̱hewa, ga pe̱ñhe da kꞌösꞌahu̱, ne da mengwi ma tsi kuhu̱ Berhnabe ne ar Pablo.

26 Nuya mꞌe̱hniyu̱ xi ꞌye̱ntꞌa yá te da mömba ár thuhu ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

27 Di pe̱ñꞌahe ar ku Huda ne ar ku Sila, go ma da zoꞌase̱ꞌihu̱ nuna xta ñöhe nꞌehe.

28 Ár Hñö Jö ne nuje xta beñhe xiñho hinga ꞌbe̱pꞌahe gi ꞌyo̱thu̱ nze̱ye̱ ya ꞌbe̱pate. Ho̱nse̱ ga ꞌbe̱pꞌahe gi ꞌyo̱thu̱ nuyu̱ mahyoni:

29 Nuꞌmú̱, yo ma gi tsifu̱ yá ñhuni ya tsita empꞌö, hingi ma gi tsihu̱ ya ji, yo ma gi tsahu̱ nꞌar me̱ti hinxi mpo̱mba ár ji, hingi ꞌbe̱ngwi nöꞌö hinga ri nthötihu̱. Nuꞌmu̱ gi ꞌyo̱thu̱yu̱, gi pe̱hu̱ xiñho. Jö da ma̱xꞌahu̱.

30 Jange nuꞌu̱ xki mꞌe̱hni, bi ma Antiokia. Bi mhuntsꞌa gatho ya gamfi ne bi umba ar he̱ꞌmi.

31 Nu mi wadi bi neꞌu̱, xa bi njohyaꞌu̱ ngetho xa mi huꞌmbabi yá mu̱i.

32 Ar Huda ne ar Sila ma yá mꞌe̱hni Jö nꞌehe, jange xa mi pe̱sꞌu̱ te nda möñꞌu̱, mi zo ya ku, ne mi huꞌmba yá mu̱i nda hñuxa yá ñꞌemu̱i.

33 Ka bi gohwinu̱ ya ku nze̱ye̱ ya pa. Mꞌe̱fa bi tꞌumba nꞌar hoga ntꞌedi nda menga Herusalen habu̱ xki mꞌe̱hni.

34 Ha nunar Sila bi beni mar ñho nda gohnu̱ Antiokia.

35 Ar Pablo ne ar Berhnabe ka bi gohnu̱ nꞌehe, mi mfa̱xkwi maꞌra ya ku, mi utꞌu̱ ár mhö Jö, ne mi mömba ár hoga mhö ar tsi Hmu, mi xipa nze̱ye̱ maꞌra.

Ar Pablo bi ñhe̱hwi ar Berhnabe, ne bi mengi bi ñꞌo bi mömba ár mhö Jö

36 Núꞌmu̱ xki tho ꞌra ya pa, ar Pablo bi ꞌñemba ar Berhnabe:

—Möhö manꞌagi, ma ga kꞌöꞌsu̱ ya ku ha gatho ya hnini da thohu̱ da mömfu̱ ár mhö Jö, ma ga nuhu̱ tengu yá mꞌu̱i.

37 Ar Berhnabe mi ne nda zixa ar Xuwa nöꞌö mi tꞌembabi ar Mörko nꞌehe.

38 Ha nunar Pablo himbi numañho nda zixꞌu̱, ngetho mamꞌe̱tꞌo mi ꞌñowi, ne núnu̱ Panfilia bi ꞌwege, ne himbi ne nda me̱witho nda mömba ár mhö Jö.

39 Njapꞌu̱ xa bi ntsa̱hñökiwi ar Pablo ne ar Berhnabe, jange bi ma nꞌampꞌu̱ nꞌa ngu nꞌa. Ar Berhnabe bi zixa ar Mörko, bi gu̱ ar motsa bi ꞌraxa ñho̱nthe ndi ma Txipre.

40 Nor Pablo bi hwahna ar Sila nda me̱wi. Ne nuya ku bi ꞌye̱ntꞌwa ár ꞌye̱ Jö ne nda hwëkwa ár mfa̱tsꞌi.

41 Ne bi gu̱ yá ꞌñu bi ma har ha̱i Nsiria, bi ꞌranda Nsilisia mi huꞌmba yá mu̱i ya ku, njapꞌu̱ nda hñuxa yá ñꞌemu̱i.

16

Ar Timoteo bi me̱wi ar Pablo ne ar Sila

1 Mi zo̱nga ar Pablo ne ar Sila har hnini Derbe, ne bi thoꞌu̱ bi ma har hnini Listra, habu̱ ba nthe̱wi nꞌar gamfi ár thuhu Timoteo. Ár nönö mar xodyo ne mar gamfi, ha nu ár dada mar me Gresia.

2 Nuya ku mi ꞌbu̱ Listra ne Ikonio, xa mi ñömañhobi ar ku Timoteo.

3 Ar Pablo bi beni mar ñho nda zitsꞌi. Ho̱nse̱ mꞌe̱tꞌo bi hñuꞌspa ar nse̱gi hár ndoꞌyo, ne hinge nda bo̱ yá kwe̱ nuꞌu̱ ya xodyo mi ꞌbu̱hnu̱, ngetho gatho mi pödi már me Gresia ár dada.

4 Ne bi gu̱ ar ꞌñu bi maꞌu̱, ne ha gatho ya hnini mi thogi, mi xipabi ya gamfi nöꞌö xki nko ya mpo̱te ne yá ndö ar nijö Herusalen, tema nda ꞌyo̱tꞌe.

5 Njapꞌu̱ xa mi huxa yá jamfi ya ku, ne hyaxꞌmu̱ mi xuꞌu̱ ár nze̱ye̱.

Ar Pablo bi hyanda nꞌar ñꞌo̱ho̱ me Nmasedonia ngu nꞌar tꞌi

6 Ne bi mengi bi gu̱ yá ꞌñuꞌu̱, bi ga̱xta Frigia ne Galasia, ngetho ár Hñö Jö himbi hye̱gi nda thoꞌu̱ har ha̱i Asia nda mömba ár mhö Jö.

7 Nu mi zo̱nga har ha̱i Misia, mi nehmö nda thoꞌu̱ Bitinia, nunár Hñö Jö himbi hye̱gi.

8 Jange bi thota Misia, bi maꞌu̱ har hnini Ntroa.

9 Mi nxui ar Pablo bi hyanda ntꞌi nꞌar ñꞌo̱ho̱ me Nmasedonia, mi ꞌba̱hnu̱, mi a̱pa ar möte, ne mi embabi: Di a̱ꞌi gi ekwa Nmasedonia gi fa̱xkagihe.

10 Nu mi wa ar Pablo bi hyanda nöꞌö ngu ar tꞌi, dama da hoñhe hanja nga möhe har ha̱i Nmasedonia, ngetho ndi pöhe xiñho gese̱ Jö mi pe̱nkagihe ma nga mömfenu̱ ar hoga mhö.

Ar Pablo ne ar Sila bi tꞌetꞌar fa̱di núnu̱ Nfilipo

11 Mꞌe̱fa da po̱ñhenu̱ Ntroa, da ꞌraxe njöntho har ñho̱nthe, da tso̱ñhe har ha̱i Samotrasia. Ár hyaxꞌöpꞌu̱ da tso̱ñhe har hnini Neapolis.

12 Da thohenu̱ da möhe Nfilipo nꞌár hnini ya me Nroma, ne gehnu̱ nꞌar döta hnini har ha̱i Nmasedonia. Ka da ꞌbu̱henu̱ ꞌra ya pa.

13 Nꞌar pa ntsa̱ya̱, da po̱ñhe har hnini da möhe har döthe, habu̱ xki nzöngya jöꞌi mi a̱pa Jö. Ka da huhenu̱ habu̱ xki mhuntsꞌa ꞌra ya ꞌbe̱hñö, ne da du̱ꞌmhe da xife ár mhö Jö.

14 Mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ꞌbe̱hñö mar thuhu Lidia, me Tiatira. Mi pa̱ ya hoga dutu xki njötꞌa the̱ni, ne xa mi honga Jö. Mi ꞌyo̱ nöꞌö mi mönga ar Pablo, Jö bi xokwa ár mfeni nda jamasu ñöꞌö mi möñꞌö.

15 Nu mi wadi bi nxixtheꞌö ne gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱ hár ngu, bi ꞌñengagihe:

—Nuꞌmu̱ gi hanthu̱ xa majöni xta ñꞌemu̱i ar tsi Hmu, di ne gi möhu̱ ma gi haxu̱ ha ma ngu.

Njapꞌu̱ bi jaje da kohenu̱.

16 Nꞌar pa ngar möhe habu̱ xki nzöi mi tꞌa̱pa Jö, har ꞌñu da nthe̱he nꞌar nxutsi mi nthe̱xkwi nꞌar tsꞌondöhi mi japi nda bödi. Nuyá hmu xa mi tö nze̱ ar bojö har ꞌbe̱fi mi pe̱ ngu ar bödi.

17 Nunar nxutsinu̱ mi te̱ngagihe, ne xa mi mafi mi enö:

—Nuya ñꞌo̱ho̱yu̱ yá ꞌbe̱go Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi, ne utꞌahu̱ ar ꞌñu hanja gi mpo̱hu̱.

18 Hyaxꞌmu̱ mi njapꞌu̱ nze̱ye̱ ya pa mi te̱ngagihe. Ar Pablo bi the ár tsꞌe̱ti mi o̱tsꞌe hyaxꞌmu̱. Nuꞌmú̱, bi mengi ne bi xipa nöꞌö ar tsꞌondöhi mi pe̱ꞌsa ar nxutsi:

—Hár thuhu ar Hesukristo di ꞌbe̱pꞌaꞌi gi po̱nga har nxutsinu̱.

Nuꞌmú̱, dama bi bo̱nga ar tsꞌondöhi.

19 Ha nu mi hyanda yá hmu hinge nda dö ar bojö, bi gu̱ ar Pablo ne ar Sila, bi ziꞌspa yá ndö mi ꞌbu̱hnu̱ har ta̱i.

20 Mi mꞌa̱ꞌma ha ya nza̱ya̱, bi tꞌembabi:

—Nuya xodyoyu̱, xpa ekwa ho̱nse̱ da japa da mu̱nsa ya jöꞌi.

21 Utkagihu̱ yá ntꞌumbi nuꞌu̱ hingi ho ga höñhu̱ ga o̱thu̱, ngetho dar me Nromahu̱.

22 Gatho nuya jöꞌi xki mhuntsꞌi, bi watꞌi nda me̱i. Ha nuya nza̱ya̱ bi mo̱kwa yá dutu, ne bi ꞌbe̱pa nda thu̱xtꞌa ya tꞌo.

23 Mi wadi xa bi nꞌwe̱xtꞌi, bi tꞌetꞌa har fa̱di, ne bi nsipa ar sufa̱di nda su xiñho.

24 Mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ar sufa̱di, bi gotꞌa ya mbo ar fa̱di, ne bi ze̱ꞌmba yá wa ha nꞌar za, ne njapꞌu̱ hinge nda za̱ nda xotꞌi.

25 Ha nu made ar xui, ar Pablo ne ar Sila mi matꞌa Jö, mi tutwa ya thuhu, ne gatho nu maꞌra ya ꞌyofa̱di mi o̱xtho.

26 Nꞌa mbi da̱ñꞌu̱ bi nja nꞌar döta nhwöni. Xa mi nhwönga ya jödo, ne bi xo gatho ya goxthi, ha nuya bo̱jö mi thötꞌa yá ꞌye̱ ya ꞌyofa̱di bi xotꞌu̱.

27 Bi nu ar sufa̱di, ne mi hyandwa yá goxthi ar fa̱di mi xotho, bi gu̱ ár ndo̱jwai nda ñhose̱, ngetho mi humamu̱i xki bo̱nga gatho ya ꞌyofa̱di.

28 Nunar Pablo bi matꞌi, ne bi ꞌñembabi:

—Yo ma gi ñho. Di ꞌbu̱thewa gatho.

29 Nuꞌmú̱ ar sufa̱di bi ꞌya̱ nꞌar ñotꞌi, bi nixtꞌi bi yu̱tꞌa mbor fa̱di, ne xa mi nhwötꞌar ntsu. Ngutꞌa bi nda̱ndihmö ha yá wa ar Pablo ne ar Sila.

30 Nepꞌu̱ bi gu̱ka nthi, ne bi ꞌya̱mbabi njawa:

—Ñꞌo̱ho̱hu̱, tema mahyoni ga pe̱fi ne da za̱ ga mpo̱ho̱.

31 Nuya ku bi ꞌñembabi:

—Ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo ne gi mpo̱ho̱, nuꞌge ne gatho nuꞌu̱ ꞌbu̱ ha ri ngu.

32 Ne bi xipabi ár mhö Jö ar sufa̱di ne gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ hár ngu.

33 Núꞌmu̱ mi nxuitho, ar sufa̱di bi xu̱kwabi habu̱ xki nthe̱wi ya mfe̱i. Ne hingar yaꞌö bi nxixthewi gatho yá mëni.

34 Nepꞌu̱ bi zixa hár ngu, ba umba te nda ziꞌu̱. Ne xa bi njohyawi gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱ hár ngu, ngetho xki ñꞌemu̱ibi Jö.

35 Ár hyaxꞌö, ya nza̱ya̱ bi me̱hna yá mfa̱tsꞌi, ma nda ꞌñemba ar sufa̱di:

—Hye̱ nuya ñꞌo̱ho̱yu̱.

36 Ar sufa̱di bi ꞌñemba ar Pablo:

—Xpa ꞌbe̱nka ár mhö ya ndö ga he̱kꞌahu̱. Da za̱ gi po̱ñhu̱, di möhu̱ ter entho.

37 Nunar Pablo bi ꞌñembabi nuꞌu̱ togo ba hö ar mhö:

—Xi mfe̱bgagihe ha yá nthandi ya jöꞌi, hinxi thimgagihe yoꞌö, ha dar me Nromahe nꞌehe, ne xi jokagihe har fa̱di. Ha nupya hö, ne da the̱gagihe ñꞌöntho, hingi ne to da bödi. ꞌÑembabihu̱ ya ndö da ese̱ da gu̱gagihe.

38 Nuyá mfa̱tsꞌi ya nza̱ya̱ bi mengi, ma ba xipabi nöꞌö bi möñꞌö. Núꞌmu̱ mi bödi ma ya me Nroma, xa bi ntsu.

39 Jange nuya ndö bi ma ba a̱pa ar mpumbate ya ku, bi gu̱ka har fa̱di, ne bi ꞌya̱pabi nda bo̱nga har hnini.

40 Nu mi bo̱nga ya ku har fa̱di, bi ma hár ngu ar Lidia, habu̱ ba huꞌmbabi yá mu̱i ya ku. Nepꞌu̱ bi bo̱ni bi maꞌu̱.

17

Ya me Ntesalonika xa bi ñöxhnatho

1 Ar Pablo ne ar Sila bi thota ha ya hnini Anfipoli ne Apolonia, ne bi zo̱ñꞌu̱ har hnini Ntesalonika. Ka mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌár nijö ya xodyo.

2 Ar Pablo ngu xki nzöñꞌö bi yu̱tꞌa har nijö, mi ñöwi ya xodyo hñu ya pa ntsa̱ya̱.

3 Mi xipabi ne mi utꞌu̱ ngu mi mönga ár Tꞌofo Jö. Mi enö mi mahyoni nda tho nze̱ye̱ ya u̱gi ar Kristo, nda du, ne nda mengi nda nte. Ne mi enö nꞌehe:

—Nuna ar Hesu di xiꞌahu̱, gehnu̱ ar Kristo.

4 ꞌRaya xodyo bi ñꞌemu̱i, ne bi de̱nga ar Pablo ne ar Sila. Bi ñꞌemu̱i nze̱ye̱ ya me Gresia nꞌehe nuꞌu̱ mi honga Jö, ne nze̱ye̱ ya ꞌbe̱hñö nuꞌu̱ mi numañho ar hnini.

5 Jange ya xodyo nuꞌu̱ himya gamfi, xa bi mbo̱ yá kwe̱, ne bi ma ba muntsꞌa ꞌra ya tsꞌojöꞌi mi ꞌyo döhñetho. Bi gu̱xa ya jöꞌi ne bi zixa hár ngu ar Hason, ma nda gu̱jhmö ar Pablo ne ar Sila, ne nda ꞌye̱ntꞌwa ha yá ꞌye̱ ya jöꞌi.

6 Ne himbi dini, jange bi gu̱ka ar Hason ne maꞌra ya ku, bi zixa ha yá ndö ar hnini, ne xa mi mafi mi eñꞌu̱:

—Nuya jöꞌi ne da pongar ximha̱i, xi zo̱kwa nꞌehe.

7 Ha nunar Hason xi umbar se̱ki hár ngu. Gathoyu̱ hingi o̱ta nöꞌö xi möngar Sesar ma ndöhu̱ Nroma, ngetho eñꞌu̱ ꞌbu̱ manꞌar ndö ár thuhu ar Hesu.

8 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ya jöꞌi ne yá ndö ar hnini, bi mbo̱ yá kwe̱ ne xa mi ñöxhnatho.

9 Nunar Hason ne nu maꞌra mi ñꞌowi, bi unga ar bojö mi tꞌa̱pabi, ne bi nthe̱gi bi ma.

Ar Pablo ne ar Sila mi ꞌbu̱ har hnini Berea

10 Ngu mi nxuitho, ya ku mi ꞌbu̱hnu̱ dama bi me̱hna ar Pablo ne ar Sila nda ma har hnini Berea. Nu mi zo̱ñꞌu̱, bi yu̱tꞌa ha yá nijö ya xodyo.

11 Nuya xodyo me Berea xa ma ya hogajöꞌi, hinge ngu nuya me Ntesalonika. Jange xa bi njohya bi ꞌyo̱ꞌspa ár mhö Jö, ne hyaxtho mi honga har Tꞌofo, mi he̱ki ha majöni mi njapꞌu̱ nöꞌö mi möñꞌu̱.

12 Ne nze̱ye̱ ya xodyo bi ñꞌemu̱i, njapꞌu̱tho nꞌehe ꞌra ya ꞌbe̱hñö me Gresia mi nhumahño. Ne nze̱ye̱ ya ñꞌo̱ho̱ ya mengunu̱ bi ñꞌemu̱i nꞌehe.

13 Ha nu mi ꞌyo̱ ya xodyo me Ntesalonika xki zo̱nga ar ku Pablo Berea, mi mömba ár mhö Jö nu̱ nꞌehe, nuyu̱ bi ma ba japa ya jöꞌi bi mu̱xmatho.

14 Ne nuya ku ngutꞌa bi gu̱ka ar Pablo bi me̱hna har ñönthe, ha nunar Sila ne ar Timoteo bi gohnu̱ꞌu̱ Berea.

15 Nuꞌu̱ togo bi zixa ar Pablo, bi me̱wi ba tso har hnini Atena. Nu mba penkꞌu̱, ba hömpa ar nze̱ngwa nda xipa ar Sila ne ar Timoteo nda ma ngutꞌa ma nda nthe̱winu̱.

Ar Pablo mi ꞌbu̱ har hnini Atena

16 Nu mi ꞌbu̱hnu̱ Atena ar Pablo, mi to̱ꞌma ar Sila ne ar Timoteo, xa mi tso̱tꞌa ár mu̱i, ngetho bi hyandi xa mi janu̱ nze̱ye̱ ya tsita empꞌö mi ndönga ya jöꞌi.

17 Jange mi ñöwi ya xodyo ha yá nijö, ne gatho nu maꞌra mi honga Jö, ne hyaxtho mi ꞌyonu̱ har ta̱i mi zo ya jöꞌi.

18 Bi ntsa̱hñökiwi ꞌra ya utate te gatho bentho. ꞌRa mi enö da tꞌumba gatho nöꞌö ne ár ndoꞌyo, maꞌra mi enö nunar mfödi da jakagihu̱ ga ꞌbu̱hu̱ xiñho. Ne mi eñꞌu̱:

—Tema ne da xiju̱ nunar ñꞌo̱ho̱ xa te gatho mö.

Ha maꞌra mi enö:

—Atho no̱nga maꞌra ya ꞌraꞌyo jö.

Mi mönga njapꞌu̱ ngetho ar Pablo mi xipabi ár hoga mhö ar tsi Hmu Hesu, ne ar menga nte.

19 Nepꞌu̱ bi tsꞌixa ar Pablo ha nꞌar mhuntsꞌi mi tꞌo̱tꞌa har nꞌar tsi tꞌo̱ho̱ xki thuꞌspa ár thuhu yá jöꞌu̱ Ares. Ne bi tꞌembabi:

—Hage da tsa̱ gi ꞌyotkagihe ar ꞌñu nunar ꞌraꞌyo ntꞌuti gi ꞌyo gi mö.

20 Ngetho gi xikagihe nöꞌö hinxta o̱he. Di ne ga pöhe te di bo̱nga nuya mhö gi mö.

21 Bi mönga njapꞌu̱ ngetho gatho ya me Atena ne nuya nzo̱ho̱ mi ꞌbu̱hnu̱, xki nzöi nda mhuntsꞌi ho̱nse̱ nda mpede tema xki bödi maꞌraꞌyo.

22 Nuꞌmú̱ ar Pablo bi mꞌa̱ madeda ar mhuntsꞌi har tsi tꞌo̱ho̱ Ares, ne bi ꞌñenö:

—Nuꞌahu̱ gar me Atenahu̱, xta pödi xa gi pe̱hu̱ ngu mönga ri ntꞌumbihu̱.

23 Ndi tho ha ri nijöhu̱ habu̱ gi ndöñhu̱, da handa habu̱ gi exu̱ ri jöhu̱, mi tu nꞌar ntꞌofo enö: Ka ꞌbu̱kwa nöꞌö ar Jö hingi födi. Nunar Jö gi ndöñhu̱ ne hingi pöhu̱, getꞌö nöꞌö xta e ga xiꞌahu̱.

24 Nöꞌö ar Jö togo bi hyoka ar ximha̱i ne gatho te jawa, go geꞌö ar ndö mhetsꞌi ne ar ximha̱i, hingi ꞌbu̱ ha ya nijö xi hyoka ya jöꞌi.

25 Hingi japar ꞌbe̱di nöꞌö te da mo̱ꞌspa ya jöꞌi, ngetho geꞌö togo hö ar te, ne ꞌraju̱ ar ndöhi ga joxa ma hñöhu̱, ne ꞌraju̱ gatho nöꞌö di hoñhu̱.

26 Ha nꞌadar jöꞌi bi japi bi bo̱nga gatho ya meximha̱i, ne bi xanga xo̱ge ár nxidi ar ximha̱i. Xi hñuꞌspa hangu nje̱ye̱ da mꞌu̱i, ne habu̱ tso̱nga ár me̱ti.

27 Bi japꞌu̱ ne nga hoñhu̱ Jö, xömhö ga tiñhu̱, xa majöni hingi yapꞌu̱ di ꞌbu̱hu̱.

28 Ngetho di ꞌbu̱hwihu̱ꞌö, di ꞌñöñhu̱, ne go gekagihu̱ ngu neꞌö. Jangu bi ꞌñenga ꞌra ri duhuhu̱: Nuju̱ go yá bötsigihu̱ Jö.

29 Jange nuꞌmu̱ yá bötsigihu̱ Jö, hinga ma ga möñhu̱ ñhe̱hwi Jö nꞌar tsita xi thoka ar kꞌaxtꞌabo̱jö, wa ar tꞌaxbo̱jö, wa ar do, ngu xi bense̱ xi hyoka ya jöꞌi.

30 Nuya pa xi thogi, Jö himbi jamasu nuna tema bi ꞌyo̱tꞌa ya jöꞌi himi pöꞌö. Ha nupya hö, ne gatho ya jöꞌi da ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi.

31 Ngetho Jö xi hñuxa nꞌar pa hamꞌu̱ ma da hñöꞌspa majöni gatho nuya jöꞌi xi mꞌu̱kwa har ximha̱i, ma da ꞌyo̱tꞌa har hoga tsꞌutꞌwi. Ha nöꞌö togo xi hñutsꞌi da hñöxa majöni, getꞌö togo bi ñꞌuꞌö núꞌmu̱ mi koꞌspa ár te.

32 Nu mi ꞌyo̱ꞌu̱ da mengi da nte nuꞌu̱ xi du, ꞌra mi thentho ne maꞌra mi enö:

—Manꞌar pa gi pengi gi zokagihe nöꞌö gi mö.

33 Nuꞌmú̱ ar Pablo bi ma bi zopꞌu̱ habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱.

34 Ha ꞌra bi ñꞌemu̱i ne mi ñꞌowi, nꞌa már thuhu ar Nisio mar ndö nꞌehe har mhuntsꞌinu̱, nꞌar ꞌbe̱hñö már thuhu Damari, ne maꞌra ya mengunu̱.

18

Ar Pablo mi ꞌbu̱ Nkorinto

1 Mꞌe̱fa ar Pablo bi bo̱nga Atena, bi ma har hnini Nkorinto.

2 Ka bi nthe̱winu̱ nꞌar xodyo már thuhu Akila, mar me Ponto. Ja xki ꞌñe har ha̱i Italia, mi ñꞌowi ár ꞌbe̱hñö, ár thuhu Prisila. Xki bo̱ñꞌu̱ har hnini Nroma, ngetho ar ndö Klaudio bi mö nda tꞌe̱nga gatho ya xodyo mi ꞌbu̱hnu̱. Ar Pablo bi ma ba tsu̱ꞌu̱.

3 Bi ma ba ꞌbu̱hwiꞌu̱, ngetho nꞌadar ꞌbe̱fi mi pe̱ꞌu̱, ma ya hoka ngudutu nꞌa ngu nꞌaꞌu̱.

4 Gatho ya pa ntsa̱ya̱, ar Pablo mi pa ha yá nijö ya xodyo mi ñöwi. Ne mi umbár mu̱i mi nehmö nda ñꞌemu̱i ya xodyo ne nuꞌu̱ hingya xodyo.

5 Mi zo̱ ar Sila ne ar Timoteo, xki ꞌñe Nmasedonia. Nu mi nthe̱wi ar Pablo, xa mi umbár mu̱i mi xipabi ar hoga mhö ya xodyo, mi embabiꞌu̱ nunar Hesu gehnu̱ ar Kristo.

6 Ha nuya xodyo bi do̱xtho ne mi tsani. Nuꞌmú̱ ar Pablo bi hwötꞌa ár he, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱ go xka ntsꞌokse̱hu̱. Nuga hinte ma tha̱i di tuga. Nupya di mapꞌu̱ ma ga zo nuꞌu̱ hingya xodyo.

7 Ar Pablo bi bo̱ni bi ma hár ngu nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Husto, xa mi honga Jö. Nor nguꞌö mi ꞌbu̱ getꞌu̱ ár nijö ya xodyo.

8 Nepꞌu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Krispo, már ndö ha yá nijö ya xodyo, bi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesu, nunu̱ ne gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱ hár ngu. Ne nze̱ye̱ ya me Nkorinto bi ꞌyo̱twa ár mhö Jö, bi ñꞌemu̱iꞌu̱, ne bi nxixthe.

9 Nꞌar nxui ar tsi Hmu bi zo ar Pablo ngu nꞌar tꞌi, ne bi ꞌñembabi:

—Yo gi ntsu, mönga ar mhö, yo ma gi ñhe.

10 Ngetho nuga di ꞌbu̱hwi, hinjoꞌo togo da gu̱xa ár ꞌye̱ da ꞌyo̱tꞌar tsꞌomꞌu̱i. Ha nunar hnininu̱ ꞌbu̱ nze̱ye̱ ya jöꞌi xta hwahni da ñꞌemu̱igi.

11 Jange ar Pablo bi gohnu̱ nꞌa nje̱ye̱ made har hnini Nkorinto, mi utwa ya jöꞌi ár mhö Jö.

12 Bi zo̱ta nꞌar pa ya xodyo bi me̱ꞌsa nꞌadar nkohi bi gu̱ ar Pablo, ne bi ziꞌspa ar tsꞌu̱tꞌwi. Nuya paꞌu̱ ar Galio mar ndö núnu̱ har ha̱i Akaya.

13 Ne bi ꞌñenga ya xodyo:

—Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ u̱tꞌa ya jöꞌi hinda ndönga Jö ngu mönga ár tꞌofo ar Moise.

14 Ar Pablo mi fu̱di nda ñömhö, ha nunar ndö Galio bi ꞌñemba ya xodyo:

—Nuꞌmu̱ tema xi jaꞌahu̱, wa nuꞌmu̱ xi ꞌyo̱tꞌa nꞌar döta tsꞌoki, nuꞌmú̱ hö, da tsa̱ ga o̱tꞌahu̱, nuꞌahu̱ gar xodyohu̱.

15 Ha nuꞌmu̱ ho̱nse̱ gi no̱ñhu̱ ya mhö, ya thuhu, ne yá ꞌbe̱fi ri tꞌofohu̱, nuhu̱ tema gi pe̱hu̱. Hindi ne gi ju̱gagihu̱ ngu ar tsꞌu̱tꞌwi.

16 Ne bi tꞌe̱nga hár tsꞌu̱tꞌwi.

17 Nuꞌmú̱ nuꞌu̱ himya xodyo bi gu̱ ar Sostene, ár ndö ár nijö ya xodyo mi ꞌbu̱ har hniniꞌö, xa bi fe̱nza hár nthandi ar ndö Galio, ha nunu̱ himbi dupa ár mu̱i.

18 Ar Pablo bi gohnu̱ ma nze̱ye̱ ya pa. Mꞌe̱fa bi ꞌñe ya ku, bi me̱wi ar Akila ne ar Prisila, bi ꞌraxa ar ñho̱nthe bi ma har ha̱i Nsiria. Nu mi ꞌyo ar ꞌñu, ar Pablo bi ꞌñöxa ár xtö núnu̱ Nsenkrea, ngetho xki ñötꞌwa Jö.

19 Nu mi zo̱nga Efeso, ka bi hye̱hnu̱ ar Akila ne ar Prisila, ne nöꞌö bi yu̱tꞌa ha yá nijö yá mixodyowi mi ñöwi.

20 Nuya mengunu̱ mi a̱par möte nda gohnu̱ ꞌra ya pa, ha nunar Pablo himbi ne.

21 Jange bi ñꞌehwi, ne bi ꞌñembabi:

—Mahyoni ga ꞌbu̱ Herusalen, ma ga thohnu̱ ar da̱ngo ba epꞌu̱. Mꞌe̱fa ga pengi ga kꞌösꞌahu̱, nuꞌmu̱ njapꞌu̱ ne Jö.

Ne bi gu̱ ar motsa ba po̱nu̱ Efeso.

Ar Pablo bi menga Antiokia, ne bi du̱ꞌma ár hñu mꞌa̱tꞌi mi mömba ár mhö Jö

22 Nu mi zo̱nga Nsesarea, bi thogi ndi ma Herusalen, ma ba ze̱ngwa ya ku. Nepꞌu̱ bi gu̱ ar ꞌñu bi ma Antiokia.

23 Ka bi gohnu̱ ꞌra ya pa. Ne bi mengi bi bo̱ni, ma ba kꞌöꞌsa nꞌa ngu nꞌa ya hnini har ha̱i Galasia, ne har ha̱i Frigia. Mi xipa ya ku hyaxꞌmu̱ nda ze̱ta yá ñꞌemu̱i, nda umbyá mu̱i nda mpe̱fi.

Ar Apolo bi mömba ár mhö Jö núnu̱ Efeso

24 Nuya paꞌu̱ nꞌar xodyo már thuhu Apolo bi zo̱nga Efeso. Mar me Alejandria, xaka mbödi te nda mö, ne mi pötwa xiñho ár Tꞌofo Jö.

25 Nunu̱ xki tꞌutꞌwabi ár ꞌñu ar tsi Hmu, xa mi umba ár mu̱i mi mömba ár mhö ar tsi Hmu, ne njapꞌu̱ mi uta maꞌra, mödi ho̱nse̱ mi pötwa ár xixthe ar Xuwa.

26 Bi ndu̱i bi zo ya xodyo ha yá nijöꞌu̱, hinto mi tsu. Ha nu mi ꞌyo̱xa ar Prisila ne ar Akila, bi zixyu̱ nꞌampꞌu̱, bi utwabi xiñho ár ꞌñu Jö.

27 Nunu̱ mi ne nda ma Akaya, ne nuya ku me Efeso bi hñuꞌmba ár mu̱i. Ne bi me̱mpa nꞌar he̱ꞌmi nuya ku mi ꞌbu̱hnu̱ Akaya nda numañho núꞌmu̱ nda zo̱ho̱. Nu mi zo̱ñꞌö, xa bi ma̱xa gatho nuꞌu̱ xki hwëkwa Jö nda ñꞌemu̱i.

28 Ngetho xa mi umba ár mu̱i mi kotwa yá ne ya xodyo madeda ya jöꞌi, ne mi otꞌwa ar ꞌñu hár Tꞌofo Jö, nda böꞌu̱ ar Hesu gehnu̱ ar Kristo.

19

Ar Pablo mi ꞌbu̱ har hnini Efeso

1 Núꞌmu̱ mi ꞌbu̱hnu̱ Nkorinto ar Apolo, ar Pablo bi thota ar ꞌñu tho ha ya tꞌo̱ho̱ ba tso̱nga Efeso. Ka bi nthe̱winu̱ ꞌra ya gamfi.

2 Ne bi ꞌya̱mbabi:

—Ha ga hñöñhu̱ ár Hñö Jö núꞌmu̱ nga ñꞌemu̱ihu̱.

Bi döꞌu̱:

—Hinꞌö, hindi pöhe teme ár Hñö Jö.

3 Nuꞌmú̱ ar Pablo bi ꞌya̱mbabiꞌu̱:

—Tema xixthe xka hñöñhu̱ ꞌmu̱.

Nuꞌu̱ bi ꞌñeñꞌu̱:

—Ár xixthe ar Xuwa.

4 Ar Pablo bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ar Xuwa mi xixthe ya jöꞌi xki ꞌyo̱tꞌwa ár ntso̱ꞌmi yá tsꞌoki. Ne bi xipabi mi mahyoni nda ñꞌemu̱i togo nda ꞌñepꞌu̱ mꞌe̱fa. Mi no̱nga ar Hesu togo ar Kristo.

5 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱, bi nxixtheꞌu̱ hár thuhu ar tsi Hmu Hesu.

6 Nepꞌu̱ ar Pablo bi hñuꞌspa ár ꞌye̱ ya ku, ne bi hñöñꞌu̱ ár Hñö Jö. Bi ndu̱i bi ñö maꞌra ya hñö, ne mi ñöꞌu̱ ngu mi xipa ár Hñö Jö nda möñꞌu̱.

7 Nuya mi ꞌbu̱hnu̱ mi tsu̱ ngu ꞌre̱tꞌamayoho ya ñꞌo̱ho̱.

8 Ar Pablo mi ku̱tꞌa ha yá nijö ya xodyo. Mi ñöwi ne himi ntsu mi mömba ár mhö Jö, ne mi umba ár mu̱i mi utyu̱ ár tsꞌu̱tꞌwi Jö. Hñu nzönö bi japꞌu̱.

9 ꞌRa bi gotꞌa yá mfeni, himbi ne bi jamfi, ne madeda ya jöꞌi, mi tsamba ár ꞌñu Jö. Jange ar Pablo bi ꞌweka ya gamfi, ne hyaxꞌmu̱ mi uta ha nꞌar ngu ntꞌuti, már me̱ti nꞌar utate már thuhu ar Tirano, mar mengunu̱.

10 Yo nje̱ye̱ bi japꞌu̱, ne gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱ har ha̱i Asia bi ꞌyo̱twa ár mhö ar tsi Hmu Hesu, ngu ya xodyo ne nuꞌu̱ himya xodyo.

11 Ar Pablo bi ꞌyo̱tꞌa nze̱ye̱ ya döta ntꞌudi mi hömpa ár tsꞌe̱di Jö.

12 Nꞌandi ho̱nse̱ mi thöꞌspa yá nthuꞌmxi ne maꞌra yá dutu xki hye ar Pablo, ne nda thöꞌspa habu̱ mi ꞌbu̱ ya da̱thi, mi thitsꞌi, ne ya tsꞌondöhi mi po̱ni mi he̱ꞌu̱.

13 Ne ꞌra ya xodyo ma ya gu̱ka ndöhi, habu̱ gatho mi ꞌyo mi ju̱ka ya tsꞌondöhi, nꞌa mbi beñꞌu̱ nda ꞌye̱nga ya tsꞌondöhi nda no̱mba ár thuhu ar tsi Hmu Hesu nꞌehe. Njanu̱ mi embabi ya tsꞌondöhi:

—Di no̱ñhe ár thuhu ar Hesu nöꞌö no̱nga ar Pablo, di xiꞌahe gi po̱ñhu̱.

14 Mi pe̱ njanu̱ nuꞌu̱ yoto yá tꞌu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Seba, mar xodyo ne már ndö ya möjö.

15 Ha núꞌmu̱ mi e̱nga nꞌar tsꞌondöhi, nunu̱ bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nuga di pödi togo ar Hesu, ne di pödi togo ar Pablo. Xi nuꞌahu̱, togoꞌihu̱.

16 Nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ xki nthe̱xkwi ar tsꞌondöhi, bi ꞌye̱ngar nsa̱gi ne bi ꞌyentꞌa nuya ñꞌo̱ho̱yu̱. Bi ntöte, ne nuya ñꞌo̱ho̱ núꞌmu̱ mi bo̱nga nhixtꞌitho har ngu, mi nthe̱mfotho, ne xa xki ntsꞌe̱ni.

17 Gatho ya me Efeso, ya xodyo ne nuꞌu̱ himya xodyo, bi ꞌyo̱xa nöꞌö xki thogi, jange xa bi zuꞌu̱, ne xa mi tꞌeꞌspár nsu ár thuhu ar tsi Hmu Hesu.

18 Nze̱ye̱ nuꞌu̱ xki ñꞌemu̱i mi e madeda gatho ya ku mi da̱majöni nöꞌö xki ꞌyo̱tꞌu̱.

19 Nze̱ye̱ ya ku ma ya ñꞌete bi hñöxa yá he̱ꞌmi bi tsꞌötꞌa habu̱ xki mhuntsꞌa gatho. Nu mi nuꞌu̱ hangu xki ꞌbe̱pꞌu̱, mi tsu̱ ngu ku̱tꞌanthebe ya nthebe ya tꞌaxbojö.

20 Njapꞌu̱ xa mi ntu̱nga ár mhö ar tsi Hmu ne mi nheki ár tsꞌe̱di.

21 Mi wadi da tho gathoyu̱, ar Pablo bi beni nda tho Nmasedonia ne Akaya, ne nda zo̱nga Herusalen. Ne mi enö:

—Xka jwadi ga ꞌbu̱hnu̱ Herusalen, mahyoni ga ma Nroma nꞌehe.

22 Ne bi me̱hna yoho yá ma̱xte bi ma Nmasedonia, ar Timoteo ne ar Erasto. Ha nöꞌö bi gohnu̱ Asia maꞌra ya pa.

Ar mu̱xmajöꞌi núnu̱ Efeso

23 Nuya paꞌu̱ bi mu̱xma ya me Efeso, ngetho mi mhömba ár ꞌñu Jö.

24 Mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ mar thuhu ar Demetrio. Már ꞌbe̱fiꞌö mi hoka ya tsita ma ya tꞌaxbo̱jö. Mi kꞌoꞌspabi ár nijö yá tsita ar Diana, mi pa̱pa ya jöꞌi. Njapꞌu̱ nuꞌu̱ togo mi mpe̱ nor ꞌbe̱finu̱, mi tö nze̱ye̱ ya bojö.

25 Ar Demetrio bi muntsꞌa gatho nuꞌu̱ mi pe̱ nunar ꞌbe̱finu̱, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ha gi o̱hu̱ ñꞌo̱ho̱hu̱. Gi pöhu̱ xiñho, nunar ꞌbe̱finu̱ fa̱xju̱ di töhu̱ nze̱ye̱ ar bojö.

26 Xka ꞌyo̱hu̱ ne xka hyanthu̱ ar Pablo, ꞌyo xipa ya jöꞌi nuya tsita hoka ya ñꞌo̱ho̱, hingya jöꞌu̱. U̱tꞌa ya jöꞌi, ne nze̱ye̱ xi ꞌweke te̱ñꞌö, hinge ho̱nse̱wa Efeso, xi japꞌu̱ xo̱ge har ha̱i Asia.

27 Nunar tsꞌokinu̱, hinge ho̱ntꞌa da hwata ma ꞌbe̱fihu̱. Da tsa̱ da mꞌe̱ ár nsu ár nijö ma tsi nönöhu̱ Diana, ne da mꞌe̱ ár nsunda nuna togo ndönga gatho ya jöꞌiwa me Asia, ne gatho ya meximha̱i.

28 Mi ꞌyo̱xa gatho nuꞌu̱ mi pe̱ nunar ꞌbe̱finu̱, xa bi mbo̱ yá kwe̱, ne mi he̱xa ya mhafi, mi eñꞌu̱:

—Döta ar tsita Diana, ár me̱ti ya me Efeso.

29 Gatho ya mengunu̱ himi pödi te nda beñꞌu̱, ne nꞌa mfenitho bi nixtꞌi bi ma habu̱ xki nzöi mi tꞌo̱tꞌa ya mhuntsꞌi. Ne bi nju̱ ar ku Gayo ne ar ku Aristarko, ya me Nmasedonia, yá ñꞌohu̱ ar Pablo.

30 Ar Pablo mi nehmö nda yu̱tꞌi nda zo ya jöꞌi, ha nuya ku mi ꞌbu̱hnu̱ himbi hye̱gi.

31 ꞌRa ya ndö me Asia mi ntsixkwi ar Pablo, bi me̱mpa ar nze̱ngwa hinge nda ma har döta mhuntsꞌi.

32 Nu har mhuntsꞌi, ꞌra mi mafi mi mönga nꞌar mhö, maꞌra mi mönga manꞌa, ngetho ya jöꞌi himi pödi tema nda beni, ne maꞌra himi pödi yoꞌö xki mhuntsꞌi.

33 Nuya xodyo bi gu̱ka ar Handro nda zohmö ya jöꞌi. Bi jár ꞌye̱ bi xipa ya jöꞌi nda ñhe, ne nda tsa̱ nda ñönga yá mixodyowi.

34 Núꞌmu̱ mi bö ya jöꞌi mar xodyo nꞌe, bi ndu̱i nꞌatꞌwu̱ bi mafi ntsꞌe̱di ngu yo xe̱nimpa, mi eñꞌu̱:

—Döta ar tsita Diana ár me̱ti ya me Efeso.

35 Nepꞌu̱ nꞌár ma̱xte ár ndö ar hnini, núꞌmu̱ mi wadi bi japi bi ñhe ya jöꞌi, bi ꞌñembabi:

—Ndadahu̱ gar menguhu̱wa Efeso, togo hingi pödi nuya me Efeso supa ár nijö ma tsitahu̱ Diana, ne ár njötꞌi ba kö mhetsꞌi.

36 Nuꞌmu̱ hinjoꞌo togo da tsa̱ da ko̱ni, xiñho gi ñheꞌu̱ ne hinge dama gi ju̱xa ri ꞌye̱hu̱.

37 Xka tsihu̱wa nuya ñꞌo̱ho̱yu̱ hinte xi bë har nijö, ne hinxi ñömañꞌu̱ ma tsitahu̱.

38 Nuꞌmu̱ ar Demetrio ne nuyá ñꞌowi ja te da ga̱ꞌspa ya nza̱ya̱, ꞌbu̱ꞌu̱ da ꞌyo̱tsꞌe. Jange ꞌbu̱ nuya tsꞌu̱tꞌwiyu̱, dá nga̱xte nꞌa ngu nꞌa.

39 Ha nuꞌmu̱ ja manꞌa te gi nga̱xtehu̱, ma ga e̱nthu̱ nꞌar mhuntsꞌi habu̱ da tsa̱ da hogi.

40 Ma ga ntsuñhu̱ hinda tho̱xkagihu̱ di ju̱xu̱ ya jöꞌi xta böꞌu̱ nöꞌö xi thopya, ngetho nuꞌmu̱ da tꞌa̱ngagihu̱, tema ga thöhu̱.

41 Nu mi wadi bi mönga njapꞌu̱ ár ma̱xte ar ndö, bi fontꞌa ya jöꞌi.

20

Ar Pablo bi ñꞌonu̱ Nmasedonia ne Gresia

1 Nu mi wa ar mu̱xmajöꞌi, ar Pablo bi zohna gatho ya ku, bi hñuꞌmba yá mu̱i, bi hyu̱fi, ne bi ñꞌedi bi bo̱ni bi ma Nmasedonia.

2 Bi mengi bi thota habu̱ xki tho mꞌe̱tꞌo mi tso̱nga ya ku, ne xa mi zofo mi huꞌmba yá mu̱i. Bi japꞌu̱ gatho ar ꞌñu ndi ma Gresia.

3 Ka bi mꞌu̱hnu̱ hñu nzönö, mi ñhoki ndi ma Nsiria. Ha bi zo ár gu nuya xodyo xki hñutsꞌi nda hyo núꞌmu̱ nda gu̱ ar motsa ndi manu̱, jange bi beni nda ga̱xta har ha̱i Nmasedonia manꞌagi.

4 Bi me̱wi ndi ma Asia ar Sopate me Berea, ar Aristarko ne ar Segundo ya me Ntesalonika, ar Gayo me Derbe, ar Tikiko ne ar Trofimo ya me Asia, ne ar Timoteo.

5 Nuya kuyu̱ bi mꞌe̱tꞌo, ma ba to̱bgagihe Ntroa. Ka dá nthe̱henu̱.

6 Nuje da to̱ꞌmhe bi tho ar da̱ngo núꞌmu̱ tsꞌi ar thuhme hingi jotsꞌi. Mꞌe̱fa da po̱ñhenu̱ Mfilipo, da ꞌrañhe ar ñho̱nthe. Ku̱tꞌa mpa da ꞌyohe har dehe, ne da tso̱ñhe Ntroa. Dá nthe̱henu̱ ya ku xki mꞌe̱tꞌo, ne da kohenu̱ ma yoto mpa.

Ar Pablo bi mhunskwi ya ku núnu̱ Ntroa ne bi ñꞌehwi

7 Nöꞌö ár ꞌbe̱tꞌo mpa ar hñöto, bi mhuntsꞌa gatho ya gamfi nda zipa ár tꞌoxi ar tsi Hmu. Ar Pablo mi uti, mi zo̱nga made nxui himi tsa̱ya̱tho, ngetho ma nda bo̱nga ár hyaxꞌö.

8 Nunar ngu habu̱ xki mhuntsꞌi, mi to̱ mañö, ne xki tso̱ nze̱ye̱ ya ñotꞌi.

9 Nꞌar tsꞌu̱ntꞌu̱ már thuhu Eutiko, mi huhnu̱ ha nꞌar ku̱tꞌahyatsꞌi. Bi zo̱par tꞌöhö, ngetho ar Pablo bi ñö yaꞌö. Mi mitꞌar tꞌöhö bi da̱ har hñu nto̱ngu. Ha bi nju̱tsꞌi, xki du.

10 Nuꞌmú̱ ar Pablo bi göi, bi ꞌyoxa nöꞌö ar bötsi ne bi hyu̱fi. Ne bi ꞌñembabi ya ku:

—Yo gi ntsuhu̱, tetho.

11 Bi bo̱xa manꞌagi habu̱ xki mhuntsꞌi. Bi heka ar thuhme, bi ziꞌu̱ ár tꞌoxi ar tsi Hmu bi ñuñꞌu̱. Mꞌe̱fa ar Pablo bi mengi bi ñö yaꞌö, ne mi nthe̱ngxudi bi gu̱r ꞌñu bi ma.

12 Ha nu mi tsꞌixa nöꞌö ar tsꞌu̱ntꞌu̱ xki da̱gi mi tetho, gatho ya ku xa bi hñu yá mu̱i.

Ar Pablo bi bo̱nga Ntroa ndi ma Mileto

13 Nuje da ju̱he ar motsa da ꞌbe̱tꞌohe, da möhe har hnini Nꞌason, ka nga nthe̱henu̱ ar Pablo ngu dá möñhe, ngetho mi neꞌö nda ma watho.

14 Nda nthe̱henu̱ Nꞌason, da tsixe har motsa ndi ehe, da möhe mahye̱gi har hnini Mitilene.

15 Da po̱ñhenu̱, ne ár hyaxꞌö da tso̱ñhe getꞌu̱ har xe̱ni ha̱i Kio. Ár yopa da tso̱ñhe ha manꞌa xe̱ni ár thuhu Nsamo, ne da kohe habu̱ ár thuhu Trogilio. Ár hñupa da tso̱ñhe har hnini Mileto.

16 Ar Pablo xki beni hinge nda tho har hnini Efeso, ngetho himi ne nda mꞌu̱ nze̱ye̱ ya pa har ha̱i Asia. Mi xo̱ni nda zo̱nga har hnini Herusalen, ma nda mꞌu̱ har da̱ngo Pentekoste, nuꞌmu̱ nda za̱mhö nda zo̱ni.

Ar Pablo bi ñꞌehwi ya ku me Efeso núnu̱ Mileto

17 Nu mi ꞌbu̱hnu̱ Mileto, ar Pablo bi me̱mpa ar nze̱ngwa yá ndö ar nijö Efeso, bi ꞌñembi mi to̱ꞌmnu̱ Mileto.

18 Nu mi zo̱ñꞌu̱ habu̱ mi ꞌbu̱ ar Pablo, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌahu̱ gi pöhu̱ xiñho tengu ma mꞌu̱i núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱hwihu̱ nuya pa xi thogi, nda tso̱kwa har ha̱i Asia.

19 Xta pe̱pa ma tsi Hmuhu̱, hinxta ñꞌetsꞌi. Xta nöꞌma ma gida̱, xta tho ya tsꞌomꞌu̱i nuꞌu̱ xi ꞌyo̱tka ya xodyo, huꞌskathogi da hyogagiꞌu̱.

20 Mödi njapꞌu̱, hinte xta ögi nöꞌö gi hoñhu̱ da jaꞌahu̱ ar ñho. Gatho xta utꞌahu̱ ha ya mhuntsꞌi wa ha ri nguhu̱.

21 Nuꞌahu̱ gar xodyohu̱ ne nuꞌu̱ hingya xodyohu̱, xta zoꞌahu̱ gi ehu̱ hár nthandi Jö gi ꞌyo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi, ne gi ñꞌemu̱ihu̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

22 Ha nupya tsixka ár Hñö Jö gar ma Herusalen, mödi hindi pödi teme bi to̱bgaginu̱.

23 Ho̱nse̱ di pödi xi xikagi ár Hñö Jö ha gatho ya hnini di thogi, bi to̱bgagi ar fa̱di ne ya thogi.

24 Ha nuyu̱, hindi japamasu, ne hindi japa ma te da me̱pkase̱. Nöꞌö di nega, ga johya ga jwata nunar ꞌbe̱fi bi ꞌraka ar tsi Hmu Hesu. Nor ꞌbe̱fiꞌö, ga mömba ár hoga mhö no̱nga teme xi hwëgagihu̱ Jö.

25 Ha di pöpya xiñho, nuꞌahu̱ xtá thopꞌu̱ xta xiꞌahu̱ ár tsꞌutꞌwi Jö, hingi ma gi penju̱ gi hyandagihu̱ manꞌagi.

26 Jange di xiꞌahu̱, hingo ꞌba̱ ma ñöni núꞌmu̱ gi mꞌe̱hu̱pya.

27 Ngetho nuga hinte xta ögi. Gatho nöꞌö xi utka Jö, xta utꞌahu̱ nꞌehe.

28 Di xiꞌahu̱, ntsuñhu̱, ne suhu̱ gatho ya gamfi xi ꞌye̱ntꞌahu̱ ri ꞌye̱hu̱ ár Hñö Jö, ngu nꞌar ma̱ꞌyo su yá tsi de̱ti. Gese̱ꞌö xi ꞌñexꞌahu̱ gi sufu̱ ár nijö ar tsi Hmu xi unga ár ji xi da̱i.

29 Nuga di pödi nꞌehe, nu xka magawa, ma da epꞌu̱ ꞌra ya tsꞌojöꞌi, da ne da hwatwa gatho ár nijö Jö, ngu nꞌar miñꞌo hinte ma de̱ti e̱gi.

30 Hinge ho̱nse̱ꞌu̱, ꞌra da bo̱nga madeda ri mhuntsꞌihu̱, ma gi möñhu̱ ꞌra ya ntꞌuti hinga majöni, ne gi ꞌweju̱ ya ku gi tsixu̱.

31 Jange ntsuñhu̱, ne beñhu̱ nuꞌu̱ hñu nje̱ye̱ parxui hinge ndi tsa̱ya̱ ndi nöꞌma ma gida̱, xa ndi hupꞌa ri mu̱ihu̱ nꞌa ngu nꞌa.

32 Nupya tsi kuhu̱, di te̱tꞌahu̱ Jö ne ár mhö mönga teme xi hwëkꞌahu̱. Gehnu̱ pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di da ze̱tꞌa ri jamfihu̱, ne gi hñöñhu̱ gatho nöꞌö xi ñhötꞌwa nuꞌu̱ xi tꞌaxka yá mꞌu̱i.

33 Nuga hinto xta hyo̱kwabi ár bojö wa ár he.

34 Ngetho nuga ngu gi pöse̱hu̱, nuya ꞌye̱yu̱ xi ma̱xkagi xta mpe̱fi xta tö nöꞌö ndi honse̱ ne nöꞌö honga nuꞌu̱ di ñꞌoꞌbe.

35 Hyaxꞌmu̱ xta utꞌahu̱ ga mpe̱hu̱ njapꞌu̱, ne da tsa̱ ga fa̱xu̱ nuꞌu̱ hinte pe̱tsꞌi. Ne ga beñhu̱ nöꞌö bi mönga ar tsi Hmu Hesu, núꞌmu̱ bi ꞌñenö: Töte ár nza̱tho ga uñhu̱, hinge nöꞌö ga höñhu̱.

36 Nu mi wadi bi mönga njapꞌu̱ ar Pablo, bi nda̱ndihmöwi gatho ya ku, ne mahye̱gi bi ꞌya̱pa Jöꞌu̱.

37 Gatho ya ku xa mi zoni, mi döta ár dumu̱iꞌu̱. Mi hu̱ ar Pablo ne mi tsu̱ꞌspa ár hmi.

38 Ngetho xa mi tu yá mu̱i mi ꞌyo̱xa nöꞌö bi mönga ar Pablo, hinge nda mengi nda hyandi. Bi ma ba exa har motsa, bi ñꞌehwi bi ma.

21

Ar Pablo bi ma Herusalen

1 Nu nda ñꞌehe ya ku, da ju̱he ar motsa da möhe njöntho har xe̱ni ha̱i ár thuhu Kos. Ár hyaxꞌöpꞌu̱ da tso̱ñhe manꞌar xe̱ni ha̱i ár thuhu Roda. Mꞌe̱fa da möhe har hnini ár thuhu Patara.

2 Núnu̱ Patara da tiñhe nꞌar motsa ndi ma Fenisia, dá po̱xenu̱ ne da möhe.

3 Nu ndi pa̱he har dehe, da hanthe ha ma ngöhöhe ar xe̱ni ha̱i Txipre. Da thothe da möhe har ha̱i Nsiria, ngetho nöꞌö ar motsa ka ma nda zohnu̱ nöꞌö te mi hö har hnini Tiro ꞌbu̱ har ñönthe, ne ka da kohenu̱.

4 Ma da tsu̱henu̱ ya ku, ne da ꞌbu̱hwihenu̱ yoto mpa. Nuya ku xki nzinga ár Hñö Jö mi xipabi ar Pablo hinge nda ma Herusalen.

5 Mi wa ya yoto mpa, bi de̱ngagihe gatho ya gamfi, yá ꞌbe̱hñö ne yá bötsi. Da po̱ñhe har hnini ma ba tsogagihe har motsa, ne ka da nda̱ndihmöhenu̱ har ñönthe da a̱pabihe Jö.

6 Nu nda ehe ya ku, da ñhu̱he nꞌa ngu nꞌa, ne da po̱xe har motsa, ha nuꞌu̱ bi mengi bi ma yá ngu.

7 Núnu̱ Tiro bi göxa ar ꞌñu ndi ꞌyohe har dehe, ne da möhe har hnini Tolemaida. Da ze̱ngwahe ya ku, ne da kohwihenu̱ nꞌa pa.

8 Ár hyaxꞌö ar Pablo ne nuꞌu̱ ndi ñꞌohe, da po̱ñhe da möhe har hnini Nsesarea. Ne da haxe hár ngu ar Lipe nöꞌö mi mömba ár mhö Jö, mi nꞌa nuꞌu̱ yoto ya ma̱xte xki thahna har nijö Herusalen.

9 Ar Lipe mi ꞌñe goho yá tꞌinxu himi nthöti, ne mi möñꞌu̱ nöꞌö mi xipa ár Hñö Jö.

10 Da ꞌbu̱henu̱ ꞌra ya pa, ne bi zo̱hnu̱ nꞌár mꞌe̱hni Jö xki ꞌñe Nhudea, már thuhu Agabo.

11 Ba e bi kꞌöskagihe, bi hñömba ár bötꞌi ar Pablo, ne bi dutꞌa yá ꞌye̱ ne yá wa, ne bi ꞌñenö:

—Ár Hñö Jö mö ma da dutꞌa njawa ya xodyo ꞌbu̱ Herusalen nöꞌö togo ár me̱ti nuna ar bötꞌinu̱, ne da da̱twa ha yá ꞌye̱ nuꞌu̱ ya jöꞌi hingya xodyo.

12 Nda o̱he njapꞌu̱, nuya ku ma ya mengunu̱ ne nuje, da tsa̱hmöhe nga hökwe hinge nda ma Herusalen.

13 Ha nunar Pablo bi ꞌñenö:

—Yoꞌö gi zoñhu̱ ne gi tso̱tju̱ ma mu̱i. Nuga hinge ho̱nse̱ di ꞌbu̱i da nso̱tkaginu̱ Herusalen, di ꞌbu̱i ga unga ma te di ñömba ár thuhu ar tsi Hmu Hesu.

14 Nda nuhe hinge nda tsa̱ nga hökwabihe hinge nda manu̱. Hinte da xife, ho̱nse̱ da eñhe:

—Da ꞌyo̱tꞌa ngu ne ar tsi Dada.

15 Mꞌe̱fa nu mi tho nuya paꞌu̱, da ñhoje da möhe Herusalen.

16 Ba te̱ngagihe ꞌra ya ku mi ꞌbu̱hnu̱ Nsesarea, nꞌa már thuhu Naso me Txipre. Mi pe̱ꞌsa nze̱ye̱ ya je̱ye̱ xki ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesu. Gehnu̱ bi ꞌrakagihe ar se̱ki hár ngunu̱ Herusalen.

Ar Pablo bi nju̱ har dönganijö

17 Núꞌmu̱ nda tso̱ñhe Herusalen, ya ku xa bi njohya bi ze̱ngwagihe.

18 Ár hyaxꞌö da me̱ꞌbehe ar Pablo ma da kꞌöse ar Hakobo, ne ka xki mhushnu̱ gatho ya ku ma ya ndö har nijö.

19 Ar Pablo bi ze̱ngwaꞌu̱, ne bi metwabi gatho nöꞌö xki ꞌyo̱tꞌa Jö hár ꞌbe̱fi xki tꞌumbabi, nda hñöꞌspa ár mhö nuꞌu̱ hingya xodyo.

20 Nu mi ꞌyo̱ꞌu̱ njapꞌu̱, bi nsundabi Jö, ne bi ꞌñemba ar Pablo:

—Tsi ku, gi pödi hangu ár nze̱ye̱ ya xodyo xi jamfibi ár mhö ar tsi Hmu Hesu, ne xa umba yá mu̱iyu̱ te̱mba yá ꞌbe̱pate ar Moise.

21 Xi nsipabiꞌu̱ gi uta ya xodyo bi ꞌbu̱ ha maꞌra ya ha̱i, hinda de̱mba ár tꞌofo ar Moise. Enö gi hökwabi da hñuꞌspabi ar nse̱gi yá bötsi, ne hinda de̱nga ma ntꞌumbihu̱.

22 Xipya, te ga pe̱hu̱ ꞌmu̱. Ngetho nu xta böhyu̱ gi ꞌbu̱kwa, ma da mhuntsꞌa gathoꞌu̱.

23 Jange di xiꞌahe gi ꞌyo̱tꞌa njawa: ꞌBu̱kwa goho ya ku ma da ꞌyo̱tꞌa nꞌar ñhötꞌi xi ñötꞌwa Jö.

24 Tsitsꞌi me̱wi, ma gi nxu̱ju̱ ngu ma ntꞌumbihu̱, ne jutꞌi da ñꞌöxyu̱. Ne njapꞌu̱ da hyanda gatho ma mixodyohu̱ gi o̱tꞌa ngu mönga har tꞌofo, ne hinga majöni nöꞌö xi ꞌyo̱ꞌu̱.

25 Ha nuya gamfi hingya xodyo, xta xipabihe hinga mahyoni da ꞌyo̱tꞌa ngu ma ntꞌumbihu̱. Ho̱nse̱ mahyoni hinda zi ya ñhuni xi ñhötꞌwa ya tsita empꞌö, hinda zipa yá ji ya me̱ti, hinda za ya me̱ti hinxi po̱mba ár ji, ne hinda mꞌe̱ngwi manꞌa nöꞌö hingo ár nthöti.

26 Nuꞌmú̱ ár hyaxꞌöpꞌu̱, ar Pablo bi zixa nuꞌu̱ goho ya ñꞌo̱ho̱, ne mahye̱giwi bi nxu̱kꞌu̱ ngu yá ntꞌumbiꞌu̱. Mꞌe̱fa bi yu̱tꞌu̱ har dönganijö, ma ba mö hamꞌu̱ nda wa ya pa nda ntꞌaxki, ne hamꞌu̱ nda zo̱ ar pa nda unga yá mꞌo̱ñho̱ nꞌa ngu nꞌa.

27 Ne núꞌmu̱ ma nda wa nuꞌu̱ yoto mpa ntꞌaxki, ꞌra ya xodyo ya me Asia bi hyanda ar Pablo mi ꞌbu̱ har dönganijö, bi ꞌyu̱tꞌa ya jöꞌi bi mbo̱ yá kwe̱, ne bi gu̱ ar Pablo.

28 Xa mi maꞌu̱ ntsꞌe̱di mi eñꞌu̱:

—Me Israelhu̱, fa̱xje. Go gehnu̱ ar ñꞌo̱ho̱ habu̱ gatho ꞌyo uta ya jöꞌi da ñömañꞌu̱ ma hninihu̱, ma ꞌbe̱patehu̱ ne ma nijöhu̱. Ne xi ku̱tꞌa ꞌra ya jöꞌi hingya xodyo, ho̱nse̱ tsꞌonga ma jöpa nijöhu̱.

29 Mi möñꞌu̱ njapꞌu̱, ngetho xki hyanda ar Pablo har hnini mi ñꞌowi ar Trofimo ar me Efeso, mi hu yá mu̱iꞌu̱ ar Pablo xki zixa har nijö.

30 Jange gatho ar hnini bi mu̱xmatho, ne xa mi maꞌu̱. Bi watꞌu̱ bi mi ar Pablo, ne bi gu̱tꞌi bi gu̱ka har nijö, ne dama bi njotꞌa ya goxthi.

31 Mi ne nda hyoꞌu̱, ne bi nsipabi ar ndöndogu, gatho ar hnini Herusalen mi mu̱xmatho.

32 Nuꞌmú̱, bi musnu̱ gatho ya ndogu ne yá ndö, bi nixtꞌi bi ma habu̱ xki mhuntsꞌa ya jöꞌi. Nu mi hyantꞌu̱ mi epꞌu̱ ya ndogu ne yá ndö, bi hye̱pꞌu̱ ar Pablo.

33 Mi zo̱nga ar ndöndogu, bi gu̱ ar Pablo, ne bi xipa togo nda xo̱tꞌa yoho ya nthöhibo̱jö, ne bi ñꞌa̱ni togoꞌö ne te xki ꞌyo̱tꞌe.

34 Ha nuya jöꞌi xa mi ñöxhnatho, nꞌañꞌo mi mönga nꞌa ngu nꞌa. Hinte bi zo ár mfeni ar ndöndogu, jange bi beni mar ñho nda zixa habu̱ mi ꞌbu̱ ya ndogu.

35 Nu mi zo̱nga ha ya ꞌrendo ár goxthi yá nguꞌu̱, ya ndogu bi gu̱xta ar Pablo, ngetho ya jöꞌi xa mi ne nda netꞌi.

36 Ya jöꞌi mi ꞌbe̱fa xa mi mafi mi eñꞌu̱:

—Dá du nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ꞌö.

Ar Pablo bi hñuꞌmba yá hmi ya jöꞌi

37 Núꞌmu̱ ma nda tꞌetꞌa habu̱ mi ku̱ ya ndogu, ar Pablo bi ꞌñemba yá ndöꞌu̱:

—Ha da tsa̱ ga ñö nꞌa tsi tu̱i.

Bi döhnu̱ ne bi ꞌñenö:

—Atho gi ñö ar griego.

38 Hinga geꞌe nöꞌö ar me Ehipto bi gu̱xa ya jöꞌi nda ntuhni pe̱ꞌsa ꞌra ya pa, ne bi zixa ha ya otꞌatꞌo̱ho̱ nuꞌu̱ yonꞌa̱tenthebe ya hyote.

39 Ar Pablo bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hinꞌö. Nuga dar xodyo me Tarso nꞌar döta hnini har ha̱i Nsilisia. Di a̱ꞌar möte gi ꞌraka ar se̱ki ga zo nuya jöꞌiyu̱.

40 Ar Pablo mi tꞌumba ar se̱ki nda ñö, bi mꞌa̱ ha ya ꞌrendo ne bi jár ꞌye̱ bi xipya jöꞌi nda ñhe. Núꞌmu̱ hinto mi ñö, bi ndu̱i bi ñö ebreo, ne bi ꞌñenö:

22

1 —Ha gi o̱hu̱ ndadahu̱ di nkuhu̱, ne nuꞌahu̱ tatahu̱. ꞌYo̱hu̱ ma ga xiꞌahu̱ nöꞌö xta o̱tꞌe.

2 Nuya jöꞌi mi ꞌyo̱ ar Pablo mi ñö ar hñö ebreo, gatho dama bi ñhetho. Nuꞌmú̱ ar Pablo bi ꞌñenö:

3 —Nuga dar xodyo, da mꞌu̱ har hnini Tarso har ha̱i Nsilisia, da tewa Herusalen. Bi utkagi ar utate ár thuhu ar Gamalie. Bi tꞌutkagi xiñho teme di bo̱nga ar tꞌofo bi zogagihu̱ ma palehu̱. Ne xa ndi umba ma mu̱i ndi ne nga pe̱pa Jö, ngu gi o̱thu̱ gathoꞌihu̱ ar pania.

4 Nuga nꞌehe da u̱tsa nuꞌu̱ togo mi te̱nga nunar ꞌÑunu̱, ndi nehmö nga ho. Ndi ju̱ nda njotꞌa har fa̱di, hinge ndi jamasu ha ma ya ndo̱ wa ma ya ꞌbe̱hñö.

5 Nunar döngamöjö ne gatho ya dönziandö, da tsa̱ da da̱majöni bi ꞌraka ya he̱ꞌmi nga höꞌspa ma kuhu̱. Ne da ma Ndamasko, ma nga ju̱ nuꞌu̱ mi te̱nga nunar ꞌÑunu̱, ne nga tsi Herusalen nda mfe̱i.

Ar Pablo bi da̱majöni hanja bi ñꞌemu̱i

(Hch. 9:1‑19; 26:12‑18)

6 Núꞌmu̱ ndi ne ar ꞌñu txꞌu̱tho mi ꞌbe̱di nga ku̱tꞌa Ndamasko, ngu made mpa, nꞌa nda tha̱ni bi gobgatho nꞌa ra döta hyatsꞌi ba e mhetsꞌi.

7 Da hwangi, ne da o̱ nꞌar mhö mi enö: Saulo, Saulo, yoꞌö gi u̱tsagi.

8 Nuga da thöti ne da embabi: Ndada, togoꞌi. Nöꞌö bi dötkagi: Nuga dar Hesu me Nasare, togo gi u̱tsa.

9 Nuꞌu̱ ndi ñꞌoꞌbe bi hyanda ar hyatsꞌi, ne xa bi ntsu, mödi himbi ꞌyo̱ꞌu̱ nöꞌö ar mhö mi zokagi.

10 Nuga da a̱ni ne da embabi: Ma tsi Hmuꞌi, tema gi ne ga pe̱pya. Nöꞌö bi ꞌñengagi: Nangi di ma Ndamasko, ka gehnu̱ ma da nsiꞌaꞌi gatho nöꞌö xta beni gi pe̱fi.

11 Nunar hyatsꞌiꞌö xa mi ntsꞌe̱di, jange da ngoda̱, ne nuꞌu̱ ndi ñꞌoꞌbe bi gu̱nkagi bi zixka Ndamasko.

12 Nuꞌmú̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu Anania, xa mi o̱tꞌa xiñho mi te̱mba yá ꞌbe̱pate ar Moise, ne gatho ya xodyo mi ꞌbu̱hnu̱ xa mi ñömañhobi.

13 Bi ma ba kꞌöskagi, ne mi zo̱nga habu̱ ndi ꞌbu̱i, bi ꞌñengagi: Ma tsi ku Saulo, hñönga ri nthandi. Ne bi tsa̱ da handa togo mi kꞌöskagi.

14 Nepꞌu̱ bi ꞌñengagi: Jö togo mi ndönga ma palehu̱, xi hwañꞌaꞌi ngi pö teme beni da ꞌyo̱tꞌe, ne gi hyandwa ár tsꞌe̱di, ne gi ꞌyo̱ꞌspa ár mhö Nöꞌö Togo ar Hogajöꞌi.

15 Ngetho ma da me̱ñꞌaꞌi gi da̱twa majöni gatho ya jöꞌi nöꞌö xka hyandi ne xka ꞌyo̱de.

16 Nuꞌmú̱, tema gi to̱ꞌmi. Nangi, möhö ma gi nxixthe, ne gi xu̱ka ri tsꞌoki, gi matꞌwa ár thuhu ar tsi Hmu.

Ar Pablo bi mö hanja bi mꞌe̱hni ma nda zo nuꞌu̱ hingya xodyo

17 Nepꞌu̱ da penga Herusalen, nda tso̱ho̱ da ku̱tꞌa har dönganijö ma nga ndönga Jö, nꞌa nda handatho nꞌa ngur tꞌi.

18 Da handa ar tsi Hmu, mi engagi: Ngutꞌa po̱ngwa Herusalen, ngetho nuya jöꞌi ꞌbu̱kwa, hinda ma da ñꞌemu̱i nöꞌö ma gi da̱twa majöni gi no̱ngagi.

19 Ha nuga da embabi: Ma tsi Hmuꞌi, pöꞌu̱ xiñho ndi ku̱tꞌa ha yá nijö, ndi ju̱ nga etꞌa ar fa̱di ne ndi fe̱ nuꞌu̱ togo mi ñꞌemu̱iꞌi.

20 Núꞌmu̱ mi nhöꞌmba ár ji ar Teba togo mi da̱majöniꞌi, ka ndi ꞌbu̱hnu̱ nꞌehe. Hinda hökwa nuꞌu̱ mi kꞌahni, nuga go da supa yá dutu ya hyote.

21 Ha nunar tsi Hmu bi ꞌñengagi: Di ma, di pe̱ñꞌaꞌi ma gi zo nuꞌu̱ hingya xodyo.

Ar Pablo mi o hár ꞌye̱ ar ndöndogu

22 Nu mi mönga njapꞌu̱ ar Pablo, ya jöꞌi himbi ne bi ꞌyo̱tsꞌe. Bi ndu̱i bi ñöxhnatho, ne mi eñꞌu̱:

—Hñökwa ár te nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, ngetho hindi ꞌñepi di tetho.

23 Xa mi he̱xa ya mhafi, mi fo̱ta yá dutu ne mi pönsa ya ha̱i.

24 Nuꞌmú̱ ar ndöndogu bi mö nda thoka ar Pablo mbo ha yá nguꞌu̱ nda mfe̱i, ne njapꞌu̱ nda mö tema xki ꞌyo̱tꞌe, hanja ya jöꞌi xa xki mbo̱ yá kwe̱.

25 Núꞌmu̱ mi nso̱tꞌe nda mfe̱i, ar Pablo bi ꞌñemba nꞌar döndogu mi ꞌba̱hnu̱:

—Hage da tsa̱ gi fe̱hu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ me Nroma, hingi pöhu̱ wa xi ꞌyo̱tꞌa nꞌar tsꞌoki wa hinꞌö.

26 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ ar döndogu, dama ba xipa ár ndöpꞌu̱ nꞌehe, ne bi ꞌñembabi:

—Te ma gi japa nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, ngetho ar me Nroma.

27 Nuꞌmú̱ ar ndöndogu bi ma ba kꞌöꞌsa ar Pablo ne bi ꞌya̱mbabi:

—Hage gar me Nroma.

Ar Pablo bi dödi:

—Hö, majöni.

28 Nuꞌmú̱ nunu̱ bi ꞌñembabi:

—Nuga da jutꞌa nze̱ye̱ ar bojö, njapꞌu̱ bi tꞌexkagi ngu ar me Nroma.

Ar Pablo bi ꞌñenö:

—Ha nuga dar mengunu̱ nda mꞌu̱tho.

29 Nu mi ꞌyo̱ njapꞌu̱ nuꞌu̱ ma nda hyu̱xtꞌi, dama bi zopꞌu̱. Gese̱ ar ndöndogu bi zu nꞌehe núꞌmu̱ mi bödi mar me Nroma, ngetho xki ꞌbe̱pa yá ma̱xte nda xo̱tꞌe.

Ar Pablo bi ñö hár mhuntsꞌandö ya xodyo

30 Ár hyaxꞌöpꞌu̱ ar ndöndogu mi ne nda bödi tema xki ꞌyo̱tꞌe, bi mö nda thökwa ya bo̱jö xki so̱tꞌe. Ne bi zohna ya ndömöjö ne gatho yá ndö ya xodyo, bi ꞌyo̱tꞌa nꞌar mhuntsꞌi, ne bi gu̱kwa ar Pablo habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱.

23

1 Nuꞌmú̱ ar Pablo bi kꞌötꞌa yá ndö ya xodyo, ne bi ꞌñembabi:

—Ma tsi kuhu̱, nuga gatho ya pa xta ꞌbu̱i hinte xta tsa̱mañꞌu̱ hár nthandi Jö.

2 Geꞌmú̱ ar Anania togo mar döngamöjö, bi ꞌbe̱pa nuꞌu̱ mi ꞌba̱ getꞌu̱ habu̱ mi ꞌba̱ ar Pablo nda me̱tꞌwa ár ne.

3 Nuꞌmú̱ ar Pablo bi ꞌñembabi:

—Jö ma da ꞌraꞌa ri mfe̱i, nemhñö jöꞌi. Xka hñupꞌu̱ gi hñöska majöni ngu huxa har tꞌofo bi ꞌyotꞌa ar Moise. Hanja gi tsꞌoka nunar tꞌofo ꞌmu̱, xka ꞌbe̱pa togo xi me̱bgagi.

4 Nu maꞌra ya jöꞌi mi ꞌbu̱hnu̱ bi ꞌñembabi:

—Hage njapꞌu̱ gi thöta ar döngamöjö pe̱pa Jö.

5 Nuꞌmú̱ ar Pablo bi dödi:

—Tsi kuhu̱, nuga hinge ndi pödi ha go mi gehnu̱ ar döngamöjö, ngetho xi tꞌotꞌa njawa: Yo ma gi tsanga nꞌár ndö ri hnini.

6 Ar Pablo mi nu mi ꞌbu̱hnu̱ made ya de̱ngamöjö ne made ya de̱ngaꞌbe̱pate, bi ñö ntsꞌe̱di ne bi ꞌñenö:

—Ma kuhu̱, nuga dar de̱ngaꞌbe̱pate ngu gatho ma pale nꞌehe. Xi mꞌa̱bgagiwa hár nthandi ya ndö, ngetho di jamfi da mengi da nte nuꞌu̱ xi du.

7 Nu mi mönga njapꞌu̱ ar Pablo, ya de̱ngaꞌbe̱pate ne ya de̱ngamöjö bi ndu̱i bi ntsa̱hñöki nꞌa ngu nꞌa, ne njapꞌu̱ bi ñhe ar mhuntsꞌi.

8 Ngetho nuya de̱ngamöjö eñꞌu̱, nuꞌu̱ togo xi du, hinda mengi da nte, ne hingi ñꞌemu̱iꞌu̱ ꞌbu̱ ya e̱nxe̱, hingi ꞌbu̱ yá pa ya jöꞌi ꞌnö. Ha nuya de̱ngaꞌbe̱pate hö, eñꞌu̱ da mengi da nte nꞌa, ꞌbu̱ ya e̱nxe̱, ne ꞌbu̱ yá pa ya jöꞌi.

9 Ne gatho xa mi ñöxhnatho. Nꞌa mbi mꞌa̱ ꞌra ya bötꞌofo ma ya de̱ngaꞌbe̱pate, ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ hinte ma tsꞌoki di timfe. Nuꞌmu̱ xi zo nꞌár pa nꞌar jöꞌi, wa nꞌar e̱nxe̱, ma ga o̱thu̱ Jö.

10 Xa bi ga̱hni ar tuhni. Jange ar ndöndogu, mi tsu nda nxe̱nga ar Pablo, bi zohna yá ndogu nda e nda zixnu̱ nda ꞌñetꞌa habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱.

11 Nu mi nxui ar tsi Hmu bi zo ar Pablo ne bi ꞌñembabi:

—Pablo, yo gi tu ri mu̱i, ngetho ngu xka da̱tka majöniwa Herusalen, njapꞌu̱ ma gi da̱tka majöninu̱ Nroma nꞌehe.

Yá ñꞌu̱ni ar Pablo mi honga hanja nda hyo

12 Ár hyaxꞌö ꞌra ya xodyo bi mhuntsꞌi nda hyonga hanja nda hyo ar Pablo. Bi ꞌñetꞌu̱ made Jö hinte nda ziꞌu̱, mꞌe̱tꞌo nda ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xki beñꞌu̱. Nuꞌmu̱ hinꞌö, ndá zu̱twa ár mfe̱i Jö.

13 Mi tho yonꞌa̱te nuya ñꞌo̱ho̱ mi mönga njapꞌu̱.

14 Nuya ñꞌo̱ho̱yu̱ bi ma ba kꞌöꞌsa ya ndömöjö ne ya dönziandö, bi ꞌñeñꞌu̱:

—Nuje xta ethe made Jö hinte ga tsihe, mꞌe̱tꞌo ga hohe ar Pablo. Nuꞌmu̱ hinꞌö, dá zu̱je ár mfe̱i Jö.

15 Jange nuꞌahu̱ ne gatho ya ndö, ꞌya̱fu̱ ar ndöndogu da tsiñꞌahu̱ xudi ha ri mhuntsꞌihu̱. Gi ꞌñemfu̱ gi ne gi pöhu̱ xiñho nöꞌö te xi ꞌyo̱tꞌe. Ne nuje ma ga ta̱je har ꞌñu ga hohe, hinga he̱he da zo̱kwa.

16 Bi ꞌyo̱ nꞌár tꞌu̱ ár nju ar Pablo nöꞌö xki tꞌe̱kwabi. Ngutꞌa bi ma ba kꞌöꞌsa ha yá ngu ya ndogu ne bi xipabi.

17 Nuꞌmú̱ ar Pablo bi zohna nꞌar döndogu, ne bi ꞌñembabi:

—Tsiꞌspa ri ndö nunar tsꞌu̱ntꞌu̱nu̱, ngetho ne da xipa ꞌra ya mhö.

18 Nunar döndogunu̱ bi zixa habu̱ mi ꞌbu̱ ár ndö, ne bi ꞌñenö:

—Nöꞌö ar ꞌyofa̱di ár thuhu Pablo, bi ꞌya̱ka ar möte nga tsiñꞌa nunar tsꞌu̱ntꞌu̱nu̱, ngetho höñꞌa nꞌar mhö ꞌnö.

19 Nöꞌö ar ndöndogu bi mipa ár ꞌye̱ ar bötsi, ne bi zixa habu̱ bi ꞌya̱mbase̱:

—Tema gi ne gi xikagi.

20 Ar tsꞌu̱ntꞌu̱ bi ꞌñembabi:

—Ya xodyo xi ꞌyo̱tꞌa nꞌar nkohi, ma da e da ꞌya̱ꞌa ar möte gi tsiꞌspa ar Pablo xudi ha yá mhuntsꞌandö, ngetho eñꞌu̱ ne da bödi xiñho tema xi ꞌyo̱tꞌe.

21 Yo ma gi ꞌyo̱te, ngetho ngu yonꞌa̱te ya ñꞌo̱ho̱ ma da ꞌñöthó. Xi ꞌñetꞌa made Jö hinte ma da ziꞌu̱, mꞌe̱tꞌo da hyo ar Pablo. Nuꞌmu̱ hinꞌö, dá zu̱twa ár mfe̱i Jö. Ho̱ntꞌa to̱ꞌmatho tema gi mönge.

22 Ne ar ndöndogu bi ꞌñemba ar bötsi nda ma, ne hinto nda xipabi xki metwabi nöꞌö ma nda thogi.

Ar Pablo bi ꞌbe̱mpa ar ndö Feli

23 Nöꞌö ar ndöndogu bi zohna yoho ya döndogu, bi ꞌbe̱pabi nda japi nda ñhoka yonthebe ya ndogu watho, ne ngu̱dmi ma nꞌa̱te ya to̱ge, ne ma yonthebe ya ndogu hö ya maza, nda maꞌu̱ har hnini Nsesarea ngu ar gu̱to nxui.

24 Ne bi ꞌya̱ ꞌra ya fani nda nto̱ ar Pablo, ne nda tsꞌiꞌspa ar ndö Feli. Bi ꞌbe̱pabi nda su xiñho, hinte nda njapabi.

25 Ne bi ꞌyotꞌa nꞌar he̱ꞌmi bi me̱mpa ar ndö Feli, mi enö njawa:

26 Nuga dar Klaudio Lisia, di ze̱ngwaꞌi ma hoga ndöꞌi Feli.

27 Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ ár thuhu ar Pablo, bi gu̱ ya xodyo ꞌbu̱tho nda hyo. Ha nuga nda pödi mar me Nroma, da tsixa ma ndogu, ma da ñöni.

28 Ha ndi ne nga pödi tema mi ho̱xꞌu̱, jange da tsiꞌspa ha yá mhuntsꞌandö.

29 Da pödi mi tho̱xa xki tsꞌokwa yá tꞌofose̱ꞌu̱, ha hinte xki ꞌyo̱tꞌe ndi ꞌñepi nda tho, hinge ndi ꞌñepi nda tꞌetꞌa har fa̱di.

30 Ha nuga bi nsikagi xki mhuntsꞌa ya xodyo mi öthó nda hyo. Jange ngutꞌa dá pe̱ñꞌaꞌi, ne da xipabi nuꞌu̱ yá nga̱xte, go da ga̱xꞌaꞌi nöꞌö teme ho̱tsꞌe. Di ne gi ꞌbu̱i xiñho.

31 Nepꞌu̱ nuya ndogu, ngu xki mꞌe̱pabi, bi zixa ar Pablo mi nxui har hnini Antipatri.

32 Ár hyaxꞌö nuya ndogu mi ꞌyotho bi menkꞌu̱ habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱. Ho̱nse̱ nuya to̱ge bi zixa ar Pablo.

33 Nu mi zo̱ñꞌu̱ Nsesarea, bi umba ar he̱ꞌmi xki mꞌe̱mpa ar ndö Feli, ne bi tꞌentꞌwa ha yá ꞌye̱ ar Pablo.

34 Nu mi wadi bi ne ar he̱ꞌmi ar ndö Feli, bi ꞌya̱ni habu̱ mar mengu. Ne nu mi bödi mar me Nsilisia,

35 bi ꞌñembabi:

—Ga o̱xꞌaꞌi nu xta ꞌñepꞌu̱ ri nga̱xte.

Nepꞌu̱ bi ꞌbe̱pa togo nda su xiñho habu̱ mar nguhmö ar Erode.

24

Ar Pablo bi hñuꞌmba yá hmi yá nga̱xte hár nthandi ar ndö Feli

1 Nu mi tho ku̱tꞌa mpa mi ꞌbu̱hnu̱ ar Pablo Nsesarea, bi zo̱nga ar döngamöjö már thuhu Anania, mi ñꞌowi ꞌra ya dönziandö, ne nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu Tertulo mi fa̱xa ya jöꞌi ha ya tsꞌu̱tꞌwi. Bi zo̱ñꞌu̱ ma nda hyo̱xhya nhemhñö ar Pablo hár nthandi ar Feli.

2 Nepꞌu̱ bi tsꞌohna ar Pablo, ne nu mi zo̱ habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱, ar Tertulo bi mu̱di bi ñö te gatho mi ho̱tsꞌe, ne bi ꞌñemba ar Feli:

—Di jamödihe, hoga ndö, ngetho xta pe̱ꞌse nꞌar hogamꞌu̱i, ne tꞌo̱tꞌa xiñho ar tsꞌu̱tꞌwi ha ma hninihe, xaka mbödi gi ndö.

3 Hoga ndö Feli, di to̱pꞌahe gatho ya pa habu̱ gatho gi ma, ga ꞌraꞌahe njamödi nuya ñho xka ꞌyo̱tꞌe.

4 Hindi ne ga hökꞌahe ri ꞌbe̱fi. Di a̱ꞌahe gi jar möte gi ꞌyo̱xkagihe nꞌa tsi tu̱i nöꞌö ma ga xiꞌahe.

5 Xta tiñhe nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, ñhe̱hwi nꞌar hñeni ꞌyo habu̱ gatho ꞌbu̱ ya xodyo u̱tꞌi. Di pöhe go gehnu̱ ár ñöxhmu ꞌra ya jöꞌi te̱nga nꞌar me Nasare.

6 Nunu̱ mi ne nda tsꞌoka ma dönganijöhe. Jange nuje da ju̱he ndi ne nga höꞌsfe majöni ngu mönga ma tꞌofohe.

7 Ha nunar ndöndogu ár thuhu Lisia, ba ehe bi zimgagihe nunar ñꞌo̱ho̱nu̱.

8 Nepꞌu̱ bi ꞌñenö, nuꞌmu̱ togo mi ne nda nga̱xte, nda e nda ga̱xꞌaꞌi. Ne núꞌmu̱ xki hñöꞌspa majöni, ma gi pöse̱ ha majöni nöꞌö di xiꞌahe.

9 Gatho nuya xodyo mi ꞌbu̱hnu̱, bi ꞌñeñꞌu̱ majöni nöꞌö mi mönga ar Tertulo.

10 Ar ndö Feli bi jár ꞌye̱ bi umba ar se̱ki ar Pablo nda ñö, jange nunu̱ bi ndu̱i bi ꞌñenö:

—Di pödi pe̱ꞌsa nze̱ye̱ ya je̱ye̱ gar ndö ha nunar hnininu̱, hinga ntsu ga thöta nuya ma nga̱xte.

11 Da tsa̱ gi ñꞌa̱ni ne gi pödi xiñho, ja pe̱ꞌsa ꞌre̱tꞌamayoho mpa xta tso̱nga Herusalen ma nga ndönga Jö.

12 Hinto xi zu̱kagi di ntsa̱ꞌbe manꞌa. Hinxi tsꞌu̱kagi di u̱tꞌa ya jöꞌi har dönganijö, ha ya tꞌu̱lo nijö, wa har hnini.

13 Nuya jöꞌiyu̱ hinda tsa̱ da hñubga ma hmi nöꞌö te ho̱xkagi.

14 Nuga di da̱majöni di te̱nga nunar ꞌÑunu̱, ne njapꞌu̱ di pe̱pa Jö mi ndönga ma pale, mödi nuyu̱ enö nꞌar tsꞌontꞌuti. Di jamfi gatho nöꞌö xi mhönga hár tꞌofo ar Moise, ne gatho nöꞌö xi ꞌyotꞌa yá mꞌe̱hni Jö.

15 Nuga di ndo̱ꞌmi ngu mi ndo̱mꞌu̱ nꞌehe, Jö ma da gu̱xa manꞌagi nuꞌu̱ xi du, ya hogajöꞌi ne ya tsꞌojöꞌi.

16 Jange hyaxꞌmu̱ di umba ma mu̱i ga pe̱ꞌsa nꞌar hogamꞌu̱i, hinte ga tsa̱mañꞌu̱ hár nthandi Jö ne ya jöꞌi.

17 Mi tho ꞌra ya je̱ye̱ ndi ꞌyo yapꞌu̱, da pengi nga umba ma ñhötꞌi Jö, ne nga hömpa nꞌar mfa̱tsꞌi nuꞌu̱ ma mixodyoꞌbe hyoya.

18 Go ndi o̱tꞌö har nijö núꞌmu̱ mi hyangagi ꞌra ya xodyo me Asia. Bi zu̱kagi ndi nxu̱ki ngu ma ntꞌumbihe, himbi tsꞌu̱kagi ndi u̱tꞌa nze̱ye̱ ya jöꞌi, ne himi mu̱xhyu̱.

19 Go di ꞌbu̱kwaꞌu̱, da ga̱xꞌaꞌi nuꞌmu̱ pe̱ꞌsa tema da hyo̱xkagi.

20 Dá mönga nuyu̱ ꞌbu̱kwa nuꞌmu̱ xi dimgagi nꞌar tsꞌoki núꞌmu̱ bi tsꞌixkagi hár mhuntsꞌi ya ndöxodyo.

21 Ho̱nse̱ nöꞌö da mönga ntsꞌe̱di ha yá mhuntsꞌi, núꞌmu̱ nda enö: Ngi zonkagihu̱ ngetho di jamfi da mengi da nte nuꞌu̱ xi du.

22 Núꞌmu̱ mi wadi bi ꞌyo̱xa gatho ar ndö Feli, ngetho mi pöhnu̱ ár mꞌu̱i nuꞌu̱ togo mi te̱mba ár ꞌÑu ar tsi Hmu, bi ꞌye̱ntꞌa manꞌar pa, ne bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nu xta zo̱ ar ndöndogu Lisia, ka ga o̱thu̱ nꞌar ñhandi, ne ga pö xiñho nöꞌö gi xikagihu̱.

23 Ne bi ꞌbe̱pa nꞌar döndogu nda su xiñho ar Pablo, nda the̱tsꞌu̱ nda bo̱ni, ne nda tꞌumba ar se̱ki nuꞌu̱ togo mi ne nda kꞌötsꞌi nda hñöꞌspa te mi honi.

24 Mi tho ꞌra ya pa, ba e ar ndö Feli, mi ñꞌowi ár ꞌbe̱hñö ár thuhu Drusila mar xodyo. Bi ꞌbe̱pa togo nda zixa ar Pablo, bi ꞌyo̱xa ár jamfi ꞌbe̱ꞌspabi ar tsi Hmu Hesukristo.

25 Ha núꞌmu̱ mi ndu̱ ar Pablo bi mönga nöꞌö xiñho ga o̱thu̱, ne ga ntsuñhu̱ hinga o̱thu̱ ya tsꞌoki, ne Jö ma da hñöxa majöni ar ngötsꞌi, nuꞌmú̱ ar Feli bi zu, ne bi ꞌñembabi:

—Di za̱ nöꞌö xka xikagi. Nu xta bongagi, ga zoñꞌaꞌi manꞌagi.

26 Ar ndö Feli mi to̱ꞌmi nda umbar bojö nda hye̱gi, jange himi tsa̱ya̱ mi zohni nda ñöwi.

27 Mi wa yo nje̱ye̱ bi bo̱nga ar Feli ngu ar ndö, ne bi go ar Porsio Festo ngúr mponi. Ar Feli mi ne nda gohwi xiñho ya xodyo, jange himbi hye̱ ar Pablo.

25

Ar Pablo bi ꞌya̱di nda da̱twa majöni ar Sesar

1 Ar Festo bi zo̱nu̱ Nsesarea, bi bo̱xa ngur ndönu̱. Nepꞌu̱ ár hñupa bi ma ba tso̱nga Herusalen.

2 Nunu̱ ya ndömöjö ne maꞌra ya ndöxodyo, bi ma ba kꞌötsꞌi nda ga̱xa nöꞌö xki ꞌyo̱tꞌa ar Pablo.

3 Bi ꞌya̱pa ar möte nda tsꞌi Herusalen, mi beñꞌu̱ nda ꞌñöthó ne nda da̱ki nda hyo.

4 Nunar Festo bi ꞌñembabiꞌu̱ bi jotꞌa ar Pablo har fa̱di Nsesarea, ha nöꞌö ngutꞌa ma nda menga injanu̱.

5 Bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌmu̱ togo tsa̱ da ma, möhö, ne nuꞌmu̱ ja te gi hyo̱xu̱, ka gi nga̱xtehu̱nu̱.

6 Ar Festo bi mꞌu̱hnu̱ Herusalen ho̱nse̱ ngu ma hñöto wa ꞌre̱tꞌa mpa, ne bi menga Nsesarea. Ár hyaxꞌöpꞌu̱ bi hñu habu̱ mi o̱tꞌa ar tsꞌu̱tꞌwi, ne bi ꞌbe̱pa togo nda tsi ar Pablo.

7 Nu mi yu̱tꞌa ar Pablo, nuya xodyo xki ꞌñe Herusalen xa bi gotꞌatho, ne te gatho mi ho̱xꞌu̱, mödi hinte mi tsa̱ nda hñuꞌmbár hmi.

8 Nu ar Pablo bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Nuga hinto xta tsꞌokwabi. Hinxta tsꞌokwa ár tꞌofo ya xodyo, ma dönganijöhe, wa ar Sesar ma ndöhu̱ Nroma.

9 Ha nunar Festo mi ne nda gohwi xiñho ya xodyo, jange bi ꞌya̱mba ar Pablo ne bi ꞌñembabi:

—Ha gi ne ga möhö Herusalen ga o̱tꞌa ar tsꞌu̱tꞌwinu̱.

10 Nuꞌmú̱ ar Pablo bi dödi njawa:

—Di ꞌbu̱kwa har tsꞌu̱tꞌwi ya me Nroma, ka di ꞌñepki ga ñhantꞌbewa ma nga̱xte nuꞌu̱ togo ho̱xkagi. Ngu gi pöke xiñho, hinte ma tsꞌoki xta o̱tꞌwa ma mixodyoꞌbe.

11 Nuꞌmu̱ xta o̱tꞌa nꞌar döta tsꞌoki ne di ꞌñepkagi da thogi, hindi o̱tꞌa ma ꞌñöngi. Ha nuꞌmu̱ hinge majöni nuꞌu̱ tho̱xkagi, hinto pe̱ꞌsa ar se̱ki da tꞌe̱ntkagi ha yá ꞌye̱ ya xodyo. Jange nuga di a̱di ma ga da̱majöninu̱ Nroma hár nthandi ar ndö Sesar.

12 Nuꞌmú̱ ar Festo bi ñöwi yá ma̱xte, nepꞌu̱ bi ꞌñembabi ar Pablo:

—Nuꞌge xka ꞌya̱di ma gi da̱twa majöni ar ndö Sesar. Jange nupya, dá njapꞌu̱ ngu xka mönse̱.

Ar Pablo bi tsꞌixa hár nthandi ar ndö Agripa ne ar Berenise

13 Bi tho ꞌra ya pa, ne bi zo̱hnu̱ Nsesarea ar ndö Agripa ne ár ꞌbe̱hñö ár thuhu Berenise, bá e bi ze̱ngwaꞌu̱ ar ndö Festo.

14 Bi mꞌu̱hnu̱ nze̱ye̱ ya pa, jange ar Festo bi metwabi ár thogi ar Pablo, ne bi ꞌñembabi:

—Nuwa har fa̱di ꞌbu̱kwa nꞌar ñꞌo̱ho̱ bi zo ar Feli.

15 Nda ꞌbu̱hnu̱ Herusalen bá kꞌöskagi ya ndömöjö ne yá dönziandö ya xodyo, mi ho̱xa ar Pablo ꞌra ya tsꞌoki, ne mi a̱di nga e̱ntꞌi nda tho.

16 Ha nuga da xipabiꞌu̱ ar tsꞌu̱tꞌwi Nroma hinxi nzöi ho ya jöꞌi nꞌagitho. Mꞌe̱tꞌo da ñhandwi yá nga̱xte da hñuꞌmba yá hmi.

17 Jange ngu mi zo̱kwaꞌu̱, ár hyaxꞌöpꞌu̱ nꞌagitho da huxa ha ma tsꞌu̱tꞌwi, ne da ꞌbe̱pa togo nda tsinka nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ꞌö.

18 Ka mi ꞌbu̱hnu̱ gatho nuꞌu̱ mi ho̱tsꞌe, mödi hinte bi hyo̱xꞌu̱ ngu nuya ndi benga.

19 Ho̱nse̱ mi ho̱xꞌu̱ tema mi jamfiꞌu̱, ne mi no̱ñꞌu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu ar Hesu xki du, ha nunar Pablo mi mö mi tetho.

20 Ha nuga hinte ndi pödi te nga thöti, jange da emba ar Pablo, hage mi ne nda ma Herusalen nda tꞌo̱tꞌwa ar tsꞌu̱tꞌwinu̱.

21 Ha nöꞌö bi ꞌya̱di nda hñöꞌspa majöni ar döngandö Augusto. Jange da ꞌbe̱pa togo da su xiñho ne ga pe̱mpabinu̱.

22 Nuꞌmú̱ ar ndö Agripa bi ꞌñembabi ar Festo:

—Nuga nꞌe di ne ga o̱xa nöꞌö te mönga nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ꞌö.

Ar Festo bi dödi:

—Xudi gi ꞌyo̱tsꞌe.

23 Jange ár hyaxꞌö ar Agripa ne ar Berenise bi zo̱ho̱ ne bi yu̱tꞌu̱ xa xki ñhe nda ñꞌu yá nsu. Bi mhuskwi ya döngandogu, ne bi yu̱tꞌu̱ mahye̱gi maꞌra ya ndö har hnini. Ne ba tsꞌi ar Pablo ngu xki mönga ar Festo.

24 Ne ar Festo bi ꞌñenö:

—Ndö Agripa, ne gatho nuꞌu̱ gi ꞌbu̱hu̱wa. ꞌBa̱kwa nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, togo xi hyo̱xya xodyo núnu̱ Herusalen ne nuwa Nsesarea, ne hingi tsa̱ya̱ꞌu̱ mafi enö mahyoni da tho.

25 Ha nuga hinte ma tsꞌoki xta timbabi da tsa̱ da tho. Ne nunu̱ xi ꞌya̱se̱ da ma da da̱twa majöni ar ndö Augusto Sesar, jange xta e̱ntꞌi ga pe̱mpabi.

26 Nuga hinte di pe̱tsꞌi te ga xipa ar ndö Nroma. Jange xta tsiñꞌaꞌi, nuꞌge ndö Agripa, ne gatho nuya gi ꞌbu̱hu̱wa, xki jwahu̱ gi ñöwihu̱, ga pe̱tsꞌi tema ga otꞌwabi ma ndöhu̱.

27 Ngetho di enga, hingi ho ga pe̱mpa nꞌar ꞌyofa̱di ma ndöhu̱ Sesar, ne hinga xipabi tema tsꞌoki tho̱tsꞌe.

26

Ar Pablo bi da̱ta majöni ar ndö Agripa nöꞌö mi jamfi

1 Nepꞌu̱ ar ndö Agripa bi ꞌñembabi ar Pablo:

—Di ꞌraꞌa ar se̱ki gi ñönga ri te.

Nuꞌmú̱ ar Pablo bi gu̱xa ár ꞌye̱, ne bi ndu̱i bi ñhuꞌmba yá hmi hinte mi njapꞌu̱ nöꞌö bi tho̱tsꞌe, bi ꞌñenö:

2 —Hoga ndö Agripa, di johya ma ga ñhönse̱ ha ri nthandi, ne ga otꞌar ꞌñu te gatho ho̱xkagi ma mixodyoꞌbe.

3 Döta ma johya ngetho gi pötwa xiñho yá ntꞌumbi ya xodyo, ne tema thohnu̱. Jange nuga di a̱ꞌar möte gi pe̱ꞌska ar tsꞌe̱ti gi ꞌyo̱xa nöꞌö ma ga mö.

Ar Pablo bi da̱majöni hanja mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo

4 Gatho ya xodyo pötka ma mꞌu̱i, di ndu̱ núꞌmu̱ ndi bötsi ndi ꞌbu̱ ha ma ha̱i, ne núꞌmu̱ nda e Herusalen.

5 Go pöꞌu̱ nꞌehe, nuꞌmu̱ ne da mömhö, nda ndu̱i xta te̱mba yá ntꞌumbi ya de̱ngaꞌbe̱pate. Ngu gi pöse̱ go töte umba yá mu̱i o̱tꞌwa yá ꞌbe̱pate ar Moise.

6 Ha nupya, ngetho di pe̱ꞌsa nꞌa ndo̱ꞌmi ma da mengi da nte nuꞌu̱ xi du, ngu xi ñötꞌwa Jö ma palehe, xi ja̱xkagi ar tsꞌu̱tꞌwi.

7 Gatho ma mixodyoꞌbe, yá ꞌbe̱togihe nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho ya pale mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo, to̱ꞌmi da hñönga ár ñhötꞌi Jö, jange parxui pe̱pabi. Ngu gi numhö, hoga ndö Agripa, ngetho di pe̱ꞌsa nunar ndo̱ꞌminu̱, nuya ma mixodyoꞌbe xi ꞌba̱bgagi ha ya tsꞌu̱tꞌwi.

8 Xiꞌmu̱, wa hingi ñꞌemu̱ihu̱, Jö tsa̱ da gu̱xa nuꞌu̱ xi du.

Ar Pablo bi mö hanja mi tsꞌokwa ya ku

9 Nuga nꞌehe har ndu̱i, ndi beni mar ñho te gatho nga o̱tꞌwa nuꞌu̱ togo mi no̱mba ár thuhu ar Hesu me Nasare.

10 Njapꞌu̱ da o̱tnu̱ Herusalen. Xki ꞌraka ya he̱ꞌmi ya ndömöjö nda tsa̱ nga ju̱ ya gamfi. Nze̱ye̱ ndi kotꞌa ha ya fa̱di, ne ndi etꞌatho ma xu̱tha núꞌmu̱ mi tho.

11 Hinge ndi tsa̱ya̱ ndi o̱tꞌwa nöꞌö ndi ne ha yá nijö ya xodyo, ndi ne nga japi nda ko̱nga ar tsi Hmu. Xa xki zu̱kar kwe̱, ndi pa maꞌra ya ha̱i ndi honi ne nga o̱tꞌwa ar tsꞌomꞌu̱i.

Ar Pablo da̱majöni hanja bi ñꞌemu̱i

(Hch. 9:1‑19; 22:6‑16)

12 Jange ngar mamhö Ndamasko, xki ꞌraka ar tsꞌe̱di ne xki me̱nkagi ya ndömöjö nga ju̱ ya gamfi, nga etꞌa ar fa̱di.

13 Ha ngu made mpa, tsi ndöꞌi di xiꞌaꞌi, ndi ꞌyohe ar ꞌñu, nꞌa nda handatho nꞌar hyatsꞌi mi töta ár hyatsꞌi ar hyadi, bi gobgathogihe, nuga ne gatho nuꞌu̱ ndi ñꞌoꞌbe.

14 Dama da hwanje gathogihe, ne dá o̱ nꞌar mhö mi ñö ebreo, bi ꞌñengagi: Saulo, Saulo, yoꞌö gi u̱tsagi. Go gi ntsꞌokse̱, ngu nꞌar boi pu̱nse̱ ar maza.

15 Nuꞌmú̱ nuga da embabi: Ndada, togoꞌi. Har tsi Hmu bi ꞌñengagi: Nuga dar Hesu, togo gi u̱tsa.

16 Ha nupya nangi gi ꞌba̱i, ngetho xta ñꞌupya ga huxꞌaꞌi gi pe̱pkagi, ne gi da̱majöni nöꞌö xka hyandi ne nöꞌö ma ga utꞌa mꞌe̱fa.

17 Nuga ga ñöñꞌaꞌi hinte da jaꞌaꞌi nuyu̱ ri mixodyowi, ne nuꞌu̱ hingya xodyo habu̱ gatho ma ga pe̱ñꞌaꞌi.

18 Ka ma gi zohnu̱ ya jöꞌi, gi xokwa yá da̱ da bo̱nga har ꞌbe̱xui, ne da e da mꞌu̱ har hyatsꞌi. Da kꞌotꞌa ha yá ꞌye̱ ar tsꞌondöhi, ne da e da zu̱ Jö. Da ñꞌemu̱igi, ne njapꞌu̱ ga pumbabi yá tsꞌoki, ne da hñönga gatho nöꞌö xa ñhötꞌwa nuꞌu̱ xi ntꞌaxkwabi yá mꞌu̱i.

Ar Pablo bi ꞌyo̱ta ár mhö ar tsi Dada bi hyanda ngur tꞌi

19 Jange, nuꞌge ndö Agripa, nuga da o̱ta nöꞌö ngur tꞌi ndi ꞌñe mhetsꞌi.

20 Ne da du̱ꞌma Ndamasko da zo ya jöꞌi, nepꞌu̱ Herusalen ne gatho maꞌra ya hnini Nhudea. Mꞌe̱fa da ma habu̱ mi ꞌbu̱ nuꞌu̱ hingya xodyo, da zofo nda ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi ne da ñꞌemu̱i Jö. Ne da ꞌyo̱tꞌu̱ nöꞌö xiñho, njapꞌu̱ da ñꞌudi xi ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi.

21 Gehnu̱ ndi pe̱fi, jange bi mikagi ya xodyo har dönganijö, ꞌbu̱tho nda hyogagi.

22 Ha Jö bi ma̱xkagi, jange di ꞌbu̱kwatho ga zo ya jöꞌi, wa nuꞌu̱ pe̱ꞌsa yá nsu ne nuꞌu̱ hinte pe̱tsꞌi. Hinte di hutsꞌi, ho̱nse̱ di mönga ngu bi ꞌyotꞌa ar Moise ne maꞌra yá mꞌe̱hni Jö ma nda thogi.

23 Bi möñꞌu̱, nunar Kristo ma nda tho nze̱ye̱ ya u̱gi ne nda tho. Ha mꞌe̱fa gehnu̱ ar ꞌbe̱tꞌo nda mengi nda nte, ne nda utwa ar hyatsꞌi ya xodyo ne nuꞌu̱ hingya xodyo.

Ar Pablo hñuꞌmba ár mu̱i ar ndö Agripa nda ñꞌemu̱i

24 Nu mi mönga njapꞌu̱ ar Pablo mi ñönga ár te, ar ndö Festo bi ñö ntsꞌe̱di ne bi ꞌñenö:

—Pablo, nuya nze̱ye̱ ya he̱ꞌmi xka nehe xi tsꞌompꞌa ri mfeni.

25 Ha nunar Pablo bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Hinxta ꞌbe̱ ma mfeniga, hoga ndö Festo, ngetho di mönga nöꞌö majöni, ne di pödi yoꞌö.

26 Nunar ndö Agripa pödi xiñho tema di mö, jange hindi ntsu ga ñö hár nthandinu̱. Di pödi nunu̱, xi zo ár gu nöꞌö di mö, ngetho hinxi tho ñꞌöntho.

27 Ndö Agripa, ha gi ñꞌemu̱i nöꞌö xi mönga yá mꞌe̱hni Jö. Di pödi hö, gi jamfi.

28 Nuꞌmú̱ ar ndö Agripa bi dödi ne bi ꞌñenö:

—Txꞌu̱tho bi ꞌbe̱di ngi jaki nga ñꞌemu̱i ar Hesukristo nꞌehe.

29 Jange ar Pablo bi ꞌñembabi:

—Txꞌu̱tho bi ꞌbe̱di wa nze̱ye̱, dá nemhö Jö da njapꞌu̱. Hinge ho̱nse̱ꞌi, gatho nuyu̱ xi ꞌyo̱xa nöꞌö xta mö, di ne da ñꞌemu̱iyu̱ ngu xta ñꞌemu̱iga nꞌehe. Ho̱nse̱ hindi ne da nthötꞌa ya nthöhibo̱jö ngu di thötka.

30 Nu mi wadi bi mönga njapꞌu̱ ar Pablo, ar ndö Agripa ne ar Festo, ar Berenise ne gatho nuꞌu̱ mi ꞌbu̱hnu̱, bi mꞌa̱ꞌu̱.

31 Mi maꞌu̱ nꞌampꞌu̱se̱, bi ꞌñembabi nꞌa ngu nꞌa:

—Hinte xi ꞌyo̱tꞌa nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ di ꞌñepi da tho, wa da tꞌetꞌar fa̱di.

32 Ar ndö Agripa bi ꞌñemba ar Festo:

—Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ xi za̱ xi the̱hmö nuꞌmu̱ hinxi ꞌya̱di ma da mꞌa̱ hár nthandi ma ndöhu̱ Sesar.

27

Ar Pablo bi tsꞌixa Nroma

1 Nu mi beñꞌu̱ nda ꞌbe̱nkagihe ga ꞌyohe ar dehe gár möhe har ha̱i Italia, ar Pablo ne maꞌra ya ꞌyofa̱di bi tꞌe̱ntꞌwár ꞌye̱ nꞌar döndogu már thuhu Hulio, yá ndogu ar Augusto Sesar.

2 Da po̱xe ne da möhe ha nꞌar döta motsa xki ꞌñe har hnini Adramitio, ne nda mengi nda thota ha ya hnini ꞌbu̱ har ñönthe har ha̱i Asia. Mi panu̱ ndi ñꞌohe nꞌehe ar Aristarko me Ntesalonika har ha̱i Nmasedonia.

3 Ár hyaxꞌö da tso̱ñhe har hnini Sidon. Ar Hulio xa bi ñhogajöꞌi bi hye̱ ar Pablo nda kꞌöꞌsa yá mpödi mi ꞌbu̱hnu̱, ne nda tꞌumba nöꞌö mi kꞌatꞌi.

4 Da po̱ñhenu̱ Sidon, da thothe habu̱ mi ta̱gagihe ar ndöhi ar xe̱niha̱i Txipre, ngetho ndi nto̱xkwihe.

5 Da ꞌranthe njöntho har dehe, da thothe getꞌu̱ ar ha̱i Nsilisia ne Panfilia, da tso̱ñhe har hnini Mira har ha̱i Lisia.

6 Ar döndogu ka bi dinu̱ nꞌar motsa mar me Alejandria, ndi ma har ha̱i Italia. Ka bi ꞌñexkagihenu̱.

7 Dá ꞌyohe ꞌramtxꞌu̱ nze̱ye̱ ya pa, xa nꞌar döta ꞌbe̱fiꞌö dá tso̱ñhe ꞌranditho ar hnini Gnido. Xa mi ntsꞌe̱di ar ꞌyomndöhi, ne himi he̱gagihe nga ꞌyohe, da thothe har xe̱niha̱i Kreta habu̱ mi ta̱gagihe ar ndöhi getꞌu̱ ar xe̱niha̱i Salmon.

8 Da ka̱tathohe ar xe̱niha̱i Kreta, ꞌramtxꞌu̱ ndi ꞌyohe ndi nto̱xkwihe ar ꞌyomndöhi. Da tso̱ñhe ha nꞌar ñönthe xki thuꞌspabi Ya Hoga Goxthi getꞌu̱ ar hnini Lasea.

9 Xki tho nze̱ye̱ ya pa ndi ꞌyohe har dehe, ne mar ñhembi, ngetho xki tho ar ndöbëhë ne xki zo̱ ya tse̱. Jange ar Pablo mi xipabiꞌu̱:

10 —Ha gi o̱hu̱, ndadahu̱. Di handi ma ga thohu̱ nze̱ye̱ ya thogi har ꞌñu. Da tsa̱ ga ꞌbe̱hu̱ ar motsa ne gatho nöꞌö hö. Hinge ho̱nse̱ꞌö, tsa̱ ga jöthu̱ nꞌehe.

11 Ha nunar döndogu himbi japamasu nöꞌö mi mönga ar Pablo. Mi te̱nda nöꞌö mi mönga togo mi e̱tꞌa ar motsa ne togo már me̱ti.

12 Ngetho hintsꞌu̱ mar ñho nda gohnu̱ ar motsa ha Ya Hoga Goxthi nuya pa mar ntse̱. Jange nze̱ye̱ nuꞌu̱ mi panu̱ bi beñꞌu̱ mar ñho nda bo̱nu̱, xömhö nda tsa̱ nda zo̱nga har hnini ñhanda mahyatsꞌi ár thuhu Fenise har xe̱niha̱i Kreta, ne nda thohnu̱ ya tse̱.

Ar ꞌyomndöhi har dehe

13 Nꞌa mbi ñꞌoda nꞌar ndöhi ndi ꞌñe makꞌangi, jange bi beñꞌu̱ gehnu̱ mi hoñꞌu̱. Dama bi gu̱xa ya bo̱jö mi to̱ꞌsa ar motsa, ne da ka̱tathohe ár ñönthe ar xe̱niha̱i Kreta.

14 Hingar yaꞌö bi zu̱je nꞌar ꞌyomndöhi xa mi ntsꞌe̱di, ndi ꞌñe mahwifi ne mahyatsꞌi.

15 Nor ꞌyomndöhi xa mi tsꞌe̱di bi duxa ar motsa, da tsa̱hmöhe nga ñhanthwe, ne himbi tsa̱. Jange da he̱he bi dutsꞌi.

16 Da thothe getꞌu̱ nꞌar xe̱niha̱i ár thuhu Klauda habu̱ mi ta̱gagihe ar ndöhi. Xa da o̱the ar tsꞌe̱di da ju̱xenu̱ ar tꞌu̱lo motsa mi ju̱tꞌi.

17 Da jwahe da ju̱xe ar tꞌu̱lo motsa, bi xo̱tꞌu̱ nor döta, hinge nda nhwati. Nuꞌu̱ togo mi e̱tꞌa ar motsa, mi tsu nda nthe̱xkwi ya boꞌsaꞌbomu ja mbo ar dehe yá thuhu Sirte. Jange bi göꞌma ya dutu nuꞌu̱ tuxa ar motsa nda ñꞌo, ne bi hye̱ꞌu̱ nda ñꞌose̱.

18 Ár hyaxꞌöpꞌu̱ mi nto̱xkwitho ar ꞌyomndöhi, jange bi ndu̱i bi ꞌye̱nga har dehe gatho nöꞌö mi tu ar motsa.

19 Ár hñupapꞌu̱, manꞌagi bi menkꞌu̱ bi ꞌyu̱tꞌa har dehe nuya tema pongwa ar motsa.

20 Bi tho nze̱ye̱ ya pa himbi nheki ar hyadi wa ya tso̱, ngetho xa mi ꞌyo ar ꞌyomndöhi. Ho̱nse̱ ndi to̱ꞌmthohe ar ndöte.

21 Xki tho nze̱ye̱ ya pa hinte ndi tsihe, jange ar Pablo bi mꞌa̱ madetho, ne bi ꞌñengagihe:

—Ha gi o̱hu̱, ndadahu̱. Nuꞌmu̱ xka jahmöhu̱masu nöꞌö da xiꞌahu̱, ne xta kohmöhu̱nu̱ Nkreta, hinxta thohmöhu̱ nuna di thohu̱pya, ne hinxka ꞌbe̱hmöhu̱ gatho nöꞌö xka hyo̱thu̱ har dehe.

22 Ha nupya di xiꞌahu̱, yo gi tu ri mu̱ihu̱, ngetho hinto ma ga tuhu̱, ho̱nse̱ ar motsa ma da mꞌe̱di.

23 Ngetho manxui bi zokagi nꞌár e̱nxe̱ Jö, togo ár me̱tigi ne di pe̱pabi.

24 Ne bi ꞌñengagi: Pablo, yo gi ntsu, ngetho mahyoni gi ꞌba̱hnu̱ hár nthandi ar ndö Sesar. Ne hinge ho̱nse̱ꞌi, Jö xi hwëkꞌaꞌi da kꞌontꞌa gatho nuꞌu̱ gi ñꞌowi.

25 Jange nupya di xiꞌahu̱, ndadahu̱, yo gi tu ri mu̱ihu̱, ngetho nuga di ñꞌemu̱i Jö, ne ma da ꞌyo̱tꞌa ngu xi xikagi.

26 Mödi ar ndöhi ma da ꞌye̱ngagihu̱ ha nꞌar xe̱niha̱i.

27 Nu mi zo̱ ár ꞌre̱tꞌamagoho mpa ndi ꞌyohe njapꞌu̱, mi tuxkagihe ar ndöhi har ñho̱nthe ár thuhu Adriatico. Ngu made ar xui, nuꞌu̱ togo mi e̱ ar motsa mi beni ma nga tso̱ñhe ha nꞌar ha̱i.

28 Ne bi ndu̱i bi ꞌye̱nga hangu ár ñhe ar dehe. Mi pe̱ꞌsa nꞌa̱te ñhu̱fi ár ñhe. Da thohe manꞌa tsi tu̱i, bi mengi bi ꞌye̱ni manꞌagi. Ho̱nse̱ mi pe̱ꞌsa ꞌre̱tꞌamaku̱tꞌa ñhu̱fi ár ñhe.

29 Mi ntsuꞌu̱ nda nto̱xkwi ya do ar motsa, jange bi köꞌma goho ya bo̱jö mo̱te ar motsa nuꞌu̱ tso̱nga har ha̱i, tsöma ar motsa. Gathogihe xa ndi nehe ngutꞌa nda hatsꞌi.

30 Nuꞌu̱ togo mi e̱tꞌa ar motsa, mi ne nda göi nda zopꞌu̱. Jange bi mengi bi ꞌye̱ntꞌa har dehe ar tꞌu̱lo motsa, mi o̱tꞌu̱ ngu mi e̱ntꞌa maꞌra ya bo̱jö hár ñö ar motsa.

31 Ha nunar Pablo dama bi xipabi ar döndogu ne yá ndogu, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Nuꞌmu̱ hinda gokwayu̱, hinto ma gi kꞌonthu̱.

32 Jange ya ndogu dama bi hye̱ka ya nthöhi habu̱ mi zu̱ ar tꞌu̱lo motsa, ne bi ntho̱ge bi ma.

33 Nu mi hatsꞌi, ar Pablo mi xikagihe gatho nga nzimxudihe, ne bi ꞌñenje:

—Pe̱ꞌsa ꞌre̱tku̱tꞌa hinxka öhu̱ ngi ndo̱ꞌmhu̱, hinte xka tsihu̱.

34 Jahu̱ ar möte gi ñuñhu̱. Mahyoni gi pe̱ꞌsu̱ ar tsꞌe̱di, ngetho di xiꞌahu̱ hinto gi ꞌbe̱hmöhu̱ nꞌar xtö.

35 Mi mönga njapꞌu̱ ar Pablo, bi gu̱ nꞌar thuhme, bi umba njamödi Jö ha yá nthandiꞌu̱. Ne bi xe̱ka nꞌa xe̱ni bi ndu̱i bi zi.

36 Nuꞌmú̱ gatho bi hñu yá mu̱i, ne bi ñuñꞌu̱ nꞌehe.

37 Nuꞌu̱ ndi pa̱he har motsa, yonthebe hñunꞌa̱temaꞌre̱tꞌa ne ꞌrato ya jöꞌi.

38 Nu mi niñöꞌu̱, bi ꞌyu̱tꞌa har dehe ya tꞌe̱i, ne njapꞌu̱ nda götꞌa ár ñhu̱ ar motsa.

Ar motsa bi mfoxa har ꞌbomu ne bi nhwati

39 Nu mi hatsꞌi, nuꞌu̱ togo mi e̱tꞌa ar motsa bi hyanda nꞌar ha̱i, mödi himi pödi tema ha̱iꞌö. Mi pe̱ꞌsa nꞌar ñu̱tꞌi har ñönthe habu̱ mi nheki ar ꞌbomu. Bi beñꞌu̱ xömhö nda tsa̱ nda ꞌba̱ꞌmnu̱ ar motsa.

40 Bi hye̱ka ya nthöhi mi thötꞌa ya bo̱jö mi tsöma ar motsa, ne bi zopꞌu̱ har ñho̱nthe. Bi nsotꞌwa yá nthöhi nöꞌö ar za e̱tꞌa ar motsa. Nepꞌu̱ bi po̱ꞌsa nuꞌu̱ ya dutu hár ñö ar motsa, ne njapꞌu̱ ar ndöhi bi ꞌye̱tꞌa har ñönthe.

41 Ha núꞌmu̱ mi zo̱nga habu̱ mi pe̱ꞌsa yoho ya tsꞌe̱di ar dehe, ar motsa bi nthe̱wi ar ꞌbomu, ne bi mfoxa ár ñö, ne himbi tsa̱ bi ñꞌo. Ha nu mo̱te mi nhwati xa mi fe̱ꞌsa ar dehe.

42 Nuꞌmú̱ nuya ndogu bi beni mar ñho nda hyo gatho ya ꞌyofa̱di, ne hinge nda hya̱tꞌi nda maꞌu̱ ñꞌa̱nthe.

43 Nunar döndogu himi ne nda tho ar Pablo, jange himbi hye̱gi nda ꞌyo̱tꞌu̱. Ne bi ꞌbe̱pa nda ꞌye̱ngar nsa̱gi mꞌe̱tꞌo gatho nuꞌu̱ mi pödi nda ñꞌa̱nthe, ne nda bo̱nga har ñönthe.

44 Ha nu maꞌra himi pödi nda ñꞌa̱nthe, bi ꞌbe̱pabi nda gu̱ ꞌra ya xithe̱ ne ꞌra yá xe̱ni ar motsa. Ne njapꞌu̱ hinto bi du, gatho da tso̱ñhe har ñönthe.

28

Ar Pablo mi ꞌbu̱hnu̱ har xe̱niha̱i ár thuhu Malta

1 Nu nda jwadi da po̱ñhe har dehe, da pöhe nunar xe̱niha̱inu̱ már thuhu Malta.

2 Nuya mengunu̱ xa bi numañhogihe. Bi ꞌñutkagihe nꞌar tsibi nga mpathe, ngetho mi ra ntse̱ mi ꞌwöi.

3 Ar Pablo bi gu̱xa ꞌra ya tꞌo nda ꞌyu̱ꞌsa har tsibi. Ka mi opꞌu̱ nꞌar kꞌeñö, mi za̱ ár mpa ar tsibi, bi bo̱ni ne bi mꞌa̱tꞌa hár ꞌye̱ ar Pablo.

4 Nu mi hyanda nuya mengunu̱ mi zu̱ta ar kꞌeñö hár ꞌye̱ ar Pablo, mi eñꞌu̱ nꞌa ngu nꞌa:

—Xar tsꞌokte nunar ñꞌo̱ho̱nu̱, ngetho bi kꞌonthmö nda jötꞌa har dehe, ha nunár tsꞌu̱tꞌwi Jö hingi he̱gi da mꞌu̱i.

5 Ha nunar Pablo bi hwötꞌa ár ꞌye̱ har tsibi nda da̱ ar kꞌeñö, ne hinte bi ja.

6 Nuya mengunu̱ mi to̱ꞌmtho hamꞌu̱ nda neni, wa nda hwangi xi du. Xa bi do̱ꞌmi ne hinte bi ja. Nu mi hyanda njapꞌu̱ bi pongyá mfeni, mi eñꞌu̱ nunar Pablo mi nꞌar jö.

7 Habu̱ da tso̱ñhe, ka mi the̱nu̱ ꞌra yá ha̱i nꞌar ñꞌo̱ho̱ már thuhu Publio, togo mar ndö gatho ar ha̱iꞌö. Xa mar hogajöꞌi, bi ꞌraje nse̱ki hñupa hár ngu.

8 Nór dadaꞌö mi oxar tꞌoxi, mi umbar mpatꞌi ne ar ꞌbiji. Ar Pablo bi ma ba kꞌötsꞌi, ne mi ꞌya̱pa Jö bi hñuxpa yá ꞌye̱, ne dama bi ditsꞌi.

9 Njapꞌu̱, gatho nuꞌu̱ maꞌra ya mengunu̱ har ha̱iꞌö mi hñeni, mi e nda kꞌötsꞌi ne mi thitsꞌi.

10 Xa bi numansugihe, bi ꞌraje nꞌar hoga tsa̱ya̱. Ne nda po̱ñhenu̱, bá tutkagihe gatho nöꞌö nga hoñhe har ꞌñu.

Ar Pablo bi zo̱nga Nroma

11 Da ꞌbu̱henu̱ hñu nzönö. Nepꞌu̱ da ju̱henu̱ nꞌar motsa mar me Alejandria, xki thohnu̱ ya tse̱ nꞌehe. Mi tu hár ñö ar motsa yoho yá ja̱tꞌi yá jöꞌu̱, nꞌa már thuhu Kasto, ha nöꞌö manꞌa már thuhu Polu.

12 Nepꞌu̱ da tso̱ñhe ha nꞌar hnini ár thuhu Sirakusa, ka da ꞌbu̱henu̱ hñupa.

13 Da ka̱tathohe nor xe̱niha̱iꞌö, ne da möhe har hnini Regio. Ha nu ár hyaxꞌö bi ñꞌo ar ndöhi ndi ꞌñe makꞌangi, jange ár yopa da tso̱ñhe har hnini Puteoli.

14 Ka da nthe̱henu̱ ꞌra ya ku, bi ꞌya̱kagihe nga kohenu̱ yoto mpa. Ne ka da po̱ñhe da möhe har hnini Nroma.

15 Nuya ku me Nroma, xki ꞌyo̱ꞌu̱ ma nga tso̱ñhe, bi bo̱ñꞌu̱ ma ba thöje har döꞌñu getꞌu̱ ar ta̱i ár thuhu Apio, ne maꞌra har hnini Hñu Ngu. Ar Pablo mi hyanda ya ku, bi umba njamödi Jö, ne bi ze̱ta ár mu̱i.

16 Nu nda tso̱ñhe Nroma, ar döndogu bi ꞌye̱ntꞌwa ár ꞌye̱ ar ndösufa̱di nuꞌu̱ ya ꞌyofa̱di mi tsiꞌö. Ha nunar Pablo bi tꞌumba nse̱ki bi mꞌu̱ nꞌampꞌu̱, mi su nꞌar ndogu.

Ar Pablo bi mömba ár mhö Jö núnu̱ Nroma

17 Mi tho hñupa xki zo̱nga ar Pablo Nroma, bi zohna gatho ya ndöxodyo mi ꞌbu̱hnu̱. Nu mi watꞌu̱, bi ꞌñembabiꞌu̱:

—Ndadahu̱ di nkuhu̱, di ne gi pöhu̱ hinte ma tsꞌoki xta o̱tꞌwa ma jöꞌihu̱, hinxta tsꞌokwa ma ntꞌumbihu̱ xi zoju̱ ma palehu̱. Mödi hinte xta o̱tꞌe, bi tsꞌonkaginu̱ Herusalen, ne bi tꞌe̱ntkꞌagi ha yá ꞌye̱ ya me Nroma.

18 Ha nu mi thöꞌska majöni, hinte ma tsꞌoki bi thimgagi ndi ꞌñepki nda hyogagiꞌu̱, jange mi ne nda hye̱gahmöꞌu̱.

19 Ha numa mixodyohu̱, himbi neꞌu̱, jange da a̱di nda hñöska majöni ar ndö Sesar. Mödi hinte di ne te ga ho̱xa ma mixodyohu̱.

20 Jange xta zoñꞌahu̱ ga hantꞌahu̱ ne ga ñöhu̱. Ngetho di pe̱ꞌspa ár ndo̱ꞌmi ya me Israel, xi nthötkagi nuya nthöhibo̱jöyu̱.

21 Nuꞌmú̱ nuya ndö xodyo bi ꞌñembabi:

—Nuje hinte ma he̱ꞌmi xta höñhe xpa ehnu̱ Nhudea, hinxi zo̱hnu̱ nꞌar ku xpa ehnu̱ xi ñömañꞌu̱ꞌi.

22 Ndi to̱ꞌmhe ngi xikagihe nöꞌö gi beni, ngetho ho̱nse̱ di pöhe habu̱ gatho ya jöꞌi ñömañꞌu̱ nuna ar ꞌraꞌyo ꞌñunu̱.

23 Nepꞌu̱ bi nkoꞌu̱ hamꞌu̱ nda penkꞌu̱. Bi zo̱ ar pa, bi zo̱hnu̱ nze̱ye̱ habu̱ mi ꞌbu̱ ar Pablo. Gatho ar pa mi zofo ne mi da̱twa majöni ár tsꞌu̱tꞌwi Jö. Mi otꞌwa ar ꞌñu ár tꞌofo ar Moise ne nöꞌö bi ꞌyotꞌa yá mꞌe̱hni Jö mahamꞌu̱, mi neꞌö nda ñꞌemu̱iꞌu̱ ar tsi Hmu Hesu.

24 ꞌRa mi ñꞌemu̱i nöꞌö mi mönga ar Pablo, ha maꞌra himi ne nda jamfi.

25 Ne himi nꞌatꞌwu̱ mi ñꞌemu̱i, jange mi maꞌu̱ bi ꞌñenga ar Pablo:

—Majöni nöꞌö bi mönga ar mꞌe̱hni Isaia xki nzinga ár Hñö Jö, núꞌmu̱ bi me̱hni nda ꞌñemba njawa ma palehu̱:

26 Di ma ba zo nuya jöꞌiyu̱, ne gi ꞌñembabi:

Ma gi ꞌyo̱hu̱, ne hinte da zo ri mfenihu̱.

Ma gi hyanthu̱, ha hingi pöhu̱ tema di bo̱nga nöꞌö gi hanthu̱.

27 Ngetho nuya jöꞌiyu̱ xi japi xi më yá ñö,

hingi ne da ꞌyo̱xa nöꞌö o̱de.

Xi tsꞌa̱ntꞌa yá da̱,

njapꞌu̱ hinda xo yá da̱ da hyandi,

ne hinda zo yá gu,

hinda kwata ha yá mu̱i,

ne da hñuxka yá da̱,

ha nuga da tsa̱ ga umba ár nzaki.

28 Jange pöhu̱ ꞌmu̱, nuna ar mpo̱ho̱nu̱ unga Jö, ma da tꞌumbabi nuꞌu̱ hingya xodyo, ngetho nuꞌu̱ ma da ꞌyo̱tsꞌe ne da ñꞌemu̱i.

29 Nu mi wadi bi mönga njapꞌu̱ ar Pablo, ya xodyo bi maꞌu̱, xa mi ñöxhnatho nꞌa ngu nꞌa.

30 Ha nor Pablo bi mꞌu̱hnu̱ xo̱ yo nje̱ye̱ ha nꞌar ngu njutꞌi, ne mi thöta gatho nuꞌu̱ mi tso̱ho̱ nda ñöwi.

31 Mi xipabi ya jöꞌi ár tsꞌu̱tꞌwi Jö, ne mi utwabiꞌu̱ togo ar tsi Hmu Hesukristo. Himi ntsu nda ñö, ne hinto bi hñökwabi.

AR ROMANU

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

AR ROMANU

Ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pablo bi me̱mpa ya me Nroma

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Pablo, ár ꞌbe̱gogi ar tsi Hmu Hesukristo. Xi tsꞌonkagi ngu ár mpo̱te, ne xi tꞌexkagi ga mömba ár hoga mhö Jö.

2 Nuna xki ñötkagihu̱ mamꞌe̱tꞌo ha yá jöpa Tꞌofo bi ꞌyotꞌa yá mꞌe̱hniꞌö.

3 Ja no̱mpꞌu̱ ár Tꞌu̱, nuna ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo. Bi mꞌu̱ ngu nꞌar jöꞌi ndi ꞌñe ha yá ma̱ngaꞌbe̱to ar Dabi.

4 Ne ár Hñö Jö xintꞌaxi bi ñꞌu gehnu̱ ár Tꞌu̱ Jö pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di, núꞌmu̱ mi menga ár te manꞌagi xki wadi xki du.

5 Gese̱ xi hwëgagihu̱ ga po̱thu̱ ga zohu̱ ya jöꞌi ꞌbu̱ ha ya ha̱i gatho ár nxidi ar ximha̱i, ne da ñꞌemu̱i da de̱ni, njapꞌu̱ da tꞌeꞌspa ár nsu ár thuhu.

6 Jange gi nthöskwihu̱yu̱ nꞌehe, xi tsꞌoñꞌahu̱ ngu yá me̱tiꞌihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

7 Di pe̱ñꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱ gatho nuꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ Nroma, xa möꞌahu̱ Jö ne xi zoꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ xintꞌaxi. Jö ma Dadahu̱ ne ar tsi Hmu Hesukristo da ꞌraꞌahu̱ nꞌar hogamꞌu̱i, ne da hwëkꞌahu̱ yá ñho.

Ar Pablo ne da ntso̱nte Nroma

8 Di ne ga xiꞌahu̱ mꞌe̱tꞌo, di umba njamödi Jö hár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo, xka ñꞌemu̱ihu̱ xiñho, ne hagatho nho̱ni gar gamfihu̱.

9 Ar tsi Dada togo xa di umba ma mu̱i di pe̱pabi, di mömba ár hoga mhö no̱nga ár Tꞌu̱, gehnu̱ pödi hindi tsa̱ya̱ di matꞌahu̱ Jö.

10 Di a̱pa Jö da neꞌö da ꞌrakar se̱ki ga tso̱ñꞌahu̱, ngetho pe̱ꞌsa ya pa di to̱ꞌmi ga mapꞌu̱.

11 Ngetho di ne ga hantꞌahu̱ ne ga fa̱xꞌahu̱ gi hñöñhu̱ nꞌar ñho di ꞌñe mhetsꞌi, ne njapꞌu̱ da ze̱ta ri ñꞌemu̱ihu̱.

12 Njanu̱ mahye̱gi da te ma ñꞌemu̱ihu̱, ngetho nꞌadar jamfi di pe̱ꞌsu̱.

13 Tsi kuhu̱, di ne gi pöhu̱, hinge nꞌagitho xta ne xta mapꞌu̱, ne hinxi kꞌatꞌi te xi kꞌaski. Di ne ga fa̱xꞌahu̱ da te ri ñꞌemu̱ihu̱, ngu xta fa̱xa maꞌra hingya xodyo nꞌehe.

14 Di beni gatho di tupabi ma ga zofo, ya bötꞌofo ne hingya bötꞌofo, nuꞌu̱ xa te gatho pödi, ne nuꞌu̱ hinte pödi.

15 Jange xa di nemhö ma ga kꞌösꞌahu̱ gar me Nromahu̱, ne ga xiꞌahu̱ ar hoga mhö nꞌehe.

Ár tsꞌe̱di ar hoga mhö

16 Hindi ntsa̱ga ga mönga ar hoga mhö, ngetho ka nhekinu̱ ár tsꞌe̱di Jö da po̱ gatho nuꞌu̱ da ñꞌemu̱i, mꞌe̱tꞌo ya xodyo, mꞌe̱fa nuꞌu̱ hingya xodyo nꞌehe.

17 Ngetho har hoga mhö, ka nhekipꞌu̱ hanja ga ꞌbu̱hwihu̱ xiñho Jö ngetho di ñꞌemu̱ibihu̱. Ne ga ꞌbu̱hu̱ di ñꞌemu̱ihu̱, ngu enga har Tꞌofo: Nöꞌö togo ñꞌemu̱i, ꞌbu̱i xiñho hár nthandi Jö, ne pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

Ya tsꞌoki xi duxa ya meximha̱i

18 Jö ñꞌu ár kwe̱ di ꞌñe mhetsꞌi, da umba ár mfe̱i ya tsꞌojöꞌi. Nuyá tsꞌoꞌmu̱iyu̱ kꞌaꞌsa nöꞌö majöni.

19 Nuyu̱ xi bö nöꞌö tsa̱ da fötwa Jö, ngetho Jö xi utwabiyu̱.

20 Ngetho nöꞌö hingi tsa̱ ga handwabihu̱, ngu ár tsꞌe̱di hingi thege ne ár nsunda, bi nheki núꞌmu̱ bi hyokar ximha̱i, ha gathoyu̱ födi togoꞌö. Jange hiñꞌotho te da dödi.

21 Bi böꞌu̱ Jö, ha himbi nsundabi ngu ndi ꞌñepi, himbi umpꞌu̱ njamödi. Te gatho bi bentꞌu̱ ne bi me̱ꞌsku, jange bi tsꞌoka yá mfeni.

22 Mi o̱tꞌu̱ xa mi pödi, bi ꞌbe̱ yá mfeniꞌu̱.

23 Bi hye̱gi bi nsunda Jö hiñhamꞌu̱ da göxa ár te. Ne bi ndu̱i bi nsundabi ár ꞌba̱i ya jöꞌi the yá te, ya tsꞌintsꞌu̱, ya me̱ti ne ya zuꞌwe ju̱tꞌa yá mu̱i.

24 Jange Jö bi hye̱gi bi ꞌyo̱tꞌa gatho nuya tsꞌoki mi neꞌu̱. Njapꞌu̱ bi ꞌbe̱twa ár tsa̱ yá ndoꞌyose̱ꞌu̱.

25 Ngetho bi hye̱ꞌu̱ nöꞌö majöni xi zogagihu̱ Jö, ne bi de̱nga nöꞌö hinga majöni. Bi ndönga mꞌe̱tꞌo ya nthojtho, hinge nöꞌö togo bi hyoki, togo di ꞌñepi hinda the ar nsunda tꞌumbabi. Dá njapꞌu̱.

26 Jange Jö bi hye̱gi bi ꞌyo̱tꞌa gatho nuya tsꞌomfeni ndi ꞌñepabi. Njapꞌu̱ bi ꞌbe̱se̱ yá tsa̱. Nuya ꞌbe̱hñö bi hye̱ nöꞌö ngu xki tꞌumbabi nda ꞌyo̱tꞌe, ne bi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö hinxi tꞌumbabi nda ꞌyo̱tꞌe.

27 Njapꞌu̱tho ya ñꞌo̱ho̱ nꞌehe, bi hye̱pꞌu̱ yá ꞌbe̱hñö, bi nhese̱ yá mindo̱wi, ne bi ꞌyo̱tꞌu̱ nöꞌö ar mꞌe̱tsa̱. Jange bi hñöñꞌu̱ ár njutꞌi yá tsꞌoki ha yá ndoꞌyose̱.

28 Ne himbi ne bi beñꞌu̱ Jö. Jange Jö bi hye̱gi nda tsꞌoka yá mfeni, ne nda ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö xi ntsꞌotho.

29 Xa bi ñꞌe̱ntꞌi nda ntsꞌojöꞌi, ya mꞌe̱ngwi jöꞌi, ya tsꞌomꞌu̱i, ya ne mꞌe̱tsꞌi, ya ñö tsꞌate. ꞌBe̱ntebi yá me̱ti maꞌra, ya hyote, ya tuhni, ya nemhñö, ya tsꞌokte;

30 ya ñömañꞌu̱, hingi ne da ꞌyo̱de, u̱tsa Jö, ya tsate, ya ñꞌetsꞌi, ya gese̱, nuꞌu̱ togo honi hanja da ntsꞌokte, hingi o̱ta yá dada;

31 ya me̱ꞌsku, hingi o̱tꞌa nöꞌö möñꞌu̱, hinte ja yá mhöte, hinto hwëki.

32 Nuya jöꞌiyu̱ pötwabi tengu ár njutꞌi Jö, pöꞌu̱ nuꞌu̱ togo o̱tꞌa njapꞌu̱ di ꞌñepi da du. Mödi pöhyu̱, hinge ho̱nse̱ o̱tꞌe, johya da hyanda togo o̱tꞌe.

2

Ár hoga tsꞌu̱tꞌwi Jö

1 Jange nuꞌahu̱ gi ꞌyomfu̱ ár ꞌbede maꞌra, hinda tsa̱ gi kꞌonthu̱. Ngetho nuꞌmu̱ gi mömfu̱ ár mfe̱i di ꞌñepabi, gi ku̱tꞌase̱hu̱ har tsibi, ngetho gi njahu̱pꞌu̱ nꞌehe.

2 Ne di pöhu̱ o̱tꞌa nꞌar hoga tsꞌu̱tꞌwi Jö, núꞌmu̱ xta umba yá mfe̱i togo o̱tꞌa nuya tsꞌokiyu̱.

3 Nuꞌahu̱ gi theñhu̱ nuꞌu̱ togo hingi o̱tꞌa xiñho, ha gi beni gi kꞌonthu̱ hinda zu̱ꞌahu̱ ár kwe̱ Jö gi ñhe̱xkwihu̱ nꞌehe.

4 Yoꞌö gi u̱tsabihu̱ ár döta ñhogajöꞌi Jö, ár tsꞌe̱ti, ne ár mhöte. Ha hingi pöhu̱, gehnu̱ ár ñhogajöꞌi da ma̱xꞌahu̱ gi ꞌyo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi.

5 Ngetho xa gar me̱ꞌskuhu̱, hinxka ne xka ꞌyo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi. Njapꞌu̱ xka hñuꞌsu̱ ár mfe̱i ma da tꞌaꞌahu̱ nor pa da ñꞌu ár döta kwe̱ ne ár hoga tsꞌu̱tꞌwi Jö.

6 Gehnu̱ ma da umba ár njutꞌi nꞌa ngu nꞌa ngu yá ꞌbe̱fi xi ꞌyo̱tꞌe.

7 Ma da tꞌumba ar te hinda götsꞌi nuꞌu̱ xi umba yá mu̱i xi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xiñho, xi hyonga da mꞌu̱ hár nsunda Jö, ne da tꞌeꞌspa ár nsu, ne xi hyonga nöꞌö di ꞌñe mhetsꞌi.

8 Ha ma da nto̱xkwi ár kwe̱ ne ár nzo̱tꞌamu̱i Jö nuꞌu̱ ya hyonga tuhni, ne hingi ne da de̱nga nöꞌö majöni. Ho̱nse̱ ne da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö hingi ho.

9 Ma da mfe̱i ne da tho ar tsꞌoni gatho nuꞌu̱ bi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xi ntsꞌotho, ya xodyo mꞌe̱tꞌo, ne mꞌe̱fa nuꞌu̱ hingya xodyo.

10 Ha ma da mꞌu̱ nsunda, da tꞌeꞌspa ár nsu, ne da mꞌu̱ nꞌar hogamꞌu̱i gatho nuꞌu̱ togo da ꞌyo̱tꞌa ar ñho, ya xodyo mꞌe̱tꞌo, mꞌe̱fa nuꞌu̱ hingya xodyo.

11 Ngetho Jö handa gatho ya jöꞌi mahye̱tho.

12 Gatho nuꞌu̱ togo himi pötwa yá ꞌbe̱pate ar Moise, ne bi ꞌyo̱tꞌa ya tsꞌoki, núꞌmu̱ xta thöꞌspa majöni, hinda ma nda nho̱mba ya ꞌbe̱pate. Ha nuꞌu̱ togo mi pötwa yá ꞌbe̱pate ar Moise, ne bi ꞌyo̱tꞌa ya tsꞌoki, núꞌmu̱ xta thöꞌspa majöni, ma da tꞌa̱pa ngu mönga ya ꞌbe̱pate.

13 Hingi ꞌbu̱hwi xiñho Jö nuꞌu̱ togo ho̱nse̱ xi ꞌyo̱ꞌspa ya ꞌbe̱pate, mahyoni da ꞌyo̱tꞌa ngu möñꞌu̱. Gehyu̱ ma da nhu hinte ma tsꞌoki tuꞌu̱.

14 Ngetho nuꞌmu̱ nuꞌu̱ hingya xodyo o̱tꞌa ngu mönga ya ꞌbe̱pate, mödi hingi pödi teme̱ꞌu̱, o̱tꞌa njapꞌu̱ ngetho gese̱ꞌu̱ pödi tema xiñho ne tema hingi ho.

15 Njapꞌu̱ nheki o̱tꞌa ya hoga ꞌbe̱fi huxa ha ya ꞌbe̱pate ne xi thuꞌspa ha yá mu̱i, ne nuꞌmu̱ da hñudi da beni wa ja te tsu̱pa yá mfeni, wa hinte tsu̱i.

16 Njapꞌu̱tho nu xta hñöxa majöni Jö hár ꞌye̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ma da xetꞌwa yá mfeni nuꞌu̱ togo xi kwati ho̱nse̱ pöꞌu̱. Njapꞌu̱ mönga ar hoga mhö di mönga.

Ya xodyo ne yá ꞌbe̱pate ar Moise

17 Ha nuꞌahu̱, xi thusꞌahu̱ gar xodyohu̱, ne gi hu ri mu̱ihu̱ gi ꞌbu̱hu̱ xiñho, ngetho gi pe̱ꞌsfu̱ yá ꞌbe̱pate ar Moise. Xa gi exa ri nsuhu̱ gi ndöñhu̱ ri Jöhu̱.

18 Gi pöhu̱ teme neꞌö, ne xi tꞌutꞌahu̱ ha ya ꞌbe̱pate, gi ꞌñethu̱ ri mu̱ihu̱ nöꞌö xiñho.

19 Gi ka̱xmbenihu̱ gar gu̱hnihu̱ ya goda̱, ne yá ñotꞌi nuꞌu̱ togo ꞌbu̱ har ꞌbe̱xui.

20 Gi hu ri mu̱ihu̱ gi uthu̱ nuꞌu̱ hinte pödi, gar utatehu̱ ya bötsi, xka hñuxa ri mfenihu̱ har mfödi majöni mönga ha ya ꞌbe̱pate.

21 Nuꞌahu̱ gi uthu̱ maꞌra, yoꞌö hingi ñꞌutase̱hu̱. Gi uthu̱ maꞌra hinda mpë, yoꞌö gi mpëhu̱.

22 Gi möñhu̱ hingi ho da tsꞌimba ár nthöti maꞌra, yoꞌö gar tsinganthötihu̱. Gi u̱tsahu̱ ya tsita, yoꞌö gi pëfu̱ yá nijö ꞌmu̱.

23 Nuꞌahu̱ gi exu̱ ri nsuhu̱ gi pe̱ꞌsfu̱ yá ꞌbe̱pate ar Moise, yoꞌö gi tsꞌojwu̱ Jö, hingi o̱thu̱ nöꞌö mönga ha ya ꞌbe̱pate ꞌmu̱.

24 Ngetho ngu enga hár tꞌofo Jö: Go ri tsꞌokihu̱ tsamba ár thuhu Jö nuꞌu̱ hingya xodyo.

25 Nunar nse̱gi gi tuthu̱ ri ndoꞌyohu̱, fa̱xꞌahu̱ nuꞌmu̱ gi ꞌyo̱thu̱ ngu mönga ha yá ꞌbe̱pate ar Moise. Ha nuꞌmu̱ hingi ꞌyo̱thu̱, po̱ntho hinte ma nse̱gi gi pe̱ꞌsu̱.

26 Ha nuꞌmu̱ togo hinxi thuꞌspa ar nse̱gi, ne da ꞌyo̱tꞌa ngu mönga ha yá ꞌbe̱pate ar Moise, ma da nhuꞌmbabi wande xi thuꞌspabi.

27 Nöꞌö togo hinxi thuꞌspa ar nse̱gi hár ndoꞌyo ne o̱tꞌa ngu mönga yá ꞌbe̱pate ar Moise, ma da xiꞌa ri mfe̱ihu̱. Ngetho gi pe̱ꞌsu̱ ya ꞌbe̱pate ntꞌotꞌi ne ar nse̱gi, ha hingi te̱ñhu̱.

28 Hinge gehnu̱ ar xodyo majöni nöꞌö oxta mañö, wa nunar nse̱gi thutwa hár ndoꞌyo.

29 Majöni ar xodyo togo di ꞌñe mbo hár mu̱i. Ne ar hoga nse̱gi nöꞌö ꞌbe̱ꞌsa hár mu̱i unga ár Hñö Jö, hinge ar tꞌofo. Ne nunar nsu go eskagihu̱ Jö, hinge ya jöꞌi.

3

1 Nuꞌmú̱, hage töte ár mfa̱tsꞌi pe̱ꞌsa nꞌar xodyo. Wa tema ñho japabi da tuta ar nse̱gi hár ndoꞌyo.

2 Nze̱ye̱ ya mfa̱tsꞌi pe̱ꞌsa ya xodyo, ne töte ár hño. Gehyu̱ mꞌe̱tꞌo bi tꞌe̱ntꞌwa ha yá ꞌye̱ ár mhö Jö.

3 Nuꞌmu̱ ꞌrayu̱ hinxi ñꞌemu̱i, hage njapꞌu̱ Jö hinda ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xi mö.

4 Hö, da ꞌyo̱tꞌe. Mödi gatho ya jöꞌi da mönga ya nhemhñö, Jö hinꞌö. Ngu enga har tꞌofo:

Ma da födi gi mönge majöni,

ne ma gi ntöte núꞌmu̱ theñꞌa ya jöꞌi.

5 Nuꞌmu̱ ma tsꞌokihu̱ japi da nheki ár hogajöꞌi Jö, hage hingi njapꞌu̱ nöꞌö o̱tꞌa Jö ꞌrakagihu̱ ar mfe̱i ꞌmu̱. (Di te̱nda nöꞌö mönga ya jöꞌi.)

6 Hinꞌö, hinda njapꞌu̱. Ngetho hanja da hñöꞌspa majöni ya meximha̱i ꞌmu̱.

7 Tsa̱ da ꞌñenga ya jöꞌi nꞌehe, nuꞌmu̱ ma nhemhñö japi da nheki nöꞌö majöni mönga Jö, ne njapꞌu̱ da tꞌeꞌspa ár nsu, yoꞌö ma da tꞌaka ar mfe̱i ngu nꞌar ꞌyo̱tꞌatsꞌoki ꞌmu̱.

8 Ha nuꞌmu̱ njapꞌu̱, yoꞌö hinga eñhu̱ ꞌmu̱ nꞌehe: Ma ga o̱thu̱ ar tsꞌoki ga to̱ꞌmhu̱ ar ñho, ngu ho̱xkagihe ꞌra, thengagihe eñꞌu̱ di uthe njapꞌu̱. Nuya xi mönga njapꞌu̱, to̱ꞌma yá mfe̱i di ꞌñepabi.

Gatho dar tsꞌoktehu̱

9 Te ga möñhu̱pya. Hage nuju̱ dar xodyohu̱ di tötehu̱ di ꞌbu̱hu̱ xiñho. Hinꞌö, hingi njapꞌu̱, ngetho xta möñhu̱, mahye̱gi di ohu̱ hár ꞌye̱ ar tsꞌoki, ya xodyo ne nuꞌu̱ hingya xodyo.

10 Ngu enga har tꞌofo:

Hinjoꞌo nꞌar hogajöꞌi, hinjoꞌo nꞌamhö.

11 Hinjoꞌo togo o̱de,

hinjoꞌo togo honga Jö.

12 Gatho bi hye̱pꞌu̱ ar hoga ꞌñu, nꞌatꞌwu̱ bi ntsꞌoki.

Hinjoꞌo togo da ꞌyo̱tꞌa ar ñho, hinjoꞌo nꞌamhö.

13 Ngu nꞌar tꞌa̱gi xoxtho, njapꞌu̱ yá neꞌu̱.

Nuyá jöhne kate, ha yá ne thente, ñhe̱hwi ár ngi nꞌar kꞌeñö po ha yá ne.

14 Nuyá ne odar tsꞌate ne ar tso̱tꞌamu̱i.

15 Nuyá wa ntihi ma da xangar ji.

16 Habu̱ gatho thogi, tso ar dumu̱i ne ar tsꞌoni;

17 ne hinxi böꞌu̱ tengu ar hogamꞌu̱i.

18 Hingi tsupa Jö.

19 Ne di pöhu̱, gatho nöꞌö mönga yá ꞌbe̱pate ar Moise, xipa nuꞌu̱ togo te̱ni. Njapꞌu̱ gatho hinte da tsa̱ te da dödi núꞌmu̱ xta thöꞌspa majöni.

20 Hinto tsa̱ da tꞌembabi, hinte ma tsꞌoki tu hár nthandi Jö ngetho o̱tꞌa ngu mönga yá ꞌbe̱pate ar Moise. Nuya ꞌbe̱pate ho̱nse̱ jakagihu̱ ga pöhu̱ ma tsꞌokihu̱.

Di ꞌbu̱hwihu̱ xiñho Jö ngetho di ñꞌemu̱ihu̱

21 Ha nupya xi tꞌutkagihu̱ hanja ga ꞌbu̱hwihu̱ xiñho Jö. Hinge ga ꞌbu̱hu̱ ga o̱thwu̱ yá ꞌbe̱pate ar Moise, mödi ja mönu̱, ne ha ya he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa maꞌra yá mꞌe̱hni Jö.

22 Gatho nuꞌu̱ xi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo, ꞌbu̱i xiñho hár nthandi Jö. Nöꞌö handgagihu̱ mahye̱gi di gathohu̱.

23 Ngetho gatho xi ntsꞌokte ne hindi ꞌñepi da hyandwa ár nsunda Jö.

24 Ha Jö xi ñꞌu ár nhwëki, ne bi nhugagihu̱ hinte ma tsꞌoki di tuhu̱. Gehnu̱ bi tꞌakthogihu̱, ngetho ar tsi Hmu Hesukristo bi zimgagihu̱ ha yá ꞌye̱ ar tsꞌoki.

25 Gehnu̱ Jö bi ꞌye̱ntꞌa ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱, da gutꞌwa yá tsꞌoki ya meximha̱i nuꞌmu̱ da jamfibi ár ñho ungár ji bi nöꞌmi. Njapꞌu̱ bi ñꞌu ár ñhogajöꞌi ne ár tsꞌe̱ti, himbi umbár mfe̱i ya jöꞌi xki ꞌyo̱tꞌa ya tsꞌoki mamꞌe̱tꞌo.

26 Xki beñꞌö nda ñꞌudi nuya payu̱ ár hoga tsꞌu̱tꞌwi. Njapꞌu̱ xi nheki ár hogajöꞌinu̱, ne embabi hinte ma tsꞌoki tu gatho nuꞌu̱ ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo.

27 Hage da tsa̱ ga ñꞌexu̱ ꞌmu̱ handgagihu̱ xiñho Jö ngetho xta o̱thu̱ ya hoga ꞌbe̱fi. Hinꞌö, hinda tsa̱. Jö numañhogihu̱, ho̱nse̱ nuya xta ñꞌemu̱ihu̱.

28 Jange di pöhu̱, nunar meximha̱i nhu hinte ma tsꞌoki tu ngetho ñꞌemu̱i. Hingi nhumañho ngetho te̱mba yá ꞌbe̱pate ar Moise.

29 Hage Jö ho̱nse̱ ár Jö ya xodyo. Hage hinge ár Jö nuꞌu̱ togo hingya xodyo nꞌehe. Hö, majöni yá me̱ti nuꞌu̱ hingya xodyo nꞌehe.

30 Ngetho Jö nꞌase̱, ne ma da nu hinte ma tsꞌoki tu nuꞌu̱ togo pe̱ꞌsa ar nse̱gi ne ñꞌemu̱i. Njapꞌu̱tho ma da numañho nuꞌu̱ hinte pe̱ꞌsa ar nse̱gi ne da ñꞌemu̱i nꞌehe.

31 Hage nuꞌmu̱ di ñꞌemu̱ihu̱, hinte di nuhu̱ ya ꞌbe̱pate. Hinꞌö, di ñꞌuhu̱ pe̱ꞌsa yá nsu.

4

Tema ne da utkagihu̱ ar Abra

1 Te ga beñhu̱ bi dinga ar Abra ꞌmu̱, ma palehu̱ mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo.

2 Nuꞌmu̱ ar Abra bi nhu hinte ma tsꞌoki mi tu ngetho bi ꞌyo̱tꞌa ya hoga ꞌbe̱fi, tsa̱ da ꞌñexhmö ár nsu, ha nunu̱ hingi tsa̱ te da netebi Jö.

3 Ngetho te mönga har Tꞌofo. Ar Abra bi ñꞌemu̱ibi Jö, ne njapꞌu̱ bi nhu hinte ma tsꞌoki mi tu.

4 Ha nuꞌu̱ togo o̱tꞌa ya hoga ꞌbe̱fi, nunar nthöhö tꞌumbabi, hinge ntꞌuntho ꞌmu̱, ngetho xi döhö, ne da njutꞌwabi ngu nꞌar tha̱i.

5 Ha nuꞌu̱ togo ñꞌemu̱ibi Jö togo hökwa yá tsꞌoki ya tsꞌokte, nunar ñꞌemu̱inu̱ ma da japi da nhu hinte ma tsꞌoki tu, mödi hinte ma hoga ꞌbe̱fi xi ꞌyo̱tꞌe.

6 Jangu ar Dabi bi no̱nga yá nza̱thomꞌu̱i nuꞌu̱ bi numañhobi Jö, mödi hinte ma hoga ꞌbe̱fi xi ꞌyo̱tꞌe.

7 Bi ꞌñenö njawa:

Nza̱thomꞌu̱i pe̱ꞌsa nuꞌu̱ togo xi mpumbabi yá tsꞌoki,

ne xi njutꞌwabi yá tsꞌomꞌu̱i.

8 Nza̱tho nuꞌu̱ togo ar tsi Hmu hinte ma tsꞌoki ho̱tsꞌe.

9 Hage nunar nza̱thomꞌu̱inu̱ ho̱nse̱ xi tꞌe̱kwa ya xodyo togo xi thuꞌspa ar nse̱gi, wa da tsa̱ da hñönga nu maꞌra hingya xodyo nꞌehe. Jangu xta eñhu̱, ar Abra bi ñꞌemu̱ibi Jö, jange bi nhu hinte ma tsꞌoki mi tu.

10 Hanja bi nhumañho ꞌmu̱. Hage bi nhumañho ngetho xki thuꞌspa ar nse̱gi wa hinꞌö. Bi nhumañho hinxki thuꞌspatho.

11 Ar Abra mꞌe̱tꞌo bi gamfi, mꞌe̱fa bi hñönga ar nse̱gi. Gehnu̱ nꞌar ntꞌudi da̱majöni xki nhu hinte ma tsꞌoki mi tu ngetho xki ñꞌemu̱i núꞌmu̱ hinxki thuꞌspatho ar nse̱gi. Njapꞌu̱ ar Abra bi tꞌembabi ár dada gatho nuꞌu̱ hinxki thuꞌspa ar nse̱gi xta ñꞌemu̱i, ne nunar ñꞌemu̱inu̱ japi da nhu hinte ma tsꞌoki tu nꞌehe.

12 Njapꞌu̱ ár dada nꞌehe gatho nuꞌu̱ hinge ho̱nse̱ xi thuꞌspa ar nse̱gi, te̱mba ár mꞌu̱i xa mi ñꞌemu̱i ndu ma dadahu̱ ar Abra núꞌmu̱ hinxki thuꞌspathobi ar nse̱gi.

Ga höñhu̱ ar ñhötꞌi núꞌmu̱ ga ñꞌemu̱ihu̱

13 Himbi ñhötꞌwabi ar Abra ne yá ꞌbe̱to nda hñönga ar ximha̱i nuꞌmu̱ nda de̱nga ya ꞌbe̱pate. Bi ñhötꞌwabi núꞌmu̱ mi nhumañhobi ár ñꞌemu̱i.

14 Ngetho nuꞌmu̱ ma da tꞌumba ar ximha̱i nuꞌu̱ te̱nga ya ꞌbe̱pate, hinter me̱ꞌö ar ñꞌemu̱i ꞌmu̱, ne xi ꞌbe̱ ár tsꞌe̱di ár ñhötꞌi Jö.

15 Nu habu̱ ja ya ꞌbe̱pate, ja bi ehnu̱ ár kwe̱ Jö. Ne habu̱ hiñꞌotho ya ꞌbe̱pate, hiñꞌotho hanja da me̱ꞌsku.

16 Jange gatho nuꞌu̱ togo ñꞌemu̱i, ma da tꞌumba nöꞌö xi hwëkwa Jö, ne njapꞌu̱ gatho yá ꞌbe̱to ar Abra da zu̱ ar ñhötꞌi. Nunar ñhötꞌinu̱ ma da hñönga nuꞌu̱ yá ꞌbe̱to te̱nga ya ꞌbe̱pate, ne nuꞌu̱ te̱mba ár ñꞌemu̱i ar Abra togo ár dada nꞌa ne manꞌa.

17 Ngu xi ntꞌotꞌi: Nuga xta exꞌaꞌi ngu ár dada nze̱ye̱ ya jöꞌi. Jange nuju̱ yá bötsigihu̱ ar Abra hár nthandi Jö togo bi ñꞌemu̱iꞌö. Gehnu̱ ju̱xa nuꞌu̱ xi du, ne handa nöꞌö hinxi thoktho wande xi thoki.

18 Mödi mar ñhembi nda ñꞌemu̱i, ar Abra bi do̱ꞌmi nda tho ngu xki ñhötꞌwabi. Njapꞌu̱ bi thutsꞌi ár dada nze̱ye̱ ya jöꞌi. Bi tꞌembabi: Ma da njapꞌu̱ ár nze̱ye̱ ri ꞌbe̱to.

19 Ne himbi wentꞌa ár ñꞌemu̱i núꞌmu̱ mi hyandi bi za̱ ár ndoꞌyo, mi pe̱ꞌsa ngu nꞌanthebe nje̱ye̱, ne mi pödi himi tsa̱ nda ñꞌo̱nte ar Sara.

20 Himbi tsꞌoka ár mfeni nda ꞌñenö hinge nda ꞌyo̱tꞌa Jö ngu xki ñötꞌwabi. Nöꞌö bi me̱ꞌö, bi no̱xka ár ñꞌemu̱i, ne njapꞌu̱ bi nsundabi Jö.

21 Xa xki zo hár mu̱i xiñho, mi pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di Jö nda ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö xki ñötꞌwabi.

22 Jange bi nhu hinte ma tsꞌoki mi tu, ngetho mi pe̱ꞌsa nunar ñꞌemu̱inu̱.

23 Hinge ho̱nse̱ nda zu̱ ar Abra nöꞌö xi tꞌotꞌi bi nhu hinte ma tsꞌoki mi tu.

24 Da nhugagihu̱ hinte ma tsꞌoki di tuhu̱ nꞌehe, núꞌmu̱ di ñꞌemu̱ihu̱ togo bi koꞌspa ár te ar Hesu ma tsi Hmuhu̱.

25 Gehnu̱ bi nda̱, ne njapꞌu̱ bi gutꞌa ma tsꞌokihu̱. Ne bi mengi bi nte, njapꞌu̱ bi nhugagihu̱ hinte ma tsꞌoki di tuhu̱.

5

Tema to̱ꞌmi nuꞌu̱ thandi hinte ma tsꞌoki tu

1 Xi nhugagihu̱ hinte ma tsꞌoki di tuhu̱ ngetho di ñꞌemu̱ihu̱. Jange di ꞌbu̱hwihu̱ xiñho Jö, ngetho bi mꞌa̱ made ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

2 Númꞌu̱ nda ñꞌemu̱ihu̱, ba tsigagihu̱ nda zu̱kagihu̱ ár nhwëki Jö. Ne xa xta mꞌa̱thu̱, ne di johyahu̱ di to̱ꞌmhu̱ ga ꞌbu̱hu̱ hár nsunda.

3 Hinge ho̱nse̱ꞌö. Di johyahu̱ núꞌmu̱ di thohu̱ ya thogi nꞌehe, ngetho di pöhu̱ ar thogi fa̱xkagihu̱ ga pe̱ꞌsu̱ ar tsꞌe̱ti.

4 Ar tsꞌe̱ti fa̱xkagihu̱ ga thohu̱ xiñho xta tsꞌa̱tkagihu̱, ha nunar tsꞌa̱ti fa̱xkagihu̱ ga pe̱ꞌsu̱ ar ndo̱ꞌmi.

5 Ha nunar ndo̱ꞌmi hinda ꞌbe̱tka ma tsa̱hu̱, ngetho ár Hñö Jö xi tꞌakagihu̱ xi ñuska ma mu̱ihu̱ ár mhöte Jö.

6 Ar tsi Hmu Hesukristo núꞌmu̱ xki wentkathogihu̱, mi zo̱nga ar pa bi unga ár te bi po̱kagihu̱ ndar tsꞌoktehu̱.

7 Xi ñhembi da thinga nꞌa togo ne da unga ár te da po̱ta nꞌar jöꞌi ꞌbu̱i xiñho. Ha nuꞌmu̱ di ꞌbu̱hmö nꞌa di ñꞌe̱ntꞌi da ne da po̱ta nꞌa xa dar hogajöꞌi.

8 Ha Jö bi ñꞌuse̱ hangu mökagihu̱, ngetho núꞌmu̱ ndar tsꞌoktehu̱, ar tsi Hmu Hesukristo bi unga ár te bi po̱kagihu̱.

9 Xipyahmö, xi nhugagihu̱ hinte ma tsꞌoki di tuhu̱ ngetho bi nöꞌma ár ji, ne gatho nöꞌö bi me̱fi da jaju̱ ga kꞌonthu̱ ár kwe̱ Jö xi ꞌñepꞌu̱.

10 Ngetho núꞌmu̱ ndar ñꞌu̱nihu̱ Jö, bi ñhogamu̱igihu̱ ár Tꞌu̱ núꞌmu̱ mi du. Xipyahmö, xta jwahu̱ xta ñhogamu̱iwihu̱, hage hinda po̱kagihu̱ ár te.

11 Hinge ho̱nse̱ꞌö, di johyahu̱ di ꞌbu̱hwihu̱ Jö. Numa tsi Hmuhu̱ Hesukristo go bi mꞌa̱ madeꞌö, ne njapꞌu̱ da ñhogamu̱iwihu̱.

Ar Adan ne ar Kristo

12 Nuꞌmú̱, nꞌadar ñꞌo̱ho̱ bi ku̱tꞌa ar tsꞌoki har ximha̱i, ne har tsꞌoki bi yu̱tꞌa ar ndöte. Ne ar ndöte bi nexa gatho ya jöꞌi, ngetho gatho bi ntsꞌokte.

13 Númꞌu̱ hinxki tꞌunda yá ꞌbe̱pate ar Moise, mi jar tsꞌoki har ximha̱i. Ho̱nse̱ nu habu̱ hiñꞌotho ya ꞌbe̱pate, hinte ma tsꞌoki tho̱xa nꞌa.

14 Mödi njapꞌu̱, ar ndöte xki ntöte mi tsixa gatho nuꞌu̱ xki ntsꞌokte, mödi nuyu̱ hinxki de̱mbahmö ár mhe̱ꞌsku ar Adan. Bi ndu̱i nuya pa mi ꞌbu̱ ar Adan, ne mi njapꞌu̱tho nuya pa mi ꞌbu̱ ar Moise. Ha nunar Adan nu̱, gehnu̱ ngu nꞌar ntꞌudi nöꞌö togo ma nda e mꞌe̱fa.

15 Nuna ár mhe̱ꞌsku ar Adan himi tsa̱ nda ñhuxkwi ár ntꞌuni hwëgagihu̱ Jö. Ngetho ár njutꞌi ar mhe̱ꞌsku, ba e ar ndöte bi zu̱ nze̱ye̱. Ha nunár nhwëki ne ár ntꞌuni Jö bi hyexta nuya nze̱ye̱yu̱, gehnu̱ ár nhwëki nuna nꞌadar ñꞌo̱ho̱nu̱, ar tsi Hmu Hesukristo.

16 Nunár tsꞌoki nꞌadar ñꞌo̱ho̱, hingi tsa̱ da ñhe̱xkwi ár nhwëki Jö. Ngetho nunar nꞌadar tsꞌokinu̱, ba tsimpar mfe̱i bi zu̱ ya meximha̱i. Ha nuna ár nhwëki Jö ba e bi zu̱ ya meximha̱i, ne bi tꞌembi hinte ma tsꞌoki tu, mödi xi ꞌyo̱tꞌa nze̱ye̱ ya tsꞌoki.

17 Nunár tsꞌoki nuna nꞌadar ñꞌo̱ho̱, bi japi bi ntöte ar ndöte. Ha nunár ꞌbe̱fi nuna manꞌa nꞌase̱ ar ñꞌo̱ho̱, japi da mꞌu̱ xiñho ya meximha̱i, nuꞌu̱ togo xi hyexta ár nhwëki Jö ne ár ntꞌuni, gehyu̱ xi numañho Jö. Nuna nꞌase̱ ar ñꞌo̱ho̱nu̱, gehnu̱ ar Hesukristo.

18 Nunár tsꞌoki nꞌadar ñꞌo̱ho̱ bi ku̱tꞌa ar mfe̱i, bi zu̱ gatho ya meximha̱i. Njapꞌu̱tho nꞌehe, nunár hogamꞌu̱i nꞌadar ñꞌo̱ho̱, nda nhu hinte ma tsꞌoki tu gatho ya meximha̱i nꞌehe, ne da me̱ꞌsyu̱ ar te.

19 Ngetho njangu ár mhe̱ꞌsku nꞌadar ñꞌo̱ho̱, gatho ya jöꞌi bi tꞌembabi ya tsꞌokte. Njapꞌu̱tho nꞌehe nunár ntꞌo̱de nꞌar ñꞌo̱ho̱, gatho bi nhu hinte ma tsꞌoki mi tu.

20 Nuya ꞌbe̱pate bi tꞌuni, ne njapꞌu̱ nda xönda ar tsꞌoki. Ha núꞌmu̱ mi xönda ar tsꞌoki, xa bi ntöte bi xu ár nze̱ye̱ ár nhwëki Jö.

21 Njangu ar tsꞌoki bi ntöte, bi nja ar ndöte, njapꞌu̱ ár nhwëki Jö bi ntöte, bi nhu hinte ma tsꞌoki tu ya jöꞌi. Ne da me̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi har ꞌbe̱fi bi ꞌyo̱tꞌa ma tsi Hmuhu̱ ar Hesukristo.

6

Nupya hindi ꞌbu̱hu̱ ga o̱thu̱ ar tsꞌoki, ꞌbu̱tho xta tuhu̱

1 Te ga möñhu̱ ꞌmu̱. Hage ga ꞌbu̱hu̱ har tsꞌoki, ga to̱ꞌmhu̱ da hyexkathogihu̱ ár nhwëki Jö.

2 Hinꞌö, hinga njahu̱pꞌu̱. Ngetho ar tsꞌoki handgagihu̱ wande xta tuhu̱, hage ma ga ꞌbu̱thu̱ ga o̱thu̱ nöꞌö hingi ho ꞌmu̱.

3 Wa hingi pöhu̱, gatho nuꞌu̱ xi xixthegihu̱, di nꞌatꞌwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Po̱ntho da nxixthewihu̱ núꞌmu̱ mi du, ne da tuhu̱ nꞌehe.

4 Ngetho núꞌmu̱ da nxixthehu̱, po̱ntho bi thogagihu̱ mahye̱giwi ar Kristo. Ha núꞌmu̱ mi mengi bi nte manꞌagi, bi gu̱xa ár tsꞌe̱di ár Dada, njapꞌu̱ nuju̱ nꞌehe, ga ꞌbu̱hu̱ nꞌar ꞌraꞌyo mꞌu̱i.

5 Ngetho núꞌmu̱ ndi hñöxkagihu̱ hár ndöte, njapꞌu̱ ndi hñöxkagihu̱ hár menga nte nꞌehe.

6 Di pöhu̱ ꞌmu̱, numa ꞌbe̱tꞌo mꞌu̱ihu̱ bi tsꞌu̱ta har pontꞌi mahye̱giwiꞌö. Ne njapꞌu̱ nunar mꞌu̱inu̱ bi nhwati, hinda mengi da me̱pa ar tsꞌoki.

7 Jangu nuꞌu̱ xi du, hinte tsa̱ te da japabi ar tsꞌoki.

8 Ha nuꞌmu̱ xta tuwihu̱ mahye̱gi ar tsi Hmu Hesukristo, di ñꞌemu̱ihu̱ ma ga ꞌbu̱hwihu̱ nꞌehe.

9 Di pöhu̱, ar Kristo mi nte manꞌagi, hinda mengi da du. Ha nunar ndöte hinte tsa̱ te da japabi.

10 Ngetho nunár ndöte bi hwata ar tsꞌoki nꞌagitho. Ha nupya te, ꞌbu̱hwi Jö.

11 Njapꞌu̱ nuꞌahu̱, beñhu̱ nunar tsꞌoki hantꞌaꞌihu̱ wande xka tuhu̱. Ne gi tehu̱ gi pe̱fu̱ Jö, gi ꞌbu̱hwihu̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

12 Yo ma gi ñhe̱hu̱ da dö ar tsꞌoki ri ndoꞌyohu̱ tso̱nga ár ngötsꞌi. Jange yo gi o̱thwu̱ ya tsꞌoki ne.

13 Hingi ꞌye̱nthu̱ ri ndoꞌyohu̱ da me̱pabi ar tsꞌoki. ꞌYe̱ntꞌase̱ ri tehu̱ hár ꞌye̱ Jö, ngu nꞌa xi mengi xi nte, ne japi da me̱ nöꞌö xiñho.

14 Ngetho ar tsꞌoki hinda hyo̱pꞌahu̱ ha̱i. Hingi gu̱ñꞌahu̱pya yá ꞌbe̱pate ar Moise. Nupya tsixꞌahu̱ ár nhwëki Jö.

Ár ꞌbe̱gogihu̱ ar ñho

15 Xiꞌmu̱, hage ga o̱thu̱ ya tsꞌoki ngetho hindi ꞌbu̱hu̱ ha yá ꞌbe̱pate ar Moise, di ꞌbu̱hu̱ hár nhwëki Jö. Hinꞌö, hingi njapꞌu̱.

16 Hage hingi pöhu̱, nuꞌmu̱ gi ñhe̱hu̱ gi mꞌe̱gohu̱ gi pe̱fu̱ nꞌa, go ár ꞌbe̱goꞌihu̱ togo gi o̱thu̱. Wa ar tsꞌoki tsixꞌahu̱ har ndöte, wa Jö da ma̱xꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ xiñho.

17 Jamödi Jö, mödi ngar ꞌbe̱goꞌihu̱hmö ar tsꞌoki, xka umba ri mu̱ihu̱ xka te̱ñhu̱ nunar mhönu̱ xi tꞌaꞌahu̱.

18 Ne bi nju̱kꞌahu̱ har tsꞌoki, ne gi pe̱fu̱ ar ñhopya.

19 Xta he̱kwa nöꞌö gi hanthu̱ hyaxꞌmu̱, ne njapꞌu̱ da zo ri mfenihu̱. Mahamꞌu̱ ngi e̱ntꞌa ri ndoꞌyohu̱ nda me̱pa nöꞌö hingi ho ne nöꞌö xintsꞌotho. ꞌYe̱nthu̱pya da me̱pa nöꞌö xiñho, ne njapꞌu̱ gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi.

20 Ngetho núꞌmu̱ ngi pe̱fu̱ ar tsꞌoki, hinge ngi pe̱fu̱ ar ñho.

21 Tema ñho ga ju̱jwu̱ nöꞌö ngi pe̱hu̱ ꞌbe̱tꞌa ri tsa̱hu̱pya. Ngetho nunar njutꞌi ngi to̱ꞌmhu̱, gehnu̱ ar ndöte.

22 Ha nupya xi nju̱kꞌahu̱ har tsꞌoki, ne ár ꞌbe̱goꞌihu̱ Jö, gi pe̱ꞌsu̱ ar mꞌu̱i xintꞌaxi ngu ri nthöhöhu̱. Ne ár ngötsꞌi gi to̱ꞌmhu̱ ar te hiñhamꞌu̱ da thege.

23 Nunár njutꞌi ar tsꞌoki, ar ndöte. Ha nor ntꞌuni Jö, ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, ngetho di ꞌbu̱hwihu̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

7

Tema ne da utkagihu̱ ar nthöti

1 Tsi kuhu̱, gi pöhu̱ ya ꞌbe̱pate, jange gi pöhu̱ nuya ꞌbe̱pateyu̱ ho̱nse̱ pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di ha nꞌar jöꞌi tetho.

2 Njangu nꞌar ꞌbe̱hñö, nuya ꞌbe̱pate hingi umba ar se̱ki da hye̱ ár döme núꞌmu̱ tetho. Ha nuꞌmu̱ da du ár döme, da mꞌe̱ ár tsꞌe̱di nunar nkohi mi te̱tꞌö.

3 Jange nuꞌmu̱ ꞌbu̱ta ár döme, ne da me̱wi manꞌar ñꞌo̱ho̱, da nhu ngu nꞌar zinganthöti. Ha nuꞌmu̱ da du ár döme, ne da me̱wi manꞌar ñꞌo̱ho̱, njapꞌu̱ hingi tsꞌoka nor nkohiꞌö, hinda nhu ngu nꞌar zinganthöti.

4 Njapꞌu̱pya tsi kuhu̱, núꞌmu̱ nga tuwihu̱ ár ndoꞌyo ar tsi Hmu Hesukristo, ga hye̱hu̱pꞌu̱ ngi te̱ñhu̱ ya ꞌbe̱pate. Gi ꞌbu̱hwihu̱pya manꞌa nunu̱ togo bi mengi bi nte, ne da tsa̱ gi ꞌyo̱thu̱ ya hoga ꞌbe̱fi gi e̱nthwu̱ Jö.

5 Ngetho núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱hu̱ nga o̱thu̱ gatho nöꞌö ndi nehu̱, ar tsꞌoꞌyotsꞌoki mi jakagihu̱ nga o̱thu̱ nöꞌö mi högagihu̱ ya ꞌbe̱pate. Ne nuya tsꞌoꞌbe̱fiyu̱ ndi o̱thu̱, ho̱nse̱ ndi to̱ꞌmhu̱ ar ndöte nda tꞌakagihu̱ ngu ma njutꞌihu̱.

6 Ha nupya hindi ohu̱ hár ꞌye̱ ya ꞌbe̱pate, ngetho po̱ntho xta tuhu̱, ne hinte tsa̱ te da jakagihu̱. Jange di pe̱fu̱ Jö ha nunar ꞌraꞌyo mꞌu̱i bi ꞌrakagihu̱ ár Hñö Jö, ne hindi te̱nthu̱ nuya ꞌbe̱pate xi tꞌotꞌi xi ndönziatho.

Nor tsꞌoki di pe̱ꞌsa mbo

7 Te da tsa̱ ga möñhu̱ ꞌmu̱. Hage nꞌar tsꞌoki da tꞌo̱tꞌa ya ꞌbe̱pate ꞌmu̱. Hinꞌö, hingi njapꞌu̱. Ho̱nse̱ nuga, nuya ꞌbe̱pate bi utkar tsꞌoki. Ngetho hinga pöhmö ga ꞌbe̱nte nuꞌmu̱ hinxi xika ya ꞌbe̱pate: Yo ma gi ꞌbe̱nte.

8 Ha nor tsꞌoki bi gu̱ ar ꞌbe̱pate ne bi jakagi da ꞌbe̱nte. Ngetho nuꞌmu̱ hindi othohmö ar ꞌbe̱pate, ar tsꞌoki xi mꞌe̱tho.

9 Nuga ndi tehmö ꞌra ya tsi pa, hinge ndi pöta ya ꞌbe̱pate. Ha mi zo̱ ya ꞌbe̱pate, da pödi tema ar tsꞌoki. Ne po̱ntho da tuga, ngetho da tsꞌoka ya ꞌbe̱pateyu̱.

10 Ne da timbi nunar ꞌbe̱pate xki ñötkagi ar te, bi jakagi da tu.

11 Ngetho ar tsꞌoki bi gu̱ ar ꞌbe̱pate bi kakagi, ne njapꞌu̱ bi hyogagi.

12 Xa majöni ar tꞌofo ne ya ꞌbe̱pate xintꞌaxi, o̱tꞌar ñho ne fa̱xkagihu̱.

13 Hage nöꞌö mar ñhomhö bi jakagi da tu ꞌmu̱. Hinꞌö, hingi njapꞌu̱. Nunar tsꞌoki bi ñꞌudi tenguꞌö, bi gu̱ nöꞌö mar ñho, bi jakagi da tu. Ne njapꞌu̱ nunar ꞌbe̱pate bi utkagi hangu ár ntsꞌotho ar tsꞌoki.

14 Ngetho di pöhu̱, nuya ꞌbe̱pate xpa e mhetsꞌi, ha nuga dar meximha̱i, di pe̱par tsꞌoki.

15 Hindi pödi tema di pe̱fi. Ngetho hindi o̱tꞌa nöꞌö di ne, ne di o̱tꞌa nöꞌö di u̱tsa ga o̱tꞌe.

16 Nuꞌmu̱ nöꞌö hindi ne ga o̱tꞌe, go di pe̱ꞌö, di etꞌa ma mu̱i xiñho ya ꞌbe̱pate.

17 Hingo geke togo te gatho o̱tꞌmu̱, go o̱tꞌa ar tsꞌoki di pe̱ꞌsa mbo.

18 Ne di pödi hingi ꞌbu̱ ar ñho ha ma ndoꞌyo, ngetho di bemhö ga o̱tꞌa xiñho, ne hindi o̱tꞌa njapꞌu̱.

19 Ngetho hindi o̱tꞌa nöꞌö ar ñho di nemhö ga o̱tꞌe. Ha xa di o̱tꞌa nöꞌö hingi ho, hindi nemhö ga o̱tꞌe.

20 Nuꞌmu̱ di o̱tꞌa nöꞌö hindi ne, hingo di o̱tga ꞌmu̱, go o̱tꞌa ar tsꞌoki di pe̱ꞌsa mbo.

21 Ngetho di nemhö ga o̱tꞌa nöꞌö xiñho, ne di handi ꞌyoda ar tsꞌoki ha ma mu̱i.

22 Ngetho mbo ha ma mu̱i xa di johya di ne ga te̱mba ár ꞌñu Jö.

23 Ne di handi nꞌehe, nuna ma ndoꞌyo nto̱xkwi ma mfeni, ne tsixkagi hár ꞌye̱ ar tsꞌoki di ꞌbu̱ꞌbe.

24 Hwëkategi. Togo da gu̱gagi ga he̱ nunar ndoꞌyonu̱ tsixka har ndöte.

25 Di umba njamödi Jö, bi ñöngagi har ꞌbe̱fi bi me̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo. Gekase̱, ha ma mfeni di pe̱pa Jö, mödi ma ndoꞌyo pe̱pa ar tsꞌoki.

8

Ga ꞌbu̱hu̱ ngu xikagihu̱ ár Hñö Jö

1 Nupya hinte ma mfe̱i to̱ꞌma nuꞌu̱ togo ꞌbu̱hwi ar tsi Hmu Hesukristo, ne o̱tꞌa ngu xipa ár Hñö Jö, hinge ngu nese̱ꞌu̱.

2 Ngetho di ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, nu ár Hñö Jö togo unga ar te, xi gu̱gagihu̱ ndi ohu̱ hár ꞌye̱ ar tsꞌoki ne ar ndöte.

3 Nöꞌö himbi tsa̱ bi ꞌyo̱tꞌa ya ꞌbe̱pate, ngetho ya meximha̱i himi otho yá tsꞌe̱di nda ꞌyo̱tꞌe, jange gese̱ Jö ba pe̱hna ár Tꞌu̱, jangutho nꞌar meximha̱i mi tsa̱hmö nda ꞌyo̱tꞌa ar tsꞌoki. Nunu̱ bi unga ár te bi hñömba ár tsꞌe̱di ar tsꞌoki.

4 Njapꞌu̱ bi tsa̱ ndar hogajöꞌihu̱ ngu a̱kagihu̱ ya ꞌbe̱pate. Ngetho hindi ꞌyohu̱ ngu di nese̱hu̱, di ꞌyohu̱ ngu ne ár Hñö Jö.

5 Ngetho nuꞌu̱ togo ꞌbu̱ ngu ne yá mfenise̱, ho̱nse̱nu̱ beni. Ha nuꞌu̱ togo da̱twa yá mfeni ár Hñö Jö, ho̱nse̱nu̱ beñꞌu̱ nꞌehe.

6 Nuꞌu̱ togo pe̱pa yá mfenise̱, ma da dinga ar ndöte. Ha nuꞌu̱ togo pe̱pa ár Hñö Jö, ma da dinga ar te ne ar hogamꞌu̱i.

7 Nuꞌu̱ ꞌbu̱ ngu ne yá mfenise̱, nto̱xkwi Jö, ngetho hingi ne, ne hingi tsa̱ da ꞌyo̱twa yá ꞌbe̱pate möñꞌö.

8 Ne nuꞌu̱ togo ꞌbu̱ ngu neꞌu̱, Jö hinda tsa̱ da numañhobi yá teꞌu̱.

9 Ha nuꞌahu̱ hingi pe̱fu̱ ri mfenise̱hu̱, gi pe̱fu̱ ár Hñö Jö ꞌbu̱ ha ri mu̱ihu̱, nuꞌmu̱ majöni ꞌbu̱hnu̱. Ha nuꞌmu̱ nꞌa hingi pe̱ꞌspa ár Hñö ar tsi Hmu Hesukristo, hingo ár me̱tiꞌö.

10 Ha nuꞌmu̱ ar tsi Hmu Hesukristo ꞌbu̱ ha ri mu̱ihu̱, mödi ri ndoꞌyohu̱ ꞌbu̱tho xi du har tsꞌoki, nuri hñöhu̱ te, ngetho gi ꞌbu̱hwihu̱ xiñho Jö.

11 Nuꞌmu̱ ꞌbu̱ ha ri mu̱ihu̱ ár Hñö Jö togo bi koꞌspa ár te ar tsi Hmu Hesukristo, Jö, ngu bi gu̱xa ar tsi Hmu, njapꞌu̱ da umba nꞌar ꞌraꞌyo te ri ndoꞌyohu̱ xi du. Da njapꞌu̱ ngetho gi ꞌbu̱hwihu̱ ár Hñö.

12 Jange tsi kuhu̱, hindi ꞌñepi ga pe̱fu̱ gatho nöꞌö ne ma ndoꞌyohu̱.

13 Ngetho nuꞌmu̱ gi ꞌbu̱hu̱ ngu xiꞌahu̱ ri mfenise̱hu̱, ma gi tuhu̱. Ha nuꞌmu̱ gi ꞌbu̱hu̱ ngu utꞌahu̱ ár Hñö Jö, gi jafu̱ da mꞌe̱ nöꞌö ne ar ndoꞌyo, ne gi pe̱ꞌsu̱ ar te.

14 Ngetho nuꞌu̱ togo tsixa ár Hñö Jö, go yá bötsi Jöꞌu̱.

15 Hinxta höñhu̱ ár Hñö Jö ne ga penju̱ ga ntsuhu̱. Xta höñhu̱ ár Hñö Jö xi jakagihu̱ yá tedegihu̱ Jö. Jange di emfu̱pya: Ma tsi Dadaꞌi.

16 Ár Hñö Jö da̱twa majöni ma hñöse̱hu̱, ne embabi yá bötsigihu̱ Jö.

17 Ha nuꞌmu̱ yá bötsigihu̱, ma da ꞌraju̱ nuya ñho xi ñötkagihu̱, ne ga ñhehwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Ngetho nuꞌmu̱ ga thohu̱ ya thogi ngu bi thoꞌö, ma ga ꞌbu̱hwihu̱ hár nsunda.

18 Di pöka xiñho, nuya thogi di thohu̱pya, hinter me̱ꞌö nuꞌmu̱ ga he̱jwu̱ ar nsunda di to̱ꞌmhu̱ ga hanthu̱ mꞌe̱fa.

19 Gatho nöꞌö xi hyoka ár ꞌye̱ Jö, to̱ꞌma ar pa da hyanda ar tsi Dada da ñꞌu yá bötsi.

20 Ngetho gatho nöꞌö bi hyoka ár ꞌye̱ Jö, bi ꞌbe̱ ar ꞌñu nöꞌö nda me̱fi. Hingo bi nese̱ nda njapꞌu̱, bi ne Jö togo bi umba ar ndo̱ꞌmi nꞌehe.

21 Gatho nöꞌö bi hyoka ár ꞌye̱ Jö, ma da thökwabi nunar tsꞌe̱di japabi da nhwati, ne da njohyawi xta hñönga ár nsunda yá bötsi Jö.

22 Ngetho di pöhu̱, gatho nöꞌö bi hyoka Jö, ꞌrangutho xa hu̱ ár ñö hinxi ntsa̱ya̱ xi nzoñꞌu̱, ntsa̱wi ar u̱gi ngu nꞌar ꞌbe̱hñö ma da da̱ ár bötsi.

23 Ne hinge ho̱nse̱ꞌu̱. Gese̱gihu̱ nꞌehe, togo xi tꞌakagihu̱ ár Hñö Jö ngu nꞌar nkohi nöꞌö da tꞌakagihu̱ mꞌe̱fa. Ne di zoñhu̱ tu ma mu̱ihu̱ di to̱ꞌmhu̱ da tekagihu̱ Jö, ne da ꞌrakagihu̱ nꞌar ꞌraꞌyo ndoꞌyo hinda du.

24 Ngetho núꞌmu̱ nda mpo̱hu̱, gehnu̱ di to̱ꞌmhu̱. Ha nuꞌmu̱ gar hanthu̱hmö, hingar ndo̱ꞌmi. Hinto to̱ꞌma nöꞌö pe̱tsꞌi.

25 Ha nuꞌmu̱ di to̱ꞌmhu̱ nöꞌö hindi hanthu̱, ga tse̱thu̱ ga to̱ꞌmhu̱.

26 Njapꞌu̱tho ár Hñö Jö togo fa̱xkagihu̱ hinte ja ma tsꞌe̱dihu̱. Ngetho hindi pöhu̱ ga a̱hu̱ ngu di ꞌñepi. Gese̱ꞌö xa hu̱ ár ñö zoni, ꞌba̱ made a̱pkagihu̱ tema di hoñhu̱.

27 Ne Jö togo hetꞌwa yá mu̱i ya jöꞌi, pödi tema ne ár Hñö Jö. Ngetho nunu̱ a̱pkagihu̱ ngu benga Jö xiñho da umba yá bötsi xi ñꞌemu̱i.

Hyaxꞌmu̱ xa di tötehu̱

28 Di pöhu̱, nuꞌu̱ togo mö Jö, gatho nöꞌö te thogi fa̱tsꞌi di ꞌñepa ar ñho, gehyu̱ togo xi tsꞌofo ngu xi benga Jö.

29 Nuꞌu̱ xki bödi nda mpo̱ho̱ núꞌmu̱ hinxki thokta ar ximha̱i, gehyu̱ bi hñutsꞌi nda ñhe̱hwi ár Tꞌu̱, togo nda ñöxhmu gatho ya ku.

30 Ha nuꞌu̱ togo xki hñutsꞌi, gehyu̱ bi zohni. Ha nuꞌu̱ togo bi zohni, gehyu̱ bi nu hinte ma tsꞌoki mi tu. Ha nuꞌu̱ togo bi nu hinte ma tsꞌoki mi tu, gehyu̱ togo bi umbi nda mꞌu̱ hár nsunda.

31 Tema da tsa̱ ga möñhu̱ ꞌmu̱. Nuꞌmu̱ di ꞌbu̱hwihu̱ Jö, togo tsa̱ te da jakagihu̱ ꞌmu̱.

32 Jö togo himbi ꞌyo̱tꞌa ár ꞌñöngi bi da̱ ár Tꞌu̱ bi po̱kagihu̱, hage hinda ꞌrakagihu̱ mahye̱giwi ár Tꞌu̱ gatho nöꞌö di hoñhu̱.

33 Togo tsa̱ te da hyo̱xa nuꞌu̱ togo xi hwahna Jö, nuꞌmu̱ gese̱ Jö xi nu hinte ma tsꞌoki mi tu.

34 Hage ꞌbu̱ manꞌa togo da hñuxhmö ar mfe̱i. Ar tsi Hmu Hesukristo bi unga ár te. Hinge ho̱nse̱ꞌö, getꞌö togo bi mengi bi nte, ne bi huxkwi ár Dada hár ñꞌe̱i, habu̱ bi ꞌba̱ made a̱pkagihu̱ Jö.

35 Hiñꞌotho te da japa ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo da hye̱gi da mökagihu̱. Wa di thohu̱ ar thogi, ar dumu̱i, ar ntꞌu̱tsa, ar thuhu, ar kꞌatꞌa he. Núꞌmu̱ ꞌbu̱tho da thöga ma tehu̱, wa ñhötju̱ ar jwai.

36 Ngu enga har Tꞌofo:

Ngetho di te̱ñꞌahe, hyaxꞌmu̱ ꞌbu̱tho xta tuhe.

Nhugagihe ngu ar tsi de̱ti xi tꞌe̱ntꞌi da tho.

37 Ha nuju̱ di töhu̱ gatho nuya thogiyu̱, ngetho fa̱xkagihu̱ togo xi mökagihu̱.

38 Jange xa di ka̱xmbeni, nunar ndöte, ar te, nuya e̱nxe̱, ya ndö, nuꞌu̱ ja yá tsꞌe̱di, nöꞌö te japya, nöꞌö te di ꞌñepꞌu̱,

39 nöꞌö te bi ja mañö, nöꞌö te bi ja ha̱i, wa manꞌa tema xi hyoka Jö, hinda tsa̱ da ꞌwegagihu̱ hár mhöte Jö, bi utkagihu̱ mba pe̱nkagihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

9

Jö bi hwahna ya me Israel

1 Nuga, nöꞌö di mö majöni, ngetho di nꞌatꞌbe ar tsi Hmu Hesukristo. Ne hinte di pe̱tsꞌi te ga ntsa̱, ngetho ár Hñö Jö da̱tka majöni.

2 Xa tu ma mu̱i, ne xa di tsa̱mañꞌu̱.

3 Nuga di ne nuꞌmu̱ da tsa̱hmö, go ga mꞌe̱ka, hinga ꞌbu̱ꞌbe ar tsi Hmu Hesukristo, nuꞌmu̱ njapꞌu̱ da tsa̱ da mpo̱ nuꞌu̱ ma mixodyoꞌbe. Gehyu̱ ma ku di pe̱sꞌbe nꞌadar ji.

4 Nuya me Israel gehyu̱ yá tede Jö, bi utwa ár nsunda. Bi umbabi ya nkohi ne ya ꞌbe̱pate. Bi xipa hanja nda nsundabi, ne bi umba yá ñhötꞌi.

5 Ka ba ehnu̱ yá pale mi te̱nga Jö, ne ha yá ꞌbe̱toyu̱, ka ba mꞌu̱hnu̱ ngu nꞌar ñꞌo̱ho̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Gese̱nu̱ Jö, go ár me̱ti gatho tema ja, hindi tsa̱ya̱ di tꞌumba ar nsunda. Dá njapꞌu̱.

6 Hinge xi njapꞌu̱tho ár mhö Jö. Ho̱nse̱ hinga gatho nuꞌu̱ yá ꞌbe̱to ar Hakob gehyu̱ ár hnini Jö.

7 Hinda tsa̱ ga eñhu̱ gatho nuꞌu̱ yá ꞌbe̱to ar Abra yá bötsi Jö nꞌehe. Hinꞌö, ngetho bi xipabi: Ho̱nse̱ yá ꞌbe̱to ar Isa gi ꞌñembabi ri ꞌbe̱to.

8 Nuꞌmú̱, hinge gatho yá bötsi ar Abra yá bötsi Jö nꞌehe. Ho̱nse̱ nuꞌu̱ xi zu̱ ár ñhötꞌi Jö, gehyu̱ xi tꞌembabi yá bötsi ne yá ꞌbe̱to ar Abra.

9 Ngetho njanu̱ enga ár ñhötꞌi ar tsi Dada: Ga penga ri je̱ye̱ ngu nuya payu̱, ne ar Sara ma da ꞌyo̱nga ár bötsi.

10 Hinge ho̱nse̱ꞌö, manꞌa te bi thogi. Númꞌu̱ mi dinga yoho yá bötsi ar Rebeka, nꞌase̱ ár dada, gehnu̱ ar Isa ma palehu̱.

11 Númꞌu̱ hinxki mꞌu̱ta nuya yoho yá bötsi, ne hinxki ꞌyo̱tꞌatho ar ñho wa ar tsꞌoki, Jö xki hwahna nꞌaꞌu̱. Hinxki hyandwa yá hoga ꞌbe̱fi, ngetho njapꞌu̱ xki beñꞌö nda ꞌyo̱tꞌe.

12 Bi ꞌñembabi ar Rebeka: Ri ꞌbe̱tꞌo tꞌu̱ ma da me̱pa ar ꞌbe̱fa.

13 Ngu enga har Tꞌofo: Nuga da mö ar Hakob, ne da u̱tsa ar Esau.

14 Tema tsa̱ ga möñhu̱ ꞌmu̱. Hage hingi o̱tꞌa xiñho Jö. Hinꞌö, hingi njapꞌu̱.

15 Ngu bi ꞌñemba ar Moise: Nuga ga hwëka togo di nega, ne ga pe̱ꞌspa ar tsꞌe̱ti togo di nega nꞌehe.

16 Hinge nuꞌmu̱ da nese̱ ar jöꞌi, wa núꞌmu̱ xa umbár mu̱i da thahni. Jö go da möñꞌö togo da me̱ꞌspa ar tsꞌe̱ti.

17 Har Tꞌofo huxa tema nsipabi ar ndö Ehipto: Nuga xta ju̱xꞌaꞌi ga ñꞌu ma tsꞌe̱di, ne da nu̱nga ma thuhu gatho ár nxidi ar ximha̱i.

18 Nuꞌmú̱, Jö pe̱ꞌspa ar tsꞌe̱ti togo neꞌö, ne nöꞌö togo ne da japabi da nme̱ꞌsku, tsa̱ da ꞌyo̱tꞌe.

19 Nuꞌmú̱, da tsa̱ gi ꞌñengagihu̱: Hanja Jö umba ár mfe̱i ya jöꞌi ꞌmu̱. Ngetho hinjoꞌo togo da do̱spa ár mfeni Jö.

20 Ha nuga ga thötꞌahu̱ njawa: Tsi jöꞌiꞌi, togoꞌi gi ne gi ntsa̱wi Jö. Hage nꞌar ꞌbada tsa̱ da ꞌñemba ar gö, yoꞌö xka hyogagi njawa.

21 Hage hingi pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di ar gö da hyoka nor ꞌbada neꞌö. Nꞌadar xe̱ni ar bo̱ha̱i, da tsa̱ da hyoka ya ꞌbada di ꞌbo̱xa habu̱ jar nsu, ne ya ꞌbada di hö har ꞌbe̱fi hyaxꞌmu̱.

22 Hage hingi njapꞌu̱tho Jö nꞌehe. Mi nemhö nda ñꞌu ár kwe̱, ne nda ñꞌu ár tsꞌe̱di, ha bi me̱ꞌspatho ar tsꞌe̱ti nuꞌu̱ xki hñutsꞌi nda hwati.

23 Bi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱ nda utwabi tengu ár döta ár nsunda nuꞌu̱ togo xi zu̱twa ár nhwëki, ne xi hñuxꞌö da mꞌu̱hwi hár nsunda.

24 Ngetho Jö xi zonkagihu̱ ga po̱ñhu̱ madeda ya xodyo ne nuꞌu̱ hingya xodyo.

25 Jangu enga har tꞌofo bi ꞌyotꞌa ar mꞌe̱hni Osea, habu̱ enö njawa:

Ma ga embabi ma hnini nuꞌu̱ hingo ma hninihmö,

Ne nöꞌö ar hnini hingi ndi mödi, ma ga möpya.

26 Ne habu̱ xki tꞌembabi:

Nuꞌahu̱ hingo ma hniniꞌihu̱,

ja ma da tꞌembabinu̱,

gehyu̱ yá bötsi Jö hö ar te.

27 Ar Isaia mi enö nꞌehe, núꞌmu̱ mi no̱nga ya me Israel: Mödi mar nze̱ye̱ ngu ar ꞌbomu ꞌbonga har ñönthe, ho̱nse̱ nꞌa tsi tu̱i xi bongi ma da mpo̱ho̱.

28 Ngetho ar tsi Hmu ngutꞌa ma da japi da thokwa har ximha̱i ngu xi möñꞌö.

29 Ngu bi ꞌñenga mamꞌe̱tꞌo ar Isaia nꞌehe:

Nuꞌmu̱ ar tsi Dada togo pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di hinxi ꞌye̱gagihu̱ ꞌra ma ꞌbe̱tohu̱,

xta ñhe̱hwihu̱ ar hnini Sodoma, ne ndi hñöxkagihu̱ ar hnini Gomora.

Jö numañho nuꞌu̱ ñꞌemu̱i

30 Te da tsa̱ ga möñhu̱pya. Nuꞌu̱ hingya xodyo himi honi nda mꞌu̱ xintꞌaxi hár nthandi Jö, gehyu̱ xi nhu hinte ma tsꞌoki tupya ngetho ñꞌemu̱i.

31 Ha nu ar hnini Israel togo mi umba ár mu̱i bi de̱mba yá ꞌbe̱pate ar Moise, ne njapꞌu̱ nda nhu hinte ma tsꞌoki mi tuhmö, himbi zu̱di.

32 Yoꞌö. Ngetho mi umbyá mu̱i mi honi nda tꞌaxki hinge har ñꞌemu̱i. Mi hoñꞌu̱ nda tꞌaxka ha ya hoga ꞌbe̱fi mönga ya ꞌbe̱pate, ne bi nto̱xkwi ar do mfetsꞌe.

33 Ngu enga har Tꞌofo:

Pöhu̱, nuga di po̱ nꞌar do mfetsꞌe ne ntꞌentꞌi núnu̱ Sion.

Ha nöꞌö togo da ñꞌemu̱ibiꞌö, hinda ma da ꞌbe̱ ár tsa̱.

10

1 Tsi kuhu̱, xa majöni di xiꞌahu̱, di umba ma mu̱i di a̱pa Jö da mpo̱ ya me Israel.

2 Nuga di da̱majöni, nuyu̱ xa umbyá mu̱i honga Jö, mödi hingi pödi xiñho nöꞌö o̱tꞌu̱.

3 Ngetho hinxi böꞌu̱ ar hogamꞌu̱i ungar tsi Dada. Xi umbyá mu̱i da nhumañhobi nöꞌö o̱tꞌu̱, ne njapꞌu̱ hingi japamasu nöꞌö xi ꞌyo̱tꞌa Jö nda nhumañhogihu̱.

4 Nuyá ꞌbe̱pate ar Moise bi göxa ár tsꞌe̱di núꞌmu̱ ba e ar tsi Hmu Hesukristo, ne njapꞌu̱ nda nhu hinte ma tsꞌoki tu gatho nuꞌu̱ da ñꞌemu̱ibi.

5 Ngetho nöꞌö togo ne da mꞌu̱i xiñho hár nthandi Jö di te̱nga nöꞌö bi ꞌyotꞌa ar Moise, enga njawa: Nöꞌö togo da ꞌyo̱tꞌa gatho nuya ꞌbe̱pateyu̱, ma da me̱ꞌsa ar te.

6 Ha nunar nhumañho bi e har ñꞌemu̱i, engagihu̱ njawa: Yo ma gi beñhu̱ togo ma da bo̱xa mhetsꞌi da tsiwa ar tsi Hmu Hesu.

7 Wa gi ꞌñeñhu̱: Togo da gö har ꞌbe̱xui da gu̱xa ar tsi Hmu Hesu habu̱ bi ku̱ nuꞌu̱ xi du.

8 Ne te mönga har Tꞌofo: Gi pe̱ꞌspꞌu̱ getꞌu̱tho ar mhö, oda ha ri ne, ne ha ri mu̱i. Gehnu̱ ar mhö ñꞌemu̱i di da̱he majöni.

9 Nuꞌmu̱ nuna ri ne da̱majöni ar Hesukristo gehnu̱ ar Hmuꞌö, ne gi jamfi ha ri mu̱i Jö bi gu̱xa manꞌagi har ndöte, ma gi mpo̱ho̱.

10 Ngetho ha ma mu̱ihu̱ di ñꞌemu̱ihu̱, ne njapꞌu̱ nhugagihu̱ hinte ma tsꞌoki di tuhu̱. Ha numa nehu̱ da̱majöni nöꞌö di ñꞌemu̱ihu̱, ne njapꞌu̱ ga mpo̱hu̱.

11 Ngetho har Tꞌofo enga njawa: Gatho nuꞌu̱ togo da ñꞌemu̱ibi, hinda ma da ꞌbe̱ ár tsa̱.

12 Mahye̱tho ya xodyo ne nuꞌu̱ hingya xodyo, nꞌadár Hmu gathoꞌu̱, ne umbabi da bongwatho gatho nuꞌu̱ togo matꞌi.

13 Ne enga ar Tꞌofo nꞌehe: Gatho nuꞌu̱ togo da matꞌwa ár thuhu ar tsi Hmu, ma da mpo̱ho̱.

14 Ha nuꞌmu̱ hinxi ñꞌemu̱i, hinda tsa̱ da matꞌi. Ha nuꞌmu̱ hinxi ꞌyo̱de, hanja ma da ñꞌemu̱i. Ha nuꞌmu̱ hinto höꞌspa ar hoga mhö, hinda ma da ꞌyo̱ꞌu̱.

15 Ne nuꞌmu̱ hinto xi mꞌe̱hni, hanja da mhönga ar hoga mhö. Jangu enga har Tꞌofo: Nza̱da ár nzo̱ho̱ nöꞌö togo mönga ar hogamꞌu̱i ne ar hoga mhö.

16 Mödi hinga gatho xi ꞌyo̱ta ar hoga mhö xi ꞌyo̱de. Ngu xi ꞌñenga ar mꞌe̱hni Isaia: Tsi Hmu, hinto xi ñꞌemu̱i ar hoga mhö xta möñhe.

17 Da thinga ar ñꞌemu̱i nuꞌmu̱ da tꞌo̱xa ar hoga mhö, ne nunar mhönu̱ no̱nga ar tsi Hmu.

18 Ha di a̱ñꞌaꞌihu̱pya: Hage hinxi ꞌyo̱ꞌu̱ ꞌmu̱. Hö, xi ꞌyo̱de, ngetho enga har Tꞌofo:

Gatho ár nxidi ar ximha̱i xi nu̱nga yá mhöꞌu̱,

ne habu̱ gatho xi zo̱nga nöꞌö möñꞌu̱.

19 Di enga nꞌehe: Hage hinxi bö ya me Israel. Hö, xi bödi, ngetho ar Moise bi ꞌñenö mꞌe̱tꞌo:

Nuga ar tsi Dada di enga: Ma ga tso̱tꞌahu̱ ri mu̱ihu̱, ga honga manꞌar hnini nöꞌö hingo ma hnini.

Ne ma ga po̱ñꞌahu̱ ri kwe̱hu̱, ga muntsꞌa ꞌra ya jöꞌi te gatho bentho.

20 Mꞌe̱fa ar mꞌe̱hni Isaia himbi ntsu bi ꞌñenö:

Ar tsi Dada enö: Bi dingagi nuꞌu̱ togo himi hongagi.

Da ñꞌudi bi hyandga nuꞌu̱ himi a̱ngagi.

21 Har tsi Hmu emba ya me Israel: Gatho ar pa da tu̱ngwa ma ꞌye̱ ꞌra ya jöꞌi xa ya me̱ꞌsku ne ya to̱xte.

11

Nöꞌö nꞌa tsi tu̱i ya me Israel xi bongi

1 Jange di a̱ñꞌahu̱: Hage Jö xi hye̱pꞌu̱ ár hnini ꞌmu̱. Hinꞌö, ngetho nuga dar me Israel nꞌehe, ár ꞌbe̱togi ar Abra, ne ár bötsigi ar Benjamin.

2 Jö hinxi hye̱ ár hnini yanu̱ mamꞌe̱tꞌo xi bödi. Ha hinxka nehu̱ tema mönga ar Tꞌofo habu̱ no̱nga ar mꞌe̱hni Elia, núꞌmu̱ mi ka̱xa Jö tema mi o̱tꞌa ya me Israel. Mi enga njawa:

3 Tsi Hmuꞌi, xi thoꞌa gatho ri mꞌe̱hni, xi thextꞌa gatho ri ꞌbo̱xmꞌo̱ñho̱. Ho̱nse̱ di koka, ne thongagi da thogi nꞌehe.

4 Ne bi dötwa Jö bi ꞌñenö: Xta hwahna hñunꞌa̱temaꞌre̱tꞌa ya nthebe togo hinxi nda̱ndihmö xi ndönga ar tsita ár thuhu Bal.

5 Njapꞌu̱ nuya payu̱, ꞌbu̱ ꞌra ya tsi tu̱i xi bongi togo xi hwahna Jö xi hwëkwa ár ntꞌuni.

6 Ha nuꞌmu̱ xi nhwëkwabi, hinxi döꞌu̱ o̱tꞌa ya hoga ꞌbe̱fi. Ngetho nuꞌmu̱ xi döꞌu̱ di o̱tꞌa ya hoga ꞌbe̱fi, hingar nthekate ꞌmu̱ ár ntꞌuni xi unga ar tsi Dada.

7 Xiꞌmu̱, te ga beñhu̱. Nuya me Israel himbi dinga nöꞌö tema mi honi. Ho̱nse̱ nuꞌu̱ tsi tu̱i xki thahni bi diñꞌu̱. Ha nu maꞌra bi njapi bi me yá mfeni hinge nda diñꞌu̱.

8 Ngu enga har Tꞌofo: Jö bi ꞌñökwa yá mfeni, ne bi gotwa yá da̱ ne yá gu. Njapꞌu̱tho ꞌbu̱ nuya payu̱.

9 Ne ar Dabi bi ꞌñenö njawa:

Nuyá ñhuni, dá japi da ntsꞌokse̱,

ngu nꞌar xögu wa nꞌar ntꞌa̱tsꞌi habu̱ da zose̱ꞌu̱, gehnu̱ ár mfe̱iꞌu̱.

10 Dá mꞌe̱xui yá da̱, hinda hyantꞌu̱,

ne hindi tsa̱ya̱ yá xu̱tha di muxa yá ꞌbe̱ni.

Ár mpo̱ho̱ nuꞌu̱ hingya xodyo

11 Di a̱ñꞌahu̱ nꞌehe: Hage xi mfeꞌsa ya me Israel ne xi nhwati ꞌmu̱. Hinꞌö, hingi njapꞌu̱. Ngetho xa ya me̱ꞌsku, bi tꞌumba ar mpo̱ho̱ nuꞌu̱ hingya xodyo, ne njapꞌu̱ nda tsꞌo̱tꞌwa yá mu̱i.

12 Ha nuꞌmu̱ nuyá tsꞌokiꞌu̱ bi ma̱tsꞌi da me̱ꞌsa ya ñho gatho ya meximha̱i, ne núꞌmu̱ bi da̱hyu̱ bi ma̱xa nuꞌu̱ hingya xodyo nda zu̱ ar ñho, tenguhmö núꞌmu̱ xta mengi da mꞌu̱hwi Jö manꞌagi.

13 Nuga di zoꞌahu̱ hingar xodyohu̱, ngetho dar mpo̱te ar tsi Hmu, xi me̱nkagi ga zo nuꞌu̱ hingya xodyo, ne di numansu ma ꞌbe̱fi.

14 Xömhö njanu̱ ga tso̱tꞌwa yá mu̱i nuya ma mixodyoꞌbe, ne da mpo̱ ꞌraꞌu̱.

15 Ngetho núꞌmu̱ mi the̱ꞌu̱, bi ñhogamu̱iwi Jö gatho nu maꞌra ꞌbu̱ maꞌra ya ha̱i, nu xta mengi da tsꞌihi, po̱ntho da mengi da me̱ꞌsa yá teꞌu̱.

16 Njangu nuꞌmu̱ nor ꞌbe̱tꞌo xe̱niju̱ni xi nda̱twa Jö, gatho nöꞌö manꞌa xe̱ni nꞌehe. Ha nuꞌmu̱ yá ꞌyu̱ nꞌar za ár me̱ti Jö, gatho yá ꞌye̱za nꞌehe.

17 Nuꞌmu̱ nꞌar hoga ꞌba̱i ar njömdo̱ni bi mfe̱kwa ꞌra yá ꞌye̱za, ne bi thuxꞌaꞌi nuꞌge gar ꞌye̱za ar ma̱nga njömdo̱ni, ne gi tsipa ár ngi ar hoga ꞌba̱i,

18 yo gi exa ri nsu gi ne gi hyo̱maha̱i nuya ꞌbe̱tꞌo ꞌye̱za. Ngetho gi pödi hingi to̱xke ar ꞌyu̱za, go to̱xꞌaꞌi.

19 Tsa̱ gi ꞌñemhö: Nuya ꞌye̱za bi mfe̱ki ne bi thuxkagiga.

20 Nuyu̱ bi mfe̱ki ngetho ma ya me̱ꞌsku, ha nuꞌge ngetho gi ñꞌemu̱i bi thuxꞌaꞌi. Jange yo gi exa ri nsu, tsupa Jö.

21 Ngetho nuꞌmu̱ Jö himbi pumbabi nuya ꞌye̱za xki bo̱hnu̱, hanja ma da pumpꞌaꞌige.

22 Jange hyandwa xiñho ár tsꞌe̱ti ne ár kwe̱ Jö. Hö, ár kwe̱ pe̱ꞌspa nuꞌu̱ xi da̱gi. Ha nuꞌge, pe̱sꞌa ar tsꞌe̱ti nuꞌmu̱ gi pödi gi su nunar tsꞌe̱tinu̱. Nuꞌmu̱ hinꞌö, ma da me̱kꞌaꞌi ngu bi japa nuyu̱ maꞌra ya ꞌye̱za.

23 Njapꞌu̱ nuꞌu̱ xi mfe̱ki, nuꞌmu̱ da hye̱pꞌu̱ yá me̱ꞌsku, da mengi da thuta manꞌagi, ngetho Jö pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di da mengi da tuta har ꞌba̱i manꞌagi.

24 Ngetho nuꞌge, ngu nꞌar ma̱nga njömdo̱ni bi tsꞌe̱kꞌaꞌi ne bi thutꞌaꞌi har hoga njömdo̱ni, ter ñhembibi ꞌmu̱ da mhenga da thuta manꞌagi nuꞌu̱ xki bo̱hnu̱ mꞌe̱tꞌo.

Ya me Israel bi njoꞌspa yá ñho

25 Tsi kuhu̱, di ne gi pöhu̱ nöꞌö himi fö mamꞌe̱tꞌo, ne hingi ꞌñexa ri nsuhu̱: Nuya me Israel bi gotꞌa yá mfeni ꞌra ya tsi pa, da do̱ꞌmi da yu̱tꞌa gatho nuꞌu̱ hingya xodyo ꞌbu̱ maꞌra ya ha̱i xi zu̱ ár nhwëki Jö.

26 Mꞌe̱fa gatho ya me Israel ma da mpo̱ho̱, ngu enga har Tꞌofo:

Ma da zo̱ nꞌar ñönte di ꞌñe Sion,

ne da paxtꞌa nöꞌö xi ntsꞌotho ha yá ꞌbe̱to ar Hakob.

27 Njapꞌu̱ xta nkoꞌbe ma ga hökwa yá tsꞌoki,

ngu xta ñötꞌwabi.

28 Nuyu̱, yá ñꞌu̱ni ar hoga mhö, njapu̱ xokꞌahu̱ ar goxthi da tsa̱ gi mpo̱hu̱. Ha Jö mödi, ngetho xki hwampa yá dada mamꞌe̱tꞌo.

29 Ha nuyá ntꞌuni ne yá nzote o̱tꞌa Jö, hinda njapꞌu̱tho. Jö hingi pa̱ta ár ne.

30 Nguꞌahu̱ mahamꞌu̱ hinge ngi o̱thu̱ Jö, ha nupya xka tsu̱hu̱ ár nhwëki, ngetho himbi ꞌyo̱tꞌu̱ Jö.

31 Njanu̱pya ya me Israel hinxi ꞌyo̱ta Jöꞌu̱, njanu̱ da zu̱ꞌu̱ nunar nhwëki xi zu̱ꞌahu̱ nꞌehe.

32 Ngetho Jö bi ꞌye̱ntꞌa gatho nda nme̱ꞌsku, ne mꞌe̱fa nda me̱ꞌspa ar nhwëki xo̱ge.

33 Xa nze̱ye̱tho ár mfeni ne ár mfödi Jö. Hinjoꞌo togo da bödi tema ne da ꞌyo̱tꞌe. Hinjoꞌo togo da xetꞌwa yá ꞌñuꞌö.

34 Ngetho, togo xi bötwa ár mfeni Jö, wa togo xi uta Jö tema da me̱fi.

35 Hage ꞌbu̱ nꞌa togo te xi umba Jö mꞌe̱tꞌo, ne da koꞌspya.

36 Ngetho gatho nöꞌö te ja, go ár me̱tiꞌö, go bi hyokꞌö ne ꞌbu̱i da me̱pabiꞌö. Go di ꞌñepabi hinda ntsa̱ya̱ da tꞌumba ar nsunda. Dá njapꞌu̱.

12

Gehnu̱ xiñho da me̱ ya gamfi

1 Jange tsi kuhu̱, di a̱ꞌahu̱ gi umfu̱ Jö xo̱ge ri ndoꞌyohu̱, ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱ tetho, xintꞌaxi ne numañho Jö. Gehnu̱ ar mhatꞌajö di ꞌñepi gi ꞌyo̱thu̱, ngetho Jö xa xi utkagihu̱ ár nhwëki.

2 Yo gi ñhogamu̱ihu̱ nöꞌö te ꞌraꞌahu̱ ar ximha̱i. Mahyoni gi nꞌaꞌyohu̱ ri ꞌraꞌyo mfenihu̱, ne njapꞌu̱ gi tsa̱se̱hu̱ tema ne Jö embi nza̱tho, numañho ne handi xiñho.

3 Nuga xi hwëgagi ga pe̱pa ar tsi Hmu, jange di xiꞌahu̱, hinge xa di thotho gi ꞌñexa ri nsuhu̱. Nuhu̱ xiñho tema gi bense̱hu̱, ngu ár nze̱ye̱ ar ñꞌemu̱i xi hyeni xi ꞌraꞌahu̱ Jö, ngu ár ntꞌe̱niꞌö.

4 Ngetho jangu ma ndoꞌyohu̱ pe̱ꞌsa nze̱ye̱ yá xe̱ni, ne hinga gatho getꞌar ꞌbe̱fi pe̱tsꞌi,

5 di njahu̱pꞌu̱ nꞌehe. Mödi di nze̱ye̱hu̱, ꞌrangugihu̱ dár ndoꞌyohu̱ ar Hesukristo, ne di mfa̱xu̱ nꞌa ngu nꞌa.

6 Nꞌañꞌo nꞌa ngu nꞌa ya hogantꞌuni xi hwëgagihu̱ Jö. Nuꞌmu̱ nꞌa xi tꞌumbabi ngu ár mꞌe̱hni Jö, dá me̱pabi ngu ár nze̱ye̱ ár ñꞌemu̱i pe̱tsꞌi.

7 Ha nuꞌmu̱ xi thembabi da mꞌe̱go, dá ma̱xa maꞌra. Wa xi tꞌumbabi da ñꞌutate, dá uta maꞌra.

8 Nöꞌö togo xi tꞌumbabi da hñuꞌmba yá mu̱i maꞌra, dá hñuꞌmba yá mu̱i. Wa xi tꞌumbabi da hyeni, dá me̱ꞌsa nꞌar hogamu̱i da ꞌyo̱tꞌe. Wa xi tꞌumbabi da ndö, dá umba ár mu̱i da ꞌyo̱tꞌe. Ha nöꞌö xi tꞌumbabi da ma̱xa togo honga ar mfa̱tsꞌi, di johya da ꞌyo̱tꞌe.

9 Nöꞌö ar mhöte gi pe̱ꞌsu̱, xa majöni di ꞌñe ha ri mu̱ihu̱, hindi oxta mañö. U̱tsahu̱ nöꞌö hingi ho, te̱ñhu̱ nöꞌö xiñho.

10 Mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa, gi pe̱ꞌsu̱ nꞌar hoga mhöte gar kuhu̱. Ne di ꞌbe̱nga ntꞌekꞌei gi zohu̱ maꞌra.

11 Mpe̱hu̱ ntsꞌe̱di, yo gar döhñehu̱. Umba ri mu̱ihu̱ pe̱fu̱ ar tsi Hmu.

12 Njohyahu̱ gi ndo̱ꞌmhu̱, tse̱thu̱ ya thogi, hingi hye̱hu̱ gi ꞌya̱fu̱ Jö.

13 Ñhehwihu̱ maꞌra ya gamfi tho ar kꞌatꞌi, ne nzöihu̱ gi uñhu̱ ar se̱ki ha ri nguhu̱ da ñꞌoxa maꞌra.

14 Mathwu̱ Jö nuꞌu̱ togo u̱tsaꞌihu̱. ꞌYa̱fu̱ ár ñho, yo gi a̱fu̱ nöꞌö hingi ho.

15 Njohyawihu̱ nuꞌu̱ togo johya, ne nzongwihu̱ nuꞌu̱ togo zoni.

16 Nꞌadar mfeni gi pe̱ꞌsu̱. Yo gar ñꞌetsꞌihu̱, ntsixkwihu̱ nuya tsi hyoya. Yo gi ꞌñexa ri nsuhu̱ xa gi pöhu̱.

17 Yo gi koꞌspabihu̱ ár ñöni togo o̱tꞌahu̱ ar tsꞌoki. Umba ri mu̱ihu̱ da hyantꞌahu̱ ya jöꞌi gi o̱thu̱ ar ñho.

18 Nöꞌö ꞌba̱ ri ñöni, umba ri mu̱ihu̱ gi ntsixkwi gatho ya jöꞌi nuꞌmu̱ da tsa̱.

19 Tsi kuhu̱, yo gi ja ri ꞌye̱se̱ gi koꞌspa ár ñöni togo xi ꞌyo̱tꞌa nꞌar tsꞌoki. Tsokwabihu̱ ár tsi kwe̱ Jö, ngetho enga har Tꞌofo: Go ma me̱tiga ar nkoꞌsñöni, go di unga ar njutꞌi, enga ar tsi Hmu.

20 Di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ ri ñꞌu̱nihu̱ tunthu, umbabihu̱ te da zi, ha nuꞌmu̱ tuthe, umfu̱ ar dehe. Nuꞌmu̱ gi japabihu̱ njapꞌu̱ ri ñꞌu̱nihu̱, hindi pödi ha da hwiꞌsa ár ñö di ntsa̱.

21 Yo gi ñhe̱hu̱ da döꞌahu̱ ar tsꞌoki. Ju̱hu̱ ar ñho gi töhu̱.

13

1 Gatho ya jöꞌi dá ꞌyo̱ta ya tsꞌu̱tꞌwi, ngetho Jö go xi umbár nsu gatho nuꞌu̱ togo pe̱ꞌsar tsꞌe̱di. Gatho nuya jöꞌi pe̱ꞌsa yá nsu go xi ꞌñexꞌö.

2 Jange gatho nuꞌu̱ hingi o̱ta ya tsꞌu̱tꞌwi, to̱xa nöꞌö xi hñuxa Jö, ne njapꞌu̱ muntsꞌase̱ ár mfe̱i da zu̱di.

3 Ngetho nuya tsꞌu̱tꞌwi hinxi tꞌetsꞌi da pi nuꞌu̱ togo o̱tꞌa ar ñho, tsu nuꞌu̱ togo hingi o̱tꞌe xiñho. Nuꞌmu̱ hingi ne gi ꞌbu̱hu̱ gi tsuhu̱ ya tsꞌu̱tꞌwi, ꞌyo̱thu̱ nöꞌö xiñho, ne da tꞌesꞌa ri nsuhu̱.

4 Ngetho yá ꞌbe̱go Jöꞌu̱, hoñꞌa ri ñhohu̱. Ha nuꞌmu̱ hingi o̱thu̱ nöꞌö xiñho, nuꞌmú̱ hö, gi ntsuhu̱. Ngetho hinga mꞌe̱tho hö ár ndo̱jwai, gehnu̱ ár ꞌbe̱go Jö da koꞌspa yá tsꞌoki ne da umbár mfe̱i ya tsꞌokte.

5 Jange ꞌyo̱thu̱ ya tsꞌu̱tꞌwi, ne hinda mfe̱pꞌahu̱, ne hinte di tsu̱ꞌa ri mfenihu̱ nꞌehe.

6 Jange gi juthu̱ ar bojö jotꞌa ya ndö, ngetho yá ꞌbe̱goyu̱ Jö, xi ꞌye̱ntyá te da me̱ nunar ꞌbe̱finu̱.

7 Juthwu̱ gatho nuꞌu̱ togo gi tufu̱: nöꞌö ar bojö jotꞌa ya ndö, ne gatho maꞌra di ꞌñepꞌahu̱ gi juthwu̱. Togo mahyoni gi numañhohu̱, jahu̱pꞌu̱, ne togo di za̱ gi ꞌñeꞌsfu̱ ár nsu, ꞌyo̱thu̱ nꞌehe.

8 Yo gi ñho̱xu̱ ya tha̱i. Nöꞌö gi ꞌyo̱thu̱, gi mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa. Ngetho nuꞌmu̱ gi möhu̱ ri ñꞌohu̱, gi o̱thu̱ ya ꞌbe̱pate mönga har Tꞌofo.

9 Ngetho nu habu̱ enö: Hingi tsimba ár nthöti maꞌra, hingi mpë, hingi pe ya nhemhñö, hingi hyo̱kwa yá ñho ri ñꞌohu̱, ne maꞌra ya ꞌbe̱pate; gathoyu̱ da tsa̱ da txꞌu̱ki ho̱nse̱ da tꞌenö: Mö ri ñꞌohu̱ ngu gi mhöse̱.

10 Nöꞌö togo möte, hingi tsꞌokwa yá ñꞌohu̱. Jange gatho ya ꞌbe̱pate go o̱tꞌa nöꞌö to möte.

11 Jahu̱ njapꞌu̱, ne nuhu̱ ya pa di ꞌbu̱hu̱. Ma ga zo̱tꞌa ma da̱hu̱ ga he̱hu̱ ar tꞌöhö. Ngetho nupya hintsꞌu̱ yapꞌu̱ ꞌbu̱ ma mpo̱ho̱hu̱, ngu mi ꞌbu̱ núꞌmu̱ nda ñꞌemu̱ihu̱.

12 Ya ꞌbu̱tho da göxar xui, ne xi ꞌñepꞌu̱tho ar hyatsꞌi. Jange ma ga he̱hu̱pꞌu̱ yá ꞌbe̱fi ar ꞌbe̱xui, ne ga hehu̱ ar he di bꞌu̱hu̱ har hyatsꞌi, ngu xi ñhoka nꞌar ndogu di ma har tuhni.

13 Ma ga ꞌbu̱hu̱ di nheki di ꞌyohu̱ har hyatsꞌi, ga o̱thu̱ xiñho gatho. Hinga ꞌbu̱hu̱ hinte di ju̱ju̱ ha ya da̱ngo habu̱ xa ñuntho ne ntitho. Hinga ꞌbu̱hu̱ har hyo̱ka ꞌbe̱hñö ne nöꞌö xi ntsꞌotho. Hinga ntuñhu̱, ne hinga hyo̱kwabihu̱ yá ñho ma ñꞌohu̱.

14 Ga ñhexu̱ ár tsꞌe̱di ar tsi Hmu Hesukristo, ne hinga ñhe̱hu̱ da kakagihu̱ nöꞌö te gatho bi e ha ma mfenihu̱.

14

Nuꞌu̱ hingi tse̱di yá ñꞌemu̱i

1 Yo gi ꞌweju̱ nuꞌu̱ ya ku hingi tse̱di yá ñꞌemu̱i, ne yo gi ñöniwi tema gi beñhu̱.

2 Ngetho ꞌra beni tsa̱ da zi gatho, ha maꞌra hingi tse̱ yá ñꞌemu̱i, ho̱nse̱ tsi ya tsi kꞌani.

3 Nöꞌö togo tsi gatho, yo ma da denga nöꞌö togo hingi tsi xo̱ge. Ha nunu̱, yo di thenga nöꞌö togo tsi, ngetho Jö go xi numañhoꞌö.

4 Xi nuꞌge, ter me̱ꞌage gi themba ár ꞌbe̱go manꞌa. Ar hmu go da möñꞌö ha da nangi wa da da̱gi. Ha ma da nangi, ngetho döta ár tsꞌe̱di ar tsi Hmu togo da gu̱tsꞌi, ne hinda hye̱gi da da̱gi.

5 ꞌRa handi xiñho da nhumansu ꞌra ya pa da me̱pa Jö, ha maꞌra handa gatho ya pa mahye̱tho. Nꞌa ngu nꞌa mahyoni da bödi tema pe̱fi.

6 Nöꞌö togo hwahna ꞌra ya pa, e̱ntꞌwa ar tsi Hmu. Ha nöꞌö handa gatho ya pa mahye̱tho, njapꞌu̱tho nꞌehe. Nöꞌö tsi gatho, e̱ntꞌwa ar tsi Hmu ne umba njamödi. Ha nöꞌö hinga gatho tsi, njapꞌu̱tho nꞌehe umba njamödi Jö.

7 Ngetho hinto di ꞌbu̱hu̱ ga pe̱pase̱ ma tehu̱, ha hinga tuhu̱ di honga ma ñhose̱hu̱.

8 Nuꞌmu̱ di tehu̱, di e̱nthwu̱ ma tehu̱ ar tsi Hmu, ha nuꞌmu̱ ga tuhu̱, go di e̱ntꞌwabihu̱ꞌö nꞌehe. Jange nuꞌmu̱ di ꞌbu̱hu̱, wa xta tuhu̱, ár me̱tigihu̱ ar tsi Hmu.

9 Jange bi du ar tsi Hmu ne bi nanga manꞌagi. Bi mengi bi nte, ne njapꞌu̱ bi hñutsꞌi ngu ár Hmu nuꞌu̱ te ne nuꞌu̱ xi du.

10 Xi nuꞌge ꞌmu̱, yoꞌö gi thenga ri ku. Wa hinte gi nuge nöꞌö o̱tꞌö. Ha hingi pöhu̱, gatho ma ga ꞌba̱hu̱ da hñöskagihu̱ majöni ar tsi Hmu Hesukristo.

11 Ngetho enga har Tꞌofo:

Nuga di ꞌbu̱i, enga njapꞌu̱ ar tsi Hmu, ne gatho ya jöꞌi ma da nda̱ndihmö da nsundagi,

ne da da̱majöniyu̱ dar Jöga.

12 Nuꞌmú̱, nꞌa ngu nꞌa ma ga da̱thwu̱ majöni Jö gatho nöꞌö xta o̱thu̱.

13 Jange hinga ma ga ntheñhu̱ nꞌa ngu nꞌa. Ma ga nkohu̱ ha ma mu̱ihu̱ hinga po̱jwu̱ ya mfetsꞌe da japi da da̱ ma kuhu̱.

14 Nuga di pödi ne di ka̱xmbeni njapꞌu̱ benga ar tsi Hmu Hesukristo, ngetho hinte xintsꞌothose̱. Ha nuꞌmu̱ nꞌa beni xintsꞌotho, hö njapꞌu̱ hár mfeniꞌö.

15 Ha nuꞌmu̱ nuna ri ñhuni tso̱tꞌwa ár mu̱i ri ku, hingi pe̱ꞌsa ar mhöte ꞌmu̱. Nuna ri ñhuni, yo ma da japa da mꞌe̱ ri ku, togo ar tsi Hmu Hesukristo bi ungár te bi po̱ho̱.

16 Yo gi xoju̱ ar goxthi da nthenga nöꞌö gi beñhu̱ xiñho.

17 Ngetho har tsꞌu̱tꞌwi Jö, hinge mꞌe̱tꞌo ya ñhuni wa ya tsꞌithe. Mꞌe̱tꞌo ar mꞌu̱i xintꞌaxi, ar hogamꞌu̱i, ne ar johya. Gathoyu̱ unga ár Hñö Jö.

18 Nöꞌö togo pe̱pa ar tsi Hmu Hesukristo njanu̱, numañho Jö ne ya jöꞌi.

19 Jange ma ga te̱ñhu̱ nor ñho unga ar hogamꞌu̱i, ne fa̱xkagihu̱ nꞌa ngu nꞌa da te ma ñꞌemu̱ihu̱.

20 Yo gi jafu̱ ar ñhuni da hwatwa ár ꞌbe̱fi Jö. Mödi gatho nöꞌö te jawa xiñho da tsꞌi, nöꞌö hingi ho, nꞌar ku da japa ár ñꞌohu̱ da da̱gi ngetho te gatho tsi.

21 Xiñho hingi tsa ar ngo̱, wa gi tsi ar ixkatꞌafi, nuꞌmu̱ gi japi da mfeꞌsa ri ku, gi tso̱tꞌwa ár mu̱i, wa da wentꞌa ár ñꞌemu̱i.

22 Nuꞌmu̱ gi ñꞌemu̱i xiñho nöꞌö gi o̱tꞌe, ho̱nse̱ gi pöhwi Jö. Nza̱tho nöꞌö togo hinte tsu̱ ár mu̱i ngetho pödi xiñho nöꞌö o̱tꞌe.

23 Ha nöꞌö yomi ha xiñho nöꞌö tsi, tuxar tsꞌoki, ngetho hingi ñꞌemu̱i xiñho nöꞌö o̱tꞌe. Ne gatho nöꞌö o̱tꞌe hingi ñꞌemu̱i, nunu̱ o̱tꞌar tsꞌoki.

15

1 Jange nuju̱ xi nze̱di ma ñꞌemu̱ihu̱, mahyoni ga pe̱ꞌsfu̱ ar tsꞌe̱ti ga fa̱xu̱ nuꞌu̱ togo hingi tse̱ yá ñꞌemu̱i, ne hinga honse̱ ma ñhohu̱.

2 Ma ga hoñhu̱ nꞌa ngu nꞌa ár ñho ma ñꞌohu̱, ga fa̱xu̱ da no̱xka ár ñꞌemu̱i.

3 Nunar tsi Hmu Hesukristo himbi hyonga ár ñhose̱, jange bi thoꞌö ngu enga har Tꞌofo: Go da nthe̱xꞌbe ya ntsꞌani mi tho̱xꞌaꞌi.

4 Ngetho nuya Tꞌofo bi tꞌotꞌa mahamꞌu̱, xi tꞌotꞌi nda utkagihu̱ nda hñuxa ma ndo̱ꞌmihu̱, ga pe̱ꞌsu̱ ar humamu̱i ne ar tsꞌe̱ti mönga har Tꞌofo.

5 Jö togo ár me̱ti ar tsꞌe̱ti ne ar humamu̱i, nꞌatꞌwu̱ da ꞌraꞌahu̱ nꞌadar mfeni nꞌa ngu nꞌa gi ꞌbu̱hu̱ xiñho, ngu benga ar tsi Hmu Hesukristo.

6 Njapꞌu̱ nꞌadar mfeni ne nꞌadar mhö gi nsundabihu̱ Jö ár Dada ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

Nuꞌu̱ hingya xodyo bi nsipa ar hoga mhö

7 Uñhu̱ ar tsa̱ya̱ nꞌa ngu nꞌa, ngu ar tsi Hmu Hesukristo bi ꞌrakagihu̱ nꞌar hoga tsa̱ya̱, ne njapꞌu̱ da tꞌeꞌspa ár nsu Jö.

8 Di xiꞌahu̱, nunar tsi Hmu Hesukristo ba e da me̱pa ya xodyo, ne njapꞌu̱ bi ñꞌudi mönga majöni Jö, ne o̱tꞌa gatho ngu xki ñötꞌwa ma palehu̱.

9 Ne nuꞌu̱ hingya xodyo da nsundabi Jö da bötwa ár döta nhwëki, jangu enga har Tꞌofo:

Ga da̱twa majöni togoꞌi nuꞌu̱ hingya xodyo ꞌmu̱,

ne ga tútꞌa ri thuhu.

10 Ne enö nꞌehe:

Nuꞌahu̱ hingya xodyohu̱, njohyawihu̱ ár hnini Jö.

11 Ne pengi enö njawa:

Gathoꞌihu̱ hingya xodyohu̱, nsundahu̱ ar tsi Hmu.

Hö, nuꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ maꞌra ya ha̱i, ꞌñeꞌsfu̱ ár nsu.

12 Ar mꞌe̱hni Isaia bi ꞌyotꞌa njawa nꞌehe.

Ar Isai ngu nꞌár ꞌba̱i nꞌar za ma da ꞌro nꞌár ꞌyu̱,

gehnu̱ di o hár ꞌye̱ nuꞌu̱ hingya xodyo.

Ja gehnu̱ togo ma da hñuxyá da̱.

13 Ha nunar Jö togo unga ar ndo̱ꞌmi, xa da ꞌraꞌahu̱ ar johya ne ar hogamꞌu̱i ngetho gi ñꞌemu̱ihu̱. Ne da hñusꞌa ri ndo̱ꞌmihu̱ tsixꞌahu̱ ár tsꞌe̱di ár Hñö Jö.

14 Ha nuga di ka̱xmbeni tsi kuhu̱, xa gi pe̱ꞌsu̱ ar hogamu̱i, ne hingi kꞌathu̱ ar mfödi gi hñuꞌmfu̱ ár mu̱i nꞌa ngu nꞌa ri kuhu̱.

15 Tsi kuhu̱, xta otꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱, jar xe̱ni xta topꞌahu̱, ngetho hindi ne gi pumhnihu̱. Xta otꞌa njapꞌu̱ ngu xi hwëga Jö ga o̱tꞌe.

16 Dar ꞌbe̱go ar tsi Hmu Hesukristo, di xipa nuꞌu̱ hingya xodyo ár hoga mhö Jö. Di höꞌspa nunar hoga mhönu̱, ne njapꞌu̱ ga da̱twa Jö nuꞌu̱ hingya xodyo, ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱ thandi xiñho xi xu̱ka ár Hñö Jö.

17 Tsa̱hmö ga exa ma nsu, ngetho xi ma̱xkagi ar tsi Hmu Hesukristo xta mpe̱ hár ꞌbe̱fi Jö.

18 Ngetho hinte manꞌa di ne ga mö, ho̱nse̱ nöꞌö xi ꞌyo̱tꞌa ar tsi Hmu ha ma ꞌye̱, njapꞌu̱ da tsꞌi nuꞌu̱ hingya xodyo da ꞌyo̱twa ár mhö. Gathoyu̱ xi njapꞌu̱ xi ꞌyo̱xꞌu̱ ar mhö xta xipabi, ne xi hyantꞌu̱ ar hogamꞌu̱i xta utwabi.

19 Xi nheki ya döta ntꞌudi, ne ár tsꞌe̱di ár Hñö Jö, xi ma̱xkagi xi ꞌyo̱ ya me Herusalen ne gatho ár nthetꞌi. Da tso̱nga Iliriko habu̱ xa mi yapꞌu̱, gathonu̱ xta mömba ár hoga mhö ar tsi Hmu Hesukristo.

20 Njanu̱ xa da umba ma mu̱i da mönga ar hoga mhö, hinge habu̱ xki mhömba ár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo, ne hinge nga mfisꞌbe̱fiꞌbe maꞌra.

21 Nöꞌö da pe̱fi, ngu enga har Tꞌofo:

Nuꞌu̱ togo hiñhamꞌu̱ xki nsipabi togoꞌö, ma da bödi.

Ha nuꞌu̱ hiñhamꞌu̱ xi ꞌyo̱de, ma da zo yá mfeni.

Ar Pablo ne da ma Nroma

22 Hangu xta nemhö ma ga kꞌösꞌahu̱, ha nuya ꞌbe̱fiyu̱ xi kꞌaskagi ga mapꞌu̱.

23 Ne nupya hindi pe̱ꞌsa maꞌra ya ꞌbe̱fi ha ya ha̱iyu̱, ha xta to̱ꞌma nze̱ye̱ ya je̱ye̱ di ne ga ꞌbu̱hwihu̱.

24 Jange núꞌmu̱ xka ma España, ma ga thopꞌu̱tho. Di ne ga nuꞌahu̱, ne gi fa̱xkagihu̱ ga ju̱ ma ꞌñu manꞌagi xka jwahu̱ ga njohyahu̱.

25 Nupya gar ma Herusalen, ma ga höꞌspa ár mfa̱tsꞌi mꞌe̱mpa ya gamfi bi ꞌbu̱hnu̱.

26 Ngetho nuya ku me Nmasedonia ne Akaya, bi beñꞌu̱ xiñho nda me̱mpa nꞌar mfa̱tsꞌi nuꞌu̱ ya gamfi hyoya ꞌbu̱hnu̱ Herusalen.

27 Nuya kuyu̱ bi numañho nda ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱, ne xiñho, ngetho po̱ntho tupabiꞌu̱. Nuꞌmu̱ ya xodyo bi mfa̱xkwi yá ñho umba Jö di ꞌñe mhetsꞌi, xiñho nuya hingya xodyo da ñhehwi yá ñho pe̱ꞌskwa har ximha̱i nꞌehe.

28 Di xiꞌaꞌihu̱ ꞌmu̱, nu xka jwadi ga tso nunar mfa̱tsꞌinu̱, ga tso̱ñꞌahu̱ xka ma España.

29 Di beni xka mapꞌu̱, ma ga hösꞌahu̱ ár ñho ár hoga mhö ar tsi Hmu Hesukristo, ne xa ga höñhu̱ ar njöpi.

30 Di a̱ꞌahu̱ tsi kuhu̱, hár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo ne hár mhöte ár Hñö Jö, gi fa̱xju̱ ga a̱fu̱ Jö da zixkagi xiñho,

31 hinte da jakagi nuya hingi ñꞌemu̱i ꞌbu̱hnu̱ Nhudea. Ne nunar mfa̱tsꞌinu̱ bi tꞌakagi ga hötsꞌi, da numañho ya gamfi me Herusalen.

32 Ne xa ga njohya ga tso̱ñꞌahu̱ nuꞌmu̱ njapꞌu̱ ne Jö, ne ga tsa̱ya̱wihu̱ mahye̱gi.

33 Jö togo unga ar hogamꞌu̱i, gi ꞌbu̱hwihu̱ hyaxꞌmu̱. Da njapꞌu̱.

16

Ar nze̱ngwa pe̱mpa nꞌa ngu nꞌa

1 Di xiꞌahu̱, nunar ku Febe nꞌar hoga ku togo fa̱xte har nijö Nsenkrea.

2 Umfu̱ nꞌar hoga tsa̱ya̱ ngu nꞌar gamfi xi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo, ngetho njapꞌu̱ xiñho da ꞌyo̱tꞌa ya ku. Fa̱xu̱ ne umfu̱ gatho te kꞌatꞌi, ngetho nunu̱ xi ma̱xa nze̱ye̱. Gese̱gi xi ma̱xkagi nꞌehe.

3 Ze̱ngwagihu̱pꞌu̱ ar ku Prisila ne ar ku Akila, togo xi ma̱xkagi hár ꞌbe̱fi ar tsi Hmu Hesukristo.

4 Nuyu̱ bi ꞌye̱ntꞌa yá te bi ma̱xkagi, jange di umba njamödi. Hinge ho̱nse̱gi, gatho nuya nijö hingya xodyo umba njamödi nꞌehe.

5 Ze̱ngwagihu̱ ya ku mhuntsꞌa ha yá nguyu̱, ne ma tsi hmöka ku Epeneto. Gehnu̱ mꞌe̱tꞌo bi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo núnu̱ Akaya.

6 Ze̱ngwagihu̱ ar ku Maria togo xa xi umba ár mu̱i xi ma̱xꞌahu̱.

7 Ze̱ngwagihu̱ ar ku Androniko ne ar ku Hunias, po̱ntho ma mëni ne ma ñꞌohu̱ har fa̱di. Gehyu̱ xi nu xiñho ya mpo̱te, ne bi dökagi mꞌe̱tꞌo bi ñꞌemu̱iyu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

8 Ze̱ngwagihu̱ ar Amplia, ma tsi hmöka ku xta jamfihe ar tsi Hmu.

9 Ze̱ngwagihu̱ ar ku Urbano ma ma̱xte hár ꞌbe̱fi ar tsi Hmu Hesukristo, ne ze̱ngwagihu̱ ma hmöka ku Estaki.

10 Ze̱ngwagihu̱ ar Apele togo bi ze̱ta ya thogi te̱nga ar tsi Hmu Hesukristo. Ze̱ngwagihu̱ nuꞌu̱ ꞌbu̱ hár ngu ar Aristobulo.

11 Ze̱ngwagihu̱ ar Erodion togo po̱ni ma mëni. Ze̱ngwagihu̱ nuꞌu̱ ꞌbu̱ hár ngu ar Xixo xi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu.

12 Ze̱ngwagihu̱ ar ku Trifena ne ar ku Trifosa, togo mpe̱ hár ꞌbe̱fi ar tsi Dada. Ze̱ngwagihu̱ ar hmöka ku Persida togo xa xi me̱pabi ar tsi Hmu.

13 Ze̱ngwagihu̱ ar ku Rufo, nza̱da ár mꞌu̱i ñꞌowi ar tsi Hmu. Ze̱ngwabihu̱ ár nönö, po̱ntho ma nönöga nꞌehe.

14 Ze̱ngwagihu̱ ar ku Asinkrito, ar ku Fregonte, ar ku Herma, ar ku Patroba, ar ku Herme ne gatho ya ku ꞌbu̱hwinu̱.

15 Ze̱ngwagihu̱ ar ku Filologo, ar ku Hulia, ar ku Nereo ne ár njupꞌu̱, ar ku Olimpa ne gatho ya ku mhuskwinu̱.

16 Ne uñhu̱ nꞌar ñhu̱fi nꞌa ngu nꞌa dar ntꞌaxi ri mfenihu̱. Di ze̱ngwaꞌihe gatho nuyá nijögihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

17 Tsi kuhu̱, di a̱ꞌahu̱ gi hyanthu̱ xiñho togo heka ya ku, ne japi da da̱gi uta maꞌra ya mfeni, tsꞌoka ar hoga ntꞌuti xka pöhu̱. Nu xki pöhu̱ togoꞌu̱, ꞌwehu̱.

18 Ngetho nuya jöꞌiyu̱ hingi pe̱pa ar tsi Hmu Hesukristo. Pe̱pase̱ yá mu̱i, ne xa nza̱da yá ne ka nuꞌu̱ o̱xa gatho nöꞌö nsipabi.

19 Gatho pödi xa gi o̱thwu̱ ár mhö Jö, jange xa di johya. Ne di ne gi pöhu̱ xiñho gi te̱ñhu̱ ar ñho, ne hingi jafu̱masu nöꞌö xintsꞌotho.

20 Jö togo unga ar hogamꞌu̱i, ngutꞌa ma da ze̱ꞌma ar tsꞌondöhi ha ri wahu̱. Ar tsi Hmu Hesukristo da hwëkꞌahu̱ ár ntꞌuni.

21 Pe̱ñꞌaꞌihu̱ ar nze̱ngwa ar ku Timoteo ma ma̱xte, ne nuya po̱ntho ma mëni, ar ku Lusio, ar ku Hason, ne ar ku Sosipater.

22 Nuga, ar ku Tersio togo di fa̱xa ar ku Pablo, di otꞌa nunar he̱ꞌminu̱, di ze̱ngwaꞌihu̱ ngetho xta ñꞌemu̱i ar tsi Hmu nꞌehe.

23 Ze̱ngwaꞌihu̱ ar ku Gayo togo ꞌraka ar se̱ki di kokwa hár ngu, ne ka mhunskwa ar nijö nꞌehe. Ze̱ngwaꞌihu̱ ar ku Erasto togo tsixa ár bojö ar hnini. Ar ku Kuarto ze̱ngwaꞌihu̱ nꞌehe.

24 Dá hwëkꞌahu̱ gathoꞌihu̱ ár ntꞌuni ar tsi Hmu Hesukristo. Dá njapꞌu̱.

Ya ngöxa mhö tꞌeꞌspa ár nsu Jö

25 Nsunda Jö togo tsa̱ da ze̱ta ri ñꞌemu̱ihu̱, ngu enga ar hoga mhö di mönga, ne nunar ntꞌuti no̱nga ar tsi Hmu Hesukristo. Xi tꞌutkagihu̱pya nöꞌö mi ꞌbu̱i xki joꞌmtho núꞌmu̱ hinxki thokta ar ximha̱i.

26 Ha nupya xi zu̱kagihu̱ nöꞌö xi ꞌyotꞌa ya mꞌe̱hni nda thogi, ngu xki mönga Jö togo hö ar te. Ne njapꞌu̱ xi nu̱nga ha gatho ya ha̱i, ne nda e ya jöꞌi nda ñꞌemu̱i ne nda ꞌyo̱te.

27 Nöꞌö ho̱nse̱ nꞌa Jö ꞌbu̱i, ne ár me̱ti ar mfödi. Hinda ntsa̱ya̱ da hñönga ar nsunda xi döpa ar tsi Hmu Hesukristo. Dá njapꞌu̱.

ÁR NDU̱I AR KORINTIO

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

ÁR NDU̱I AR KORINTIO

Ar ꞌbe̱tꞌo he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pablo bi me̱mpa ya me Nkorinto

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Pablo, xi tsꞌonkagi ga po̱ta ar tsi Hmu Hesukristo, ngetho njapꞌu̱ bi ne Jö. Nuga ne ar ku Sostene,

2 di pe̱ñꞌahe nunar he̱ꞌminu̱, nuꞌahu̱ ár nijöꞌihu̱ Jö gi ꞌbu̱hu̱nu̱ Nkorinto. Xi xu̱kꞌahu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ne xi ꞌwekꞌahu̱ go ár me̱tiꞌihu̱ Jö, mahye̱giwi nuꞌu̱ habu̱ gatho matꞌwa ár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo, ár Hmuꞌu̱ ne ma Hmuhu̱ nꞌehe.

3 Jö ma tsi Dadahu̱ ne ar tsi Hmu Hesukristo da ꞌraꞌahu̱ nꞌar hogamꞌu̱i ne da hwëkꞌahu̱ yá ñho.

Ar Pablo umba njamödi Jö xi hwëkwa yá ntꞌuni xi tꞌumba ya ku

4 Hindi tsa̱ya̱ di umba njamödi Jö, di beñꞌahu̱ ne ya ñho xi hwëkꞌahu̱ Jö, ngetho gi ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

5 Ngetho gi ꞌbu̱hwihu̱, xa xi nhwëkꞌahu̱ nze̱ye̱ ya ñho, xa ja te gi möñhu̱, ne gi pe̱ꞌsu̱ ar mfödi xiñho.

6 Ne xi nheki xi mpe̱ ha ri mꞌu̱ihu̱ nunar mhö da xiꞌahu̱ ndi no̱nga ar tsi Hmu Hesukristo.

7 Xa gi pe̱ꞌsfu̱ gatho yá ntꞌuni Jö, hinte gi kꞌathu̱, gi to̱ꞌmthohu̱ da penga ar tsi Hmu Hesukristo.

8 Nöꞌö nꞌehe ma da ze̱tꞌa ri ñꞌemu̱ihu̱, ne njapꞌu̱ da za̱ gi tso̱ñhu̱ hár ngötsꞌi ar ꞌñu, ne hinte di ja te da thösꞌahu̱ majöni har ngöxapa da penkꞌö.

9 Jö o̱tꞌa nöꞌö mö, ne go gehnu̱ togo bi zoꞌahu̱ gi ntsixkwihu̱ ár Tꞌu̱, gehnu̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

Ya ku me Nkorinto xi ñhege

10 Tsi kuhu̱, di a̱ꞌahu̱ ar möte hár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo, gi ñöhu̱ nꞌadar mhö, ne hinda nja ya ñhege. Mahyoni gi pe̱ꞌsu̱ nꞌadar mfeni ne nꞌatꞌwu̱ gi pe̱hu̱.

11 Tsi kuhu̱, xta o̱de xi mönga yá mëni ar Kloe, enö hingi beñhu̱ mahye̱gi ne gi ntsa̱hñökihu̱.

12 Gehnu̱ di ne ga beñꞌahu̱, ꞌra gi eñhu̱: Nuga ár me̱tigi ar Pablo. Maꞌra gi eñhu̱: Ár me̱tigi ar Apolo. Ha maꞌra: Ár me̱tigi ar Pedro. Ne maꞌra gi eñhu̱: Ár me̱tigi ar Kristo.

13 Hage xi nxe̱nga ar tsi Hmu Hesukristo ꞌmu̱. Hage bi tsꞌu̱ta har pontꞌi ar Pablo ne njapꞌu̱ xka mpo̱hu̱. Wa ga nxixthehu̱ hár thuhu ar Pablo.

14 Di umba njamödi Jö hinto xta xixtheꞌihu̱, ho̱nse̱ ar ku Krispo ne ar ku Gayo.

15 Njapꞌu̱ hinto da tsa̱ da ñꞌenö xi nxixthe ha ma thuhu.

16 Da xixthe yá mëni ar ku Estefana nꞌehe. Hindi beni ha xta xixthe maꞌra.

17 Ar tsi Hmu Hesukristo himbi me̱nkagi ga xixthe. Bi me̱nkagi ga mönga ar hoga mhö; hinge ngu ár mfödi ya meximha̱i, ne njapꞌu̱ da hñökwa ár tsꞌe̱di ár ndöte ar tsi Hmu Hesukristo har pontꞌi.

Ar tsi Hmu Hesukristo gehnu̱ ar tsꞌe̱di ne ar hoga mfödi xi unga Jö

18 Nunar mhö no̱nga ár ndöte ar tsi Hmu bi tsꞌu̱ta har pontꞌi, handa ngu nꞌar ꞌbe̱mfeni nuꞌu̱ togo xi mꞌe̱di. Ha nuju̱ togo xta mpo̱hu̱, gehnu̱ ár tsꞌe̱di Jö xi tꞌakagihu̱.

19 Ngetho njanu̱ enga hár Tꞌofo Jö:

Ma ga hwatwabi yá mfödi nuꞌu̱ togo ja yá mfödi,

ne ma ga e̱mba yá mfeni nuꞌu̱ togo xa ti yá mfeni.

20 Hinjoꞌo nꞌar nimfenipya. Hingi thinga nꞌar bötꞌofo. Habu̱ tsa̱ da thinga nꞌa togo thö xiñho nuya payu̱. Ngetho Jö handwa yá mfeni ya meximha̱i ngu nꞌar ꞌbe̱mfeni.

21 Jö xa döta ár mfödi, ne bi hñutsꞌi hinge nda bö ya jöꞌi togoꞌö di te̱nda yá mfödise̱. Jange bi beñꞌö mar ñho nda po̱ nuꞌu̱ nda ñꞌemu̱i ar hoga mhö xi tꞌenö, mödi handa ya jöꞌi ngu ar ꞌbe̱mfeni.

22 Nuya xodyo a̱di da hyanda ya ntꞌudi, ne nuꞌu̱ hingya xodyo a̱di da tꞌuta ar mfödi.

23 Ha nuju̱, di möñhu̱ ar hoga mhö no̱nga ar tsi Hmu Hesukristo bi tsꞌu̱ta har pontꞌi. Nunar mhönu̱ japi da mfeꞌsa nuya xodyo, ne handa ngu nꞌar ꞌbe̱mfeni nu maꞌra hingya xodyo.

24 Ha nuꞌu̱ togo xi zohna Jö, ngu ya xodyo wa hingya xodyo, nunar tsi Hmu Hesukristo gehnu̱ ár döta mfödi ne ár tsꞌe̱di Jö xi ñꞌudi.

25 Ngetho nöꞌö benga ya jöꞌi nꞌar ꞌbe̱mfeni pe̱ Jö, töpatho yá mfödi gatho ya jöꞌi. Ha nöꞌö hantꞌu̱ hinte ja ár tsꞌe̱di Jö, töpatho ár tsꞌe̱di gatho ar meximha̱i.

26 Hyanthu̱ xiñho tsi kuhu̱, tengu xi zoꞌahu̱ Jö. Hinge ngar nze̱ye̱hu̱ ngi pe̱ꞌsu̱ ar mfödi ngu benga ya meximha̱i, hinte mi ja ri tsꞌe̱dihu̱, hinte mi ja ri nsuhu̱.

27 Nöꞌö handa ya meximha̱i hinte pe̱ꞌsa ár mfödi, go xi hwahna Jö da ꞌbe̱twa yá tsa̱ ya nimfeni. Ne nöꞌö beñꞌu̱ hinte ja ár tsꞌe̱di, gehnu̱ xi hwahna Jö da ꞌbe̱twa yá tsa̱ nuꞌu̱ ja yá tsꞌe̱di empꞌö.

28 Ne nöꞌö xi ntꞌu̱tsa, xi tꞌe̱i, ne nöꞌö hinter me̱ꞌö, gehnu̱ xi hwahna Jö da hwata nöꞌö pe̱ꞌsa ár nsu.

29 Njapꞌu̱ hinto tsa̱ da ꞌñexa ár nsu hár nthandiꞌö.

30 Jö bi te̱tju̱ nga ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Ne njapꞌu̱ bi tꞌakagihu̱ ar hoga mfödi, bi tꞌengagihu̱ hinte ma tsꞌoki di tuhu̱, xi ntꞌaxkagihu̱, ne xi tsꞌimgagihu̱ har tsꞌoki ndi ꞌbu̱hu̱.

31 Bi tho njapꞌu̱ ngu enga har Tꞌofo: Nu togo exa ár nsu, dá ꞌñexa ár nsu ꞌbu̱hwi ar tsi Hmu.

2

Ar mhö no̱nga ar tsi Hmu Hesukristo xi tsꞌu̱ta har pontꞌi

1 Tsi kuhu̱, núꞌmu̱ nda mapꞌu̱ ma da da̱tꞌahu̱ majöni ár mhö Jö, hinda tso̱mpꞌu̱ da xiꞌahu̱ ya nza̱tho mhö ha nꞌar döta mfödi.

2 Ngetho da beni gatho ya pa nga ꞌbu̱hwihu̱, ho̱nse̱ nga zoꞌahu̱ togo ar tsi Hmu Hesukristo, ne hanja bi tsꞌu̱ta har pontꞌi.

3 Núꞌmu̱ nda ꞌbu̱pꞌu̱, ndi ꞌbu̱ ngu xki wentkatho, ne xa ndi tsu ne ndi nhwötꞌi.

4 Nunar hoga mhö ndi xiꞌahu̱, hinge ndi ne nga kaꞌahu̱ nga ju̱mpa ár mfödi ya meximha̱i. Da ñꞌu ár tsꞌe̱di ár Hñö Jö.

5 Ne njapꞌu̱ ri ñꞌemu̱ihu̱ hindi huxa ha yá mfödi ya meximha̱i, di huxa hár tsꞌe̱di Jö.

Ar ntꞌuti unga ár Hñö Jö

6 Hö, di no̱ñhu̱ ar mfödi, ne di xipabihu̱ nuꞌu̱ togo xi ñöxa yá ñꞌemu̱i, hinge ngu ár mfödi ya meximha̱i ne nuꞌu̱ yá ndö. Gese̱yu̱ txꞌu̱tho ꞌbe̱di da tho yá tsꞌe̱di.

7 Ha nunar mfödi di möñhu̱, gehnu̱ unga Jö hinto mi pödi ngetho xki tꞌögi, ne ya mamꞌe̱tꞌo xki hñutsꞌi nda tꞌakagihu̱ ne nga ꞌbu̱hwihu̱ hár nsunda.

8 Nunar mfödinu̱ hinxi bö ya ndö ꞌbu̱ nuya payu̱, ngetho nuꞌmu̱ xi böhmö, hinxi tsu̱ta har pontꞌi ar tsi Hmu togo ár me̱ti ar nsunda.

9 Bi thogi ngu enga hár Tꞌofo Jö:

Nöꞌö hinxi hyanda yá da̱ ar meximha̱i,

hinxi ꞌyo̱xa ár gu, wa xi zo̱pa hár mfeni,

gehnu̱ xi ꞌye̱kwa Jö da umba nuꞌu̱ togo möpa ár ꞌñu.

10 Ha Jö ba pe̱hna ár Hñö bi utkagihu̱, ngetho ar Hñö gatho hetꞌi, hetꞌwabi nöꞌö xi ñhembi da fötwa Jö.

11 Hinjoꞌo nꞌar jöꞌi di pödi tema tsa̱ hár mu̱i manꞌár mijöꞌiwi, ho̱nse̱ ár hñöse̱ ꞌbu̱ hár mu̱iꞌö. Njapꞌu̱tho nꞌehe hinto manꞌa pötwa tema benga Jö, ho̱nse̱ ár Hñöse̱.

12 Ne nuju̱ hingi tsixkagihu̱ ár mfeni ar meximha̱i, go tsixkagihu̱ ar Hñö xpa pe̱hna Jö, njapꞌu̱ ga pöhu̱ tema xi hwëgagihu̱.

13 Jange di ñöhu̱ hindi te̱mfu̱ ár mfödi ar meximha̱i. Di ñöhu̱ ngu utkagihu̱ ár Hñö Jö, ne di othwu̱ ar ꞌñu maꞌra, di te̱nthu̱ nuya mhö xi nsikagihu̱.

14 Ha nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ ꞌyo te̱nga ár mfenise̱, hingi handa nöꞌö unga ár Hñö Jö. Ngetho beñꞌö xi ꞌbe̱ yá mfeni nuꞌu̱ togo o̱xa nuya mhöyu̱. Ne hingi tsa̱ da zo ár mfeni, ngetho nuꞌmu̱ da hñetꞌi, mahyoni ár mfa̱tsꞌi ár Hñö Jö.

15 Ha nöꞌö togo tsiꞌspa ár mfeni ár Hñö Jö, gatho pödi da hwahni, ne hinto tsa̱ da bötwa tengu pe̱ꞌö.

16 Ngu mönga hár Tꞌofo Jö: Hinto xi bötwa ár mfeni ar tsi Hmu, hinto tsa̱ te da uti. Ha nuju̱ di pe̱ꞌsfu̱ ár mfeni ar tsi Hmu Hesukristo.

3

Yá ma̱xte Jö

1 Tsi kuhu̱, hinxi tsa̱ xta zoꞌahu̱ ngu nuꞌu̱ togo pe̱ꞌspa ár Hñö Jö. Xta zoꞌahu̱ ngu gar jöꞌithohu̱, jangu nꞌar tsi tꞌu̱lo bötsi ja xi mꞌu̱i; gi njahu̱pꞌu̱ hár ꞌñu ar tsi Hmu Hesukristo.

2 Po̱ntho di ꞌraꞌahu̱ ar ꞌba, hinge mahye̱gi ngu ar ñhuni tsi ya döta jöꞌi. Ngetho himi tsa̱ ngi tsihu̱, ha nuya payu̱ hingi tsa̱ gi tsithu̱.

3 Gar jöꞌithohu̱ ngetho xa gi gese̱hu̱, xa gi ntuñhu̱, ne hingi pe̱ꞌsu̱ nꞌadar mfeni. Hage hingya jöꞌithoꞌihu̱ ꞌmu̱, di hñöxꞌathohu̱ gatho nu maꞌra.

4 Ngetho núꞌmu̱ gi eñhu̱: Nuga ár me̱tigi ar Pablo, ne maꞌra enö: Nuga ár me̱tigi ar Apolo; hage hingar jöꞌithoꞌihu̱ njapꞌu̱ ꞌmu̱.

5 Ter me̱ka, ne ter me̱ ar Apolo. Nuje ho̱nse̱ yá ꞌbe̱gogihe ar tsi Hmu togo da hösꞌahe ár mhöꞌö, ne da mfa̱xtehe ga ñꞌemu̱ihu̱. Da jahepꞌu̱ nꞌa ngu nꞌa da o̱the ngu bi ꞌrakagihe ar tsi Dada.

6 Ngu nꞌar ꞌbotꞌi, nuga da potꞌi, ar Apolo bi ꞌñunthe. Ha Jö go bi japi bi teꞌö.

7 Nuꞌmú̱, hinter mꞌe̱fi nöꞌö togo mpotꞌi wa nöꞌö ꞌñunthe, ngetho Jö go japꞌö da te.

8 Nöꞌö togo mpotꞌi, ñhe̱hwitho nöꞌö togo ꞌñunthe, mödi ma da hñönga nꞌa ngu nꞌa ár nthöhö ngu xi ꞌyo̱tꞌa ar ꞌbe̱fi.

9 Ngetho nuje yá ma̱xtegihe Jö, ha nuꞌahu̱ ár ꞌbotꞌiꞌihu̱, ne ár nguꞌahu̱ Jö nꞌehe.

10 Nuga, Jö xi hwëgagi ngu nꞌar ho̱ngu pödi xiñho, da du̱ꞌmba ár wa ar ngu, ha manꞌa bi gutsꞌi di hetsꞌi. Dá jamasu nꞌa ngu nꞌa da hyandi hanja juxa ar ngu.

11 Ngetho hinjoꞌo togo da gu̱xa manꞌár ndu̱i ar ngu. Nunar tsi Hmu Hesukristo gehnu̱ ar ndu̱iꞌö.

12 Ha mañö nunar ndu̱inu̱, tsa̱ da tꞌu̱xya kꞌaxtꞌi wa ya tꞌaxbo̱jö, ya nza̱tho do, ar za, ya tꞌe̱i, ya xiza.

13 Ha nu xta zo̱nga ar pa da thöꞌspa majöni, ka ma da nhekinu̱ ár ꞌbe̱fi nꞌa ngu nꞌa; ngetho ma da thoka har tsibi, ne njapꞌu̱ da födi tema bi gu̱ bi hyoka ár ꞌbe̱fi.

14 Nöꞌö togo hinda zötꞌa ár ꞌbe̱fi bi gutsꞌi, ma da me̱ꞌsa ár nthöhö.

15 Nuꞌmu̱ ár ꞌbe̱fi nꞌa da zötꞌi, da mꞌe̱pꞌu̱, ne ho̱nse̱ ma da kꞌontꞌi ngu núꞌmu̱ da kꞌontꞌa ha nꞌar tsibi.

16 Ha hingi pöhu̱ go ár nijöꞌihu̱ Jö, ne ár Hñö Jö ꞌbu̱ ha ri mu̱ihu̱.

17 Nuꞌmu̱ togo da hwatwa ár nijö Jö, ma da nhwatꞌö nꞌehe, ngetho ár nijö Jö go ár me̱tiꞌö, ne go geꞌahu̱.

18 Yo gi nkase̱hu̱. Ha nuꞌmu̱ nꞌa gi beñhu̱ gi pe̱ꞌsfu̱ ár mfödi ar meximha̱i, ꞌyo̱thu̱ ngu hinte gi pöhu̱, ne njapꞌu̱ majöni gi pe̱ꞌsu̱ ar hoga mfödi.

19 Ngetho nunar mfödi jawa har ximha̱i, Jö handi ar ꞌbe̱mfeni, ngu enga har Tꞌofo: Jö bi japi bi mfeꞌsase̱ ha yá tsꞌomfeni.

20 Manꞌagi enö: Jö emba yá mfeni ya bömfödi, hinter me̱ꞌu̱.

21 Jange hinto gi ꞌñexa ri nsuhu̱ gi te̱ñhu̱ ya jöꞌi, ngetho gatho ri me̱tihu̱.

22 Nuꞌmu̱ ar Pablo, ar Apolo, wa ar Pedro, ar ximha̱i, ar te, ar ndöte, ár pania, nöꞌö xi ꞌñepꞌu̱, gathoꞌu̱ go ri me̱tihu̱.

23 Ne nuꞌahu̱ ár me̱tiꞌihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, har Hesukristo ár me̱ti Jö.

4

Ár ꞌbe̱fi yá mpo̱te ar tsi Hmu Hesukristo

1 Di ne ga xiꞌahu̱, gi nugagihe ngu yá ꞌbe̱gogihe ar tsi Hmu Hesukristo; xi hñuxkagihe Jö ga möñhe nöꞌö himi fö mamꞌe̱tꞌo ne xi utkagihepya.

2 Nuyá ꞌbe̱go Jö xi tꞌumba nꞌar ꞌbe̱fi, mahyoni da ꞌyo̱tꞌa ngu xi nsipabi.

3 Nuga hinte tupka ma mu̱i te gi kꞌaskagihu̱, wa nꞌar tsꞌu̱tꞌwiwa har ximha̱i. Gekase̱gi hindi handase̱ ma ꞌbe̱fi wa xiñho wa hinꞌö.

4 Ngetho nuga, mödi hinte tsu̱ka ma mfeni, hinge njapꞌu̱ da tsa̱ ga enö gatho xta o̱tꞌe xiñho. Ha nöꞌö togo ma da hñöska majöni, gehnu̱ ar tsi Hmu.

5 Jange hinto gi theñhu̱ nuya payu̱. To̱ꞌmhu̱ da zo̱ ar pa da epꞌu̱ ar tsi Hmu, togo ma da gu̱ka har hyatsꞌi nöꞌö hingi födi tꞌo̱tꞌa har ꞌbe̱xui, ne ma da mönga nöꞌö te pe̱ꞌsa ha yá mu̱i ya jöꞌi. Nuꞌmú̱ hö, Jö ma da ꞌñeꞌspa ár nsu nꞌa ngu nꞌa.

6 Tsi kuhu̱, gatho nuna xta xiꞌahu̱, xta no̱nga ar Apolo ne xta nho̱nse̱ga. Njapꞌu̱ gi pöhu̱ tema gi pe̱hu̱. Hingi thohu̱ gi beñhu̱ nöꞌö hinxi tꞌotꞌi, ne gi ꞌñeꞌsfu̱ ár nsu nꞌa, ne manꞌa di txꞌu̱tho.

7 Yoꞌö xa gi ñꞌexu̱. Hage ja te gi pe̱ꞌsu̱ ne hinxi ꞌraꞌahu̱ Jö. Ha nuꞌmu̱ xi ꞌraꞌahu̱ Jö, yoꞌö xa gi exu̱ ri nsuhu̱, wande go xka ꞌyo̱tꞌase̱hu̱.

8 Nuꞌahu̱ to da ꞌñenö hinte gi kꞌathu̱. Gi eñhu̱ gi pe̱ꞌsu̱ gatho nöꞌö gi hoñhu̱, gar ndöhu̱ hingi hoñhu̱ ma mfa̱tsꞌihe. Xömhö gar ndömhöhu̱, ngetho njapꞌu̱ nga ndömhöhu̱ mahye̱gi.

9 Nꞌandi nuga di beni, nuyá mpo̱te ar tsi Hmu xi hñuxkagihe har ngötsꞌi. Di ñhe̱he ngu nuꞌu̱ tsꞌitsꞌi xi tꞌe̱ntꞌi da tho, ne xi mꞌe̱tkagihe ma tsa̱he madeda ya e̱nxe̱ ne ya jöꞌi.

10 Nuje ngetho di pe̱fe ar tsi Hmu Hesukristo, nhugagihe ngu hinte di pöhe, ha nuꞌahu̱ hö, gi eñhu̱ xa gi pöhu̱ ne gi ꞌyohu̱ xiñho. Nuje hiñꞌotho ma tsꞌe̱dihe, ha nuꞌahu̱ gi beñhu̱ xa gi pe̱ꞌsu̱ ar tsꞌe̱di. Xa nuꞌahu̱ xiñho ya jöꞌi, ha nuje hingi ne da nugagihe.

11 Hinxi ntsa̱ya̱tho di thohe ar thuhu, ar duthe, hinte di köhe ar dutu, mfe̱bgagihe, ne hindi pe̱ꞌse nꞌar ngu ha ga ꞌbu̱he.

12 Tsa̱kagihe di mpe̱se̱he ga töhe te ga tsihe. Tsꞌangagihe, ha nuje di te̱the Jö. Te gatho tꞌo̱tkagihe, ha nuje di tse̱tathohe.

13 Tho̱xkagihe ar nhemhñö, ne nuje di a̱fe Jö da ma̱tsꞌi. Thandgagihe hinter mꞌe̱figihe, gatho e̱ngagihe. Di njahethopya nuya payu̱.

14 Gatho nuna te di xiꞌahu̱, hindi japꞌu̱ di ne ga ꞌbe̱tꞌahu̱ ri tsa̱hu̱. Di otꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱, di ne ga hupꞌa ri mu̱ihu̱ ngu ma hmöka bötsiꞌihu̱.

15 Ngetho mödi gi ꞌñehmöhu̱ nꞌanthebe ya nthebe ya utate utꞌahu̱ ár ꞌñu ar tsi Hmu Hesukristo, hingi ꞌñehu̱ nze̱ye̱ ya dada. Nuga go ri dadagihu̱, po̱ntho ga mꞌu̱hu̱ núꞌmu̱ nda hösꞌahu̱ ar hoga mhö ne ga ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu.

16 Jange di a̱ꞌahu̱ ar möte gi te̱mgathogihu̱ ma mꞌu̱i.

17 Ne di pe̱ñꞌaꞌihu̱pꞌu̱ ar ku Timoteo, po̱ntho ma tꞌu̱ xa di mödi, gehnu̱ nꞌár hoga ꞌbe̱go ar tsi Hmu. Xta zo̱mpꞌu̱nu̱ go ma da bempꞌahu̱ tengu di pe̱pa ar tsi Hmu, ne hanja di mömbabi ár mhöꞌö ha gatho ya nijö di ꞌyo.

18 ꞌRaya ñꞌetsꞌi ya mengupꞌu̱ ka̱xmbeni hinga ma ga pengi ga mapꞌu̱.

19 Hö, ma ga mapꞌu̱ ngutꞌa, nuꞌmu̱ njapꞌu̱ da ne ar tsi Hmu. Ne ga handa nuya ñꞌetsꞌi, hage xa majöni hömpabiꞌu̱ ár tsꞌe̱di Jö, wa ho̱nse̱ möntho.

20 Ngetho ár tsꞌu̱tꞌwi Jö hinda ñꞌudi di mönthu̱, da nheki hár tsꞌe̱di Jö.

21 Hanja gi nehu̱ ga mapꞌu̱, di tsu̱kar kwe̱, wa gar mapꞌu̱ gar pe̱ꞌsa ar mhöte ne ar hogamu̱i.

5

Hanja da thöꞌspa majöni nꞌar gamfi xi ntsꞌoki

1 Xi nu̱nga ar ꞌbede mhö, xi tꞌenö, nꞌaꞌahu̱ ꞌbu̱hwi ár ho̱me ngu ár ꞌbe̱hñö. Nunar tsꞌokinu̱ hindi numhöhu̱ di o̱tꞌa nuꞌu̱ hingya gamfi.

2 Ho̱nse̱ xa gi ñꞌexu̱, hingi tupꞌa ri mu̱ihu̱. Hage hinge mꞌe̱tꞌo ngi ꞌye̱mhöhu̱ har nijö nöꞌö togo bi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱.

3 Majöni nuga hindi ꞌbu̱hwihu̱, mödi ma mfeni hinxi hye̱kꞌahu̱. Jange nuga hö, xta beni te da njapa nöꞌö xi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱.

4 ꞌYo̱thu̱ nꞌar mhuntsꞌi ꞌmu̱ hár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo. Ka gi ꞌbu̱hwihu̱nu̱ ma mfeni, mahye̱giwi ár tsꞌe̱di ar tsi Hmu.

5 Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ dá tꞌe̱ntꞌwa hár ꞌye̱ ar tsꞌondöhi da nhwatwa ár tsꞌojöꞌi, ne njapꞌu̱ da mpo̱ nor pa xta penga ar tsi Hmu.

6 Hingi ho gi ꞌñexa ri nsuhu̱, gi ꞌñeñhu̱ gi ꞌbu̱hu̱ xiñho. Ha hingi pöhu̱ ar hmö, enö: Nꞌa tsi tu̱i ar njoxthuhme japi da joxa gatho ar ju̱ni xi ꞌbantꞌi.

7 Jange ngu ar ju̱ni, hñöju̱ gatho ar njoxthuhme, ne gi ñhe̱hwihu̱ nꞌar ꞌraꞌyo ju̱ni hinte xi tꞌu̱tsꞌi, go gi njahu̱pꞌu̱. Ngetho ar tsi Hmu Hesukristo gehnu̱ ar tsi Ntxönandöni, bi tho ha ma da̱ngo baxjwahu̱, ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱, ne njapꞌu̱ bi hñöga ma tsꞌokihu̱.

8 Jange ma ga njohyahu̱ ga o̱thu̱ ar da̱ngo baxjwapya, ga ñhogamu̱ihu̱ ne ga te̱ñhu̱ nöꞌö majöni, njanu̱ di tsithu̱ ar thuhme hinxi njotsꞌi. Ga he̱hu̱ ar tsꞌomfeni ne ar tsꞌoki, ñhe̱hwi ar njoxthuhme xi ndönziatho.

9 Xta otꞌahu̱ hingi nthöskwihu̱ nuꞌu̱ togo ꞌbe̱ngwi ya jöꞌi.

10 Núꞌmu̱ nda xiꞌahu̱ njapꞌu̱, hinge ndi no̱nga ya meximha̱i ꞌbe̱ngwi ya jöꞌi, wa nuꞌu̱ togo xa mö ya bojö, nuya bë, nuya ndönga ya tsita empꞌö. Nuꞌmu̱ di njapꞌu̱, mahyoni gi po̱ñhu̱ har ximha̱i ꞌmu̱.

11 Nuga ndi xiꞌahu̱ nuꞌu̱ enö ya kuhmö nꞌehe, ꞌbe̱ngwitho ya jöꞌi, xa mö ar bojö, ndönga ya tsita empꞌö, wa ya tsꞌone, ya nti, ya bë. Nuyu̱ hingi ñungwihu̱.

12 Hindi ꞌñepkagihu̱ ga höꞌsfu̱ majoni nuꞌu̱ hingi ku̱ har nijö. Di ꞌñepkagihu̱ ga höꞌsfu̱ majöni nuꞌu̱ ku̱ mbo.

13 Ngetho nuꞌu̱ ꞌbu̱ nthi, Jö go ma da hñöꞌspa majöniꞌu̱. Jange ꞌye̱ñhu̱ nunar ꞌyo̱tꞌatsꞌoki gi ꞌbu̱hwihu̱.

6

Nuya gamfi pa bi ka̱xa nuꞌu̱ hingya gamfi

1 Nuꞌmu̱ xka ntunkwihu̱ nꞌa ri kuhu̱, yoꞌö dama gi ka̱xu̱ nuꞌu̱ hingya gamfi, ne hingi ka̱xu̱ ya ku.

2 Ha hingi pöhu̱, nuju̱ dar gamfihu̱ ma ga höꞌsfu̱ majöni gatho nuꞌu̱ hingya gamfi. Nuꞌmu̱ go ma gi hñöꞌsfu̱ majöni ya meximha̱i, hage hinda tsa̱ gi hñöꞌsfu̱ majöni nꞌar tsi tꞌu̱lo hñö ꞌmu̱.

3 Wa hingi pöhu̱ ma ga höꞌsfu̱ majöni ya e̱nxe̱. Hage töte ár ñhembi nuya tema gi thohu̱pu̱ ꞌmu̱.

4 Nuꞌmu̱ gi thohu̱ nuya hñöyu̱ thokwa har ximha̱i, yoꞌö gi exu̱ da hñösꞌahu̱ majöni nuꞌu̱ hinter mꞌe̱fi har nijö.

5 Di ꞌbe̱tꞌa ri tsa̱hu̱ di xiꞌahu̱ njawa: Hage hinte gi ꞌñehu̱pꞌu̱ nꞌar ku di pe̱ꞌsa ar mfödi da japi da ñhanda nuya ku ntuhni.

6 Ngetho gi ꞌba̱hwihu̱ ri kuhu̱ ha ya tsꞌu̱tꞌwi, ne gi ñhandwihu̱ ha yá nthandi nuꞌu̱ hingya gamfi.

7 Nuꞌmu̱ gi ntuñhu̱ nꞌa ngu nꞌa, xka ntsꞌoju̱. Yoꞌö hingi tse̱tathohu̱ togo bi tsꞌokꞌahu̱. Xiñho gi ñhe̱thu̱ te gatho njaꞌahu̱.

8 Ngetho nuꞌahu̱ hingi jahu̱ njapꞌu̱. Gi tsꞌojwu̱ ne gi pëfu̱ ri kuhu̱.

9 Ha hingi pöhu̱, nuya tsꞌokte hinda ma da yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö. Yo gi kase̱ ri mfenihu̱. Pöhu̱, nuꞌu̱ ꞌbe̱ngwi ya jöꞌi, nuꞌu̱ ndönga yá tsita empꞌö, nuya tsinganthöti, nuꞌu̱ togo ꞌbe̱ngwi yá mi ndo̱wi,

10 ya bë, nuꞌu̱ togo xa mö ar bojö, ya nti, ya tsꞌone, nuꞌu̱ ha̱tꞌa yá ñꞌohu̱ da hñömba ár bojö, gathoyu̱ hinda ma da yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

11 ꞌRa ngi njahu̱pꞌu̱ núꞌmu̱ hinge ngi ñꞌemu̱ithohu̱. Ha nupya xi nsu̱kꞌahu̱, xi thökꞌahu̱ gatho ri tsꞌokihu̱, ne hinte ma tsꞌoki gi tuhu̱, ngetho bi gutꞌa ar tsi Hmu Hesukristo, ne ár Hñö ma tsi Dadahu̱ o̱tꞌa ar ꞌbe̱fi ha ri tehu̱.

Ga ndöñhu̱ Jö ha ma ndoꞌyohu̱

12 Nuju̱ tsa̱ ga eñhu̱, nza̱tho ga o̱thu̱ gatho nöꞌö di beñhu̱, mödi hinga gatho fa̱xkagihu̱ ga tsu̱hu̱ ar ñho. Mödi nza̱thohmö, hinga ñhe̱hu̱ da dökagihu̱.

13 Majöni nunar ñhuni bi thoki da tsꞌi da ma har mu̱i, ha nu ar mu̱i honga ar ñhuni, mödi Jö ma da jöꞌsa nꞌa ne manꞌa. Numa ndoꞌyohu̱ himbi thoki da me̱mpa ar tsꞌoki, bi thoki da me̱mpa ar tsi Hmu, ne ar tsi Hmu nda mꞌu̱ ha ma ndoꞌyohu̱.

14 Ne Jö togo bi koꞌspa ár te ar tsi Hmu Hesukristo, ma da ꞌñu ár tsꞌe̱di da koꞌska ma tehu̱ nꞌehe.

15 Wa hingi pöhu̱, nuna ri ndoꞌyohu̱ gehnu̱ nꞌa xe̱ni ár ndoꞌyo ar tsi Hmu Hesukristo. Hage ma ga hömfu̱ nꞌa xe̱ni ár ndoꞌyo, ne ga te̱thwu̱ ár ndoꞌyo nꞌar tsꞌoꞌbe̱hñö. Hinꞌö, hinga jahu̱pꞌu̱.

16 Ha hingi pöhu̱, nöꞌö togo da mꞌe̱ngwi nꞌar tsꞌoꞌbe̱hñö, da nꞌadar ndoꞌyowi. Ngetho enga har Tꞌofo: Nuya yoho da nꞌadar ndoꞌyo.

17 Ha nöꞌö togo da mꞌu̱hwi ar tsi Hmu, da nꞌatꞌwitho ár Hñö.

18 ꞌWehu̱ gi tsohu̱ yapꞌu̱ ar tsꞌoki gi ꞌbe̱ngwihu̱ ya jöꞌi. Gatho nu maꞌra ya tsꞌoki o̱tꞌa nꞌar jöꞌi, ꞌyoda nthi ár ndoꞌyo, ha nöꞌö ꞌbe̱ngwi ya jöꞌi, tsꞌokase̱ ár ndoꞌyo.

19 Ha hingi pöhu̱, nuna ri ndoꞌyohu̱ hingo ri me̱tihu̱, gehnu̱ ar ngu habu̱ ꞌbu̱ ár Hñö Jö xi tꞌaꞌahu̱.

20 Jö bi gutꞌa xi mhödi bi da̱ngagihu̱. Jange ndöñhu̱ Jö ha ri ndoꞌyohu̱ ne ha ri hñöhu̱, ngetho gatho go yá me̱tiꞌö.

7

Tema tho ha ya nthöti

1 Nupya ma ga thötꞌaꞌihu̱ nuya ntꞌa̱ni ga ꞌya̱ngagihu̱ núꞌmu̱ nga ꞌyotkagihu̱, ne di xiꞌahu̱: Xiñhohmö nuya ñꞌo̱ho̱ hinda hyongyá ꞌbe̱hñö.

2 Ho̱nse̱ ngetho jar tsꞌoki ꞌra ꞌbe̱ngwi ya jöꞌi, xiñho nꞌa ngu nꞌa da ꞌñese̱ ár ꞌbe̱hñö ne ár döme.

3 Ar ñꞌo̱ho̱ da umba nöꞌö di ꞌñepi da umba ár ꞌbe̱hñö, ha nunar ꞌbe̱hñö dá japꞌu̱ ár döme nꞌehe.

4 Nunar ꞌbe̱hñöpya, hingo ár me̱tise̱ ár ndoꞌyo, gor me̱ti ár döme. Njapꞌu̱ nunar ñꞌo̱ho̱, hingo ár me̱tise̱ ár ndoꞌyo, gor me̱ti ár ꞌbe̱hñö nꞌehe.

5 Yo gi nko̱ñhu̱ nꞌa ngu nꞌa, ho̱nse̱ nuꞌmu̱ xka nkohu̱ njapꞌu̱ ne gi umba ri mu̱ihu̱ gi ꞌya̱fu̱ Jö. Mꞌe̱fa gi penju̱ gi ꞌbu̱hu̱ mahye̱gi manꞌagi, yo ma da tsa̱tꞌahu̱ ar tsꞌondöhi ne hinda tsa̱ gi tse̱thu̱.

6 Gehnu̱ di xiꞌahu̱ da tsa̱ gi ꞌyo̱thu̱, mödi hinge nꞌar ꞌbe̱pate.

7 Nguga di nemhö hinto da nthöti, ho̱nse̱ hinge mahye̱gigihu̱. Jö xi ꞌrakagihu̱ nꞌar ntꞌuni nꞌañꞌo nꞌa ngu nꞌa. ꞌRa umbi da nthöti, maꞌra hinꞌö.

8 Jange di xiꞌahu̱, nuꞌahu̱ hinxka nthöthu̱ ne nuꞌahu̱ xka nꞌanxuhu̱, xiñhohmö gi kohu̱ njapꞌu̱tho nguga di ꞌbu̱se̱.

9 Ha nuꞌmu̱ gi hanthu̱ hinxi ꞌraꞌahu̱ Jö ar ntꞌuni gi ꞌbu̱se̱hu̱, xiñho gi nthöthu̱, ne hinge hyaxꞌmu̱ di oda ri mfenihu̱nu̱.

10 Ha núꞌahu̱ xka nthöthu̱, hingo di ꞌbe̱pꞌahu̱. Njanu̱ ꞌbe̱pꞌahu̱ ar tsi Hmu ne xiꞌahu̱ njawa: Nunar ꞌbe̱hñö, yo ma da hye̱ ár döme.

11 Ha nuꞌmu̱ da hye̱gi, yo ma da mengi da nthöti. Ne nuꞌmu̱ da tsa̱hmö da mengi da mꞌu̱hwi ár döme manꞌagi, dá ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱. Njapꞌu̱ nunar ñꞌo̱ho̱, yo ma da hye̱ ár ꞌbe̱hñö.

12 Di ne ga zoꞌahu̱ nꞌehe, di xiꞌahu̱se̱ga, hinxi mönga ar tsi Hmupyanu̱. Nuꞌmu̱ nꞌar ku ꞌñe ár ꞌbe̱hñö hingar gamfi ne hopi da mꞌu̱hwitho, yo ma da hye̱gi.

13 Njapꞌu̱tho nꞌar nju nꞌehe, nuꞌmu̱ ꞌñe ár döme hingar gamfi ne hopi da mꞌu̱hwitho, yo ma da hye̱pꞌu̱.

14 Ngetho nunar döme hingar gamfi, ma da tꞌaxka ár mꞌu̱i hár hogamꞌu̱i ár ꞌbe̱hñö. Ha nunar ꞌbe̱hñö hingar gamfi, ma da tꞌaxka ár mꞌu̱i hár hogamꞌu̱i ár döme. Nuꞌmu̱ hindi njapꞌu̱, nuya ri bötsihu̱ hindar ñhoꞌu̱ ꞌmu̱, ha nuyu̱ xintꞌaxipya.

15 Ha nuꞌmu̱ nöꞌö togo hingar gamfi da ꞌwege, hye̱hu̱pꞌu̱. Nuya ku hingi njapabi da mꞌu̱hwi, wa ar ndo̱ wa ar ꞌbe̱hñö, ngetho Jö xi zokagihu̱ ga ꞌbu̱hu̱ nꞌar hogamꞌu̱i.

16 Ngetho te gi pöke tsi nju, xiꞌmu̱ gi japi da ñꞌemu̱i ri döme. Xiꞌge tsi ku, xiꞌmu̱ gi japa ri ꞌbe̱hñö da ñꞌemu̱i.

17 Nꞌa ngu nꞌa da ꞌyo̱tꞌa ngu xi hwëkwabi Jö, ne da gohi ngu bi dinga ar tsi Hmu. Gehnu̱ di ꞌbe̱pabi gatho ya nijö.

18 Hage ngi pe̱ꞌspa ár nse̱gi ya xodyo núꞌmu̱ mi zu̱ꞌa ar tsi Hmu. Kothu̱ njapꞌu̱. Wa hinte ngi pe̱ꞌsu̱ ar nse̱gi, yo ma gi tuthu̱.

19 Ngetho nunar nse̱gi hinter me̱ꞌö, ha nuꞌmu̱ hinte gi pe̱ꞌsu̱ ar nse̱gi hinte ja. Nöꞌö xiñho, gi ꞌyo̱thu̱ gatho nöꞌö ꞌbe̱pꞌahu̱ Jö.

20 Ngu ngi ꞌbu̱hu̱ nꞌa ngu nꞌa núꞌmu̱ mi zu̱ꞌahu̱ ar tsi Hmu, njapꞌu̱ gi kohu̱.

21 Núꞌmu̱ mi zoꞌa ar tsi Hmu ngi ñꞌemu̱i, hage ngar ꞌbe̱go ngi ꞌñe ri hmu. Yo gi tu ri mu̱i, mödi nuꞌmu̱ da tsa̱ gi kꞌotꞌi, hyoni ha gi japi.

22 Ngetho nuꞌu̱ togo bi zoꞌahu̱ ar tsi Hmu, ngi mꞌe̱gohu̱ ngi ꞌñehu̱ ri hmuhu̱, xi xotꞌahu̱ ar tsi Hmu. Ha nuya bi zu̱ꞌahu̱ ngi mhuhu̱, beñhu̱ nupya ár ꞌbe̱goꞌihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

23 Ar tsi Hmu bi gutꞌa nꞌar döta njutꞌi bi xotꞌahu̱, jange yo ma gi ñhe̱hu̱ da njaꞌahu̱ ár me̱ti nꞌar jöꞌi.

24 Tsi kuhu̱, di xiꞌahu̱ manꞌagi, ngu bi zu̱ꞌahu̱ nꞌa ngu nꞌa ar tsi Hmu, njapꞌu̱ gi ꞌbu̱hu̱ hár nthandi Jö.

25 Nuya hingi nthöti, hinte xi ꞌbe̱pkagi ar tsi Hmu. Nuga di unga nöꞌö di beni, ngu nꞌar hoga ꞌbe̱go xi dimba ár nhwëki Jö.

26 Xi ñhembitho nuya pa di ꞌbu̱hu̱pya, jange xiñhohmö da gota njapꞌu̱, hinda nthöti.

27 Nuꞌmu̱ xka nthötwi nꞌar ꞌbe̱hñö, yo ma gi hye̱gi. Nuꞌmu̱ hinte xka nthötwi, yo ma gi hyoni hanja da mhiꞌaꞌi.

28 Mödi njapꞌu̱, nuꞌmu̱ gi ne gi nthöti, hingi ntsꞌoki. Ha nuꞌmu̱ nꞌar nxutsi ne da nthöti, hingi o̱tꞌa ar tsꞌoki. Ho̱nse̱ nuꞌmu̱ da nthöti, ma da me̱ꞌsa maꞌra ya dumu̱iwa har ximha̱i, ne nuga di nemhö hingi thohu̱.

29 Tsi kuhu̱, di xiꞌahu̱ txꞌu̱da ya pa pongi. Jange nuꞌu̱ togo ꞌñe yá ꞌbe̱hñö, humamu̱ihu̱ hinte gi ꞌñehu̱.

30 Nuꞌu̱ togo gi zoñhu̱, humamu̱ihu̱ ngu hingi zoñhu̱. Ha nuꞌu̱ togo gi johyahu̱, humamu̱ihu̱ hingi johyahu̱. Ne nuꞌu̱ togo gi nta̱ñhu̱, humamu̱ihu̱ hinte gi the̱hu̱.

31 Nuꞌu̱ togo tsa̱ntꞌö pe̱ꞌskwa har ximha̱i, humamu̱ihu̱ hinte gi pe̱ꞌsu̱, ngetho nöꞌö gi hanthu̱wa nza̱tho har ximha̱i, ma da thotho.

32 Jange di nemhöga gi ꞌbu̱hu̱ hinte di tupꞌa ri mu̱ihu̱. Nunar ñꞌo̱ho̱ ꞌbu̱se̱, umba ár mu̱i da me̱pa xiñho ar tsi Hmu, ne honi hanja da numañhobi.

33 Ha nöꞌö xi nthöti, huxa ár mfeni nöꞌö te jawa har ximha̱i, ne honi hanja da numañhobi ár ꞌbe̱hñö.

34 Ne njapꞌu̱tho ya ꞌbe̱hñö nꞌehe, nuna nxutsitho hingi ñhe̱hwi nuna xi nthöti. Nunar nxutsi, umba ár mu̱i da me̱pa ar tsi Hmu, xi ꞌweka ár ndoꞌyo ne ár mfeni da da̱twa hár ꞌye̱ꞌö. Ha nuya xi nthöti, huxa ár mfeni nöꞌö te jawa har ximha̱i, ne honi hanja da numañhobi ár döme.

35 Gathonu̱ di xiꞌahu̱ di ne ri ñhohu̱, hinge di ne ga kꞌasꞌahu̱. Di honi gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar mꞌu̱i xiñho, ne hinte da kꞌasꞌahu̱ gi hyoñhu̱ ar tsi Hmu.

36 Ha nuꞌmu̱ ꞌra gi beñhu̱ hingi ho ár tꞌinxu da tho ya je̱ye̱ ne hinxi nthötatho, ne gi hanthu̱ di ꞌñepi da nthöti, ꞌyo̱thu̱ ngu gi beñhu̱, hingi o̱thu̱ nꞌar tsꞌoki. Hye̱hu̱ da nthöti.

37 Ha nöꞌö togo tse̱ ár mu̱i ne xi beni hindi ꞌñepi da thöta ár tꞌinxu, ne pödi xiñho nöꞌö te pe̱fi, xiñho njapꞌu̱ nꞌehe.

38 Di xiꞌahu̱, nöꞌö togo da unga ár tꞌinxu da nthöti, o̱tꞌe xiñho, mödi nöꞌö togo hinda thöti, töte ár ñho nöꞌö te o̱tꞌe.

39 Nunar ꞌbe̱hñö xi nthöti, ar tꞌofo xipabi da mꞌu̱hwi ár döme núꞌmu̱ tetho. Ha nuꞌmu̱ da du, tsa̱ da mengi da nthötwi togo neꞌö, nuꞌmu̱ da dinga nꞌar gamfi.

40 Gehnu̱ di benga, nza̱tho nuꞌmu̱ hinda mengi da nthöta manꞌagi, ne di enga di pe̱ꞌspa ár Hñö Jö.

8

Nuya ntꞌetsꞌi mꞌo̱ꞌspa ya tsita empꞌö

1 Nupya ma ga xiꞌahu̱ nöꞌö ngi ne gi pöhu̱: ngi a̱ngagihu̱, ha xiñho da tsꞌipa yá ñhuni ya tsita empꞌö. Gatho di pöhu̱ tema ga pe̱hu̱. Ho̱nse̱ nunar mfödi jakagihu̱ ga ñꞌexu̱, ha nunar mhöte utkagihu̱ ga fa̱xu̱ maꞌra.

2 Nuꞌmu̱ ꞌra beni xa pö nze̱ye̱, hinte pö nöꞌö mahyoni da bödi.

3 Ha nuꞌmu̱ ꞌbu̱ nꞌa togo mö Jö, Jö go pöꞌö nꞌehe.

4 Ma ga no̱ñhu̱ nuya ñhuni mꞌo̱ꞌspa ya tsita empꞌö. Di pöhu̱, nuya tsita hinter mꞌe̱piwa har ximha̱i, ne di pöhu̱ nꞌehe, nꞌadar Jö ꞌbu̱i, hingi ꞌbu̱ nze̱ye̱.

5 Mödi enga ꞌra janu̱ nze̱ye̱ ya jö mhetsꞌi ne nuwa har ximha̱i. Hö, ja nze̱ye̱ ya tsita ne ya tsi hmu empꞌu̱.

6 Ha nuju̱ di pöhu̱, ho̱nse̱ nꞌar Jö ꞌbu̱i, togo ma Dadahu̱ habu̱ xpa e gatho te ja, ne nuju̱ go yá me̱tigihu̱. Ne di ꞌñehu̱ nꞌar tsi Hmu, ar Hesukristo togo bi hyoka gatho ne bi ꞌraju̱ ar te.

7 Hinga gatho ya ku handi njapꞌu̱. ꞌRa xki bödi mi pe̱pa ya tsita empꞌö, ne nupya núꞌmu̱ tsipa yá ñhuni xi mꞌo̱ꞌspabi, tsu̱pa yá mfeni, ngetho hingi tse̱ yá ñꞌemu̱i.

8 Di pöhu̱, nunar ñhuni hingi kwakagihu̱ Jö. Nuꞌmu̱ ga tsihu̱ wa hinga tsihu̱, hinte huꞌskagihu̱, ne hinte högagihu̱.

9 Hyanthu̱ xiñho, yo ma gi jafu̱ da mfeꞌsa nuꞌu̱ hingi tse̱ yá ñꞌemu̱i, da ꞌyentꞌa nöꞌö gi beñhu̱ xiñho da tꞌo̱tꞌe.

10 Ngetho nuꞌmu̱ nuꞌge ja ri mfödi gi huxkwi habu̱ ñunga ya me̱pate, ne da thopꞌu̱ nꞌa ri ku hingi tse̱ ár ñꞌemu̱i, beni hingi ho da tsꞌi. Ha da hyantꞌaꞌi gi tsi nuya ñhuniꞌu̱, hage hinda ne da zi nꞌehe.

11 Ne njapꞌu̱ nuna ri mfödi bi japi bi mꞌe̱ nꞌar ku togo hingi tse̱ ár ñꞌemu̱i, nuna nꞌe xki da̱nga ar tsi Hmu Hesukristo núꞌmu̱ mi unga ár te.

12 Nuꞌmu̱ gi o̱tꞌwa ar tsꞌoki ya ku ne gi tsꞌokwa yá mfeni, po̱ntho gi tsꞌokwa ar tsi Hmu Hesukristo.

13 Jange nuꞌmu̱ nunar ñhuni di tsi, japa ma ku da mfetsꞌe, hinga ma ga tsi, ne hinga japka ma ku da da̱gi.

9

Njanu̱ gi nuhu̱ yá mpo̱te ar tsi Hmu Hesukristo

1 Xiꞌmu̱, hage hindar mpo̱tegi ar tsi Hmu. Hage hinda tsa̱ ga o̱tka nöꞌö di handi xiñho. Hage hinxta handga ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo. Wa hinxka ñꞌemu̱ihu̱, ne njapꞌu̱ xi nheki ma ꞌbe̱fi ndi pe̱pa ar tsi Hmu.

2 Mödi ꞌra enö hindar mpo̱te ar tsi Hmu, ho̱nse̱ nuꞌahu̱ gi hanthu̱ hö njapꞌu̱. Ngetho xka ñꞌemu̱ihu̱, ja nhekipꞌu̱ ár mpo̱tegi ar tsi Hmu.

3 Gehnu̱ di xipabi nuꞌu̱ togo thengagi eñꞌu̱ hindar mpo̱te:

4 Hage hindi ꞌñepkagihe ga höñhe te ga tsihe ꞌmu̱.

5 Hage hindi ꞌñepkagihe ga tsihe nꞌar nju ngu ma ꞌbe̱hñöhe, jangu nu maꞌra ya mpo̱te, yá jödö ar tsi Hmu ne ar ku Pedro.

6 Wa ho̱nse̱ nuga ne ar ku Berhnabe, mahyoni ga mpe̱he ga töhe te ga tsihe.

7 Hage xka nuhu̱ nꞌar ndogu honse̱ nꞌampꞌu̱ te da zi. Habu̱ xka nuhu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ etꞌa ya obxi ne hingi ju̱xa ar sofo. Ne nuꞌu̱ togo su ya me̱ti, hage hingi tsa̱ da zipa ár ꞌba.

8 Hage di mönse̱ga ngu mönga ya jöꞌi. Hage hingi e hár tꞌofo ar Moise nꞌehe.

9 Ngetho hár tꞌofo ar Moise enö njawa: Yo gi kotwa ár ne ar boi neꞌma ar tꞌe̱i töki. Hage Jö ho̱nse̱ mi benga ya me̱ti núꞌmu̱ mi mönga njapꞌu̱.

10 Wa mi bengagihu̱ nꞌehe. Hö, bi tꞌotꞌa mi bengagihu̱; ngetho pe̱ꞌsa nꞌar ndo̱ꞌmi nöꞌö togo mpotꞌi, jangu nöꞌö togo töki, to̱ꞌmi da dö nꞌa tu̱i nꞌehe.

11 Nuje po̱ntho xta pothe ár mhö ar tsi Hmu ha ri mu̱ihu̱, hage di a̱the nze̱ye̱ nuꞌmu̱ di a̱he te ga tsihe, po̱ntho di xohe.

12 Nuꞌmu̱ maꞌra xi hñönga nunar mfa̱tsꞌinu̱, töte di ꞌñepkagihe ga höñhe nꞌehe. Hinxta ne xta a̱he, ne di tse̱tathohe gatho, di nehe hinte da do̱ꞌspa ár hoga mhö ar tsi Hmu Hesukristo.

13 Ha hingi pöhu̱, nuꞌu̱ togo mpe̱ har nijö, ka po̱nu̱ nöꞌö te da zi. Ha nuꞌu̱ mpe̱ har mꞌo̱xmꞌo̱ñho̱, ka po̱nu̱ te da zi nꞌehe.

14 Ar tsi Hmu bi ꞌbe̱pkagihu̱ njanu: Nuꞌu̱ togo mönga ar hoga mhö, har ꞌbe̱finu̱ ka da dimpꞌu̱ te da zi.

15 Hinte xta höngaga. Hindi pe̱ñꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱ di ne ga jaꞌahu̱ gi ꞌyo̱thu̱ njapꞌu̱. Di ꞌbu̱i ga tu mꞌe̱tꞌo, ne hindi ne da thömga nunar nsu di mpe̱ njapꞌu̱tho.

16 Ngetho nuꞌmu̱ di mönga ar hoga mhö, hinda tsa̱ ga exa ma nsu. Xi njakagi ga mönganu̱. Hwëkategi nuꞌmu̱ hinga mömba ár hoga mhö ar tsi Hmu.

17 Jange nuꞌmu̱ ga netho ga o̱tꞌe, ma ga pe̱ꞌsa ma nthöhö. Ha nuꞌmu̱ hindi ne ga o̱tꞌe, mahyoni ga o̱tꞌe, ngetho go xi zoga ar tsi Hmu nunar ꞌbe̱finu̱.

18 Ndana ma nthöhö ꞌmu̱. Nöꞌö ma nthöhö, gehnu̱ da tsa̱ ga mömba ár hoga mhö ar tsi Hmu ne hinte ga a̱di, ne njapꞌu̱ hinte ga ju̱ nöꞌö di ꞌñepkagi ga höni.

19 Mödi hinto ár ꞌbe̱gogi, xta mꞌe̱gose̱ ga pe̱pa gatho, di ne ga tö nze̱ye̱ da hñömba ár hoga mhö ar tsi Hmu.

20 Di te̱mba yá mꞌu̱i ya xodyo, ne njapꞌu̱ da yu̱tꞌu̱ hár ꞌñu ar tsi Hmu nꞌehe. Di fe̱ta nuꞌu̱ togo te̱mba ár tꞌofo ar Moise, njapꞌu̱ ga tsiꞌu̱ nꞌehe, mödi nuga hindi te̱mhö.

21 Di fe̱ta nuꞌu̱ togo hingi te̱mba yá ꞌbe̱pate ar Moise, ne njapꞌu̱ di ne ga tö nuꞌu̱ hingi te̱ni. Mödi nuga hinge xa majöni hindi te̱mba yá ꞌbe̱pate Jö, ngetho di te̱mba yá ꞌbe̱pate ar tsi Hmu Hesukristo.

22 Xta ñhe̱ꞌbe nuꞌu̱ togo hiñꞌotho yá tsꞌe̱di, di honi ga töhö da e hár ꞌñu ar tsi Hmu. To gatho di fe̱ti, ne njapꞌu̱ hagatho da tsa̱ ga tö ꞌraꞌu̱.

23 Gathonu̱ di o̱tꞌe di honi da nu̱nga ár hoga mhö ar tsi Hmu, ne ga hönga nuya ñho nꞌehe.

24 Ha hingi pöhu̱, nuꞌu̱ togo ntö har nhixtꞌi, majöni gatho nixtꞌi, ne nꞌatho nöꞌö togo ma da hñöxa ar nthöhö. Umba ri mu̱ihu̱ gi hñöñhu̱ nunar nthöhönu̱.

25 Nuꞌu̱ togo ñhoki da ntöhö, hingi o̱tꞌa nöꞌö te da kꞌaꞌspabi da ntöte. Nuyu̱ xa umba yá mu̱i da dö nꞌar nthöhö da nhwati, ha nuju̱ di hoñhu̱ nꞌar nthöhö hiñhamꞌu̱ da thege.

26 Nuga di honi ga ntöte, hinge njangu nuꞌu̱ togo ñꞌentho, ne nꞌa ngu nuꞌu̱ ntuhni, e̱nse̱ ya mpe̱tgu har ndöhi.

27 Hinꞌö, nuga di fe̱ ma ndoꞌyo da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö di nega, hinge nöꞌö neꞌö. Ngetho hindi ne da tꞌe̱ngagi, mödi di fa̱xa maꞌra da ntöte.

10

Ar ñhumamu̱i hinto da ndönga ya tsita empꞌö

1 Tsi kuhu̱, di ne gi pöhu̱ nꞌehe, ma palehu̱ gatho mi hexa ar gui, ne gatho bi ꞌranga ar ñho̱nthe.

2 Gathoyu̱ po̱ntho bi nxixthe har gui ne har ñho̱nthe, mi ñꞌowi ar Moise.

3 Ne gatho bi zi nꞌadar ñhuni mi pe̱hna Jö.

4 Ne bi zi nꞌadar dehe mi umba Jö, ngetho mi tsithe har do xki me̱hna Jö mi ñꞌowiꞌu̱, ne nunar donu̱, gehnu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

5 Ha Jö himbi numañho nze̱ye̱ꞌu̱, jange yá ndoꞌyo bi nxanu̱ ha ya otꞌatꞌo̱ho̱.

6 Gathoyu̱ bi thogi ne da xo ma da̱hu̱, hinga hyo̱ju̱ nöꞌö hingi ho ngu bi hyo̱kꞌu̱.

7 Jange yo ma ga ndöñhu̱ ya tsita empꞌö, ngu bi ꞌyo̱tꞌa ꞌraꞌu̱. Njanu̱ enga har Tꞌofo: Nuya jöꞌi bi hñu ar ñhuni ne ar tsꞌithe, mꞌe̱fa bi nankꞌu̱ bi ñꞌeni.

8 Yo ga ꞌbe̱ngwihu̱ maꞌra ya jöꞌi ngu bi ꞌyo̱tꞌa ꞌraꞌu̱, ne nꞌapatho bi du yonthebe ya nthebe.

9 Hinga xaꞌsfu̱ ár kwe̱ ar tsi Hmu ngu bi ꞌyo̱tꞌa ꞌraꞌu̱, ne bi duꞌu̱ xki mu̱hna ya kꞌeñö.

10 Hinga ñömañꞌu̱hu̱ ngu bi ꞌyo̱tꞌa ꞌraꞌu̱, ne bi du bi hyo togo ba ꞌbe̱hni nda hyoꞌu̱.

11 Gathoyu̱ bi thogi ne da xo ma da̱hu̱, ne xi tꞌotꞌi da hñubga ma mu̱ihu̱ togo di ꞌbu̱hu̱ nuya ngöxapayu̱.

12 Jange nöꞌö togo beni xi nze̱ ár jamfi, dá ntsuni, yo ma da mfetsꞌe ne da da̱gi.

13 Gatho nuya tsꞌa̱ti xpa epꞌahu̱, mahye̱tho ngu tsꞌa̱ta maꞌra. Ha Jö o̱tꞌa ngu xi mö, hinda hye̱gi da zo̱pꞌahu̱ nꞌar tsꞌa̱ti hinda tsa̱ gi tse̱thu̱. Ngu xta nheki ar tsꞌa̱ti, dama da nheki hanja gi po̱ñhu̱ nꞌehe, ne gi tse̱thu̱.

14 Jange ma tsi hmöka kuhu̱, ꞌwehu̱ tsohu̱ yapꞌu̱ ar mfeni gi nthöskwihu̱ nuꞌu̱ ndönga ya tsita.

15 Di zoꞌahu̱ njapꞌu̱, ngetho di beni gi pöhu̱ tema gi pe̱hu̱, jange hyanthu̱ di njapꞌu̱ nöꞌö di mö.

16 Núꞌmu̱ di umfu̱ njamödi Jö, ne di tsihu̱ ar ntꞌe̱ni njöpi, ne da ꞌñenö di tsifu̱ ár ji ar tsi Hmu Hesukristo, ne di nꞌatꞌwihu̱ꞌö. Ha nunar thuhme di heju̱, ne da ꞌñenö di nꞌatꞌwihu̱ ár ndoꞌyoꞌö.

17 Mödi di nze̱ye̱hu̱, nꞌadar thuhme di tsihu̱, jange di nꞌadar ndoꞌyohu̱.

18 Jangu nuya xodyo te̱nda yá ntꞌumbi unga yá mꞌo̱ñho̱, ne núꞌmu̱ xta ziꞌu̱, ne da ꞌñenö nꞌatꞌwi ar mꞌo̱xmꞌo̱ñho̱.

19 Hage gi beñhu̱ di ne ga xiꞌahu̱ nuya tsita ja yá ꞌbe̱fiꞌu̱. Wa gi beñhu̱ jár ꞌbe̱fi nöꞌö te tꞌumbabiꞌu̱.

20 Hinꞌö. Nuga di beni, nuꞌu̱ togo po̱ꞌspa ar ñhuni ya tsita, go po̱ꞌspa ya tsꞌondöhi, hingo umba Jö. Ne nuga hindi ne gi ntsixkwihu̱ ya tsꞌondöhi.

21 Hingi tsa̱ gi tsifu̱ ár tꞌe̱ni ar tsi Hmu Hesukristo ne ár tꞌe̱ni ya tsꞌondöhi, ne hinda tsa̱ gi hñuxu̱ hár mexa ar tsi Hmu ne hár mexa ya tsꞌondöhi.

22 Wa xiñho ga tso̱thwu̱ ár mu̱i ar tsi Hmu. Ha gi beñhu̱ töte ma tsꞌe̱dihu̱.

Gatho nöꞌö ga o̱thu̱, ga jafu̱ da nheki ár nsunda Jö

23 Nuju̱, tsa̱ ga eñhu̱ nza̱tho ga o̱thu̱ gatho nöꞌö di beñhu̱, mödi hinga gatho fa̱xkagihu̱ ga tsu̱hu̱ ar ñho. Mödi gatho nza̱thohmö, hinga gatho fa̱xkagihu̱ da te ma ñꞌemu̱ihu̱.

24 Hinto gi hyoñhu̱ ri ñhose̱hu̱, umba ri mu̱ihu̱ gi hyomfu̱ ár ñho nu maꞌra.

25 Gatho nöꞌö ꞌba̱ har ꞌba̱ngo̱, tsihu̱, ne yo gi ñꞌa̱nihu̱ tema ngo̱ꞌö, ne hinte da zu̱ꞌa ri mfenihu̱.

26 Ngetho gor me̱ti ar tsi Hmu ar ximha̱i ne gatho nöꞌö te jawa.

27 Nuꞌmu̱ nꞌar jöꞌi hingar gamfi da zixꞌahu̱ hár ngu, ne gi ne gi möhu̱, gatho nöꞌö te da ꞌbo̱sꞌahu̱ har mexa, tsihu̱, ne yo te gi ñꞌa̱ñhu̱. Njapꞌu̱ hinte da zu̱ꞌa ri mfenihu̱.

28 Ha nuꞌmu̱ nꞌa togo da xiꞌahu̱ xi ꞌbo̱ꞌspa ya tsita, yo gi tsihu̱. Hyomfu̱ ár ñho nöꞌö togo bi xiꞌahu̱, ne hinte da ja ár tsu̱mfeni. Gehnu̱ enga har Tꞌofo: Ár me̱ti ar tsi Hmu ar ximha̱i ne gatho te jawa.

29 Nuꞌmu̱ di xiꞌahu̱ ar tsu̱mfeni, hingo ri mfenihu̱, ár me̱ti nöꞌö manꞌa. Da tsa̱ gi ꞌñeñhu̱hmö, yoꞌö hingi nhumañho ga o̱the nöꞌö di nehe, ho̱nse̱ di hoñhe hinte da zu̱pa ár mfeni nuꞌu̱ maꞌra.

30 Xiꞌmu̱ di umfe njamödi Jö ga ñuñhe, hage ma da nthengagihe hanja di o̱the ꞌmu̱.

31 Jange nuꞌmu̱ gi ñuñhu̱, gi tsithehu̱, wa te manꞌa gi pe̱hu̱, gi ꞌyo̱thu̱ gi hyoñhu̱ mꞌe̱tꞌo da tꞌeꞌspa ár nsunda Jö.

32 Yo ma gi jafu̱ da mfeꞌsa ya xodyo, nuꞌu̱ hingya xodyo, wa nuꞌu̱ togo xi ñꞌemu̱i ar tsi Dada.

33 Jangu nuga di honi hanja da ꞌñetꞌa mañho yá mu̱i gatho. Hindi honse̱ ma ñho, di homba ár ñho gatho, di ne da mpo̱ꞌu̱ nꞌehe.

11

1 Te̱ngagihu̱ ma mꞌu̱i ngu di te̱mbaga ár mꞌu̱i ar tsi Hmu Hesukristo.

Hanja da ñhoka ya ꞌbe̱hñö

2 Tsi kuhu̱, di esꞌa ri nsuhu̱, ngetho hinxka pumhnigihu̱, ne gi te̱nthu̱ nuya ntꞌuti da tsokꞌahu̱.

3 Di ne gi pöhu̱ nꞌehe, ar tsi Hmu Hesukristo gehnu̱ ár ñöxhmu gatho ya ñꞌo̱ho̱, ha nunar ñꞌo̱ho̱ ár ñöxhmu ár ꞌbe̱hñö, ngu Jö gehnu̱ ár ñöxhmu ar tsi Hmu Hesukristo.

4 Jange nuꞌmu̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ koꞌma ár ñö da matꞌa Jö, wa da mömba ár mhö Jö, hingi numansu togo ár ñöxhmu.

5 Ha gatho nuya ꞌbe̱hñö matꞌa Jö, wa mönga ya mhö umba Jö, ne hingi koꞌma ár ñö, hingi numansu ár ñöxhmu, jangutho nuꞌmu̱ da ꞌñöxtꞌa ár ñö.

6 Ngetho nuꞌmu̱ ar ꞌbe̱hñö hingi ne da goꞌma ár ñö, dá ñꞌöxtꞌmu̱. Ha nuꞌmu̱ nꞌar mꞌe̱tsa̱ da ñꞌöxi wa da ꞌñöxtꞌa ár ñö, dá goꞌma ꞌmu̱.

7 Nu ar ñꞌo̱ho̱ hingi ho da goꞌma ár ñö, ngetho di hñöxa Jö, ne ka nhekinu̱ ár nsundaꞌö, ha nu ar ꞌbe̱hñö ka nhekinu̱ ár nsu ar ñꞌo̱ho̱.

8 Ngetho nunar ñꞌo̱ho̱ hinxpa e har ꞌbe̱hñö. Nunar ꞌbe̱hñö xpa e har ñꞌo̱ho̱.

9 Nunar ñꞌo̱ho̱ himbi thoki ngetho mi honga ar ꞌbe̱hñö, nunar ꞌbe̱hñö hö, bi thoki ngetho mi honga ar ñꞌo̱ho̱.

10 Jange ar ꞌbe̱hñö mahyoni da goꞌma ár ñö, ne da nheki numansu ár ñöxhmu, ngetho handa ya e̱nxe̱.

11 Ha nuya xta jamfihu̱ ar tsi Hmu, hingi tsa̱ ga eñhu̱, nunar ñꞌo̱ho̱ hingi honga ar ꞌbe̱hñö, wa ga eñhu̱ ar ꞌbe̱hñö hingi japa ar ꞌbe̱di ar ñꞌo̱ho̱.

12 Ngetho jangu ar ꞌbe̱hñö ba po̱nga har ñꞌo̱ho̱, ar ñꞌo̱ho̱ mꞌu̱ har ꞌbe̱hñö nuya payu̱. Mödi Jö go umba ár te gatho.

13 Bense̱hu̱, hage xiñho hinda goꞌma ár ñö ar ꞌbe̱hñö núꞌmu̱ ñöwi Jö.

14 Gi pöhu̱ xiñho, njanu̱ bi hyogagihu̱ Jö, ngetho nꞌar mꞌe̱tsa̱ nꞌar ñꞌo̱ho̱ da hye̱ ár xtö da te xi ma.

15 Ha nu ar ꞌbe̱hñö nza̱tho nuꞌmu̱ da hye̱gi da te ár xtö, ngetho xi tꞌumba ár xtö ngu ar njöxañö.

16 Ha nuꞌmu̱ ja togo ne da ntsa̱ñhöki, nuje hindi te̱ñhe manꞌar ntꞌumbi, ne njapꞌu̱ nu maꞌra ya gamfi.

Nöꞌö hingi ho da tꞌo̱tꞌa hár tꞌoxi ar tsi Hmu

17 Nupya ja tema ga xiꞌahu̱ nꞌehe, ne hinga ma ga esꞌahu̱ ri nsuhu̱, ngetho hingi mhunsu̱ gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö xiñho, gi o̱thu̱ nöꞌö hingi ho.

18 Mꞌe̱tꞌo ma ga xiꞌahu̱, enö núꞌmu̱ gi o̱thu̱ ri mhuntsꞌihu̱ har nijö, di o̱de jar ñhege, ne di beni hö njapꞌu̱ nꞌa tsi tu̱i.

19 Ngetho mahyoni da njapꞌu̱, ne da nheki togo majöni ma da de̱mba ár ꞌñu ar tsi Hmu.

20 Jange núꞌmu̱ gi o̱thu̱ ri mhuntsꞌihu̱, nöꞌö gi tsihu̱ hingár tꞌoxi ar tsi Hmu.

21 Ngetho núꞌmu̱ gi ntꞌoxihu̱, nꞌa ngu nꞌa ꞌbe̱tꞌo da zise̱ ár ñhuni. Njapꞌu̱ ꞌra kotho tunthu, ha maꞌra thotho nöꞌö xi zi.

22 Hage hinte gi pe̱ꞌsu̱ ri nguhu̱ habu̱ gi ñuñhu̱ ne gi ntsithehu̱. Wa hinte gi nuthwu̱ ár nijö Jö, ne gi ne gi ꞌbe̱thwu̱ yá tsa̱ nuꞌu̱ hinte pe̱tsꞌi. Te ga xiꞌahu̱. Nuwa hö, hinga esꞌahu̱ ri nsuhu̱.

Ár tꞌoxi ar tsi Hmu

(Mt. 26:26‑29; Mr. 14:22‑25; Lk. 22:14‑20)

23 Ngetho nuga xta utꞌahu̱ nöꞌö xi utkagi ar tsi Hmu nꞌehe: Nöꞌö ar pa bi nda̱ ar tsi Hmu Hesu, nor nxuiꞌö bi gu̱ ar thuhme.

24 Ne mi wadi bi unga njamödi, bi hyeke ne bi ꞌñenö: Hñöñhu̱ gi tsihu̱, gehnu̱ ma ndoꞌyo ma da theni da gutꞌa ri tsꞌokihu̱. ꞌYo̱thu̱ njanu̱ gi bengagihu̱.

25 Nu mi wadi bi ntꞌoxi, bi gu̱ ar tꞌe̱ni ne bi ꞌñenö: Nunar tꞌe̱ninu̱ jangu nꞌar ꞌraꞌyo nkohi ma da zokꞌahu̱ Jö xta nhöꞌma ma ji. ꞌYo̱thu̱ njanu̱ núꞌmu̱ gi tsihu̱ gi bengagihu̱.

26 Jange núꞌmu̱ gi tsihu̱ ar thuhme ne gi tsihu̱ te po nunar tꞌe̱ninu̱, gi da̱hu̱ majöni ár ndöte ar tsi Hmu Hesukristo. Gi jahu̱pꞌu̱ gi to̱ꞌmhu̱ ar pa da zo̱ho̱.

Nuꞌu̱ hingi tsipa ár tꞌoxi ar tsi Hmu ngu di ꞌñepi

27 Nuꞌmu̱ nꞌa togo da zi nunar thuhmenu̱ ne nunar tꞌe̱ninu̱, ne hingi o̱tꞌa ngu di ꞌñepi, ma da tho̱xa ár ji bi nhöꞌmbabi ar tsi Hmu, ne ár ndoꞌyo bi tsꞌu̱tꞌwabi.

28 Jange tsa̱se̱hu̱ nꞌa ngu nꞌa tengu gi ꞌbu̱hu̱, ne tsihu̱ nunar thuhmenu̱ ne nunar tꞌe̱ninu̱.

29 Ngetho nöꞌö togo tsi ar thuhme ne tsi ar tꞌafi po har tꞌe̱ni, ne hingi japamasu tema di bo̱nga ár ndoꞌyo ar tsi Hmu, ntsꞌokse̱ njapꞌu̱.

30 Jange nze̱ye̱ gi hñeñhu̱, ne xi wentꞌahu̱, maꞌra xi hyoñꞌahu̱ Jö.

31 Nuꞌmu̱ ga tsa̱se̱hu̱ tengu di ꞌbu̱hu̱, hinte da tho̱xkagihu̱.

32 Ha nuꞌmu̱ da thimgagihu̱ xta ntsꞌoju̱, ar tsi Hmu ꞌraju̱ ma nju̱tguhu̱, ne njapꞌu̱ hinga möhu̱ har tsibi mahye̱giwi nu maꞌra ya meximha̱i.

33 Jange di xiꞌahu̱ tsi kuhu̱, núꞌmu̱ gi mhunsu̱ gi ntꞌoxihu̱, to̱ꞌmhu̱ nꞌa ngu nꞌa ri ñꞌohu̱.

34 Nuꞌmu̱ gi tunthuhu̱, ñuñhu̱ ha ri nguhu̱, hinte di ja te da tho̱xꞌahu̱ núꞌmu̱ gi kwathu̱ har mhuntsꞌi. Nu maꞌra ya ntꞌa̱ni ga ꞌya̱ngagihu̱, ga xiꞌahu̱ xka ñöhu̱ mꞌe̱fa xka mapꞌu̱.

12

Ya hogantꞌuni unga Jö

1 Tsi kuhu̱, di ne gi pöhu̱ xiñho nuya hogantꞌuni unga Jö.

2 Ha hingi beñhu̱, núꞌmu̱ hinge ngi pöhu̱ ár mhö Jö, ngi mꞌe̱thu̱ habu̱ gatho mi tsꞌixꞌahu̱ ma ngi ndöñhu̱ ya gone tsita.

3 Jange di ne ga xiꞌahu̱, hinjoꞌo nꞌar jöꞌi da ꞌñenö ñö xi nzimba ár tsꞌe̱di ár Hñö Jö, ne tsanga ar tsi Hmu Hesu. Ne hinjoꞌo nꞌa da ꞌñemba ar Hesu gehnu̱ ar Hmu, nuꞌmu̱ hingi pe̱ꞌspa ár Hñö Jö.

4 Ma ga xiꞌahu̱ hö, ja nze̱ye̱ ya hogantꞌuni, mödi nꞌadár Hñö Jö togo uni.

5 Ne ja nze̱ye̱ ya ꞌbe̱fi hanja ga mpe̱hu̱, mödi nꞌadar tsi Hmu di pe̱fu̱.

6 Ja nze̱ye̱ hanja nheki ár tsꞌe̱di Jö, ha gese̱ꞌö togo ungar tsꞌe̱di ne o̱tꞌa gatho.

7 Gathogihu̱ xi nheki ha ma tehu̱ ár tsꞌe̱di ár Hñö Jö, ne njapꞌu̱ ga mfa̱xu̱ nꞌa ngu nꞌa.

8 Ár Hñö Jö xi umba ꞌra da me̱ꞌsa ar hoga mfödi da ñö, maꞌra xi tꞌumba nꞌar hoga mfeni da uta maꞌra. Gathoyu̱ getꞌár Hñö Jö togo uni.

9 Maꞌra xi tꞌumba nꞌar döta ñꞌemu̱i, maꞌra xi tꞌumba ar tsꞌe̱di da o̱the ya da̱thi. Nuyu̱ nꞌehe getꞌár Hñö Jö togo xi umbi.

10 Maꞌra xi tꞌumba ar tsꞌe̱di da ꞌyo̱tꞌa ya ntꞌudi, maꞌra da mönga ya hñö xi umba Jö. Maꞌra xi tꞌumba ar mfödi da bödi ha hömpa ár Hñö Jö nꞌa togo ñö wa hinꞌö. Maꞌra xi tꞌumbabi da ñö ya hñö nꞌañꞌo, ne maꞌra xi tꞌumbabi da bödi tema di bo̱nga nuya hñöꞌu̱.

11 Ne gatho nuya ꞌbe̱fiyu̱, nꞌase̱ togo o̱tꞌe, gehnu̱ ár Hñö Jö togo hemba nꞌa ngu nꞌa ngu neꞌö da umbabi.

12 Ngetho njangu ár ndoꞌyo nꞌar jöꞌi, mödi nze̱ye̱ yá xe̱ni, nꞌadar ndoꞌyo. Njapꞌu̱tho ár nijö ar tsi Hmu Hesukristo nꞌehe.

13 Di nꞌadar ndoꞌyohu̱, ngetho nꞌatꞌwu̱ da nxixthehu̱ gatho hár Hñö Jö, wa ya xodyo wa nuꞌu̱ hingya xodyo, ya ꞌbe̱go wa ya hmu, gatho bi tꞌakagihu̱ ga höñhu̱ nꞌadár Hñö Jö.

14 Nunar ndoꞌyo ꞌmu̱, hingi nꞌadar xe̱ni, nze̱ye̱.

15 Nuꞌmu̱ da ꞌñenga ar wa: Nuga hingár me̱tigi ar ndoꞌyo ngetho hindar ꞌye̱. Hage njapꞌu̱ hingár me̱ti ar ndoꞌyo ꞌmu̱.

16 Wa nuꞌmu̱ da ꞌñenga ar gu: Hingár me̱tigi ar ndoꞌyo ngetho hindar da̱. Hage hingár me̱ti ar ndoꞌyo njapꞌu̱ ꞌmu̱.

17 Nuꞌmu̱ har da̱ da nxo̱gepꞌu̱ ar ndoꞌyo, hanja nda tsa̱ nga o̱hu̱ ꞌmu̱. Wa nuꞌmu̱ har gu nda nxo̱gepꞌu̱ ar ndoꞌyo, hanja nda tsa̱ nga mpöhu̱ ꞌmu̱.

18 Ne Jö go xi tuta nꞌa ngu nꞌa ya xe̱ni har ndoꞌyo, ngu xi neꞌö.

19 Ngetho nuꞌmu̱ nꞌadar xe̱ni di jwata xo̱ge ar ndoꞌyo, hage ar ndoꞌyo njapꞌu̱ ꞌmu̱.

20 Majöni nze̱ye̱ ya xe̱ni, ha nꞌadar ndoꞌyo.

21 Nunar da̱ hingi tsa̱ da ꞌñemba ar ꞌye̱: Hindi hoñꞌi. Nunar ñö hingi tsa̱ da ꞌñemba ar wa: Hingi jaka ar ꞌbe̱di.

22 Hinꞌö, hingi njapꞌu̱. Di xiꞌahu̱, nuꞌu̱ nheki hinte pe̱ꞌsa yá tsꞌe̱di, go xa mahyoniꞌu̱.

23 Nuya xe̱ni hintsꞌu̱ pe̱ꞌsa yá nsu, go xa di japamasuhu̱ di hethu̱. Ha nuꞌu̱ ya xe̱ni hingi nza̱tho, go di hethu̱ xiñhoꞌu̱.

24 Ngetho nuꞌu̱ ya xe̱ni xi nza̱tho, hinga mahyoni da njapamasu. Jö bi to̱ka ar ndoꞌyo, ne bi umba ár nsu nuꞌu̱ mi kꞌatꞌwi.

25 Ne njapꞌu̱ hinda nja ar ñhege, ne nꞌa ngu nꞌa da ma̱xa ár ñꞌohu̱.

26 Njapꞌu̱ nuꞌmu̱ nꞌa xe̱ni tho ar u̱gi, gatho ar ndoꞌyo tsa̱mañꞌu̱. Ha nuꞌmu̱ nꞌa xe̱ni tꞌeꞌspa ár nsu, gatho ar ndoꞌyo johyawi.

27 Di njahu̱pꞌu̱ nꞌehe. Nguju̱ ár ndoꞌyogihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ne nꞌa ngu nꞌa, nꞌa xe̱nigihu̱ di jwathwu̱ ár ndoꞌyoꞌö.

28 Ne xi ꞌñexkagihu̱ Jö har nijö: Mꞌe̱tꞌo xi ꞌñexa yá mpo̱te ar tsi Hmu, mꞌe̱fa nuꞌu̱ mönga ya hñö xi umba Jö. Ár hñu ya utate, mꞌe̱fa nuꞌu̱ o̱tꞌa ya ntꞌudi. Mꞌe̱fa nuꞌu̱ togo o̱the, ne nuꞌu̱ fa̱xte, nuꞌu̱ togo ya ndö, ne nuꞌu̱ ñö ya nꞌañꞌo hñö.

29 Hage gatho ya mpo̱te. Wa gatho mönga ya hñö xi umba Jö. Wa gatho ya utate. Wa gatho o̱tꞌa ya ntꞌudi.

30 Hage gatho xi tꞌumbabi ar tsꞌe̱di da o̱the maꞌra. Hage gatho ñö ya nꞌañꞌo hñö. Wa gatho pödi te di bo̱nga nuya hñöyu̱.

31 Umba ri mu̱ihu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nuya hogantꞌuni töte yá nsu. Ha nuga ma ga utꞌahu̱ nꞌar ꞌñu töte ár ñho.

13

Ar mhöte

1 Tsi kuhu̱, nuꞌmu̱ gar ñömhö maꞌra yá hñö ya jöꞌi, wa gar ñömhö ngu ya e̱nxe̱, ne hindi pe̱ꞌsa ar mhöte, di ñhe̱ꞌbetho nꞌar xiujö nga̱ni, wa nꞌar bo̱jö fatꞌi.

2 Nuꞌmu̱ di mömba nöꞌö xika Jö, gar pö gatho nöꞌö hindi födi, di tso ma mfeni gatho nöꞌö pö ya jöꞌi, ne gar pe̱ꞌsa nꞌar ñꞌemu̱i da tsa̱ ga japa ya tꞌo̱ho̱ da mponi, ha hindi pe̱ꞌsa ar mhöte, hinter me̱kagi.

3 Mödi ga umhö gatho ma ñho da themba ya hyoya, ne ga umhö ma ndoꞌyo da tsꞌötꞌi, ne hindi pe̱ꞌsa ar mhöte, hinte da ma̱xkagiꞌö.

4 Nöꞌö togo pe̱ꞌsa ar mhöte, xa ja ár tsꞌe̱ti, ar hogajöꞌi, ne hingi hyo̱kwa yá ñho nu maꞌra. Hingar ñꞌetsꞌi, hingar gese̱.

5 Hingar bo̱ka, hingi honse̱ ár ñho. Hingi mbo̱ ár kwe̱, ne hingi kwatatho hár mu̱i.

6 Hingi johya handa maꞌra o̱tꞌa nöꞌö hingi ho, ngetho nöꞌö togo pe̱ꞌsa ar mhöte johya da hyanda ar ñho.

7 Nöꞌö togo pe̱ꞌsa ar mhöte, tse̱tatho gatho te da ꞌñepabi, ñꞌemu̱itho gatho, hingi tsa̱ya̱ to̱ꞌma ar ñho, hingi ñhe̱gi da dö ya thogi.

8 Nunar mhöte hiñꞌotho ár ngötsꞌi. Ma da göxa ar tsꞌe̱di xi tꞌumbabi nuꞌu̱ togo mönga te xipa Jö, ma da göxa ya nꞌañꞌo hñö, ne ma da the ar pa di ja ar hoga mfeni.

9 Ngetho nꞌa xe̱nitho di pöhu̱, ne manꞌa xe̱ni xi utkagihu̱ Jö ga möñhu̱.

10 Ha nu xta epꞌu̱ ar pa ga pöhu̱ xiñho, nuna tsi xe̱nitho di pöhu̱ da göxꞌö.

11 Núꞌmu̱ ndar bötsi ndi ñö ngu nꞌar bötsi, ndi pe̱ꞌspa ár mfeni nꞌar bötsi, ne ndi handa gatho ngu handa nꞌar bötsi. Ha núꞌmu̱ nda te, ne da ñꞌo̱ho̱, da he̱pꞌu̱ nöꞌö ndi hñöxkagi nꞌar bötsi.

12 Nupya di hanthu̱ ngu nꞌar ñhe xi mboitho; nuya paꞌu̱ ma ga hanthu̱ xiñho. Nupya di pöhu̱ nꞌa xe̱nitho, ha nuꞌmú̱ hö, ma ga pöhu̱ ngu xi bökagihu̱ Jö.

13 Nupya di pe̱ꞌsu̱ ar ñꞌemu̱i, ar ndo̱ꞌmi ne ar mhöte, nuya hñuyu̱, ha nunar mhöte go töte ár nsuꞌö.

14

Ar hogantꞌuni da ñö ya nꞌañꞌo hñö

1 Umba ri mu̱ihu̱ gi pe̱ꞌsu̱ ar mhöte. Hyoñhu̱ ya hogantꞌuni unga Jö, ne nuya hogantꞌuniyu̱, hyoñhu̱ mꞌe̱tꞌo gi möñhu̱ nöꞌö xiꞌahu̱ Jö.

2 Ngetho nöꞌö togo ñö ya nꞌañꞌo hñö, hingi zo ya jöꞌi, ñöwise̱ Jö. Hinto pödi tema mö, mödi mönga nöꞌö himi fö mamꞌe̱tꞌo ngu umba ár Hñö Jö da mö.

3 Ha nöꞌö togo mönga tema xipa Jö, zo ya jöꞌi da te yá ñꞌemu̱i, da humbyá mu̱i, ne da hotꞌi.

4 Nöꞌö togo ñö ya nꞌañꞌo hñö, japase̱ ár ñꞌemu̱i da te. Ha nöꞌö mönga te xipa Jö, fa̱xa gatho ya ku da te yá ñꞌemu̱i.

5 Jange nuga di nemhö gatho gi ñömhöhu̱ ya nꞌañꞌo hñö, mödi to̱te ár ñho gi mömfu̱ te da xiꞌahu̱ Jö. Ngetho nöꞌö togo mönga te xipa Jö, töpa ár nsu togo ñö ya nꞌañꞌo hñö. Nuyu̱ xiñho, ho̱nse̱ nuꞌmu̱ ja togo da mö tema di bo̱ni, ne da ma̱xa ar nijö.

6 Tsi kuhu̱, xiꞌmu̱ ga mapꞌu̱ di ñö ya nꞌañꞌo hñö, tema ñho di hösꞌahu̱. Gar hösꞌahu̱ nꞌar ñho nuꞌmu̱ gar xiꞌahu̱ nöꞌö xi utkagi ne xi ꞌraka Jö ga mö, ne di utꞌahu̱ ya hoga mfeni xi tꞌakagi.

7 Njangu nuya nthu̱za ne ya ꞌbida, nuꞌmu̱ hindi nꞌañꞌo yá nzu̱ni, hindi födi tema thuhu da thutꞌi di zu̱ntꞌa nꞌa wa manꞌa.

8 Ha nuꞌmu̱ nꞌar kꞌaxtꞌathu̱xi hinda unga xiñho ár mꞌe̱i, nuya ndogu hinda ñhoki da ntunmꞌu̱.

9 Gi njahu̱pꞌu̱ nꞌehe, nuꞌmu̱ hinto tso yá mfeni nöꞌö te gi möñhu̱, po̱ntho gi ñöse̱hu̱.

10 Xa ja nze̱ye̱ ya hñö har ximha̱i, ne gathoꞌu̱ o yá ꞌñu tema di bo̱ni.

11 Ha nuꞌmu̱ hindi pöhu̱ tema di bo̱nga nꞌa ngu nꞌa nuya hñö mönga nöꞌö togo ñö, handgagihu̱ ngu dar me yapꞌu̱hu̱, ne njapꞌu̱ di hanthu̱ꞌö nꞌehe.

12 Jange nuꞌahu̱, xa gi nehu̱ gi pe̱ꞌspabihu̱ ꞌra ya hogantꞌuni unga Jö, umba ri mu̱ihu̱ xa gi pe̱ꞌsu̱ nuꞌu̱ da ma̱xa ya ku da te yá ñꞌemu̱i.

13 Jange nöꞌö togo ñö ya nꞌañꞌo hñö, ꞌya̱fu̱ Jö da tsa̱ gi pöhu̱ ne gi xifu̱ ya ku tema di bo̱ni nꞌehe.

14 Ngetho nuꞌmu̱ di ñöwihu̱ Jö ha manꞌar hñö hingi födi, ma hñöhu̱ matꞌajö, ha numa mfenihu̱ hinte fa̱tsꞌi.

15 Te ga pe̱hu̱ ꞌmu̱. Ma ga ñöwihu̱ Jö ha ma hñöhu̱, ga pöhu̱ nꞌehe tema di xipabihu̱. Ma ga tuthwu̱ Jö ha ma hñöhu̱, ga pöhu̱ tema di tuthwu̱ nꞌehe.

16 Ngetho nuꞌmu̱ di nsundahu̱ Jö di möñhu̱ ya mhö hingi po̱nga ma mfenihu̱, ho̱nse̱ po̱ ha ma hñöhu̱, nöꞌö togo xi ma da ꞌyo̱xtho, hanja tsa̱ da ꞌñenö, hö njapꞌu̱ nöꞌö di umfu̱ njamödi Jö, nuꞌmu̱ hingi pödi tema di möñhu̱.

17 Nuju̱ majöni di umfu̱ njamödi Jö, ha nöꞌö manꞌa o̱xkagihu̱, hinte fa̱xa nöꞌö di möñhu̱.

18 Di umba njamödi Jö di töꞌahu̱ ga ñö ya nꞌañꞌo hñö.

19 Mödi har nijö, töte ár ñho ga mönga ku̱tꞌa ya mhö ne ga pödi tema di bo̱ni, ne njapꞌu̱ ga uta maꞌra, hinge ga mönga nꞌanthebe ya nthebe ya mhö ha maꞌra ya hñö hingi födi.

20 Tsi kuhu̱, hye̱hu̱pꞌu̱ gi beñhu̱ ngu nꞌar tsi bötsi. Hö, di hñöxꞌahu̱ nꞌar tsi bötsi hingi pö ar tsꞌoki, ha gi hyanthu̱ xiñho tema gi beñhu̱ ngu nꞌar döta jöꞌi nꞌehe.

21 Jangu xi tꞌotꞌa hár Tꞌofo Jö: Ma ga zo nunar hnininu̱ ha ya nꞌañꞌo hñö ñö ya jöꞌi ꞌbu̱ maꞌra ya ha̱i, mödi njapꞌu̱ hinda ma da ꞌyo̱de, njanu̱ enga ar tsi Hmu.

22 Nuya nꞌañꞌo hñö gehnu̱ nꞌar ntꞌudi, hingi tꞌumba ya gamfi, tꞌumba nuꞌu̱ hingya gamfi. Ha nuꞌu̱ togo mönga te xipa Jö, hingi nsipa nuꞌu̱ hingya gamfi; nuyu̱ hö, nsipabi nuya gamfi.

23 Nuꞌmu̱ gatho ya ku nꞌatꞌwu̱ da mhuntsꞌi ne gatho di ñö ya nꞌañꞌo hñö, ne da yu̱tꞌa nꞌar ꞌraꞌyo wa nꞌa hingar gamfi hinte pödi, ha hinda ꞌñenö xka ꞌbe̱ ri mfenihu̱.

24 Hingi njapꞌu̱ nuꞌmu̱ gatho gi möñhu̱ nöꞌö te xi ꞌraꞌahu̱ Jö, ne da yu̱tꞌa nꞌar ꞌraꞌyo, wa nꞌa hingar gamfi, ne da ꞌyo̱xꞌahu̱, ma da zo ár mu̱i nöꞌö te gi xifu̱, ne da zo ár mfeni.

25 Ne da nhekitho gatho tema pe̱ꞌsa hár mu̱i, jange dama da nda̱ndihmö da nsundabi Jö, ne da ꞌñenö, majöni gi ꞌbu̱hwihu̱ Jö.

26 Tsi kuhu̱, nöꞌö gi pe̱hu̱ núꞌmu̱ xki mhunsu̱, nꞌa ngu nꞌa möñhu̱ nöꞌö gi höhu̱: gi tuthu̱ ya nsa̱di, gi uthu̱ ya ku. Thokwabihu̱ nöꞌö xi utꞌahu̱ Jö, gi möñhu̱ ya nꞌañꞌo hñö, wa gi möñhu̱ te di bo̱nga nuya hñöyu̱. Gathonu̱ ꞌyo̱thu̱, hyoñhu̱ da te yá jamfi ya ku.

27 Ha ho̱nse̱ ngu yoho hñu, ne ꞌramanꞌa di ñö maꞌra ya nꞌañꞌo hñö, ne di ꞌbu̱ nꞌa togo da mönga tema di bo̱nga nöꞌö mö.

28 Ha nuꞌmu̱ hinjoꞌo togo da mönga tema di bo̱nga nuya hñöyu̱, dá ñhe har nijö, ne di ñöwise̱ Jö.

29 Njapꞌu̱ nuya mönga te xipa Jö da ñö, dá ñö yoho wa hñu, ne nuya maꞌra da nu ha xiñho te mö wa hinꞌö.

30 Ne nuꞌmu̱ nöꞌö to hudi, da tꞌumba ár mhö Jö, dá ñhe nöꞌö manꞌa, ne da ñöꞌö.

31 Ngetho tsa̱ gi möñhu̱ te xi ꞌraꞌahu̱ Jö, ꞌramanꞌa gi ñöhu̱. Njapꞌu̱ da bö gatho nöꞌö hingi pödi, ne gatho da nhuꞌmba yá mu̱i.

32 Nuya togo mönga te xi xipa Jö, dá bödi da zixa nunar ntꞌuninu̱.

33 Ngetho Jö hingi numañho ar ñöxhnatho, neꞌö ar hogamꞌu̱i. Jangu o̱tꞌa ha ya mhuntsꞌi gatho nu maꞌra ya nijö, gehnu̱ gi te̱nthu̱.

34 Nuya ꞌbe̱hñö da ñhetho ha ya mhuntsꞌi, ngetho hingi tꞌumba ar se̱ki da ñö. Dá ꞌyo̱xtho nöꞌö nsipabi, ngu mönga har Tꞌofo.

35 Ha nuꞌmu̱ ne te da bödi, xta zo̱nga hár ngu da ꞌya̱mba ár döme, ngetho hingi nheki xiñho da ñö nꞌar ꞌbe̱hñö har mhuntsꞌi.

36 Beñhu̱ hinxpa po̱mpꞌu̱ ár mhö Jö, ne hingi ho̱nse̱ꞌihu̱ togo xka ꞌyo̱hu̱.

37 Ne nuꞌmu̱ nꞌa gi ka̱xmbenihu̱ gi möñhu̱ nöꞌö xiꞌahu̱ Jö, wa gi pe̱ꞌsu̱ maꞌra ya ntꞌuni unga ár Hñö Jö, pöhu̱ ꞌmu̱ nuya mhöyu̱ di otꞌahu̱, yá ꞌbe̱pate ar tsi Hmu.

38 Ha nöꞌö hingi ne da japamasu, yo gi jafu̱masu nꞌehe.

39 Jange tsi kuhu̱, umba ri mu̱ihu̱ gi möñhu̱ te xiꞌahu̱ Jö, ne hingi hñöjwu̱ togo ne da ñö ya nꞌañꞌo hñö.

40 Gatho gi ꞌyo̱thu̱ ngu di ꞌñepi, ne di o ár ꞌñu.

15

Ár menga nte nuꞌu̱ xi du

1 Tsi kuhu̱, di ne gi beñhu̱ nunar hoga mhö da xiꞌahu̱, gehnu̱ xka hñöñhu̱ ne hinxka hye̱hu̱pꞌu̱.

2 Jange xka mpo̱hu̱, nuꞌmu̱ xa gi umba ri mu̱ihu̱ gi te̱ñhu̱ nunar hoga mhö xta xiꞌahu̱. Ha nuꞌmu̱ hinꞌö, xi mꞌe̱pꞌu̱tho ri ñꞌemu̱ihu̱.

3 Ngetho mꞌe̱tꞌo xta utꞌahu̱ nöꞌö xi tꞌutkagi nꞌehe: Nunar tsi Hmu Hesukristo bi unga ár te bi gutka ma tsꞌokihu̱, ngu enga hár Tꞌofo Jö.

4 Bi tꞌa̱gi ne bi mengi bi nte manꞌagi, ngu enga har Tꞌofo nꞌehe.

5 Ne bi ñꞌudi bi hyanda ar Pedro, mꞌe̱fa bi hyanda nuꞌu̱ maꞌra yá mpo̱te.

6 Ne mꞌe̱fa bi ñꞌudi bi nꞌamahyanda mi tho ku̱tꞌanthebe ya ku. Nze̱ye̱ ꞌbu̱tho, maꞌra xi du.

7 Ne bi ñꞌudi bi hyanda ar Hakobo, mꞌe̱fa bi ñꞌudi bi hyanda gatho ya mpo̱te.

8 Ne ár ngötsꞌi bi ñꞌudi da handga, ngu nꞌar tsi ña̱xki hingi jwata yá pa.

9 Nuga go ár ngötsꞌigi gatho yá mpo̱tegihe ar tsi Hmu. Hindi ꞌñepkagi da tꞌengagi ár mpo̱tegi, ngetho ndi kumba ár nijö Jö.

10 Ha Jö xi hwëgagi xi ꞌraka nunar nsunu̱. Ne hinxi mꞌe̱di nöꞌö te xi hwëgagi, ngetho xta töta gatho nu maꞌra ya mpo̱te xta o̱tꞌa nze̱ye̱ ar ꞌbe̱fi. Mödi hingo xta pe̱se̱ga, xi ma̱xkagi ár nhwëki Jö.

11 Ngetho hinte ja nuꞌmu̱ go geke wa go geꞌu̱. Gatho di mömfe ár mhö ar tsi Hmu, ne go gehnu̱ xka ñꞌemu̱ihu̱.

12 Ha nuꞌmu̱ xta xiꞌahe ar tsi Hmu Hesukristo xki du ne bi mengi bi nte manꞌagi, hanja ꞌra gi eñhu̱ ꞌmu̱ hingi pengi da nte nuꞌu̱ xi du.

13 Nuꞌmu̱ gi eñhu̱ hingi pengi da nte nuꞌu̱ xi du, njapꞌu̱ gi ko̱ñhu̱ bi mengi bi nte ar tsi Hmu Hesukristo.

14 Ha nuꞌmu̱ ar tsi Hmu Hesukristo himbi mengi bi nte manꞌagi, xi mꞌe̱pꞌu̱ nöꞌö te xta xiꞌahe ꞌmu̱, ne hinter me̱ꞌö ri ñꞌemu̱ihu̱.

15 Ne po̱ntho yá ꞌbe̱gogihe Jö di katehe. Ngetho xta da̱he majöni di eñhe, Jö bi koꞌspa ár te manꞌagi ar tsi Hmu Hesukristo. Ne hindi njapꞌu̱ nuꞌmu̱ majöni nöꞌö gi eñhu̱ hinda mengi da nte nuꞌu̱ xi du.

16 Ngetho nuꞌmu̱ nuya xi du hingi pengi da nte, njapꞌu̱ ar tsi Hmu Hesukristo hinxi mengi xi nte ꞌmu̱.

17 Ha nuꞌmu̱ himbi mengi bi nte manꞌagi ar tsi Hmu Hesukristo, hinter mꞌe̱fi ri ñꞌemu̱ihu̱ ꞌmu̱, ne hinxi thökꞌathoꞌihu̱ ri tsꞌokihu̱.

18 Ne gatho nuꞌu̱ xi du mi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo, hage xi mꞌe̱ꞌu̱ ꞌmu̱.

19 Nuꞌmu̱ da göxkwa gatho har ximha̱i nöꞌö di to̱ꞌmhu̱ da ꞌraju̱ ar tsi Hmu Hesukristo, hwëkategihu̱, ne di töhu̱ gatho nu maꞌra ñꞌu̱da ma mꞌu̱ihu̱.

20 Nunar tsi Hmu Hesukristo, hö, bi mengi bi nte manꞌagi, ne go gehnu̱ ngu ar ꞌbe̱tꞌo sofo. Mꞌe̱tꞌo xi mengi xi nte, ne mꞌe̱fa gatho nu maꞌra.

21 Ngetho nuꞌmu̱ nꞌadar ñꞌo̱ho̱ bi ku̱tꞌa ar ndöte har ximha̱i, ma nꞌadar ñꞌo̱ho̱ bi ku̱tꞌa ar menga nte.

22 Hö, njangu ar Adan bi ku̱tꞌa ar ndöte ne gatho nda du, ar tsi Hmu Hesukristo bi ku̱tꞌa ar menga nte ne gatho nda mengi nda te.

23 Ne gatho o ár ꞌñu nꞌa ngu nꞌa. Mꞌe̱tꞌo ar tsi Hmu Hesukristo, gehnu̱ bi xokwa ar goxthi nu maꞌra. Mꞌe̱fa nuꞌu̱ togo xi jamfibi, ma da nangi xta penkꞌö nꞌehe.

24 Ne da e ar ngötsꞌi, nu xta wadi da hyo̱maha̱i gatho ya nsu, ya ndö, ne gatho nuꞌu̱ pe̱ꞌsa yá tsꞌe̱di, ne da da̱twa ár tsꞌu̱tꞌwi Jö ár Dada.

25 Ne ma da ndöthoꞌö, ha nu xta wadi da tho̱maha̱i gatho yá ñꞌu̱ni, da da̱ ar ndö.

26 Nunár ñꞌu̱ni ma da hwata ár ngötsꞌi, gehnu̱ ar ndöte.

27 Ngetho gatho te ja, xi tho̱maha̱i ne xi tsꞌe̱ꞌmba hár wa. Ne nu habu̱ enö, gatho bi tsꞌe̱ꞌmba hár wa, hingi ne da ꞌñenö xi tsꞌe̱ꞌmba nöꞌö togo bi umba nunar nsunu̱ nꞌehe.

28 Ne mꞌe̱fa nu xta wadi da tsꞌe̱ꞌmba hár wa, gese̱ ár Tꞌu̱ Jö nꞌehe ma da ñhe̱se̱ da mꞌu̱ hár wa nöꞌö togo bi hyo̱maha̱i gatho. Njapꞌu̱ Jö di ndö gatho nöꞌö te ja.

29 Nuꞌmu̱ hingi pengi da nte nuꞌu̱ xi du, tema ñho ju̱ka nuꞌu̱ togo nxixthe po̱ta nuꞌu̱ xi du. Yoꞌö o̱tꞌa njapꞌu̱ ꞌmu̱.

30 Yoꞌö di ñꞌe̱nthe ma tehe gatho ar pa ꞌmu̱.

31 Tsi kuhu̱, majöni di xiꞌahu̱, hyaxꞌmu̱ di e̱ntꞌa ma te. Ne di johya ngetho xka ñꞌemu̱ihu̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

32 Núꞌmu̱ xa da e̱ntꞌa ma te núnu̱ Efeso, po̱ntho da ntsa̱ꞌbe ya ꞌmuhu, ho̱nse̱ ndi honi nga te̱mba yá mfeni ya jöꞌi, ne nuꞌmu̱ hiñꞌotho ar menga nte, tema ñho ꞌmu̱. Ha hingi töte ár ñho ga ñuñhu̱, ga tsithehu̱, ngetho xudi ga tuhu̱, ngu mhö.

33 Yo ma gi ñhe̱hu̱ togo da hya̱ꞌahu̱, ngetho nuꞌu̱ togo ñꞌowi ya tsꞌojöꞌi ma da tsꞌomba yá hogamꞌu̱i.

34 Zo̱tꞌa ri da̱hu̱, ne hye̱hu̱ ar tsꞌoki, ngetho ꞌra hingi pöhu̱ Jö. Di ꞌbe̱tꞌa ri tsa̱hu̱ di xiꞌahu̱ njapꞌu̱.

35 Da tsa̱ gi ꞌñeñhu̱ ꞌra: Hanja ma da mengi da nte nuya xi du. Tema ndoꞌyo ma da me̱ꞌsa nu xta nanga manꞌagi.

36 Xa xka ꞌbe̱ ri mfenihu̱. Gi pöhu̱, nöꞌö te gi pothu̱, mꞌe̱tꞌo da du, ne ka da bo̱tsꞌe.

37 Nuna te gi pothu̱, hinga getꞌö ma da bo̱xa manꞌagi, ho̱nse̱ ár mu̱i ar tꞌe̱i, wa manꞌar nda̱ go po̱xꞌö.

38 Ha Jö gehnu̱ umba yá ꞌba̱i ngu bi neꞌö. Ne nꞌa ngu nꞌa ya nda̱ bi umba ár ꞌba̱ise̱, hingi ñhe̱hwi nu maꞌra.

39 Njapꞌu̱ nuꞌu̱ togo pe̱ꞌsa yá ndoꞌyo, hingi ꞌrangutho. Nꞌañꞌo ár ngo̱ ya jöꞌi, manꞌa yá ngo̱ ya ma̱ngazuꞌwe; manꞌa yá me̱ti ya hwö, ne manꞌa yá me̱ti ya tsꞌintsꞌu̱.

40 Ne nꞌañꞌo yá ndoꞌyo nuꞌu̱ ꞌbu̱hnu̱ mhetsꞌi, ne nꞌañꞌo nuꞌu̱ ꞌbu̱kwa har ximha̱i. Ne hingi ñhe̱ ár nza̱tho nuꞌu̱ ꞌbu̱hnu̱ mhetsꞌi ngu nuꞌu̱ ꞌbu̱kwa har ximha̱i.

41 Nꞌár nza̱tho ar hyadi, manꞌár nza̱tho ar zönö, ne manꞌa ár nza̱tho ya tso̱. Ne nuya tso̱ho̱ hingi ñhe̱ ár nza̱tho nꞌa ngu manꞌa.

42 Njapꞌu̱ ár menga nte nuꞌu̱ xi du, da tꞌa̱ ár ndoꞌyo tsꞌoni, ne da mengi da nanga nꞌar ndoꞌyo hinda ma da tsꞌoni.

43 Nöꞌö da tꞌa̱gi, ꞌbe̱pkagihu̱ ma tsa̱hu̱, ha nöꞌö da nangi eska ma nsuhu̱. Nöꞌö da tꞌa̱gi wentꞌatho, ha nöꞌö ma da nangi, xa di ja ár tsꞌe̱di.

44 Ma da tꞌa̱ nunar ndoꞌyonu̱ xta pe̱ꞌsu̱wa har ha̱i, ne xta mengi da nte di ñhe̱hwi ár ndoꞌyo nuya bi ꞌbu̱ mhetsꞌi. Nꞌañꞌo ar ndoꞌyo di pe̱ꞌsu̱wa har ximha̱i, ne nꞌañꞌo ar ndoꞌyo ma ga pe̱ꞌsu̱nu̱.

45 Njanu̱ xi ntꞌotꞌa har Tꞌofo: Bi thoka ar mꞌe̱tꞌo ñꞌo̱ho̱, gehnu̱ ar Adan te ár hñö. Nöꞌö ar ꞌbe̱fa Adan, gehnu̱ ar Hñö unga ar te.

46 Ne hingi ꞌbe̱tꞌo nunar ndoꞌyo ñhe̱hwi nuꞌu̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi. ꞌBe̱tꞌo nuꞌu̱ pe̱ꞌspa yá ndoꞌyo ya meximha̱i, ne mꞌe̱fa nuꞌu̱ pe̱ꞌspa yá ndoꞌyo nuꞌu̱ bi ꞌbu̱hnu̱ mhetsꞌi.

47 Nunar mꞌe̱tꞌo ñꞌo̱ho̱, ar meximha̱i bi nju̱ ar ha̱i bi thoki. Ha nunar ñoho ñꞌo̱ho̱, gehnu̱ ar tsi Hmu ar memhetsꞌi.

48 Nuꞌu̱ di hñöxa nöꞌö bi nju̱ ar ha̱i bi thoki, gehya nuya ꞌbu̱kwa har ximha̱i. Ha nuꞌu̱ di ma mhetsꞌi, di ñhe̱hwi nöꞌö xpa e mhetsꞌi.

49 Ne jangu di hñöxkagihu̱ nöꞌö ꞌbu̱kwa har ximha̱i, nꞌar pa di hñöxkagihu̱ nöꞌö xpa e mhetsꞌi.

50 Ne di xiꞌahu̱ tsi kuhu̱, nunar ndoꞌyonu̱ di pe̱ꞌsu̱wa har ximha̱i, hinda ma da hñönu̱ ár tsꞌu̱tꞌwi Jö. Hinda yu̱tnu̱ nöꞌö da tsꞌoni, hinda nthöskwi nöꞌö hinda tsꞌoni.

51 ꞌYo̱hu̱ ma ga xiꞌahu̱ nꞌar mhö himi födi: Hinga gatho ma ga hwëthu̱, mödi hö, gatho ma da mpongagihu̱ ma ꞌba̱ihu̱.

52 Ngu ár nihi nꞌar hwe̱i dama da thotho, njapꞌu̱ xta nzu̱nga ar ngöxa kꞌaxtꞌathu̱xi. Ngetho ma da thu̱xtꞌi, ne nuya xi du ma da nju̱tsꞌi da tꞌumba manꞌar ndoꞌyo hinda ma da du. Ne nuju̱ gar ꞌbu̱thu̱, ma da ꞌbongagihu̱ ma ndoꞌyohu̱.

53 Ngetho mahyoni nunar ndoꞌyonu̱ thege, da mponi, hinda mengi da du. Nupya tu, ne nuꞌmú̱, hinda thege.

54 Ne nu xta wadi da mponga nuna tu, hinda ma da thege, ne nuna thepya, hinda the ꞌmu̱. Nuꞌmú̱ hö, da tho nöꞌö enga har Tꞌofo: Xi nhwata ar ndöte, hinda mengi da me̱ꞌsa ár tsꞌe̱di.

55 Tsi ndöte, habu̱ ba ko ri mꞌite. Tsi ntꞌa̱gi, te bi ja nuya pa ngi töte.

56 Ngetho nunár mꞌite ar ndöte, gehnu̱ ar tsꞌoki, ha nunar tsꞌoki ju̱ ár tsꞌe̱di ha ya ꞌbe̱pate.

57 Ma ga umfu̱ njamödi Jö xi jaju̱ xta ntötehu̱ xta ñꞌemu̱ihu̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

58 Jange ma tsi hmöka kuhu̱, hñuxa xiñho ri ñꞌemu̱ihu̱. Yo ma gi ñhe̱hu̱ togo da ma̱sꞌa ri ñöhu̱. Ne xa gi umba ri mu̱ihu̱ gi mpe̱hu̱ hár ꞌbe̱fi ar tsi Hmu. Gi pöhu̱, gatho nunar ꞌbe̱fi gi pe̱fu̱ ar tsi Dada, hinda ma da njapꞌu̱tho.

16

Nꞌar mfa̱tsꞌi ꞌbe̱mpa ya ku

1 Nupya di xiꞌahu̱, nunar mfa̱tsꞌi ꞌbe̱mpa ya ku hyoya, te̱nthu̱ nunar mhö da ꞌbe̱pa ya nijö ꞌbu̱hnu̱ har ha̱i Ngalasia.

2 Ta̱tꞌa hñöto har ꞌbe̱tꞌo mpa, nꞌa ngu nꞌa gi ꞌweju̱ nꞌa tsi tu̱i tengu ár nze̱ye̱ xka töhu̱. Nzöñhu̱ gi kwathu̱, ne núꞌmu̱ xka tso̱mpꞌu̱, hinge ka gi ndu̱i gi johu̱.

3 Ne xka tso̱mpꞌu̱, ga pe̱hna nuꞌu̱ xka hwañhu̱, ne xka umfu̱ nꞌar he̱ꞌmi da hñöxa ar mfa̱tsꞌi ma da umba ya ku me Herusalen.

4 Ha nuꞌmu̱ xiñho ga maga nꞌehe, ga me̱ꞌbeꞌu̱.

Nuya ꞌbe̱fi beni da ꞌyo̱tꞌa ar Pablo

5 Ma ga mapꞌu̱ ga kꞌösꞌahu̱ nu xka jwadi ga tho har ha̱i Nmasedonia, ngetho mahyoni ga thohnu̱tho.

6 Di beni ga kohwihu̱ ꞌra ya tsi pa. Nuꞌmu̱ da tsa̱ ga ꞌbu̱hwihu̱ ga to̱ꞌmi da tho ya tse̱, ne mꞌe̱fa gi ꞌraju̱ nꞌar hoga ntꞌedi, ga ju̱ ma ꞌñu habu̱ gar ma.

7 Ngetho nupya hindi ne ga nuꞌahu̱ nhixtꞌitho. Di ne ga ꞌbu̱pꞌu̱ ꞌra ya tsi pa, nuꞌmu̱ da ꞌraka nse̱ki Jö.

8 Ma ga ꞌbu̱kwatho Efeso, ga to̱ꞌmi da tho ar da̱ngo Pentekoste.

9 Ngetho xa xi xo ar goxthi tsa̱ ga pe̱pa ar tsi Hmu. Di to̱ꞌmi ga tö nze̱ ya jöꞌi, mödi ja nze̱ye̱ togo hingi ne da hye̱gagi.

10 Núꞌmu̱ da zo̱mpꞌu̱ ar ku Timoteo, hyanthu̱ di ꞌbu̱i xiñho, ngetho nöꞌö, o̱tꞌwa ár ꞌbe̱fi Jö nguga nꞌehe.

11 Jange numansuhu̱ ne umfu̱ nꞌar hoga ntꞌedi da pengi da e da kꞌöskagi, ngetho di to̱ꞌmi da zo̱hwi nu maꞌra ya ku.

12 Ha nu ar tsi ku Apolo, da a̱pa ar möte nda me̱wi ya ku ma nda kꞌösꞌahu̱. Himbi ne bi mapya, mödi da mapꞌu̱, nu xta nja ár mpongi.

Ya ngöxanze̱ngwa

13 Zo̱tꞌa ri da̱hu̱, ze̱ta ri ñꞌemu̱ihu̱. Yo gi wenthu̱, ne xa gi no̱xju̱.

14 Gatho nöꞌö te gi ꞌyo̱thu̱, gi pe̱ꞌsu̱ ar mhöte gi ꞌyo̱thu̱.

15 Tsi kuhu̱, gi pöhu̱ ar ku Tefa ne yá mëni. Gehyu̱ ya ꞌbe̱tꞌo ku xi jamfi núnu̱ Akaya, ne xi ꞌye̱ntyá teyu̱ da ma̱xa ya gamfi.

16 Di a̱ꞌahu̱ ar möte gi ꞌyo̱thu̱ gatho nuya fa̱xte nguꞌu̱, ne nuꞌu̱ tsa̱bi mpe̱ hár ꞌbe̱fi Jö.

17 Da njohya bi zo̱ ar ku Tefa, ar Fortunato ne ar Akaiko, gehyu̱ togo po̱tꞌahu̱ ꞌbu̱kwa.

18 Ngetho bi hubga ma mu̱i ne ri mu̱ihu̱ nꞌehe, jange numañhobihu̱ nuya kuyu̱.

19 Ze̱ngwaꞌihu̱ ya ku mhuntsꞌa ha ya nijö ꞌbu̱kwa har ha̱i Asia. Ne ar Akila, ar Prisila ne ya ku mhuntsꞌa ha yá nguꞌu̱, gathoyu̱ ze̱ngwaꞌihu̱ har mhöte unga ar tsi Hmu.

20 Ze̱ngwaꞌihu̱ gatho ya ku ꞌbu̱ ingekwa. Nze̱ngwahu̱ nꞌa ngu nꞌa, ñhu̱hu̱ ngu gar kuhu̱.

21 Nuga dar Pablo, di pe̱ñꞌahu̱ nunar nze̱ngwanu̱ di otꞌase̱.

22 Nöꞌö togo hingi mö ar tsi Hmu Hesukristo, dá zu̱twa ár kwe̱ Jö. Ar tsi Hmu Hesukristo ꞌba̱pꞌu̱tho da ehe.

23 Dá hyexꞌathoꞌihu̱ ár nhwëki ar tsi Hmu Hesukristo.

24 Di möꞌahu̱ gi gathohu̱ har mhöte unga ar tsi Hmu Hesukristo. Dá njapꞌu̱.

ÁR ÑOHO AR KORINTIO

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

ÁR ÑOHO AR KORINTIO

Ár ñoho ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pablo bi me̱mpa ya me Nkorinto

1

Ar nze̱ngwa

1 Dar Pablo, ár mpo̱tegi ar tsi Hmu Hesukristo ngetho njapꞌu̱ bi ne Jö. Nuga ne ar ku Timoteo, di pe̱ñꞌahe nunar he̱ꞌminu̱, nuꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ Nkorinto, ne gatho ya ku gi ꞌbu̱hu̱ har ha̱i Akaya.

2 Jö ma tsi Dadahu̱ ne ar tsi Hmu Hesukristo da ꞌraꞌahu̱ ár nhwëki ne ar hogamꞌu̱i.

Ya thogi bi tho ar Pablo

3 Nsunda Jö ár Dada ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo. Gehnu̱ ma Dadahu̱ hwëgagihu̱ ne ma Jöhu̱ togo hubga ma mu̱ihu̱.

4 Gehnu̱ togo hubga ma mu̱ihu̱ núꞌmu̱ di thohu̱ ya thogi, ne njapꞌu̱ da tsa̱ ga huꞌmbabihu̱ yá mu̱i togo tho ar thogi ngu xta thohu̱. Di huꞌmbabihu̱ yá mu̱i ngu xi njakagihu̱ nꞌehe.

5 Ngetho jangu xa di thohu̱ ya dumu̱i di te̱ñhu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, njapꞌu̱tho nꞌehe di ñhehwihu̱ ár humamu̱i.

6 Ha nuꞌmu̱ xta thohe ya thogi, di to̱ꞌmhe da nhupꞌa ri mu̱ihu̱ ne da ma̱xꞌahu̱ gi kꞌonju̱. Ha nuꞌmu̱ nhubgagihe ma mu̱ihe, njapꞌu̱tho nꞌehe di to̱ꞌmhe da nhupꞌa ri mu̱ihu̱, ne da ma̱xꞌahu̱ gi tse̱thu̱ ya thogi, di hñöxa nuya di thohe nꞌehe.

7 Ne jangu gi thohu̱ ya thogi nguje, hindi tsa̱ya̱he di to̱ꞌmhe njapꞌu̱ da nhupꞌaꞌihu̱ ri mu̱ihu̱ nguje nꞌehe.

8 Tsi kuhu̱, di nehe gi pöhu̱ nuya ntꞌu̱tsa da thohe núnu̱ Asia. Xa bi tꞌo̱tkagihe ar tsꞌomꞌu̱i ne bi the ma tsꞌe̱dihe, ndi beñhe ja nga kohenu̱.

9 Da e̱ntꞌase̱he nda thöga ma tehe. Njapꞌu̱ hinge nga jamfihe ma tsꞌe̱dise̱he, ho̱nse̱ nga to̱ꞌmhe ár mfa̱tsꞌi Jö togo ju̱xa nuya xi du.

10 Gehnu̱ togo bi ma̱xkagihe, fa̱xkagihepya, ne di ka̱xmbenihe da ma̱xkagihe ga kꞌonje maꞌra ya thogi ngunu̱.

11 Ha nuꞌahu̱, nuꞌmu̱ gi fa̱xkagihe gi ꞌya̱fu̱ Jö, ma da nja nze̱ye̱ nꞌehe togo da umbabi njamödi xi hwëgagihe nöꞌö xka ꞌya̱pabihu̱.

Yoꞌö ar Pablo himbi ma Nkorinto ngutꞌa

12 Di johyahe, ngetho ma mfenihe xikagihe xta ꞌyohe xiñho ngu utkagihe Jö, ne hinxta yoꞌthe ma mfenihe. Hinxta ꞌbu̱hewa har ximha̱i ngu yá mfeniꞌu̱, xta te̱mfe ár nhwëki Jö. Xta ꞌbu̱he nꞌar hogamꞌu̱i hár nthandi ya meximha̱i, mꞌe̱tꞌo ha ri nthandihu̱.

13 Nöꞌö xta otꞌahe, di pöhe gehnu̱ tso ri mfenihu̱, hinge manꞌar mfeni. Ne di ka̱xmbenihe ma gi pöhu̱ xiñho xo̱ge.

14 Ngu ya xka pökagihe nꞌa tsi tu̱i, go ma ga jaꞌahe gi njohyahu̱. Ha nuꞌahu̱ go ma gi jakagihe ga njohyahe nꞌehe, núꞌmu̱ xta menga ar tsi Hmu Hesukristo.

15 Gehnu̱ ar mfeni ndi pe̱tsꞌi. Jange da bemhö nga thopꞌu̱ mꞌe̱tꞌo núꞌmu̱ nda po̱ni nga ekwa Nmasedonia, ne ngi njohyahu̱ ga tso̱ñꞌahu̱ yoꞌgi.

16 Hö, njapꞌu̱ ndi beni nga thopꞌu̱tho nga kꞌösꞌahu̱ ne nga ekwa Nmasedonia. Ne mꞌe̱fa nga penkpꞌu̱ manꞌagi, ne ngi fa̱xkagihu̱ nga ju̱ ma ꞌñu nga ma har ha̱i Nhudea.

17 Núꞌmu̱ nda benga gathoyu̱, hage ndi ñꞌöntꞌu̱tho. Wa ndi ñhe̱ꞌbe ya meximha̱i yotꞌa yá ne nꞌandi mö hö, ne nꞌandi hinꞌö.

18 Jö hingi yotꞌa ár ne, jange nuje nꞌehe hindi möñhe hö ne hinꞌö.

19 Ngetho ár Tꞌu̱ Jö ar tsi Hmu Hesukristo, nöꞌö togo da da̱tꞌahe majöni, nuga, ar ku Silbano ne ar ku Timoteo, nunar tsi Hmunu̱ hingi yotꞌa ár ne. Hár mꞌu̱inu̱, ka da̱tkagihu̱nu̱ nöꞌö majöni.

20 Ngetho hár te ar tsi Hmu Hesukristo, ka bi nhekinu̱ gatho yá ñhötꞌi Jö. Jange di eñhu̱, hö njapꞌu̱, núꞌmu̱ di eꞌspabihu̱ ár nsu Jö.

21 Jö go bi ze̱tkagihu̱ ma ñꞌemu̱ihu̱ hár ꞌñu ar tsi Hmu Hesukristo, ne bi hñuskagihu̱ ár Hñö.

22 Ne njapꞌu̱ bi ꞌwegagihu̱ ngu yá me̱tigihu̱ꞌö. Gehnu̱ ar Hñö da höñhu̱ ha ma mu̱ihu̱ ngu nꞌar ꞌbe̱tꞌo ñhötꞌi, ne di to̱ꞌmhu̱ ga höñhu̱ xo̱ge mꞌe̱fa.

23 Ha nuga hinxta thopꞌu̱tho Nkorinto, ngetho di tsu ga zoꞌahu̱ ntsꞌe̱di, ne ga tso̱tꞌa ri mu̱ihu̱. Jö pödi di mönga majöni, ne di etꞌa made ma te hindi kate.

24 Hindi nehe ga jaꞌahe gi ñꞌemu̱ihu̱ ngu di neje. Nöꞌö di nehe, ga fa̱xꞌahe gi pe̱ꞌsu̱ ar johya, ngetho di pöhe xi nze̱di ri ñꞌemu̱ihu̱.

2

1 Jange nupya xta beni hinga pengi ga mapꞌu̱ ga jaꞌahu̱ da zo̱tꞌa ri mu̱ihu̱.

2 Ngetho nuꞌmu̱ da zo̱tꞌa ri mu̱ihu̱, togo da hubga ma mu̱i ꞌmu̱. Hage hingo nuꞌu̱ togo xta tso̱tꞌwa yá mu̱i.

3 Núꞌmu̱ nda otꞌahu̱, da japꞌu̱ ndi honi gi jaju̱ ga njohya xka tso̱mpꞌu̱, hinge gi jaju̱ da du ma mu̱i. Di ka̱xmbeni, nuꞌmu̱ di johya, gi johyahu̱ nꞌehe.

4 Ngetho xa mi tuka ma mu̱i ne ndi zoni núꞌmu̱ da otꞌahu̱ mꞌe̱tꞌo. Hinge ndi ne nga tso̱tꞌa ri mu̱ihu̱, ndi ne ngi pöhu̱ xa di pe̱sꞌahu̱ nꞌar döta mhöte.

Ar Pablo pumbabi nöꞌö togo xki ntsꞌoki

5 Ha nuꞌmu̱ ja nꞌa togo xi jakagi xi du ma mu̱i, hinge xi jakase̱ga. Tsa̱ ga möñhu̱ xi zu̱ꞌahu̱ nꞌa tsi tu̱i nꞌehe, hindi ne ga eñhu̱ thota ár nze̱ye̱.

6 Hñöjwu̱, di za̱ ár mfe̱i nöꞌö togo nze̱ye̱ꞌihu̱ ga kuhu̱.

7 Ha nupya mahyoni gi pumbabihu̱ ne hñuꞌmbabi ár mu̱i, yo ma da du ar tsꞌoni.

8 Jange di a̱ꞌahu̱ gi uthwu̱ manꞌagi da hyandi gi pe̱ꞌsfu̱ ar mhöte.

9 Da otꞌahu̱ nor he̱ꞌmi nꞌehe, ndi ne nga pödi ha gi o̱hu̱ gatho nöꞌö di xiꞌahu̱, wa hinꞌö.

10 Ne nöꞌö togo gi pumbabihu̱, nuga nꞌehe. Hö, nuga xta pumbabi nuꞌmu̱ di jamhö te ga pumbabi. Xta japꞌu̱ di honga ri ñhohu̱ hár nthandi ar tsi Hmu Hesukristo.

11 Ne njapꞌu̱ hinga xojwu̱ ar ꞌñu ar tsꞌondöhi. Di pöhu̱ honga hanja da ku̱tꞌa ya tsꞌomfeni.

Ar Pablo xa mi tupa ár mu̱i mi ꞌbu̱hnu̱ Ntroa

12 Núꞌmu̱ nda tso̱nu̱ Ntroa nga mömbahmö ár hoga mhö ar tsi Hmu Hesukristo, da nu xki xogagi ar goxthi.

13 Mödi xa mi tuka ma mu̱i, ngetho hinda nthe̱ꞌbenu̱ ma tsi ku Tito. Jange da ñꞌeꞌbe ya ku, ne da ju̱ ar ꞌñu da ekwa har ha̱i Nmasedonia.

Nuꞌmu̱ di ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, hyaxꞌmu̱ di tötehu̱

14 Jamödi Jö jakagihu̱ hyaxꞌmu̱ ga ntötehu̱, ngetho di ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Ne hagatho di ñꞌuhu̱ nunar hoga mfödi, ngu nꞌar hogañu̱ni habu̱ gatho tso̱ni.

15 Jö nugagihu̱ di pe̱ꞌsfu̱ ár hogañu̱ni ar tsi Hmu Hesu, di nxañhu̱ madeda nuꞌu̱ xi mpo̱ho̱ ne nuꞌu̱ hinxi mpo̱ho̱.

16 Nuya xi mꞌe̱di tsa̱ꞌu̱ ngu nꞌar ñu̱ni hote, ha nuya xi mpo̱ho̱, ngu nꞌar ñu̱ni umba ar te. Togo tsa̱hmö da ꞌyo̱tꞌa nuya ꞌbe̱fiyu̱.

17 Nuje hindi pa̱thwe ár mhö Jö, ngu o̱tꞌa nze̱ye̱ honi da dö ar bojö. Nuje xintꞌaxi ma mfenihe di möñhe nöꞌö ꞌrakagihe Jö, ngetho di pöhe di ꞌbu̱he hár nthandiꞌö, ne di ꞌbu̱ꞌbehe ar tsi Hmu Hesukristo.

3

Yá ꞌbe̱gogihe Jö di möñhe ar ꞌraꞌyo nkohi

1 Hage di hoñhe manꞌagi gi numañhogihe. Wa di hoñhe ga hösꞌahe nꞌar he̱ꞌmi di ñömañhogihe, ne xka po̱ñhe gi ꞌrakagihe nꞌa ngu o̱tꞌa nu maꞌra.

2 Gese̱ꞌihu̱ ngu ma he̱ꞌmiꞌihe xi thuska ha ma mu̱ihe, gehnu̱ to gatho pödi ne gatho nehe.

3 Njapꞌu̱ nheki ngu yá he̱ꞌmiꞌihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, xi tꞌe̱nkꞌa ha ma ꞌye̱he. Hinge ho̱nse̱ xi tꞌotꞌi, pe̱wi ár Hñö Jö. Hinge ha ya nxindo, ha yá mu̱i ya jöꞌi.

4 Xta möñhe njapꞌu̱ ngetho di ka̱xmbenihe di ꞌbu̱ꞌbehe xiñho Jö, fa̱xkagihe ar tsi Hmu Hesukristo.

5 Hinge di beñhe xa di pe̱ꞌse ar tsꞌe̱di te gatho ga o̱the. Jö go ꞌrakagihe ar tsꞌe̱di ga pe̱he nunar ꞌbe̱finu̱.

6 Geꞌö togo bi hñuxkagihe, ne bi ꞌrakagihe ar tsꞌe̱di ga mpe̱he har ꞌraꞌyo nkohi. Hinge di te̱ñhe ya ꞌbe̱pate xi tꞌotꞌi, gese̱ ár Hñö Jö otkagihe ar ꞌñu. Ngetho ya ꞌbe̱pate tsixkagihu̱ har ndöte, ha nunár Hñö Jö ꞌrakagihu̱ ar te.

7 Ha nuꞌmu̱ nuya ꞌbe̱pate bi tꞌuni xki tꞌotꞌa ha ya nxindo, xa mi pe̱ꞌsa ár nsu, jange nuya me Israel himi tsa̱ nda hyandwa ár hmi ar Moise xa mi hyatsꞌi, mödi mꞌe̱fa ma nda the xo̱ge,

8 tenguhmö ár döta ár nsu ar ꞌraꞌyo nkohi pe̱pya ár Hñö Jö.

9 Ngetho nuꞌmu̱ nuya ꞌbe̱pate tsixa har ꞌbe̱xui ya jöꞌi, bi tꞌunga mi nhekiwi ar nsunda, xa töte ár nsunda ar ꞌraꞌyo nkohi, japi da mꞌu̱ xiñho ya jöꞌi hár nthandi Jö.

10 Nuya ꞌbe̱pate mi pe̱ꞌshmö ár nsu, hingi tsa̱ da ñhuxkwi ár nsu nunar ꞌraꞌyo nkohi.

11 Ngetho nuꞌmu̱ nöꞌö thege bi me̱ꞌsa ár nsu, tenguhmö ár nsu nöꞌö hinda ma da thege.

12 Ngetho di pe̱ꞌse nꞌar döta ndo̱ꞌmi, jange hindi ntsuhe ga möñhe ar hoga mhö.

13 Hindi ñhe̱ꞌbehe ar Moise togo mi koꞌma ár hmi, ne njapꞌu̱ nuya me Israel hinge nda hyanda hanja nda the nunar hyatsꞌi xki thutsꞌi nda thege.

14 Ha nuyá mfeniꞌu̱ bi jotꞌi, ne nuya payu̱ núꞌmu̱ néꞌu̱ ar nkohi mi ja mamꞌe̱tꞌo, jotꞌatho yá da̱. Ngetho ho̱nse̱ ar tsi Hmu Hesukristo tsa̱ da hñökwabiꞌu̱ ar dutu kotwabi yá hmi.

15 Njapꞌu̱tho nuya payu̱, núꞌmu̱ néꞌu̱ ár tꞌofo ar Moise, wande nunar dutunu̱ kotwa yá mfeni.

16 Ha nu xta ñꞌemu̱i ar tsi Hmu, da da̱ ar dutu kotwa yá da̱.

17 Ngetho ar tsi Hmu geꞌö ar Hñö, ne nuꞌu̱ togo pe̱ꞌspa ár Hñö Jö, hinte ja te kotꞌi.

18 Nuju̱ hinte kobgagihu̱ ma da̱hu̱. Di hanthwu̱ ár nsunda ar tsi Dada ngu ha nꞌar ñhe. Ne ár Hñö Jö ꞌyo di pa̱tkagihu̱ di hñuxa ár nsunda ha ma mꞌu̱ihu̱, ne ga tso̱ñhu̱ di hñöxkagihu̱ ar tsi Hmu.

4

1 Jange nuje hindi wenthe di pe̱he nunar ꞌbe̱fi xi hwëgagihe Jö.

2 Hindi mpe̱je ntꞌögitho, hindi ntsa̱je. Hindi o̱the xi ntsꞌogagihe, hindi pa̱thwe ár mhö Jö. Nöꞌö di pe̱he, di uhe ár mhö Jö majöni ha ma mꞌu̱ihe, gehnu̱ numañho ya jöꞌi di o̱the hár nthandi Jö.

3 Ha nuꞌmu̱ ꞌra xi tꞌökwabi, hingi tsa̱ da bö ar hoga mhö di möñhe, gehyu̱ di ma da mꞌe̱di.

4 Ar tsꞌondöhi togo ar ndö nuya ngöxapayu̱, xi gotꞌwa yá da̱ nuꞌu̱ hingi ne da gamfi. Ne njapꞌu̱ hinda zu̱twa ár hyatsꞌi ar hoga mhö utwa ár nsunda ar tsi Hmu Hesukristo, togo di hñöxa Jö ar tsi Dada.

5 Nuje hindi no̱ñhese̱ ma mꞌu̱ihe. Nöꞌö di pe̱he, di ꞌyoñhe ar mhö, di eñhe nunar tsi Hmu Hesukristo gehnu̱ ar Hmu, ne nuje ngu ri ꞌbe̱gogihe. Di o̱the njapꞌu̱ ngetho di pe̱fe ar tsi Hmu Hesukristo.

6 Ngetho Jö togo bi japa ar ñotꞌi nda hyaꞌsa madedar ꞌbe̱xui, go bi xoga ma mfenihu̱ ga hanthwu̱ ár nsunda Jö nheki hár hmi ar tsi Hmu Hesukristo.

Hyaxꞌmu̱ ga ꞌbu̱hu̱ har ñꞌemu̱i

7 Nunar döta mꞌe̱tsꞌinu̱ xi ꞌrakagihu̱ Jö, jwata ha ma ndoꞌyohu̱ ngu nꞌar tsi tsꞌo̱ibo̱ha̱i. Ne njapꞌu̱ da nheki nunar döta tsꞌe̱dinu̱ go unga Jö, hingo ma tsꞌe̱dise̱hu̱.

8 Nuje di pe̱fe ar tsi Hmu, xa xi ntsꞌibgagihe, mödi tsa̱da ga ꞌñöñhe. Nꞌandi hindi pöhe te ga pe̱he, ne hindi ꞌbe̱he ar tsꞌe̱ti.

9 Njukagihe, ha hingi kꞌatꞌa togo da ma̱xkagihe. Tꞌe̱ntkꞌathogihe, mödi hinxi nhwatkagihe.

10 Habu̱ gatho di ꞌyohe, di ñꞌe̱nthe ár ndöte ar tsi Hmu Hesukristo, di hoñhe da nheki ha ma ndoꞌyohe ár teꞌö.

11 Nuya di ꞌbu̱he, hyaxꞌmu̱ di e̱nthe ma tehe da tho, ngetho di te̱ñhe ar tsi Hmu Hesukristo. Ne nunár te ar tsi Hmu da nheki ha ma ngöxandoꞌyohe.

12 Nuje di nto̱xe ar ndöte di hösꞌahe ar hoga mhö, ha nuꞌahu̱ gi höñhu̱ ar te hinda götsꞌi.

13 Ngu enga har Tꞌofo: Da ñꞌemu̱i, jange da ñö. Nuje nꞌehe di pe̱ꞌse nunar mfeninu̱, jange di möñhe nunar mhönu̱, ngetho di ñꞌemu̱ihe.

14 Di pöhe, nuna togo bi gu̱xa har ndöte ar tsi Hmu Hesukristo, ma da gu̱xkagihu̱ nꞌehe mahye̱gi ngu bi gu̱xa ar tsi Hmu, ne da ꞌba̱bgagihu̱ mahye̱gi habu̱ bi ꞌba̱ꞌö.

15 Ngetho nuya thogiyu̱ di thohe, da thohe di hoñhe ri ñhohu̱, ne da zu̱ ma nze̱ye̱ nunár nhwëki Jö. Njapꞌu̱ di nze̱ye̱ togo di umba njamödi Jö, ne di nsundabi nꞌehe.

16 Jange hingi wentꞌa ma ñꞌemu̱ihu̱. Mödi nunar ndoꞌyonu̱ di hanthu̱ thege, ha nunu̱ mbo ha ma mu̱ihu̱, ꞌyo di nꞌaꞌyo hyaxꞌmu̱.

17 Ngetho nuna nꞌa tsi tu̱i ya ntꞌu̱tsa di thohu̱, fa̱xkagihu̱ da hñuxa nunar döta nsunda to̱bgagihu̱.

18 Hindi huxa ma da̱hu̱ nuya te tsa̱ ga hanthu̱wa, ngetho nuyu̱ ma da thege. Nuju̱ di huxa ma da̱hu̱ nuꞌu̱ hingi nheki ne hiñhamꞌu̱ ma da thege.

5

1 Di pöhu̱, nu xta nhwata nunar ndoꞌyonu̱ ngu nꞌar ngu di ꞌbu̱hu̱wa har ximha̱i, ma da tꞌakagihu̱ manꞌar ngunu̱ mhetsꞌi, hinxi hoka nꞌar ñꞌo̱ho̱, xi hokase̱ Jö, ne hiñhamꞌu̱ da thege.

2 Jange nuya payu̱ di ꞌbu̱thu̱ har ngunu̱, di göꞌsu̱ di to̱ꞌmhu̱ da thetkagihu̱ ar ꞌraꞌyo ngu bi janu̱ mhetsꞌi.

3 Njapꞌu̱ ma da thetkagihu̱ nꞌar ꞌraꞌyo he, hinge ga ꞌbu̱hu̱ tsi nthe̱mfotho.

4 Ngetho nuꞌu̱ di ꞌbu̱hu̱ ha nunar ngunu̱, tupka ma mu̱ihu̱ di zoñhu̱. Hindi nehu̱ da thömgagihu̱ ma dutuhu̱. Nöꞌö di nehu̱, da thetkagihu̱ nꞌar ꞌraꞌyo. Ne nunar ꞌraꞌyo ndoꞌyo ngu nꞌar dutu hiñhamꞌu̱ da thege, da goꞌma nöꞌö manꞌa thege.

5 Nöꞌö togo bi hyógagihu̱ nga thohu̱ njanu̱, gehnu̱ Jö. Ne xi ꞌrakagihu̱ ár Hñö, xi ꞌbe̱tꞌogihu̱, ne njapꞌu̱ di pöhu̱ ga höñhu̱ xo̱ge mꞌe̱fa.

6 Jange hyaxꞌmu̱ di johya di ndo̱ꞌmhu̱. Ne di pöhu̱, nuꞌmu̱ di ꞌbu̱thu̱ ha ma ndoꞌyohu̱, hindi ꞌbu̱hwithohu̱ ar tsi Hmu.

7 Nuju̱ hindi te̱ñhu̱ nöꞌö di hanthu̱, di te̱ñhu̱ nöꞌö hindi hanthu̱, ho̱nse̱ di ñꞌemu̱ihu̱.

8 Nuju̱ di ndo̱ꞌmhu̱, jange xa di nemhöhu̱ ga he̱hu̱ nunar ndoꞌyonu̱, ne ga ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu.

9 Jange ma ga umba ma mu̱ihu̱ ga o̱thu̱ nöꞌö neꞌö, wa hindi ꞌbu̱hwithohu̱, wa gar ꞌbu̱hwihu̱nu̱.

10 Ngetho mahyoni gatho ma ga ꞌba̱hu̱ da hñöskagihu̱ majöni ar tsi Hmu Hesukristo. Ne ga höñhu̱ ma nthöhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa tengu xta mpe̱hu̱ núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱thu̱ har ndoꞌyo.

Ar ꞌbe̱fi ñhogamu̱i

11 Nuje di tsufe Jö, jange di umba ma mu̱ihe ga pomfe yá mu̱i ya jöꞌi. Jö pödi xiñho tema di pe̱ꞌse ha ma mu̱ihe, ne di ka̱xmbenihe njapꞌu̱ gi pökagihe nꞌehe.

12 Hindi hoñhe gi numañhogihe manꞌagi. Nöꞌö di nehe, gi ꞌñeskagihe ma nsuhe. Ne gi pe̱ꞌsu̱ tema gi thöthwu̱ nuꞌu̱ exase̱ yá nsu, nete nöꞌö oxta mañö, hingi japamasu nöꞌö di ꞌñe mbo.

13 Nuꞌmu̱ xta ꞌbe̱ ma mfenihe, di o̱the di nsundahe Jö. Ha nuꞌmu̱ di benthe, di pe̱pꞌahe di hoñhe ri ñhohu̱.

14 Gatho nöꞌö di o̱the, di jahepꞌu̱ ngetho ár mhöte ar tsi Hmu tökagihe. Di pöhe, nuꞌmu̱ bi du nꞌa po̱ta gatho, po̱ntho bi du gatho nꞌehe.

15 Nöꞌö bi du bi po̱ta gatho, ne nuꞌu̱ togo tetho, hinda mꞌu̱i da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö neꞌu̱. Da mꞌu̱i da me̱pa nöꞌö togo bi du, ne bi mengi bi nte bi döpa ár ñhoꞌu̱.

16 Jange nupya dimapꞌu̱, hinga ma ga hanthu̱ maꞌra ngu bense̱ ya jöꞌi. Hinga hanthu̱ njapꞌu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, mödi xta pöhmöhu̱ ngu benga ya jöꞌi.

17 Nöꞌö togo ꞌbu̱hwi ar tsi Hmu Hesukristo, xi nꞌaꞌyo ár te. Nunar mꞌu̱i mi ꞌbu̱ mahamꞌu̱, xi thogi, ne xi me̱ꞌsa nꞌa maꞌraꞌyo.

18 Gathoyu̱ xi ꞌraju̱ Jö, togo ba tsigagihu̱ nga ñhogamu̱iwihu̱ꞌö hár te bi unga ar tsi Hmu Hesukristo. Ne xi ꞌrakagihu̱ ar ꞌbe̱fi ga xifu̱ maꞌra da ñhogamu̱iwi Jö nꞌehe.

19 Ga möñhu̱, Jö xi ñhogamu̱iwi ya jöꞌi hár te bi unga ar tsi Hmu Hesukristo, ne hingi tsꞌiꞌspa ntꞌofo yá tsꞌoki. Ne xi zogagihu̱ ar ꞌbe̱fi ga jafu̱ da nu̱nga nunar mhönu̱ ñhogamu̱i.

20 Nuje dar mꞌe̱hnihe di po̱the ar tsi Hmu Hesukristo, ne po̱ntho Jö go zoꞌahu̱. Jange di xiꞌahu̱ hár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo: Ñhogamu̱iwihu̱ Jö.

21 Nöꞌö togo himbi ꞌyo̱tꞌa ar tsꞌoki, bi thandi ngu ar tsꞌokte, njapꞌu̱ bi po̱kagihu̱. Ne nuju̱ ndar tsꞌoktehu̱, bi thangagihu̱ hinte ma tsꞌoki di tuhu̱ hár nthandi Jö, ngetho di ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

6

1 Nuje ngu yá ma̱xtegihe ar tsi Hmu, di xiꞌahe hingi fe̱sfu̱ ya ñho xi hwëkꞌahu̱ Jö.

2 Ngetho ngu enga har Tꞌofo:

Ha ya hoga pa xta o̱xꞌaꞌi,

ne xta fa̱xꞌaꞌi har pa mpo̱ho̱.

Ha gi o̱hu̱, gehnu̱ ar hoga papya, ne ar pania ar pa mpo̱ho̱.

3 Di ntsuñhe hinto di nehe ga jafe da mfetsꞌe, ne njapꞌu̱ hinto di pe̱ꞌsa te da ñömañꞌu̱ ma ꞌbe̱fihe.

4 Nöꞌö di pe̱he, di umba ma mu̱ihe da nheki yá ꞌbe̱gogihe Jö. Di pe̱ꞌse ar tsꞌe̱ti di thohe ya thogi. Te gatho di kꞌathe, di thohe ya dumu̱i.

5 Di thohe ya mfe̱i, njokagihe ha ya fa̱di. Hexkathogihe ya jöꞌi ꞌbu̱tho da hyogagihe. Xa di thohe ar ꞌbe̱fi, di a̱ ma tꞌöhöhe, di thohe ar thuhu.

6 Nhekitho yá ꞌbe̱gogihe Jö ngetho di ꞌbu̱he nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi. Xta ꞌñuhe ar hoga mfödi xi tꞌaje, xta pe̱ꞌsfe ar tsꞌe̱ti maꞌra, ne di ꞌbu̱he ga fa̱xe togo honi. Tsixkagihe ma mfenihe ár Hñö Jö, ne di pe̱ꞌse nꞌar mhöte hingi oxta mañö.

7 Di möñhe ar mhö majöni. Jö ꞌrakagihe ar tsꞌe̱di ne ar hogamu̱i, fa̱xkagihe habu̱ gatho ga ntötehe.

8 ꞌRa eskagihe ma nsuhe, maꞌra nugagihe hinter mꞌe̱kagihe. Ñhömañꞌu̱gihe ne ñhömañhogihe. Nhugagihe ngu dar nemhñöhe, ha di möñhe nöꞌö majöni.

9 Nhugagihe ngu ya nꞌañꞌo, mödi fökagihe. Nꞌandi ya ꞌbu̱tho da thoje, ha di ꞌbu̱the. Xa di thohe ya mfe̱i, ne hinxi thogathogihe.

10 Di thohe ar dumu̱i, ha hingi tsa̱ya̱ ma johyahe. Di ꞌbu̱he ngu nꞌar tsi hyoya, mödi di hemfe ya ñho maꞌra. Wande hinte di pe̱ꞌse, ha go ma me̱tihe gatho.

11 Tsi kuhu̱ me Nkorinto, xta xiꞌahe xiñho gatho, ne xta kwatꞌahe ha ma mu̱ihe.

12 Nuje hindi kothe ma mu̱ihe ga möꞌahe, ha nuꞌahu̱ hö, xka kothu̱ ri mu̱ihu̱ gi mökagihe.

13 Njanu̱ gi koꞌskagihe, xoju̱ ri mu̱ihu̱ gi mökagihe. Di xiꞌahu̱ njapꞌu̱ ngu ma bötsiꞌihu̱.

Ár ngugihu̱ Jö togo hö ar te

14 Yo gi nthöskwihu̱ ya jöꞌi hingi ñꞌemu̱i. Ngetho, hage ntsixkwi ar ñho nöꞌö hingi ho. Wa tsa̱ da mꞌu̱ nꞌatꞌwu̱ ar ꞌbe̱xui ne ar hyatsꞌi.

15 Hage ja te ntsixkwi ar tsi Hmu ne ar tsꞌondöhi. Wa tema di hñöxkwi nꞌar gamfi ne nöꞌö hingi ñꞌemu̱i.

16 Ár nijö Jö hingi tsa̱ da nthöskwi yá nijö ya tsita empꞌö. Ha nuju̱ yá nijögihu̱ Jö togo hö ar te. Ngu bi ꞌñenö:

Ma ga ꞌbu̱ꞌbe, ne ma ga ꞌyoꞌbegaꞌu̱.

Ne da hyandgagi yá Jögi,

ne nuga ma ga nu ngu ma bötsi.

17 Jange enga ar tsi Hmu:

Po̱ñhu̱ hye̱hu̱pꞌu̱,

yo gi tha̱ñhu̱ nöꞌö hingi ho,

ne ga tsiꞌahu̱ manꞌagi.

18 Ne gi ꞌñengagihu̱ ri Dadagihu̱,

ne nuꞌahu̱ ga eñꞌahu̱ ma tꞌu̱ꞌihu̱ ne ma tꞌinxuꞌihu̱,

enga njapꞌu̱ ar tsi Hmu togo pe̱ꞌsa gatho ar tsꞌe̱di.

7

1 Tsi kuhu̱, ngetho Jö xi ꞌrakagihu̱ nuya ñhötꞌiyu̱, ma ga he̱hu̱ gatho nöꞌö japa da tsꞌoka ma ndoꞌyohu̱ ne ma mfenihu̱, ne ga ꞌbu̱hu̱ nꞌar hogamꞌu̱i ngetho di tsufu̱ Jö.

Ar Pablo bi njohya mi bödi xki ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi ya me Nkorinto

2 Pe̱ꞌskagihe ar mhöte. Hinto xta o̱tꞌwabihe ar tsꞌomꞌu̱i, hinto xta tsꞌokwa ár mfeni, ne hinto xta kahe.

3 Hindi xiꞌahe njapꞌu̱ ngetho di ne ga tsu̱ꞌahe. Ngu xta xiꞌahe mꞌe̱tꞌo, xa di möꞌahe. Nuꞌmu̱ di ꞌbu̱he wa ga tuhe, hinga he̱kꞌahe di möꞌahe.

4 Nuga hinte di pe̱tsꞌi te ga ko̱ñꞌahu̱, di esꞌa ri nsuhu̱, gehnu̱ hubga ma mu̱i, ne xa di johya madeda ya thogi di thohe.

5 Ngetho xa majöni núꞌmu̱ nda tso̱hewa Nmasedonia, hinte da pe̱ꞌse ar tsa̱ya̱, ngetho habu̱ gatho ndi thohe ya dumu̱i. Nuya himi jamfi mi ju̱sje ar hñö, ha nu har nijö mi tuka ma mu̱ihe ya ku.

6 Ho̱nse̱ Jö togo huꞌmba yá mu̱i nuꞌu̱ ja te tupa yá mu̱i, bi hñubga ma mu̱ihe mi zo̱ ar ku Tito.

7 Hinge ho̱nse̱ da njohyahe mi zo̱ho̱. Bi jakagihe da njohyahe, bi metkagihe hanja ga jafu̱ bi njohya. Ne bi xikagihe hangu gi mökagihu̱ ngi zoñhu̱ ngi hongagihu̱, ne njapꞌu̱ bi jakagi bi hñuxa ma johya.

8 Ngetho mödi da tso̱tꞌahu̱ ri mu̱ihu̱ har he̱ꞌmi da pe̱ñꞌahu̱, hinte tuka ma mu̱ipya, ngetho da pödi da tso̱tꞌa ri mu̱ihu̱ ꞌra ya tsi pa.

9 Ha nupya di johya, hinge núꞌmu̱ da pödi bi zo̱tꞌa ri mu̱ihu̱. Di johya ngetho nunar nzo̱tꞌamu̱i bi jaꞌahu̱ ga ꞌyo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi. Bi du ri mu̱ihu̱ ngu numañho Jö, ne njapꞌu̱ hinto da tsꞌokꞌahe.

10 Ngetho nunar dumu̱i numañho Jö, tsixkagihu̱ ga o̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi ne ga mpo̱hu̱, ne hinga möñhu̱ mꞌe̱fa hinda o̱thu̱ xiñho. Nunar dumu̱i tsa̱se̱ ya jöꞌi, ho̱nse̱ tsixa har ndöte.

11 Ha nuꞌahu̱ xi zo̱tꞌa ri mu̱ihu̱ ngu ne Jö. Njanu̱ xi ma̱xꞌahu̱ ga umba ri mu̱ihu̱ nöꞌö ngi o̱thu̱, ne ga ñöngagihu̱. Bi jaꞌahu̱ bi mbo̱ ri kwe̱hu̱ ne ga pe̱ꞌsu̱ ar ntsu. Mꞌe̱fa ngi ne ngi hyandgagihu̱, ne ga umfu̱ ár mfe̱i togo xki ꞌyo̱tꞌa ar tsꞌoki. Gathoyu̱ nheki ga umba ri mu̱ihu̱ ga ꞌyo̱thu̱ xiñho.

12 Núꞌmu̱ da pe̱ñꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱, hinge ho̱nse̱ ndi benga nöꞌö togo bi ꞌyo̱tꞌa ar tsꞌoki, ne nöꞌö togo bi ntsꞌokwabi. Ndi ne ngi pöhu̱ hangu tupꞌa ri mu̱ihu̱ gi bengagihe hár nthandi Jö.

13 Jange nu nda pöhe ga njohyahu̱, bi hñubga ma mu̱ihe. Ne xa da njohyahe nda hanthwe ár johya ar ku Tito. Núꞌmu̱ mi zo̱ñꞌahu̱ bi hñuxa ár tsꞌe̱di.

14 Núꞌmu̱ nda esꞌahu̱ ri nsuhu̱ ndi petwa ar Tito ri mꞌu̱ihu̱, hinxta ꞌbe̱ ma tsa̱. Gatho nheki majöni, njangu majöni gatho nöꞌö xta xiꞌahu̱. Bi njapꞌu̱ nöꞌö da xipa ar ku Tito nꞌehe.

15 Ne hyaxꞌmu̱ huxa nunar mhöte pe̱sꞌahu̱, núꞌmu̱ benga hanja ga ꞌyo̱ꞌthu̱ ne hanja xa ga numansuhu̱.

16 Di johya ngetho di ka̱xmbeni gi o̱thu̱ xiñho gatho.

8

Ar mfa̱tsꞌi mꞌe̱mpa ya ku

1 Tsi kuhu̱, di ne gi pöhu̱ nuya ñho xi hwëkwa Jö nuya nijö ꞌbu̱kwa Nmasedonia.

2 Mödi xi thohyu̱ nze̱ye̱ ya ntꞌu̱tsa, xa xi me̱ꞌsa nze̱ye̱ ar johya. Ne mödi xa ya tsi hyoya, xa xi unga yá mfa̱tsꞌi.

3 Di da̱majöni go bi nese̱ꞌu̱ nda unga yá mfa̱tsꞌi ngu bi ma̱xa yá tsꞌe̱di, ne xi unga xa nze̱ye̱ ngu xi zu̱ yá tsꞌe̱di.

4 Xa bi ꞌya̱kagihe ar möte nga umfe ar se̱ki nda mfa̱xte ha nunar ñhonu̱ tꞌo̱tꞌwa ya gamfi.

5 Hinge ndi to̱ꞌmhe njapꞌu̱. Mꞌe̱tꞌo bi ꞌye̱ntꞌa xo̱ge yá te nda me̱pa ar tsi Hmu, ne mꞌe̱fa bi ꞌye̱ntꞌa yá ꞌbe̱fi ha ma ꞌye̱he, ngetho njapꞌu̱ mi ne Jö.

6 Jange xta a̱fe ar ku Tito, da mapꞌu̱ da xiꞌahu̱ gi jwathu̱ gi munsu̱ nunar mfa̱tsꞌinu̱ nhwëkwabi ya tsi ku, gehnu̱ ma yapa xki du̱mꞌö.

7 Ngetho gatho gi ꞌbu̱hu̱ xiñho: xa gi pe̱ꞌsu̱ ri jamfihu̱, gi pöhu̱ te gi möñhu̱, gi pöthwu̱ ár mhö ar tsi Hmu, xa gi ne gi pe̱fu̱ Jö, ne xa gi mökagihe. Umba ri mu̱ihu̱ gi hwëkwabihu̱ maꞌra.

8 Hindi ꞌbe̱pꞌahu̱. Ho̱nse̱ di xiꞌahu̱ nuyá hogamu̱i maꞌra, ne ga nu ha majöni tsitꞌa ri mu̱ihu̱ gi möhu̱ maꞌra.

9 Ngetho gi pöhu̱ te xi hwëgagihu̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo. Mödi mi pe̱ꞌsa xo̱ge, bi ñhoya, ha nuju̱ ndi ñhoyahu̱, dá pe̱ꞌsu̱ xo̱gepya.

10 Di ne ga xiꞌahu̱, xiñho gi jwathu̱ nunar ꞌbe̱fi ga du̱ꞌmhu̱ ma je̱ye̱. Nuꞌahu̱ hinge ho̱nse̱ ga beñhu̱, ga njohya ga du̱ꞌmhu̱ ga ꞌyo̱thu̱.

11 Jange jwathu̱ nunar ꞌbe̱fi. Njangu ngi nehu̱ ngi ꞌyo̱thu̱, njapꞌu̱ gi nehu̱ gi jwathu̱ nꞌehe, ngu nda zu̱ꞌahu̱ ri tsꞌe̱dihu̱.

12 Nuꞌmu̱ xa majöni gi nehu̱ te gi uñhu̱, Jö numañho gi uñhu̱ nöꞌö gi pe̱ꞌsu̱. Hingi a̱ꞌahu̱ nöꞌö hingi tsu̱ ri tsꞌe̱di gi uñhu̱.

13 Yo ma gi beñhu̱ di japꞌu̱ di honi da mꞌu̱ xiñho ꞌra, ne nuꞌahu̱ gi thohu̱ ar kꞌatꞌi.

14 Di nega, nuya gi pe̱ꞌsu̱ ya ñho nuya payu̱, da tsa̱ gi fa̱xu̱ nuya hinte pe̱tsꞌi. Ne mꞌe̱fa di pe̱ꞌsyu̱, ne da tsa̱ da ma̱xꞌahu̱ habu̱ gi kꞌathu̱ nꞌehe, ne gatho gi ꞌbu̱hu̱ mahye̱gi.

15 Jangu enga har Tꞌofo: Nöꞌö togo bi go nze̱ye̱, himbi bongwabi, ha nöꞌö bi go txꞌu̱tho, himbi kꞌatꞌwi.

16 Jamödi Jö bi umba ar ku Tito ar mhöte mahye̱gi ngu nöꞌö di pe̱sꞌahu̱.

17 Majöni da a̱fe ar möte ma nda kꞌösꞌahu̱, mödi mi nese̱ nda mapꞌu̱, ngetho xa möꞌahu̱.

18 Ne di pe̱ñhe da me̱wi ar Tito nꞌar ku togo eꞌspa ár nsu gatho ya nijö habu̱ xa mönga ar hoga mhö.

19 Hinge ho̱nse̱ ar ꞌbe̱finu̱ xi tꞌumbabi. Nuya nijö bi hñutsꞌi ga me̱ꞌbehe ga ꞌyohe ar ꞌñu, gar möhe ma ga tsohe nunar mfa̱tsꞌinu̱. Nuna di heñhe di nsundahe ar tsi Hmu, ne da nheki ma hogamu̱ihu̱.

20 Njapꞌu̱ hinda tsa̱ togo da ñömañꞌu̱gihe nunar döta mfa̱tsꞌinu̱ o ha ma ꞌye̱he.

21 Di umfe ma mu̱ihe ga o̱the xiñho ar ꞌbe̱fi hár nthandi Jö ne ha yá nthandi ya jöꞌi.

22 Di pe̱ñꞌahe ñꞌowiꞌu̱ manꞌar ku, xta hanthe ha ya ꞌbe̱fi xta umfe xi umbár mu̱i xi me̱pa Jö. Ne nupya xi hñuxa ár tsꞌe̱di, ngetho ka̱xmbeni gi fa̱xtehu̱.

23 Nor ku Tito gehnu̱ ma ñꞌohu̱ ne ma ma̱xte di pe̱pꞌahe. Ha nu maꞌra ya ku go xi me̱hna ya nijö da hñösꞌahu̱ ar nze̱ngwa, ne njapꞌu̱ da ꞌñeꞌspa ár nsu ar tsi Hmu Hesukristo.

24 Utwabihu̱yu̱ ri mhotehu̱, ne njapꞌu̱ da hyanda ya nijö majöni nöꞌö di esꞌahu̱ ri nsuhu̱.

9

1 Hinga mahyoni ga pengi ga otꞌahu̱ ga bempꞌahu̱ nunar mfa̱tsꞌi di pe̱mpabihu̱ ya gamfi.

2 Ngetho di pöhe xa gi ne gi mfa̱xtehu̱, ne xta xipabihe ya ku me Nmasedonia. Jange nuꞌu̱ xi njohya da uñꞌu̱ nꞌehe, ngetho da xife nuꞌahu̱ gar menguhu̱ Akaya, pe̱ꞌsa nꞌa nje̱ye̱ xa xka nehu̱ gi uñhu̱ ri mfa̱tsꞌihu̱.

3 Nuꞌmu̱ xta pe̱hna ya ku da mꞌe̱tꞌo, di ne ga tsu̱ꞌahe ngu xta esꞌahe ri nsuhu̱. Xka möhepꞌu̱, xka ñhoju̱ ngu xta mö.

4 Ngetho nuꞌmu̱ ga me̱ꞌbe ꞌra ya me Nmasedonia ne da diñꞌahu̱ hinxka ñhoju̱, ga ꞌbe̱ ma tsa̱he, ngetho xta möñhe xka ñhoju̱. Nuꞌmu̱ da njapꞌu̱ gi ꞌbe̱hu̱ ri tsa̱hu̱ nꞌehe.

5 Da beni mi mahyoni nga pe̱ñꞌahu̱ xi mꞌe̱tꞌo nuya kuyu̱, ma da nu ha xka jwathu̱ xka johu̱ nunar mfa̱tsꞌi xka ñöthu̱ ngi uñhu̱. Ne ngi ñhoju̱ gi uñhu̱ ngu nꞌar mfa̱tsꞌitho, hinge gi uñhu̱ ngetho di a̱ꞌahe.

6 Getꞌö di xiꞌahu̱ ngu enö: Nöꞌö togo txꞌu̱tho potꞌi, txꞌu̱tho xofo nꞌehe. Ha nöꞌö potꞌa nze̱ye̱, nze̱ye̱ xofo nꞌehe.

7 Nꞌa ngu nꞌa da unga ngu xi beni, hinto da hyo̱ka nöꞌö uni, ne hinda uni ngetho njapi. Jö mödi nuꞌu̱ togo johya uni.

8 Jö pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di da hwëkꞌahu̱ gatho nöꞌö gi kꞌathu̱, ne da bonkꞌaꞌihu̱ gi ꞌyo̱thwu̱ ar ñho maꞌra.

9 Ngu enga har Tꞌofo:

Bi hyeni ne bi umba ya hyoya.

Nunár ñhogajöꞌi hiñhamꞌu̱ da thege.

10 Jö togo umba te da motꞌa ar motꞌi ne ꞌwinga togo ñuni, dá ma̱xꞌahu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nze̱ye̱ ar sofo, ne gi ñhogajöꞌihu̱ xa gi fa̱xu̱ maꞌra.

11 Ne hinte gi kꞌathu̱, xa gi johyahu̱ gi uñhu̱ ar mfa̱tsꞌi, ne njapꞌu̱ maꞌra da umba njamödi Jö nunar mfa̱tsꞌi di höꞌsfe.

12 Ngetho nunar mfa̱tsꞌinu̱ hinge ho̱nse̱ fa̱xa nuya gamfi tho ar kꞌatꞌi, njapꞌu̱ nze̱ye̱ ya njamödi tꞌumba Jö.

13 Ha nunar ꞌbe̱finu̱, nze̱ye̱ da ꞌñeꞌspa ár nsu Jö núꞌmu̱ hantꞌaꞌihu̱ tengu gi o̱thwu̱ ár hoga mhö ar tsi Hmu Hesukristo, ne hanja gi johyahu̱ gi fa̱xu̱ꞌu̱ ne gatho nuꞌu̱ tho ar kꞌatꞌi.

14 Ne xa di möꞌahu̱ da ꞌya̱pa Jö da ma̱xꞌahu̱, ngetho Jö xa xi hwëkꞌahu̱ nꞌar hogamu̱i.

15 Jamödi Jö, togo xi ꞌrakagihu̱ nꞌar ntꞌuni hingi tsa̱ ga möñhu̱ tengu ár döta.

10

Ar Pablo ñönga ár ꞌbe̱fi

1 Nuga dar Pablo, ne di a̱ꞌahu̱ hár hogajöꞌi ne hár mhöte ar tsi Hmu Hesukristo, mödi enga ꞌra núꞌmu̱ di ꞌbu̱pꞌu̱, di tse̱tꞌathohu̱, ha núꞌmu̱ di ꞌbu̱ yapꞌu̱, xa tse̱ ma ne ga ñö.

2 Jange di a̱ꞌahu̱ ar möte, yo ma gi jaju̱ ga ñö ntsꞌe̱di xka mapꞌu̱. Ngetho xta e̱kwatho nuꞌu̱ togo enö di o̱tꞌathohe ngu benga ya meximha̱i.

3 Mödi di ꞌbu̱hewa har ximha̱i, hindi pe̱he ngu o̱tꞌa ya meximha̱i.

4 Ngetho ngu nꞌar ndogu di ntuñhe. Ha numa bo̱jöhe hinge yá me̱ti ya jöꞌi, pe̱ꞌspa ár tsꞌe̱di Jö da hwatwa yá tsꞌe̱di ya ñꞌu̱ni.

5 Ne da jöꞌsa gatho ya mfeni o̱tꞌa ñꞌetsꞌi, nto̱xkwi ya jöꞌi hingi he̱gi da bö Jö, ne da gu̱ da zitsꞌi da ꞌyo̱ta ar tsi Hmu Hesukristo.

6 Ne di ꞌbu̱he ga umfe nꞌar mfe̱i nuꞌu̱ togo hingi o̱tꞌa nöꞌö nsipabi, di to̱ꞌmthohe gi tso̱ñhu̱ gi ꞌyo̱thu̱ gatho nöꞌö di xiꞌahe.

7 Nuꞌahu̱ gi hanthu̱ nöꞌö oxta mañö. Nuꞌmu̱ nꞌa ñꞌemu̱i ár me̱ti ar tsi Hmu Hesukristo, dá beñꞌö di njahepꞌu̱, ár me̱tigihe ar tsi Hmu nꞌehe.

8 Mödi da tsa̱hmö xa ga exa ma nsuhe, hinga ꞌbe̱he ma tsa̱he. Ngetho ar tsi Hmu xi ꞌrakagihe ar tsꞌe̱di ga hoñꞌahe ri ñhohu̱, hinge ga tsꞌokꞌahe ri mfenihu̱.

9 Di xiꞌahu̱ njanu̱, hindi ne gi ꞌñeñhu̱ di ne ga piꞌahu̱ ha ya he̱ꞌmi di pe̱ñꞌahu̱.

10 Ngetho majöni ꞌbu̱ ꞌra togo enö: Nuyá he̱ꞌmi xa ñö ntsꞌe̱di ne pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di, ha núꞌmu̱ ꞌbu̱kwa hinte pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di, ne hinto tsupa ár mhö.

11 Nuꞌu̱ togo mönga njapꞌu̱, dá bödi nꞌehe, ngúr ntsꞌe̱di di ñöhe ha ya he̱ꞌmi hindi ꞌbu̱hepꞌu̱, tsa̱ ga njahepꞌu̱ nꞌehe núꞌmu̱ di ꞌbu̱hepꞌu̱.

12 Ngetho hindi ne ga ñhe̱ꞌbehe ꞌra nuꞌu̱ ꞌyopꞌu̱ ñꞌexase̱, ne ñhe̱kse̱ nꞌa ngu nꞌa. Xa xi ꞌbe̱ yá mfeni.

13 Nuje hindi thothe di exe ma nsuhe. Ho̱nse̱ da tsa̱ ga eꞌsfe ár nsu ár ntꞌe̱ni ar ꞌbe̱fi xi ꞌraje Jö. Njapꞌu̱ xta tso̱ñhe habu̱ gi ꞌbu̱hu̱.

14 Nuje hinge xa di exe ma nsuhe, ngu ga o̱the nuꞌmu̱ hinxta tso̱ñhe xta hösꞌahe mꞌe̱tꞌo ár hoga mhö ar tsi Hmu Hesukristo.

15 Hindi nehe ga exe ma nsuhe ha yá ꞌbe̱fi maꞌra. Mödi hö, di to̱ꞌmhe da te ri jamfihu̱, ne da tsa̱ da nu̱nga ma ꞌbe̱fihe habu̱ gi ꞌbu̱hu̱, di zo̱nga habu̱ xi benga Jö.

16 Ne ga möñhe ar hoga mhö di manu̱ habu̱ gi ꞌbu̱hu̱. Ne hindi nehe ga ku̱the habu̱ xi mpe̱ maꞌra, yo ma ga exa ma nsuhe ha yá ꞌbe̱fi xi ꞌyo̱tꞌu̱.

17 Ha nöꞌö togo ne da ꞌñexa ár nsu, dá ꞌñeꞌspa ár nsu ar tsi Hmu Hesukristo togo ár me̱ti ar ꞌbe̱fi.

18 Ngetho hingi nhumañho nöꞌö exase̱ ár nsu. Nhumañho nöꞌö togo numañho Jö nꞌehe.

11

1 Xömhö gi pe̱ꞌskagihu̱ ar tsꞌe̱ti nuꞌmu̱ ga mönga ꞌra ya mhö di beni, mödi wande xta ꞌbe̱ ma mfeni. Hö, di ne gi tse̱tkagihu̱.

2 Ngetho xa di tuse̱ di möꞌahu̱, ngu möꞌahu̱ Jö. Xta ꞌwekꞌahu̱ ngu nꞌar nxutsi ꞌbu̱i xintꞌaxi, po̱ntho gi nthötwihu̱ nꞌadar döme, gehnu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

3 Ha di tsu da mponga ri mfenihu̱, ngu bi pomba ár mfeni ar Eba bi ka ar kꞌeñö ma ntsꞌo, ne hingi umba ri mu̱ihu̱ gi te̱ñhu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

4 Ngetho gi numañhohu̱ togo tso̱ho̱ utꞌahu̱ manꞌar mhö no̱ngar Hesu, hingi ñhe̱hwi nöꞌö xta utꞌahe. Ne gi höñhu̱ nuꞌmu̱ xiꞌahu̱ manꞌar hñö nꞌañꞌo hingár Hñö Jö xka hñöñhu̱, ne togo mönga manꞌar mhö hinge ngu ar hoga mhö xka pöhu̱. Gatho gi tse̱tathohu̱.

5 Di beni hinte tökagi nuya döta mpo̱te ngu eñꞌu̱.

6 Ngetho mödi hindi pödi ga ñö xiñho, di pödi te di mö. Go xka hyandase̱hu̱.

7 Hage hinda o̱tꞌe xiñho núꞌmu̱ hinda exka ma nsu ne go da esꞌahu̱, ngetho hinte da a̱ꞌahu̱ núꞌmu̱ nda hösꞌahe ár hoga mhö Jö.

8 Xta hömba maꞌra ya nijö xi ꞌraka ma njutꞌi ne da tsa̱ ga pe̱pꞌahu̱.

9 Ne núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱pꞌu̱ ne ndi thohmö ar kꞌatꞌi, hinte da a̱ꞌahu̱. Nuya ku ba e Nmasedonia bi ꞌrakagi nöꞌö ndi honi. Hinte xta a̱ꞌahu̱, ne hinte ma ga a̱ꞌahu̱.

10 Di mönga nunar majöninu̱, ngetho ar tsi Hmu Hesukristo ꞌbu̱ ha ma mu̱i. Gatho ar ha̱i Akaya hinto ma da hñögagi ga exa ma nsu ga petwabi nuna di o̱tꞌe.

11 Yoꞌö. Hage hindi möꞌahu̱. Jö pödi hö, di möꞌahu̱.

12 Ne ma ga japꞌu̱tho. Hinga he̱gi nuꞌu̱ togo honi hanja da ꞌñexa yá nsu, enö mpe̱ꞌu̱ mahye̱gi nguje nꞌehe.

13 Ngetho nuyu̱ ya kate mpo̱te, ya hya̱te ꞌbe̱go, o̱tꞌe ngu yá mpo̱tehmö ar tsi Hmu Hesukristo.

14 Hinto da ꞌyo̱tho, ngetho gese̱ ar tsꞌondöhi o̱tꞌe ngu nꞌár e̱nxe̱ Jö nꞌehe.

15 Jange hinga ꞌyo̱thu̱ nuꞌmu̱ nuyá ꞌbe̱go ar tsꞌondöhi o̱tꞌe ngu ya hoga ꞌbe̱go empꞌö. Katetho, ha mꞌe̱fa ma da tꞌumba ár njutꞌi yá tsꞌoꞌbe̱fi.

Ya u̱gi bi tho ar Pablo ngu ár mpo̱te ar tsi Hmu

16 Manꞌagi di xiꞌahu̱, hingi nugagihu̱ ngu nꞌar jöꞌi xi ꞌbe̱ ár mfeni. Ha nuꞌmu̱ gi ne gi nugagihu̱ njapꞌu̱, nugagihu̱, ne da tsa̱ ga exa nꞌa tsi tu̱i ma nsu.

17 Nuna di xiꞌahu̱ hinxi ꞌraka Jö, go di exase̱ ma nsu ngu nꞌa xi ꞌbe̱ ár mfeni.

18 Ngetho nze̱ye̱ exase̱ yá nsu ngu yá mfenise̱ꞌu̱, ma ga exka ma nsu nꞌehe ꞌmu̱.

19 Nuꞌahu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nꞌar hoga mfeni, hanja gi johyahu̱ gi o̱xu̱ nuꞌu̱ xi ꞌbe̱ yá mfeni.

20 Gi tse̱tathohu̱ nuꞌu̱ togo jaꞌahu̱ ngu neꞌu̱. Ju̱kꞌahu̱ nöꞌö neꞌu̱, ne hömpꞌa̱hu̱ nöꞌö te gi pe̱ꞌsu̱. O̱tꞌa ndöta, ne gi numañhohu̱ nuꞌmu̱ wande ꞌraꞌahu̱ ya mpe̱tgu.

21 Gehnu̱ ma mꞌe̱tsa̱he, hinda ju̱he ar tsꞌe̱di ne nga jaꞌahu̱ ngu bi jaꞌahu̱ꞌu̱. Nuꞌmu̱ nu maꞌra exa yá nsu, nuga ma ga exa ma nsu nꞌehe, mödi di ñö ngu nꞌa xi ꞌbe̱ ár mfeni.

22 Hage exa yá nsu gehyu̱ ya ebreo. Dar ebreoga nꞌehe. Wa eñꞌu̱ xpa e ha yá mꞌu̱i ar hnini Israel. Ja xta ekanu̱ nꞌehe. Hage yá ꞌbe̱to ar Abra. Ár ꞌbe̱togi nꞌehe.

23 Hage yá ꞌbe̱go ar tsi Hmu Hesukristo. Di töta gathoꞌu̱. Di ñö ngu nꞌa xi ꞌbe̱ ár mfeni. Nuga xa xta mpe̱fi. Hingi tsa̱ ga pede hangu ya mfe̱i xi tꞌakagi. Habu̱ gatho xi jokagi, ne ꞌbu̱tho xi thogagi.

24 Ku̱tꞌa mpengi xi me̱bgagi ya xodyo, ꞌbe̱ nꞌar mfe̱i da zu̱ yonꞌa̱te mfe̱i nꞌa ngu nꞌa.

25 Hñuꞌgi xi nꞌwe̱bgagi ya tꞌo. Nꞌagi bi tho̱xkagi ya nkꞌahni. Hñuꞌgi xi yu̱ ar motsa habu̱ ndi ꞌyo har dehe. Xta mꞌe̱ nꞌapa ne nꞌaxui har ñho̱nthe.

26 Xa xta ꞌyo ya ꞌñu. Xta kꞌontꞌi nga jötꞌa ha ya döthe. Xta kꞌotꞌa ha yá ꞌye̱ ya bë. Xta kꞌontꞌa hayá ꞌye̱ ma mixodyoꞌbe ne nuꞌu̱ hingya xodyo. ꞌBu̱tho nga tu har hnini, ha ya otꞌatꞌo̱ho̱, har ñho̱nthe ne hayá ꞌye̱ nuꞌu̱ ya ku empꞌö.

27 Xa xta tho ar ꞌbe̱fi ne ar nza̱bi. Xta a̱ ma tꞌöhö. Xta tho ar thuhu ner duthe, himi otho te nga tsi. Xta tho ar tse̱. Xi kꞌatꞌa ma dutu.

28 Mödi njapꞌu̱, nöꞌö töte tuka ma mu̱i, hyaxꞌmu̱ di beni tengu ꞌbu̱ ya ku.

29 Togo thor hñeni ne nuga hindi tsa̱mañꞌu̱. Wa togo njapabi da mfetsꞌe, ne nuga hingi tso̱tꞌa ma mu̱i.

30 Nuꞌmu̱ mahyoni ar ntꞌetsꞌi, ma ga exka ma nsu hinte ja ma tsꞌe̱di.

31 Jö togo ár Dada ar tsi Hmu Hesukristo, ne ár me̱ti ar nsunda, pödi hindi mönga ar nhemhñö.

32 Núnu̱ Ndamasko nunar tsꞌu̱tꞌwi mi fa̱xa ar ndö Aretas, bi gotꞌatho gatho ar hnini nda mhikagihmö.

33 Ha bi tꞌetkagi ha nꞌar ꞌbo̱tsꞌe, ne bi jöbgagi ha nꞌár oki nꞌar ngu mi ꞌbu̱ har jödo. Njanu̱ da kꞌotꞌa ha yá ꞌye̱ꞌu̱.

12

Ar mꞌite mi foxa hár ndoꞌyo ar Pablo

1 Majöni hinte fa̱xkagi ga exa ma nsu. Ho̱nse̱ ma ga xiꞌahu̱ nuya ngu ya tꞌi ne ya ntꞌudi xi ꞌraka ar tsi Hmu.

2 Di pö nꞌar ñꞌo̱ho̱ mi ꞌbu̱hwi ar tsi Hmu Hesukristo, xi tho ꞌre̱tꞌamagoho nje̱ye̱ bi nju̱tsꞌi ba tso̱nga har hñu mhetsꞌi. Hage mi oda hár ndoꞌyo wa xki bo̱ni, hindi pödi. Jö go pödi.

3 Hö, di pö nor ñꞌo̱ho̱ꞌö. Hage mi oda hár ndoꞌyo wa xki bo̱ni, hindi pödi. Jö go pödi.

4 Ne bi tsꞌixa har nza̱thomꞌu̱i habu̱ bi ꞌyo̱ ꞌra ya mhö hiñꞌothowa hanja da ꞌñenö, ne hinxi tꞌumba ar se̱ki ar meximha̱i da mö.

5 Nunar ñꞌo̱ho̱nu̱ tsa̱ ga eꞌspa ár nsu. Ha nuga hinga ma ga exa ma nsu, ho̱nse̱ ga exa ma nsu hindi tse̱di.

6 Nuꞌmu̱ ga nemhö ga exa ma nsu, hinxta ꞌbe̱ ma mfeni, ngetho majöni. Di tho̱kꞌatho njapꞌu̱, ne gatho da bökagi ho̱nse̱ ngu handgagi di ꞌbu̱i, ne o̱xkagi di mö.

7 Ne hinda thotho ga exa ma nsu da handa nuꞌu̱ ngu ya tꞌi, bi tꞌakagi nꞌar mꞌite foxa ha ma ndoꞌyo. Gehnu̱ nꞌár ꞌbe̱go ar tsꞌondöhi fe̱bgagi, hingi he̱gagi da thota ma ñꞌetsꞌi.

8 Hñuꞌgi xta a̱pa ar tsi Hmu da hñögagi.

9 Ne xi ꞌñengagi: Ñhogamu̱i nöꞌö xta hwëkꞌaꞌi, ho̱nse̱nu̱ gi honi. Ngetho ma tsꞌe̱di da nheki xiñho ha ri ngwentꞌi. Jange ma ga ñhogamu̱i ga exa ma nsu ha ma ngwentꞌi, ne njapꞌu̱ da nheki ha ma mꞌu̱i ár tsꞌe̱di ar tsi Hmu.

10 Jange ngetho di te̱nga ar tsi Hmu Hesukristo, di johya ha ma ngwentꞌi, ha ya ntsꞌani, ha ya kꞌatꞌi, ha ya ntꞌu̱tsa, ha ya dumu̱i. Ngetho núꞌmu̱ xi wentkꞌagi, töte di pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di ꞌmu̱.

11 Xta exa ma nsu ngu nꞌa xi ꞌbe̱ ár mfeni. Ha nuꞌahu̱ go ga jakagihu̱, ndi ꞌñepꞌahmöhu̱ ngi ñömañhogihu̱. Ngetho hinte tökagi nuya döta mpo̱te eñꞌu̱, mödi nuga hinter mꞌe̱kagi.

12 Núꞌmu̱ nda ꞌbu̱hwihu̱pꞌu̱, xa da tse̱ti ndi o̱tkꞌa ya döta ntꞌudi, ne nuꞌu̱ ya ꞌbe̱fi hingi tsa̱ da ꞌyo̱tꞌase̱ nꞌar jöꞌi. Njapꞌu̱ nheki ár mpo̱tegi ar tsi Hmu.

13 Tema hingi ñhe̱hwihu̱ nu maꞌra ya nijö ꞌmu̱. Ho̱nse̱ nuꞌahu̱ hinda a̱ꞌahu̱ gi fa̱xkagihu̱. Di xiꞌahu̱ gi pumgagihu̱.

Ar Pablo mö ma da kꞌöꞌsa ár hñuꞌgi

14 Xta ñhoki ga tso̱ñꞌahu̱ ár hñuꞌgi. Ne di xiꞌahu̱ hinga o̱tꞌahu̱ ar xuhña, ngetho hindi hompꞌa nöꞌö te gi pe̱ꞌsu̱, go di hoñꞌaꞌihu̱. Hinge ya bötsi kwata ya mꞌe̱tsꞌi da zokwa yá dada, nuyá dada kwata te da zokwa yá bötsi.

15 Ne nuga xa ga njohya ga te gatho ya ñho di pe̱tsꞌi, ne ga tese̱ ma tsꞌe̱di di hoñꞌa ri ñhohu̱. Núꞌmu̱ hyaxꞌmu̱ huxa ma mhöte di pe̱sꞌahu̱, hage ma gi hye̱hu̱ gi mökagihu̱.

16 Nuga hinte ma mfa̱tsꞌi xta hömpꞌahu̱, mödi ꞌra enö xi ntsꞌogi, jange xta ha̱ꞌahu̱.

17 Hage xta ju̱kꞌahu̱ ar bojö xi ꞌya̱ꞌahu̱ nuya xta pe̱hni xpa tso̱ñꞌahu̱.

18 Núꞌmu̱ nda a̱pa ar möte ar ku Tito ne nöꞌö manꞌar ku ma ba tso̱ñꞌahu̱, hage ja te bi hñöñꞌahu̱ ar Tito. Hinꞌö. Ngetho nꞌadar mfeni di pe̱ꞌse, getꞌö ar ꞌñu di te̱ñhe.

19 Ha gi beñhu̱ di hoñhe hanja gi numañhogihe. Hinꞌö. Di ꞌbu̱he hár nthandi Jö, di ꞌbu̱ꞌbehe ar tsi Hmu Hesukristo di möñhe nöꞌö xta ñöhe. Ho̱nse̱ di hoñhe ri ñhohu̱ ne da te ri ñꞌemu̱ihu̱.

20 Tuka ma mu̱i núꞌmu̱ xka tso̱mpꞌu̱, hinga ma ga tiñꞌahu̱ ngu di nega, ne nuꞌahu̱ hingi ma gi hyandagihu̱ ngu gi nehu̱. Nuꞌmu̱ gi pe̱ꞌsu̱ ya tuhni, gi hyo̱jwu̱ yá ñho ri ñꞌohu̱, gi po̱ ri kwe̱hu̱, gi ñhehu̱, gi ju̱xu̱ ya nhemhñö, gi thentehu̱, hingi ne gi nuhu̱ ri ñꞌohu̱, ne hingi mpe̱hu̱ mahye̱gi, gehnu̱ tuka ma mu̱i.

21 Tuka ma mu̱i nꞌehe, nu xka mapꞌu̱, Jö da jakagi ga ꞌbe̱ ma tsa̱ ga nzoni. Ga ꞌba̱ made ga a̱pabi da ma̱xa nuꞌu̱ togo xi ꞌyo̱tꞌa ya tsꞌoki mamꞌe̱tꞌo, ne hinxi ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi. Nuyá tsꞌoki xi ntsꞌotho, ꞌbe̱ngwi ya jöꞌi hinxi nthötwi, ne yá tsꞌonhe.

13

1 Nunar hñuꞌginu̱ xka mapꞌu̱. Gatho nuya tsꞌoki ma da thuxa ar mfe̱i, da mö hö njapꞌu̱, ho̱nse̱ nuꞌmu̱ yoho wa hñu da da̱majöni.

2 Ha nuga da xiꞌahu̱ nu nda ꞌbu̱pꞌu̱, ne nupya di ꞌyo yapꞌu̱ di xiꞌahu̱, gatho nuꞌu̱ xi ꞌyo̱tꞌa ya tsꞌoki ne gatho numaꞌra, núꞌmu̱ xka mapꞌu̱, hinto ma ga etꞌatho ma xu̱tha nöꞌö xi ꞌyo̱tꞌe.

3 Nuꞌmu̱ gi ne gi pöhu̱ xiñho, hage ar tsi Hmu Hesukristo xiꞌahu̱ nöꞌö di mönga ne hindi mönse̱ga, pöhu̱ ar tsi Hmu hingi kꞌatꞌa ár tsꞌe̱di da zoꞌahu̱. Nunu̱ xa pongwatho ár tsꞌe̱di.

4 Ngetho mödi bi tho bi tsꞌu̱ta har pontꞌi hinte mi pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di, nupya ꞌbu̱i pe̱ꞌspabi ár tsꞌe̱di Jö. Di njahepꞌu̱ nꞌehe, di ꞌbu̱ꞌbehe hinte di pe̱ꞌse ma tsꞌe̱dihe. Nuje di pe̱ꞌsfe ár tsꞌe̱di Jö nꞌehe ga zoꞌahe.

5 Bense̱hu̱, ha gi pe̱ꞌsu̱ ar ñꞌemu̱i. Tsa̱se̱hu̱ nꞌa ngu nꞌa, wa hinxka ꞌñethu̱ ha ri mu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Wa hinxka thohu̱ xiñho nga tsa̱se̱hu̱.

6 Mödi di ka̱xmbenihe gi beñhu̱ xta thohe xiñho nunar tsa̱tinu̱.

7 Ne di a̱fe Jö da ma̱xꞌahu̱ hingi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö hingi ho. Hindi hoñhe da nheki xta thohe xiñho ar tsa̱ti. Di nehe gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö xiñho, mödi da thandgagihe hinxta thohe xiñho nunar tsa̱tinu̱.

8 Ngetho hinte tsa̱ ga pe̱he di nemhö ga koꞌmhe nöꞌö majöni. Ho̱nse̱ tsa̱ ga mpe̱he ga jafe da nu̱ngi.

9 Jange di johyahe hindi pe̱ꞌse ar tsꞌe̱di, ha nuꞌahu̱ hö. Ne xa di a̱fe Jö da ma̱xꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi.

10 Jange di otꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱ hindi ꞌbu̱pꞌu̱tho, di ne xka mapꞌu̱ hinga zoꞌahu̱ ntsꞌe̱di. Ga ju̱ka nunar tsꞌe̱di xi ꞌraka ar tsi Hmu ga fa̱xꞌahu̱ da te ri jamfihu̱, ne hinge ga tsꞌompꞌa ri mꞌu̱ihu̱.

Ar Pablo pe̱mpa nze̱ngwa ya ku ne te̱twa Jö

11 Jange tsi kuhu̱, njohyahu̱, umba ri mu̱ihu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi, hñuꞌmfu̱ ár mu̱i ri ñꞌowihu̱ nꞌa ngu nꞌa, pe̱ꞌsu̱ nꞌadar mfeni ne ar hogamꞌu̱i. Ne gi ꞌbu̱hwihu̱ Jö togo unga ar hogamꞌu̱i ne ar mhöte.

12 Nze̱ngwahu̱ nꞌa ngu nꞌa di ꞌbe̱nga ar tꞌekꞌei.

13 Gatho ya ku di ꞌbu̱hewa, di pe̱ñꞌahe ar nze̱ngwa.

14 Dá hwëkꞌahu̱ ár ntꞌuni ar tsi Hmu Hesukristo, dá ꞌraꞌahu̱ ár mhöte Jö, ne gi ꞌbu̱hwihu̱ ár Hñö Jö. Dá njapꞌu̱.

AR GALATA

1

2

3

4

5

6

AR GALATA

Ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pablo bi me̱mpa ya me Galasia

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Pablo, ár mpo̱tegi ar tsi Hmu Hesukristo. Hinxi hñuxkagi ar jöꞌi, hinxi me̱nkagi nꞌar meximha̱i. Gese̱ ar tsi Hmu Hesukristo bi zokagi, ne gese̱ꞌö Jö ma Dadahu̱, gehnu̱ bi koꞌspa ár te manꞌagi.

2 Nuga ne gatho ya ku di ꞌbu̱ꞌbewa, di pe̱ñꞌahe nunar he̱ꞌminu̱, gatho nuꞌahu̱ gi mhunsu̱ ha ya nijö hár ha̱i Galasia.

3 Jö ma Dadahu̱ ne ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo da ꞌraꞌahu̱ nꞌar hogamꞌu̱i ne da hwëkꞌahu̱ yá ñho.

4 Jö ma Dadahu̱ bi nese̱ nda me̱hna ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo nda unse̱ ár te, ne njapꞌu̱ nda hñögagihu̱ ma tsꞌokihu̱. Ha nupya ñöngagihu̱ hinte da jakagihu̱ nunar tsꞌoximha̱i nuya payu̱.

5 Jö di ꞌñepabi da tꞌeꞌspa ár nsu hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Dá njapꞌu̱.

Hiñꞌotho manꞌar hoga mhö utkagihu̱ hanja ga mpo̱hu̱

6 Xa di ꞌyo̱tho hanja ngutꞌa xka hye̱hu̱ Jö, togo bi zoñꞌahu̱ gi hñöñhu̱ nöꞌö te xi hwëkꞌahu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Ne gi ne gi ꞌweñhu̱ gi te̱ñhu̱ manꞌar mhö nöꞌö hinxi xikagihu̱ ar tsi Hmu.

7 Xa majöni, hiñꞌotho manꞌar hoga mhö, mödi xi zo̱ ꞌra nuꞌu̱ togo ne da pompꞌa ri mfenihu̱, ne da tsꞌokwahmö ár hoga mhö ar tsi Hmu Hesukristo.

8 Nuꞌu̱ togo o̱tꞌa njapꞌu̱, hinda ma da kꞌontꞌi da hñömba ár kwe̱ Jö. Mödi nꞌaje, wa nꞌar e̱nxe̱ di ꞌñe mhetsꞌi, ne da pa̱ta nöꞌö ar hoga mhö xta utꞌahe, hinda ma da kꞌontꞌi da hñömba ár kwe̱ Jö.

9 Xta xiꞌahe, ne di xiꞌahu̱ manꞌagi, nuꞌmu̱ nꞌar jöꞌi da e da xiꞌahu̱ manꞌar mhö nꞌañꞌo, hingi ñhe̱hwi nuna xka ñꞌemu̱ihu̱, nor jöꞌiꞌö hinda ma da kꞌontꞌi da hñömba ár kwe̱ Jö.

10 Ngu gi pöhu̱ xiñho, hindi mönga njapꞌu̱ di honi da numañhogi ya jöꞌi. Di honi da numañhogi Jö. Hindi umba ma mu̱i ga koꞌbe xiñho ya jöꞌi, ngetho nuꞌmu̱ ga o̱tꞌa njapꞌu̱, hindi pe̱pa ar tsi Hmu Hesukristo.

Jö bi zohna ar Pablo nda me̱pabi

11 Ma tsi kuhu̱, di ne gi pöhu̱, nunar hoga mhö di mönga, hingo di mönse̱ga, ne hinxi xikagi ya jöꞌi.

12 Nunar hoga mhö di mö, gese̱ ar tsi Hmu Hesukristo bi utkagi. Hinxi utkagi ya jöꞌi, hinxta höni xi ꞌrakagiꞌu̱.

13 Nuꞌahu̱ xka pöhu̱ hanja ndi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo núꞌmu̱ ndi te̱mba yá ntꞌumbi ma mixodyoꞌbe. Nuga xa ndi e ar mꞌu̱i yá gamfi Jö, xa ndi nemhö nga ho gathoꞌu̱.

14 Ndi töta nze̱ye̱ ma mixodyoꞌbe mi ꞌbu̱ nuya paꞌu̱. Xa ndi umba ma mu̱i ndi te̱nga ya ntꞌumbi xki zogagihe ma palehe.

15 Ha núꞌmu̱ hinge ndi mꞌu̱tho, Jö xki ꞌwegagi nga pe̱pabi, ne bi hwëgagi bi zonkagi. Ne nu mi zo̱ ar pa xki beñꞌö,

16 bi utkagi togo ár Tꞌu̱, ne nga xipa ár thuhu nuꞌu̱ hingya xodyo. Núꞌmu̱ nda ndu̱i da mpe̱fi, hinda a̱mba mꞌe̱tꞌo nꞌar jöꞌi.

17 Hinda ma Herusalen ma da a̱par se̱ki nuꞌu̱ ma yá mpo̱te mꞌe̱tꞌo. Nöꞌö da o̱tꞌe, da ju̱ ar ꞌñu da ma har ha̱i Arabia. Mꞌe̱fa da penga har hnini Ndamasko.

18 Mi tho hñu nje̱ye̱ da ndu̱i da ñꞌemu̱i, nuꞌmú̱ hö, da ma Herusalen ma da kꞌöꞌsa ar Pedro, ne da ꞌbu̱ꞌbenu̱ nꞌe̱tku̱tꞌa.

19 Hinto maꞌra ya mpo̱te da nthe̱ꞌbenu̱, ho̱nse̱ ar Hakobo nöꞌö ár jödö ar tsi Hmu go da nthe̱ꞌbenu̱ꞌö.

20 Jö pödi nöꞌö di xiꞌahu̱ majöni, hindi kaꞌahu̱.

21 Mꞌe̱fa da ma har ha̱i Nsiria ne Nsilisia.

22 Nuya paꞌu̱ himi pökagi nuya ku me Nhudea xki ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo nguga nꞌehe.

23 Nuyu̱ ho̱nse̱ xki ꞌyo̱de mamꞌe̱tꞌo ndi e ar mꞌu̱i ya ku. Ha nupya di xipa maꞌra xiñho nöꞌö ar jamfi mamꞌe̱tꞌo ndi ne nga hwati.

24 Jange ya ku xa mi nsunda Jö, ngetho xki bödi xta ñꞌemu̱iga nꞌehe.

2

1 Mi tho ꞌre̱tꞌamagoho nje̱ye̱, da penga ár yoꞌgi manꞌagi har hnini Herusalen. Da me̱ꞌbe ꞌmu̱ ar ku Berhnabe, ne da tsixa ar ku Tito nꞌehe.

2 Da manu̱ ngetho Jö bi utkagi nga ma. Ne da ñöꞌbese̱nu̱ nuꞌu̱ ma ya ndö har nijö, ndi ne nda böꞌu̱ ar hoga mhö di xipabi ya jöꞌi hingya xodyo. Da japꞌu̱ ndi honi hinge nda mꞌe̱ ma ꞌbe̱fi.

3 Nunar ku Tito ndi ñꞌoꞌbe, mödi mar me Gresia, himbi njapi bi nthuspa ar nse̱gi hár ndoꞌyo ngu o̱tꞌa ya xodyo.

4 Himbi njapi nda japꞌu̱, mödi nuya hya̱te gamfi mi ku̱tꞌa mi ꞌñöxte ha ya mhuntsꞌi. Mi ne nda böꞌu̱ yoꞌö hinge ndi te̱mfe yá ꞌbe̱pate ar Moise, ho̱nse̱ ndi te̱ñhe ar tsi Hmu Hesukristo, togo bi gu̱gagihe ha ya ꞌbe̱pateyu̱. Mi ne nda jajeyu̱ nga te̱ñhe ya ꞌbe̱pate manꞌagi.

5 Ha nuje hinda o̱the nöꞌö mi möñꞌu̱, ne njapꞌu̱ hingi ꞌbe̱hu̱ nöꞌö majöni mönga ar hoga mhö xta hösꞌahe.

6 Nuꞌu̱ ma ya ndö har nijö hinte bi hñuꞌsa nöꞌö ndi mönga. Nuga hindi jamasu tema nsu xi me̱tsꞌi, ngetho hár nthandi Jö gatho ya jöꞌi mahye̱tho.

7 Nuya ndö bi böꞌu̱ xiñho, xki me̱nkagi Jö ga zo nuꞌu̱ hingya xodyo, ngu xki me̱hna ar ku Pedro nda zohna ya xodyo.

8 Nunar tsi Hmu bi ma̱xa ar ku Pedro bi zohna ya xodyo, getnu̱ ar tsi Hmu togo xi ma̱xkagi ga zohna nuꞌu̱ hingya xodyo nꞌehe.

9 Núꞌmu̱ mi bö ya ndö xki hwëgagi Jö nunar ꞌbe̱finu̱ ga zo nuꞌu̱ hingya xodyo, nuꞌmú̱ ar ku Hakobo, ar ku Pedro ne ar ku Xuwa nuꞌu̱ ma ya ñöxhmu, bi ꞌraje yá ꞌye̱, nuga ne ar ku Berhnabe. Da mhiꞌye̱he ngu nꞌar nkohi ga zoje nuꞌu̱ hingya xodyo, ne nuꞌu̱ da zo ya xodyo.

10 Ho̱nse̱ bi xikagihe hinga pumhnihe ya hyoya, ne nuga ndi umba ma mu̱i ndi fa̱xꞌu̱.

Ar Pablo bi zu̱i ar Pedro núꞌmu̱ bi ꞌbu̱ꞌu̱ Antiokia

11 Mꞌe̱fa ar Pedro ba e har hnini Antiokia. Da ñhantꞌbe ne da tsu̱i, ngetho himi ho nöꞌö mi o̱tꞌe.

12 Ja mi zo̱ntho hö, mi o̱tꞌe xiñho, mi ñungwi mahye̱gi ya ku himya xodyo. Ha mi zo̱ maꞌra ya ku xki me̱hna ar Hakobo, nuꞌmú̱ ar Pedro bi ndu̱i bi ꞌwege, bi hye̱ ya ku himi ne nda ñungwi. Mi japꞌu̱ ngetho mi tsu te nda mönga nuꞌu̱ ya ku mi te̱mba ár ntꞌumbi ya xodyo, thutwa ar nse̱gi ha yá ndoꞌyo.

13 Maꞌra ya ku nuꞌu̱ ma ya xodyo nꞌehe, bi de̱nga ar Pedro, ne bi pongyá hmi. Har Berhnabe himbi bongi, bi nkadi bi de̱ñꞌu̱ nꞌehe.

14 Jange núꞌmu̱ nda pödi himi te̱nga xiñho nöꞌö majöni mönga ar hoga mhö, da zofo ar Pedro ha yá nthandi ya ku, ne da embabi: Nuꞌge gar xodyo, ne ga hye̱pꞌu̱ ya ꞌbe̱pate, ngi ñhe̱hwitho nuꞌu̱ hingya xodyo. Xiꞌmu̱, hanja gi ne gi japi da de̱nga ya ꞌbe̱pate nuya ku hingya xodyo.

15 Nuju̱ dar xodyohu̱ ngu nda mꞌu̱thu̱, ne ndi te̱mfu̱ yá ꞌbe̱pate ar Moise, hinge ngu nuꞌu̱ hingya xodyo hingi te̱nga nuya ꞌbe̱pateyu̱, jange nhu ngu ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki.

16 Ha nupya di pöhu̱, nöꞌö togo da ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo, nhu hinte ma tsꞌoki tu, hinge núꞌmu̱ da ꞌyo̱twa gatho yá ꞌbe̱pate ar Moise. Nuju̱ nꞌehe xta ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, hinga tuxu̱ ma tsꞌokihu̱ ngetho xta jamfihu̱, hinge xi ma̱xkagihu̱ nöꞌö di te̱ñhu̱ nuya ꞌbe̱pateyu̱. Ngetho di pöhu̱, gatho nuꞌu̱ te̱nga ya ꞌbe̱pate, hinto ma da nsipabi hinte ma tsꞌoki tu.

17 Núꞌmu̱ nda ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo ne bi nhugagihu̱ hinte ma tsꞌoki ndi tuhu̱, hage da o̱thu̱ nꞌar tsꞌoki njapꞌu̱ ꞌmu̱. Wa ar tsi Hmu Hesukristo uta ar tsꞌoki ya jöꞌi. Hinꞌö hingi njapꞌu̱.

18 Ha nuꞌmu̱ ga penju̱ ga te̱ñhu̱ manꞌagi ya ꞌbe̱pate xta tho̱hu̱pꞌu̱, njapꞌu̱ hö, dar tsꞌoktehu̱.

19 Gese̱ ya ꞌbe̱pate po̱ntho bi hyogagi, ne nupya xta pengi ga ꞌbu̱i ga pe̱pabi Jö.

20 Núꞌmu̱ mi mpontꞌa ar tsi Hmu Hesukristo, wande bi mpontkꞌagi nꞌehe. Jange hindi ꞌbu̱i ga o̱tꞌa nöꞌö di bense̱. Nupya ar tsi Hmu Hesukristo ꞌbu̱ ha ma mu̱i. Ne nöꞌö di o̱tꞌa hyaxꞌmu̱, di o̱tꞌe di ñꞌemu̱ibi ár Tꞌu̱ Jö, togo bi mökagi ne bi unga ár te bi po̱kagi.

21 Nuga hindi u̱tsabi nöꞌö xi hwëgagi Jö. Ngetho nuꞌmu̱ di möñhu̱ xi za̱mhö ga mpo̱hu̱ di te̱mfu̱ yá ꞌbe̱pate ar Moise, njapꞌu̱ di möñhu̱ hinter me̱ꞌö ár te ar tsi Hmu Hesukristo bi umꞌu̱.

3

Ár Hñö Jö di höñhu̱ núꞌmu̱ di ñꞌemu̱ihu̱

1 Nuꞌahu̱ gar menguhu̱ Galasia, xa xka ꞌbe̱ ri mfenihu̱. Togo xi pompꞌa ri mfenihu̱ hingi ne gi te̱ñhu̱ nöꞌö majöni. Ngetho dá otꞌahe xiñho ar ꞌñu hanja bi du ar tsi Hmu Hesukristo har pontꞌi.

2 Di ne gi xikagihu̱: Hage ga hñöñhu̱ ár Hñö Jö ngetho ngi te̱mfu̱ yá ꞌbe̱pate ar Moise. Hage hinga hñöñhu̱ ngetho ga ñꞌemu̱ibihu̱ ár mhö Jö ga ꞌyo̱hu̱.

3 Xiꞌmu̱, hanja xka ꞌbe̱ ri mfenihu̱. Nuꞌahu̱ ga ku̱thu̱ hár ꞌñu Jö ngi hömpabihu̱ ár tsꞌe̱di ár Hñö Jö, xipya, hage gi beñhu̱ da tsa̱ gi nehu̱ nunar ꞌñunu̱ ha ri tsꞌe̱dise̱hu̱.

4 Hage ma da mꞌe̱pꞌu̱tho gatho nöꞌö xka thohu̱. Hinꞌö, hinda ma da njapꞌu̱tho.

5 Jö xi ꞌraꞌahu̱ ár Hñö, ne xi utꞌahu̱ nze̱ye̱ ya döta ñho. Hage xi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱ ngetho gi umba ri mu̱ihu̱ gi te̱mfu̱ yá ꞌbe̱pate ar Moise. Hinꞌö. Nunu̱ xi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱ ngetho xka ñꞌemu̱ihu̱ ar hoga mhö.

Ar nkohi bi gohwi Jö ar Abra

6 Njapꞌu̱ nꞌehe ar Abra, har Tꞌofo enö bi ñꞌemu̱ibi Jö, ne bi nhu hinte ma tsꞌoki mi tu.

7 Jange pöhu̱, nuꞌu̱ togo ñꞌemu̱i, gehyu̱ yá bötsi ar Abra.

8 Mahaꞌmu̱ Jö xki beni, nuꞌahu̱ hingya xodyohu̱, nda nhuꞌahu̱ hinte ma tsꞌoki gi tuhu̱ nuꞌmu̱ gi jamfihu̱. Jange mamꞌe̱tꞌo bi xipa ar Abra ar hoga mhö, ngu mönga hár Tꞌofo Jö habu̱ enö: Ngetho xka ñꞌemu̱igi, jange ma ga jöpꞌaꞌi, ne nunar jöpinu̱ ma da zu̱ gatho ya jöꞌi ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i.

9 Jange nuꞌu̱ togo pe̱ꞌsa ar jamfi, gehyu̱ njöpi mahye̱giwi ar Abra togo mꞌe̱tꞌo bi jamfi.

10 Ha nuꞌu̱ hu yá mu̱i ma da mpo̱ho̱ o̱tꞌwa yá ꞌbe̱pate ar Moise, hinda ma da kꞌontꞌi da zu̱pa ár kwe̱ Jö. Ngetho har Tꞌofo enö: Nöꞌö togo hinda ꞌyo̱tꞌa gatho ngu mönga ya ꞌbe̱pate, hinda ma da kꞌontꞌi da zu̱pa ár kwe̱ Jö.

11 Di pöhu̱ nuꞌmu̱ di ñꞌemu̱ihu̱, nhugagihu̱ hinte ma tsꞌoki di tuhu̱, hinge nuꞌmu̱ di te̱ñhu̱ ya ꞌbe̱pate. Ngetho enga har Tꞌofo: Nöꞌö togo ñꞌemu̱i, ꞌbu̱i xiñho hár nthandi Jö, ne pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

12 Nöꞌö togo te̱nga ya ꞌbe̱pate, hingi ꞌbu̱ har jamfi. Ngetho hár Tꞌofo Jö enö njawa: Nöꞌö togo te̱nga ya ꞌbe̱pate, gehnu̱ ár mꞌu̱iꞌö.

13 Ha nunar tsi Hmu Hesukristo, bi ñöngagihu̱ hinda zu̱ju̱ ár kwe̱ Jö huxa har Tꞌofo. Bi hñönse̱ ár kwe̱ Jö ndi ꞌñepkagihu̱hmö núꞌmu̱ mi du har pontꞌi. Ngetho enga hár Tꞌofo Jö: Nöꞌö togo zu̱ har za, gehnu̱ xi zu̱twa ár kwe̱ Jö.

14 Bi japꞌu̱, ne nuꞌahu̱ hingya xodyohu̱ bi tsa̱ ga hñöñhu̱ ar njöpi xki ñhötꞌwa ar Abra, ngetho xka ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Ne nuꞌahu̱ nguje, xka hñömfu̱ ár Hñö Jö ngetho xka ñꞌemu̱ihu̱.

15 Ma tsi kuꞌahu̱, ma ga he̱ju̱ ár nkohi Jö ne ár nkohi ar jöꞌi. Nuꞌmu̱ yoho ya jöꞌi da ꞌyo̱tꞌa nꞌar nkohi, ne da ñöꞌu̱ xiñho da ꞌyo̱tꞌu̱, hinto tsa̱ togo da hñöki wa da pa̱ta nuna nkohiꞌö, mödi bi nko ya jöꞌitho.

16 Jö bi umba nꞌar ñhötꞌi ar Abra ne ár nꞌogi. Himbi ꞌñembabi: Nuꞌu̱ ri nꞌogi. Himbi no̱mba yá ꞌbe̱to ne yá ma̱ngaꞌbe̱to. Bi no̱nga nꞌadar nꞌogi, ne bi ꞌñembabi: Nuna ri nꞌogi. Ne nupya di pöhu̱ togo nunar nꞌoginu̱, gehnu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

17 Nupya ma ga xiꞌahu̱ ꞌmu̱: Nöꞌö ar nkohi Jö bi nkohwi ar Abra ne bi ñöwi xiñho, no̱nga ar tsi Hmu Hesukristo. Bi tho gohonthebe ne nꞌa̱temaꞌre̱tꞌa nje̱ye̱, ne ka bi tꞌunga ya ꞌbe̱pate. Nuya ꞌbe̱pateyu̱ himbi tsa̱ bi hñökwa ár tsꞌe̱di nunar nkohi ne da mꞌe̱ ar ñhötꞌi.

18 Nuꞌmu̱ Jö xi ꞌrakagihu̱hmö ya njöpi ngetho di te̱ñhu̱ ya ꞌbe̱pate, hingi ꞌrakagihu̱ xi ñötkagihu̱ ꞌmu̱. Ha nunar Abra bi hñönga ar njöpi ngetho xki ñhötwabi nda tꞌumbabi.

Yoꞌö bi tꞌunga yá ꞌbe̱pate ar Moise

19 Nuꞌmú̱, yoꞌö bi tꞌunga ya ꞌbe̱pate. Bi tꞌuni bi utkagihu̱ tengu ar tsꞌoki. Bi me̱ꞌsa ár tsꞌe̱di ne bi göxa núꞌmu̱ mi zo̱ ar tsi Hmu Hesukristo, gehnu̱ ar nꞌogi xki tꞌumbabi ar ñhötꞌi. Nuya ꞌbe̱pate bi tꞌumba ya e̱nxe̱, ne nuꞌu̱ bi umba nꞌa togo bi thokwabi gatho nuꞌu̱ maꞌra ya jöꞌi.

20 Gese̱ Jö togo unga nunar ñhötꞌinu̱, himi njoꞌo manꞌa to bi thoki.

21 Xiꞌmu̱, hage yá ꞌbe̱pate ar Moise nto̱xkwi ár ñhötꞌi Jö. Hinꞌö. Ngetho nuꞌmu̱ ya ꞌbe̱pate xi za̱hmö xi ꞌrakagihu̱ nꞌar ꞌraꞌyo te, nuꞌmú̱ xi za̱ xi nhugagihu̱ hinte ma tsꞌoki di tuhu̱ ndi te̱ñhu̱ ya ꞌbe̱pate.

22 Ha nu hár Tꞌofo Jö, xikagihu̱ gatho xki jokagihu̱ har tsꞌoki, ne nuꞌmu̱ nga ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, nda tsa̱ nga höñhu̱ nunar ñhötꞌinu̱.

23 Bi ñötkagihu̱ núꞌmu̱ hinxki zo̱ta ar tsi Hmu Hesukristo ne nda tsa̱ nga ñꞌemu̱ihu̱. Geꞌmu̱ xki gokagihu̱ ya ꞌbe̱pate, ne xki tꞌe̱ntkagihu̱ nga jamfihu̱ nunar jamfi ma nda ñꞌudi.

24 Jange ya ꞌbe̱pate bi njangu nꞌar ꞌbe̱go su ya bötsi. Bi utkagihu̱ hanja nga ꞌbu̱hu̱, ne nga ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo núꞌmu̱ mi ñꞌudi. Ne njapꞌu̱ nda nhugagihu̱ hinte ma tsꞌoki di tuhu̱.

25 Ha núꞌmu̱ dá ñꞌemu̱ihu̱, bi wadi mi sugagihu̱pya ar ꞌbe̱go.

26 Nupya gatho yá bötsigihu̱ Jö, ngetho xta ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

27 Nuju̱ xta höñhu̱ ar xixthe ngetho xta ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Ne ar tsi Hmu kobgathogihu̱ ngu nꞌar ꞌraꞌyo he nza̱tho.

28 Nupya hingi nthahni togo ya xodyo togo hingya xodyo, togo ya ꞌbe̱go togo hingya ꞌbe̱go, togo ar ñꞌo̱ho̱ togo ar ꞌbe̱hñö. Gathogihu̱ di nꞌase̱hu̱ ngetho xta ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

29 Nuꞌmu̱ yá me̱tigihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, yá nꞌogigihu̱ ar Abra ꞌmu̱, ne go ma me̱tihu̱ nunar njöpi bi ñhötꞌa ar Abra.

4

1 Beñhu̱ nꞌehe, nuꞌmu̱ nꞌar bötsi xi tsꞌokwabi gatho nöꞌö mi pe̱ꞌsa ár dada, mödi gor me̱ti gatho nöꞌö xi tsꞌokwabi, hinda tsa̱ da ꞌye̱nse̱ nuꞌmu̱ hinxi zo̱ndyá je̱ye̱. Njapꞌu̱ di hñöxkwitho nꞌar ꞌbe̱go.

2 Nunar bötsiꞌö o hár ꞌye̱ nuꞌu̱ togo su, ne togo supabi gatho nöꞌö teme bi tsꞌokwabi. Ma da ꞌye̱nse̱ núꞌmu̱ xta jwata yá je̱ye̱ bi mönga ár dada.

3 Nuju̱ nꞌehe, mamꞌe̱tꞌo ndi ñhe̱hwihu̱ ngu nöꞌö ar bötsi himi jwata yá je̱ye̱, hyaxꞌmu̱ ndi pe̱pabihu̱ yá ntꞌumbi ar ximha̱i.

4 Mꞌe̱fa bi zo̱ ar pa xki benga Jö, ba pe̱hna ár Tꞌu̱, bi ꞌyo̱nga nꞌar ꞌbe̱hñö, ne bi mꞌu̱ núꞌmu̱ mi jár tsꞌe̱di yá ꞌbe̱pate ar Moise.

5 Bi japꞌu̱ nda zimgagihu̱ xki gokagihu̱ ya ꞌbe̱pate, ne nda tekagihu̱.

6 Ne nupya nuju̱ yá bötsigihu̱ Jö. Jange xpa pe̱nkagihu̱ ár Hñö ár Tꞌu̱ da mꞌu̱ ha ma mu̱ihu̱, ne xta nziñhu̱ ár tsꞌe̱diꞌö di emfu̱: Ma tsi Dadaꞌihe.

7 Jange nupya, hindi njanguhu̱ nꞌar ꞌbe̱go. Yá bötsigihu̱ Jö, ne go ma me̱tihu̱ gatho ya ñho ma da ꞌrakagihu̱ ngetho xta ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

Ar Pablo huꞌmba yá mu̱i hinto da mengi da me̱pa ya ꞌbe̱pate

8 Nuꞌahu̱ mamꞌe̱tꞌo núꞌmu̱ hinge ngi pöhu̱ Jö, ngi pe̱pabihu̱ nuꞌu̱ ya tsita ngi hokase̱hu̱, ne hinga geꞌu̱ ar Jö majöni.

9 Ha nupya hö, gi pöhu̱ Jö, tsa̱ ga möñhu̱ go bi böꞌahu̱ mꞌe̱tꞌoꞌö. Xiꞌmu̱, yoꞌö gi ne gi penju̱ manꞌagi gi te̱mfu̱ yá ntꞌumbi ar ximha̱i nuꞌu̱ hinte pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di, ne hinter me̱ꞌu̱. Yoꞌö gi nehu̱ da mengi da goꞌahu̱ manꞌagi.

10 Xa gi jamasuhu̱ ya pa, ya zönö ne ya je̱ye̱, ne gi o̱thu̱ maꞌra ya da̱ngo.

11 Jange nuga di tsu da mꞌe̱ gatho nunar ꞌbe̱fi xta utꞌahu̱.

12 Tsi kuhu̱, di a̱ꞌahu̱ gi te̱ngagihu̱ ma mꞌu̱i, ngu nuga xta te̱ñꞌa ri mꞌu̱ihu̱ hinge ngi te̱mfu̱ yá ꞌbe̱pate ar Moise. Núꞌmu̱ da jwadi nda tso̱mpꞌu̱, hinga u̱tsagihu̱.

13 Gi pöhu̱, hár ndu̱i da zoꞌahu̱ ár mhö Jö ngetho ndi tho nꞌar hñeni.

14 Hinga kotꞌa ri mu̱ihu̱, ne hinga u̱tsagihu̱, mödi mar ñhembiꞌihu̱, ngetho ndi tho nöꞌö ar hñeniꞌö. Mödi njapꞌu̱, ga ꞌrakagihu̱ ar se̱ki, ne ngi nugagihu̱ ngu nꞌár e̱nxe̱ Jö, ngu gi nuse̱hu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

15 Habu̱ima ri johyahu̱ ngi pe̱ꞌsu̱ núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱pꞌu̱. Nuga di da̱majöni xa ngi mökagihu̱. Nuꞌmu̱ xi tsa̱hmö, xka hñöhu̱ ri da̱hu̱ ne xka ꞌrakagihu̱.

16 Xiꞌmu̱, hage gi u̱tsagihu̱pya ngetho da xiꞌahu̱ nöꞌö majöni.

17 ꞌYopꞌu̱ ꞌra togo ꞌbu̱tho da du hoñꞌahu̱, mödi hingi honga ri ñhohu̱. Nuyu̱ ne da ꞌwekꞌahu̱ hingi jajemasu gi te̱ñhu̱ꞌu̱.

18 Xiñhoꞌö nuꞌmu̱ togo ꞌbu̱tho da du da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xiñho. Di ne gi ꞌbu̱hu̱ njapꞌu̱ hyaxꞌmu̱, hinge ho̱nse̱ núꞌmu̱ di ꞌbu̱pꞌu̱.

19 Ma tsi bötsiꞌihu̱, di tho ya u̱gi manꞌagi ngu nꞌar ꞌbe̱hñö ñꞌo̱nte, di hantꞌahu̱ hindi hñöxꞌathoꞌihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

20 Di nemhö ga ꞌbu̱hwihu̱pya, ne ga honi hanja ga zoꞌahu̱. Xa gi tubgagihu̱ ma mu̱i, te ga pe̱pya.

Ar Sara ne ar Agar di hñöxa nuꞌu̱ yoho ya nkohi

21 Nuꞌahu̱ gi ne gi te̱ñhu̱ yá ꞌbe̱pate ar Moise, xikagihu̱: Hage hinxka ꞌyo̱hu̱ nöꞌö mönga nuya ꞌbe̱pate.

22 Hár Tꞌofo Jö enö njawa: Ar Abra bi dinga yoho yá tꞌu̱. Nꞌár tꞌu̱ ar ꞌbe̱hñö mi mꞌe̱go, ha nöꞌö manꞌa, ár tꞌu̱ ar ꞌbe̱hñö himi mꞌe̱go.

23 Nu ár bötsi ar ꞌbe̱hñö mi mꞌe̱go, bi mꞌu̱i ngu mꞌu̱ gatho nu maꞌra ya bötsi. Ha nöꞌö ár bötsi ar ꞌbe̱hñö himi mꞌe̱go, bi mꞌu̱i ngetho Jö xki ñötꞌwa ar Abra.

24 Nuya yoho ya nönö, ma ga he̱ju̱ nuꞌu̱ yoho ya nkohi bi nkohwi Jö ya jöꞌi. Nunar ꞌbe̱hñö mar thuhu ar Agar mi mꞌe̱go, ñhe̱hwi nunar nkohi bi tꞌunga har tꞌo̱ho̱ Sinai. Jange nuya xodyo te̱nga nunar nkohiꞌö, mꞌe̱go ngu mi mꞌe̱go ar Agar.

25 Ar Agar ngu ar tꞌo̱ho̱ Sinai núnu̱ Arabia, ñhe̱hwi ar Herusalen nuya payu̱. Ngetho ngu nꞌar nönö mꞌe̱gowi yá bötsi, di hñöxa nuya mengunu̱ pe̱patho yá ꞌbe̱pate ar Moise.

26 Ha nöꞌö ar Herusalen ꞌbu̱ mañö mhetsꞌi, ngu ma nönöhu̱ hinto pe̱pabi.

27 Nu hár Tꞌofo Jö bi mönga njawa mahamꞌu̱:

Njohya, nuꞌge hingi tsa̱ gi tinga ya bötsi, ne hinxka ñꞌo̱nte.

Hye̱xa ar mhafi gi njohya, nuꞌge hinxka ntsa̱wi ar u̱gi xi mꞌu̱i ri bötsi.

Ngetho nuꞌge xi hye̱kꞌa ri dömebya, ma gi ꞌñe nze̱ye̱ ya bötsi,

ne gi töta togo ꞌñe ár döme.

28 Tsi kuhu̱, nuju̱ yá bötsigihu̱ Jö xki ñhötkagihu̱, jangu ar Isa bi mꞌu̱i xki ñhötꞌa Jö.

29 Nöꞌö ár tꞌu̱ ar ꞌbe̱hñö mi mꞌe̱go, bi mꞌu̱i ngu mꞌu̱ gatho nuꞌu̱ maꞌra ya bötsi, ne xa bi u̱tsa nöꞌö ar tꞌu̱ togo bi mꞌu̱i ngu xki ñhötꞌi. Njapꞌu̱ nuya payu̱ nꞌehe. Nuju̱ xta mꞌu̱hu̱ hár tsꞌe̱di ár Hñö Jö, tꞌu̱tsagihu̱ nꞌehe.

30 Ha te mönga ár Tꞌofo Jö. Ar Abra bi nsipabi nda gu ar ꞌbe̱hñö mi mꞌe̱go, nda me̱wi ár bötsi. Ngetho nöꞌö ár tꞌu̱pꞌu̱ꞌö, hinda ñhehwi ar hño bi tsꞌokwabi ár tꞌu̱ ar ꞌbe̱hñö himi mꞌe̱go.

31 Jange tsi kuhu̱, di njanguhu̱ ár bötsi ar ꞌbe̱hñö himi mꞌe̱go, hinge ngu ár bötsi ar ꞌbe̱hñö mꞌe̱go.

5

Ar Pablo xipa ya ku hinda mengi di ꞌbu̱i xi ze̱ꞌma ya ꞌbe̱pate mi ja mamꞌe̱tꞌo

1 Ar tsi Hmu Hesukristo bi gu̱gagihu̱ ha ya ꞌbe̱pate mi ja mamꞌe̱tꞌo, ne njapꞌu̱ hinga ꞌbu̱hu̱ xi ze̱bgathogihu̱. Jange ma ga umba ma mu̱ihu̱ hinga penju̱ manꞌagi da ze̱bgagihu̱ nuya ꞌbe̱pateyu̱.

2 Nuga dar Pablo, ꞌyo̱xu̱ nöꞌö di xiꞌahu̱: Nuꞌmu̱ gi nehu̱ da thusꞌahu̱ ar nse̱gi tuta yá ndoꞌyo ya xodyo, hinte gi nuhu̱ ꞌmu̱ ár ꞌbe̱fi ar tsi Hmu Hesukristo.

3 Di xiꞌahu̱ manꞌagi, nuꞌmu̱ togo da hñuxa ar nse̱gi hár ndoꞌyo, mahyoni da ꞌyo̱tꞌa gatho nuꞌu̱ ya ꞌbe̱pate bi zo ar Moise.

4 Nuꞌahu̱ gi hurimu̱ihu̱ hingi ma gi tuxu̱ ri tsꞌokihu̱ ngetho gi te̱ñhu̱ ya ꞌbe̱pate bi zo ar Moise. Nuꞌmu̱ gi beñhu̱ njapꞌu̱, xka ꞌwehu̱ xka hye̱hu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ne hinte xka nuhu̱ teme xi hwëgagihu̱.

5 Ha nuju̱, di to̱ꞌmhu̱ da tꞌengagihu̱ hinte ma tsꞌoki di tuhu̱ ngetho xta nzimfu̱ ár Hñö Jö, ne di ñꞌemu̱ihu̱.

6 Nuꞌu̱ xta jamfihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, hinter me̱ꞌö nuꞌmu̱ ga huxu̱ ar nse̱gi ha ma ndoꞌyohu̱ wa hinꞌö. Nöꞌö xiñhohmö, da nheki ma jamfihu̱ ga o̱thu̱ ya hoga ꞌbe̱fi di pe̱wi ar mhöte.

7 Ngi pa̱hu̱ xiñho. Togo bi kꞌasꞌahu̱ hingi te̱ñhu̱ nöꞌö majöni.

8 Nunar nkꞌatsꞌinu̱, hinxpa pe̱hna Jö togo bi zoñꞌahu̱.

9 Nuꞌu̱ togo kꞌasꞌahu̱, ñhe̱hwi ngu ar njoxthuhme, mödi nꞌar tsi tu̱i japi da fo̱nsa gatho ar ju̱ni.

10 Nuga di ka̱xmbeni Jö, hinxka pa̱thu̱ ri mfenihu̱. Ha nöꞌö togo kꞌasꞌahu̱, hinda ma da kꞌontꞌi da hñönga ár mfe̱i Jö, ne hinda ma da thantho togoꞌö.

11 Tsi kuhu̱, nuꞌmu̱ di mömbatho ar nse̱gi tuta hár ndoꞌyo ya xodyo, hinjoꞌo togo di kukagi. Nuꞌmu̱ di njapꞌu̱hmö, hinto da kꞌaꞌspa ár pontꞌi ar tsi Hmu.

12 Nuꞌu̱ togo kꞌasꞌahu̱, di nehmö da ñhe̱ni nꞌagitho.

13 Tsi kuhu̱, xi tsꞌonkagihu̱ ga po̱ñhu̱ xki ze̱bgagihu̱ yá ꞌbe̱pate ar Moise. Mödi hinxi the̱gagihu̱ ga o̱thu̱ gatho nöꞌö di nehu̱. Nöꞌö ga o̱thu̱, ga mhöhu̱ ne ga mfa̱xtehu̱ nꞌa ngu nꞌa.

14 Da tsa̱ ga o̱thu̱ gatho nuya ꞌbe̱pate xi zogagihu̱ ar Moise nuꞌmu̱ ho̱nse̱ ga o̱thu̱ nuna enö njawa: Mö ri ñꞌohu̱ ngu gi mhöse̱hu̱.

15 Ha nuꞌmu̱ gi nto̱xu̱ ne gi ntsothu̱ nꞌa ngu nꞌa, pöhu̱ ꞌmu̱, ma gi tese̱hu̱ ri ñꞌohu̱.

Yá ꞌbe̱fi nuya o̱tꞌa gatho nöꞌö tema ne yá ndoꞌyo, ne nuꞌu̱ pe̱pa ár Hñö Jö

16 Di xiꞌahu̱, ga ꞌbu̱hu̱ ngu utgagihu̱ ár Hñö Jö, hinga o̱thu̱ gatho nöꞌö di nese̱hu̱.

17 Ngetho nöꞌö di nehu̱, hingi ne ár Hñö Jö, ha nöꞌö ne ár Hñö Jö, hindi nehu̱. Nuya yohoyu̱ ntuhna ha ma mfenihu̱, jange hingi tsa ga o̱thu̱ xiñho nꞌa wa manꞌa.

18 Ha nuꞌmu̱ tsixkagihu̱ ár Hñö Jö, hingi ꞌbe̱pkagihu̱ yá ꞌbe̱pate ar Moise ꞌmu̱.

19 Nuꞌu̱ togo o̱tꞌa gatho nöꞌö neꞌu̱, fötwatho yá tsꞌoꞌbe̱fi pe̱ꞌu̱: Ya tsinganthöti, ꞌbe̱ngwi ya jöꞌi, o̱tꞌa nöꞌö xintsꞌotho, ne bendar tsꞌoki.

20 Nuya jöꞌiꞌu̱ xa̱ta yá tsita hokse̱, ya ñꞌete, ya ñꞌu̱tsate, ya ꞌyo̱tꞌatuhni, ya gese̱, ya kwe̱, ya nemhñö, ya ntsa̱hñöki, ne ꞌweka ya jöꞌi.

21 Ya ꞌñöxte, ya hyote, ya mihni, ne te gatho o̱tꞌe ha ya tsꞌoda̱ngo, ne o̱tꞌa maꞌra ya tsꞌoki njanu̱. Xta xiꞌahu̱, ne di xiꞌahu̱ manꞌagi, nuꞌu̱ togo o̱tꞌa nuya tsꞌoꞌbe̱fiyu̱, hinda ma da yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi Jö.

22 Ha nuꞌmu̱ ga ꞌbu̱hu̱ ngu utkagihu̱ ár Hñö Jö, nuꞌmú̱ ga pe̱ꞌsu̱ ar mhöte, ar johya, ar hogamu̱i, ar tsꞌe̱ti, ar hogajöꞌi, ar nhwëki, ne ar ñꞌemu̱i,

23 ar ntsꞌa̱ꞌmi, ar ntsuni. Gehyu̱ ꞌraju̱ ár Hñö Jö, ne hiñꞌotho ꞌra ya ꞌbe̱pate habu̱ di högagihu̱ ga o̱thu̱.

24 Nuꞌu̱ togo xi jamfi ar tsi Hmu Hesukristo, wande xi tsꞌu̱twi har pontꞌi gatho nöꞌö ne ár ndoꞌyo.

25 Ha nupya ár Hñö Jö xi ꞌrakagihu̱ nꞌar ꞌraꞌyo te, ma ga ꞌbu̱hu̱ ngu utkagihu̱ꞌö.

26 Hinga ma ga ñꞌetsꞌihu̱, hinga nxaxtehu̱ nꞌa ngu nꞌa, hinga ñöꞌsfu̱ nöꞌö te pe̱ꞌsa maꞌra.

6

1 Tsi kuhu̱, nuꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ ngu utkagihu̱ ár Hñö Jö, nuꞌmu̱ xka pöhu̱ nꞌar ku xi ꞌyo̱tꞌa nꞌar tsꞌoki, fa̱xu̱ da menga har ꞌñu. Ne hingi ñꞌexu̱, beñhu̱ xiꞌmu̱ da zo̱pꞌahu̱ gi ꞌyo̱thu̱ njapꞌu̱ nꞌehe.

2 Ma ga mfa̱xtehu̱ nꞌa ngu nꞌa, ne njapꞌu̱ ga o̱thu̱ nöꞌö xikagihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

3 Ha nuꞌmu̱ nꞌar ku o̱tꞌa ndöta ne hingi njapꞌu̱, nkase̱.

4 Jange mahyoni ga hanthu̱ xiñho nöꞌö di pe̱hu̱, ne njapꞌu̱ da tsa̱ ga njohyase̱hu̱, hinga ñöꞌsfu̱ nöꞌö pe̱ manꞌa.

5 Ngetho gathogihu̱ ma ga da̱se̱hu̱ ma ꞌbe̱fihu̱.

6 Nöꞌö togo tꞌutwabi ár mhö Jö, dá umba nꞌar hoga mfa̱tsꞌi nöꞌö togo uti.

7 Yo gi nkase̱hu̱. Jö hinto tsa̱ da hya̱tꞌi. Nöꞌö te da motꞌa nꞌar jöꞌi, go gehnu̱ da xofo nꞌehe.

8 Nuꞌmu̱ ga o̱thu̱ gatho nöꞌö di nehu̱, ma ga xohu̱ nöꞌö xintsꞌotho. Ha nuꞌmu̱ ga o̱thu̱ gatho nöꞌö ne ár Hñö Jö, ma ga xohu̱ ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

9 Yo ma da za̱ju̱ ga o̱thu̱ nöꞌö xiñho, ngetho xta zo̱nga ar pa, ma ga nxohu̱ nuꞌmu̱ hinxi wentkathogihu̱.

10 Jange nuꞌmu̱ tsa̱ ga fa̱xu̱ maꞌra, ga o̱thu̱ njapꞌu̱, ne ga hoñhu̱ mꞌe̱tꞌo ga fa̱xu̱ ya gamfi.

Ar Pablo eꞌspa ár nsu ár pontꞌi ar tsi Hmu

11 Hyanthu̱ tengu ár döta ya tꞌofo di ja ma ꞌye̱se̱ di otꞌi.

12 Nuꞌu̱ togo jaꞌahu̱ gi hñuxu̱ ar nse̱gi ngu tuta ha yá ndoꞌyo ya xodyo, o̱tꞌa njapꞌu̱ honi da gohwi xiñho ya jöꞌi, ne hinda ntꞌu̱tsa di da̱ta majöni ár ndöte ar tsi Hmu Hesukristo bi unga har pontꞌi.

13 Ha nuꞌu̱ togo huxa ar nse̱gi hár ndoꞌyo, hingi o̱tꞌa gatho ya ꞌbe̱pate. Nuꞌu̱ ne da jaꞌahu̱ gi nxe̱ñhu̱, ho̱nse̱ honi da ꞌñexyá nsu.

14 Hinda ne Jö ga exa ma nsu. Ha nuꞌmu̱ ga o̱tꞌa njapꞌu̱, ho̱nse̱ ga eꞌspár nsu ár pontꞌi ar tsi Hmu Hesukristo. Núꞌmu̱ mi duꞌö har pontꞌi, po̱ntho da tuga nꞌehe ndi te̱ngar ximha̱i, ne ar ximha̱i di handi hinter me̱ꞌö.

15 Nuya xta jamfihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, hinter me̱ꞌö nuꞌmu̱ xta huxu̱ ar nse̱gi ha ma ndoꞌyohu̱ wa hinꞌö. Nöꞌö di pöhu̱ hö xiñho, xi ꞌraju̱ nꞌar ꞌraꞌyo te.

16 Nuꞌahu̱ ne gatho nuꞌu̱ te̱nga nöꞌö xta möngwa, Jö da ꞌraju̱ ar hogamꞌu̱i, ne da me̱skagihu̱ ar nhwëki, go geju̱ ár hninigihu̱ Jö.

17 Nuya pa di ꞌñepꞌu̱, hinto di ne da tso̱tka ma mu̱i, ngetho nuga di pe̱ꞌsa ha ma ndoꞌyo ya mfe̱i xi tꞌakagi ngetho di mömba ár mhö ar tsi Hmu Hesukristo.

Har ngötsꞌi ar Pablo a̱pa Jö da ma̱tsꞌi

18 Tsi kuhu̱, da hwëkꞌahu̱ ar tsi Hmu Hesukristo nꞌar hogamꞌu̱i. Dá njapꞌu̱.

AR EFESIO

1

2

3

4

5

6

AR EFESIO

Ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pablo bi me̱mpa ya me Efeso

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Pablo ár mpo̱tegi ar tsi Hmu Hesukristo, ngetho njapꞌu̱ xki ko ár mu̱i Jö bi ꞌñexkagi nga pe̱pabi. Di pe̱ñꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱ gar menguhu̱ Efeso, gi nkuhu̱ ne gi te̱ñhu̱ ar tsi Hmu.

2 Jö ma Dadahu̱ ne ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo da ꞌraꞌahu̱ nꞌar hogamꞌu̱i ne da hwëkꞌahu̱ yá ñho.

Jö xa jöpa nuꞌu̱ togo ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo

3 Ga ndöñhu̱ Jö ár Dada ar tsi Hmu Hesukristo, togo xi ꞌrakagihu̱ gatho ya jöpi xi ꞌwegagihu̱nu̱ mhetsꞌi, ngetho di nꞌatꞌwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

4 Núꞌmu̱ hinxki hoktho ar ximha̱i, Jö xki hwankagihu̱ nga nꞌatꞌwihu̱ ar tsi Hmu, ne njapꞌu̱ nda tꞌaxkagihu̱, ne hinte ma tsꞌoki nga pe̱ꞌsu̱ hár nthandiꞌö.

5 Jö pe̱ꞌsa nꞌar döta mhöte, ne xki hñutsꞌi nda tedegihu̱ hár ndöte ar tsi Hmu Hesukristo, ngetho njapꞌu̱ xki beñꞌö.

6 Nöꞌö bi ko ár mu̱i ba pe̱hna ár hmöka Tꞌu̱ bi tedegihu̱, ne njapꞌu̱ xa ga ndömfu̱ ár thuhu ga beñhu̱ ár nhwëki bi ꞌrakagihu̱.

7 Bi me̱hna ár Tꞌu̱, bi nöꞌma ár ji bi pumga ma tsꞌokihu̱, ne bi gutka ma tha̱ihu̱. Njapꞌu̱ bi zimgagihu̱ hár ꞌye̱ ar tsꞌoki, ngetho xa döta ár nhwëki Jö.

8 Xa bi hwëgagihu̱ nꞌar hoga mfeni ne nꞌar döta mfödi.

9 Ne bi za̱ da pöhu̱ nöꞌö himi tsa̱ nda fö mamꞌe̱tꞌo, tema xki ko ár mu̱i Jö nda ꞌyo̱tꞌe. Gese̱ xki benga njapꞌu̱,

10 nda njapa ar tsi Hmu Hesukristo nda ndö, di huxa mañö gatho nuꞌu̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi ne gatho nuꞌu̱ ꞌbu̱kwa har ximha̱i. Njapꞌu̱ ma da thogi nu xta zo̱nga ar pa xi hñuxa Jö.

11 Jö xki beñꞌö nda hñuxkagihu̱ nga höñhu̱ yá ñho, ngetho di nꞌatꞌwihu̱ ar tsi Hmu. Ha Jö o̱tꞌa gatho nöꞌö xi benga hár mu̱i.

12 Jö bi hwankagihe mꞌe̱tꞌo nga jamfihe ar tsi Hmu Hesukristo ne njapꞌu̱ nga ndömfe ár thuhu.

13 Ne nuꞌahu̱ xka ꞌyo̱xu̱ ar mhö majöni, nunar mhönu̱ no̱nga ri mpo̱ho̱hu̱. Ne nga jamfihu̱ ga nꞌatꞌwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, bi thusꞌahu̱ ár Hñö Jö ha ri mu̱ihu̱ ngu nꞌar nthixtꞌi yá me̱tiꞌihu̱ Jö, ngu xki ñötkagihu̱.

14 Ár Hñö Jö gehnu̱ ngu nꞌar ñho xi mꞌe̱tꞌogihu̱ yá bötsigihu̱ Jö, ho̱nse̱ ga to̱ꞌmhu̱ da zo̱ ar pa da zixkagihu̱ nꞌagitho ma ga ꞌbu̱hwihu̱. Gatho xi ꞌyo̱tꞌa Jö, ne njapꞌu̱ nda tꞌeꞌspabi ár nsu.

Ar Pablo a̱di da tꞌumba ar hoga mfödi ne da sokwa yá da̱ ya gamfi

15 Jange nuga núꞌmu̱ nda o̱de xka jamfihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ne xi zo ma gu xa gi möhu̱ nuꞌu̱ maꞌra ya gamfi,

16 hindi tsa̱ya̱ di umba njamödi Jö, ne di a̱pi da ma̱xꞌahu̱,

17 da ꞌraꞌahu̱ ar hoga mfödi, ne da xokꞌa ri da̱hu̱ gi pöthwu̱ ár mꞌu̱i ár Dada ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo ꞌbu̱ hár nsunda.

18 Di a̱pa Jö nꞌehe da yotꞌa ri mfenihu̱ gi pöhu̱ xiñho te gatho di to̱ꞌmhu̱ ngetho xi zonkagihu̱, ne gi pöhu̱ tengu ár nza̱tho ne ár döta ya ñho da ꞌraju̱ xka mꞌu̱hwihu̱, nuya xta ñꞌemu̱ihu̱.

19 Ne di a̱pabi gi pöhu̱ tengu ár döta ár tsꞌe̱di mpe̱ ha ri mfenihu̱. Getnu̱ ar döta tsꞌe̱di xi utkagihu̱,

20 núꞌmu̱ bi japi bi nte manꞌagi ar tsi Hmu Hesukristo, ne bi gu̱xa habu̱ xki tꞌa̱hwi nuꞌu̱ xi du, ne bi ꞌñexa hár ñꞌe̱i núnu̱ mhetsꞌi habu̱ bi ꞌbu̱hwiꞌö.

21 Ne bi umba nꞌar döta nsu töta gatho ya ndö, nuꞌu̱ hö yá tsꞌu̱tꞌwi, nuꞌu̱ ja yá tsꞌe̱di, nuꞌu̱ ja yá nsu, ne gatho nuꞌu̱ nho̱mba yá thuhu har ximha̱i, töte ár nsu nuya payu̱ ne hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

22 Ne bi hñuxa da ndö gatho nöꞌö te jawa ne ꞌbu̱i, ne bi ꞌñexꞌö ngu ár ñöxhmu ar nijö.

23 Ha nu ar nijö jwatwabi da nxo̱ge ár ndoꞌyo, ha nunar tsi Hmu jwatwabi da nxo̱ge gatho nöꞌö te ja ne te ꞌbu̱i.

2

1 Nuꞌahu̱ xka mꞌe̱hmöhu̱ mamꞌe̱tꞌo ha ya tsꞌoki, ne ngi ꞌbu̱hu̱ har tsꞌomꞌu̱i, po̱ntho hinge ngi tehu̱, ha nupya Jö xi ꞌraꞌahu̱ nꞌar ꞌraꞌyo te.

2 Ngi ꞌbu̱hu̱ njapꞌu̱ ngetho ngi te̱mfu̱ ár mꞌu̱i ar ximha̱i. Ne ngi pe̱pabihu̱ ár ndö ya tsꞌondöhi, pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di har ndöhi, ne pumbyá mfeni ya me̱ꞌsku.

3 Mamꞌe̱tꞌo gathogihu̱ ngu ꞌbu̱ꞌu̱ nꞌehe, ndi umbabihu̱ gatho nöꞌö mi ne ma ndoꞌyohu̱, ne ndi o̱thu̱ gatho nöꞌö mi benga ma mfenihu̱. Jange nuju̱ ho̱nse̱ ár kwe̱ Jö ndi to̱ꞌmhu̱, ngu to̱ꞌma nuꞌu̱ hinxi ñꞌemu̱i.

4 Ha Jö xa döta ár nhwëki ne xa bi mökagihu̱.

5 Jange ngu bi japi bi nte manꞌagi ar tsi Hmu Hesukristo, njapꞌu̱ nuju̱ nꞌehe, bi ꞌraju̱ nꞌar ꞌraꞌyo te, ngetho xki mꞌe̱ ma tehu̱ har tsꞌoki, po̱ntho ngu xta tumhöhu̱, ne Jö bi hwëgagihu̱, bi ꞌraju̱ ar mpo̱ho̱.

6 Ne ngu bi gu̱xa ar tsi Hmu Hesukristo, njapꞌu̱ bi gu̱xkagihu̱ nꞌehe, ne bi ꞌñexkagihu̱ ga ꞌbu̱hwihu̱nu̱ mhetsꞌi.

7 Bi ꞌyo̱tkagihu̱ njapꞌu̱, mi honga nuya pa di ꞌñepꞌu̱ da födi hangu ar ñho xi hwëgagihu̱, bi ko ár mu̱i ba pe̱nkagihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

8 Ngetho Jö bi hwëgagihu̱ ar mpo̱ho̱ núꞌmu̱ nda ñꞌemu̱ihu̱. Himbi po̱kagihu̱ ma tsꞌe̱dise̱hu̱, gehnu̱ nꞌár ntꞌuni Jö.

9 Hinto xi po̱se̱ yá hoga ꞌbe̱fi. Nuꞌmu̱ bi njapꞌu̱, tsa̱ da ꞌñexhmö ár nsu ꞌmu̱.

10 Jö go bi mengi bi hyógagihu̱ maꞌraꞌyo ngetho di nꞌatꞌwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ne njapꞌu̱ nga o̱thu̱ nöꞌö ar ñho xki ꞌye̱gagihu̱ Jö nga o̱thu̱.

Nunár ndöte ar tsi Hmu Hesukristo bi ꞌyo̱tꞌa ar ñhogamu̱i

11 Jange nuꞌahu̱ hingar xodyohu̱, beñhu̱ mamꞌe̱tꞌo hinge xki thusꞌahu̱ ar nse̱gi ha ri ndoꞌyohu̱ ngu pe̱ꞌsa ya xodyo. Jange mi eñꞌahu̱ ngar tsꞌoktehu̱, mödi nunar nse̱ginu̱ mi huxase̱ ya jöꞌi.

12 Mamꞌe̱tꞌo hinge ngi ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ngi ꞌbu̱hu̱ yapꞌu̱. Hinge ngar menguhu̱ Israel, ne hinge ndi ꞌñepꞌahu̱ nuya ñhötꞌi xki nkohwiꞌu̱. Hinte ngi to̱ꞌmhu̱, hinge ngi pöhu̱ Jö, ngi ꞌbu̱se̱hu̱ har ximha̱i.

13 Mapaꞌö ngi ꞌbu̱hu̱ yapꞌu̱ xka hye̱hu̱ Jö. Ha nupya xka ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, xi jaꞌahu̱ xka kwathu̱, ngetho bi nöꞌma ár ji har pontꞌi.

14 Nuje dar xodyohe ne nuꞌahu̱ hingar xodyohu̱, núꞌmu̱ mi du ar tsi Hmu Hesukristo bi textꞌa ar jödo ntꞌu̱tsa xki ꞌwegagihu̱. Njapꞌu̱ nda za̱ ngar nꞌada ar hninihu̱ ne nga ñhogamu̱ihu̱ nꞌa ngu nꞌa.

15 Núꞌmu̱ mi tsꞌu̱twa ár ndoꞌyo har pontꞌi, geꞌmu̱ bi hwata ar ntꞌu̱tsa, ngetho bi hñökwa ár tsꞌe̱di ya ꞌbe̱pate ne gatho yá ntꞌumbi. Mi yoho ya hnini bi hyoka nꞌase̱, ngetho nꞌatꞌwu̱ te̱ñꞌö ba e ar hogamꞌu̱i.

16 Gehnu̱ har pontꞌi bi hwata ar ntꞌu̱tsa mi pe̱ꞌsa nuꞌu̱ yoho ya hniniyu̱, bi mhödi ne bi ñhogamu̱iwi Jö, ngetho bi nꞌatwi ndoꞌyoꞌu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

17 Jange ar tsi Hmu Hesukristo ba hönkagihu̱ ar hoga mhö xta ñhogamu̱iwihu̱ Jö, nuꞌahu̱ ngi ꞌbu̱hu̱ yapꞌu̱, ne nuje ya xodyo ndi ꞌbu̱he getꞌu̱tho.

18 Ngetho bi ungár te ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo, gathogihu̱ ngu ya xodyo ne nuꞌu̱ hingya xodyo, da tsa̱ ga ku̱thu̱ habu̱ bi ꞌbu̱ Jö ma Dadahu̱, ngetho di ꞌbu̱hwihu̱ ár Hñö Jö mahye̱gi xi tꞌakagihu̱.

19 Jange nupya hingar nꞌañꞌohu̱, ne hingar nzo̱ho̱hu̱. Gar menguhu̱ ár hnini Jö ngu gatho nu maꞌra ya gamfi, ne yá bötsiꞌihu̱ nꞌehe.

20 Ne mahye̱gi di ꞌbu̱hu̱ hár nijö Jö ꞌyo di thoki. Numa tsi Hmuhu̱ Hesukristo ñhe̱hwi ar mu̱dido. Nuje yá mpo̱tegihe ne nu maꞌra yá mꞌe̱hni Jö, di janguhe ár wa ar jödo.

21 Gathogihu̱ ya gamfi di njanguhu̱ nꞌar ngu thoki, ꞌyo di hetsꞌi mahye̱tho ya do, ne da ho nꞌar nijö xintꞌaxi ngetho nꞌatꞌwi di ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu.

22 Nguꞌahu̱ ne nguje di nꞌatꞌwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ne di ꞌyo di tehu̱ mahye̱gi gatho maꞌra ya gamfi, ga tso̱ñhu̱ ngu ár nijögihu̱ Jö habu̱ ꞌbu̱ ár Hñö.

3

Ar ꞌbe̱fi bi tꞌumba ar Pablo da hñöꞌspa ar hoga mhö nuꞌu̱ hingya xodyo

1 Nuga ar Pablo, di owa har fa̱di ngetho di zoꞌahu̱ ár hoga mhö ar tsi Hmu Hesukristo nuꞌahu̱ hingar xodyohu̱.

2 Zage gi pöhu̱ bi hwëgagi Jö ar ꞌbe̱fi ga hösꞌahu̱ ar hoga mhö.

3 Jö bi utkagi nöꞌö hinxki fö mamꞌe̱tꞌo, ngu xta otꞌahu̱ nꞌa tsi tu̱i.

4 Nu xki néhu̱ ma gi pöhu̱ tengu dí pödi nöꞌö himi fö mamꞌe̱tꞌo, tema nda ꞌyo̱tꞌa ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

5 Nunar mfeninu̱ xki jwatatho, hinte ma jöꞌi xki tꞌuti, ngu xi utwabipya ár Hñö Jö yá hoga mpo̱te ne yá mꞌe̱hni Jö.

6 Xi tꞌutkagihe, nuꞌu̱ hingya xodyo mahye̱giwi nu maꞌra, ma da hñönga ya ñho nꞌehe, ne da nꞌadar ndoꞌyowi ya xodyo. Ne da ñhehwi yá ñhötꞌi pe̱sꞌu̱, ngetho mi ꞌyo̱ ar hoga mhö mi mhö, bi jamfi ar tsi Hmu Hesukristo.

7 Nunar mhöꞌö Jö bi hñuxkagi ga mö. Bi njapꞌu̱ ngetho bi hwëgagi ár ntꞌuni, ne nunár döta tsꞌe̱di bi mpe̱ ha ma mu̱i.

8 Xi tꞌaka nunar ꞌbe̱finu̱, mödi hinda tsa̱ ga ñhuxꞌbe nu maꞌra ya gamfi, di ko ya ha̱i. Xi nhwëgagi nunar ꞌbe̱finu̱, ga höꞌspabi nuꞌu̱ hingya xodyo ya hoga mhö no̱nga gatho ya ñho pe̱ꞌsa ar tsi Hmu Hesukristo, hingi tso xo̱ge ma mfenihu̱.

9 Ne ga otꞌwa ar ꞌñu gatho nöꞌö tema xki benga Jö nda ꞌyo̱tꞌe ne xki ꞌñögi, núꞌmu̱ hinxki hoktho gatho nöꞌö te japya.

10 Ne njapꞌu̱ da nheki hár nijö nuya ár nze̱ye̱ ár mfödi Jö, ne da bö nuꞌu̱ togo bi the̱ yá nsu ne nuꞌu̱ togo bi the̱ yá tsꞌe̱dinu̱ mhetsꞌi.

11 Gehnu̱ ar mfeni xki benga Jö mamꞌe̱tꞌo, mꞌe̱fa bi ꞌñu hár te ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

12 Ngetho di ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, hinga ntsuhu̱ ne hinga ntsa̱hu̱ ga kwathu̱ ga ñöwihu̱ Jö.

13 Jange di a̱ꞌahu̱, hingi tu ri mu̱ihu̱ gi hanthu̱ di tho ya ntꞌu̱tsa ngetho di hösꞌahu̱ ar hoga mhö. Njohyahu̱, gehnu̱ esꞌahu̱ ri nsuhu̱.

Nunar döta mhöte hingi tsa̱ da zo ma mfenihu̱

14 Jange di nda̱ndihmö hár nthandi ár Dada ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

15 Gehnu̱ ár Dada togo bi umba yá te gatho ya mꞌu̱i ꞌbu̱kwa har ximha̱i, ne gatho nuꞌu̱ ꞌbu̱hnu̱ mhetsꞌi.

16 Di a̱pabi ngu ár ntꞌe̱ni yá ñho pe̱ꞌsa hár nsunda, da ze̱tꞌa ri mu̱ihu̱ hár Hñö Jö gi ꞌbu̱hwihu̱.

17 Di a̱pabi nꞌehe da mꞌu̱ ha ri mu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ngetho gi jamfihu̱, ne njapꞌu̱ gi mꞌa̱thu̱ xiñho hár mhöte.

18 Ne gatho nuꞌahu̱, ngu nu maꞌra ya gamfi, da tsa̱ gi pöhu̱ tengu ár nxidi, ár ma, ár ñhe ne ár ñhetsꞌi ár mhöte ar tsi Hmu Hesukristo.

19 Ne gi pöthwu̱ nunar döta mhötenu̱ hinto tsa̱ da zo xiñho hár mfeni, ne xa da ziñꞌahu̱ ár mꞌu̱i Jö.

20 Nsunda Jö togo pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di da ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö neꞌö, töta ár nze̱ye̱ nöꞌö tsa̱ da zo ma mfenihu̱ ga a̱fu̱. Gathonu̱ o̱tꞌa ár tsꞌe̱di mpe̱ ha ma mu̱ihu̱.

21 Dá nsundabi ar nijö ꞌbu̱hwi ar tsi Hmu Hesukristo hyaxꞌmu̱ ne hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Dá njapꞌu̱.

4

Di nꞌatꞌwihu̱ ár Hñö Jö

1 Nuga di owa har fa̱di ngetho di mömba ár mhö ma tsi Hmuhu̱, di a̱ꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ ngu di ꞌñepi da mꞌu̱ nuꞌu̱ togo xi tsꞌohni da mbötsi Jö.

2 Yo gi ñꞌexu̱, ntsꞌa̱ꞌmthohu̱. Pe̱ꞌsu̱ nꞌar hogamu̱i ne ar tsꞌe̱ti, ne gi mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa.

3 Nuꞌahu̱ gi nꞌase̱hu̱ ngetho nꞌada ár Hñö Jö ꞌbu̱ ha ri mu̱ihu̱. Jange umba ri mu̱ihu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nꞌadar mfeni, ne gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar hogamꞌu̱i.

4 Ngetho di nꞌadar ndoꞌyohu̱, nꞌadár Hñö Jö ꞌbu̱ ha ma mu̱ihu̱, jangu xi tsꞌonkagihu̱ nꞌehe ga pe̱ꞌsu̱ nꞌadar ndo̱ꞌmi.

5 Nꞌadar tsi Hmu di zohu̱, nꞌada ma ñꞌemu̱ihu̱, ne nꞌadar xixthe xta höñhu̱.

6 Nꞌadar Jö togo ma Dadahu̱ gatho nuꞌu̱ di ꞌbu̱hu̱. Ár tsꞌe̱di hexkagihu̱, ne ꞌrakagihu̱ ár mfa̱tsꞌi di gathohu̱, ne ꞌbu̱ ha ma mu̱ihu̱.

7 Nꞌa ngu nꞌa bi hwëgagihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo nꞌar hogantꞌuni ngu ár ntꞌe̱niꞌö.

8 Jange bi thogi ngu mönga ár Tꞌofo Jö habu̱ enö:

Ar tsi Hmu bi ntöte ne bi bo̱xa mhetsꞌi, bi zixa nuꞌu̱ xki döhö,

ne bi hyemba ya ntꞌuni ya jöꞌi.

9 Te di bo̱nga nöꞌö enö bi bo̱xa mañö mhetsꞌi. Ne da ꞌñenö, nöꞌö mi ꞌbu̱ mhetsꞌi ba kökwa har ximha̱i.

10 Nöꞌö togo ba e har ximha̱i bi mengi bi bo̱xa manꞌagi har ngöxa mhetsꞌi, ne njapꞌu̱ bi hyexta ár nsunda xo̱ge nöꞌö xi thoki.

11 Gese̱ bi ꞌñexꞌö ꞌra ngu yá mpo̱te, maꞌra yá mꞌe̱hni, maꞌra nda mömba ár hoga mhö, maꞌra da mfa̱ꞌyo ha yá nijö, maꞌra da utwa ár mhö Jö.

12 Gathoyu̱ fa̱xte da ñöxa ár ñꞌemu̱i ya ku, ne da me̱pa Jöꞌu̱ nꞌehe. Ne njapꞌu̱ da te ar nijö, gehnu̱ ár ndoꞌyo ar tsi Hmu Hesukristo.

13 Njapꞌu̱ ga jwahu̱ gatho ga pe̱ꞌsu̱ nꞌadar ñꞌemu̱i, ne ga pötwabihu̱ xiñho ár Tꞌu̱ Jö. Ga tso̱ñhu̱ ga ñhogajöꞌihu̱, ne gatho ga ñhe̱hwihu̱ ár mꞌu̱i ar tsi Hmu Hesukristo.

14 Hindi hñöxkagihu̱ ya tꞌu̱lo bötsi hingi pötetho, to gatho tsa̱ da kadi da me̱wi te̱mba yá jamfi. Nuya jöꞌiyu̱ ju̱ ar nhemhñö ne ya tsꞌomfeni japa ya ku da de̱nga nöꞌö hingi ho.

15 Nöꞌö ma ga o̱thu̱, ga te̱ñhu̱ nöꞌö majöni ne ga pe̱ꞌsu̱ ar mhöte. Njapꞌu̱ da ñöxa ma jamfihu̱, ne ga ñhe̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo togo ár ñöxhmu ar nijö.

16 Nunar nijö hömba ár tsꞌe̱di ar tsi Hmu, ne njapꞌu̱ nꞌa ngu nꞌa ya ku ꞌyo di ma̱xa maꞌra, ngu ar ꞌbe̱fi xi tꞌumbabi. Ne ꞌyo di te, ne da me̱ꞌsa yá tsꞌe̱di te̱nga ar mhöte.

Ar ꞌraꞌyo mꞌu̱i tꞌakagihu̱ ngetho di ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo

17 Di ꞌbe̱pꞌahu̱ hár thuhu ma tsi Hmuhu̱, gi hye̱hu̱ gi te̱mbathohu̱ yá mꞌu̱i nuꞌu̱ hinxi ñꞌemu̱i, ngetho hinte mañho beñꞌu̱.

18 Xi me yá ñö, hingi ne da hñöñꞌu̱ ar te unga Jö, ngetho hinte pöꞌu̱ ne xi gotꞌa yá mu̱i.

19 Bi ꞌbe̱ yá mfeni, bi ñꞌe̱ntꞌathoꞌu̱ bi ꞌyo̱tꞌa gatho nuꞌu̱ ya tsꞌoki mi neꞌu̱, ne gor johyaꞌu̱ da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xintsꞌotho.

20 Ha nuꞌahu̱ hinxi utꞌahu̱ njapꞌu̱ ar tsi Hmu Hesukristo,

21 nuꞌmu̱ xa majöni xka ꞌyo̱hu̱ nöꞌö xi möñꞌö, ne xka ꞌyo̱xu̱ nöꞌö xa majöni utꞌö.

22 Nöꞌö ar mꞌu̱i ngi pe̱ꞌsu̱ mahamꞌu̱, hye̱hu̱pꞌu̱ nꞌagitho. Ngu nꞌar ze̱ dutu kꞌothu̱ ꞌye̱ñhu̱pꞌu̱, xi zu̱ ar tsꞌoꞌyo, kate o̱tꞌa ar tsꞌoki.

23 Hye̱hu̱ da nꞌaꞌyo ri mu̱ihu̱ ne ri mfenihu̱.

24 Ne ꞌbu̱hu̱ nunar ꞌraꞌyo mꞌu̱i xi tꞌaꞌahu̱, ngu nꞌar ꞌraꞌyo he gi hyehu̱ xi thoki di hñöxa Jö, xa majöni ar hogajöꞌi ne xintꞌaxi.

25 Jange hye̱hupꞌu̱ ar nhemhñö. Möñhu̱ nöꞌö majöni núꞌmu̱ gi ñöwi ri ñꞌowihu̱, ngetho di nꞌadar ndoꞌyohu̱ nꞌa ngu nꞌa.

26 Nuꞌmu̱ da mbo̱ ri kwe̱hu̱, yo ma da hya̱ꞌahu̱ ri mfenihu̱ gi ꞌyo̱thu̱ nꞌar tsꞌoki. Ñhogamu̱ihu̱, yo gi to̱ꞌmhu̱ da tho ar pa.

27 Yo gi hofu̱ da hya̱ꞌahu̱ ar tsꞌondöhi.

28 Nöꞌö togo mar bë, dá hye̱pꞌu̱ ar mfë. Dá hyonga nꞌar hoga ꞌbe̱fi, ne njapꞌu̱ da me̱ꞌsa teme da mfa̱xkwi nöꞌö togo hinte pe̱tsꞌi.

29 Yogar tsꞌonehu̱, hyoñhu̱ hanja gi ñöhu̱ xiñho, ne njapꞌu̱ nuꞌu̱ togo da ꞌyo̱xꞌahu̱ da ma̱tsꞌi ne da numañho.

30 Ne yo gi tso̱thwu̱ ár mu̱i ár Hñö Jö. Xi thusꞌahu̱ ngu nꞌar nkohi, ne xta zo̱nga ar pa da tsꞌiñꞌahu̱, da fötho yá bötsiꞌihu̱ Jö.

31 Hye̱hu̱pꞌu̱ gatho ar ntso̱tmu̱i, ar kwe̱, ar ntꞌu̱tsa, ya mhafi, ya tsꞌate, ne gatho ya tsꞌomfeni.

32 Nöꞌö xiñho gi ꞌyo̱thu̱, ñhogajöꞌihu̱ nꞌa ngu nꞌa, mpe̱ꞌsu̱ ar nhwëki mpuñhu̱ nꞌa ngu nꞌa, ngu ar tsi Dada bi pumgagihu̱ mi unga ár te ar tsi Hmu Hesukristo.

5

ꞌBu̱hu̱ xiñho ngetho yotꞌahu̱ Jö

1 Umba ri mu̱ihu̱ gi te̱mfu̱ ár mꞌu̱i Jö, ngetho go yá hmöka bötsiꞌihu̱.

2 ꞌBu̱hu̱ gi mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa ngu bi mökagihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Bi gutka ma tha̱ihu̱ núꞌmu̱ mi unga ár te har pontꞌi, ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱ yu̱ni xiñho mꞌo̱ꞌspa Jö.

3 Nuꞌu̱ xka jamfihu̱, yo gi ꞌbe̱ngwihu̱ nꞌar jöꞌi nöꞌö hingo ri nthötihu̱, yo gi benthu̱ nöꞌö xintsꞌotho, yo xa gi möhu̱ ar bojö, hingi no̱ñhu̱ nuya tsꞌokiyu̱. ꞌBu̱hu̱ ngu di ꞌñepi da mꞌu̱ nꞌar gamfi.

4 Yo gar tsꞌonehu̱, yo gi ñöhu̱ ñꞌentho, yo gi ñꞌöntꞌu̱hu̱, ngetho hingi ho da ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱ ya gamfi. Nöꞌö xiñho gi ꞌyo̱thu̱, umfu̱ njamödi Jö.

5 Pöhu̱ xiñho hinda ma da yu̱tꞌa da ndöwi ar tsi Hmu Hesukristo bi ꞌbu̱hwi Jö, gatho nuꞌu̱ ꞌbe̱ngwi ya jöꞌi, nuꞌu̱ te̱nga ar tsꞌoki, ne nuꞌu̱ xa mö ar bojö, po̱ntho ndöñꞌu̱.

6 Yo ma gi ñhe̱hu̱ togo da hya̱ꞌahu̱ ya nemhñö, ngetho nuya tsꞌokiyu̱ japi da e ár kwe̱ Jö da zu̱ nuya me̱ꞌsku.

7 Jange yo gi ñꞌowihu̱ nuꞌu̱ togo o̱tꞌa nuya tsꞌoꞌbe̱fiyu̱.

8 Mamꞌe̱tꞌo ngi ꞌbu̱hu̱ har ꞌbe̱xui, ha nupya gi ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu har hyatsꞌi. ꞌBu̱hu̱ ngu nuꞌu̱ ꞌyo hár hyatsꞌi Jö.

9 Ngetho nuya ꞌbu̱ har hyatsꞌi, ár Hñö Jö fa̱tsꞌi da ñhogajöꞌi, da me̱ꞌsa ar hogamꞌu̱i, ne di mönga nöꞌö majöni.

10 Umba ri mu̱ihu̱ gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö numañho ar tsi Hmu.

11 Ne yo gi te̱mfu̱ yá ꞌbe̱fi nuꞌu̱ togo ꞌbu̱ har ꞌbe̱xui, hinte ár ñho. Nöꞌö gi ꞌyo̱thu̱, xipabihu̱ hingi ho nöꞌö pe̱ꞌu̱.

12 Ngetho nꞌar mꞌe̱tsa̱ ga no̱ñhu̱ nöꞌö o̱tꞌu̱ ñꞌöntho.

13 Ha nuꞌmu̱ da tꞌeꞌspa ar ñotꞌi nuya tsꞌoꞌbe̱fi pe̱ꞌu̱, nuꞌmú̱ hö, da födi tema di bo̱nga nuya te pe̱ꞌu̱, ngetho har ñotꞌi ka nhekinu̱ xo̱ge.

14 Jange xi tꞌenö njawa:

Nuꞌge gi öhö, nuhu,

po̱nga nupꞌu̱ hár tꞌa̱gi nuꞌu̱ xi du,

ne ar tsi Hmu Hesukristo da yotꞌaꞌi.

15 Pöhu̱ xiñho hanja gi ꞌbu̱hu̱. ꞌBu̱hu̱ ngu nuꞌu̱ pe̱ꞌsa yá mfödi, hingi ꞌbu̱hu̱ ngu nuꞌu̱ hinte pödi.

16 Yo gi huhu̱, umba ri mu̱ihu̱ gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö xiñho, ngetho nuya payu̱ di ꞌbu̱hu̱ xintsꞌotho.

17 Yo gi ñhe̱hu̱tho, umba ri mu̱ihu̱ gi pöhu̱ nöꞌö ne Jö gi ꞌyo̱thu̱.

18 Yo gi ntihu̱, ngetho ar mihni ma da jaꞌahu̱ gi ntsꞌoju̱. Nöꞌö xiñho gi ꞌyo̱thu̱, hyoñhu̱ xa di ziñꞌahu̱ ár Hñö Jö.

19 Núꞌmu̱ gi ñöhu̱, no̱ñhu̱ ya hoga nsa̱di, ya jöhñö ne ya hoga thuhu. Tuthwu̱ ne gi ꞌye̱ntꞌa ri mu̱ihu̱ gi xa̱thu̱ Jö.

20 Gatho nöꞌö di ꞌñepꞌahu̱, umfu̱ njamödi Jö ar Dada hár thuhu ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

Ñꞌo̱thu̱ nꞌa ngu nꞌa ri kuhu̱

21 Ngetho gi tsufu̱ ar tsi Hmu, ñꞌo̱thu̱ nꞌa ngu nꞌa.

22 ꞌBe̱hñöhu̱ xka nthöthu̱, ꞌyo̱thu̱ ri dömese̱hu̱ ngu gi o̱thu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

23 Ngetho ar döme gehnu̱ ár ñöxhmu ar ꞌbe̱hñö, ngu ar tsi Hmu Hesukristo ár ñöxhmu ar nijö, ne ar nijö gehnu̱ ár ndoꞌyo ar tsi Hmu togo ár Po̱ho̱te.

24 Jange ngu ar nijö o̱ta ar tsi Hmu Hesukristo, njapꞌu̱ nuya ꞌbe̱hñö da ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö te da xipa yá döme.

25 Dömehu̱, mö ri ꞌbe̱hñöhu̱ ngu ar tsi Hmu Hesukristo bi mö ár nijö, ne bi unse̱ ár te bi po̱ho̱.

26 Bi du, ne njapꞌu̱ bi hñögagihu̱ ma tsꞌokihu̱, mi xu̱ga ma mu̱ihu̱ ndi o̱ꞌsfu̱ ne ndi o̱thwu̱ ár mhö.

27 Bi xu̱gagihu̱ ne nda ꞌba̱bgagihu̱ hár nthandise̱ ngu ár nijö xa nza̱tho, hinte xi ja̱xtꞌi ne hinxi gu̱xtꞌi, da thandi dar ntꞌaxi ne xa ꞌbu̱i xiñho.

28 Njahu̱pꞌu̱ nuꞌahu̱ gar dömehu̱ nꞌehe, möhu̱ ri ꞌbe̱hñöhu̱ ngu gi möse̱ ri ndoꞌyohu̱. Nöꞌö to mö ár ꞌbe̱hñö, mhöse̱ nꞌehe.

29 Ngetho hinto u̱tsase̱ ár ndoꞌyo, gi pöhu̱ ꞌwini ne su, jangu ar tsi Hmu Hesukristo su ar nijö.

30 Geju̱ ár ndoꞌyogihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ne nꞌa ngu nꞌa dar nꞌa xe̱nigihu̱ ár ndoꞌyoꞌö.

31 Jange enga hár Tꞌofo Jö, ar ñꞌo̱ho̱ da zopꞌu̱ ár dada ne ár nönö, ne da mꞌu̱hwi ár ꞌbe̱hñö, ne nuya yohoyu̱ ma da nꞌatho.

32 Xa xi ñhembi nunar ntꞌutinu̱, mödi nuga di he̱ka ar tsi Hmu Hesukristo ne ár nijö.

33 Jange ma ga xiꞌahu̱: Nꞌa ngu nꞌa möhu̱ ri ꞌbe̱hñöhu̱ ngu gi mhöse̱hu̱, ne nuya ꞌbe̱hñö dá ꞌyo̱ta yá döme.

6

1 Bötsihu̱, ꞌyo̱thu̱ ri menguhu̱ ngetho gi ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu. Gehnu̱ xiñhoꞌö.

2 ꞌYo̱thu̱ ngu mönga ár mhö Jö habu̱ enö: ꞌÑeꞌsfu̱ ár nsu ri dada ne ri nönö, gehnu̱ ar ꞌbe̱tꞌo ꞌbe̱pate ñötꞌahu̱ ar ñhötꞌi.

3 Nunar ñhötꞌinu̱ mö gi pe̱ꞌsa nꞌar hogamꞌu̱i ne gi ꞌbu̱kwa nze̱ye̱ ya pa har ximha̱i.

4 Ha nuꞌahu̱ gar dadahu̱ ne nuꞌahu̱ gar nönöhu̱, yo gi po̱mfu̱ ár kwe̱ ri bötsihu̱. Hñöjwu̱ nöꞌö hingi ho ne uthwu̱ ár ꞌñu ar tsi Hmu.

5 Nuꞌahu̱ gi mꞌe̱gohu̱, ꞌyo̱thu̱ ri hmuhu̱wa har ximha̱i. ꞌÑeꞌsfu̱ ár nsu, ne tsitꞌa ri mu̱i gi pe̱fu̱, to da ꞌñenö gi pe̱fu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

6 Mpe̱hu̱ xiñho, hinge ho̱nse̱ núꞌmu̱ hantꞌahu̱ ri hmuhu̱ gi ne gi kohu̱ xiñho. Ngu yá ꞌbe̱goꞌihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, di tsitꞌa ri mu̱ihu̱ gi ꞌyo̱thu̱ Jö.

7 Xa gi nese̱hu̱ gi mpe̱hu̱, hinge jangu gi pe̱fu̱ nꞌar jöꞌi, ꞌyo̱thu̱ wande gi pe̱pabihu̱ ar tsi Hmu.

8 Beñhu̱, nunar tsi Hmu ma da ꞌraꞌahu̱ ar njutꞌi, ngu nöꞌö ar ñho xka ꞌyo̱thu̱ nꞌa ngu nꞌa, wa gi ꞌñehu̱ ri hmuhu̱, wa gar hmuhu̱.

9 Nuꞌahu̱ gar hmuhu̱, ꞌyo̱tꞌwabihu̱ ar ñho ri ꞌbe̱gohu̱, yo gi pihu̱. Beñhu̱, nuꞌahu̱ nguꞌu̱ bi ꞌbu̱ nꞌa ri Hmuhu̱ mañö mhetsꞌi, ne nöꞌö hingi hwanta ya jöꞌi.

Ga hehu̱ ar he xi ꞌraju̱ Jö ngu nꞌar ndogu

10 Nupya tsi kuhu̱, gi hömfu̱ ár döta tsꞌe̱di ar tsi Hmu, gehnu̱ da ze̱tꞌa ri mu̱ihu̱.

11 Ngu ñhoka nꞌar ndogu di ma har tuhni, njapꞌu̱ nuꞌahu̱ nꞌehe, hyehu̱ ar he xi ꞌraꞌahu̱ Jö, da ma̱xꞌahu̱ gi tse̱thwu̱ yá nhemhñö ar tsꞌondöhi.

12 Ngetho hindi ntunkwihu̱ ma mijöꞌihu̱. Di nto̱xkwihu̱ nuꞌu̱ pe̱ꞌsa yá nsu, ne pe̱ꞌsa yá tsꞌe̱di, ne ya ndö har ꞌbe̱xui nuya payu̱, ne gatho nuya tsꞌondöhi bi nsa̱nga mañö har ndöhi.

13 Jange hyehu̱ xiñho nöꞌö ar he tuhni xi ꞌraꞌahu̱ Jö, ne gi tse̱thu̱ nuya pa gi thohu̱ ya thogi. Ne xki ntötehu̱, yo ma gi ñhe̱hu̱ da hyo̱mꞌahu̱ ha̱i.

14 Jange umba ri mu̱ihu̱ gi tse̱thu̱, ne gi pe̱ꞌsu̱ nöꞌö majöni ngu nꞌar bötꞌi xka ngu̱thu̱ xiñho, ne ar hogajöꞌi ngu nꞌar hebo̱jö ta̱kꞌahu̱.

15 Ngu su yá wa nꞌar ndogu da za̱ da ñꞌo xiñho har tuhni, njapꞌu̱ nuꞌahu̱ nꞌehe, ñhoju̱ habu̱ gatho gi möhu̱ gi mömfu̱ ár mhö Jö unga ar hogamꞌu̱i.

16 Ne gi pe̱ꞌsu̱ ar jamfi, ngu nꞌar ntha̱ki gi ta̱jwu̱ gatho yá nkꞌahni ngu ya tsibi bi e̱mpꞌahu̱ ar tsꞌondöhi.

17 Gi suhu̱ ar mpo̱ho̱, ngu nꞌar fu̱ibo̱jö da da̱kꞌahu̱ ri ñöhu̱. Ne gi hñöhu̱ ár mhö Jö, ngu nꞌar ndo̱jwai ꞌraꞌahu̱ ár Hñö Jö.

18 Ne hyaxꞌmu̱ hinda za̱ꞌahu̱ gi ꞌya̱fu̱ Jö gi hömfu̱ ár tsꞌe̱di ár Hñö. Hingi tsa̱ya̱ gi to̱ꞌmthohu̱ da ma̱xꞌahu̱. Hinge ho̱nse̱ nuꞌahu̱, ꞌya̱fu̱ da ma̱xa gatho nu maꞌra ya gamfi nꞌehe.

19 ꞌYa̱pabihu̱ Jö da ma̱xkagiga nꞌehe. Núꞌmu̱ xka ñö, da tꞌaka tema ga mö. Ne hinga ntsu ga zo ya jöꞌi, ne da zo yá mfeni nunar hoga mhö hinxki fö mamꞌe̱tꞌo.

20 Jange nuga dar mꞌe̱hni di mönga ar hoga mhö, ne xi thutka nuya bo̱jöyu̱. ꞌYa̱fu̱ Jö da ma̱xkagi hinga ntsu ga mönga nunar hoga mhönu̱, ngu xiñho ga ñö.

Ya ngöxanze̱ngwa

21 Di pe̱ñꞌahu̱ ma hmöka ku Tikiko, gehnu̱ da xiꞌahu̱ tema di pe̱fi ne tengu di thokwa. Nu xta zo̱mpꞌu̱, nuhu̱ ngu nꞌár hoga ꞌbe̱go ar tsi Hmu.

22 Jange di pe̱ñꞌaꞌihu̱pꞌu̱ da metꞌahu̱ tengu di ꞌbu̱hewa, ne da hupꞌa ri mu̱ihu̱.

23 Jö ar Dada ne ar tsi Hmu Hesukristo da jöpꞌahu̱ mahye̱gi gatho nu maꞌra ya ku, gi ꞌbu̱hu̱ ter entho, gi mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa, di pe̱wi ar jamfi.

24 Jö da hwëkꞌahu̱ yá ñho, gatho nuꞌahu̱ gi möhu̱ ar tsi Hmu Hesukristo ha nꞌar mhöte hingi thege. Dá njapꞌu̱.

AR FILIPENSE

1

2

3

4

AR FILIPENSE

Ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pablo bi me̱mpa ya me Filipo

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Pablo ne ar ku Timoteo, yá ꞌbe̱gogihe ar tsi Hmu Hesukristo, di otꞌahe nunar he̱ꞌminu̱, tsi kuhu̱ gi ꞌbu̱hu̱ har hnini Filipo, ne xka ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Di ze̱ngwaꞌihe mahye̱giwi ri ndöhu̱ har nijö ne yá ma̱xte.

2 Jö ma tsi Dadahu̱ ne ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo da ꞌraꞌahu̱ nꞌar hogamꞌu̱i ne da hwëkꞌahu̱ yá ñho.

Ar Pablo a̱pa Jö da ma̱xa ya gamfi

3 Núꞌmu̱ di beñꞌahu̱ di umba njamödi Jö.

4 Hyaxꞌmu̱ xa di johya hindi pumhni ga a̱pabi da ma̱xꞌa gi gathohu̱.

5 Ngetho núꞌmu̱ ga ndu̱i ga ñꞌemu̱ihu̱ dinjawa, xa xka mfa̱xtehu̱ da nu̱nga ar hoga mhö.

6 Di ka̱xmbeni Jö togo bi du̱ꞌmi bi pa̱ta ri mꞌu̱ihu̱, ꞌyo di jwata ar ꞌbe̱fi, ne di wa núꞌmu̱ xta menga ar tsi Hmu Hesukristo.

7 Di beñꞌahu̱ xiñho ngetho xa di pe̱sꞌahu̱ nꞌar döta mhöte. Jö xi hwëgagi ga ñöni ne ga da̱majöni ar hoga mhö. Ha nuꞌahu̱ xka fa̱xkagihu̱, hinxka hye̱gase̱gihu̱ mödi núꞌmu̱ di owa har fa̱di.

8 Jö pödi xa ntsꞌe̱di di beñꞌahu̱, ngetho ar tsi Hmu Hesukristo xi ꞌraka nꞌar döta mhöte.

9 Di a̱pa Jö da hñuxa ár nzitꞌi ri mhötehu̱, ne xa gi pe̱ꞌsu̱ ar hoga mfeni, ne njapꞌu̱ gi pöhu̱ tema xiñho gi ꞌyo̱thu̱.

10 Njapꞌu̱ da tsa̱ gi pöhu̱ gi hwañhu̱ nöꞌö xiñho, ne gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar te xintꞌaxi, ne hinte da kꞌasꞌahu̱ núꞌmu̱ xta penga ar tsi Hmu Hesukristo.

11 Di to̱ꞌmi xa gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar hogamꞌu̱i gi ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ne njapꞌu̱ gi nsundabihu̱ Jö.

Nuga xta e̱ntꞌa ma te ga pe̱pa ar tsi Hmu Hesukristo

12 Tsi kuhu̱, di ne gi pöhu̱, gatho nöꞌö xta thogi umba ar tsꞌe̱di ár hoga mhö Jö.

13 Gatho nuya ndogu ꞌbu̱kwa ne nuꞌu̱ maꞌra ya jöꞌi, pöꞌu̱ di o har fa̱di ngetho di mömba ár mhö ar tsi Hmu Hesukristo.

14 Nuya thogiyu̱ di thoka, nze̱ye̱ ya ku xi ma̱tsꞌi xi ze̱ta yá ñꞌemu̱i, ne hingi ntsu da mömba ár mhö ar tsi Hmu.

15 Di pöka xiñho ja ꞌraꞌu̱ mömba ár mhö ar tsi Hmu Hesukristo, ngetho ñöska ma ꞌbe̱fi ne honga ar hñö, mödi maꞌra tsitꞌa yá mu̱i o̱tꞌa nꞌar hoga ꞌbe̱fi.

16 Nuꞌu̱ togo hingi tsitꞌa yá mu̱i mömba ár mhö ar tsi Hmu, ho̱nse̱ honga ar hñö, beñꞌu̱ njapꞌu̱ da tso̱tka ma mu̱i, ne da hñuxhmö empꞌö ma u̱giwa har fa̱di.

17 Ha maꞌra pe̱ꞌsa nꞌar döta mhöte mömba ár mhö Jö, pöꞌu̱ xi jokagi har fa̱di ngetho di ñönga nunar hoga mhönu̱.

18 Mödi hingi tuka ma mu̱i hanja ñöꞌu̱, nuꞌmu̱ tsitꞌa yá mu̱i o̱tꞌe wa hinꞌö. Di johya ngetho nsipa ya jöꞌi togo ar tsi Hmu, ne hinga tsa̱ya̱ ga njohya di mapꞌu̱.

19 Di pödi, gatho nöꞌö di thopya ma ga po̱ni xiñho, ngetho gi fa̱xkagihu̱ gi a̱fu̱ Jö, ne ꞌrakagi ar tsꞌe̱di ár Hñö ar tsi Hmu Hesukristo.

20 Nöꞌö di to̱ꞌmga, hinga ma ga ꞌbe̱ ma tsa̱. Nupya ngu mahamꞌu̱ di to̱ꞌmi da tꞌeꞌspa ár nsu ar tsi Hmu Hesukristo ha ma te, wa da thogagi wa da the̱gagi.

21 Ngetho nuꞌmu̱ di ꞌbu̱i, di e̱ntꞌa ma te ga pe̱pa ar tsi Hmu Hesukristo, ha nuꞌmu̱ ga tu, ma ga nthe̱ꞌbeꞌö, gehnu̱ ma nthöhö.

22 Ha nuꞌmu̱ di tetho, xiñho ga pe̱pa ar tsi Hmu. Jange hindi pödi ndana ga hwahni.

23 Ngetho nuya yohoyu̱ di ꞌbu̱ madetho. Di ne ma ga tsu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, di handi xiñhoꞌö.

24 Ha nuꞌmu̱ ga kokwa di tetho, töte ár ñho ngetho gi hongagihu̱.

25 Di ka̱xmbeni da njapꞌu̱, ma ga kohwihu̱ har ximha̱i, ne ga fa̱xꞌahu̱ da te ri ñꞌemu̱ihu̱ ne gi njohyahu̱.

26 Jange núꞌmu̱ xka ꞌbu̱pꞌu̱, xa ma gi nsundahu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ngetho ma gi penju̱ gi hyandju̱ manꞌagi.

27 Ho̱nse̱ di a̱ꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ ngu mönga ár hoga mhö ar tsi Hmu Hesukristo. Ne núꞌmu̱ ga mapꞌu̱ ma ga kꞌösꞌahu̱, wa di ꞌbu̱ yapꞌu̱, ga o̱de da nsikagi gi ꞌbu̱hu̱ xiñho, gi pe̱ꞌsu̱ nꞌadar mfeni, ne gi umba ri mu̱ihu̱ xa gi mpe̱hu̱, gi ñöñhu̱ ar jamfi xta pöhu̱ har hoga mhö.

28 Yo ma gi ñhe̱hu̱ da piꞌahu̱ nuꞌu̱ togo u̱tsaꞌihu̱. Njapꞌu̱ födi ma da mꞌe̱ꞌu̱, ha nuꞌahu̱ nheki gi pe̱ꞌsu̱ ar mpo̱ho̱, ne nunu̱ go bi pe̱hna Jö.

29 Ngetho xka ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, hinge ho̱nse̱ xi tꞌaꞌahu̱ ar se̱ki gi jamfihu̱. Mahyoni gi thohu̱ ar ntꞌu̱tsa nꞌehe, ngetho gi da̱hu̱ majöni xka ñꞌemu̱ihu̱.

30 Nuꞌahu̱ gi ñömfu̱ ár mhö Jö, gi thohu̱ ngu ga hyanthu̱ ndi thoka, ne gi o̱hu̱pya di thogi ngetho di ñömba ár mhö Jö nꞌehe.

2

Ar tsi Hmu Hesukristo ba e bi njöꞌi, mꞌe̱fa Jö bi umba nꞌa ra döta nsu

1 Nuꞌmu̱ xa majöni xi hñupꞌa ri mu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ne xi ma̱xꞌahu̱ ár mhöte, gi ꞌbu̱hwihu̱ ár Hñö Jö, xa xka tsa̱hu̱ ha ri mu̱ihu̱ ár mhöte ne ár nhwëki,

2 jaju̱ ga njohya ꞌmu̱, ga pödi gi mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa, gi ñhe̱xu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nꞌadar mfeni ne nꞌadar mhöte.

3 Yo te gi o̱thu̱ gi hoñhu̱ ar hñö, hingi ꞌñexa ri nsuhu̱, yo gi gese̱hu̱. Nöꞌö gi ꞌyo̱thu̱, ꞌñeꞌspabihu̱ ár nsu maꞌra.

4 Yo gi hoñhu̱ ri ñhose̱hu̱. Hyomfu̱ mꞌe̱tꞌo ár ñho maꞌra.

5 Te̱ñhu̱ nunar mfeni bi me̱ꞌsa ar tsi Hmu Hesukristo.

6 Ngetho mödi mar Jöse̱ꞌö, himbi ꞌyo̱tꞌa ár ꞌñöngi bi hye̱pꞌu̱ mi nꞌatꞌwi Jö ár Dada.

7 Ba tsopꞌu̱ ár nsu, ba ekwa har ximha̱i, bi njöꞌi ne bi njangu nꞌar ꞌbe̱go.

8 Ne núꞌmu̱ mi mꞌu̱kwa ngu nꞌar jöꞌi, himbi ꞌyo̱tꞌa ndöta. Bi ꞌyo̱ta ár Dada bi unga ár te, bi tsꞌu̱ta har pontꞌi.

9 Jange Jö bi umba nꞌa ra döta nsu, ne bi hñuꞌspa nꞌar thuhu töpa ár nsu gatho nu maꞌra.

10 Ne njapꞌu̱ ma da nda̱ndihmö ne da ndönga ar tsi Hmu Hesu gatho nuꞌu̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi, nuꞌu̱ ꞌbu̱kwa har ximha̱i, ne nuꞌu̱ ꞌbu̱ mbor ha̱i.

11 Ne gathoꞌu̱ ma da ꞌñenö, nunar tsi Hmu Hesukristo gehnu̱ ar Hmu, ne njapꞌu̱ xa da nsundabi Jö ár Dada.

Nuya gamfi ñhe̱hwi ya tso̱ yotꞌwa ar ximha̱i

12 Tsi kuhu̱, ngu xka ꞌyo̱thu̱ gatho nöꞌö xta xiꞌahu̱, hinge ho̱nse̱ núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱pꞌu̱, ꞌyo̱thu̱ njapꞌu̱ nupya hindi ꞌbu̱pꞌu̱. Umba ri mu̱ihu̱ gi jafu̱ da mpe̱ ri mpo̱ho̱hu̱, ntsuñhu̱ gi ꞌyo̱thu̱.

13 Ngetho Jö go ko ár mu̱i, jaju̱ da bo̱ ha ma mu̱ihu̱ ga nethohu̱ ga o̱thu̱ nöꞌö möñꞌö, ne fa̱xkagihu̱ da tsa̱ ga o̱thu̱.

14 Gatho nöꞌö gi ꞌyo̱thu̱, yo gi hoñhu̱ gi nthentehu̱, hingi hyoñhu̱ ar hñö.

15 Njapꞌu̱ hinto da diñꞌahu̱ nꞌar tsꞌoki, ne hindi oxta mañö nöꞌö gi pe̱hu̱. Ne ꞌbu̱hu̱ xiñho ngu yá bötsiꞌihu̱ Jö nheki ri hogamꞌu̱ihu̱, jangu ya tso̱ yotꞌa madeda ar ꞌbe̱xui, mödi gi ꞌbu̱hu̱ madeda ya jöꞌi o̱tꞌa ya tsꞌoki.

16 ꞌYe̱ntꞌa ri tehu̱ gi möñhu̱ ar hoga mhö unga ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Nuꞌmu̱ hyaxꞌmu̱ gi ꞌbu̱hu̱ njapꞌu̱, xa ma ga njohya xta epꞌu̱ manꞌagi ar tsi Hmu Hesukristo. Ne ga pödi numa ꞌbe̱fi hinxi mꞌe̱di, ne hinxi njapꞌu̱tho nöꞌö xta pe̱fi.

17 Ha nuꞌmu̱ mahyoni ga unga ma te ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱ mahye̱giwi ri ñꞌemu̱ihu̱, di johya ne di handi xiñho ga njohyawihu̱ nꞌehe.

18 Jange njohyahu̱, ne ga pe̱ꞌsu̱ nꞌadar johya.

Ar Timoteo ne ar Epafrodito

19 Di beni ga pe̱ñꞌahu̱ ngutꞌa ar ku Timoteo ma da kꞌösꞌahu̱, nuꞌmu̱ njapꞌu̱ ne ma tsi Hmuhu̱ Hesu. Nu xta penga nunar kunu̱, da xikagi tengu gi ꞌbu̱hu̱, ne njapꞌu̱ da ze̱tka ma mu̱i.

20 Ngetho hinjoꞌo manꞌa togo gar pe̱sꞌbe nꞌadar mfeni, ne majöni xa möꞌahu̱.

21 Gatho nu maꞌra mpe̱fi honga yá ñhose̱, hinxi ꞌye̱ntꞌa yá te da me̱pa ar tsi Hmu Hesukristo.

22 Ha nuꞌahu̱ xka pötwabihu̱ ár mꞌu̱i ar ku Timoteo. Gehnu̱ fa̱xkagi di mömba ár mhö Jö, ngu nꞌar bötsi fa̱xa ár dada har ꞌbe̱fi.

23 Jange di beni ga pe̱hni da mapꞌu̱ ma da kꞌösꞌahu̱, ho̱nse̱ di to̱ꞌmi ga pödi tema di göxa nunar thoginu̱.

24 Di ñꞌemu̱i Jö da ma̱xkagi ngutꞌa ga mapꞌu̱ ma ga kꞌösꞌahu̱ nꞌehe.

25 Xta beni mahyoni ga pe̱hna ar ku Epafrodito da mengi di mapꞌu̱, gehnu̱ ga pe̱ñhu̱ xi ma̱xkagi. Ma hoga ku di ñꞌoꞌbe har ꞌbe̱fi, ne di ñꞌe̱nthe ga ñömbabihe ár mhö Jö.

26 Nunu̱ xa beñꞌahu̱, hingi nu ar pa ma da kꞌösꞌahu̱, ne xa tu ár mu̱i ngetho xka ꞌyo̱hu̱ xi ñheni.

27 Xa majöni mi hñeni ꞌbu̱tho nda du, mödi Jö bi me̱ꞌspa ar nhwëki. Hinge ho̱nse̱ꞌö, nuga nꞌehe, ngetho himbi ne bi hñuska ma dumu̱i.

28 Jange ngutꞌa di pe̱ñꞌaꞌihu̱ injapꞌu̱, ne gi njohyahu̱ núꞌmu̱ xki pengi gi hyanthu̱ manꞌagi, ne ga njohyaga nꞌehe.

29 Núꞌmu̱ xta zo̱mpꞌu̱ ꞌmu̱, gi njohyahu̱ gi hyanthu̱, ngetho nꞌár ꞌbe̱go Jö. Hinge ho̱nse̱nu̱, möhu̱ gatho nuꞌu̱ maꞌra di hñöxꞌö.

30 Ngetho núꞌmu̱ ma nda du mi pe̱pa ar tsi Hmu Hesukristo, bi ꞌye̱ntꞌa ár te bi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö mi ꞌbe̱di ngi ꞌyo̱tkagihu̱.

3

Yo ma ga ꞌwenju̱ ga umba ma mu̱ihu̱ ga tso̱ñhu̱ ar ñöni

1 Nupya tsi kuhu̱, njohyahu̱ hár thuhu ar tsi Hmu. Hinxi za̱kagi ga pengi ga xiꞌahu̱ nöꞌö xta otꞌi, ngetho di ne da ze̱ta ri jamfihu̱.

2 Jamasuhu̱ ya tsꞌojöꞌi di hñöxa ya ꞌyo, hingya hoga ꞌbe̱go, ne he̱kwa yá ndoꞌyo yá ñꞌohu̱.

3 Ngetho nuju̱ go di pe̱ꞌsu̱ ar nse̱gi majöni ha ma mu̱ihu̱, ne tsixkagihu̱ ár Hñö Jö di pe̱pabihu̱. Di johyahu̱ ngetho yá me̱tigihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Hindi ñꞌemu̱ihu̱ ma ga mpo̱hu̱ di huxa ma mfenihu̱ ar nse̱gi thuska ha ma ndoꞌyohu̱ ngu yá ntꞌumbi ya xodyo.

4 Nuꞌmu̱ di pe̱ꞌshmö ár nsu nöꞌö di thohu̱wa, di töka gatho numaꞌra ꞌmu̱, ja te ga exa ma nsu nꞌehe.

5 Ngetho ár hñöto mpa nda mꞌu̱i, bi thuska ar nse̱gi ha ma ndoꞌyo. Dar me Israel, ár ꞌbe̱togi ar Benjamin. Dar ebreo, ngetho ma dada ne ma nönö njapꞌu̱ nꞌehe. Ha nuꞌmu̱ gi ne gi pöhu̱ ha ndi o̱ta yá ꞌbe̱pate ar Moise, di xiꞌahu̱ ndar de̱ngaꞌbe̱pate.

6 Nuꞌmu̱ ga nuhu̱ togo xa umba ár mu̱i nda ꞌyo̱ta nuya ꞌbe̱pateyu̱, hinjoꞌo togo da ꞌñengagi hindi o̱tꞌa gathoyu̱. Nuga hinge ho̱nse̱ ndi umba ma mu̱i nga o̱te, ndi ju̱ nuꞌu̱ xki hye̱pꞌu̱ ne mi te̱nga ar tsi Hmu Hesukristo.

7 Gathoyu̱ mamꞌe̱tꞌo ndi beni xa mi pe̱ꞌsa nze̱ye̱ ar nsu. Ha nupya di handi hinter me̱ꞌu̱, ngetho di te̱mba ár ꞌñu ar tsi Hmu Hesukristo.

8 Xa majöni gatho nöꞌö te jawa har ximha̱i, nuga di handi hinter me̱ꞌö, ngetho xa töte ár nsu da pö ar tsi Hmu Hesukristo. Xta e̱mpꞌu̱ gatho ngu nꞌar paxi, ne njapꞌu̱ xta tsu̱ ar tsi Hmu.

9 Ne bi tsa̱ da nꞌatꞌbe, njapꞌu̱ bi hyandgagi xiñho Jö. Hinge xi njapꞌu̱ ngetho di o̱ta ya ꞌbe̱pate, xi njapꞌu̱ ngetho di jamfi. Ho̱nse̱ da ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo, Jö xi hyandgagi hinte ma tsꞌoki di tu.

10 Nöꞌö di ne, ga pödi togo ar tsi Hmu, ne ga pö tengu ár döta ár tsꞌe̱di nöꞌö togo bi koꞌspa ár te manꞌagi. Ga ñꞌe̱ntꞌi ga tho ya thogi bi thoꞌö, hinge xa ga mö ma te. Ngu bi ñꞌe̱ntꞌö bi unga ár te, ga jagapꞌu̱ nꞌehe.

11 Di to̱ꞌmi xka tu, ga pengi ga nte nꞌehe ngu bi mengi bi nteꞌö.

12 Hindi enö xta tso̱nga har ñöni, hindi enö di ꞌbu̱i xiñho ngu di ꞌñepkagi. Nöꞌö di pe̱fi, di umba ma mu̱i ga o̱tꞌa nöꞌö mi ne ma tsi Hmu Hesukristo núꞌmu̱ mi zu̱kagi.

13 Tsi kuhu̱, nuga hindi enö xta tsu̱ nunar hogamꞌu̱iꞌö. Nöꞌö di o̱tꞌe, hindi jamasu teme xi thogi, ne di umba ma mu̱i ga tsu̱ nöꞌö xi ꞌñepꞌu̱.

14 Ne di o̱tꞌa ar tsꞌe̱di ga tso̱nga ár ñöni nunar ꞌñunu̱ di nehe. Xka tso̱ni ma ga hönga ma nthöhö xi ñötkagi Jö da ꞌrakagi ngetho xta ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo.

15 Jange gatho nuꞌu̱ xi ntꞌaxka ma mfenihu̱, gehnu̱ ga tsa̱hu̱ gatho ngu xta jwadi xta mö. Ha nuꞌmu̱ manꞌar mfeni gi beñhu̱, Jö go da xokꞌa ri da̱hu̱.

16 Nöꞌö mahyoni ga o̱thu̱, nꞌatꞌwu̱ ga te̱ñhu̱ nöꞌö xta pöhu̱.

17 Tsi kuhu̱, ꞌyo̱thu̱ ngu xka hyandgagihu̱ di o̱tꞌe, ne hyanthu̱ togo maꞌra te̱nda ngu xta uthe.

18 Ngetho ngu xa xta xiꞌahu̱ ne nupya xa döta ma dumu̱i di xiꞌahu̱ manꞌagi, ꞌyopꞌu̱ nze̱ye̱ togo u̱tsabi ár te ar tsi Hmu Hesukristo bi unga har pontꞌi.

19 Nuya jöꞌiꞌu̱ ma da hñömba ár mfe̱i Jö ngu nꞌar njutꞌi, ngetho nuyá mu̱iꞌu̱, po̱ntho gehnu̱ yá jö. Ne nꞌatꞌwu̱ o̱tꞌu̱ honi da ꞌñexyá nsumhö. Ho̱nse̱ ꞌbe̱ yá tsa̱, hingi ju̱xyá da̱, hyo̱ka nöꞌö te jawa har ximha̱i.

20 Ha nuju̱ hindar menguhu̱wa. Bi ꞌbu̱ ma nguhu̱ mañö mhetsꞌi, habu̱ di to̱ꞌmhu̱ di ꞌñehnu̱ ma Po̱ho̱tehu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

21 Ne xta zo̱ho̱ ma da pa̱tka ma ndoꞌyohu̱ di pe̱ꞌsu̱pya, ne da ꞌrakagihu̱ manꞌa di ñhe̱hwi ár nsunda pe̱ꞌsa ár ndoꞌyoꞌö. Da ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱ ngetho pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di da japa ngu neꞌö gatho nöꞌö te ja.

4

Njohyahu̱ hyaxꞌmu̱ ngetho gi ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu

1 Jange ma tsi hmöka kuhu̱, xa gi umba ri mu̱ihu̱ gi ze̱ta ri ñꞌemu̱ihu̱ gi ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Nuga xa di möꞌahu̱ ne di ne ga hantꞌahu̱ manꞌagi, ngetho go ma johyaꞌihu̱, ne nuna ri ñꞌemu̱ihu̱ gehnu̱ ma nthöhö.

2 Di a̱pa ar möte ar ku Ebodia ne ar ku Sintike da me̱ꞌsa nꞌadar mfeni, ngetho nꞌatꞌwu̱ te̱nga ar tsi Hmu.

3 Ne nuꞌge, ma hoga ma̱xteꞌi hár ꞌbe̱fi Jö, di a̱ꞌa ar möte gi fa̱xa nuya kuyu̱. Xa bi umbyá mu̱i ndi möñhe ar hoga mhö núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱pꞌu̱ mahye̱giwi ar ku Klemente, ne gatho nuꞌu̱ maꞌra ya ku mi fa̱xkagi har ꞌbe̱fi. Nuꞌu̱ xi thuꞌspa yá thuhunu̱ mhetsꞌi har he̱ꞌmi huxa yá thuhu nuꞌu̱ pe̱ꞌsa ar te.

4 Njohyahu̱ hyaxꞌmu̱ gi ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu. Di bempꞌahu̱ manꞌagi xa gi njohyahu̱.

5 ꞌBu̱hu̱ xiñho da hyanda gatho ya jöꞌi gar hogajöꞌihu̱. Ma tsi Hmuhu̱ ꞌba̱pꞌu̱tho da pengi.

6 Yo gi tu ri mu̱ihu̱, xipabihu̱ gatho Jö. Petwabihu̱ te gatho gi kꞌathu̱, ne di pe̱wi ar njamödi nꞌagitho.

7 Nuꞌmu̱ gi ꞌyo̱thu̱ njapꞌu̱, Jö da ꞌraꞌahu̱ nꞌar hogamꞌu̱i töta ár döta nöꞌö tsa̱ da zo ma mfenihu̱. Ne nunar hogamꞌu̱inu̱ da supꞌa ri mu̱ihu̱ ne ri mfenihu̱, ngetho gi ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

Gehnu̱ gi benthu̱

8 Nupya tsi kuhu̱, gehnu̱ gi benthu̱: nöꞌö majöni, nöꞌö ꞌbe̱nga ntꞌekꞌei, nöꞌö ar hogajöꞌi, gatho nöꞌö xintꞌaxi, ar hogamꞌu̱i ne gatho nöꞌö nho̱ni xiñho. Nuꞌmu̱ di jahmö nöꞌö xiñho ne di ꞌñepi da tꞌeꞌspa ár nsu, gehnu̱ di oda ri mfenihu̱.

9 ꞌYo̱thu̱ nöꞌö ga pöhu̱ ndi utꞌahu̱, nöꞌö ga ꞌyo̱hu̱ ne ga hyanthu̱ ndi pe̱fi. ꞌYo̱thu̱ njapꞌu̱, ne Jö togo unga ar hogamꞌu̱i gi ꞌbu̱hwihu̱.

Ar mfa̱tsꞌi bi thöꞌspa ar Pablo bi me̱mpa ya me Filipo

10 Xa di johya har tsi Hmu, ngetho nupya xka benju̱ manꞌagi. Di pödi hinxka pumhnigihu̱, ho̱nse̱ himi tsa̱ hanja ngi fa̱xju̱.

11 Hindi mönga njapꞌu̱ ngetho te o̱tkar ꞌbe̱di. Nuga xta pödi ga ñhogamu̱i nöꞌö tema di pe̱tsꞌi.

12 Xta pödi ga tse̱ta ar hyoya ne xta pödi ga pe̱ꞌsa ya ñho, wa ga niñö ne ga tho ar thuhu, nuꞌmu̱ ga tho ar kꞌatꞌi wa hinꞌö. Gatho xta thohyu̱, jange di pödi.

13 Gatho tsa̱ ga o̱tꞌe ngetho xi ꞌraka ar tsꞌe̱di ar tsi Hmu Hesukristo.

14 Mödi xka ꞌyo̱thu̱ nꞌar ñho, ngetho xka fa̱xkagihu̱ ha ma thogi.

15 Nuꞌahu̱ gar me Filipohu̱, ngu gi pöhu̱ núꞌmu̱ nda du̱ꞌmi da mönga ar hoga mhö nda po̱mpꞌu̱ Nmasedonia, hinjoꞌo maꞌra togo xi ꞌrakagi nꞌar mfa̱tsꞌi, ho̱nse̱ ri nijöhu̱, ngu nꞌar nkotsꞌi da hösꞌahu̱ ár hoga mhö Jö.

16 Núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱hnu̱ har hnini Ntesalonika, hinge ho̱nse̱ nꞌagi ga pe̱nkagihu̱ ar mfa̱tsꞌi habu̱ ndi honi.

17 Nuga hindi honga ya mfa̱tsꞌi gi ꞌraju̱. Di honi da hñuxa ri nthöhöhu̱.

18 Núꞌmu̱ nda hönga ri mfa̱tsꞌihu̱ ba hönka ar ku Epafrodito, mi töpa ár nze̱ye̱ nöꞌö ndi kꞌatꞌi. Xa pongtho nöꞌö ga pe̱nkagihu̱, ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱ nthöskwi ar hogañu̱ni xka umfu̱ Jö xa numañho.

19 Jö da ꞌraꞌahu̱ gatho nöꞌö gi kꞌathu̱, jangu ár ntꞌe̱ni yá ñho pe̱ꞌsa hár nsunda. Gathonu̱ da ꞌraꞌahu̱ ngetho gi ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

20 Jö ma Dadahu̱ dá hñönga ar nsunda hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Dá njapꞌu̱.

Ya ngöxanze̱ngwa

21 Ze̱ngwagihu̱pꞌu̱ gatho nuꞌu̱ xi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo. Pe̱ñꞌaꞌihu̱ nze̱ngwa gatho ya ku di ꞌbu̱ꞌbewa.

22 Pe̱ñꞌahu̱ nze̱ngwa gatho ya gamfi, mꞌe̱tꞌo nuꞌu̱ pe̱pabi ar Sesar.

23 Ar tsi Hmu Hesukristo dá hwëkꞌahu̱ yá ñho gathoꞌihu̱. Dá njapꞌu̱.

AR KOLOSENSE

1

2

3

4

AR KOLOSENSE

Ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pablo bi me̱mpa ya me Kolosa

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Pablo, ár mpo̱tegi ar tsi Hmu Hesukristo ngetho njapꞌu̱ xi ne Jö. Di ze̱ngwaꞌihe, nuga ne ar ku Timoteo.

2 Di pe̱ñꞌahe nunar he̱ꞌminu̱ nuꞌahu̱ gar gamfihu̱ me Kolosa, gi te̱ñhu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Jö ma Dadahu̱ ne ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo da ꞌraꞌahu̱ nꞌar hogamꞌu̱i ne da hwëkꞌahu̱ yá ñho.

Ar Pablo a̱pa Jö da umba ya gamfi nꞌar hoga mfödi di ꞌñe mhetsꞌi

3 Hyaxꞌmu̱ di a̱fe da ma̱xꞌahu̱ Jö ár Dada ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo, ne hindi tsa̱ya̱he di umfe njamödi.

4 Xta o̱he tengu ri jamfihu̱ gi pe̱ꞌspabihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ne ar mhöte gi pe̱ꞌsfu̱ nꞌa ngu nꞌa ya gamfi,

5 ngetho gi ndo̱ꞌmhu̱ ma gi hñöñhu̱ nöꞌö xi tꞌe̱kꞌahu̱nu̱ mhetsꞌi, habu̱ xpa hokꞌahu̱ Jö, gatho nuꞌahu̱ xka ꞌyo̱hu̱ no̱ngar hoga mhö majöni.

6 Nunar hoga mhö xka ꞌyo̱hu̱ xi nu̱nga gatho ár nxidi ar ximha̱i, ñhe̱hwi nꞌar ꞌba̱iza te ne unga ar sofo. Xka njahu̱pꞌu̱ núꞌmu̱ mi zo ri guhu̱ ne ga pötwabihu̱ nöꞌö majöni ár hoga nhwëki Jö,

7 ngu xi utꞌahu̱ ma hmöka kuhu̱ ar Epafra, ma miꞌbe̱gohe. Gehnu̱ nꞌár hoga ꞌbe̱go ar tsi Hmu Hesukristo ꞌbu̱i da ma̱xꞌahu̱.

8 Xi xikagihe nꞌehe, nuna ri döta mhöte gi pe̱ꞌsu̱ xi ꞌraꞌahu̱ ár Hñö Jö.

9 Nu nda jwadi da o̱he, hindi tsa̱ya̱he di a̱fe Jö da yotꞌa ri mfenihu̱ gi pöhu̱ te neꞌö, ne da ꞌraꞌahu̱ ar hoga mfeni ne ar hoga mfödi di ꞌñe mhetsꞌi.

10 Di a̱ꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ ngu di ꞌñepi da mꞌu̱ nꞌár bötsi Jö, ne xa da numañhoꞌihu̱. Da nheki ri hogamꞌu̱ihu̱, ne hyaxꞌmu̱ ꞌyo gi pöhu̱ togo Jö.

11 Ne di a̱pabihe Jö da ze̱tꞌa ri mu̱ihu̱ ngu ár ntꞌe̱ni bi e hár nsunda. Njapꞌu̱ gi tse̱thu̱ gatho nöꞌö gi thohu̱, ne gi pe̱ꞌsu̱ ar tsꞌe̱ti nꞌa ngu nꞌa.

12 Ga njohyahu̱ ga umfu̱ njamödi Jö, ngetho bi ꞌraju̱ ar se̱ki ne ar tsꞌe̱di ga höñhu̱ ya ñho ma da hyengagihu̱, nuju̱ ne gatho nu maꞌra yá bötsi.

13 Jö xi zimgagihu̱ hár tsꞌe̱di ar ꞌbe̱xui ndi ꞌbu̱hu̱, ne bi thógagihu̱ di ꞌbu̱hu̱pya hár tsꞌu̱tꞌwi ár hmöka Tꞌu̱.

14 Gehnu̱ bi nöꞌma ár ji bi zimgagihu̱ har tsꞌoki, ne bi pumgagihu̱.

Nunár ndöte ar tsi Hmu Hesukristo bi jakagihu̱ da ñhogamu̱iwihu̱ ar Dada

15 Ma tsi Hmuhu̱ Hesu togo di hñöxa Jö hingi nheki, mi ꞌbu̱ꞌö núꞌmu̱ hinxki thoktho gatho nöꞌö te japya, ne xa töpa ár nsu gathoyu̱.

16 Jö bi ꞌye̱ntꞌwa hár ꞌye̱ bi hyoka gatho nöꞌö te janu̱ mañö mhetsꞌi, gatho nöꞌö te jawa har ximha̱i, gatho nöꞌö nheki ne nöꞌö hingi nheki, gatho nuꞌu̱ ya ndö, nuya tsꞌu̱tꞌwi, nuꞌu̱ ja yá tsꞌe̱di ne nuꞌu̱ ja yá nsu. Gatho go bi hyokꞌö nda nsundabi.

17 Núꞌmu̱ hinxki thoktho gatho nöꞌö teme japya, mi ꞌbu̱ꞌö, ne gatho o hár ꞌye̱ꞌö.

18 Gehnu̱ ár ñöxhmu ar nijö, togo ár ndu̱i gatho te ja, ne ar ꞌbe̱tꞌo gatho nöꞌö te ꞌbu̱i. Mꞌe̱tꞌo bi mengi bi nteꞌö xki du, ne njapꞌu̱ gatho di ꞌbe̱tꞌoꞌö.

19 Jö ar Dada go bi neꞌö nda hñömpa ár Tꞌu̱ gatho ár nsunda.

20 Ne nunár ndöte ár Tꞌu̱ꞌö, bi japi bi ñhogamu̱iwi gatho nuꞌu̱ ꞌbu̱hnu̱ mhetsꞌi ne nuꞌu̱ ꞌbu̱kwa har ximha̱i. Ne núꞌmu̱ mi nöꞌma ár ji ár Tꞌu̱ har pontꞌi, bi jakagihu̱ da ntsixkwihu̱.

21 Nuꞌahu̱ mamꞌe̱tꞌo ngi ꞌbu̱hu̱ yapꞌu̱, hinge ngi mpöhwihu̱ Jö. Ngi u̱tsahu̱ ha ri mfenihu̱, ngi o̱thu̱ nöꞌö hingi ho. Ha nupya ár Tꞌu̱ꞌö xi jaꞌahu̱ xka ñhogamu̱iwihu̱.

22 Bi njapꞌu̱ núꞌmu̱ mi njöꞌi ne bi unga ár te har pontꞌi. Njapꞌu̱ nda tsa̱ nda ꞌba̱pꞌahu̱ xintꞌaxi hár nthandi Jö, hinte ma tsꞌoki ngi pe̱ꞌsu̱ ne hinto nda kꞌasꞌahu̱.

23 Jange mahyoni hingi hye̱hu̱ ar ñꞌemu̱i, ne xa gi ze̱ta ri mu̱ihu̱ gi to̱ꞌmhu̱ hyaxꞌmu̱ nunar ndo̱ꞌmi xka ꞌyo̱xu̱ har hoga mhö. Ne nunar mhönu̱ xi mhömba gatho ár nxidi ar ximha̱i, ha nuga ar Pablo xi thuxkagi ga xani.

Ar Pablo pe̱pa nuꞌu̱ hingya xodyo

24 Xa di johya ngetho di tho ya thogi, di honga ri ñhohu̱. Ne njapꞌu̱ ꞌyo di jwatwa yá u̱gi ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo, di homba ár ñho ar nijö nꞌehe, gehnu̱ ár ndoꞌyose̱.

25 Ne nuga bi thuxkagi ngu ár ꞌbe̱go hár nijö. Jö xi ꞌraka nunar ꞌbe̱finu̱ honga ri ñhohu̱. Xi thuxkagi ga xiꞌahu̱ gatho ngu mönga hár mhöꞌö.

26 Nunar mhönu̱ xki tꞌögi, ho̱nse̱ mi pöse̱ Jö. Bi njapꞌu̱ gatho nuya je̱ye̱ bi thogi, ha nupya hö, xi utwa yá bötsi Jö.

27 Jö go bi ne njapꞌu̱, nda utꞌahu̱ hingya xodyohu̱ nöꞌö hinxki fö mamꞌe̱tꞌo: nunar tsi Hmu Hesukristo tsa̱ da mꞌu̱ ha ri mu̱ihu̱. Gehnu̱ ar ndo̱ꞌmi ma gi ꞌbu̱hwihu̱ hár nsunda.

28 Nuje yá ꞌbe̱gogihe Jö, habu̱ gatho di mömfe ár thuhu, di höhe ar hoga mfödi. Di uthe ne di huꞌmbabihe yá mu̱i gatho ya jöꞌi, di hoñhe ga ꞌba̱ꞌmhe nꞌa ngu nꞌa hár nthandi Jö, di nxo̱ge ngetho ꞌbu̱hwi ar tsi Hmu Hesukristo.

29 Jange gehnu̱ di umba ma mu̱i di pe̱fi, di hömpa ár tsꞌe̱di mpe̱ ha ma mu̱i.

2

1 Di ne gi pöhu̱, nuga xa di umba ma mu̱i di a̱pa Jö da ma̱xꞌahu̱, da ma̱xa nuꞌu̱ ya me Laodisea ne gatho nuꞌu̱ hinxta mpöꞌbe.

2 Di a̱pa Jö da hupꞌa ri mu̱ihu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nꞌadar mhöte. Ne da ꞌraꞌahu̱ nꞌar hoga mfeni gi pöhu̱ nöꞌö hinxki fötwahmö mamꞌe̱tꞌo, tema mi benga Jö ma Dadahu̱ ne ar tsi Hmu Hesukristo.

3 Ngetho ha ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo, ka ꞌbe̱shnu̱ gatho ar hoga mfödi ne ar hoga mfeni.

4 Di xiꞌahu̱ njapꞌu̱, hinto gi hofu̱ da kaꞌahu̱ di honga ya nza̱tho ne.

5 Mödi hindi ꞌbu̱hwihu̱, wande di ꞌbu̱pꞌu̱, ngetho hyaxꞌmu̱ di beñꞌahu̱. Di johya ngetho xta o̱de xa gi o̱thu̱ xiñho, ne döta ri ñꞌemu̱ihu̱ gi pe̱ꞌsfu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

6 Jange ꞌbu̱hu̱ xiñho ngu di ꞌñepi da mꞌu̱ nuꞌu̱ yá me̱ti ar tsi Hmu Hesukristo. Te̱ñhu̱ nöꞌö bi tꞌutꞌahu̱ núꞌmu̱ nga ñꞌemu̱ihu̱.

7 Jahu̱ ngu ya ꞌyu̱za foxa har ha̱i, ngu nꞌar ngu huxa har medo, dá ñöxa ri ñꞌemu̱ihu̱ ngu xi tꞌutꞌahu̱, ne hingi tsa̱ya̱hu̱ gi umfu̱ njamödi Jö.

Di pe̱ꞌsu̱ nꞌar hoga te ngetho di ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo

8 Ntsuñhu̱, yo ma gi ñhe̱hu̱ togo da hya̱ꞌahu̱. Nuꞌu̱ ya nemhñö jöꞌi ꞌyopꞌu̱ xiꞌahu̱ nöꞌö bense̱, ne ngu nöꞌö xi mönga yá mijöꞌiwi te̱ntꞌu̱, hinge ngu xi mönga ar tsi Hmu Hesukristo.

9 Ngetho hár mꞌu̱i ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo, ka nhekipꞌu̱ ár mꞌu̱i Jö.

10 Ne nuꞌahu̱ xka nxo̱gehu̱, ngetho gi nꞌatꞌwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, togo ár ñöxhmu gatho nuꞌu̱ pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di ne ar tsꞌu̱tꞌwi.

11 Núꞌmu̱ nga ehu̱ ga tsu̱hu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, bi thökꞌahu̱ nöꞌö mar ntsꞌotho ha ri mu̱ihu̱, po̱ntho bi nse̱kꞌahu̱; hinge ngu ar nse̱ni hoka ya jöꞌi. Nunar nse̱ninu̱ bi ꞌraꞌahu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

12 Nunar xixthe xka hñöhu̱, po̱ntho bi tꞌa̱kꞌahu̱ mahye̱giwi ar tsi Hmu Hesukristo. Ne ga penju̱ ga ntehu̱ manꞌagi núꞌmu̱ ga ñꞌemu̱ihu̱ ár tsꞌe̱di Jö, togo bi koꞌspa ár te ar tsi Hmu.

13 Mamꞌe̱tꞌo xki hyoꞌahu̱ ar tsꞌoki, ne hinge ngi pe̱ꞌsu̱ ar nse̱ni thuxa har ndoꞌyo. Bi tꞌaꞌahu̱ ar te mahye̱giwi ar tsi Hmu, ne njapꞌu̱ bi pumpꞌahu̱ ri tsꞌokihu̱.

14 Bi nhwata nuya ꞌbe̱pate mi ho̱xꞌahu̱ ngar tsꞌoktehu̱, ne bi jötsꞌi bi foꞌsa hár pontꞌi ar tsi Hmu Hesukristo.

15 Geꞌmu̱ bi hñömba gatho yá tsꞌe̱di yá ñöxhmu ya tsꞌondöhi, ne bi ꞌbe̱twa ár tsa̱ ha yá nthandi ya jöꞌi. Ka bi döhnu̱ núꞌmu̱ mi tsꞌu̱ta har pontꞌi.

16 Jange hinto da deñꞌahu̱ nuꞌmu̱ hingi o̱thu̱ ngu yá ntꞌumbiꞌu̱, wa hingi tsifu̱ yá ñhuni ne yá tsꞌithe, hingi o̱thwu̱ ár da̱ngo ar ꞌraꞌyo zönö ne maꞌra ya da̱ngo, wa hingi tsufu̱ ya pa ntsa̱ya̱.

17 Ngetho gatho nuꞌu̱ mi tꞌo̱tꞌa mamꞌe̱tꞌo, ngu ár xuditho nöꞌö togo ma nda e mꞌe̱fa, ne nupya di pöhu̱ gehnu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

18 Yo gi hofu̱ togo da xiꞌahu̱ hinte ma nthöhö gi to̱ꞌmhu̱ ngetho hingi o̱thu̱ ngu o̱tꞌu̱. Nuꞌu̱ o̱tꞌe xa ya hogajöꞌi, ne ndönga ya e̱nxe̱. Hinte ju̱kꞌu̱ pe̱pa nuꞌu̱ hingi pödi, ne da ꞌñexyá nsu te̱nga nöꞌö bense̱ꞌu̱.

19 Nuꞌu̱ hingi miꞌye̱wi ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo togo ár ñöxhmu ar nijö. Nunar nijö ngu nꞌar ndoꞌyo hönga ár ñhuni ne nju̱ngwi ya ntotꞌi ne ya de̱xi, ꞌyo di te hömba ár tsꞌe̱di Jö.

20 Nuꞌmu̱ majöni ga tuwihu̱ mahye̱gi ar tsi Hmu Hesukristo, ne ga tsohu̱pꞌu̱ yá ntꞌumbi ya meximha̱i, yoꞌö gi te̱mbathohu̱ yá mfeni ya jöꞌi ꞌmu̱, to da ꞌñenö gi pe̱pathohu̱ ar ximha̱i.

21 Jangu nuꞌu̱ eñꞌu̱: Yo gi xaxthu̱ nuna, yo gi tsihu̱ nöꞌö, yo ma gi tha̱ñhu̱.

22 Gatho nuya ntꞌutiyu̱ xi bense̱ ya jöꞌi, no̱nga nöꞌö te da thege xta ꞌyo̱tꞌe, hinter me̱ꞌu̱.

23 Nuya ntꞌutiyu̱ xa majöni nheki xiñho, wande xi thoka ha nꞌar döta mfödi ne hinxi thoki har ñꞌetsꞌi. Ngetho ne da zönthmö ar ndoꞌyo, mödi hingi tsa̱ da hñöka ya tsꞌomfeni ne ar tsꞌoki ha ma mu̱ihu̱.

3

1 Nuꞌmu̱ majöni ga penju̱ ga ntehu̱ mahye̱giwi ar tsi Hmu Hesukristo, hyoñhu̱ mꞌe̱tꞌo nuya ñho bi ja mañö mhetsꞌi, habu̱ bi huxa ar tsi Hmu hár ñꞌe̱i ár Dada.

2 Hñuxu̱ ri mfenihu̱ nuya ñho bi ja mhetsꞌi, hinge nuꞌu̱ jawa har ximha̱i.

3 Ngetho xka tuwihu̱ mahye̱gi ar tsi Hmu Hesukristo, ne ri tehu̱ juta Jö, ngetho gi ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu.

4 Ne núꞌmu̱ xta penga manꞌagi, ma da thantꞌahu̱ mahye̱giwi hár nsunda, ngetho gi nꞌatꞌwihu̱ ri tehu̱.

Nunar mꞌu̱i da he̱hu̱pꞌu̱ ne nunar ꞌraꞌyo di pe̱ꞌsu̱pya

5 Jange hye̱hu̱ gatho nuya tsꞌoki jawa har ximha̱i: yo gi tsimfu̱ yá nthöti maꞌra, yo gi o̱thu̱ ya tsꞌoki xi ntsꞌotho, yo gi o̱thu̱ nuya tsꞌoki ne ri ndoꞌyohu̱, hingi ñhe̱hu̱ da döꞌahu̱ ar tsꞌomfeni. Yo xa gi möhu̱ ar bojö, ngetho nuꞌmu̱ gi jahu̱pꞌu̱, po̱ntho gi ndöñhu̱ ar bojö, hingi ndöñhu̱ Jö.

6 Ngetho nuya tsꞌoꞌbe̱fiyu̱ tsixa ya me̱ꞌsku da zu̱twa ár kwe̱ Jö.

7 Nuꞌahu̱ mahamꞌu̱ ngi ꞌbu̱hu̱nu̱ ha ya tsꞌoꞌbe̱fiyu̱ nꞌehe.

8 Hinge ho̱nse̱ꞌu̱, di xiꞌahu̱ gi hye̱hu̱ gatho nu maꞌra ya tsꞌoki nꞌehe, ngu ar ntꞌu̱tsa, ar kwe̱, ar tsꞌomꞌu̱i, ar tsꞌate ne maꞌra ya tsꞌone.

9 Yo gi mpehu̱ ar nhemhñö nꞌa ngu nꞌa, ngetho nöꞌö ar mꞌe̱tꞌo mꞌu̱i ngi pe̱ꞌsu̱ mahamꞌu̱, xka ꞌye̱ñhu̱pꞌu̱ ngu nꞌar ze̱ dutu.

10 Ha nupya ngu nꞌar ꞌraꞌyo he, gi pe̱ꞌsu̱ nꞌar ꞌraꞌyo te di hñöxa nöꞌö togo bi hyoki. Hyaxꞌmu̱ di hogi da ñhe̱hwi xiñho ár mꞌu̱iꞌö.

11 Ne har ꞌraꞌyo mꞌu̱i gi ꞌbu̱hu̱, hindi nhekinu̱ togo ar xodyo togo hingar xodyo, togo xi nse̱mba ár ndoꞌyo togo hinꞌö, togo hinte pödi ne togo xa jár mfödi, togo mꞌe̱go ne togo hinte ꞌñe ar hmu. Ngetho gatho gi ohu̱ hár ꞌye̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ne nöꞌö mahye̱githo ꞌbu̱hwi gatho.

12 Dá nheki ri ꞌraꞌyo mꞌu̱ihu̱ ngu nꞌar ꞌraꞌyo he, ngetho Jö xi möꞌahu̱ ne xi hwañꞌahu̱ ngu ár me̱tiꞌö. Jange nupya ꞌbu̱hu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nꞌar döta nhwëki, ne ar ñhogajöꞌi, hingi ñꞌexu̱, pe̱ꞌsu̱ nꞌar hogamu̱i ne ar tsꞌe̱ti.

13 Pe̱ꞌsfu̱ ar tsꞌe̱ti nꞌa ngu nꞌa ri ñꞌohu̱, mpuñhu̱ nꞌa ngu nꞌa, ha nuꞌmu̱ nꞌar ku xi tso̱tꞌa ri mu̱ihu̱, pumbabihu̱. Mahye̱gi ngu xi pumpꞌahu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, jahu̱pꞌu̱ nꞌehe.

14 Jange mahyoni da gopꞌathoꞌihu̱ ar mhöte. Njapꞌu̱ gi nꞌathohu̱, ne da tsa̱ gi ꞌbu̱hu̱ nꞌadar mfeni gi pe̱ꞌsu̱.

15 Ar hogamꞌu̱i ꞌraꞌahu̱ ar tsi Hmu Hesukristo da zisꞌa ri mu̱ihu̱, ngetho xi zoñꞌahu̱ gi nꞌadar ndoꞌyohu̱ gi ꞌbu̱hwihu̱ xiñho maꞌra ya ku. Ne hyaxꞌmu̱ umfu̱ njamödi Jö.

16 Di oda ri mfenihu̱ ár mhö ar tsi Hmu Hesukristo. Ngetho xka hñöñhu̱ ar hoga mfödi, ñꞌuthu̱ ne huꞌma ri mu̱ihu̱ nꞌa ngu nꞌa. Ndöñhu̱ ar tsi Dada gi tuthu̱ ya nsa̱di ne ya thuhu no̱nga Jö. Umfu̱ njamödi ha ri mu̱ihu̱.

17 Gatho nöꞌö gi ꞌyo̱thu̱ wa gi möñhu̱, ꞌyo̱thu̱ gi nsundahu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ne hár thuhuꞌö umfu̱ njamödi Jö ar Dada.

Nöꞌö mahyoni da ꞌyo̱tꞌa ya gamfi ne njapꞌu̱ da gohwi xiñho nu maꞌra

18 ꞌBe̱hñöhu̱, ꞌyo̱thu̱ ri dömehu̱ ngu di ꞌñepi da ꞌyo̱tꞌa nuꞌu̱ xi jamfi ar tsi Hmu.

19 Ñꞌo̱ho̱hu̱, möhu̱ ri ꞌbe̱hñöhu̱, ne yo gi o̱thu̱ ndöta.

20 Bötsihu̱, ꞌyo̱thu̱ gatho nöꞌö da xiꞌahu̱ ri dadahu̱, ngetho ar tsi Hmu go ne njapꞌu̱.

21 Dadahu̱, yo gi tsu̱hu̱ ntsꞌe̱di ri bötsihu̱, xiꞌmu̱ da zo̱tꞌa yá mu̱i.

22 ꞌBe̱gohu̱, pe̱fu̱ gatho nöꞌö da ꞌbe̱pꞌahu̱ ri hmuhu̱. Hinge ho̱nse̱ núꞌmu̱ hantꞌahu̱ gi ne gi kohwihu̱ xiñho. Pe̱fu̱ xiñho di po̱nga ri mu̱ihu̱, ngetho gi tsufu̱ Jö.

23 Ne gatho nöꞌö gi pe̱hu̱, umba ri mu̱ihu̱ gi ꞌyo̱thu̱, wande gi o̱tꞌwabihu̱ ar tsi Hmu, hinge gi o̱thwu̱ ya jöꞌi.

24 Gi pöhu̱, nunar tsi Hmu Hesukristo go ma da ꞌraꞌahu̱ ar nthöhö, ngetho gi pe̱pabihu̱ꞌö.

25 Ha nöꞌö togo o̱tꞌa ar tsꞌomꞌu̱i, ar tsi Dada ma da gutꞌwa ngu xi ꞌyo̱tꞌe, ngetho nöꞌö hingi hwanta ya jöꞌi.

4

1 Hmuhu̱, pe̱ꞌsu̱ nꞌar hogamu̱i gi ꞌbe̱fu̱ ri ꞌbe̱gohu̱. Beñhu̱ gi ꞌñehu̱ nꞌa ri Hmuhu̱ nꞌehe bi ꞌbu̱ mañö mhetsꞌi.

2 Umba ri mu̱ihu̱ gi ꞌya̱fu̱ Jö, ne hingi tsa̱ya̱hu̱ gi umfu̱ njamödi nöꞌö ꞌraꞌahu̱.

3 ꞌYa̱pabihu̱ Jö da ma̱xje da xoka ya goxthi ga mömfe ár mhö, ne maꞌra da bö nöꞌö himi fötwa mamꞌe̱tꞌo ar tsi Hmu Hesukristo. Ngetho di pe̱ nunar ꞌbe̱finu̱, jange xi joka har fa̱di.

4 ꞌYa̱fu̱ Jö da tsa̱ ga mönga xiñho nöꞌö mahyoni ga mö.

5 Jamasuhu̱ hanja gi ꞌyohu̱. ꞌYohu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nꞌar döta mfödi ha yá nthandi nuꞌu̱ hingya gamfi. Yo gi tsa̱ya̱hu̱ mömfu̱ ár mhö Jö.

6 Núꞌmu̱ gi ñöhu̱, möñhu̱ ya hoga mhö ne di ꞌbe̱nga ntꞌekꞌei. Beñhu̱ xiñho nöꞌö ma gi thöthu̱ togo gi ñöwihu̱.

Ya ngöxanze̱ngwa

7 Nuna ma hmöka ku Tikiko, gehnu̱ nꞌár hoga ꞌbe̱go Jö xta mpe̱he mahye̱gi. Nu xta zo̱mpꞌu̱nu̱, da xiꞌahu̱ hanja di ꞌbu̱kwa.

8 Jange di pe̱ñꞌaꞌihu̱pꞌu̱ da xiꞌahu̱ tema di thohe, ne da hñupꞌa ri mu̱ihu̱.

9 Xi me̱wi nꞌehe ma tsi hmöka hoga ku Onesimo, ngu gi pöhu̱ ar mengupꞌu̱. Xta zo̱mpꞌu̱yu̱ ma da xiꞌahu̱ gatho nöꞌö di thokwa.

10 Pe̱ñꞌaꞌihu̱ nze̱ngwa ar ku Aristarko di oꞌbewa har fa̱di. Ze̱ngwaꞌihu̱ ar ku Mörko ár mëni ar ku Berhnabe. Gehnu̱ xi nsiꞌahu̱; núꞌmu̱ xta zo̱mpꞌu̱, nuhu̱ xiñho.

11 Pe̱ñꞌaꞌihu̱ nze̱ngwa ar ku Hesu tꞌembabi ar Hogajöꞌi. Gatho ya xodyo xi jamfi, ho̱nse̱yu̱ xi ma̱xkagi xta mömfe ár hoga tsꞌu̱tꞌwi Jö, ne njapꞌu̱ xi hubga ma mu̱i.

12 Ze̱ngwaꞌihu̱ ar ku Epafra nꞌár ꞌbe̱go ar tsi Hmu Hesukristo. Gehnu̱ nꞌar mengupꞌu̱ nꞌehe. Hyaxꞌmu̱ umba ár mu̱i a̱pa Jö da ze̱tꞌa ri jamfihu̱, gi ꞌbu̱hu̱ xiñho, ne hinte da ꞌbe̱di gi ꞌyo̱thu̱ gatho nöꞌö ne Jö.

13 Nuga di da̱majöni ꞌbu̱tho da du hompꞌa ri ñhohu̱. Hinge ho̱nse̱ꞌihu̱, benga ya ku me Laodisea ne ya me Yerapolis nꞌehe.

14 Pe̱ñꞌaꞌihu̱ nze̱ngwa ar hmöka ku Luka togo ar unga ñꞌethi, ne ar ku Dema.

15 Ze̱ngwagihu̱pꞌu̱ ya ku ꞌbu̱hnu̱ Laodisea, ne ar ku Nimfa ne gatho ya ku mhunsa hár ngu.

16 Núꞌmu̱ xki jwahu̱ gi nehu̱ nunar he̱ꞌminu̱, thokwabihu̱ ar nijö ꞌbu̱hnu̱ Laodisea, ne nunár he̱ꞌmiꞌu̱ ꞌya̱fu̱ gi nehu̱.

17 ꞌÑembabihu̱ ar ku Arkipo: Jwata xiñho nunar ꞌbe̱fi xi ꞌraꞌa ar tsi Hmu.

18 Nuga dar Pablo, xta ja ma ꞌye̱ xta otꞌase̱ nunar nze̱ngwanu̱. Yo ma gi pumhnihu̱ di owa har fa̱di. Jö da hwëkꞌahu̱ yá ñho. Dá njapꞌu̱.

ÁR NDU̱I AR TESALONISENSE

1

2

3

4

5

ÁR NDU̱I AR TESALONISENSE

Ar ꞌbe̱tꞌo he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pablo bi me̱mpa ya me Ntesalonika

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Pablo, ar ku Silbano ne ar ku Timoteo, di pe̱ñꞌahe nunar he̱ꞌminu̱ nuꞌahu̱ gar gamfihu̱ me Ntesalonika, gi ꞌbu̱hwihu̱ Jö ar tsi Dada mhetsꞌi ne ar tsi Hmu Hesukristo. Jö ma Dadahu̱ da ꞌraꞌahu̱ nꞌar hogamꞌu̱i ne da hwëkꞌahu̱ yá ñho.

Yá hogamꞌu̱i ya gamfi me Ntesalonika

2 Hyaxꞌmu̱ di umfe njamödi Jö xka jamfihu̱ gi gathohu̱, ne hindi tsa̱ya̱he di a̱fe Jö da ma̱xꞌahu̱.

3 Núꞌmu̱ di a̱fe Jö ma Dadahu̱, di beñhe hangu xka mpe̱hu̱, ne tengu ar tsꞌe̱di xi ꞌraꞌahu̱ ri jamfihu̱ ne ri mhötehu̱, ne hanja gi pe̱ꞌsu̱ ar tsꞌe̱ti gi to̱ꞌmhu̱ da penga ar tsi Hmu Hesukristo.

4 Tsi kuhu̱ xa möꞌahu̱ Jö, di pöhe xi hwañꞌaꞌihu̱ꞌö.

5 Núꞌmu̱ nda hösꞌahe ar hoga mhö, hinge ho̱nse̱ ya mhö da xiꞌahe. Da möñhe hár tsꞌe̱di ár Hñö Jö, ne ndi pöhe xiñho majöni nöꞌö da xiꞌahe. Ga hyandase̱hu̱ ma mꞌu̱ihe núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱hwihu̱pꞌu̱ ndi hoñhe ngi ꞌbu̱hu̱ xiñho.

6 Nuꞌahu̱ ga te̱ñhu̱ ma mꞌu̱ihe ne ár mꞌu̱i ar tsi Hmu Hesukristo. Ga hñömfu̱ ár mhö, mödi ga thohu̱ nze̱ye̱ ya ntꞌu̱tsa. Ne ngi johyahu̱ ngetho ngi pe̱ꞌsfu̱ ár mfa̱tsꞌi ár Hñö Jö.

7 Jange gatho ya ku me Nmasedonia ne Akaya te̱mpꞌatho ri mꞌu̱ihu̱.

8 Xka jafu̱ xi nxanga ár mhö Jö, hinge ho̱nse̱ Nmasedonia ne Akaya, hagatho födi xka jamfibihu̱ ár mhö Jö. Jange nuje ꞌmu̱, hinge mahyoni te ga möñhe, gatho födi.

9 Ngetho gese̱ꞌu̱ mpede benga núꞌmu̱ nda tso̱ñꞌahe, ne hanja ga ꞌyo̱xu̱ nöꞌö ndi möñhe. Ne hanja ga hye̱hu̱pꞌu̱ ngi ndöñhu̱ ri tsitahu̱ empꞌö, ne gi pe̱fu̱ Jö togo majöni ne hö ar te.

10 Ne peꞌu̱ hanja gi to̱ꞌmhu̱ ár Tꞌu̱ Jö xta ꞌñe mhetsꞌi nöꞌö bi mengi bi nte. Gehnu̱ ar Hesu po̱kagihu̱ hinda zu̱kagihu̱ ar döta mfe̱i ba epꞌu̱.

2

Nunar ꞌbe̱fi bi me̱hnu̱ Ntesalonika ar Pablo

1 Tsi kuhu̱, gi pöse̱hu̱ himbi mꞌe̱ ma ꞌbe̱fihe núꞌmu̱ nda hösꞌahe ár mhö Jö.

2 Mödi mꞌe̱tꞌo xa da thohe nze̱ye̱ ya mfe̱i ne ya ntsꞌani núnu̱ Nfilipo, ngu xka ꞌyo̱hu̱, Jö bi ꞌraje ar tsꞌe̱di, ne bi tsa̱ da hösꞌahe ár hoga mhö. Mödi da thohe ya thogi, hinda ntsuhe.

3 Da zoꞌahe nöꞌö majöni. Ma mhöhe hinge hongar hñö, wa ar hya̱te.

4 Ngu bi numañhogihe Jö nda zokagihe nga möñhe ar hoga mhö, jange go geꞌö di möñhe, hinge njangu nuꞌu̱ ne da gohwi xiñho yá mijöꞌiwi. Ngetho nöꞌö di neje, ga koꞌbehe xiñho Jö ma Dadahu̱ togo pötka ma mfenihu̱.

5 Hinxta kaꞌahe xta xiꞌahe ya nza̱tho mhö. Hinxta ne xta ha̱ꞌahe nga hömpꞌahe ri bojöhu̱. Ar tsi Dada pödi njapꞌu̱ ngu di möñhe.

6 Hinxta hoñhe da ꞌñeska ma nsuhe ya jöꞌi, nguꞌahu̱ wa maꞌra, mödi mi tsa̱ nga a̱ꞌahe, ngetho yá mpo̱tegihe ar tsi Hmu Hesukristo.

7 Nöꞌö da pe̱he, da möꞌahe ngu nꞌar nönö mödi ne su ár bötsi.

8 Xa da möꞌahe. Ne hinge ho̱ntꞌa ndi ꞌbu̱he nga ꞌraꞌahe ár hoga mhö Jö; ndi ꞌbu̱he nga ꞌraꞌahe ma tehe nuꞌmu̱ mahyoni nga o̱the, ngetho xa xta möꞌahe.

9 Tsi kuhu̱, gi pöse̱hu̱ parxui mi tsa̱je ndi mpe̱he, ne njapꞌu̱ nda tsa̱ nga ta̱ñhe nöꞌö ndi kꞌathe. Ne hinge nga o̱tꞌahe ar xuhña núꞌmu̱ ndi hösꞌahe ár hoga mhö Jö.

10 Ngu pö Jö ne nuꞌahu̱ nꞌehe, núꞌmu̱ nda ꞌbu̱hepꞌu̱, da ꞌyohe xiñho ha ri nthandihu̱ nuꞌahu̱ xka jamfihu̱. Ne da ꞌbu̱he nꞌar hogamꞌu̱i, hinte da o̱the nda kꞌasꞌahu̱ mꞌe̱fa.

11 Gi pöhu̱ hanja ndi zoꞌahe, ne ndi hupꞌa ri mu̱ihu̱ nꞌa ngu nꞌa, ngu nꞌar dada zo yá bötsi.

12 Ndi ꞌbe̱pꞌahe ngi ꞌbu̱hu̱ ngu mahyoni da mꞌu̱ nuꞌu̱ togo xi zohna Jö da mꞌu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi, ne da hyandwa ár nsunda.

13 Nuje nꞌehe hindi tsa̱ya̱he di umfe njamödi Jö, ngetho núꞌmu̱ nga ꞌyo̱xu̱ ar mhö da xiꞌahe, ga nuhu̱ hinge ngu ár mhö nꞌar ñꞌo̱ho̱tho. Ga nuhu̱ ngu ar mhö majöni ár me̱ti Jö, mpe̱ ha ri mu̱ihu̱, nuꞌahu̱ xka da̱thwu̱ ri tehu̱.

14 Tsi kuhu̱, xka thohu̱ ya ntꞌu̱tsa mahye̱gi ngu xi tho nuꞌu̱ ya ku ꞌbu̱ ha yá nijö ar tsi Hmu Hesukristo ꞌbu̱hnu̱ har ha̱i Nhudea. Gi njahu̱pꞌu̱ xi u̱tsase̱ꞌihu̱ ya mengu ri ha̱ihu̱, njangu xi u̱tsase̱ꞌu̱ yá mixodyowi.

15 Nuya xodyo go bi hyoꞌu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ne gese̱ꞌu̱ bi hyo yá mꞌe̱hni Jö, ha nuje bi gukagihe. Hingi ne da me̱pa Jöꞌu̱, ne u̱tsa gatho ya jöꞌi.

16 Ngetho hingi he̱gagihe ga zohe nuꞌu̱ hingya xodyo da mpo̱ꞌu̱. Xa xi ntꞌa̱ta yá tsꞌoki, jange Jö xi ꞌye̱kwatho ár döta mfe̱i.

Ar Pablo ne da mengi ma da kꞌöꞌsa ar nijö ꞌbu̱ Ntesalonika

17 Ma tsi kuhu̱, ꞌra ya tsi pa hinxta ꞌbu̱hu̱ mahye̱gi. Mödi hinxta ñhanthu̱, ha ma mu̱ihe mi oda ar mfeni ga hantꞌahe, jange xa di nehe ga nthe̱hu̱ manꞌagi.

18 Ndi nehe nga möhe ma nga kꞌösꞌahe, mödi ar Tsꞌondöhi xi kꞌaskagihe. Gese̱gi ar Pablo ri kuhu̱, xa xta nemhö ga mapꞌu̱, ne hinxi tsa̱.

19 Ngetho teme nöꞌö di to̱ꞌmhe, teme ma johyahe, ne hanja ga tsu̱he ma nthöhöhe nu xta e ar tsi Hmu Hesukristo. Ha hinge ga höñhe ngetho xka jamfihu̱.

20 Hö, ngetho xka ñꞌemu̱ihu̱ ma da tꞌeska ma nsuhe ne ma ga njohyahe.

3

1 Himbi tsa̱ da to̱ꞌmhe nga pöhe tengu xka ꞌbu̱hu̱, jange da beñhe nga kose̱henu̱ Atena.

2 Ne da pe̱ñhe ma tsi kuhu̱ Timoteo ár ꞌbe̱go Jö, ne ma ma̱xtehe hár ꞌbe̱fi ar tsi Hmu Hesukristo. Da pe̱ñhe ma nda kꞌösꞌahu̱ nda hñupꞌa ri mu̱ihu̱, ne nda ma̱xꞌahu̱ nda te ri jamfihu̱.

3 Njapꞌu̱ hinto di tupa yá mu̱i ya ntꞌu̱tsa gi thohu̱. Gi pöse̱hu̱ xi tsꞌonkagihu̱ ga thohu̱yu̱.

4 Núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱hwihu̱, da xiꞌahe mi mahyoni nga thohu̱ nze̱ye̱ ya ntꞌu̱tsa ngu gi thohu̱pya.

5 Jange himbi tsa̱ da to̱ꞌma maꞌra ya pa. Dama da pe̱hna togo nda ñꞌa̱ni tengu xka ꞌbu̱hu̱, xömhö hinxi hya̱ꞌahu̱ ar tsꞌohya̱te, ne nunar ꞌbe̱fi xta pe̱he da mꞌe̱di.

6 Ha núꞌmu̱ mba penkpꞌu̱ ar ku Timoteo, ba hönkagihe ar hoga mhö tengu ri jamfihu̱ ne ri mhötehu̱. Bi xije xa gi bengagihe, ne gi ne gi hyandgagihe, nguje di nehe ga nuꞌahe nꞌehe.

7 Jange tsi kuhu̱, núꞌmu̱ nda o̱he nunar mhönu̱, xa da njohyahe, mödi ndi thohe nze̱ye̱ ya thogi ne ya ntꞌu̱tsa, ngetho da pöhe mi tse̱ ri jamfihu̱.

8 Nu nda pöhe ngi umba ri mu̱ihu̱ ngi te̱ñhu̱ ar tsi Hmu, da hñöhñöhe.

9 Xiꞌmu̱, hanja hinga umfe njamödi Jö di beñꞌahe. Ngetho xa di pe̱ꞌse nꞌar döta johya hár nthandi ar tsi Dada.

10 Parxui di a̱fe Jö da ꞌraje ar se̱ki ma ga kꞌösꞌahe ga fa̱xꞌahe da nxo̱ge ri jamfihu̱ habu̱ ꞌbe̱di.

11 Jö ma Dadahu̱ ne ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo da zixkagihe ma ga kꞌösꞌahe.

12 Ma tsi Hmuhu̱ da ma̱xꞌahu̱ da te ri mhötehu̱ nꞌa ngu nꞌa, ne gi möhu̱ gatho nu maꞌra ngu di möꞌahe nꞌehe.

13 Ne da ma̱xꞌahu̱ dar nze̱di ri mu̱ihu̱, ne gi hye̱hu̱ gatho ya tsꞌoki. Gi ꞌbu̱hu̱ xintꞌaxi hár nthandi Jö ma Dadahu̱, ne gi to̱ꞌmhu̱ xta penga ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo di ñꞌowi gatho nuꞌu̱ xi ñꞌemu̱i.

4

Nöꞌö ar mꞌu̱i numañho Jö ga ꞌbu̱hu̱

1 Nupya tsi kuhu̱, di a̱ꞌahe ar möte hár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo, ne di xiꞌahe xa gi umba ri mu̱ihu̱ gi ꞌbu̱hu̱ xiñho, ngu da utꞌahe gi pe̱fu̱ Jö, ne hingi tsa̱ya̱hu̱ gi ꞌyo̱thu̱ njapꞌu̱.

2 Ngu xka pöhu̱, nunar tsi Hmu Hesukristo xi utkagihe nöꞌö xta thokꞌahe nꞌehe.

3 Ngetho nöꞌö ne Jö, gi ꞌbu̱hu̱ xintꞌaxi. Jange yo ma gi ꞌbe̱ngwihu̱ ar ꞌbe̱hñö hingo ri nthötihu̱.

4 Mahyoni nꞌa ngu nꞌa gi pöhu̱ gi suhu̱ ri ꞌbe̱hñöhu̱, gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi ne xi ntsꞌuni.

5 Yo gi ñhe̱hu̱ da hya̱ꞌahu̱ ar mfeni, ngu nuꞌu̱ hingi pötwa ár ꞌñu Jö.

6 Hinto ma gi hya̱thu̱ ri kuhu̱ gi ꞌyo̱thu̱ nuya tsꞌokiyu̱, ngetho ngu xta xiꞌahe ne xa xta thöthe, ar tsi Hmu ma da koꞌspa ár ñöni.

7 Ngetho Jö hinxi zokagihu̱ ga o̱thu̱ ar tsꞌoki, xi zokagihu̱ ga ꞌbu̱hu̱ nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi.

8 Nöꞌö to hingi ne da ꞌyo̱xa nöꞌö di möñhe, hingi u̱tsa ar ñꞌo̱ho̱, u̱tsa Jö togo xi ꞌraju̱ ár Hñö.

9 Hinga mahyoni ga otꞌahu̱ gi mö ri kuhu̱, ngetho gese̱ Jö xi utꞌahu̱ gi mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa.

10 Ne gi ñꞌuhu̱ njapꞌu̱ hantꞌahu̱ gatho ya ku ꞌbu̱ har ha̱i Nmasedonia. Ho̱nse̱ di a̱ꞌahe, tsi kuhu̱, da hñuxa ri mhötehu̱.

11 Umba ri mu̱ihu̱ gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar hogamꞌu̱i. Yo gi he̱se̱hu̱ ri ꞌbe̱fihu̱, ne ja ri ꞌye̱ gi mpe̱hu̱, ngu da xiꞌahe gi ꞌyo̱thu̱.

12 ꞌBu̱hu̱ xiñho, ne da ñömañho nuꞌu̱ hinxi jamfi, ne hinte gi kꞌathu̱.

Nu xta penga ar tsi Hmu

13 Di nehe da zo xiñho ri mfenihu̱ tsi kuhu̱, tema da ja nuꞌu̱ xi du, ne hinda du ri mu̱ihu̱, ngu nu maꞌra ya jöꞌi hinte ndo̱ꞌmi.

14 Ngetho nuꞌmu̱ di ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesu bi du ne bi mengi bi nte, di ñꞌemu̱ihu̱ nꞌehe, Jö ma da koꞌspa yá te nuꞌu̱ xi du mi jamfi ar tsi Hmu.

15 Jange di ne ga xiꞌahu̱ ár mhö ar tsi Dada: Nuju̱ gar ꞌbu̱hu̱wa har ha̱i nu xta penga ar tsi Hmu, hinga ma ga ꞌbe̱tꞌohu̱ ga töhu̱ nuꞌu̱ xi du.

16 Ngetho gese̱ ar tsi Hmu ma da e mhetsꞌi di ñö ngu ar ndö, ne ma da ntꞌo̱ ár mhö nꞌar ndö e̱nxe̱, ne ma da ntꞌo̱ ár ñheti ár kꞌaxtꞌathu̱xi Jö. Ne nuꞌu̱ xi du mi jamfi ar tsi Hmu Hesukristo ma da nankꞌu̱ mꞌe̱tꞌo.

17 Nepꞌu̱ nuju̱ gar tethu̱ nuya paꞌu̱, dama da gu̱xkagihu̱ ha ya gui mahye̱giwi nuꞌu̱ xki du, ga nthe̱hu̱ ar tsi Hmu har ndöhi, ne njapꞌu̱ ga ꞌbu̱hwihu̱ꞌö gatho ya pa.

18 Jange hñuꞌma ri mu̱ihu̱ nꞌa ngu nꞌa, möñhu̱ nuya mhöyu̱.

5

1 Ma tsi kuhu̱, hinga mahyoni ga otꞌahu̱ ar ꞌñu hamꞌu̱ da tho gathoyu̱.

2 Ngetho gi pöhu̱ xiñho, núꞌmu̱ xta epꞌu̱ ar tsi Hmu, ma da njangu nꞌar bë tso̱ ꞌbu̱ nxui, hinto to̱ꞌmi.

3 Nu xta ꞌñenga ya jöꞌi: Ra entho di ꞌbu̱hu̱ ne di pe̱ꞌsu̱ nꞌar hogamꞌu̱i, nꞌa nda da̱ntho ma da ꞌñepabiꞌu̱ ar nhwati, jangu yá u̱gi di ꞌñepabi nꞌar ꞌbe̱hñö ma da mꞌu̱ ár bötsi, ne hinto ma da kꞌontꞌi.

4 Ha nuꞌahu̱ ma tsi kuhu̱, hingi ꞌbu̱hu̱ har ꞌbe̱xui, jange nunar paꞌö hinda ma da zu̱ꞌahu̱ ngu nꞌar bë.

5 Gathoꞌihu̱ yá bötsiꞌihu̱ ar hyatsꞌi ne ar pa. Hingyá bötsiꞌihu̱ ar xui wa ar ꞌbe̱xui.

6 Jange hinga öhu̱ ngu nu maꞌra. Ma ga ndöꞌmhu̱ ne ga pöhu̱ xiñho nöꞌö di o̱thu̱.

7 Nuꞌu̱ togo öhö, ö ꞌbu̱ nxui, ha nuꞌu̱ togo nti, ꞌbu̱ nxui nti nꞌehe.

8 Hindi njahu̱pꞌu̱, di ꞌbu̱hu̱ mpa, ne di pöhu̱ nöꞌö di pe̱hu̱. Ga pe̱ꞌsu̱ ar jamfri ne ar mhöte ngu ma hehu̱. Ne ga to̱ꞌmhu̱ ma mpo̱ho̱hu̱, gehnu̱ di koꞌma ma ñöhu̱, ngu ár ntꞌoñö nꞌar ndogu.

9 Ngetho Jö hinxi zonkagihu̱ da zu̱ju̱ ár kwe̱. Xi hwankagihu̱ ga mpo̱hu̱ di ñꞌemu̱ihu̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo,

10 gehnu̱ bi ꞌye̱ntꞌa ár te bi po̱kagihu̱. Jange ma ga ꞌbu̱hwihu̱ nu xta ꞌñepꞌu̱, mödi ga tethu̱ wa xta tuhu̱.

11 Jange hñuꞌma ri mu̱ihu̱ nꞌa ngu nꞌa, ne mfa̱xu̱ da te ri jamfihu̱, ngu xka nzöihu̱ gi o̱thu̱.

Ar Pablo huꞌmba yá mu̱i ya gamfi

12 Ma tsi kuhu̱, di a̱ꞌahu̱ ar möte gi pe̱ꞌsfu̱ ar nsu nuꞌu̱ mpe̱pꞌu̱ hár ꞌbe̱fi Jö, nuꞌu̱ tsixꞌahu̱ ne zoꞌahu̱.

13 Möhu̱ ne numañhohu̱, ngetho o̱tꞌu̱ nꞌar hoga ꞌbe̱fi pe̱pa Jö. Ne ꞌbu̱hu̱ nꞌar hogamꞌu̱i nꞌa ngu nꞌa.

14 Di a̱ꞌahe nꞌehe tsi kuhu̱, gi tsú̱hu̱ nuꞌu̱ ya döhñe, gi humfu̱ yá mu̱i nuꞌu̱ hingi tse̱ yá pa, fa̱xu̱ nuꞌu̱ hingi tse̱di, pe̱ꞌspabihu̱ ar tsꞌe̱ti gatho.

15 Hyanthu̱ xiñho, yo ma gi koꞌsthu̱ ar tsꞌoki tꞌo̱tꞌahu̱. Mahyoni gi pe̱hu̱ nöꞌö xiñho nꞌa ngu nꞌa, ne gi japabihu̱ njapꞌu̱ gatho nu maꞌra.

16 Xa gi johyahu̱ hyaxꞌmu̱.

17 Yo gi tsa̱ya̱hu̱ gi ꞌya̱fu̱ Jö.

18 Umfu̱ njamödi Jö gatho nöꞌö gi thohu̱, ngetho njapꞌu̱ ne gi ꞌyo̱thu̱ gatho nuꞌu̱ xka jamfihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

19 Hye̱hu̱ ár Hñö Jö da mpe̱ ha ri mu̱ihu̱.

20 Yo gi u̱tsahu̱ nöꞌö mönga yá mꞌe̱hni Jö.

21 ꞌYo̱xu̱ xiñho gatho, tsömhu̱ nöꞌö xiñho.

22 Hye̱hu̱pꞌu̱ gatho nöꞌö hingi ho.

23 Ne gese̱ Jö togo unga ar hogamꞌu̱i da tꞌaxkꞌahu̱ xo̱ge, ne gatho ri mfenihu̱, ri hñöhu̱, ri pahu̱ ne ri ndoꞌyohu̱ di ꞌbu̱ xiñho, ne hinte da kꞌasꞌahu̱ xta epꞌu̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

24 Nöꞌö togo xi zoꞌahu̱ hingi pa̱ta ár mfeni, jange nöꞌö xi möñꞌö da ꞌyo̱tꞌe.

Ar Pablo har ngötsꞌi ñꞌedi ne a̱pa Jö da ma̱xꞌu̱

25 Ma tsi kuhu̱, ꞌya̱fu̱ Jö da ma̱xje.

26 Ze̱ngwagihepꞌu̱ gatho ya ku, di pe̱mfe nꞌar ñhu̱fi mhöte.

27 Di a̱ꞌahu̱ hár thuhu ar tsi Hmu gi néhu̱ mahye̱giwi gatho nu maꞌra ya ku nunar he̱ꞌminu̱.

28 Gi nthe̱xkwihu̱ ár nhwëki ar tsi Hmu Hesukristo. Dá njapꞌu̱.

ÁR ÑOHO AR TESALONISENSE

1

2

3

ÁR ÑOHO AR TESALONISENSE

Ár ñoho ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pablo bi me̱mpa ya me Ntesalonika

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Pablo, ar ku Silbano ne ar ku Timoteo di pe̱ñꞌahe nunar he̱ꞌminu̱ nuꞌahu̱ gar gamfihu̱ me Ntesalonika, gi ꞌbu̱hwihu̱ Jö ma Dadahu̱ ne ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

2 Jö ma Dadahu̱ ne ar tsi Hmu Hesukristo da ꞌraꞌahu̱ nꞌar hogamꞌu̱i ne da hwëkꞌahu̱ yá ñho.

Jö ma da umba yá njutꞌi ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki núꞌmu̱ xta e ar tsi Hmu Hesukristo

3 Ma tsi kuhu̱, mahyoni ga umfe njamödi Jö ngu di ꞌñepi ga o̱the, ngetho xi te ri jamfihu̱. Gathoꞌihu̱ tsitꞌa ri mu̱ihu̱ gi mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa, ne nunar mhötenu̱ hyaxꞌmu̱ ꞌyo di te.

4 Nuje di esꞌahe ri nsuhu̱, di xife maꞌra yá nijö Jö, gi pe̱ꞌsu̱ ar tsꞌe̱ti ne ar jamfi, mödi gi thohu̱ nze̱ye̱ ya thogi ne ya ntꞌu̱tsa.

5 Ha núꞌmu̱ gi thohu̱ gatho nuya thogiyu̱, ka nhekipꞌu̱ ar hoga tsꞌu̱tꞌwi o̱tꞌa Jö. Ne tsa̱ da tꞌeñꞌahu̱ majöni di ꞌñepꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ hár tsꞌu̱tꞌwi, jange gi thohu̱ njapꞌu̱.

6 Xiñho nuꞌmu̱ Jö da koꞌspa yá ñöni nuꞌu̱ togo xi u̱tsaꞌihu̱.

7 Ne nuꞌahu̱ xka thohu̱ ar ntꞌu̱tsa, da ꞌraꞌahu̱ ar tsa̱ya̱ mahye̱gi nguje, nu xta penga mhetsꞌi ar tsi Hmu Hesu, di ñꞌowi ya e̱nxe̱ di höpa ár tsꞌe̱di.

8 Nu xta ekwa di e ha nꞌar döta faspi da umbyá njutꞌi nuꞌu̱ himbi ne bi bö Jö, ne himbi ꞌyo̱twa ár hoga mhö ar tsi Hmu Hesukristo.

9 Nuꞌu̱ ma da tho ya mfe̱i hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Ma da tꞌe̱ni hinda ma da ꞌmu̱hwi ar tsi Dada, hinda ma da hyandwa ár nsunda ne ár tsꞌe̱di.

10 Nunar pa xta epꞌu̱, gatho nuꞌu̱ xi jamfi ma da nsundabi ne da ꞌñeꞌspa ár nsu. Nuꞌahu̱ ma gi ꞌyohu̱nu̱ nꞌehe, ngetho xka jamfihu̱ nöꞌö xta da̱he majöni.

11 Jange hyaxꞌmu̱ di a̱fe Jö da ma̱xꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ xiñho, ngu ndi ꞌñepꞌahu̱ xi zoñꞌahu̱. Ne da jwata gatho ar ñho xi hñuxꞌö gi pe̱hu̱, ne da ꞌraꞌahu̱ ár tsꞌe̱di gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö gi jamfihu̱.

12 Ne njapꞌu̱ da nheki ár nsunda ar tsi Hmu Hesukristo ha ri mꞌu̱ihu̱, ne da tꞌesꞌa ri nsuhu̱ xka nthe̱xkwihu̱ ár nhwëki Jö ne ar tsi Hmu Hesukristo.

2

Ma da ñꞌudi ar tsꞌojöꞌi

1 Nupya tsi kuhu̱, di ne ga xiꞌahe tema da thogi xta penga ar tsi Hmu Hesu, ne hanja ma ga nthe̱wihu̱.

2 Di a̱ꞌahe, yo ma gi pa̱ta ri mfenihu̱, yo ma gi tsuhu̱ togo ñöwi Jö empꞌö, wa utꞌahu̱, wa ha̱ꞌahu̱ eñꞌu̱ xta pe̱ñꞌahe nꞌar he̱ꞌmi habu̱ di xiꞌahe, nunar pa xta ñꞌu ar tsi Hmu xi zo̱ho̱.

3 Yo ma gi ñhe̱hu̱ ne hingi jafu̱masu nuꞌu̱ togo ne da ꞌwekꞌahu̱ mönga nuya mhöyu̱. Ngetho ma da nheki mꞌe̱tꞌo ya jöꞌi ma da do̱xa Jö, ne ma da ñꞌudi ar tsꞌojöꞌi togo xi tꞌe̱ntꞌi da mꞌe̱ har ꞌbe̱xui.

4 Nöꞌö ar tsojoꞌiꞌö hinda ma da me̱pa Jö, hinda ma da hye̱ togo ne da me̱pi, hinto da hye̱gi da hyoni ne da no̱nga Jö. Hinge ho̱nse̱ꞌö, da yu̱tꞌa hár dönganijö Jö, ne da ꞌñense̱ gehnu̱ Jö empꞌö.

5 Ha hingi beñhu̱ ndi xiꞌahu̱ núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱pꞌu̱.

6 Gi pöhu̱ teme kꞌaꞌspa ár ꞌbe̱fipya, to̱ꞌmtho da zo̱ ar pa da ñꞌudi xiñho.

7 Nöꞌö ar tsꞌoki ñꞌöntho mpe̱fi, ho̱nse̱ to̱ꞌmi da thöka togo hingi he̱gi.

8 Nuꞌmú̱ hö, ma da nheki nunar tsꞌojöꞌiꞌö, togo ar tsi Hmu ma da hyo ho̱nse̱ da hwifi, ne da hwati xta nheki ár nsunda xta zo̱ho̱.

9 Nunar tsꞌojöꞌinu̱ hömpa ár tsꞌe̱di ar Tsꞌondöhi. Tsa̱ da ꞌyo̱tꞌa ya döta ntꞌudi da ka ya jöꞌi.

10 Nuyá nhemhñöyu̱ ma da ka ya jöꞌi xi mꞌe̱di, ngetho himbi ne bi hñöni ne himbi mödi ar mhö majöni bi nsipabi, ne njapꞌu̱ xi mpo̱hmöꞌu̱.

11 Jange Jö xi pumbyá mfeni da jamfi nuya nhemhñöyu̱.

12 Nuꞌmú̱, ma da tꞌetꞌa har tsibi gatho nuꞌu̱ himbi ne bi jamfi ar mhö majöni, ngetho mi johyathoꞌu̱ mi o̱tꞌa ar tsꞌoki.

Jö xi hwankagihu̱ ga mpo̱hu̱

13 Ha nuje mahyoni hyaxꞌmu̱ ga umfe njamödi Jö tsi kuhu̱, xa möꞌahu̱ ne bi hwañꞌahu̱ ngi mpo̱hu̱, núꞌmu̱ mi ndu̱ ar ximha̱i. Ne núꞌmu̱ nga ñꞌemu̱ihu̱ nöꞌö majöni, ár Hñö Jö bi tꞌaxkꞌahu̱.

14 Jö bi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱ ne nda tsa̱ ngi ꞌbu̱hwihu̱ hár nsunda ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo, ngetho ga hñöñhu̱ ar hoga mhö da xiꞌahe, gehnu̱ ar ntsꞌohni bi ꞌyo̱tꞌaꞌihu̱ Jö.

15 Jange tsi kuhu̱, tse̱ta ri ñꞌemu̱ihu̱. Yo ma gi hye̱hu̱ nöꞌö xta utꞌahe netho, wa ha ya he̱ꞌmi xta pe̱ñꞌahe.

16 Ne gese̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo ne Jö ma tsi Dadahu̱, togo bi mökagihu̱ ne bi ꞌraju̱ nꞌar humamu̱i hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, ne bi hwëgagihu̱ nꞌar hoga ndo̱ꞌmi,

17 dá hñupꞌa ri mu̱ihu̱, ne da ꞌraꞌahu̱ ar tsꞌe̱di te gi möñhu̱ ne te gi ꞌyo̱thu̱.

3

Ar Pablo xipa ya ku da ꞌya̱pa Jö da nu̱nga ár mhö ne da nhumansu

1 Nupya tsi kuhu̱, di a̱ꞌahu̱ gi ꞌya̱fu̱ Jö da ma̱xkagihe, ngutꞌa habu̱ gatho da nu̱nga ár mhö, ne da nhumansu ngu xka numansuhu̱.

2 Ne ꞌya̱fu̱ da ñöngagihe, hinte da jaje ya tsꞌojöꞌi ne nuꞌu̱ o̱tꞌa ya tsꞌomꞌu̱i, ngetho hinga gatho xi ñꞌemu̱i Jö.

3 Mödi di pöhu̱ Jö hinda tsa̱ da pa̱ta ár mfeni, jange da ma̱xkagihu̱ ne da ñöngagihu̱ hinga o̱thu̱ nöꞌö hingi ho.

4 Di ka̱xmbenihe gi ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu, hingi ma gi hye̱hu̱ gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö xta ꞌbe̱pꞌahe.

5 Ne ar tsi Hmu da hokꞌa ri mu̱ihu̱, ꞌyo di hñöxkwi ár mhöte Jö, ne di ñhe̱hwi ár tsꞌe̱ti ar tsi Hmu Hesukristo.

Gatho ya ku mahyoni da mpe̱fi

6 Ma tsi kuhu̱, di ꞌbe̱pꞌahe hár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo, gi ꞌwehu̱ gi hye̱hu̱ gatho nuya ku ꞌyo döhñe, ne hingi ne da ꞌmu̱ ngu xta utꞌahe.

7 Nuꞌahu̱ gi pöhu̱ hanja da tsa̱ gi te̱ngagihe, ngetho gi pöse̱hu̱ núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱hepꞌu̱, hinge ndi ꞌbu̱the ndöhñetho.

8 Hinto bi ꞌwingathogihe. Parxui ndi mpe̱he, hinte nda kꞌatꞌi te nga tsihe, ne njapꞌu̱ hinge nga o̱tꞌahe ar xuhña.

9 Nuje ndi ꞌñepkagihe ngi ꞌraje te nga tsihe, ha nöꞌö ndi nehe, nga utꞌahe hanja ngi te̱ngagihe.

10 Ngetho da ꞌbe̱pꞌahe nꞌehe núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱hepꞌu̱, nuꞌu̱ togo hingi mpe̱fi, yo di ñuni nꞌehe.

11 Di xiꞌahe njapꞌu̱ ngetho xta o̱he ꞌra gi ꞌbu̱hu̱ ndöhñetho, hinte gi pe̱hu̱, ho̱nse̱ gi ñꞌöxtehu̱.

12 Nuya ku ꞌbu̱ njapꞌu̱, di zohe ne di ꞌbe̱pabihe hár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo, da umbyá mu̱i da mpe̱fi, ne njapꞌu̱ da döꞌu̱ te da zi.

13 Tsi kuhu̱, yo ma da za̱ꞌahu̱ gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö xiñho.

14 Nöꞌö togo hingi ne da ꞌyo̱ta nöꞌö mönga nunar he̱ꞌminu̱, möñhu̱ togoꞌö, ne yo gi ntsixkwihu̱, ne njapꞌu̱ da ntsa̱.

15 Ho̱nse̱ yo gi emfu̱ ri ñꞌu̱nihu̱, zohu̱ ngu nꞌar ku.

Ar Pablo har ngötsꞌi a̱pa Jö da ma̱xa ya ku

16 Nupya nöꞌö ar tsi Dada togo unga ar hogaꞌmu̱i, hagatho da ꞌraꞌahu̱ nunar hogaꞌmu̱inu̱. Ar tsi Dada gi ꞌbu̱hwihu̱.

17 Nunar nze̱ngwa xta ja ma ꞌye̱ xta otꞌase̱. Njapꞌu̱ nheki gatho ma he̱ꞌmi, go geke togo di pe̱hni, ri kuhu̱ Pablo.

18 Dá hyexꞌathoꞌihu̱ ár nhwëki ar tsi Hmu Hesukristo gi gathoꞌihu̱. Dá njapꞌu̱.

ÁR NDU̱I AR TIMOTEO

1

2

3

4

5

6

ÁR NDU̱I AR TIMOTEO

Ar ꞌbe̱tꞌo he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pablo bi me̱mpa ar Timoteo

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Pablo, ár mpo̱tegi ar tsi Hmu Hesukristo, ngu xki hñuxkagi Jö ma Po̱ho̱tehu̱ ne ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo, gehnu̱ ma ndo̱ꞌmihu̱.

2 Di otꞌa nunar he̱ꞌminu̱, Timoteo, ngu ma tꞌu̱ꞌi, ngetho da zoꞌaꞌi ár mhö Jö ne ga ñꞌemu̱i. Jö ma Dadahu̱ ne ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo da hwëkꞌa yá ñho, ne da ko ár mu̱i da ma̱xꞌi gi ꞌbu̱ nꞌar hogamꞌu̱i.

Nsipabi ya gamfi da jamasu ya tsꞌontꞌuti xi ꞌñepꞌu̱

3 Ngu da a̱ꞌanu̱ Efeso ngi kohnu̱, ne ngi hñökwa nuꞌu̱ togo utwa ya ku maꞌra ya ntꞌuti himbi zogagihu̱ ar tsi Hmu. Da xiꞌa njapꞌu̱ núꞌmu̱ ndi ꞌba̱ ar ꞌñu ngar ma Nmasedonia.

4 Da a̱ꞌi nꞌehe ngi xipa ya ku hinge nda japamasu nuya ꞌbede hinte o yá ꞌñu, ne hiñꞌotho ár ngötsꞌi. Möñꞌu̱ ho̱nse̱ da ntsa̱mfödi, hinte fa̱ꞌspa ár ꞌbe̱fi Jö habu̱ mpe̱ ar ñꞌemu̱i.

5 Da a̱ꞌaꞌi ngi xipa ya ku njapꞌu̱, nda mhö nꞌa ngu nꞌa, ndi pe̱ꞌsa nꞌar hogamu̱i, nꞌar mfeni xintꞌaxi, ne nꞌar ñꞌemu̱i hindi ñꞌentho.

6 Ngetho ꞌra xi hye̱hyu̱, ne nupya hinte mañho möñꞌu̱.

7 Xa o̱tꞌu̱ pömpa ár tꞌofo ar Moise empꞌö, hingi pöhmö tema di bo̱nga nöꞌö möñꞌu̱.

8 Di pöhu̱ ár tꞌofo ar Moise xiñho, nuꞌmu̱ da tꞌuta ngu möñꞌö.

9 Di pöhu̱ nꞌe, ya ꞌbe̱pate hinge mahyonibi ya hogajöꞌi. Go honga nuya tsꞌoka tꞌofo, nuꞌu̱ hingi o̱tꞌa nöꞌö nsipabi, nuya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki ne ya tsꞌojöꞌi, nuya hingi honga Jö ne hingi nsundabi, nuꞌu̱ ho yá dada, yá nönö, ne gatho numaꞌra ya hyote.

10 Bi tꞌuni honi nuꞌu̱ ꞌbe̱ngwi hingyá nthöti, nuꞌu̱ ꞌbe̱ngwi yá mindo̱wi, nuꞌu̱ pë yá mijöꞌiwi, nuꞌu̱ mönga ya nhemhñö, ne nuꞌu̱ etꞌa Jö made kate, ne gatho nuꞌu̱ to̱ꞌsa ar hoga ntꞌuti.

11 Jangu mönga ár hoga mhö Jö xa nsunda, bi zogagi ga mö.

Ár ꞌbe̱fi ar Pablo

12 Di umba njamödi ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo, togo bi ꞌraka ar tsꞌe̱di, ne bi nugagi ngu nꞌar hoga ꞌbe̱go, bi ꞌye̱ntkꞌa ha ma ꞌye̱ ár ꞌbe̱fiꞌö.

13 Mödi mamꞌe̱tꞌo ndi tsanga ar tsi Hmu Hesukristo, ne xa ndi u̱tsa gatho nuꞌu̱ mi te̱ni, ne ndi nkuꞌbe, te gatho ndi japabiꞌu̱. Ha nunar tsi Dada bi hwëgagi, ngetho hinge ndi pöka tema ndi o̱tꞌe, ne hinge ndi ñꞌemu̱i.

14 Ne bi gobgatho ár nhwëki, ne njapꞌu̱ bi tsa̱ da ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo, ne bi tsa̱ da hönga nunar mhöte uñꞌö.

15 Nunar mhönu̱ majöni ne mahyoni gatho da ñꞌemu̱i: Nunar tsi Hmu Hesukristo ba ekwa har ximha̱i da po̱ gatho ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki, ha nuga ndi töka gatho.

16 Ar tsi Dada bi hwëgagi togo ndi töpa ár ntsꞌo gatho nu maꞌra, ne njapꞌu̱ nda nheki ár tsꞌe̱ti ar tsi Hmu Hesukristo. Gehnu̱ nꞌar ntꞌudi da hyanda nuꞌu̱ nda jamfi, ne nda me̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

17 Jange nunar Ndö hiñhamꞌu̱ da göxa ár tsꞌu̱tꞌwi, dá hñönga ar nsunda ne da tꞌeꞌspa ár nsu. Gehnu̱ hingi tu ne hingi nheki, ho̱nse̱nu̱ ar Jö ne töte ár mfödi. Dá njapꞌu̱.

18 Ma tsi tꞌu̱ꞌi Timoteo, di tsokꞌaꞌi gi umba ri mu̱i gi mpe̱ hár ꞌbe̱fi ar tsi Dada, ngu xki xiꞌa Jö ngi ꞌyo̱tꞌe, ne gi mpe̱ ngu nꞌár hoga ndogu ar tsi Hmu.

19 Su ri ñꞌemu̱i, ne gi pe̱ꞌsa nꞌar mfeni xintꞌaxi, ngetho ꞌra bi hye̱pꞌu̱ ne bi ꞌbe̱ yá jamfi, hingi pödi te da me̱pya.

20 ꞌRayu̱, ar Imeneo ne ar Handro nuꞌu̱ togo xta e̱ntꞌwa hár ꞌye̱ ar Tsꞌondöhi, njapꞌu̱ da ditsꞌi ne hinda mengi da zanga Jö.

2

Hanja da tsa̱ ga a̱fu̱ Jö

1 Mꞌe̱tꞌo di ꞌbe̱pꞌahu̱ gi matꞌwabihu̱ Jö gatho ya jöꞌi, ne gi te̱twabihu̱ da ma̱tsꞌi, hingi tsa̱ya̱hu̱ gi umfu̱ njamödi.

2 ꞌYa̱fu̱ Jö da ma̱xa nuya ndö ne gatho ya tsꞌu̱tꞌwi, njapꞌu̱ ga ꞌbu̱hu̱ nꞌar mꞌu̱i ter entho, ne ga ꞌyohu̱ xiñho di numañhogihu̱ ya jöꞌi.

3 Ngetho gehnu̱ xiñho, ne numañho Jö ma Po̱ho̱tehu̱,

4 togo ne da mpo̱ gatho ya jöꞌi, ne da bö nöꞌö majöni.

5 Nꞌadar Jö ꞌbu̱i, ne nꞌatho togo ꞌba̱ made ñönga ya jöꞌi. Gehnu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, togo ba ekwa har ximha̱i bi njöꞌi.

6 Bi unse̱ ár te bi gutꞌa ar tha̱i mi tu gatho ya meximha̱i, ne bi mhönga gathoyu̱ mi zo̱nga ar pa nda mhö.

7 Jange bi thuxkagiga ngu ár mpo̱te ar tsi Hmu ga mömba ár hoga mhö. Di mönga nöꞌö majöni, hindi kate, ngetho dá jamfi ar tsi Hmu Hesukristo. Bi thuxkagi ngu ár utate nuꞌu̱ hingya xodyo, ga utwabi ar ñꞌemu̱i ne nöꞌö majöni.

8 Di ne habu̱ gatho di ꞌbu̱ ya ñꞌo̱ho̱, dá gu̱xa yá ꞌye̱ mhetsꞌi, da matꞌa Jö dar ntꞌaxi yá mfeni, hindi po̱ yá kwe̱, ne hindi nemahñö.

9 Di ne nꞌehe, gatho ya ꞌbe̱hñö da beni xiñho hanja da ñhe, hinda ñꞌetsꞌi, ne di pe̱ꞌsa yá tsa̱. Hinda ꞌyeka yá ñö exa yá nsu, xa di tuta nze̱ye̱ ya hwe̱xkabo̱jö, ya tꞌaxdo, wa ya he ximhödi.

10 Nöꞌö xiñho da me̱fi, dá me̱ ya hoga ꞌbe̱fi ngu nꞌar ꞌbe̱hñö tsupa Jö.

11 Ar ꞌbe̱hñö dá ꞌyo̱xta ár mhö Jö mhönga har nijö, ne da bödi tema nsipabi, ne da ꞌyo̱tꞌe.

12 Hindi etꞌa ma xu̱tha ar ꞌbe̱hñö da uta maꞌra ha ya mhuntsꞌi, ne hinda mꞌu̱i ngu ár ñöxhmu ar ndo̱. Nöꞌö da me̱ꞌö, da ꞌyo̱xtho.

13 Ngetho Jö bi hyoka mꞌe̱tꞌo ar Adan, ne ka bi hyoka ar Eba.

14 Ar Adan hinto bi hya̱tꞌi, ha nunar ꞌbe̱hñö hö, ne mi nkadi bi tsꞌokwa Jö.

15 Jange xa tho ya u̱gi ya ꞌbe̱hñö núꞌmu̱ mꞌu̱ yá bötsi. Mödi nuya ꞌbe̱hñö ma da mpo̱ho̱ nuꞌmu̱ hinda hye̱pꞌu̱ yá ñꞌemu̱i, da me̱ꞌsa ar mhöte, ne da mꞌu̱ nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi di tsupa Jö.

3

Njanu̱ da mꞌu̱ nꞌár ꞌbe̱go Jö

1 Majöni nunar mhönu̱: Nuꞌmu̱ togo ne da nma̱ꞌyo, nꞌar hoga ꞌbe̱fi neꞌö.

2 Ne mahyoni da me̱ꞌsa nꞌar hogamꞌu̱i, hinte di ja te da nkꞌaꞌspabi. Di ꞌñe nꞌadar ꞌbe̱hñö, di pödi xiñho nöꞌö pe̱fi, di pe̱ꞌsa ar hoga mfödi. Di pödi da ꞌyo̱tꞌwa ar ñho maꞌra, di ungar se̱ki hár ngu, ne di pödi da uta maꞌra.

3 Hindi nti, hindi honga ya tuhni, hindar ntsꞌo da dö ar bojö. Ar hogajöꞌi, hindar kwe̱, hindi ne da me̱ꞌsa nze̱ye̱ ya bojö.

4 Di pödi hanja da zixa xiñho ár ngu, ne nuyá bötsi di o̱tꞌa nöꞌö ne Jö.

5 Ngetho nöꞌö hingi pödi da zixa ár ngu, hanja da tsa̱ da ziꞌspa ár nijö Jö ꞌmu̱.

6 Hinda tsa̱ da nma̱ꞌyo nꞌar ꞌraꞌyo gamfi, ngetho yo ma da ñꞌetsꞌi, ne njapꞌu̱ da hñönga ar mfe̱i bi hñönga ar tsꞌondöhi.

7 Mahyoni di numañho nuꞌu̱ hingya gamfi. Njapꞌu̱ hinda ꞌbe̱ ár tsa̱, ne hinda zo hár ꞌye̱ ar tsꞌondöhi.

Hanja da mꞌu̱ nuꞌu̱ fa̱xte har nijö

8 Nꞌar ma̱xte har nijö mahyoni di nhumañho, hindi yotꞌa ár ne, hindi nti, hindar nzibjö.

9 Di su xiñho nuna ñꞌemu̱i xi tꞌuti, ne di ñꞌu nꞌar mfeni xintꞌaxi.

10 Mahyoni da ntsꞌa̱ti mꞌe̱tꞌo ha hinte pe̱ꞌsa te da kꞌatsꞌi, ne nuꞌmú̱ hö, da tsa̱ da tꞌetsꞌi.

11 Njapꞌu̱ nuya ꞌbe̱hñö nꞌehe di mpe̱ har nijö, mahyoni di nhumañho, hindi ju̱xya nhemhñö, di pödi xiñho nöꞌö pe̱fi, ne di o̱tꞌa xiñho gatho.

12 Nuya ma̱xte di ꞌñe nꞌadar ꞌbe̱hñö, di pödi hanja da zixa xiñho ár ngu ne yá bötsi.

13 Nöꞌö togo fa̱xte xiñho hár ꞌbe̱fi Jö, dá tꞌeꞌspa ár nsu, ne njapꞌu̱ hinda ntsu da xipa maꞌra ar ñꞌemu̱i pe̱ꞌspabi ar tsi Hmu Hesukristo.

Ar jamfi xi tꞌutkagihu̱ himi fö mamꞌe̱tꞌo

14 Di pe̱ñꞌa nunar he̱ꞌminu̱, mödi di beni ngutꞌa ga mapꞌu̱ ma ga kꞌösꞌaꞌi.

15 Ha nuꞌmu̱ da tho ꞌra ya pa hindi tso̱mpꞌu̱tho, gi pödi hanja gi ꞌyo̱tꞌa ar ꞌbe̱fi hár ngu Jö. Getnu̱ ár nijö Jö togo te, ne nunar nijönu̱ su ne ñönga nöꞌö majöni.

16 Xa döta nunar ñꞌemu̱i xi tꞌutkagihu̱. Nunar mhönu̱ hinjoꞌo togo da kꞌatsꞌi:

Jö ba e bi njöꞌi.

Ár Hñö Jö bi da̱majöni bi ꞌyo̱tꞌa xiñho.

Bi hyanda yá e̱nxe̱ Jö.

Bi mhömba ár ꞌbede gatho ya ha̱i ja har ximha̱i.

Gatho ár nxidi ar ximha̱i bi ñꞌemu̱ibi

ne bi tsꞌixa mhetsꞌi hár nsunda.

4

Mhö, mꞌe̱fa ꞌra ma da hye̱ yá ñꞌemu̱i

1 Ár Hñö Jö xi ꞌyotkagihu̱ xiñho ar ꞌñu, ne enö hár ngötsꞌi ya pa, ꞌra ya ku ma da hye̱ ar ñꞌemu̱i, da ꞌyo̱ꞌspa yá nhemhñö ntꞌuti ya jöꞌi te̱mba yá ntꞌuti ya tsꞌondöhi.

2 Nuya kate jöꞌi ma da mönga ya nhemhñö, ngetho xi tsꞌoka yá mfeni.

3 Ma da hñökwa ya jöꞌi da nthöti. Ne hinda hye̱gi da zi ꞌra ya ñhuni xi ꞌrakagihu̱ Jö ga tsihu̱ di umfu̱ njamödi, nuju̱ dar gamfihu̱ ne xta pöhu̱ nöꞌö majöni.

4 Gatho nöꞌö bi hyoka Jö xiñho, hinte ga tsanthu̱, ho̱nse̱ núꞌmu̱ xka tsihu̱ ga umfu̱ njamödi.

5 Ngetho ár mhö Jö ne núꞌmu̱ di a̱fu̱, japi da tꞌaxki.

Nꞌár hoga ꞌbe̱go ar tsi Hmu Hesukristo

6 Nuꞌmu̱ gi uta ya ku gatho nöꞌö xta xiꞌaꞌi, ne nuꞌmu̱ gi ꞌñetꞌa ri mu̱i gatho nuya mhö no̱nga ma jamfihu̱, ne ar hoga ntꞌuti xka te̱ni, njapꞌu̱ hö, gár hoga ꞌbe̱go ar tsi Hmu Hesukristo.

7 Yo gi japamasu nuya tsꞌoꞌbede hinte o yá ꞌñu no̱nga ya meximha̱i. Nöꞌö gi ꞌyo̱tꞌe, hyonga hanja gi ꞌbu̱i xiñho.

8 Ngetho nöꞌö togo japi da ꞌñönga ár ndoꞌyo ne da me̱ꞌsa ar tsꞌe̱di, hintsꞌu̱ ju̱kwa nze̱ye̱ ar ñho. Ha nöꞌö umbár mu̱i da mꞌu̱i xiñho, ju̱kwa nze̱ye̱wa, ne har te xi ꞌñepꞌu̱ nꞌehe.

9 Nunar mhönu̱ xta xiꞌahu̱ majöni, ne mahyoni gatho ya jöꞌi da ñꞌemu̱i.

10 Jange xa di umba ma mu̱ihu̱ di mpe̱hu̱, ne di thohu̱ ya thogi, ngetho di ñꞌemu̱ihu̱ Jö togo te. Gehnu̱ ár ñönte gatho ya meximha̱i, ꞌbe̱tꞌogihu̱ nuya xta jamfihu̱.

11 Gehnu̱ gi xipabi ne gi uta maꞌra.

12 Yo gi ñhe̱gi da nhuꞌaꞌi ngu hinte gi pödi ngetho gi bötsitho. Nöꞌö gi pe̱fi: Gi ñö xiñho, gi ꞌyomañho, gi pe̱ꞌsa ar mhöte, umba ri mu̱i gi mpe̱fi, tse̱ta ri ñꞌemu̱i, gi ꞌbu̱ nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi, ne njapꞌu̱ da de̱ñꞌa ya ku.

13 Nuya pa hindi tso̱mpꞌu̱tho, gi népa ya ku ár mhö Jö, hñuꞌmba yá mu̱i, ne gi utwabi.

14 Jamasu nunar hogantꞌuni xi ꞌraꞌa Jö, ne bi xiꞌaꞌi núꞌmu̱ bi hñusꞌa yá ꞌye̱ yá ndö ar nijö.

15 Umba ri mu̱i gi pe̱ nuya ꞌbe̱fiyu̱, ne yo ma gi hye̱gi. Njapꞌu̱ gatho da hyandi ꞌyo di xu nuya ñho xi ꞌraꞌa Jö.

16 Nsuse̱ge ne jamasu ar ntꞌuti. Yo gi tsa̱ya̱ gi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱, ngetho gi mpo̱se̱ge, ne da mpo̱ gatho nuꞌu̱ da ꞌyo̱xꞌaꞌi.

5

Hanja gi ntsixkwi nꞌa ngu nꞌa ya gamfi

1 Yo gi tsu̱ ar tsi dönzia, zofo ngu ri dada empꞌö, ha nuꞌu̱ bötsitho, ngu ri jödö.

2 Nuya tsi txu, zofo ngu ri nönö, nuꞌu̱ nxutsitho ngu ri nju, gi pe̱ꞌsa nꞌar mfeni xintꞌaxi núꞌmu̱ gi xipa hanja da mꞌu̱i.

3 Xipa ar nijö da ma̱xa nuya nꞌanxu hinto ꞌñehe togo da ma̱tsꞌi.

4 Ha nuꞌmu̱ ꞌñe yá bötsi wa yá ꞌbe̱to, dá böhyu̱ da su, ne da ꞌyo̱tꞌwa ar ñho mꞌe̱tꞌo yá mëni. Ne njapꞌu̱ da koꞌspa nꞌa tu̱i nunar ñho xi hñöñꞌu̱, ngetho gehnu̱ xiñho ne numañho Jö.

5 Nöꞌö majöni ar ꞌranxu, ꞌbu̱se̱ ne hinjoꞌo togo da su, ho̱nse̱ to̱ꞌmba ár mfa̱tsꞌi Jö, ne parxui matꞌi ne a̱pabi da ma̱tsꞌi.

6 Ha nöꞌö ar ꞌranxu o̱tꞌa gatho nöꞌö ne, ha hingi ꞌyomañho ár mꞌu̱i, hinga mahyoni da ma̱xa ar nijö, ngetho nuya ꞌranxuꞌu̱ mödi te, po̱ntho xi du.

7 Xipa ya ku nöꞌö di xiꞌaꞌi, ne njapꞌu̱ hinte di ja te da nkꞌaꞌspabi.

8 Ngetho nuꞌmu̱ nꞌar ku hingi japamasu nuꞌu̱ te yá njawi ne nuyu̱ ꞌbu̱ hár nguse̱, xi tsꞌoka ár jamfi ne töta nꞌa nöꞌö hinxi ñꞌemu̱i.

9 Nu habu̱ di huxa yá thuhu ya ꞌranxu tꞌumba ar mfa̱tsꞌi, hindi huxpꞌu̱ nuꞌu̱ hinxi thota hñunꞌa̱te nje̱ye̱, ne hinxi ꞌñe ho̱nse̱ nꞌár döme.

10 Ne di födi bi mꞌu̱ nꞌar hogamꞌu̱i, bi te xiñho yá bötsi. Xi umba ar se̱ki gatho nuꞌu̱ mi tso̱ hár ngu, ne xi xu̱kwa yá wa ya gamfi. Bi ma̱xa nuꞌu̱ mi tho ar thogi, ne xi bödi xi me̱ xiñho gatho ya hoga ꞌbe̱fi.

11 Yo gi huxa nuꞌu̱ tse̱tho, ngetho zo̱ta ar pa da ne da mengi da nthöti, ne hinda jwata ar ꞌbe̱fi bi ndu̱i bi me̱pa ar tsi Hmu.

12 Ne da duxa ar tsꞌoki, ngetho himbi ꞌyo̱tꞌa ngu xki mönga mꞌe̱tꞌo.

13 Da nzöñꞌu̱ hinte pe̱fi, ho̱nse̱ ꞌyo ne ya ngu. Hinge ho̱nse̱ da bö ya döhñe, te yá nemhñö ꞌyo pede ñoꞌö hindi ꞌñepi da möñꞌu̱.

14 Jange di ꞌbe̱pꞌaꞌi, nuya ꞌranxu di tse̱tho, dá nthöti, dá te yá bötsi ne da su xiñho ár ngu. Njapꞌu̱ hinte da za̱ te da mönga nuꞌu̱ togo hingi ne da nugagihu̱.

15 Ngetho ꞌra xi ꞌwege xi de̱nga ar Tsꞌondöhi.

16 Nuꞌmu̱ nꞌar ku ar ñꞌo̱ho̱ wa ar ꞌbe̱hñö ꞌñe nꞌár mëni hár ngu di ꞌranxu, mahyoni da umba nöꞌö te kꞌatꞌi, ne hindar ñhembibi ar nijö da su, ne da tsa̱ da ma̱xa maꞌra nuꞌu̱ majöni hinto ꞌñehe to da ma̱tsꞌi.

17 Nuya ma̱ꞌyo tsixa xiñho ár nijö ar tsi Hmu, mahyoni xa da nhumansu, ne töte nuꞌu̱ mpe̱fi mömba ár mhö Jö ne uta maꞌra.

18 Ngetho hár Tꞌofo Jö enö njawa: Yo gi tutꞌwa ár ne ar boi neꞌmi töka ar tꞌe̱i. Ne enö nꞌehe: Nöꞌö togo mpe̱fi, di ꞌñepi da tꞌumba ár nthöhö.

19 Nuꞌmu̱ togo ne te da hyo̱xa nꞌar ma̱ꞌyo, mahyoni di ꞌbu̱ yoho wa hñu togo da tsa̱ da da̱majöni.

20 Nuya ma̱ꞌyo hingi he̱gi o̱tꞌa ar tsꞌoki, tsu̱i habu̱ da hyanda gatho ya ku, ne njapꞌu̱ da zu nu maꞌra nꞌehe.

21 Di ꞌbe̱pꞌaꞌi hár nthandi Jö, ar tsi Hmu Hesukristo ne yá e̱nxe̱ xi hwañꞌö, ꞌyo̱tꞌa ngu di xiꞌaꞌi, yo ma gi fa̱xa nꞌa wa manꞌa.

22 Yo gi huꞌspa ri ꞌye̱ gi ꞌñexa ngutꞌa nuꞌu̱ togo ne da me̱pa Jö. Ngetho nuꞌmu̱ hingi ꞌyo xiñho, da mhö gi etꞌatho ri xu̱tha. Pe̱ꞌske nꞌar hogamꞌu̱i hinxi ja̱xtꞌi.

23 Yo gi tsi ho̱nse̱ ar dehe, tsi nꞌa tsi tu̱i ar tꞌafiꞌobxi, da hñökꞌa nöꞌö ar u̱mu̱i gi ntsa̱wi hingi ne da hye̱kꞌaꞌi.

24 ꞌRa dama nhekitho yá tsꞌoki mödi hinxi thöꞌspatho majöni, maꞌra da fö mꞌe̱fa.

25 Njapꞌu̱tho nuꞌu̱ to o̱tꞌa ar ñho nꞌehe, ꞌra ya hoga ꞌbe̱fi ngutꞌa da nheki, ha maꞌra da nheki mꞌe̱fa, ngetho hingi tsa̱ da tsꞌe̱ꞌma nꞌar hoga ꞌbe̱fi.

6

1 Gatho nuꞌu̱ togo mꞌe̱go, mahyoni da numañho yá hmu, ne njapꞌu̱ hinda ñhömañꞌu̱ ár thuhu Jö, ne hinda ñhömañꞌu̱ ar hoga ntꞌuti di ñꞌemu̱ihu̱.

2 Nuꞌu̱ togo ꞌñe yá hmu ya gamfi, xa da umba yá mu̱i da me̱pabi xiñho, yo ma da hye̱gi da ꞌyo̱te. Ngetho nuꞌu̱ togo hönga nunar hoga ꞌbe̱finu̱, gehyu̱ yá hmöka ku. Utwabi gathoyu̱ ya ku, ne hñuꞌmba yá mu̱i da ꞌyo̱tꞌe.

Ga ꞌbu̱hu̱ ngu ne Jö, ne ga umfu̱ njamödi nöꞌö ꞌraju̱

3 Nuꞌmu̱ nꞌa togo te gatho utatho, ne hingi uta ngu mönga ár hoga mhö ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo, ne hingi ne da de̱nga ar hoga ntꞌuti otkagihu̱ ar ꞌñu hanja ga ꞌbu̱hu̱ ngu ne Jö,

4 nöꞌö ar jöꞌiꞌö ar ñꞌetsꞌi ne hinte pödi, xi ꞌbe̱ ár mfeni, honi togo da ntsa̱hñökiwi. Ka di bo̱hnu̱ hyo̱kwa yá ñho maꞌra, ya tuhni, ya ntsꞌani, ne hinto ne da ntsixkwi.

5 Bi ehnu̱ nꞌehe ya ntsa̱hñöki, hinte mañho nju̱ki nöꞌö mönga nuya jöꞌiyu̱. Xi tsꞌoka yá mfeni ne xi tꞌökwa nöꞌö majöni. Ho̱nse̱ honga ar ñꞌemu̱i, ne njapꞌu̱ da gu̱ka ar bojö. Hye̱ nuya jöꞌiyu̱.

6 Majöni, döta ár njutꞌi nunar hogamꞌu̱inu̱, nuꞌmu̱ ga ñhogamu̱ihu̱ nöꞌö di pe̱ꞌsu̱.

7 Ngetho hinte xta höhu̱wa har ximha̱i, ne hinte ga höxu̱.

8 Nuꞌmu̱ di pe̱ꞌsu̱ te ga tsihu̱ ne te ga hehu̱, gar ñhogamu̱ihu̱.

9 Ngetho gatho nuꞌu̱ togo ne da me̱ꞌsa nze̱ye̱ ya mꞌe̱tsꞌi, töta yá tsꞌomfeni ne yá tsꞌohyo̱ke. Hinte mañho ju̱ki, ne njapabi da nhwati ne da mꞌe̱di.

10 Nuꞌu̱ togo xa mö ar bojö, ka bi po̱pꞌu̱ gatho ya tsꞌoki. ꞌRa ya ku xi de̱nga ar bojö, xi hye̱pꞌu̱ yá ñꞌemu̱i ne xi tho nze̱ye̱ ya dumu̱i.

Umba ri mu̱i gi ñöngar ñꞌemu̱i

11 Ha nuꞌge Timoteo, ár ꞌbe̱goꞌi Jö, ꞌwege hye̱ gatho nuya tsꞌokiyu̱. Ne umba ri mu̱i gi ꞌbu̱i xiñho, gi ꞌyo ngu ne Jö, gi pe̱ꞌsa ar ñꞌemu̱i, ar mhöte, ar tsꞌe̱ti, ne ntsꞌa̱ꞌmtho.

12 Tho ar xa̱nthe, xa gi umba ri mu̱i gi ñönga ar ñꞌemu̱i. ꞌYo̱tꞌa ar tsꞌe̱di gi te̱nga xiñho ar te hinda thege xi ꞌraꞌa Jö núꞌmu̱ mi zoñꞌaꞌi, ne ga da̱majöni ha yá nthandi nze̱ye̱ ya jöꞌi.

13 Di ꞌbe̱pꞌaꞌi hár nthandi Jö nöꞌö to umba yá te gatho nöꞌö te ꞌbu̱i, ne hár nthandi ar tsi Hmu Hesukristo togo bi da̱twa majöni ar Pilato ár hoga ꞌbe̱fi,

14 gi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö di ꞌbe̱pꞌaꞌi, gi ꞌbu̱ nꞌar mꞌu̱i hinxi ja̱xtꞌi ne hinto da kꞌasꞌaꞌi, to̱ꞌma ar pa da penga ar tsi Hmu Hesukristo.

15 Ngetho nu xta zo̱ ar pa, da ñꞌu Jö nunar mpenginu̱, gehnu̱ togo nꞌase̱ ꞌbu̱i, döta ár nsunda ne pe̱ꞌsa gatho ar tsꞌe̱di, ár Ndö ya ndö ne ár Hmu ya hmu.

16 Nuna höse̱ ár te hiñhamꞌu̱ da thege, ne ꞌbu̱ ha nꞌar hyatsꞌi hinto tsa̱ da zo̱ni. Hinto xi hyandi, ne hingi tsa̱ da thandi. Gehnu̱ di ꞌñepabi ar nsunda ne ar tsꞌe̱di hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Dá njapꞌu̱.

17 ꞌBe̱pa nuꞌu̱ pe̱ꞌsa yá mꞌe̱tsꞌiwa har ximha̱i, yo ma da ñꞌetsꞌi. Hinda hñuxyá da̱ har hya̱te bojö. Dá hñuxyá da̱ Jö togo hö ar te, ne xi ꞌrakagihu̱ töte nöꞌö di kꞌathu̱, ne njapꞌu̱ ga ꞌbu̱hu̱ ter entho.

18 Xipabi da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xiñho, ne da me̱ ya hoga ꞌbe̱fi, gehyu̱ yá mꞌe̱tsꞌi. Di pödi da ꞌyo̱tꞌa nꞌar ñho, ha nuꞌmu̱ te da uni, di po̱nga ha yá mu̱i.

19 Njapꞌu̱ to̱ꞌma nꞌar hoga mꞌe̱tsꞌi, gehnu̱ umbabi nꞌar ndo̱ꞌmi nuya pa di ꞌñepꞌu̱, ne ze̱twa yá mu̱i honga ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

Ár ngötsꞌi nöꞌö bi mꞌe̱mpa ar Timoteo

20 Nupya tsi Timu, su ar ꞌbe̱fi bi tꞌe̱ntꞌa ha ri ꞌye̱. Yo gi japamasu nuya tsꞌoꞌbede hinter me̱ꞌu̱. Hingi ꞌyo̱ꞌspa yá mhö xi hñuxase̱ nuꞌu̱ enö xa pe̱ꞌsa nꞌar hoga mfödi empꞌö.

21 Nuꞌu̱ togo xi de̱nga nuya mfödiyu̱, xi hye̱pꞌu̱ yá ñꞌemu̱i.

Jö da hwëkꞌaꞌi ár mfa̱tsꞌi. Dá njapꞌu̱.

ÁR ÑOHO AR TIMOTEO

1

2

3

4

ÁR ÑOHO AR TIMOTEO

Ár ñoho ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pablo bi me̱mpa ar Timoteo

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Pablo, ár mpo̱tegi ar tsi Hmu Hesukristo ngu bi benga Jö, ne bi ꞌbe̱pkagi ga mönga ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, xi ñötꞌwabi gatho nuꞌu̱ togo da ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo.

2 Di otꞌa nunar he̱ꞌminu̱, Timoteo, ngu ma hmöka tꞌu̱ꞌi. Jö ma Dadahu̱ ne ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo da hwëkꞌaꞌi yá ñho, ne da ko ár mu̱i da ma̱xꞌi gi ꞌbu̱ nꞌar hogamꞌu̱i.

Ar Pablo xipabi ar Timoteo da da̱majöni togo ar tsi Hmu Hesukristo

3 Jö di umba njamödi togo di pe̱pabi hinte tsu̱ka ma mfeni, ngu bi me̱pabi ma pale mamꞌe̱tꞌo nꞌehe, ne parxui di beñꞌaꞌi núꞌmu̱ di a̱pa Jö.

4 Di beni hanja ga nzoni núꞌmu̱ nda ñhe̱hu̱, di nemhö ga pengi ga hantꞌaꞌi, ne ga njohya manꞌagi.

5 Bi e ha ma mfeni nöꞌö ar hoga ñꞌemu̱i gi pe̱tsꞌi hingi ñꞌentho, di hñöxa ngu mi pe̱ꞌsa mꞌe̱tꞌo ri möle Loida. Mꞌe̱fa bi gohwi ri nönö Eunise, ne di pödi bi thokꞌaꞌi nꞌehe.

6 Jange di ꞌbe̱pꞌaꞌi xa gi umba ri mu̱i gi japi da xu nunar ntꞌuni xi hwëkꞌa ár Hñö Jö núꞌmu̱ da husꞌa ma ꞌye̱.

7 Ngetho Jö xi ꞌrakagihu̱ ar tsꞌe̱di ga tse̱thu̱, da nja ma mhötehu̱, ga su ma mfenihu̱, hinge ga ntsuhu̱.

8 Jange yo ma gi ntsa̱ gi mö xka ñꞌemu̱i ar tsi Hmu, ne hingi nko̱ni di ntsixkwi, nuga di jotꞌa har fa̱di ngetho di mömba ár mhö Jö. Da̱twa majöni nꞌehe, mödi da ntꞌu̱tsaꞌi ne gi tho nze̱ye̱ ya thogi, ne Jö da ꞌraꞌa ar tsꞌe̱di gi tho gathoyu̱.

9 Gehnu̱ bi po̱kagihu̱, ne bi zonkagihu̱ ga ꞌbu̱hu̱ nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi. Bi japꞌu̱ hinge xa di pe̱hu̱ ya ñho. Njapꞌu̱ xki beñꞌö nda hwëgagihu̱ nuya ñhoyu̱ nuꞌmu̱ nga ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Mahamꞌu̱ xki benga njapꞌu̱ nda ꞌyo̱tꞌe núꞌmu̱ himi thokta ar ximha̱i.

10 Ha xi nheki nuya payu̱ xi zo̱kwa ma tsi Po̱ho̱tehu̱ Hesukristo, togo bi hñöka ar ndöte, ne bi gu̱ka har hyatsꞌi ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, mi mönga ar hoga mhö.

11 Ne nuga bi thuxkagi ngu ar mpo̱te ga mönga nunar hoga mhönu̱, ne ga utwabi nuꞌu̱ hingya xodyo.

12 Jange di thoka gatho nuya thogipya. Hindi ntsa̱ ga da̱pa majöni ár mhö Jö, ngetho di pöka togo xta ñꞌemu̱ibi. Ne di pödi xiñho pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di da supka ma te xta e̱ntꞌwa hár ꞌye̱, ga to̱ꞌmi da zo̱ ar pa da thöxamajöni.

13 Te̱nga nuya hoga mhö xka ꞌyo̱xkagi xta mö, ne gi te̱nga ar ñꞌemu̱i ne ar mhöte di pe̱ꞌsu̱, ngetho di ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

14 Ngetho xi tꞌaꞌa ár tsꞌe̱di ár Hñö Jö ꞌbu̱ ha ri mu̱i, su nunar hoga mhö xi tꞌe̱ntꞌa ha ri ꞌye̱.

15 Ngu xka pödi, gatho nuya ku me Asia bi hye̱gase̱wa, ꞌrayu̱ ar Figelo ne ar Ermogene.

16 Har tsi Hmu da hwëkwa ár njöpi ar ku Onesiforo ne gatho yá mëni, ngetho himbi ntsa̱ ba e bi kꞌöska har fa̱di, ne ba penga nze̱ye̱ ya pa bi hubga ma mu̱i.

17 Ngu mi zo̱kwa Nroma, dama bi hyongagi ne bi dingagi.

18 Dá me̱ꞌspa ar nhwëki ar tsi Hmu núꞌmu̱ xta hñöꞌspa majöni ar tsi Dada. Gi pöke xiñho hangu bi ma̱xkagihu̱ núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱hu̱pꞌu̱ Efeso.

2

Nꞌár hoga ꞌbe̱go ar tsi Hmu Hesukristo

1 Nuꞌge po̱ntho ma tꞌu̱ꞌi har ñꞌemu̱i, umba ri mu̱i gi pe̱pa Jö. Ju̱ nunar tsꞌe̱di xi hwëgagihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

2 Ne nöꞌö xka ꞌyo̱xkagi xta mönga madeda ya mhuntsꞌi, ꞌye̱ntꞌwa ha yá ꞌye̱ nuꞌu̱ gi handi ꞌbu̱i xiñho ne da tsa̱ da uta maꞌra.

3 Jange nuꞌge ꞌmu̱, tse̱ta ya thogi ngu nꞌár hoga ꞌbe̱go ar tsi Hmu Hesukristo.

4 Jangu nꞌar ndogu hingi tsa̱ da me̱ manꞌar ꞌbe̱fi, ho̱nse̱ honga da numañho togo xi umba nunar ꞌbe̱finu̱.

5 Njapꞌu̱ nöꞌö ntöhö nꞌehe, nuꞌmu̱ hinda ñꞌeni ngu di ꞌñepi, hinda tꞌumba ar nthöhö.

6 Ar motꞌi nuꞌmu̱ ne da nxofo, mahyoni da nu̱ ár xa̱nthe da mpe̱fi mꞌe̱tꞌo.

7 Nu xiñho nöꞌö di xiꞌaꞌi, ne ar tsi Hmu da xokꞌa ri mfeni gi pödi teme di bo̱nga gatho.

8 Benga ar tsi Hmu Hesukristo ár ma̱ngaꞌbe̱to ar Dabi, bi du ne bi mengi bi joꞌspa ár te manꞌagi. Gehnu̱ enga ar hoga mhö di mönga.

9 Ngetho di mönga nunar mhönu̱, di tho ar thogi di jotꞌwa har fa̱di ngu nꞌar hyote. Mödi nunár mhö Jö hinda tsa̱ da jotꞌi.

10 Jange di tse̱ta ya thogi bi epkagi, di honi da ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo nuꞌu̱ xi hwahna Jö, ne njapꞌu̱ da mpo̱ho̱ ne da mꞌu̱hwi hár nsunda gatho ya pa.

11 Majöni nunar mhö enö njawa:

Nuꞌmu̱ da tuwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ma ga ꞌbu̱hwihu̱ nꞌehe.

12 Nuꞌmu̱ ga tse̱thu̱ gatho nöꞌö di ꞌñepkagihu̱, ma ga ndöwihu̱ nꞌehe.

Ha nuꞌmu̱ ga ko̱ñhu̱ꞌö, ma da ko̱ngagihu̱ nꞌehe.

13 Nuꞌmu̱ ga he̱hu̱ di to̱ꞌmhu̱ ar tsi Dada, nöꞌö hinda hye̱gagihu̱,

ngetho hinda tsa̱ da pa̱ta ár ne.

Ar hoga ꞌbe̱go numañho Jö

14 Bembabi ya ku ne zo hár nthandi Jö hinda ntsa̱hñöki, ngetho hinter ñho, ho̱nse̱ tsꞌokwa yá mfeni nuꞌu̱ to o̱de.

15 Umba ri mu̱i gi ñhogaꞌbe̱go hár nthandi Jö, ngu nꞌar ꞌbe̱go hinte pe̱ꞌsa te da mꞌe̱twa ár tsa̱, di mönga xiñho ar mhö majöni.

16 Hye̱pꞌu̱ nuya mhö hinte o yá ꞌñu, ngetho hinte ár ñho, ho̱nse̱ tsitsꞌi da ꞌyo̱tꞌa ya tsꞌoki nuꞌu̱ togo ñö njapꞌu̱.

17 Nuyá tsꞌontꞌuti ma da nu̱ngi ngu nꞌar hñeni tsitꞌa ar ndoꞌyo. ꞌRa nuꞌu̱ to möñꞌu̱, gehyu̱ ar Imeneo ne ar Fileto.

18 Xi hye̱pꞌu̱ nöꞌö majöni, ngetho möñꞌu̱ xi mengi xi nte nuꞌu̱ xki du, ne tsꞌokwa yá ñꞌemu̱i nu maꞌra.

19 Ha nuna teme xi mönga Jö, hinda tsa̱ da mponi, da̱majöni enga njawa: Ar tsi Hmu pö nuꞌu̱ togo yá me̱tiꞌö. Ne enö nꞌehe: Dá hye̱pꞌu̱ nꞌagitho yá tsꞌoki gatho nuꞌu̱ no̱mba ár thuhu ar tsi Hmu Hesukristo.

20 Ha nꞌar döta ngu te gatho janu̱ har ku̱ni, ꞌra xi mhödi xi thoka kꞌaxtꞌi ne tꞌaxbo̱jö, ꞌra xi thoka zatho, maꞌra domhitho. ꞌRayu̱ mpe̱ ha ya hoga ꞌbe̱fi, maꞌra mpe̱ ha ya ꞌbe̱fi hintsꞌu̱ pe̱ꞌsa ár nsu.

21 Njapꞌu̱tho ya ku nꞌehe, nöꞌö togo da hye̱pꞌu̱ yá tsꞌoki da ꞌweke da me̱pabi ar tsi Dada, da tsa̱ da mpe̱fi xiñho ne da ꞌñeꞌspa ár nsu Jö, di ꞌbu̱i da ꞌyo̱tꞌa nꞌar hoga ꞌbe̱fi ngu neꞌö.

22 Jange yo ma gi te̱mba yá mfeni nuꞌu̱ ya bötsi te gatho neꞌu̱. Umba ri mu̱i gi ñhogajöꞌi, gi pe̱ꞌsa ar ñꞌemu̱i, ar mhöte, gi ꞌbu̱hwi xiñho nuꞌu̱ maꞌra ya ku matꞌa Jö xintꞌaxi yá mfeni.

23 Yo gi japamasu nuya ntsa̱mfödi hinte o yá ꞌñu, hingi pödi tema di götsꞌi. Gi pöke hinte mañho nju̱ki, ho̱nse̱ u ar tsibi.

24 Ngetho ár ꞌbe̱go ar tsi Hmu hingi ho da ntsa̱hñökiwi maꞌra. Nöꞌö xiñho da me̱fi, di ñhogajöꞌi, di pödi da uta maꞌra, ne da tse̱ta ya thogi.

25 Da me̱ꞌsa nꞌar hogamu̱i da hñökwa nuꞌu̱ togo hingi ne da numañho nöꞌö mhö, xömhö Jö da umba ar se̱ki da ꞌyo̱tꞌwa ár ntso̱ꞌmi, ne da zo yá mfeni nöꞌö majöni.

26 Ne njapꞌu̱ da tsa̱ da kꞌotꞌa hár ꞌye̱ ar tsꞌondöhi habu̱ mi ku̱, mi japabi nda ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö mi neꞌö.

3

Yá mꞌu̱i ya jöꞌi ár ngötsꞌi ya pa

1 Di ne gi pödi nꞌehe, nuya ngöxpa xa ma da ehe ya pa xiñhembi.

2 Nuya jöꞌi xa ma da mhöse̱, di ne da me̱ꞌsa nze̱ye̱ ya mꞌe̱tsꞌi, xa di nete, xa di ñꞌetsꞌi, di tsanga Jö. Hindi o̱ta yá dada, hindi ñꞌotho yá njamödi, ne hindi ne da mꞌu̱i xiñho.

3 Hinte di ñꞌotho yá mhöte ne yá nhwëki, di ju̱xa ya nhemhñö, di ne da ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö neꞌu̱, di thota yá ntsꞌo, di u̱tsa gatho nöꞌö xiñho.

4 Ya hya̱te, ngutꞌa mbo̱ yá kwe̱, di gese̱, mꞌe̱tꞌo ne da njohyaꞌu̱ ne ka da hyonga Jö.

5 Ñꞌudi ngu ya hogajöꞌihmö, mödi hingi nheki ár tsꞌe̱di Jö ha yá mu̱i. ꞌWege, yo gi nthöskwiyu̱.

6 Ngetho ꞌrayu̱ ꞌyo ha ya ngu ka ya ꞌbe̱hñö muxyá tha̱i, ñhe̱gi da hya̱tꞌa yá mfeni da ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö neꞌu̱.

7 Nuya ꞌbe̱hñöyu̱ hyaxꞌmu̱ honga tema ꞌraꞌyo da bödi, ne hiñhamꞌu̱ da zo̱nga ár ngötsꞌi da bö nöꞌö majöni.

8 Nuya kate jöꞌiyu̱ hingi ne da ꞌyo̱xa ár mhö Jö, jangu ar Hanes ne ar Hambre himbi ne bi ꞌyo̱xa nöꞌö mi xipa ar Moise. Nuyu̱ xi tsꞌoka yá mfeni, xi njotꞌwa ar goxthi hinda ñꞌemu̱i.

9 Hinda tsa̱ da nu̱nga yá ꞌbe̱fi, ngetho da fötho hingi ho nöꞌö möñꞌu̱, ngu bi fötwa yá tsꞌoꞌbe̱fi nuꞌu̱ himbi ne bi ꞌyo̱xa ar Moise.

10 Ha nuꞌge xka te̱mga ma ntꞌuti, xka pötka ma mꞌu̱i ne habu̱ di ne ga tso̱ni, ma ñꞌemu̱i, ma nkomu̱i, ma mhöte, ne hanja di tse̱ta ya thogi.

11 Gi pödi ya ntꞌu̱tsa ne ya u̱gi da thohnu̱ har hnini Antiokia, Ikonio, ne Listra. Gatho nuya thogiyu̱ ar tsi Dada bi po̱kagi.

12 Njapꞌu̱ gatho nuꞌu̱ ne da mꞌu̱ xiñho di ñꞌowi ar tsi Hmu Hesukristo, ma da tho ya ntꞌu̱tsa nꞌehe.

13 Ha nuya tsꞌojöꞌi ne ya hya̱te ꞌyo di ma di hñuxa yá tsꞌoki, nuꞌu̱ ꞌyo ha̱tꞌa maꞌra ne ntha̱tꞌu̱.

14 Jange nuꞌge yo ma gi hye̱pꞌu̱ nöꞌö xka pödi ne xi zo ri mfeni xiñho, xka nutꞌwa yá hogamꞌu̱i nuꞌu̱ togo xi utꞌaꞌi.

15 Ngar tꞌu̱lo bötsitho nga pötwa ár Tꞌofo Jö, ne nuna tsa̱ da ꞌraꞌa ar hoga mfödi gi mpo̱ho̱ xki ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo.

16 Gatho ár Tꞌofo Jö, go bi unga ar mfeniꞌö bi tꞌotꞌi. Jange xiñho da tꞌuta maꞌra, da zopa yá mfeni, da zu̱i, ne da ꞌyotꞌwa ar ꞌñu hanja da ñhogajöꞌi.

17 Ne njapꞌu̱ nuꞌu̱ te̱nga Jö di ꞌbu̱i xiñho, hinte di kꞌatꞌwabi da me̱ nꞌar hoga ꞌbe̱fi.

4

Mömba ár hoga mhö Jö

1 Di ꞌbe̱pꞌaꞌi hár nthandi Jö ne ár nthandi ar tsi Hmu Hesukristo, togo ma da hñöꞌspa majöni gatho ya jöꞌi, nuꞌu̱ di te ne nuya xi du, xta penga da ndö.

2 Mömba ár mhö Jö, hiñhamꞌu̱ gi tsa̱ya̱ gi uta maꞌra, ꞌyotꞌwa ar ꞌñu, tsu̱i, zofo da mꞌu̱i xiñho. Pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱ti gi mömba ár ntꞌuti Jö.

3 Ngetho ma da zo̱ ya pa nuya jöꞌi hinda ne da ꞌyo̱xa ar hoga ntꞌuti. Dar nxöhi yá gu te gatho ne da ꞌyo̱ꞌu̱, ma da munsa nze̱ye̱ ya utate da xipa nöꞌö neꞌu̱.

4 Hinda ne da ꞌyo̱xꞌu̱ nöꞌö majöni. Ma da ꞌwege da ꞌyo̱xa ya ꞌbede xi bense̱ ya jöꞌi.

5 Ha nuꞌge su ri mfeni, tse̱ta ya dumu̱i, umba ri mu̱i gi mömba ár hoga mhö Jö, ꞌyo̱tꞌa xiñho nöꞌö ar ꞌbe̱fi xi tꞌaꞌi.

6 Ngetho nuga bi da̱tꞌa ar pa nda nda̱twabi ma te Jö ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱, ne di ꞌba̱ ar ꞌñu ga tsokwa nunar ximha̱inu̱.

7 Xta o̱tꞌa ar tsꞌe̱di xta ntöte har hoga tuhni, xta jwata ar ꞌbe̱fi xi tꞌakagi, ne xta pödi xta su xiñho ar ñꞌemu̱i bi tꞌutkagi.

8 Jange nupya xi ꞌbe̱skatho ma nthöhö tꞌumba nuꞌu̱ ꞌbu̱ xiñho, ma da ꞌraka ár hoga tsꞌu̱tꞌwi ar tsi Hmu Hesukristo hár ngötsꞌi ya pa. Hinge ho̱nse̱gi, ma da tꞌumbabi gatho nuꞌu̱ to̱ꞌmi da penga manꞌagi.

Ar Pablo xipase̱ ar Timoteo teme da ꞌyo̱tꞌe

9 Jar möte gi e ngutꞌa gi kꞌöskagi.

10 Ngetho ar ku Dema bi ma Ntesalonika, bi de̱nga ar ximha̱i bi zogase̱wa. Ar ku Kresente bi ma Galasia ne ar ku Tito bi ma Dalmasia.

11 Ho̱nse̱ di ꞌbu̱ꞌbewa ar ku Luka. Xki ehe ba tsipꞌu̱ ar ku Mörko, ngetho di honga hár ꞌbe̱fi Jö.

12 Ar ku Tikiko da pe̱hni bi mapꞌu̱ Efeso.

13 Xki ehe ba hönkatsꞌu̱pꞌu̱ ma pa̱tꞌi da tso Ntroa hár ngu ar ku Karpo. Gi hö ya tꞌofo, benga mꞌe̱tꞌo gi hö nuꞌu̱ xi tꞌotꞌa nximhni.

14 Ar Handro nöꞌö ar hwitꞌi xa xi ꞌyo̱tka ya tsꞌomꞌu̱i. Ar tsi Dada da koꞌspa ár ñöni nöꞌö xi ꞌyo̱tkagi.

15 Jange nuꞌge jamasunu̱ nꞌehe, xa xi umba ár mu̱i xi do̱xa nöꞌö di möñhu̱.

16 Nu ár mu̱di bi zonka ya tsꞌu̱tꞌwi, hinto bi ma̱xkagi, gatho bi hye̱gatho. Ar tsi Dada da pumbabiꞌu̱.

17 Ar tsi Hmu himbi hye̱gase̱gi, bi ꞌrakagi ar tsꞌe̱di bi tsa̱ da mömba ár mhö Jö, ne bi ꞌyo̱ gatho nuꞌu̱ hingya xodyo. Njapꞌu̱ bi po̱kagi himbi zagagi ya ꞌmuhu.

18 Ne di pödi da po̱kagi ar tsi Dada. Hinda hye̱gi da ꞌyo̱tka ya tsꞌomfeni benga ya jöꞌi, ne da kwatka ma te da zixka mhetsꞌi hár ndöꞌö. Geꞌö di ꞌñepabi da nsundabi gatho ya pa. Dá njapꞌu̱.

Ar Pablo edi ya gamfi ne a̱pa Jö da ma̱tsꞌi

19 Ze̱ngwagipꞌu̱ ar ku Priska ne ar ku Akila, ne gatho yá mëni ar ku Onesiforo.

20 Ar ku Erasto bi gohnu̱ Nkorinto, ha nu ar ku Trofimo da tso Nmileto ngetho mi hñeni.

21 Jar möte gi e ngutꞌa, yo gi to̱ꞌmi da zo̱ ya tse̱. Pe̱ñꞌa nze̱ngwa ar ku Eubulo, ar ku Pudente, ar ku Linu, ar ku Klaudia ne gatho nuya ku ꞌbu̱kwa.

22 Dá suꞌahu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, dá hwëkꞌahu̱ ár njöpi gi gathohu̱. Dá njapꞌu̱.

AR TITO

1

2

3

AR TITO

Ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pablo bi me̱mpa ar Tito

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Pablo, ár ꞌbe̱gogi Jö ne ár mpo̱tegi ar tsi Hmu Hesukristo. Gehnu̱ xi me̱nkagi ga tsi da ñꞌemu̱i nuꞌu̱ togo xi hwañꞌö da bö nöꞌö majöni, ne da mꞌu̱ nꞌar hogamꞌu̱i.

2 Ne di to̱ꞌma ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, ngu xi ñötkagihu̱ Jö núꞌmu̱ hinxki hyokta ar ximha̱i, ha nöꞌö hingar kate.

3 Nu mi zo̱ ar pa bi ñꞌudi nöꞌö xki ñötkagihu̱ Jö ma Po̱ho̱tehu̱, bi ꞌbe̱nkagi ga mömba nunár mhönu̱.

4 Nuꞌge Tito, di pe̱ñꞌa nunar he̱ꞌminu̱, ngu di ꞌñenö ma tꞌu̱ꞌi, ngetho go da ꞌraꞌa nunar mhönu̱ di jamfihu̱. Jö ar Dada ne ar tsi Hmu Hesukristo ma Po̱ho̱tehu̱, da hwëkꞌa yá ñho, ne da ko ár mu̱i da ma̱xꞌi gi ꞌbu̱ nꞌar hogamꞌu̱i.

Hanja da mꞌu̱ yá ꞌbe̱go Jö.

5 Núꞌmu̱ nda tsokꞌaꞌi núnu̱ Nkreta, da japꞌu̱ ngi jwata nunar ꞌbe̱fi mi ꞌbe̱di, ne ngi ꞌñexa ya ndö ha ya nijö ha gatho ya hnini, ngu da xiꞌaꞌi ngi ꞌyo̱tꞌe.

6 Nuya ku togo gi ꞌñetsꞌi, mahyoni hinte di pe̱ꞌsa te da nkꞌaꞌspabi, di ꞌñe nꞌadar ꞌbe̱hñö, nuyá bötsi di ñꞌemu̱i xiñho, hindar ntsꞌo ne di o̱ta yá dada.

7 Ngetho mahyoni nunár ꞌbe̱go Jö di ꞌbu̱ nꞌar hogamꞌu̱i, hindar ñꞌetsꞌi, hindar kwe̱, hingar nti, hindi ntuhni, hindar nzibjö.

8 Di pödi da unga nse̱ki hár ngu, ar hogajöꞌi, di pödi te di pe̱fi, di o̱tꞌa nöꞌö xiñho, di pe̱ꞌsa ar mfeni xintꞌaxi, di pödi da nsuse̱.

9 Mahyoni di pödi da su nöꞌö ar mhö majöni ngu bi nsipabi. Njapꞌu̱ da ꞌyotꞌwa ar ꞌñu maꞌra di uta nꞌar hoga ntꞌuti, ne da hñuꞌmba yá hmi nuꞌu̱ togo to̱xa nunar mhönu̱.

10 Ngetho pongda nze̱ye̱ togo hingi ne da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö nsipabi, hingi pödi te möñꞌu̱ ne njapꞌu̱ ka maꞌra, töte nuꞌu̱ te̱mda yá ntꞌumbi ya xodyo.

11 Nuya jöꞌiyu̱ mahyoni da jotwa yá ne, ngetho tsꞌomba yá mfeni ya jöꞌi ne gatho nuꞌu̱ ꞌbu̱ ha yá nguyu̱. Utwa nöꞌö hingi ho, ne njapꞌu̱ da tsa̱ da gu̱kwa ar bojö.

12 Nꞌár mꞌe̱hni yá jö ya me Nkreta bi ꞌñembase̱ꞌu̱: Nuya me Nkreta, xa ya nemhñö, ñhe̱hwi yá ntsꞌo ya ma̱ngazuꞌwe, te yá tsꞌoꞌyo ne xa thotyá döhñe.

13 Nuna bi mönga nor mꞌe̱hniꞌö, majöni. Jange tsu̱ ya ku ne toꞌmbabi, xipabi da hye̱pꞌu̱ nöꞌö hingi ho, ne da de̱nga ar ñꞌemu̱i majöni.

14 Hinda de̱mba yá ꞌbede xi bense̱ ya xodyo, ne hinda de̱mba yá ꞌbe̱pate ya jöꞌi xi hye̱pꞌu̱ ar ꞌñu majöni.

15 Nuꞌu̱ xintꞌaxi, gatho handi xintꞌaxi, ha nuꞌu̱ xi ntsꞌomba yá mfeni ne hinxi jamfi, gatho handi xi ntsꞌotho, ngetho xi tsꞌokyá mfeni, ne hingi pödi da hyanda ndana xiñho ne ndana hingi ho.

16 Eñꞌu̱ xi bö Jö, ha nu ha yá tsꞌoꞌbe̱fi nheki hinꞌö. Ngetho ya tsꞌomꞌu̱i, ne hingi ne da ꞌyo̱de, jange hinte mañho tsa̱ da ꞌyo̱tꞌe.

2

Ar hoga ntꞌuti

1 Ha nuꞌge mönga ho̱nse̱ ngu mönga ar hoga ntꞌuti.

2 Xipa nuya dönzia, di pödi tema di pe̱fi, di pe̱ꞌsa ar nsu, di nhumañho ár hyoya. Di pe̱ꞌsa nꞌar hoga ñꞌemu̱i, nꞌar hoga mhöte, ne di tse̱ta gatho nöꞌö di ꞌñepabi.

3 Nuya tsi txu nꞌehe, mahyoni di pe̱ꞌsa nꞌar hogamꞌu̱i, hindi ju̱xa ya nhemhñö, hindar mihni, di uta ho̱ntꞌa nöꞌö xiñho.

4 Da uta nuya ꞌbe̱hñö nxutsitho hanja da mö yá döme ne yá bötsi.

5 Da xokwa yá da̱ da bödi teme pe̱fi, da uti hanja da mꞌu̱i xiñho, da su yá ngu, da ñhogajöꞌi ne da ꞌyo̱ta yá döme. Ne njapꞌu̱ hinto da ñömañꞌu̱ ár mhö Jö.

6 Xipa ya bötsi da bödi xiñho hanja da ñꞌo.

7 Jange mahyoni gi ꞌyoge xiñho da de̱ntꞌa ri mꞌu̱i. Núꞌmu̱ gi uti, utwabi nöꞌö majöni xka jamfi, hinge nöꞌö oxta mañö.

8 Mönga ar hoga mhö nöꞌö hinto tsa̱ da kꞌatsꞌi, ne njapꞌu̱ da ꞌbe̱ yá tsa̱ nuꞌu̱ to u̱tsagihu̱, ne hinda tsa̱ da ñömañꞌu̱gihu̱.

9 Xipa ya ꞌbe̱go di pe̱ꞌsa nꞌar hogamu̱i da ꞌyo̱ta yá hmu, ne hinda dötatho nuꞌu̱ te mꞌe̱pabi.

10 Hinda bëpyá hmu, da supa nöꞌö te xi tꞌe̱ntꞌwa ha yá ꞌye̱, ne njapꞌu̱ da tsa̱ da ñhömañho ár mhö Jö ma Po̱ho̱tehu̱.

11 Ngetho Jö xi ñꞌu ár mhöte xi hwëkwa gatho ya meximha̱i da za̱ da mpo̱ho̱.

12 Ne utkagihu̱ ga he̱hu̱pꞌu̱ ar tsꞌoki ne yá tsꞌoꞌbe̱fi ar ximha̱i, ga pöhu̱ hanja ga ꞌbu̱hu̱, ga ñhogajöꞌihu̱, ne ga nsundabihu̱ Jö nuya payu̱.

13 Ga johyahu̱ ga to̱ꞌmhu̱ ar hoga ndo̱ꞌmi xta penga ma Jöhu̱, gehnu̱ ma Po̱ho̱tehu̱ Hesukristo bi e ha nꞌar nsunda.

14 Togo ba e bi unse̱ ár te bi zimgagihu̱ xki dökagihu̱ ar tsꞌoki, ne bi xu̱gagihu̱ ár hnini bi nubgagihu̱ ár me̱ti, jange xa di umba ma mu̱ihu̱ di o̱thu̱ ar ñho.

15 Xipa ya ku nuya mhöyu̱, zofo, ne tsu̱i ju̱ nunar tsꞌe̱di xi ꞌraꞌa Jö, hinto da ꞌñenö hinter me̱ꞌö nöꞌö gi utwabi.

3

Bi nhwëgagihu̱ ar pumbate

1 Bemba ya ku da ꞌyo̱ta ya nza̱ya̱ ne ya tsꞌu̱tꞌwi, da ꞌyo̱ta nöꞌö nsipabi, ne di netho da ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö xiñho.

2 Hinda ñömañꞌu̱ maꞌra, hinda ntunkwi yá ñꞌohu̱, mahyoni da me̱ꞌsa ar mhöte ne da numañho gatho nu maꞌra.

3 Ngetho nuju̱ nꞌehe, mamꞌe̱tꞌo te gatho ndi benthu̱, hinge ndi o̱thu̱ Jö, ndi mꞌe̱thohu̱ ha ya tsꞌoki. Ya tsꞌomfeni mi jakagihu̱ nga o̱thu̱ gatho nöꞌö mi neꞌö. Ndi ꞌbu̱hu̱ har tsꞌomꞌu̱i, ndi hyo̱kwabihu̱ nöꞌö te pe̱ꞌsa maꞌra, ndar ñꞌu̱tsatehu̱, nꞌa ngu nꞌa ndi ñꞌu̱tsahu̱.

4 Ha núꞌmu̱ mi nheki ár nhwëki Jö ma Po̱ho̱tehu̱, ne bi utwa ár mhöte ya meximha̱i,

5 bi po̱kagihu̱, mödi hinge ndi o̱thu̱ ar ñho. Bi po̱kagihu̱ ngetho xa döta ár nhwëki. Bi xu̱gagihu̱ ma tsꞌokihu̱ ne njapꞌu̱ da mꞌu̱hu̱ manꞌagi, ne hár Hñö Jö bi ꞌrakagihu̱ nꞌar ꞌraꞌyo mꞌu̱i.

6 Jö ba pe̱nkagihu̱ ár Hñö, ne bi gobgathogihu̱ ár tsꞌe̱di, ngetho da ñꞌemu̱ihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo togo bi po̱kagihu̱.

7 Bi hwëgagihu̱ da thanju̱ hinte ma tsꞌoki di tuhu̱, ne di to̱ꞌmhu̱pya ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, ngu to̱ꞌmi da tꞌumba yá ñho nꞌar tꞌu̱.

8 Majöni nunar mhönu̱ di xiꞌi. Jange xa gi xipa ya ku, ne njapꞌu̱ gatho nuꞌu̱ xi ñꞌemu̱i Jö, da umba yá mu̱i da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xiñho, gehyu̱ da ma̱xa gatho da ꞌñepabi nöꞌö xiñho.

9 Yo ma gi ntsa̱hñökiwi nuꞌu̱ xi ꞌbe̱ yá mfeni ne no̱ñꞌu̱ yá pale mamꞌe̱tꞌo. Yo ma gi ntsa̱wi, hingi nto̱xkwi nuꞌu̱ no̱mba yá ꞌbe̱pate ar Moise, ngetho hinte mañho, ne hinte gi ju̱ju̱.

10 Nöꞌö ar ñꞌo̱ho̱ ꞌweka ya ku, nuꞌmu̱ xka zofo yoꞌgi ne hingi o̱de, ꞌye̱nga har nijö.

11 Ngetho gi pödi nunar ñꞌo̱ho̱ꞌö xi hye̱pꞌu̱ nöꞌö majöni ne o̱tꞌa ar tsꞌoki, zo̱ ár da̱ ñho̱tꞌa ar tsibi.

Ar Pablo xipase̱ teme da ꞌyo̱tꞌa ar Tito

12 Núꞌmu̱ xka pe̱ñꞌapꞌu̱ ar ku Artemas wa ar ku Tikiko, já gi ꞌñehnu̱ ngutꞌa Nikopolis ne ga nthe̱winu̱, ngetho xta beni ma ga ꞌbu̱hnu̱ nuya pa ya tse̱.

13 Fa̱xa ar ku Sena nöꞌö pötwa yá ꞌbe̱pate ya ndö, ne ar ku Polo. Fa̱tsꞌi da mengi da ne yá ꞌñu, ne hinte da kꞌatꞌwi.

14 Uta njapꞌu̱ ya ku da bödi da ꞌyo̱tꞌwa nꞌar ñho nuꞌu̱ thor kꞌatꞌi, ne hinda mꞌu̱tho hindi pödi da ꞌyo̱tꞌa nꞌar ñho.

Ar Pablo edi ya gamfi ne a̱pa Jö da ma̱tsꞌi

15 Pe̱ñꞌa nze̱ngwa gatho ya ku ꞌbu̱kwa. Ze̱ngwagihepꞌu̱ nuya gamfi mökagihe. Ar tsi Dada da hwëkꞌahu̱ yá ñho gi gathohu̱. Dá njapꞌu̱.

AR FILEMON

AR FILEMON

Ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pablo bi me̱mpa ar Filemon

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Pablo, xi jokagiwa har fa̱di ngetho di pe̱pa ar tsi Hmu Hesukristo. Tsi ku Filemon, ma hoga kuꞌihe ne ma ñꞌohu̱ hár ꞌbe̱fi Jö, nuga ne ar ku Timoteo di pe̱ñꞌahe nunar he̱ꞌminu̱.

2 Di pe̱mfe ar nze̱ngwa gatho nuya ku mhuntsꞌa ha ri ngu, ne di pe̱mfe nze̱ngwa ar ku Apia, ne ar ku Arkipo ma ñꞌowihu̱ fa̱xkagihu̱ har ꞌbe̱fi.

3 Jö ma Dadahu̱ ne ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo, da hwëkꞌahu̱ yá ñho, ne da ꞌraꞌahu̱ nꞌar hogamꞌu̱i.

Ár mhöte ne ár ñꞌemu̱i ar Filemon

4 Númꞌu̱ di a̱pa Jö, hyaxꞌmu̱ di beñꞌaꞌi, ne di umba njamödi ri ñꞌemu̱i gi pe̱tsꞌi.

5 Ngetho di o̱de döta ri ñꞌemu̱i gi pe̱ꞌspabi ar tsi Hmu Hesukristo. Hinge ho̱nse̱ꞌö, xa gi mö ya ku nꞌehe.

6 Di a̱pa Jö da nheki yá hoga ꞌbe̱fi ri ñꞌemu̱i, ne da fö gatho nuya ñhoyu̱ gi pe̱ꞌsu̱ ha ri mu̱ihu̱ ngetho xka jamfihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

7 Di pe̱ꞌse nꞌar döta johya ne xi hubga ma mu̱ihe nuna ri mhöte, tsi ku, ngetho xka huꞌmba yá mu̱i maꞌra ya ku nꞌehe.

Ar Pablo a̱pa ar Filemon da jar möte da zöma ar Onesimo

8 Nuga di pe̱ꞌshmö ar tsꞌe̱di ngu ár ꞌbe̱gogi ar tsi Hmu Hesukristo, ga ꞌbe̱pꞌaꞌi gi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö di ꞌñepꞌaꞌi.

9 Ha di mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa, jange di beni xiñho ga a̱ꞌa ar möte, nuga ar Pablo dar dönzia, ne nupya di o har fa̱di ngetho di mömba ár mhö ar tsi Hmu.

10 Di a̱ꞌa ar möte gi tsöma nöꞌö ma ri ꞌbe̱gohmö ar Onesimo. Xi ñꞌemu̱i ár mhö Jö núꞌmu̱ da zokwa har fa̱di, jange di nu ngu ma tꞌu̱.

11 Ma paꞌu̱ himar hoga ꞌbe̱go, ha nupya hö, di hoñhu̱ ár mfa̱tsꞌi, nguꞌi nguga nꞌehe.

12 Jange nupya di pe̱ñꞌapꞌu̱ manꞌagi. Numañho ngu gi nugagi, ngetho xa di mödi.

13 Nuga ndi nemhö nga tsömi nda me̱pkagiwa har fa̱di, ne nöꞌö ngi pe̱pkahmö, go nda me̱pkaginu̱ nupya di owa har fa̱di, ngetho di mömba ár hoga mhö Jö.

14 Hinte da ne ga pe̱se̱. Mꞌe̱tꞌo da ne ngi pödi, ne hinga jaꞌaꞌi gi fa̱xkagi. Di ne da bo̱nse̱ ri mu̱i nöꞌö gi beni xiñho gi ꞌyo̱tꞌe.

15 Ha di födi nuꞌmu̱ Jö bi japꞌu̱, bi ꞌweka ꞌra ya tsi pa, nepꞌu̱ da tsa̱ gi pengi gi nthe̱wi, ne hingi ꞌbe̱pya;

16 hinge ngu nꞌar ꞌbe̱gotho, nupya ngu nꞌar hmöka ku. Nuga xa di mödi, di beni töte tsitꞌa ri mu̱i gi möke, ngetho nupya hinge ho̱nse̱ ri ꞌbe̱go, ri ku nꞌehe hár ñꞌemu̱i ar tsi Hmu.

17 Jange nuꞌmu̱ majöni gi mökagi ngu nꞌar hoga ñꞌohu̱ hár ꞌbe̱fi Jö, xta zo̱mpꞌu̱ ar Onesimo, numañho ngu gi numañhogi.

18 Nuꞌmu̱ te xi tsꞌokꞌaꞌi wa te tuꞌi, hñutsꞌi go di tuga.

19 Nuga ar Pablo di ja ma ꞌye̱ di huxa ma thuhu, di e̱ntꞌa ma ne ga jutꞌaꞌi, hinga eñhu̱ nuꞌge gi tukagi nꞌehe.

20 ꞌYo̱tka nunar ñho di a̱ꞌi tsi ku, ngetho xka ñꞌemu̱i ar tsi Hmu, ne njapꞌu̱ gi jakagi ga njohya, ngetho di nkuhu̱ har tsi Dada.

21 Di otꞌa nunar he̱ꞌminu̱ ngetho di pödi gi o̱ nöꞌö nsiꞌaꞌi. Di beni hinge ho̱nse̱ nöꞌö di xiꞌaꞌi, ma gi ꞌyo̱tꞌa töte ár nze̱ye̱.

22 Hyogapꞌu̱ habu̱ ga ꞌbu̱i nꞌehe, ngetho di to̱ꞌmi da ma̱xka Jö ma ga tso̱ñꞌahu̱.

Ar Pablo edi ya gamfi ne a̱pa Jö da ma̱tsꞌi

23 Pe̱ñꞌa nze̱ngwa ar ku Epafra nöꞌö mahye̱gi di jothewa, ngetho di mömfe ár mhö ar tsi Hmu Hesukristo.

24 Ze̱ngwaꞌi nꞌehe ar ku Mörko, ar ku Aristarko, ar ku Dema ne ar ku Luka ma ma̱xteyu̱.

25 Ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo da hwëkꞌahu̱ yá ñho. Dá njapꞌu̱.

AR EBREO

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

AR EBREO

Ar he̱ꞌmi bi mꞌe̱mpa ya ebreo

1

Ár Tꞌu̱ Jö bi xikagihu̱ tema ne ár Dada ga pöhu̱

1 Jö nze̱ye̱ ya pengi ba pe̱hna yá mꞌe̱hni mamꞌe̱tꞌo, hagatho bi japabi mi zo ma palehu̱.

2 Ne nuya ngöxapayu̱ xi me̱nse̱ ár Tꞌu̱ da zokagihu̱. Gehnu̱ xi zokwabi gatho ár me̱ti, ne bi ꞌye̱ntꞌwa hár ꞌye̱ bi hyoka gatho ar mhetsꞌi ne ar ximha̱i.

3 Gehnu̱ togo ñꞌu ár hyatsꞌi ár nsunda ñhe̱hwitho Jö, ne o hár ꞌye̱ da do̱xa xo̱ge, ho̱nse̱ da mönga ár mhö pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di. Gehnu̱ bi xu̱gagihu̱ ma tsꞌokihu̱ mi unga ár tese̱, ne bi hñuxa hár ñꞌe̱i ar Ndö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

4 Ne bi hñuxa ár nsu ár Tꞌu̱ bi döta ya e̱nxe̱. Njapꞌu̱tho ár thuhu bi thuꞌspabi töpa ár nsu yá thuhuꞌu̱.

Ár Tꞌu̱ Jö töpa yá nsu ya e̱nxe̱

5 Ngetho tema e̱nxe̱ xi ꞌñemba Jö:

Go ma Tꞌu̱ꞌi,

nupya di ñꞌudi go ri Dadagi.

Ne embabi manꞌagi:

Nuga go ár Dadagi,

ha nöꞌö go ma Tꞌu̱.

6 Manꞌagi enö núꞌmu̱ ba pe̱hna ár ꞌbe̱tꞌo Tꞌu̱ har ximha̱i:

Gatho yá e̱nxe̱ Jö dá ndöñꞌö.

7 Ha núꞌmu̱ no̱nga ya e̱nxe̱ enö:

Nuyá e̱nxe̱ japi da ñhö,

ne nuyá ꞌbe̱go japi da mfagi.

8 Ne núꞌmu̱ no̱nga ár Tꞌu̱ enö:

Nuna ri ndö, tsi Jö, hiñhamꞌu̱ da götsꞌi,

ha nuna ri tsꞌu̱tꞌwi xa nꞌar hoga tsꞌu̱tꞌwi.

9 Xka mö nöꞌö xiñho, ne xka u̱tsa nöꞌö hingi ho.

Jange bi hñusꞌa ri nsu togo ri Jö.

Bi goxꞌa ar nziki johya, gi töta gatho ri ñꞌohu̱.

10 Xi ꞌñenö nꞌe:

Nuꞌge, tsi Hmu, ga hyoka ar ximha̱i hár ndu̱i,

ne ar mhetsꞌi go xi hyoka ri ꞌye̱.

11 Gathoꞌu̱ ma da götsꞌi, ha nuꞌge gi ꞌbu̱i hiñhamꞌu̱ da göxa ri te.

Ne gathoꞌu̱ ma da thege ngu nꞌar dutu.

12 Ngu nꞌar he ma da mꞌa̱tsꞌi ne da ꞌboni.

Ha nuꞌge go getꞌaꞌi,

ne nuya ri je̱ye̱ hinda ma da thege.

13 Ngetho tema e̱nxe̱ xi ꞌñemba njawa:

Hñu ha ma ñꞌe̱i ga huxkwi,

to̱ꞌmi ga tsiñꞌa nuya ri ñꞌu̱ni ga tse̱pꞌa ha ri wa.

14 Gatho ya e̱nxe̱ yá ꞌbe̱go Jö, bi pe̱hni da ma̱xa nuꞌu̱ togo ma da hñönga ar mpo̱ho̱.

2

Nꞌar döta mpo̱ho̱

1 Jange xa ma ga umba ma mu̱ihu̱ ga o̱thu̱ nöꞌö xta o̱hu̱, ne hinga mꞌe̱hu̱.

2 Ngetho nunar mhö bi mönga ya e̱nxe̱ bi me̱ꞌsa ár tsꞌe̱di, ne nuꞌu̱ togo himbi ne bi ꞌyo̱te, bi hñönga ár mfe̱i.

3 Hinda tsa̱ ga kꞌonthu̱ ꞌmu̱, nuꞌmu̱ hinga suhu̱ nunar döta mpo̱ho̱ xi tꞌakagihu̱. Gese̱ ar tsi Hmu togo bi xikagihu̱, ne mꞌe̱fa bi da̱majöni nuꞌu̱ togo bi ꞌyo̱de.

4 Ne gese̱ Jö mi da̱majöni mi ñꞌu ya döta ntꞌudi, ya ꞌbe̱fi hingi tsa̱ da ꞌyo̱tꞌase̱ ar jöꞌi, ne bi hyemba ár Hñö Jö ngu bi neꞌö.

Togo unga ar mpo̱ho̱

5 Jö himbi da̱twa ha yá ꞌye̱ ya e̱nxe̱ nunar te xi ꞌñepꞌu̱ ne di no̱ñhu̱pya.

6 ꞌBu̱i togo bi da̱majöni habu̱ enö njawa:

Teme ar ñꞌo̱ho̱ xa gi beni,

wa ar jöꞌi xa gi honi.

7 Txꞌu̱tho bi ꞌbe̱di xka hye̱kwa ya e̱nxe̱.

Xa ga umba ar nsunda ne ga hñuꞌspa ár nsu,

ne ga ꞌye̱ntꞌwa hár ꞌye̱ gatho nöꞌö xi hyoka ri ꞌye̱.

8 Gatho ga po̱kwa ha yá wa.

Jö togo bi mo̱kwa gatho ha yá wa, hinte bi zo njapꞌu̱tho, mödi hinxta hanthu̱tho xi tho gathoyu̱.

9 Ha nupya xta hanthu̱ ar Hesu, nöꞌö togo ꞌra ya tsi pa bi thuxa ha̱i ya e̱nxe̱, xi tꞌumbabi ar nsunda ne ar nsu, ngetho bi tho ar u̱gi núꞌmu̱ mi thökwabi ár te. Njapꞌu̱ xki benga Jö ar Dada nda unga ár te ne nda hwëgagihu̱ ar mpo̱ho̱.

10 Gatho te jawa ne janu̱ mhetsꞌi, go bi hyokꞌö ne go o hár ꞌye̱ꞌö. Bi beñꞌö nda zixa nze̱ye̱ yá bötsi hár nsunda, jange bi japi bi tho ya u̱gi ár Tꞌu̱, ne njapꞌu̱ bi hyokwa ár mꞌu̱i yá Po̱ho̱teꞌu̱.

11 Ngetho nuꞌu̱ togo xi ntꞌaxkwabi yá te ne nöꞌö togo tꞌaxkwabi, nꞌatho togo yá me̱ti. Jange hingi ntsa̱ embabi gehyu̱ yá ku.

12 Ne enö njawa:

Ma ga xipabi ri mhö ma ku,

Madeda ar mhuntsꞌi ga tutꞌa ya thuhu.

13 Ne manꞌagi enö:

Nuga ga ñꞌemu̱ibiꞌö.

Ne enö nꞌehe:

Di ꞌbu̱ꞌbewa nuya bötsi bi ꞌraka Jö.

14 Ngetho nuya bötsi pe̱ꞌsa ha yá ndoꞌyo ar ji ne ar ngo̱, nöꞌö nꞌehe bi mꞌu̱i njapꞌu̱. Ne núꞌmu̱ mi du, bi hwata togo hö ar ndöte, gehnu̱ ar tsꞌondöhi.

15 Ne njapꞌu̱ bi umba ar hogamꞌu̱i nuꞌu̱ togo mi ꞌbu̱i mi pe̱pa ar ndöte ngetho mi tsuꞌu̱.

16 Nunu̱ himba ehe bi ma̱xa ya e̱nxe̱, ba ehe bi ma̱xa yá ꞌbe̱to ar Abra.

17 Jange mi mahyoni nda ñhe̱hwi nuyá ku. Ne bi ndöngamöjö xa pe̱ꞌsa ar nhwëki, ne o̱tꞌa gatho nöꞌö di ꞌñepi hár ꞌbe̱fi Jö. Ne bi unse̱ ár te ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱ da gutꞌwa yá tsꞌoki ya meximha̱i.

18 Ngetho gese̱ꞌö bi tho ar tsꞌa̱ti, jange pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di da ma̱xa nuꞌu̱ togo tsꞌa̱ti.

3

Ar tsi Hmu Hesu töpa ár nsu ar Moise

1 Jange tsi kuhu̱, xi tꞌaxkꞌaꞌihu̱ ri mꞌu̱ihu̱ ne xi tsꞌoñꞌahu̱ ma gi ꞌbu̱hu̱ mhetsꞌi, beñhu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ár mpo̱te Jö ne ar döngamöjö togo tsiska ma jamfihu̱.

2 Nunu̱, o̱tꞌa xiñho ngu xi xipabi nöꞌö togo xi ꞌñetsꞌi, ngu bi ꞌyo̱tꞌa ar Moise nꞌehe hár nijö Jö.

3 Mahyoni di töte ar nsu di tꞌumba ar tsi Hmu Hesu, mꞌe̱fa ar Moise. Ngu di töte ar nsu di tꞌumba nꞌa di hoka ar ngu, ne mꞌe̱fa ar nguse̱.

4 Ngetho ja togo hoka nꞌar ngu, ha Jö bi hyoka gatho.

5 Majöni ar Moise bi ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö xki xipa Jö nda ꞌyo̱tꞌa hár nijö, ngu ár ꞌbe̱go. Gehnu̱ bi da̱majöni nöꞌö ma nda mhönga mꞌe̱fa.

6 Ha nunar tsi Hmu Hesukristo, ngu nꞌar tꞌu̱ su xiñho ar ngu. Ne nuju̱ go dar nguhu̱ nuꞌmu̱ hinga he̱hu̱ ar ndo̱ꞌmi, ne ga tse̱thu̱ ma jamfihu̱ ga to̱ꞌmhu̱ da göxa xo̱ge.

Ár tsa̱ya̱ yá bötsi Jö

7 Jange ngu enga ár Hñö Jö:

Nuꞌmu̱ ar pania gi ꞌyo̱ꞌsfu̱ ár mhö Jö,

8 yo gi kothu̱ ri mu̱ihu̱ ngu bi ꞌyo̱tꞌa ri palehu̱ nunar pa bi tso̱tꞌwa ár mu̱i Jö, ba tsa̱tnu̱ har otꞌatꞌo̱ho̱.

9 Ka gehnu̱ ri palehu̱ bi tsa̱tkagi ne bi hyomgagiꞌu̱.

Yonꞌa̱te nje̱ye̱ bi hyandga ma döta ntꞌudi ndi o̱tꞌwabiꞌu̱.

10 Jange bi po̱nka ma kwe̱ gatho nuya jöꞌi mi ꞌbu̱ nuya paꞌu̱.

Ne da ense̱ga:

Hingi tsa̱ya̱ te gatho benda ha yá mu̱i,

ne hinxi bötka ma ꞌñu.

11 Ngetho xki mbo̱ ma kwe̱, da etꞌase̱ made ma te,

hinda ma da yu̱tꞌa har tsa̱ya̱ di uni.

12 Tsi kuhu̱, hyanthu̱ hinte di ꞌbu̱pꞌu̱ nꞌa di pe̱ꞌsa nꞌar tsꞌomu̱i hingi ne da ñꞌemu̱i, ne da ꞌwe hár ꞌñu Jö togo hö ar te.

13 Nöꞌö gi ꞌyo̱thu̱, hñuꞌmba ár mu̱i ri kuhu̱ nꞌa ngu nꞌa hyaxꞌmu̱, núpya tsa̱ ga eñhu̱ di ꞌbu̱hu̱ ar pania. Hingi hye̱hu̱ da me ri mu̱ihu̱ gi o̱xu̱ yá nhemhñö ar tsꞌoki.

14 Ngetho nuꞌmu̱ xi tꞌakagihu̱ ar se̱ki ga ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, da njapꞌu̱ nuꞌmu̱ ho̱nse̱ hinga he̱hu̱ nunar ñꞌemu̱i da pe̱ꞌsu̱ hár ndu̱i.

15 Núpya tsa̱ gi ꞌyo̱hu̱ da tꞌenö:

Nuꞌmu̱ ar pania gi ꞌyo̱ꞌsfu̱ ár mhö Jö,

yo gi kotꞌa ri mu̱ihu̱, ngu bi ꞌyo̱tꞌa ri palehu̱ nunar pa bi ntso̱tꞌwa ár mu̱i Jö.

16 Togoꞌu̱ bi ꞌyo̱twa ár mhö Jö ne bi tso̱tꞌwa ár mu̱i. Hage hinge nuꞌu̱ ba ju̱ka ar Moise har ha̱i Ehipto.

17 Togo xi tso̱tꞌwa ár mu̱i yonꞌa̱te nje̱ye̱. Hage hinge nuꞌu̱ togo bi ꞌyo̱tꞌa ya tsꞌoki, ne bi go yá ndoꞌyo ha ya otꞌatꞌo̱ho̱.

18 Ne togo bi ꞌñetꞌase̱ made ár te, bi ꞌñembabiꞌu̱ hinge nda hñönga ar tsa̱ya̱ uñꞌö. Hage himbi xipabi njapꞌu̱ nuꞌu̱ togo himbi ꞌyo̱te.

19 Ne da nuhu̱ himbi yu̱tꞌu̱, ngetho himbi ñꞌemu̱i.

4

1 Jange ma ga tsuñhu̱ nöꞌö te di pe̱ꞌsu̱ ꞌmu̱. Ngetho mödi di pe̱ꞌsthu̱ ar ñhötꞌi bi ꞌrakagihu̱ ga ku̱thu̱ hár tsa̱ya̱, xiꞌmu̱ ꞌra hingi tsu̱hu̱.

2 Ngetho nuju̱ nguꞌu̱ xi nsikagihu̱ ar hoga mhö. Ha nuꞌu̱ hinte mañho bi nhwëkwabi, ngetho bi kꞌatꞌa yá ñꞌemu̱i nuꞌu̱ togo bi ꞌyo̱de.

3 Ne nuju̱ xta ñꞌemu̱ihu̱, di ꞌbu̱hu̱ hár tsa̱ya̱, ngu bi ꞌñeñꞌö:

Númꞌu̱ mi mbo̱ ma kwe̱ da ꞌñetꞌase̱ made,

hinge nda yu̱tꞌu̱ ha ma tsa̱ya̱.

Mödi ár ꞌbe̱fi Jö bi wadi núꞌmu̱ mi jwata ar ximha̱i.

4 Ngetho ja nꞌa xe̱ni har tꞌofo habu̱ no̱nga ar yoto mpa, ne enga njawa:

Bi ntsa̱ya̱ Jö bi wa gatho yá ꞌbe̱fi har yoto mpa.

5 Ne manꞌagi habu̱ enö:

Hinda ma da yu̱tꞌu̱ ha ma tsa̱ya̱.

6 Jange kꞌatꞌa ꞌra da yu̱tꞌi, ha nuꞌu̱ togo bi tꞌumbabi mꞌe̱tꞌo ar hoga mhö himbi yu̱tꞌu̱ ngetho ya me̱ꞌsku.

7 Manꞌagi huxa nꞌar pa: ar pania. Ngu bi ꞌyotꞌa ar Dabi xki tho nze̱ye̱ ya je̱ye̱, habu̱ enö:

Nuꞌmu̱ ar pania gi ꞌyo̱ꞌsfu̱ ár mhö Jö,

yo ma gi kotꞌa ri mu̱ihu̱.

8 Ngetho nuꞌmu̱ ar Hosue xi umbahmö ar tsa̱ya̱, hinxi no̱mhö manꞌar pa ꞌmu̱.

9 Pongda nꞌar tsa̱ya̱ ꞌmu̱, to̱ꞌma yá bötsi Jö.

10 Ngetho nuꞌu̱ togo xi yu̱tꞌa hár tsa̱ya̱, xi hye̱pꞌu̱ ár ꞌbe̱fi, ngu Jö xi hye̱pꞌu̱ ár me̱tiꞌö.

11 Ma ga umba ma mu̱ihu̱ ga ku̱thu̱ har tsa̱ya̱, ne hinto da de̱mba yá tsꞌoꞌbe̱fi nuꞌu̱ togo himbi ne bi ꞌyo̱te.

12 Ngetho ár mhö Jö te, ne gatho tsa̱ da ꞌyo̱tꞌe. Töta ár ñho nꞌar ndo̱jwai di he̱nte ár hmi ne ár xu̱tha, ne ku̱tꞌa ya mbo da hye̱kwa ár pa ne ár hñö nꞌar jöꞌi. Da zo̱nga ha yá nto̱kndoꞌyo ne yá ngöbo, ne pötwathobi yá mfeni ne teme kwata hár mu̱i.

13 Hiñꞌotho tema xi hyokꞌö ne hinda ma da mꞌu̱ hár nthandi. Gatho te ja handatho, ngu xoxtho ne hingi joꞌmi hár da̱ nöꞌö togo ma ga da̱twabihu̱ majöni.

Ar tsi Hmu Hesu ar Döngamöjö

14 Di ꞌñehu̱ nꞌar döngamöjö togo bi yu̱tꞌa mhetsꞌi, ar tsi Hmu Hesu ár Tꞌu̱ Jö. Jange ga suhu̱ nunar jamfinu̱ di te̱ñhu̱.

15 Ngetho hindi ꞌñehu̱ nꞌar döngamöjö nöꞌö hingi ne da me̱skagihu̱ ar tse̱ti ma ngwentꞌihu̱. Di ꞌñehu̱ nꞌa togo bi tsꞌa̱ti nguju̱ nꞌehe, mödi himbi ꞌyo̱tꞌa ar tsꞌoki.

16 Ma ga kwathu̱ ꞌmu̱ hár thuxandö unga ar nthekate, hinge ga ntsuhu̱. Ne ga tsu̱thwu̱ ár nhwëki, da hwëgagihu̱ ár mfa̱tsꞌi núꞌmu̱ di hoñhu̱.

5

1 Nꞌar döngamöjö xi thahna ha ya jöꞌi, xi tꞌetsꞌi da po̱ta da mꞌa̱ hár nthandi Jö, ne da unga ya mꞌo̱ñho̱, ne njapꞌu̱ da mpumba yá tsꞌoki ya jöꞌi.

2 Nöꞌö tsa̱ da me̱ꞌspa ar tsꞌe̱ti nuꞌu̱ xi mꞌe̱di ne hinte pödi, ngetho gese̱ꞌö tsa̱ da hya̱tꞌa ár mfeni ne da ꞌyo̱tꞌa ar tsꞌoki nꞌehe.

3 Jange núꞌmu̱ po̱xa ar mꞌo̱ñho̱, o̱tꞌa njapꞌu̱ honi da mpumba maꞌra, ne da mpumbase̱ yá tsꞌoki nꞌehe.

4 Hinga gatho tsa̱ da gu̱se̱ nunar ꞌbe̱finu̱ xa pe̱ꞌsa ar nsu, ho̱nse̱ nuꞌmu̱ da zohna Jö ngu bi zohna ar Aron.

5 Njapꞌu̱ ar tsi Hmu Hesukristo himbi ñꞌexase̱ ngu ar döngamöjö. Bi hñuxa togo bi mönga njawa:

Go ma Tꞌu̱ꞌi,

ha nupya di ñꞌudi go ri Dadagi.

6 Ne ngu enga manꞌa xe̱ni nꞌehe:

Nuꞌge gar döngamöjö hiñhamꞌu̱ da götsꞌi,

ngu bi tꞌexa ar Melkisedek.

7 Ar tsi Hmu Hesukristo núꞌmu̱ ba ekwa bi njöꞌi, xa mi umba ár mu̱i mi zoni, mi a̱pa nöꞌö togo mi pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di nda ñönga har ndöte. Ne bi tꞌumbabi nöꞌö mi a̱di, ngetho mi pe̱ꞌsa ar ntsu ne mi eꞌspa ár nsu togo bi ma̱tsꞌi.

8 Mödi mar tꞌu̱mhö, nuya u̱gi bi thogi bi uti hanja nda ꞌyo̱de.

9 Ne njapꞌu̱ bi ñꞌu ár tsꞌe̱di da umba nꞌar mpo̱ho̱ hiñhamꞌu̱ da göxa gatho nuꞌu̱ togo da ꞌyo̱te.

10 Ne Jö bi hñuxa ngu ar döngamöjö, ngu ar nsu mi pe̱ꞌsa ar Melkisedek.

Ar mhö xikagihu̱ hinga he̱hu̱ ar ꞌñu majöni

11 Ja nze̱ye̱ te ga möñhu̱ nunar mhönu̱ xta no̱ñhu̱, mödi hingi tsa̱ ga utꞌahu̱ xo̱ge, ngetho xka kotꞌa ri mu̱ihu̱ hingi ne gi pöhu̱ nöꞌö tꞌutꞌahu̱.

12 Ngetho nze̱ye̱ nuya je̱ye̱ xi thogi, xi za̱mhö gi uthu̱ maꞌra. Ha gi hoñhu̱tho da tꞌutꞌahu̱ nunár ndu̱i ár mhö ar tsi Hmu, ngu nꞌar le̱le̱ ne da tꞌumbatho ar ꞌba, hinge ar ñhuni.

13 Ne gatho nuꞌu̱ ngu ya le̱le̱ tsu̱tho, hingi pötho tema xiñho ne tema hingi ho.

14 Ha nuꞌu̱ togo xi ñötsꞌi, xi bötwabi ar ñhuni, xi xo yá mfeni, ne pödi ndana xiñho ne ndana hingi ho.

6

1 Jange ga umba ma mu̱ihu̱ ga hoñhu̱ da ñöxa ma ñꞌemu̱ihu̱. Hinga ñhogamu̱ihu̱tho nunár ntꞌuti ar tsi Hmu Hesukristo ndi pöhu̱ nda ndu̱hu̱ da ñꞌemu̱ihu̱. Hinga penju̱ ga huxa ma mfenihu̱ nuya ntꞌuti da pöhu̱ mꞌe̱tꞌo. Nöꞌö ga pe̱hu̱, ga he̱hu̱ di thöꞌthu̱ ga o̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi, wa ga tho̱hu̱pꞌu̱ ya ꞌbe̱fi tsixju̱ har ndöte, ga tho̱hu̱ di no̱ñhu̱ ar mpo̱ho̱ bi e har ñꞌemu̱i Jö.

2 Ne nuya ntꞌutiyu̱, ar xixthe, ar thuꞌspa ár ꞌye̱ manꞌa, ár menga nte nuꞌu̱ xi du, ne ar pa da thöxamajöni habu̱ da tꞌumba nöꞌö di ꞌñepi hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

3 Gehnu̱ ma ga o̱thu̱ nuꞌmu̱ da ma̱xkagihu̱ Jö.

4 Ngetho nꞌa togo xi mꞌu̱ har hyatsꞌi, ne xi za̱ ar ntꞌuni di ꞌñe mhetsꞌi, ne xi me̱ꞌspa ár Hñö Jö,

5 xi za̱pa ár hoga mhö Jö ne ár tsꞌe̱di nuna te xi ꞌñepꞌu̱,

6 nuꞌmu̱ da da̱gi, hinda tsa̱ da njapabi da ꞌyo̱tꞌwa ár ntso̱ꞌmi manꞌagi. Ngetho po̱ntho pengi tsu̱tꞌwa ár Tꞌu̱ Jö har pontꞌi, ꞌbe̱twa ár tsa̱ njapꞌu̱ hár nthandi gatho ya jöꞌi.

7 Jangu nꞌar ha̱i hingi tsa̱ya̱ hönga ar ꞌye, ne umba ya hoga do̱ni nuꞌu̱ togo wöhi, hömba ár njöpi Jö.

8 Ha nunar ha̱i unga ya ꞌmini hingi nheꞌö, txꞌu̱tho ꞌbe̱di da tsꞌani, ne mꞌe̱fa da tsꞌötꞌi.

9 Di xiꞌahe njanu̱ tsi kuhu̱, ha di ka̱xmbenihe gi to̱ꞌmhu̱ ya ñho di ehwi ar mpo̱ho̱.

10 Ngetho Jö pe̱ꞌsa nꞌar hogamu̱i, ne hinda ma da pumhni ri ꞌbe̱fihu̱, ne nöꞌö ar ñho xka ꞌyo̱thwu̱ ya gamfi, ne hinxka hye̱hu̱ gi o̱thu̱, njapꞌu̱ gi ñꞌuhu̱ gi pe̱ꞌsfu̱ ár mhöte Jö.

11 Nuje di nemhöhe, nꞌa ngu nꞌa xa gi umba ri mu̱ihu̱ gi ꞌyo̱thu̱ njapꞌu̱ gatho ri tehu̱, ne hinda kꞌatꞌa ri ndo̱ꞌmhu̱.

12 Hindi nehe gi ndöhñehu̱. Nöꞌö gi ꞌyo̱thu̱, te̱mfu̱ yá mꞌu̱i nuꞌu̱ pe̱ꞌsa ar jamfi ne ar tsꞌe̱ti hönga ya ñhötꞌi.

13 Núꞌmu̱ Jö bi umba ar ñhötꞌi ar Abra, ngetho himi otho manꞌa togo di döta nda ꞌñetꞌa made, bi ꞌñetꞌase̱ made ár thuhu.

14 Bi ꞌñenö: Majöni xa ma ga jöpꞌaꞌi ne ga jaꞌi gi nxöndi.

15 Ne ar Abra bi me̱ꞌsa ar tsꞌe̱ti bi do̱ꞌmi, jange bi hñönga ar ñhötꞌi.

16 Majöni ya ñꞌo̱ho̱ etꞌa made nꞌa di töte ar döta, ne o̱tꞌa njapꞌu̱ hindi njoꞌo togo da ꞌñembi hingi njapꞌu̱ teme mö. Jange nuꞌu̱ te etꞌa made, enga njapꞌu̱ nöꞌö mö.

17 Jö mi ne nda ꞌyotꞌwa ár ꞌñu xiñho nuꞌu̱ togo ma nda gohwi ár me̱tiꞌö, ngetho hingi pa̱ta ár ne te xi mö, jange bi ꞌñetꞌa made ár thuhuse̱.

18 Jö bi zoju̱ ár ñhötꞌi ne ár ntꞌetꞌamade. Nuya yohoyu̱ hingi tsa̱ da mpa̱ti, ne Jö hingi tsa̱ da mönga nꞌar nhemhñö. Njapꞌu̱ xa hñubgagihu̱ ma mu̱ihu̱ ga to̱ꞌmhu̱ nöꞌö xi ꞌbo̱skagihu̱ núya xta ehu̱ ga kwathu̱ hár ndo̱ꞌmi.

19 Numa ndo̱ꞌmihu̱ to̱ska ma pahu̱, ñhe̱hwi ngu nꞌar bo̱jö xiñhu̱ to̱ꞌsa nꞌar motsa. Nunar ndo̱ꞌminu̱ foxa mbo mo̱te ar xu̱nidutu habu̱ ꞌbu̱ ár nsunda Jö.

20 Gehnu̱ habu̱ bi yu̱tꞌa mꞌe̱tꞌo ar tsi Hmu Hesukristo, mꞌe̱fa nga te̱ñhu̱ nꞌehe. Njapꞌu̱ bi tꞌetsꞌi ngu ar döngamöjö hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, ngu ar nsu bi me̱ꞌsa ar Melkisedek.

7

Ar ꞌbe̱fi ngu ar döngamöjö bi me̱ꞌsa ar Melkisedek

1 Nunar Melkisedek mar ndö har ha̱i Salem, ne már möjö Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi. Bi bo̱ni ma ba thö ar Abra mi pengi xki ma ba hwata ya ndö, ne bi jöpi.

2 Ne ar Abra bi umba ár ꞌre̱tꞌa xe̱ni gatho nöꞌö mi hö. Nunar thuhu Melkisedek po̱ni da ꞌñenö, ar ndö o̱tꞌa ar hoga tsꞌu̱tꞌwi. Ne már ndö har ha̱i Salem, ne da ꞌñenö, ar ndö unga ar hogamꞌu̱i.

3 Hindi pöthwu̱ ár dada, ár nönö, yá pale. Hindi pöhu̱ hanja bi mꞌu̱i, hanja bi du, njangu ár Tꞌu̱ Jö, gehnu̱ ar möjö hiñhamꞌu̱ da göxa ár nsu.

4 Beñhu̱ ꞌmu̱ tengu mar döta ár nsu mi pe̱ꞌsa nunar Melkisedeknu̱. Ngetho nuna ma palehu̱ ar Abra, himbi kꞌontꞌi nda umba ár ꞌre̱tꞌa xe̱ni nöꞌö xki hñömba ya ndö bi döꞌö.

5 Majöni nuya xi ꞌñe ha yá ꞌbe̱to ar Lebi, gehyu̱ hönga ar ꞌbe̱fi ngu ar möjö. Xi mꞌe̱pabi da hñönga ár ꞌre̱tꞌa xe̱ni ngu mönga ha ya ꞌbe̱pate, mödi jotꞌwa yá ku, ngetho nuyu̱ xpa po̱nga ha yá bötsi ar Abra nꞌehe.

6 Ha nunar Melkisedek togo hinxpa ꞌñe ha yá ꞌbe̱to ar Lebi, bi hñönga ár ꞌre̱tꞌa xe̱ni bi umba ar Abra, togo xki hñönga ar ñhötꞌi, ne bi jöpabi.

7 Ne di pöhu̱ xiñho nöꞌö togo töte ár nsu, go unga ar njöpiꞌö.

8 Nuya möjö togo hönga ar ꞌre̱tꞌa xe̱ni, gehyu̱ ya ñꞌo̱ho̱ the yá te, ha nunar Melkisedek mhö nunu̱ tetho, hinxi du.

9 Ma ga möñhu̱ núꞌmu̱ mi unga ár ꞌre̱tꞌa xe̱ni ar Abra, po̱ntho bi gutꞌa yá ꞌbe̱to ar Lebi nꞌehe, ha nupya jotꞌa nuꞌu̱ xpa ehnu̱.

10 Ngetho ar Lebi hinxki mꞌu̱tho. Mꞌe̱fa ba e ha yá ꞌbe̱to ar Abra togo xki ma ba tsu̱ ar Melkisedek.

11 Nuꞌmu̱ da tꞌaxka yá te ya jöꞌi ha yá ꞌbe̱fi ya möjö yá ꞌbe̱to ar Lebi, ne ha ya ꞌbe̱pate bi tꞌunga nuyá pa ya möjöyu̱, yoꞌö ba pe̱hna Jö manꞌar möjö di pe̱ꞌspa ár nsu ar Melkisedek, ne himi pe̱ꞌspa ár nsu ar Aron.

12 Ha nuꞌmu̱ da ꞌba̱ta ar möjö, mahyoni da ꞌba̱ta ya ꞌbe̱pate nꞌehe.

13 Ne nöꞌö togo mhö, nꞌañꞌo yá pale, nuyá mëni hinto bi mpe̱ har nijö.

14 Gatho pödi, nuna ma tsi Hmuhu̱ ba e ha yá ꞌbe̱to ar Huda, ha nunar Moise hinte bi no̱ni ha nda nmöjöyu̱.

15 Ne xa nhekitho, nuꞌmu̱ da nanga manꞌar möjö nꞌañꞌo di pe̱ꞌspa ár nsu ar Melkisedek, hinxpa e ha yá ꞌbe̱to ar Aron.

16 Hinxki tꞌetsꞌi ngu enga har ꞌbe̱pate no̱nga ar jöꞌi da zokwa yá ꞌbe̱to. Ha nupya xi hñönga togo pe̱ꞌsa ar te hinda ma da götsꞌi.

17 Xi nda̱majöni nho̱ñꞌö habu̱ enö:

Nuꞌge gar möjö hiñhamꞌu̱ da the ri tsꞌe̱di,

gi pe̱ꞌspa ár nsu ar Melkisedek.

18 Xi thöka nunar ꞌbe̱tꞌo ꞌbe̱pate ꞌmu̱, himi pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di, ne himbi tsa̱ bi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö mi mahyoni nda ꞌyo̱tꞌe.

19 Ya ꞌbe̱pate hinto bi umba nꞌar hogamꞌu̱i, ha nu mi tꞌunga nꞌar ꞌraꞌyo ndo̱ꞌmi xa töte ár ñho, fa̱xkagihu̱ ga kwathu̱ ga hoñhu̱ Jö.

20 Ne Jö bi ꞌñetꞌase̱ made ár thuhu bi no̱ñꞌö.

21 Ngetho majöni nu maꞌra ya möjö bi tꞌetsꞌi ne hinto bi tꞌetꞌa made. Ha nunu̱ hö, bi ꞌñetꞌa made nu togo bi ꞌñetsꞌi, bi ꞌñembabi:

Bi ꞌñetꞌa made ár thuhu ar tsi Dada, ne hinda ma da pa̱ta ár ne.

Bi ꞌñenö:

Nuꞌge gar möjö gi pe̱ꞌspa ár nsu ar Melkisedek,

hiñhamꞌu̱ da göxa ri tsꞌe̱di.

22 Ar tsi Hmu Hesu ꞌba̱ made, japi da tho nunar nkohinu̱ xa töte ár ñho.

23 Numaꞌra ya möjö bi nja nze̱ye̱, ngetho nda du ne himi tsa̱ nda mpe̱ nze̱ye̱ ya pa.

24 Ha nunu̱ hiñhamꞌu̱ da göxa ár te, jange pe̱ꞌsa ar ꞌbe̱fi möjö hiñhamꞌu̱ da thege.

25 Jange hyaxꞌmu̱ tsa̱ da po̱ho̱ nuꞌu̱ ñꞌemu̱ibiꞌö ne da e da watꞌi da hyonga Jö, ne hingi tsa̱ya̱ a̱pa Jö da ma̱xꞌu̱.

26 Ngetho nunar döngamöjönu̱, gehnu̱ ndi hoñhu̱: Ár mꞌu̱i xintꞌaxi, hingi pödi da ꞌyo̱tꞌa ar tsꞌoki, hinxi ja̱xtꞌa ár mꞌu̱i, hingi nthöskwi ya ꞌyo̱tꞌatsꞌoki, ne bi tsꞌixa mhetsꞌi ba ꞌbu̱hwi Jö.

27 Nuꞌmú̱, hinge mahyoni hyaxꞌmu̱ da unga nꞌár mꞌo̱ñho̱ ne da mpumbabi yá tsꞌokise̱, ne mꞌe̱fa da unga nuyá me̱ti ya jöꞌi, ngu o̱tꞌa nu maꞌra ya döngamöjö. Ngetho nunu̱, bi unse̱ ár te nꞌagitho, ne hiñhamꞌu̱ da unga manꞌagi.

28 Ngetho ya ꞌbe̱pate exa ngu ya döngamöjö ya jöꞌi hiñꞌotho yá tsꞌe̱di. Ha núꞌmu̱ mi tho ya ꞌbe̱pate, bi ꞌñetꞌase̱ made ár thuhu Jö, nda ꞌñexa ár Tꞌu̱ xa ja ár tsꞌe̱di, hiñhamꞌu̱ da the ár nsu.

8

Nóꞌö ꞌba̱ made e̱nga ar ꞌraꞌyo nkohi

1 Gatho nuna xta möñhu̱, ho̱nse̱nu̱ di ne da zo ri mfenihu̱: Di pe̱ꞌsu̱ nunar döngamöjönu̱, togo bi hñuxnu̱ hár ñꞌe̱i ár thuxandö Jö mhetsꞌi.

2 Bi mpe̱ habu̱ majöni ar dönganijö xi hyokase̱ Jö, hinge ar meximha̱i.

3 Ngetho gatho ya döngamöjö, xi thutsꞌi da mo̱xa ya mꞌo̱ñho̱ ne ya ñhötꞌi. Jange nunu̱ nꞌehe mahyoni di pe̱ꞌsa te da mo̱ꞌspa Jö.

4 Nuꞌmu̱ di ꞌbu̱hmöwa har ximha̱i, hindar nmöjöhmöꞌö, ngetho jawa ya möjö po̱xa ya mꞌo̱ñho̱ ngu mönga yá ꞌbe̱pate ar Moise.

5 Nuꞌu̱ pe̱pa nöꞌö di hñötsꞌi ne ar xuditho nu te janu̱ mhetsꞌi. Ngu bi tꞌuta ar Moise núꞌmu̱ ma nda hyokwa ár ngu Jö, ne bi tꞌembabi: Hyanda xiñho gi hyoka ngu xi tꞌutꞌaꞌi har tꞌo̱ho̱.

6 Ha nupya nunar döngamöjönu̱ di te̱ñhu̱, xa döta ár ꞌbe̱fi, ngetho ꞌba̱ made e̱nga nunar ꞌraꞌyo nkohi. Gehnu̱ xi tꞌunga mahye̱giwi maꞌra ya ñhötꞌi xa töte yá ñho.

7 Ngetho nuꞌmu̱ nunar ꞌbe̱tꞌo nkohi di pe̱ꞌshmö ár tsꞌe̱di, hinge mi mahyoni nda tꞌumhö manꞌa ꞌmu̱.

8 Gese̱ Jö himbi numañho ár ꞌbe̱fi ya me Israel, jange bi zu̱i bi ꞌñembabiꞌu̱:

Ar tsi Hmu enö: Ma da zo̱ ya pa

ga nkoꞌbe ya me Israel ne ya me Huda manꞌar ꞌraꞌyo nkohi.

9 Hinge ngu nunar nkohi da nkoꞌbe yá pale,

núꞌmu̱ nda mipa yá ꞌye̱ da ju̱ka har ha̱i Ehipto.

Ngetho nuꞌu̱ himbi umbyá mu̱i bi ꞌyo̱tꞌa nöꞌö da nkoꞌbe,

ne nuga da he̱kaꞌu̱, enga njapꞌu̱ ar tsi Hmu.

10 Nu xta tho nuya paꞌu̱, gehnu̱ ar nkohi ma ga nkoꞌbe ya me Israel, enga ar tsi Hmu:

Ma ga otꞌwa ma ꞌbe̱pate ha yá mfeniꞌu̱,

ne ma ga kötꞌwa ha yá mu̱i.

Ma ga ꞌbu̱i ngu ár Jögi,

ne ma ga nugaꞌu̱ ngu ma bötsi.

11 Hinto ma da uta ár ñꞌohu̱,

hinto ma da uta ár ku, di embabi:

Pödi togo ar tsi Hmu.

Ngetho gatho ma da bökagi,

di ndu̱ nöꞌö tsi tꞌu̱lo, ne di göxa nöꞌö döta.

12 Ma ga pumbabi yá tsꞌoki,

hinga ma ga pengi ga bemba nöꞌö hingi njapꞌu̱ bi ꞌyo̱tꞌu̱.

13 Nuꞌmu̱ enö nꞌar ꞌraꞌyo nkohi, xi gönga nöꞌö manꞌa ꞌmu̱. Ha nöꞌö enö bi göngi ne bi thege, txꞌu̱tho ꞌbe̱di da mꞌe̱di.

9

Ar nijö habu̱ mi ndönga Jö nuwa har ximha̱i, ne nöꞌö bi japꞌu̱ mhetsꞌi

1 Ha nunar ꞌbe̱tꞌo nkohi, Jö xki xipabi ya jöꞌi hanja nda ndömbabi har nijö mi ꞌbu̱kwa har ximha̱i.

2 Ne nunar nijö mi njanu̱: Har ñu̱tꞌi habu̱ mi tꞌembabi Mar Nsunda, ka mi ꞌbu̱hnu̱ ar mfoxꞌyo, ar mexa ne ya thuhme mi tꞌeꞌspabi Jö.

3 Ne mo̱te ár ñoho ar döta dutu, mi juta nöꞌö manꞌár xe̱ni ar nijö mar thuhu Xa Ar Nsunda.

4 Ka mi ꞌbu̱hnu̱ nꞌar ntꞌutsꞌi xki thoka ar kꞌaxtꞌabo̱jö, ne ar kꞌaxtꞌa ꞌbezankohi habu̱ ꞌbe̱ꞌsa nꞌar kꞌaxtꞌatꞌe̱ni, mi kö ar ñhuni ba e mhetsꞌi, ár tꞌo ar Aron bi ꞌrogi, ne ya nxindo nkohi.

5 Ne mañö ar ꞌbezankohi, ka xki thuxnu̱ ya döꞌe̱nxe̱ mi ñꞌu ár nsunda Jö, mi koꞌma ar kꞌaxtꞌaxithe̱, habu̱ mi nhöxa ar ji mi punga ya tsꞌoki. Nuyu̱ hinga ma ga otꞌahu̱ xiñho ar ꞌñupya.

6 Nu xki wadi xki thoka gatho, nu hár ñu̱tꞌitho ar nijö, hyaxꞌmu̱ mi ku̱tꞌa ya möjö mi o̱tꞌa yá ꞌbe̱fi mi ndöngajö.

7 Nu hár ñoxe̱ni ar nijö, ho̱nse̱ ar döngamöjö mi ku̱tꞌi ne nꞌagitho ar je̱ye̱. Himi tsa̱ nda yu̱tꞌi nuꞌmu̱ hinte mi hömpa ár ji ya me̱ti nda unga ngu ar mꞌo̱ñho̱. Njapꞌu̱ nda mpumbabi mꞌe̱tꞌo yá tsꞌokiꞌö, ne mꞌe̱fa yá tsꞌoki gatho nu maꞌra.

8 Ne ár Hñö Jö utkagihu̱ njapꞌu̱, hinxki tꞌunda ar se̱ki to gatho nda yu̱tꞌa habu̱ tꞌembabi Xa Ar Nsunda, núꞌmu̱ hár ñu̱tꞌi ar nijö hinxki ꞌbe̱ta ár nsu.

9 Nunu̱ ngu ár xuditho nöꞌö di thohu̱pya. Nuya mꞌo̱ñho̱ ne ya ñhötꞌi mi mꞌo̱ꞌspa Jö mamꞌe̱tꞌo, hinto bi hyokwa yá mꞌu̱i nuꞌu̱ mi o̱tꞌa njapꞌu̱.

10 Nuꞌmu̱ nuya ꞌbe̱tꞌo mhö xki mꞌe̱pabi, ho̱nse̱ nda mo̱xa ya ñhuni, te nda tsꞌi, ne ya nsu̱ki mpe̱ hár ndoꞌyo ya jöꞌi, mi tho̱ꞌmi nda zo̱nga ar pa nda mponga xo̱ge.

11 Ha nupya xi zo̱kwa ar tsi Hmu Hesukristo, ár döngamöjö nuya ñho ba epꞌu̱. Bi yu̱tꞌa har dönga nijö töta ár nsu, hinxi hyoka nꞌar jöꞌi, himbi thoka mahye̱giwi ar ximha̱i.

12 Ne bi yu̱tꞌa nꞌagitho har xe̱ni Xa Ar Nsunda, ne hiñhamꞌu̱ da yu̱tꞌa manꞌagi. Himbi hñöꞌspa ár ji ya tꞌöxi wa yá ji ya boi, nunár jise̱ bi gutꞌa nꞌagitho ya tha̱i ndi tuhu̱.

13 Ngetho nuꞌmu̱ nda nhöꞌspa ar jöꞌi yá ji ya tꞌöxi, yá ji ya boi ne ár ꞌbospi ya kero, ne nda nsu̱ki nda ntꞌaxka ár te,

14 tema hinda tsa̱ da ꞌyo̱tꞌa ár ji ar tsi Hmu Hesukristo, bi da̱twa Jö hinte xki ja̱xtꞌi. Bi ma̱xa ár Hñö Jö ꞌbu̱ gatho ya pa, bi unga ár te. Ha nunár jinu̱ da xu̱kꞌa ri mfenihu̱, gi hye̱hu̱pꞌu̱ nuya ꞌbe̱fi hinte unga ar te, ne gi pe̱fu̱ Jö togo hö ar te.

15 Jange bi ꞌñu ar ꞌraꞌyo nkohi. Ne núꞌmu̱ mi unga ár te, bi mpumbabi yá tsꞌoki xki ꞌyo̱tꞌa mamꞌe̱tꞌo nuꞌu̱ mi ꞌbu̱ har ꞌbe̱tꞌo nkohi. Ne njapꞌu̱ nuya xki thahni bi tꞌumba ya ñho xki ñhötꞌi hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

16 Ngetho habu̱ ja nꞌar he̱ꞌmi nkohi, mahyoni mꞌe̱tꞌo da du togo tso yá ñho.

17 Nunar nkohinu̱ da ndu̱i da me̱ꞌsa ár tsꞌe̱di xta du nöꞌö togo tso yá ñho. Ngetho nuꞌmu̱ tetho, hinto tsa̱ da hñöni.

18 Nu har ꞌbe̱tꞌo nkohi nꞌehe, hinge nda tsa̱ nda me̱ꞌsa ár tsꞌe̱di nuꞌmu̱ hinge nda nhöꞌma ar ji.

19 Ngetho ar Moise nu mi wadi bi xipa ya jöꞌi xo̱ge ya ꞌbe̱pate, bi gu̱mpa ár ji ya boi ne ár ji ya tꞌöxi, bi thönsa ar dehe. Ne bi gu̱ ar the̱ngaxiꞌyo ne ya do̱ni, bi nöxa ha ya tꞌofo mi huxa ya ꞌbe̱pate, ne bi nöxa gatho ya jöꞌi nꞌehe.

20 Ne bi ꞌñenö: Gehnu̱ ar ji umba ár tsꞌe̱di ar nkohi xi ꞌbe̱pꞌahu̱ Jö gi ꞌyo̱thu̱.

21 Hinge ho̱nse̱yu̱, bi nöxya ji ar nijö nꞌehe, ne gatho ya ntꞌe̱ni mpe̱ hár ꞌbe̱fi Jö.

22 Ha ya ꞌbe̱pate, txꞌu̱tho ꞌbe̱di da japa da tꞌaxka xo̱ge har ji nhöꞌmi, ne nuꞌmu̱ hinda nhöꞌma ar ji, hiñꞌotho ár mpumbate ya tsꞌoki.

Ár ndöte ar tsi Hmu Hesukristo höka ya tsꞌoki

23 Njapꞌu̱ ꞌmu̱ nuya te jawa har ximha̱i, ñhe̱hwi nuya te janu̱ mhetsꞌi, mi mahyoni nda nsu̱ka ha yá ji ya me̱ti. Ha nuꞌu̱ gese̱ bi ja mhetsꞌi, mahyoni manꞌar mꞌo̱ñho̱ di töte ár ñho.

24 Ngetho ar tsi Hmu Hesukristo himbi yu̱tꞌa ha nꞌar nijö xi hyoka ar meximha̱i, ñhe̱hwi nöꞌö majöni bi ꞌbu̱ mhetsꞌi. Gese̱ꞌö bi yu̱tnu̱ har nijö mhetsꞌi nda po̱kagihu̱ hár nthandi Jö.

25 Ne hinge xa ku̱tꞌa ngu nu maꞌra ya döngamöjö, ta̱tꞌa je̱ye̱ mi ku̱tꞌa har xe̱ni Xa Ar Nsunda nda mo̱xa ar ji hingo már me̱tise̱.

26 Nuꞌmu̱ di njapꞌu̱, hangu ya mpengi xi dumhö nuꞌmu̱ ga pehu̱ hár ndu̱itho ar ximha̱i. Ne ha ya ngöxapayu̱, bi ñꞌudi bi unse̱ ár te nꞌagitho, ne hinda mengi da ꞌyo̱tꞌa manꞌagi, ne njapꞌu̱ bi hñöka ar tsꞌoki.

27 Ne ngu xi thuꞌspabi ya jöꞌi, ho̱nse̱ nꞌagi da duyu̱, ne da thöꞌspa majöni,

28 njapꞌu̱ ar tsi Hmu Hesukristo nꞌehe, nꞌagitho bi unga ár te, ne njapꞌu̱ bi hñöꞌspa yá tsꞌoki nze̱ye̱. Ne ma da ñꞌudi ár yoꞌgi manꞌagi, da po̱ho̱ gatho nuꞌu̱ ndo̱ꞌmi, hinte di benga ar tsꞌoki.

10

1 Nuya ꞌbe̱pate bi tꞌunga mahamꞌu̱, ho̱nse̱ ngu ár xudi nuya döta ñho ma nda tꞌaju̱ mꞌe̱fa, hinge mi gehyu̱. Nuya mꞌo̱ñho̱ ta̱tꞌa je̱ye̱ mi o̱tꞌa nuꞌu̱ mi e nda hyonga Jö, hinto bi tsa̱ bi hyokwa ár mꞌu̱i.

2 Ngetho nuꞌmu̱ xi hñökwahmö yá tsꞌokiyu̱, hinte di tsa̱ꞌu̱ ha yá mu̱i, ne xi hye̱hmö da ꞌyo̱tꞌa nuya mꞌo̱ñho̱yu̱.

3 Ha nuya mꞌo̱ñho̱yu̱, ho̱nse̱ mi japi da benga yá tsꞌoki ta̱tꞌa je̱ye̱.

4 Ngetho nuyá ji ya boi ne yá ji ya tꞌöxi hingi tsa̱ da hñöka ya tsꞌoki.

5 Jange nu mi yu̱tꞌa har ximha̱i ar tsi Hmu Hesukristo, bi ꞌñenö:

Ya mꞌo̱ñho̱ ne ya ñhötꞌi hinga ne,

ha ga ꞌrakawa nꞌar ndoꞌyo har ximha̱i.

6 Nuya mꞌo̱ñho̱ tsꞌötꞌi ne nuya ñhötꞌi thöñꞌaꞌi gi pungya tsꞌoki, hinga numañho.

7 Jange da enga:

Ma Jöꞌi, di ꞌbu̱kwa xta e ga o̱tꞌa nöꞌö gi nege,

ngu xi ntꞌotꞌa ha ya tꞌofo habu̱ no̱ngagi.

8 Ngu enga mꞌe̱tꞌo: Ya mꞌo̱ñho̱ ne ya ñhötꞌi tꞌaꞌi gi pungya tsꞌoki, hinga ne, ne hinga numañho. (Gathoyu̱ ꞌbo̱tsꞌe ngu mönga ha ya ꞌbe̱pate.)

9 Mꞌe̱fa bi ꞌñenö: Ma Jöꞌi, di ꞌbu̱kwa xta e ga o̱tꞌa nöꞌö gi nege. Njapꞌu̱ bi ꞌñenö, bi göxa nöꞌö mꞌe̱tꞌo, ne bi thuxa manꞌa ꞌraꞌyo.

10 Xi tꞌaxkagihu̱, ngetho ar tsi Hmu Hesukristo bi ꞌyo̱ta Jö, bi unga ár te ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱ nꞌagitho, ne hinda ma da tho ár tsꞌe̱di.

11 Ha nuya möjö hyaxꞌmu̱ pe̱pa Jö, ne unga getꞌö ar mꞌo̱ñho̱ hiñhamꞌu̱ da hñöka ya tsꞌoki.

12 Ha nunar tsi Hmu Hesukristo, mi wadi bi unga nꞌadar mꞌo̱ñho̱ bi gutꞌwa yá tsꞌoki ya meximha̱i, bi hñuxa hár ñꞌe̱i Jö.

13 Bi ndu̱ nuya paꞌu̱ di njawa, ho̱nse̱ to̱ꞌmi da tsꞌimpa gatho yá ñꞌu̱ni da tsꞌe̱mꞌa ha yá wa.

14 Ngetho nuna nꞌadar mꞌo̱ñho̱nu̱, bi umba nꞌar hoga te hinda thege nuꞌu̱ xi tꞌaxkꞌö.

15 Ár Hñö Jö mahye̱gi da̱majöni núꞌmu̱ bi ꞌñenga mꞌe̱tꞌo:

16 Nu xta tho nuya payu̱, gehnu̱ ar nkohi ma ga nkoꞌbe, enga ar tsi Hmu:

Ma ga kötꞌwa ma ꞌbe̱pate ha yá mu̱i,

ne ga otꞌwa ha yá mfeni.

17 Ne bi ꞌñenga mꞌe̱fa:

Hiñhamꞌu̱ ma ga benga yá tsꞌoki, ne ga puhni ma ya me̱ꞌsku.

18 Nu habu̱ xi mpumbabiyu̱, hiñꞌotho maꞌra ya mꞌo̱ñho̱ da dukwa yá tsꞌoki.

Ma ga umba ma mu̱ihu̱ ga hoñhu̱ Jö

19 Jange tsi kuhu̱, di pe̱ꞌsu̱pya ar se̱ki ga ku̱thu̱ har xe̱ni Xa Ar Nsunda, gehnu̱ bi gutꞌa núꞌmu̱ mi nöꞌma ár ji ar tsi Hmu Hesukristo.

20 Ga nehu̱ ar ꞌraꞌyo ꞌñu tsixju̱ har te, bi xogagihu̱ madeda ar döta xu̱ni dutu bi xoki, gehnu̱ ár ndoꞌyo.

21 Ne di ꞌñehu̱ hár nijö Jö nꞌar döta döngamöjö xa pe̱ꞌsa ár nsu.

22 Ma ga kwathu̱ habu̱ ꞌbu̱ Jö, hinte di tsu̱ka ma mfenihu̱, ne di tse̱ ma jamfihu̱. Ngetho xi nxu̱gagihu̱ ma mu̱ihu̱ xi thögagihu̱ ya tsꞌomfeni, ne xi nsu̱ga ma ndoꞌyohu̱ har tꞌaxdehe.

23 Hinge te gatho ga benthu̱. Ma ga umba ma mu̱ihu̱ ga ñꞌuhu̱ nunar ndo̱ꞌminu̱ di pe̱ꞌsu̱, ngetho nu togo bi ñötkagihu̱ hingi kate.

24 Ne nꞌa ngu nꞌa ga beñhu̱ ma ñꞌohu̱, ga nkahu̱ ga pe̱ꞌsu̱ ar mhöte, ne ga pe̱hu̱ ya hoga ꞌbe̱fi.

25 Yo ma ga he̱hu̱ ga kwathu̱ ha ya mhuntsꞌi ngu xi nzönga ꞌra. Nöꞌö ga o̱thu̱, ga humfu̱ ár mu̱i nꞌa ngu nꞌa ma kuhu̱, ngetho di pöhu̱ ꞌba̱pꞌu̱tho ar pa da penga ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

Nuꞌu̱ xa nese̱ da ntsꞌoki

26 Ngetho nuꞌu̱ xi bö nöꞌö majöni, ne di nese̱ da ꞌyo̱tꞌa ya tsꞌoki, hinda ma da tꞌo̱tꞌa manꞌar mꞌo̱ñho̱ da thökwa yá tsꞌokiyu̱.

27 Ho̱nse̱ to̱ꞌma nunar pa xa ñꞌu̱tho da thöꞌspa majöni, ne ar tsibi nthu̱ni da dutꞌa gatho nuꞌu̱ hingi ne da ꞌyo̱ta Jö.

28 Nuꞌu̱ togo tsꞌokwa yá ꞌbe̱pate ar Moise, nuꞌmu̱ yoho wa hñu ya jöꞌi da da̱majöni hö bi ꞌyo̱tꞌe, hinda kꞌontꞌi da tho.

29 Tengu ár dötahmö ar mfe̱i gi beñhu̱ to̱ꞌma nöꞌö togo hinda numansubi ár Tꞌu̱ Jö, ne da ꞌñenö, hingi ho ár ji nuna bi japabi bi tꞌaxki, ne da nto̱xkwi ár Hñö Jö xi nhwëgagihu̱.

30 Di pöhu̱ togo bi ꞌñenö: Go di koꞌspaga yá ñöni, go ga umga yá njutꞌi, enga njapꞌu̱ ar tsi Hmu. Ne manꞌagi enö: Ar tsi Dada ma da hñöꞌspa majöni yá bötsi.

31 Ñꞌu̱tho da zo nꞌa ha yá ꞌye̱ Jö togo te.

32 Beñhu̱ nuya pa xi thogi, núꞌmu̱ ja ngi jwahu̱ bi ꞌraꞌahu̱ ár hyatsꞌi ar tsi Hmu, xa ga tse̱ta ri mu̱ihu̱ ga thohu̱ ya thogi.

33 Mödi ngi thohu̱ ya thogi ne ya ntꞌu̱tsa, ga tse̱thu̱ ya jöꞌi mi theñꞌahu̱, ne njapꞌu̱ ga thohwihu̱ mahye̱gi nuꞌu̱ maꞌra mi tho ya thogi nꞌehe.

34 Ngetho ga hwëju̱ nuꞌu̱ mi ku̱ har fa̱di. Ha nuya ri ñhohu̱ bi thömpꞌahu̱, ga njohya ga tse̱thu̱, gi to̱ꞌmhu̱ gi hñöñhu̱ ya ñho xa nza̱tho ne hinda thege, bi to̱pꞌahu̱nu̱ mhetsꞌi.

35 Jange yo ma gi hye̱hu̱ gi ndöꞌmhu̱, ngetho bi to̱pꞌahu̱ nꞌar döta nthöhö.

36 Ngetho mahyoni gi tse̱thu̱ ya thogi, ne xki jwahu̱ gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö ne Jö, gi hñöñhu̱ nöꞌö xi ñötꞌahu̱.

37 Enga har Tꞌofo:

Ga to̱ꞌmhu̱ da tho manꞌa tsi tu̱i,

ne ngutꞌa ma da zo̱ nöꞌö da ehe.

38 Ha nöꞌö togo ꞌbu̱ xiñho ha ma nthandi, ma da mꞌu̱i di ñꞌemu̱igi,

ha nuꞌmu̱ da mengi, hinga numañho.

39 Mödi nuju̱ hinga gekagihu̱ nuꞌu̱ di penju̱ ga mꞌe̱hu̱. Nuju̱ di pe̱ꞌsu̱ ar ñꞌemu̱i, ne hinda mꞌe̱ ma pahu̱.

11

Ar ñꞌemu̱i

1 Ar ñꞌemu̱i gehnu̱ ga pöhu̱ xiñho ma ga höñhu̱ nöꞌö di to̱ꞌmhu̱, ne di ñꞌemu̱ihu̱ ga höñhu̱ nöꞌö hindi handathohu̱.

2 Nunar ñꞌemu̱inu̱ bi ma̱xa ma palehu̱ mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo nda numañho Jö.

3 Nunar ñꞌemu̱inu̱ fa̱xkagihu̱ ga pöhu̱ ho̱nse̱ bi mönga Jö, ne bi ho xo̱ge nöꞌö di hanthu̱pya. Gathonu̱ ba e habu̱ himi nhekitho ꞌmu̱.

4 Nunar ñꞌemu̱inu̱ bi ma̱xa ar Abel bi unga nꞌar mꞌo̱ñho̱ mi töpa ár ñho nöꞌö bi unga ár jödö Kain. Jange Jö bi da̱majöni mar hogajöꞌi, ngetho bi hñömba ár mꞌo̱ñho̱. Ne mi tho ya pa, mödi xi du, nho̱mbatho ár ñꞌemu̱i.

5 Nunar ñꞌemu̱inu̱ bi ma̱xa ar Enok bi tsꞌitsꞌi hinge nda nu ar ndöte. Ne himbi thini, ngetho bi zixa Jö. Númꞌu̱ hinxki tsꞌixtho, Jö bi damajöni mi numañho.

6 Ha nuꞌu̱ hinte pe̱ꞌsa ar ñꞌemu̱i, Jö hingi tsa̱ da numañho, ngetho nöꞌö togo ne da hyoni, mꞌe̱tꞌo mahyoni da ñꞌemu̱i di ꞌbu̱i, ne go ma da umba ár nthöhö togo honi.

7 Nunar ñꞌemu̱inu̱ bi ma̱xa ar Noe bi hyoka ar motsa habu̱ bi kꞌontꞌö ne gatho yá mëni, núꞌmu̱ mi xipa Jö nöꞌö ma nda thogi, mödi himi handatho. Nunar jamfinu̱ bi japi bi nheki yá tsꞌoki ya meximha̱i, ha nöꞌö bi tꞌembabi mi ꞌbu̱i xiñho hár nthandi Jö.

8 Nunar ñꞌemu̱inu̱ bi ma̱xa ar Abra nu mi tsꞌohni, ba po̱nga hár hnini ndi ma ha nꞌar ha̱i nda tꞌumbabi. Bi ꞌyo̱ta Jö mödi himi pödi habu̱ ndi ma.

9 Ar ñꞌemu̱i bi ma̱tsꞌi bi mꞌu̱ ngu nꞌar nzo̱ho̱ har ha̱i xki ñhötꞌwabi, nuyu̱ ma yá ha̱i maꞌra. Mi ꞌbu̱ta ha ya ngudutu. Bi njapꞌu̱ ar Isa ne ar Hakob, nuꞌu̱ togo bi hñönga ar ñhötꞌi nꞌehe.

10 Ngetho mi to̱ꞌma ar hnini xi tꞌei xiñho, gese̱ Jö togo xi beni hanja da thoki.

11 Nunar ñꞌemu̱inu̱ bi ma̱xa ar Sara togo himi tsa̱ nda ñꞌo̱nte. Bi hñönga ar tsꞌe̱di nda nda̱thi, ne bi mꞌu̱ ár bötsi, mödi xki tho ya je̱ye̱ ñꞌo̱nte nꞌar ꞌbe̱hñö. Ha bi ñꞌemu̱i mi tsa̱ nda ꞌyo̱tꞌa togo bi ñötꞌwabi.

12 Bi njapꞌu̱ nꞌehe ar Abra. Po̱ntho xki du, bi me̱ꞌsa ngu ár nze̱ye̱ ya tso̱ nuyá ꞌbe̱to bi dini, ne ngu ar ꞌbomu ja har ñönthe hingi tsa̱ da ꞌbede.

13 Bi du mi ñꞌemu̱i gathoꞌu̱, mödi himbi hñönga ar ñhötꞌi. Bi hyantꞌu̱ yapꞌu̱tho ne mi ñꞌemu̱i, mi ze̱ngwatho ne mi da̱majöniꞌu̱ ma ya nzo̱ho̱ ne thota nuwa har ximha̱i.

14 Ngetho nuꞌu̱ mönga njapꞌu̱, nheki xiñho honga nꞌar ha̱i habu̱ da mꞌu̱i.

15 Nuꞌmu̱ di bemhö nda penga habu̱ ba po̱ñꞌu̱, mi tsa̱ nda mengi.

16 Ha nuyu̱ mi hoñꞌu̱ manꞌa, mi töte ár nsu bi ꞌbu̱ mhetsꞌi. Jange Jö hingi ntsa̱ da ꞌñembabi ár Dadaꞌu̱, ne xpa hokwa nꞌar hnininu̱.

17 Nunar ñꞌemu̱inu̱ bi ma̱xa ar Abra núꞌmu̱ mi tsa̱ta Jö. Dama bi netho bi da̱twa ar Isa nöꞌö nꞌase̱ ár tꞌu̱ mi ñꞌehe, mödi xki hñönga ya ñhötꞌi,

18 nu xki wadi xki tꞌembabi: Nuya ri ꞌbe̱to xta ñötꞌaꞌi, ma da bo̱nga ha yá bötsi ar Isa.

19 Mi ñꞌemu̱i pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di Jö da gu̱xa nuꞌu̱ xi du, ngetho po̱ntho bi du ne bi mengi bi nte manꞌagi, ne bi mengi bi zitsꞌi.

20 Nunar ñꞌemu̱inu̱ bi ma̱xa ar Isa bi xipa ar Hakob ne ar Esau nöꞌö ma nda hwëkwa Jö mꞌe̱fa.

21 Nunar ñꞌemu̱inu̱ bi ma̱xa ar Hakob núꞌmu̱ mi da̱tꞌi nda du, bi xipa nöꞌö ma nda hwëkwa Jö yá bötsi ar Huse, ne bi ndönga Jö mi njwaxa hár ndo̱ho̱.

22 Nunar ñꞌemu̱inu̱ bi ma̱xa ar Huse núꞌmu̱ mi ꞌba̱pꞌu̱tho ár ndöte, bi ꞌñenö ma nda bo̱nga Ehipto nuya me Israel, ne bi ꞌbe̱pabiꞌu̱ nda gu̱kwa yá ndoꞌyo.

23 Nunar ñꞌemu̱inu̱ bi ma̱xa yá dada ar Moise, bi ꞌñö hñu nzönö, ngetho bi hyantꞌu̱ mar nza̱tho bötsi, ne himbi zuꞌu̱ nöꞌö xki mönga ar ndö.

24 Nunar ñꞌemu̱inu̱ bi ma̱xa ar Moise núꞌmu̱ mi ndöta, himbi ne bi tꞌembabi már tꞌu̱ ár tꞌinxu ar ndö me Ehipto.

25 Bi hwahna nda mfe̱i mahye̱giwi ár hnini Jö, himbi ne bi njohya ꞌra ya tsi pa ha yá ñho ar tsꞌoki.

26 Bi hyandi ngu nꞌar döta mꞌe̱tsꞌi yá ntꞌu̱tsa ar tsi Hmu Hesukristo, ne himbi nepa yá mꞌetsꞌi ya me Ehipto, ngetho xki hñuxa ár da̱ har nthöhö unga Jö.

27 Ar ñꞌemu̱i bi ma̱tsꞌi ba tsopꞌu̱ Ehipto, himbi zupa ár kwe̱ ar ndö, ngetho bi ze̱twa ár jamfi Jö togo hingi nheki.

28 Bi ma̱tsꞌi nꞌehe nda du̱ꞌma ar baxjwa ne ar nhöxa ji núꞌmu̱ nda thohnu̱ togo mi ho ya ꞌbe̱tꞌo bötsi, hinte nda japabiꞌu̱.

29 Ar ñꞌemu̱i bi ma̱tsꞌi bi thotꞌu̱ har The̱nga Ñho̱nthe ngu ar ꞌyoñha̱i, ha nuya me Ehipto bi tsa̱ti nda thoꞌu̱ nꞌehe, ne bi jötꞌu̱ xo̱ge.

30 Ar ñꞌemu̱i bi mfa̱xte bi yo̱tꞌa ya jödo mi kotꞌa ar hnini Heriko, nu mi wadi bi nthetꞌa yoto mpa.

31 Nunar ñꞌemu̱inu̱ bi ma̱xa nunar tsꞌoꞌbe̱hñö már thuhu ar Rahab. Himbi duwi gatho nu maꞌra ya me̱ꞌsku, ngetho bi umba nꞌar hoga tsa̱ya̱ nuꞌu̱ togo bi ma ba thexa ar ha̱i xki ñhötꞌi.

32 Tema manꞌa ga xiꞌahu̱. Ngetho hinda zu̱kagi ga petꞌahu̱ gatho tema bi tho ar Gedeon, ar Barak, ar Sanson, ar Hefte, ar Dabi, njapꞌu̱ ar Samuel ne maꞌra yá mꞌe̱hni Jö.

33 Nunar ñꞌemu̱i bi ma̱tsꞌi bi dö maꞌra ya ndö, bi ꞌyo̱tꞌa ar hoga tsꞌu̱tꞌwi, bi zu̱ ya ñhötꞌi, ne bi gotꞌwa yá ne ya ꞌmuhu.

34 Bi ma̱tsꞌi bi kꞌontꞌa ha ya tsibi xa mi fagi, ne ha ya ndo̱jwai. Bi tꞌumba ar tsꞌe̱di ha yá ngwentꞌi ne ha ya tuhni, ne bi japi nda ꞌbe̱ ar ꞌñu yá ndogu maꞌra ya ha̱i.

35 ꞌRa ya ꞌbe̱hñö bi mengi bi hyanda yá mëni xki mengi xki nte manꞌagi. Maꞌra bi ñhe̱gi bi mfe̱i, himbi ne togo nda ñöni, ne nda mengi nda nte ha nꞌar mꞌu̱i töte ár nsu.

36 Maꞌra bi tho ya ntꞌu̱tsa ne ya mfe̱i. Hinge ho̱nse̱ꞌö, bi nthötꞌa ya bo̱jö ne bi jotꞌa ha ya fa̱di.

37 Bi tsꞌoxa ya nkꞌahni, bi nju̱ ya nthe̱gi bi theka made, bi tsꞌa̱ti. Maꞌra bi tho ndo̱jwaitho, himi ñꞌotho habu̱ nda mꞌu̱i, hagatho mi ꞌyotho, ho̱nse̱ mi hempa yá ximhni ya de̱ti, ya tꞌöxi, xa mi hyoya, xa mi tho ya dumu̱i, mi tho ya mfe̱i.

38 Ar ximha̱i hinge ndi ꞌñepabi nda mꞌu̱kwa. Mi ꞌyoꞌu̱ ha ya otꞌaha̱i, ha ya tꞌo̱ho̱, ha ya ñeke ne ya oki ja ha ya maꞌye.

39 Mödi bi numañho Jö yá jamfi, himbi hyantꞌu̱ nda tho gatho nöꞌö xki ñhötꞌwabi.

40 Ngetho Jö xki ꞌye̱gagihu̱ maꞌra ya döta njöpi, ne nuꞌu̱ mahye̱gi nguju̱ nda hñönga nunar ñhonu̱, ne hinge nda hñönse̱ꞌu̱ ya njöpi.

12

Hinga höju̱ ma da̱hu̱ xta huxu̱ har tsi Hmu Hesukristo

1 Ngetho xa xi gokathogihu̱ ra nze̱ye̱ togo xi da̱majöni mi pe̱ꞌsa ar ñꞌemu̱i, ma ga he̱hu̱ ꞌmu̱ gatho ma ꞌbe̱nihu̱, ne ya tsꞌoki hingi he̱gagihu̱ ga ꞌyohu̱. Ne ga nixtꞌihu̱ hinga tsa̱ya̱hu̱ ga tso̱ñhu̱ ár ñöni nunar ꞌñu di te̱ñhu̱.

2 Hinga höju̱ ma da̱hu̱ xta huxu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, togo bi du̱ꞌmi ne bi jwatka ma jamfihu̱. Himbi jamasu hangu ma nda tho ya ntꞌu̱tsa, mi handar johya ma nda ꞌñepa mꞌe̱fa, bi netho nda tsꞌu̱ta har pontꞌi, ne bi hñúxa hár ñꞌe̱i ár thuxandö Jö.

3 Beñhu̱ nöꞌö togo bi me̱ꞌspa ar tse̱ti ya tsꞌokte xa mi u̱tsa, ne njapꞌu̱ hinda wentꞌahu̱ hingi ne gi pe̱fu̱.

4 Nuꞌahu̱ hinxi zo̱ta ar pa gi uñhu̱ ri tehu̱ gi ntsa̱wihu̱ ar tsꞌoki.

5 Hage xka pumhnihu̱ ya mhö bi hñupꞌa ri mu̱ihu̱ ngu yá bötsiꞌihu̱ Jö, bi tꞌeñꞌahu̱ njawa:

Ma tsi bötsiꞌihu̱, yo gi tsamfu̱ ár nju̱tgu ꞌraꞌahu̱ ar tsi Hmu,

ne yo gi wenthu̱ nuꞌmu̱ tsu̱ꞌahu̱ꞌö.

6 Ngetho ar tsi Hmu umba ár mfu̱ki nuꞌu̱ togo mödi,

ne umba ár mfe̱i gatho nuꞌu̱ embabi yá bötsi.

7 Tse̱thu̱ ar mfu̱ki ꞌraꞌahu̱ Jö, ngetho hantꞌahu̱ ngu yá bötsi. Hinjoꞌo nꞌar bötsi togo ár dada hingi umba ár mfu̱ki.

8 Ha nuꞌmu̱ hingi ꞌraꞌahu̱ ar mfu̱ki ngu nu maꞌra, hingyá bötsiꞌihu̱ ꞌmu̱, go yá ho̱tꞌu̱ꞌihu̱.

9 Nupya ma ga beñhu̱ xta ꞌñehu̱wa ma dadahu̱ har ximha̱i, mi fe̱bgagihu̱ ne ndi möhu̱. Yoꞌö hinga o̱thu̱ ár Dada ma hñöhu̱, ne ga pe̱ꞌsu̱ ar te.

10 Majöni numa dadahu̱wa mi tsu̱kagihu̱ ꞌra ya tsi pa, ngu mi beñꞌu̱ mar ñho. Ha Jö fe̱bgagihu̱ homga ma ñhohu̱, ne ga pe̱ꞌsu̱ nꞌar te xintꞌaxi nguꞌö.

11 Majöni hiñꞌotho nꞌar mfe̱i ga johya ga höñhu̱, gatho tso̱tkagihu̱ ma mu̱ihu̱. Ha nuꞌmu̱ da zo ma mfenihu̱, mꞌe̱fa ga pe̱ꞌsu̱ nꞌar hogamu̱i, ne da tsa̱ ga o̱thu̱ nöꞌö xiñho.

Nuꞌu̱ togo he̱pꞌu̱ ár nhwëki Jö

12 Jange ju̱xu̱ ri ꞌye̱hu̱ xi da̱tho, ne nuya ri ñöhmuhu̱ xi nzatho.

13 Ne hyoju̱ nꞌar ꞌñu njöntho. Njapꞌu̱ nuna ri wahu̱ xi wengi hinda kꞌoxa ar ndoꞌyo, da mengi da zo xiñho manꞌagi.

14 Umba ri mu̱ihu̱ gi ꞌbu̱hwihu̱ nꞌar hogamꞌu̱i gatho nu maꞌra, ne gi pe̱ꞌsu̱ nꞌar mfeni xintꞌaxi. Ngetho nuꞌu̱ hinte pe̱tsꞌi, hinda ma da hyandwa ár hmi ar tsi Hmu.

15 Ntsuñhu̱, yo ma da bo̱mpꞌu̱ nꞌa da hye̱pꞌu̱ ár nhwëki Jö. Ne da mu̱di da zo̱tꞌa ár mu̱i, ne da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö hingi ho. Ne njapꞌu̱ da mu̱di da tsꞌokwa yá mfeni maꞌra.

16 Yo ma da mꞌu̱pꞌu̱ nꞌa di ꞌbe̱ngwi ya jöꞌi, wa hindi ne da numansu nöꞌö di ꞌñe mhetsꞌi. Ngu ar Esau bi thoka nöꞌö mi tꞌembabi mar ꞌbe̱tꞌo tꞌu̱, bi pa̱ti nda tꞌumba nꞌa mohi ar ñhuni.

17 Xka pöhu̱ himbi tꞌe̱kwabi, mödi mꞌe̱fa mi nemhö nda hñönga ar njöpi, ne himbi tsa̱. Bi nöꞌmahmö yá gida̱, ha himbi tꞌumbabi ar se̱ki.

18 Nuꞌahu̱ hinxka kwathu̱ har tꞌo̱ho̱ mi tsa̱ ngi tha̱ñhu̱, ngu ya me Israel bi tho mamꞌe̱tꞌo, ne ngi hyanthu̱ mi po̱xa ar tsibi, xa mar mꞌe̱xui, ne mi ja ar ꞌyomndöhi.

19 Hinga ꞌyo̱hu̱ ár ñheti ar kꞌaxtꞌathu̱xi, ne hinga ꞌyo̱hu̱ nunar mhö mi nzote. Nuꞌu̱ togo bi ꞌyo̱de bi ꞌya̱di nda ñhe.

20 Ngetho himi tsa̱ nda ze̱ta nöꞌö mi nsipabi, mi enö: Nuꞌu̱ togo nda ꞌñexa ár wa har tꞌo̱ho̱ mödi mar me̱ti, nda tho nkꞌahni wa nda nsu̱ꞌsa nꞌar maza.

21 Xa mar döta ár nsu mi nheki. Gese̱ ar Moise bi ꞌñenö: Xa di nhwötꞌi di ntsu.

22 Nuꞌahu̱ xka kwathu̱ har tꞌo̱ho̱ ár thuhu Sion, hár hnini Jö togo te, har Herusalen mhetsꞌi, po̱ntho xka ꞌbu̱hwihu̱ nuꞌu̱ ra nze̱ye̱ ya e̱nxe̱.

23 Xka kwathu̱ hár mhuntsꞌi nuꞌu̱ ya hmökabötsi xi thuꞌspa yá thuhunu̱ mhetsꞌi, ne xka tsu̱hu̱ Jö togo o̱tꞌwa ar tsꞌu̱tꞌwi gatho. Ne xka nthöskwihu̱ ya hogajöꞌi xi du xi zo̱nga xiñho hár ñöni.

24 Xka kwathu̱ xka tsu̱hu̱ gese̱ ar tsi Hmu Hesukristo, togo ꞌñu ar ꞌraꞌyo nkohi. Ne ár ji bi nöꞌmi xa döta ar ñho ñꞌudi, hingi ñhe̱hwi ár ji ar Abel.

25 Jamasuhu̱ yo ma gi fe̱ꞌsfu̱ ár mhö togo zoju̱. Ngetho nuꞌmu̱ himbi kꞌontꞌa nuꞌu̱ bi me̱ꞌspa ár mhö togo mi zokwa har ximha̱i, hanja ga kꞌonthu̱ nuꞌmu̱ ga fe̱ꞌsfu̱ ár mhö Jö bi e mhetsꞌi.

26 Nunar mhö bi japi bi nhwötꞌa gatho nuwa har ximha̱i, nupya xi ñötkagihu̱ xi ꞌñenö: Ho̱nse̱ manꞌagi ma ga japa da nhwötꞌa hinge ho̱nse̱ ar ximha̱i, xo̱ge mhetsꞌi nꞌehe.

27 Núꞌmu̱ enö, manꞌagi, ne da ꞌñenö ma da hwönga gatho nöꞌö tsa̱ da ꞌñöni ne xi thoki. Ho̱nse̱ da gohi nuꞌu̱ hingi tsa̱ da ꞌñöni.

28 Jange nuꞌmu̱ xta höñhu̱ nꞌar tsꞌu̱tꞌwi hingi tsa̱ da ꞌñöni, ma ga umfu̱ njamödi Jö, ne ga pe̱pabihu̱ ngu neꞌö, ga pe̱ꞌsfu̱ ar ntsu ne ar ntsuni.

29 Ngetho ma tsi Dadahu̱ ñhe̱hwi nꞌar tsibi tsötꞌa xo̱ge.

13

Njanu̱ da mꞌu̱i ya gamfi

1 Yo ma gi hye̱hu̱ da the ar mhöte di pe̱ꞌsu̱ nꞌa ngu nꞌa nuya di nkuhu̱.

2 Yo ma gi hye̱hu̱ gi umfu̱ ar tsa̱ya̱ maꞌra ha ri nguhu̱. Ngetho ꞌra mödi hinxi bödi, xi umba ar tsa̱ya̱ ya e̱nxe̱ ha yá ngu.

3 Beñhu̱ ya ꞌyofa̱di, hu ri mu̱ihu̱ wande gi owihu̱ mahye̱gi har fa̱di. Yo gi pumhnihu̱ nuꞌu̱ xi mfe̱i, ngetho gi pe̱ꞌsase̱hu̱ ri ndoꞌyohu̱ nꞌehe.

4 Tsuñhu̱ ar nthöti ne suhu̱ dar ntꞌaxi. Ha nuꞌu̱ ꞌbe̱ngwi nuꞌu̱ hinxi nthötwi ne nuꞌu̱ ka yá nthöti, Jö ma da hñöꞌspa majöni.

5 Nzöñhu̱ hingi hyo̱ju̱ ar bojö, ñhogamu̱ihu̱ nöꞌö gi pe̱ꞌsu̱. Ngetho Jö bi ꞌñenö: Hinga he̱kꞌaꞌi, hinga pumhniꞌi.

6 Jange hinga tu ma mu̱ihu̱ ga eñhu̱:

Ar tsi Hmu go fa̱xkagi, hinga ntsu.

Te da jakaga ar jöꞌi.

7 Beñhu̱ ri ma̱ꞌyohu̱ togo bi xiꞌahu̱ ár mhö Jö. Hyanthu̱ tengu bi njöpabi yá mꞌu̱i, ne te̱mfu̱ yá jamfi.

8 Ar tsi Hmu Hesukristo getꞌö ngu mahamꞌu̱, ar pania, ne hiñhamꞌu̱ da mponi.

9 Yo ma gi ñhe̱hu̱ da kaꞌahu̱ maꞌra ya ntꞌuti hingi o yá ꞌñu. Ngetho xiñho gi ze̱ta ri jamfihu̱ hár nhwëki ar tsi Hmu, hinge ha ya ñhuni. Nuyu̱ hinte bi ma̱xa nuꞌu̱ togo mi japꞌu̱.

10 Di pe̱ꞌsu̱ nꞌar mꞌo̱xmꞌo̱ñho̱ habu̱ nuya möjö mi mpe̱ hár nijö Jö mi ꞌbu̱ mahamꞌu̱, hingi tsa̱ da hñöka ar mꞌo̱ñho̱ da zi.

11 Nunar döngamöjö mi ku̱tꞌa har nijö ár ji ya me̱ti nda tꞌunga ngu ar mꞌo̱ñho̱, ne nda thökwa yá tsꞌoki ya jöꞌi. Ne nuyá ndoꞌyo nuya me̱tiyu̱ nda tsꞌötꞌa yapꞌu̱ habu̱ hinto mi ꞌbu̱i.

12 Jange ar tsi Hmu Hesukristo nꞌehe, bi tho nthi har hnini, ne njapꞌu̱ nunár jise̱ bi nöꞌmi, da hñökwa yá tsꞌoki ya jöꞌi.

13 Ma ga po̱ñhu̱ ꞌmu̱ ga thöhu̱ nthi, ne ga e̱nthu̱ ma tehu̱ ga thohu̱ nuya u̱gi ngu bi thoꞌö nꞌehe.

14 Ngetho hindi pe̱ꞌsu̱wa nꞌar hnini hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Di hoñhu̱ nöꞌö manꞌa xi ꞌñepꞌu̱.

15 Nuꞌmú̱, ma ga tutwabihu̱ Jö nꞌar thuhu ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱, ngetho di ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Ma ga eñhu̱ nunar mꞌo̱ñho̱nu̱, po̱nga ha ma nehu̱ matꞌwa ár thuhu Jö.

16 Ne ga o̱thu̱ xiñho hinga pumhnihu̱ ga mfa̱xu̱ nꞌa ngu nꞌa, ngetho nuya mꞌo̱ñho̱yu̱ numañho Jö.

17 ꞌYo̱thu̱ ri ma̱ꞌyohu̱, yo ma gi thöthu̱ nöꞌö xiꞌahu̱. Ngetho nuꞌu̱ hingi tsa̱ya̱ suꞌahu̱, pödi ma da thöꞌspa majöni. Jahu̱pꞌu̱ ne da njohya da ꞌyo̱tꞌe, hinge di tu yá mu̱i, ngetho nunu̱ hinte fa̱xꞌahu̱.

18 ꞌYa̱fu̱ Jö da ma̱xkagihe. Di beñhe hinte tsu̱kagihe ma mfenihe, ngetho di nehe ga o̱the xiñho gatho.

19 Ho̱nse̱ mꞌe̱tꞌo di xiꞌahu̱ gi ꞌya̱fu̱ ngutꞌa da tsa̱ ga mapꞌu̱ manꞌagi.

Ntꞌëdi ya ku ne mhatꞌwa Jö

20 Jö unga ar hogamꞌu̱i, ne bi japi bi mengi bi nte ar tsi Hmu Hesukristo manꞌagi, nuna ar hoga Ma̱ꞌyo bi nöꞌma ár ji bi du̱ꞌma nꞌar ꞌraꞌyo nkohi hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

21 Gese̱ Jö da ma̱xꞌahu̱ gi ꞌyo̱thu̱ ya hoga ꞌbe̱fi ngu neꞌö, ne da mpe̱ ha ri mu̱ihu̱ da tsa̱ gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö numañho. Da njapꞌu̱ ngetho tsixꞌahu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, togo di ꞌñepi da tꞌumba ar nsunda hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Dá njapꞌu̱.

22 Di a̱ꞌahu̱ tsi kuhu̱, gi hñöñhu̱ nunar mhönu̱ hupꞌa ri mu̱ihu̱, nuna nꞌa tsi tu̱i xta otꞌahu̱.

23 Pöhu̱, xi nthe̱ ma tsi kuhu̱ Timoteo. Nuꞌmu̱ ngutꞌa da thokwa, ga me̱ꞌbe ma ga kꞌösꞌahe.

24 Ze̱ngwagihu̱ gatho ri ma̱ꞌyohu̱ ne gatho ya ku. Pe̱ñꞌahu̱ nze̱ngwa nuya ku me Italia.

25 Dá hyexꞌathoꞌihu̱ ár nhwëki Jö. Dá njapꞌu̱.

AR SANTIAGO

1

2

3

4

5

AR SANTIAGO

Ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Santiago

1

Ar nze̱ngwa

1 Dar Santiago, ár ꞌbe̱gogi Jö ne ar tsi Hmu Hesukristo, di ze̱ngwaꞌihu̱ gatho nuꞌahu̱ yá ꞌbe̱toꞌihu̱ nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá tꞌu̱ ar Israel ha gatho ya ha̱i xka mfonthu̱.

Ar hoga mfödi unga Jö

2 Ma tsi kuhu̱, njohyahu̱ núꞌmu̱ gi thohu̱ tsa̱ntꞌö ya thogi.

3 Gi pöhu̱ nuꞌmu̱ ntsꞌa̱tꞌahu̱ ri ñꞌemu̱ihu̱, ma da hñuxa ri tsꞌe̱tihu̱.

4 Umba ri mu̱ihu̱ da nheki ri tsꞌe̱tihu̱ ha nöꞌö gi pe̱hu̱, ne gi ñöxu̱ xiñho, hinte gi kꞌathu̱.

5 Nuꞌmu̱ nꞌaꞌahu̱ gi kꞌathu̱ ar mfödi, ꞌya̱fu̱ Jö ne da ꞌraꞌahu̱, ngetho nöꞌö xa unga nze̱ye̱ ne hingi ñösꞌahu̱.

6 Ñꞌemu̱ihu̱ gi ꞌya̱fu̱, hingi yomihu̱. Ngetho nöꞌö togo yomi, ñhe̱hwi nuyá mpu̱ntsꞌi ar döñho̱nthe xa tuxta ar ndöhi, mawa di manu̱.

7 Nuꞌu̱ togo njapꞌu̱, yo di benga ja tema da umba ar tsi Hmu.

8 Nöꞌö togo yótꞌa ár mfeni, hingi ꞌyo nꞌadar ꞌñu.

9 Nunar tsi ku hyoya, dá njohya xi numansu Jö.

10 Ha nöꞌö togo pe̱ꞌsa yá mꞌe̱tsꞌi, dá njohya xi hyo̱ma ha̱i Jö, ngetho nöꞌö ngu ár ndo̱ni nꞌar do̱ni, ma da thotho.

11 Ngetho nu xta bo̱xa ar hyadi ne da patꞌi, ar do̱ni da ꞌyotꞌi, da da̱ ár ndo̱ni ne da mꞌe̱ta ár nza̱tho. Njapꞌu̱tho nöꞌö togo the̱ ya ñho, da mꞌe̱ta madeda yá mꞌe̱tsꞌi.

Ga tse̱thu̱ ya tsꞌa̱ti

12 Nza̱tho nunar ñꞌo̱ho̱ da tho xiñho núꞌmu̱ tsꞌa̱ti. Ngetho nu xta tho nunar tsꞌa̱tinu̱, ma da hñönga ar te ngu ar nthöhö xi ñötꞌwa Jö gatho nuꞌu̱ togo mödi.

13 Nuꞌmu̱ nꞌa tsꞌa̱ti da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö hingi ho, yo ma da ꞌñenö go tsa̱ta Jö, ngetho Jö hingi tsa̱ da tsꞌa̱ti da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö hingi ho, ne hinto tsa̱tꞌö.

14 Nꞌa ngu nꞌa tsꞌa̱ti núꞌmu̱ hár mfenise̱ tsitsꞌi da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö ne ár ndoꞌyo.

15 Nunar mfeninu̱, ngu nꞌar ꞌbe̱hñö ñꞌu̱, da ꞌrogi ar tsꞌoki, ne xta ꞌyo̱tꞌe, da ꞌyo̱nga ar ndöte.

16 Ma tsi hmöka kuhu̱, yo gi ꞌbe̱hu̱ ar ꞌñu.

17 Gatho ya hogantꞌuni xa xiñho, bi e mhetsꞌi, bi pe̱hna ar Dada togo ár me̱ti ar ñotꞌi. Nöꞌö hingi mponi, ne hingi pa̱ta ár mfeni, ngu mponga ar xudi.

18 Go bi neꞌö bi jaju̱ da ntehu̱ manꞌagi har mhö majöni da o̱xu̱, ne da nugagihu̱ ngu ar ꞌbe̱tꞌo sofo ma da nju̱xa mꞌe̱fa.

Nuꞌu̱ togo o̱tꞌa ngu mönga ar hoga mhö

19 Jange tsi kuhu̱, xoju̱ xiñho ri guhu̱ gi ꞌyo̱hu̱, hinge dama gi thöhu̱, ne hingi mbo̱ ri kwe̱hu̱ ngutꞌa.

20 Ngetho nöꞌö togo mbo̱ ár kwe̱, hingi pe̱ nöꞌö ne Jö da me̱fi.

21 Jange hye̱hu̱pꞌu̱ gatho nöꞌö hingi ho ne gatho nuya tsꞌomfeni. Pe̱ꞌsu̱ nꞌar hogamu̱i gi hñöñhu̱ ar hoga mhö xi tꞌutꞌahu̱. Nunar mhönu̱ tsa̱ da po̱ꞌahu̱.

22 Ne gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö mönga ar hoga mhö, hinge ho̱nse̱ gi ꞌyo̱xthu̱. Nuꞌmu̱ hingi ꞌyo̱thu̱, gi ntsꞌokse̱hu̱.

23 Ngetho nuꞌmu̱ nꞌa da ꞌyo̱xa ar mhö, ne hinda ꞌyo̱ꞌte, ñhe̱hwi nꞌa handase̱ ár hmi har ñhe.

24 Nöꞌö xi wadi xi hyanda ár hmi ne bi ma, mꞌe̱fa bi pumhni tengu ár hmi.

25 Ha nöꞌö togo huxa ár da̱ har ꞌbe̱pate xi hoga ma mu̱ihu̱, hingar döni, umba ár mu̱i te̱ni da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö mö, ne njapꞌu̱ nza̱tho gatho nöꞌö o̱tꞌe.

26 Nuꞌmu̱ nꞌa enö xa honga Jö, ne hingi tsa̱ da gotꞌa ár ne, ntsꞌokse̱, ne gatho nór ꞌbe̱fi honga Jö, hinter mꞌe̱pꞌu̱ꞌö.

27 Nunar thongajö xintꞌaxi ne hinte pe̱ꞌsa ya ja̱xtꞌi hár nthandi Jö ar Dada, gehnu̱ ma ga xiꞌahu̱: Tso̱ñhu̱ ya tsi hyoyabötsi ne ya ꞌranxu tho ar kꞌatꞌi, ne gi ntsuñhu̱ hinda ja̱xtꞌa ri mꞌu̱ihu̱ gi me̱wihu̱ ar ximha̱i.

2

Hingi hwanthu̱ ꞌra

1 Ma tsi kuhu̱, dá nheki nuna ri ñꞌemu̱ihu̱ gi pe̱ꞌsfu̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo, yo gi hwanthu̱ togo gi zohu̱.

2 Ngetho nuꞌmu̱ ha ri mhuntsꞌihu̱ da zo̱nga nꞌar ku di hö ya kꞌaxtꞌamfoꞌye̱ ne ya hoga he, ꞌme̱fa da zo̱nga manꞌar tsi hyoya ku di he ꞌra ya tsi nju̱mfo,

3 ne gi numañhohu̱ nuna hö ar nza̱tho he, ne gi ꞌñembabihu̱: Hñuxnu̱ ha ya hoga nthutsꞌi. Ha gi ꞌñembabihu̱ nunar tsi hyoya: ꞌBa̱pꞌu̱tho. Nuꞌmu̱ gi ne gi hñudi, hñupꞌu̱ har ha̱i.

4 Hage hingi hwanthu̱ njapꞌu̱ ya ku ꞌmu̱, ne gi te̱ñhu̱ ya mfeni hingi ho.

5 Ma tsi hmöka kuhu̱, di ne gi ꞌyo̱xu̱ nöꞌö ma ga xiꞌahu̱: Hage hinxi hwahna Jö nuya hyoya jawa har ximha̱i da me̱ꞌsa nze̱ye̱ ar jamfi, ne da yu̱tꞌa hár tsꞌu̱tꞌwi xi ñötꞌwabi nuꞌu̱ togo mödi.

6 Ha nuꞌahu̱ xka hyomfu̱ ar hñö nöꞌö ar tsi hyoya. Hage hingo nuꞌu̱ pe̱ꞌsa yá mꞌe̱tsꞌi togo jaꞌahu̱ gi thohu̱ ar tsꞌomꞌu̱i, ne gehyu̱ togo tsixꞌahu̱ ma da ꞌba̱pꞌahu̱ ha ya tsꞌu̱tꞌwi.

7 Ha hinga gehyu̱ togo tsamba ar hoga thuhu bi mhatꞌahu̱ nꞌehe.

8 Nuꞌmu̱ xa majöni gi o̱thu̱ ngu enga ar ꞌbe̱pate xa döta ár nsu, gi te̱ñhu̱ ꞌmu̱ ngu enga hár Tꞌofo Jö: Mö ri ñꞌohu̱ ngu gi mhöse̱. Njapꞌu̱ gi o̱thu̱ xiñho ꞌmu̱.

9 Ha nuꞌmu̱ gi hwanthu̱ ri ñꞌohu̱, gi o̱thu̱ ar tsꞌoki, ne xka tsꞌojwu̱ ar ꞌbe̱pate, ꞌñudi gar tsꞌoktehu̱.

10 Nuꞌmu̱ nꞌa umba ár mu̱i da ꞌyo̱tꞌa gatho ngu mönga ha ya ꞌbe̱pate, ne nuꞌmu̱ da tsꞌoka nꞌa xe̱nitho, da tho̱xa xo̱ge.

11 Ngetho getꞌö togo bi ꞌñenö: Yo gi tsimba ár nthöti maꞌra, getꞌö xi ꞌñenö nꞌehe: Yo gi ñhote. Ngetho nuꞌmu̱ hingi tsimba ár nthöti manꞌa, ha gi hote, njapꞌu̱ xka tsꞌokwa yá ꞌbe̱pate Jö.

12 Jange ꞌbu̱hu̱ ne gi ñöhu̱ ngu nuꞌu̱ ma da thöꞌspa majöni har ꞌraꞌyo ꞌbe̱pate xi hoga ma mu̱ihu̱.

13 Har thöxamajöni hinda ma da mꞌe̱ꞌspa ar nhwëki nuꞌu̱ togo himbi me̱ꞌsa ar nhwëki. Ha nunar nhwëki töpa ár nsu ar thöxamajöni.

Ar ñꞌemu̱ise̱ hinter me̱ꞌö nuꞌmu̱ hingi pe̱wi ya hoga ꞌbe̱fi

14 Ma tsi kuhu̱, te da ma̱xa nꞌar ku da ꞌñenö pe̱ꞌsa ar ñꞌemu̱i ne hinte nheki yá hoga ꞌbe̱fi. Hanja da tsa̱ da mpo̱ nꞌa nuꞌmu̱ ho̱nse̱ di mpe̱ꞌsa ar ñꞌemu̱i.

15 Xiꞌmu̱ nꞌar ku ar ñꞌo̱ho̱ wa ar ꞌbe̱hñö, hinte kö ár dutu, ne hinte pe̱ꞌsa te da zi hyaxꞌmu̱,

16 ha nuꞌahu̱ gi ꞌñembabihu̱: Di möhu̱ ter entho, ñhexu̱ xiñho ne niñöhu̱, ne hingi umfu̱ tema honga ár ndoꞌyo, tema ñho gi umfu̱ ꞌmu̱.

17 Njapꞌu̱ ar ñꞌemu̱i nꞌehe, nuꞌmu̱ hingi pe̱wi ya hoga ꞌbe̱fi, hinter me̱ꞌö.

18 Tsa̱ da ꞌñenga nꞌa: Nuꞌge gi pe̱ꞌsa ar ñꞌemu̱i, ha nuga di pe̱ꞌsa ya hoga ꞌbe̱fi. Utka ri ñꞌemu̱i hinte pe̱wi ya hoga ꞌbe̱fi, ne nuga ga utꞌa ma ñꞌemu̱i di pe̱wi ya hoga ꞌbe̱fi.

19 Gi jamfi nꞌada Jö ꞌbu̱i. Xiñhoꞌö. Njapꞌu̱ nuya tsꞌondöhi jamfi nꞌehe, ne xa nhwötꞌi ntsu.

20 Xa xka ꞌbe̱ ri mfeni. Hamꞌu̱ ma gi pödi, nunar ñꞌemu̱i, nuꞌmu̱ hingi pe̱wi ar hoga ꞌbe̱fi, hinter me̱ꞌö.

21 Ma palehu̱ ar Abra bi nhu hinte ma tsꞌoki mi tu, ngetho bi ꞌyo̱tꞌa ar hoga ꞌbe̱fi núꞌmu̱ mi da̱twa Jö ar Isa ár tꞌu̱, ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱.

22 Ha hingi handi, ar ñꞌemu̱i bi mpe̱fi mahye̱giwi ya hoga ꞌbe̱fi, ne bi japi bi nxo̱ge núꞌmu̱ mi tꞌo̱tꞌa ya hoga ꞌbe̱fi.

23 Njapꞌu̱ bi thogi ngu enga hár Tꞌofo Jö habu̱ enö: Ar Abra bi ñꞌemu̱i Jö ne bi nhu hinte ma tsꞌoki mi tu, ne bi nsipabi ár ñꞌowi Jö.

24 Hyanthu̱ ꞌmu̱, nuya jöꞌi numañho Jö ngetho o̱tꞌa ya hoga ꞌbe̱fi, hinge ho̱nse̱ thandwa ár ñꞌemu̱i.

25 Njapꞌu̱ ar Rahab mar tsꞌoꞌbe̱hñö, bi nhu hinte ma tsꞌoki mi tu, ngetho bi umba ar tsa̱ya̱ yá mꞌe̱hni, ne bi koꞌsa ha manꞌar ꞌñu.

26 Ngetho jangu ar ndoꞌyo, nuꞌmu̱ kꞌatꞌwabi ar hñö xi du, njapꞌu̱tho ar ñꞌemu̱i nꞌehe, nuꞌmu̱ hingi pe̱wi ya hoga ꞌbe̱fi hinter me̱ꞌö.

3

Nöꞌö pe̱ ma nehu̱

1 Tsi kuhu̱, yo xa gi hoñhu̱ gi ñꞌutatehu̱ nze̱ye̱ꞌihu̱, ngetho gi pöhu̱ ma da thobgagihu̱ nöꞌö ar pa da thöxamajöni.

2 Ngetho gatho di tsꞌokwabihu̱ Jö. Nuꞌmu̱ di ꞌbu̱ nꞌa hinte tsꞌokwa Jö núꞌmu̱ ñö, nöꞌö xa ꞌbu̱i xiñho, ne pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di da zöma xo̱ge ár ndoꞌyo.

3 Nuju̱ di tutwabihu̱ ya bo̱jö ha yá ne ya fani, ne da ꞌyo̱tkagihu̱. Njapꞌu̱ di e̱thu̱ gatho ár ndoꞌyo.

4 Nuya motsa nꞌehe, mödi nda döta ne di nto̱xkwi ya ꞌyomndöhi, tꞌe̱tꞌa tsixa nꞌar tsi tꞌu̱lo ntꞌe̱, ne e̱tꞌa habu̱ da ne nuꞌu̱ e̱tꞌi.

5 Njapꞌu̱ ma nehu̱ nꞌehe, gehnu̱ nꞌár tsi xe̱ni ma ndoꞌyohu̱, ne tsa̱ da ꞌyo̱tꞌa ya döta ꞌbe̱fi. Hangu ár döta ar mboza tsa̱ da tso̱ nꞌar tsi tꞌu̱lo tsibi.

6 Ne numa nehu̱ gehnu̱ nꞌar tsibi. Ja ñuxhnu̱ ya tsꞌoki jawa har ximha̱i. Nunar nenu̱ huxa ha ma ndoꞌyohu̱, xi tsꞌomba ár mꞌu̱i gatho nöꞌö xi hyoka Jö. Gese̱ ár tsibi ar ꞌbe̱xui tso̱ nunar tsibinu̱.

7 Ngetho gatho ya zuꞌwe ja har ximha̱i, ya tsꞌintsꞌu̱, ya kꞌeñö ne nuya zuꞌwe ja har ñho̱nthe, xi tsa̱ xi zönda ar jöꞌi.

8 Ha hinjoꞌo nꞌar jöꞌi xi zönda ár ne. Ngu nꞌar hñeni hingi tsa̱ da mꞌa̱ꞌmi, xa ñuxa ar ꞌñethi hote.

9 Getnu̱ di nsundahu̱ Jö ar Dada, ne getnu̱ di tsañhu̱ ya jöꞌi di hñöxa Jö.

10 Nꞌadar ne habu̱ po̱nga ar nsunda ne ar ntsꞌani ꞌmu̱. Ma tsi kuhu̱, yo gi njahu̱pꞌu̱.

11 Hage nꞌadar po̱the habu̱ po̱nga ar uthe ne ar júthe.

12 Tsi kuhu̱, hage nꞌár ꞌba̱i ar iuxi tsa̱ da unga ya ꞌro nju̱ka ar nziki, wa nꞌár ꞌba̱i ar obxi da unga ya iuxi.

Ar mfödi di ꞌñe mhetsꞌi

13 Nöꞌö togo ja ri mfödihu̱ ne xiñho ár mfeni, ñꞌuhu̱ ri hoga ꞌbe̱fihu̱ da nheki gi pe̱ꞌsu̱ nꞌar hogamu̱i, hingi ñꞌexu̱.

14 Ha nuꞌmu̱ gi gese̱hu̱, ne gi benthu̱ ar tuhni ha ri mu̱ihu̱, yo gi exa ri nsuhu̱ gi eñhu̱ gi pe̱ꞌsu̱ ar hoga mfödi, ne hingi njapꞌu̱.

15 Ngetho nunar mfödinu̱ gi te̱ñhu̱, himbi pe̱hna Jö. Gehnu̱ ár me̱ti ar ximha̱i, xi bense̱ ya jöꞌi, ne go unga ar tsꞌondöhi.

16 Ngetho nu habu̱ ja ar gese̱ ne ya tuhni, nunu̱ hinte janu̱ ar hogamꞌu̱i, ho̱nse̱ nöꞌö xi ntsꞌotho.

17 Ha nunar hoga mfödi di ꞌñe mhetsꞌi, mꞌe̱tꞌo xintꞌaxi, hingi honga ar tuhni, di mönga ar hogamhö, ar hogajöꞌi. Di hwëka maꞌra, ne o̱tꞌa nꞌar hoga ꞌbe̱fi, hindi ñꞌöntꞌu̱tho, gatho umba ár mu̱i o̱tꞌa xiñho.

18 Ne nuꞌu̱ togo pe̱ꞌsa ar hogamu̱i o̱tꞌa ar hoga ꞌbe̱fi, ma da hñönga nꞌar mꞌu̱i ter entho.

4

Ar ntsixkwi ya meximha̱i

1 Habu̱ di ꞌñe ya tuhni ne ya ntꞌu̱tsate gi pe̱ꞌsu̱. Hage hinge di ꞌñe ngetho te gatho gi nehu̱, ne gathoyu̱ nxintꞌa ha ri mfenihu̱.

2 Gi hyo̱ju̱ ne hingi pe̱ꞌsu̱. ꞌBu̱tho gi ñhohu̱ ne gi ñöꞌspabihu̱ yá ñho maꞌra, ne hingi tsa̱ gi tsu̱hu̱ nöꞌö gi nehu̱. Xa gi ntuñhu̱ ne gi weñhu̱, ha hingi tiñhu̱ nöꞌö gi te̱ñhu̱. Hinte gi pe̱ꞌsu̱ ngetho hingi a̱fu̱ Jö.

3 Ha nuꞌmu̱ gi a̱hu̱ hingi tꞌaꞌahu̱, ngetho gi a̱hu̱ ngu ne ri tsꞌomfenihu̱.

4 Gi ñhe̱hwihu̱ nꞌar jöꞌi ka ár nthöti. Wa hingi pöhu̱ nöꞌö togo ntsixkwi ar ximha̱i nto̱xkwi Jö. Nu togo ne da ntsixkwi ar ximha̱i, ho̱twa ár xu̱tha Jö.

5 Wa gi beñhu̱ hinter me̱ꞌö te mönga hár Tꞌofo Jö habu̱ enö: Nunár Hñö Jö xi japi ꞌbu̱ ha ma mu̱ihu̱, xa tuse̱ mökagihu̱.

6 Ha nöꞌö xa hwëgagihu̱ ár mfa̱tsꞌi, jange enö njawa: Jö nto̱xkwi ya ñꞌetsꞌi, ne fa̱xa nuꞌu̱ ꞌyo ntsꞌa̱ꞌmtho.

7 ꞌYo̱thwu̱ Jö, yo gi ñhe̱hu̱ da döꞌahu̱ ar tsꞌondöhi, ne da ꞌwege da maꞌö.

8 Kwathu̱ gi hyoñhu̱ Jö, ne da watꞌi da hyoñꞌahu̱ nꞌehe. Nuꞌahu̱ xka ꞌyo̱thu̱ ar tsꞌoki, xu̱ju̱ ri ꞌye̱hu̱. Ne nuꞌahu̱ gi yótꞌa ri mfenihu̱, jafu̱ da tꞌaxka nꞌagitho.

9 Dá du ri mu̱ihu̱ gi nzoñhu̱. Dá the ri thedehu̱ da zo̱ ar tsꞌoni. Dá the ri johyahu̱, da zo̱pꞌahu̱ ar dumu̱i.

10 Ntsꞌa̱ꞌmhu̱ hár nthandi ar tsi Hmu, ne go da ꞌñesꞌahu̱ ri nsuhu̱.

Hinga theñhu̱ ya ku

11 Tsi kuhu̱, yo gi nthentehu̱ nꞌa ngu nꞌa. Ngetho nuꞌu̱ togo o̱tꞌa njapꞌu̱, po̱ntho thenga ya ꞌbe̱pate ne embabi hinter me̱ꞌu̱. Hingi ne da ꞌyo̱te, ne go neꞌu̱ da hñöꞌspa majöni ya ꞌbe̱pate.

12 Nꞌase̱ togo xi unga ya ꞌbe̱pate, geꞌö togo tsa̱ da unga ar mpo̱ho̱, wa da japa ya jöꞌi da mꞌe̱di. Xiꞌge, togoꞌi gi ꞌya̱pa ár mfe̱i manꞌa.

Hyoñhu̱ gi ꞌbe̱tꞌohu̱ Jö

13 Ha gi o̱hu̱pya, nuꞌahu̱ gi exu̱ ri nsuhu̱ gi eñhu̱: Nupya wa xudi ga möhu̱ ha nꞌar hnini, ne ga ꞌbu̱hu̱nu̱ nꞌa nje̱ye̱, ga mpa̱hu̱ ne ga töhu̱ ya bojö.

14 Ho̱nse̱ hingi pöhmöhu̱ tema da tho xudi. Ngetho ter me̱ꞌö ri tehu̱. Ha hingi ñhe̱hwihu̱ ar ꞌbo̱ngui, nꞌa tsi tu̱i da nheki ne da mꞌe̱tho manꞌagi.

15 Nöꞌö xiñho gi ꞌñeñhu̱: Nuꞌmu̱ njapꞌu̱ ne ar tsi Dada ne da hmiju̱ ar te, ga o̱thu̱ nuna ne nuyu̱.

16 Nuꞌmu̱ hingi eñhu̱ njapꞌu̱, gi exa ri nsuhu̱, ne gatho nöꞌö hingi etꞌa Jö mꞌe̱tꞌo, hingi ho.

17 Ha nöꞌö pödi da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xiñho ne hingi o̱tꞌe, tsꞌokwa Jö.

5

Tsꞌohna nuꞌu̱ pe̱ꞌsa ya ñho ne toꞌma ya hyoya

1 ꞌYo̱hu̱pya, nuꞌahu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nze̱ye̱ ri ñhohu̱, nzoñhu̱ ne xa gi mahu̱, ngetho xa ma gi thohu̱ ar hyoya ne ar thuhu.

2 Nuya ri ñhohu̱ xi ꞌyatho, ne xi zida ya zuꞌwe nuya ri hehu̱.

3 Nuya ri kꞌaxtꞌi ne ri tꞌaxbojöhu̱ xi zida ar ha̱i, gehyu̱ ma da da̱majöni gi njahu̱pꞌu̱. Nuya ri ñhohu̱ xka kwathu̱ nuya ngöxapayu̱, po̱ntho xka munsu̱ ya tsibi, ma gi ntsötꞌase̱hu̱.

4 Nuya ꞌbe̱fi xi ꞌyo̱tꞌa ri ꞌbe̱gohu̱, ka̱xa Jö gi kahu̱ ne hingi juthwu̱. Ne yá mhafi xi ꞌyo̱ ar tsi Hmu togo xa pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di.

5 Xka ꞌbu̱hu̱wa har ximha̱i ngu xka nehu̱, ne xka ꞌyo̱thu̱ ngu xi ne ri mfenihu̱. Ne xa xka noju̱, po̱ntho ngu nꞌar me̱ti xi tꞌe̱ntꞌi da tho.

6 Xka hñuꞌsu̱ ne xka hyohu̱ nunar tsi hogajöꞌi ñhe̱tho.

Pe̱ꞌsu̱ ar tsꞌe̱ti ne gi ꞌya̱fu̱ Jö

7 Jange tsi kuhu̱, pe̱ꞌsu̱ ar tsꞌe̱ti, to̱ꞌmhu̱ ar pa da ꞌñepꞌu̱ ar tsi Hmu. Jangu ar wöhi to̱ꞌmi da da̱ ar ꞌbe̱tꞌo ꞌye, wa nuna ta̱ mꞌe̱fa, ne da ndu̱i da mpotꞌi, ne ja da nxofo.

8 Hö, pe̱ꞌsu̱ ar tsꞌe̱ti ne tse̱ta ri mu̱ihu̱, ngetho ar tsi Hmu ꞌba̱pꞌu̱tho da ehe.

9 Tsi kuhu̱, yo xa gi nga̱xtehu̱ te gatho gi ho̱xu̱ ri kuhu̱. Nuꞌmu̱ hinꞌö, ma da tꞌe̱kꞌahu̱ ri mfe̱ihu̱, ngetho nöꞌö togo ma da hñöxa majöni, ꞌba̱ ar ꞌñu da ehe.

10 Tsi kuhu̱, pe̱ꞌsu̱ ngu nꞌar ntꞌuti gi te̱mfu̱ yá tsꞌe̱ti yá mꞌe̱hni ar tsi Hmu bi mömpꞌu̱ ár mhö. Te̱ñhu̱ hanja bi thoꞌu̱ ya dumu̱i.

11 Nuju̱ di nuhu̱ nza̱tho nuꞌu̱ tho ya thogi. Xka ꞌyo̱hu̱ tengu mi pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱ti ar Hob, ne xka pöhu̱ tema ngötsꞌi bi umba ar tsi Hmu, ngetho xa döta ár nhwëki ne ár hogamu̱i.

12 Ho̱nse̱ nöꞌö xa di te̱tꞌahu̱ tsi kuhu̱, hinte gi ꞌñethu̱ made, ngu ar mhetsꞌi wa ar ximha̱i. Nöꞌö gi eñhu̱ hö, di njapꞌu̱, ha nöꞌö gi eñhu̱ hinꞌö, hinꞌö. Yo ma da thusꞌa ri mfe̱ihu̱.

13 Nuꞌmu̱ ja te tupꞌa ri mu̱ihu̱, ꞌya̱fu̱ Jö. Ha nuꞌmu̱ gi johyahu̱, tuthwu̱ Jö.

14 Ha nuꞌmu̱ gi hñeñhu̱, zoñhu̱ ya ndö har nijö da ꞌya̱pa Jö gi thixu̱, ne da gosꞌahu̱ ar nziki da e po̱ta ar tsi Hmu.

15 Nuꞌmu̱ da tꞌa̱pa Jö ne di ñꞌemu̱i, go gehnu̱ japi da dixa ar da̱thi, ne ar tsi Hmu da gu̱tsꞌi. Ha nuꞌmu̱ xi ꞌyo̱tꞌa nꞌar tsꞌoki, da mpumbabi.

16 Nda̱hu̱ ri tsꞌokihu̱ nꞌa ngu nꞌa, mhathwu̱ Jö nꞌa ngu nꞌa, ne da tsa̱ gi thixu̱. Nu ár hoga ntꞌa̱di nꞌar hogajöꞌi, xa te gatho tsa̱ da ꞌyo̱tꞌe.

17 Ar Elia mar ñꞌo̱ho̱ mi tho ya tsꞌomfeni nguju̱ nꞌehe. Ne bi zitꞌa ár mu̱i bi ꞌya̱pa Jö hinge nda ꞌwöi, ne himbi ꞌwö xo̱ge ar ximha̱i hñu nje̱ye̱ ne ꞌrato nzönö.

18 Bi mengi bi ꞌya̱pa Jö, ne bi ꞌwöi manꞌagi, ha nunar ha̱i bi mengi bi unga ár sofo.

19 Tsi kuhu̱, nuꞌmu̱ gi koꞌsu̱ nꞌar ku xki ꞌbe̱ ar ꞌñu majöni,

20 pöhu̱ nöꞌö togo da japa nꞌar tsꞌokte da zopꞌu̱ ár tsꞌoꞌñu, ma da japi da kꞌontꞌa ár pa ndi ma har ꞌbe̱xui, ne xi mpunga nze̱ye̱ ya tsꞌoki.

ÁR NDU̱I AR PEDRO

1

2

3

4

5

ÁR NDU̱I AR PEDRO

Ár ndu̱i ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pedro

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Pedro, ár mpo̱tegi ar tsi Hmu Hesukristo. Di otꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱, nuꞌahu̱ xka mfonthu̱ ha maꞌra ya ha̱i núnu̱ Mponto, Ngalasia, Nkapadosia, Nꞌasia ne har ha̱i Mbitinia.

2 Jö ar Dada xki hwañꞌahu̱ ya mahamꞌu̱ ngu xki beñꞌö, ne bi hñuxꞌahu̱ nda tꞌaxkꞌa ri mꞌu̱ihu̱ ár Hñö Jö. Njapꞌu̱ da tsa̱ gi ꞌyo̱thu̱ Jö, ne nda xu̱kꞌahu̱ hár ji ar tsi Hmu Hesukristo. Dá hñusꞌa ar nhwëki ne ar hogamꞌu̱i tꞌaꞌahu̱.

Nꞌar döta ndo̱ꞌmi

3 Nsunda Jö ár Dada ar tsi Hmu Hesukristo, togo bi hwëgagihu̱ da mꞌu̱hu̱ manꞌagi. Ne xa di ꞌwithu̱ di to̱ꞌmhu̱ nöꞌö xi ꞌñepꞌu̱, ngetho bi mengi bi nte manꞌagi ar tsi Hmu Hesukristo.

4 Ne ma ga höñhu̱nu̱ mhetsꞌi nꞌar ñho hiñhamꞌu̱ da nhwati, hinto da tsa̱ da ja̱xtꞌi, ne hinda tho ár nza̱tho. Gehnu̱ xi tꞌe̱gagihu̱nu̱.

5 Ár tsꞌe̱di Jö fa̱xa ma ñꞌemu̱ihu̱ ga höñhu̱ nunar mpo̱ho̱ xi tꞌe̱gagihu̱, ne da tꞌaju̱ ha ya ngöxapa.

6 Ne go gehyu̱ jaꞌahu̱ gi njohyahu̱, mödi ꞌra ya tsi pa gi thohu̱ ya ntꞌu̱tsa, nuꞌmu̱ njapꞌu̱ handa xiñho ar tsi Dada.

7 Ne njapꞌu̱ da tsꞌa̱tꞌa ri ñꞌemu̱ihu̱, töta ár ñho ar kꞌaxtꞌabo̱jö tꞌe̱ntꞌa har tsibi, ne da ꞌwe gatho nöꞌö hingi ho, mödi ma da thotho. Ha nuna ri jamfihu̱nu̱ ma da tꞌeꞌspa ár nsu, ne da nhumañho xta epꞌu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

8 Hinxka hyanthu̱ ha gi möhu̱, ne gi ñꞌemu̱ihu̱ mödi hingi hanthu̱pya. Nunar jamfinu̱ jaꞌahu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nꞌar johya xa nza̱tho, hingi tsa̱ ga möñhu̱ tenguꞌö.

9 Ne gi tsu̱hu̱ ar mpo̱ho̱, gehnu̱ gi ñꞌemu̱ihu̱ gi tsu̱hu̱.

10 Nuyá mꞌe̱hni Jö bi ñꞌa̱ni ne bi hñetꞌu̱ tema ndi bo̱nga nunar mpo̱ho̱ xki ñhötꞌahu̱, ne bi möñꞌu̱ nunar nhwëkinu̱ xki tꞌe̱kꞌahu̱.

11 Mi hetꞌu̱ xiñho togo ne hamꞌu̱ ma nda tho nöꞌö xki xipa ár Hñö ar tsi Hmu Hesukristo mi pe̱sꞌu̱. Gehnu̱ mi xipꞌu̱ tema u̱gi ma nda thoꞌö, ne ya döta njöpi nda e mꞌe̱fa.

12 Xki tꞌutwabiꞌu̱ nehe hinge nda zu̱ nuya ñhoyu̱, go ma nda zu̱ju̱. Nöꞌö mi möñꞌu̱ mahamꞌu̱, xi xiꞌahu̱pya nuꞌu̱ togo hömpa ár tsꞌe̱di ár Hñö Jö, gehnu̱ xpa e mhetsꞌi. Gathoyu̱ nemhö da bö xiñho ya e̱nxe̱.

Tsꞌónkagihu̱ ga ꞌbu̱hu̱ nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi

13 Jange umba ri mu̱ihu̱ gi pöhu̱ tema gi pe̱hu̱. Da xo ri da̱hu̱, ne gi to̱ꞌmthohu̱ ar nhwëki ma da hö ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo xta ehe.

14 Nupya gar bötsiꞌihu̱ Jö gi o̱hu̱ gatho nöꞌö nsiꞌahu̱. Jange yo gi nehu̱ nuya tsꞌoki ngi o̱thu̱ mahamꞌu̱ núꞌmu̱ hinge ngi pöhu̱ ngi ꞌyo̱thu̱ ar ñho.

15 Jangu nöꞌö togo bi zoñꞌahu̱ xintꞌaxi ár mꞌu̱i, gi njahu̱pꞌu̱ nꞌehe, dár ntꞌaxi gatho nöꞌö gi ꞌyo̱thu̱.

16 Ngetho njanu̱ xi mönga Jö har Tꞌofo: Dár ntꞌaxi ri mꞌu̱ihu̱ nguga xintꞌaxigi.

17 Ha nuꞌmu̱ gi ndöñhu̱ ngu ri Dadahu̱ togo o̱tꞌa ar hoga tsꞌu̱tꞌwi, umba ngu xi ꞌyo̱tꞌa nꞌa ngu nꞌa, ne hingi hwantho; jange ntsuñhu̱ hanja gi ꞌyohu̱ gatho ya pa gi nehu̱ ar ꞌñu di ma mhetsꞌi.

18 Ngetho bi nju̱kꞌahu̱ har mꞌu̱i hinte mar ñho bi zokꞌa ri dadahu̱. Ha nunar njutꞌi bi tꞌuni bi tsꞌiñꞌahu̱, hinge ngu nöꞌö thege, ngu ar kꞌaxtꞌi wa ar tꞌaxbo̱jö.

19 Gese̱ ár ji ar tsi Hmu Hesukristo bi nöꞌmi, ngu nꞌar tsi de̱ti tꞌunga ngu ar mꞌo̱ñho̱, xa ꞌbu̱i xiñho ne hingar tsꞌonte.

20 Jö xki benga nda ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱ núꞌmu̱ hinxki hyokta ar ximha̱i, ne ka xi nheki nuya payu̱ hompꞌa ri ñhohu̱.

21 Ne nuna ar u̱gi bi tho ar tsi Hmu Hesukristo, bi jaꞌahu̱ gi ñꞌemu̱ihu̱ Jö, togo bi koꞌspa ár te ne xi umba nꞌar döta nsunda. Njapꞌu̱ gi ñꞌemu̱ihu̱ Jö, ne gi to̱ꞌmbabihu̱ ár mfa̱tsꞌi.

22 Xi tꞌaxka ri mu̱ihu̱ gi o̱thu̱ nöꞌö majöni, ne ár Hñö Jö fa̱xꞌahu̱ gi pe̱ꞌsu̱ ar hoga mhöte hindi oxta mañö. Jange mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa. Nunar mhötenu̱ di ꞌñe ha nꞌar hogamu̱i xintꞌaxi.

23 Ngetho xka penju̱ xka mꞌu̱hu̱ manꞌagi. Hinge xka ꞌñehu̱pya ha nꞌa di the ár te. Xka po̱ñhu̱ ha nꞌa hingi the ár te, núꞌmu̱ ga pöthwu̱ ár mhö Jö hö ar te ne hiñhamꞌu̱ da thege.

24 Ngetho hár Tꞌofo Jö enö njawa:

Gatho ya jöꞌi ñhe̱hwi ya do̱ni,

ne ár nsu ngu ár ndo̱ni.

Xta ꞌyotꞌa ar do̱ni da da̱ ár ndo̱ni.

25 Ha nunár mhö Jö hiñhamꞌu̱ da thege.

Gehnu̱ ar hoga mhö xi nsiꞌahu̱.

2

1 Jange hye̱hu̱ nꞌagitho gatho ya tsꞌoki, ya nhemhñö, nöꞌö gi yotꞌa ri hmihu̱, ya hyo̱kte, ne ya ꞌyonga ꞌbede.

2 Xa gi hyoñhu̱ ngu nꞌar tsi tꞌu̱lo bötsi ar ꞌba di ꞌñe mhetsꞌi hinte xi nthöntsꞌi. Njapꞌu̱ gi tehu̱ xiñho ne gi pe̱ꞌsu̱ ar mpo̱ho̱.

3 ꞌYo̱thu̱ njapꞌu̱ ngetho xka pöthwu̱ ár nhwëki ar tsi Hmu.

Ar tsi Hmu Hesukristo ngu nꞌar do pe̱ꞌsa ar te

4 Kwathu̱ gi hyoñhu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, togo ngu nꞌar do pe̱ꞌsa ar te. Mödi nunar donu̱ bi zanda nuꞌu̱ togo mi ho̱ ar ngu, ha Jö go bi hyandi ngu nꞌar do xi thahni ne nza̱tho.

5 Gi njahu̱pꞌu̱ nꞌehe, di hñöxꞌahu̱ ar do hö ar te, nꞌa ngu nꞌa gi jafu̱ da heꞌsa ár nijö Jö. Ne di hñöxꞌahu̱ ar möjö pe̱ꞌsa nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi, gi e̱ntꞌa ri tehu̱ ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱ numañho Jö, gi hömfu̱ ár tsꞌe̱di ar tsi Hmu Hesukristo.

6 Jange enga har Tꞌofo:

Pöhu̱ di exnu̱ Nsion ar mu̱dido du̱ꞌma ar jödo xi thahni nza̱tho.

Nuꞌu̱ togo da ñꞌemu̱ibi, hinda ma da ꞌbe̱ ár tsa̱.

7 Jange nuꞌahu̱ xka ñꞌemu̱ihu̱, gi hanthu̱ nza̱thoꞌö. Ha nuꞌu̱ togo hinxi ñꞌemu̱i, ngu enga har Tꞌofo:

Nunar do bi zanda ya ho̱ngu,

nupya ar mu̱dido du̱ꞌmba ár jödo ar ngu.

8 Ne enö nꞌehe:

Gehnu̱ ar do da japi da feꞌsa yá wa ne da hwangi.

Ngetho nthe̱wi ar mfetsꞌe hár mhö Jö, gehyu̱ ya me̱ꞌsku. Njapꞌu̱ xki thutsꞌi nda njapꞌu̱ꞌu̱.

Ár hnini Jö

9 Ha nuꞌahu̱ yá bötsiꞌihu̱ Jö xi hwañꞌahu̱, yá möjöꞌihu̱ ar ndö mhetsꞌi. Go geꞌahu̱ ár hnini Jö ꞌbu̱ xintꞌaxi, ne ár me̱tiꞌihu̱ꞌö. Gese̱ꞌö bi hwañꞌahu̱ gi xifu̱ maꞌra tengu ár tsꞌe̱di ne ár nsunda nöꞌö togo bi zoꞌahu̱ ngi po̱ñhu̱ har ꞌbe̱xui, ne gi ꞌbu̱hu̱pya har hoga hyatsꞌi xa nza̱tho.

10 Mahamꞌu̱ hinge ngar hniniꞌihu̱ Jö, ha nupya hö, yá hniniꞌihu̱ꞌö. Mahamꞌu̱ hinge ngi pe̱ꞌsfu̱ ár nhwëkiꞌö, ha nupya hö, xka hñömfu̱ ár nhwëki.

ꞌBu̱hu̱ ngu yá ꞌbe̱goꞌihu̱ Jö

11 Tsi kuhu̱, di zoꞌahu̱ ngu ya nzo̱ho̱ ne ngu ya neꞌñu. Di xiꞌahu̱ gi hye̱hu̱ nuya te gatho ne ri ndoꞌyohu̱, gehyu̱ nto̱xkwi nöꞌö ne ri mu̱ihu̱.

12 ꞌBu̱hu̱ nꞌar hogamꞌu̱i madeda nuꞌu̱ togo hinxi jamfi, mödi ꞌyompꞌa ri ꞌbedehu̱ eñꞌu̱ xi ntsꞌotho nöꞌö gi o̱thu̱. Ne xta epꞌu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, ma da nsundabi Jö xta xo yá da̱, da böꞌu̱ mar ñho nöꞌö ngi o̱thu̱.

13 Ngetho gi jamfihu̱ ar tsi Hmu, ꞌyo̱thu̱ gatho nuꞌu̱ togo pe̱ꞌsa nꞌar nsu. ꞌYo̱thu̱ ar ndö xi tꞌexa mañö,

14 ne gatho yá ma̱xte, ngetho xi mꞌe̱hni da umbya mfe̱i ya tsꞌokte, ne da ꞌñeꞌspa yá nsu nuꞌu̱ o̱tꞌa xiñho.

15 Ne Jö gi ꞌyo̱thu̱ xiñho, ne njapꞌu̱ gi kothwu̱ yá ne nuꞌu̱ ya jöꞌi hingi numañho nöꞌö di pe̱hu̱.

16 ꞌBu̱hu̱ wande hinto suꞌahu̱, ho̱nse̱ hingi jahu̱ gi ne gi ꞌyo̱thu̱ nöꞌö hingi ho. ꞌYohu̱ ngu yá ꞌbe̱goꞌihu̱ ar tsi Dada.

17 ꞌÑeꞌsfu̱ ár nsu gatho. Möhu̱ ya tsi ku. Tsufu̱ Jö. ꞌÑeꞌsfu̱ ár nsu ar ndö nꞌehe.

18 ꞌBe̱gohu̱, pe̱ꞌsu̱ nꞌar hogamu̱i gi ꞌyo̱thu̱ ri hmuhu̱. Hinge ho̱nse̱ nuꞌu̱ togo ya hogajöꞌi, ꞌyo̱thu̱ nuꞌu̱ xi ñhembi gi tse̱thu̱ nꞌehe.

19 Jö handa xiñho nuꞌu̱ tho ya mfe̱i hindi ꞌñepabi, nuya thogi tse̱ti, o̱tꞌe da gohwi xiñho Jö.

20 Tema ñho gi ju̱ju̱ nuꞌmu̱ gi tse̱thu̱ ar mfe̱i ngetho xka ntsꞌoju̱. Ha nuꞌmu̱ gi thohu̱ ar mfe̱i ngetho gi o̱thu̱ nöꞌö xiñho, njapꞌu̱ hö, hantꞌahu̱ xiñho Jö.

21 Xi tsꞌoñꞌahu̱ gi tse̱thu̱; ngetho ar tsi Hmu Hesukristo go bi thoꞌö ya thogi ma nga thohu̱hmö, ne njapꞌu̱ bi utkagihu̱ ár mꞌu̱i ga te̱ñhu̱.

22 Nöꞌö hinte ma tsꞌoki bi ꞌyo̱tꞌe, ne hinte mar nhemhñö bi bo̱nga hár ne.

23 Númꞌu̱ mi tsꞌani, himi koꞌsa ar ntsꞌani. Númꞌu̱ mi tho ya u̱gi, hinge mi xipabi nda njapabipꞌu̱ nꞌehe. Mi tsokwa gatho hár ꞌye̱ nöꞌö togo o̱tꞌa ar hoga tsꞌu̱tꞌwi.

24 Gese̱ bi hñöska ma tsꞌokihu̱ hár ndoꞌyo núꞌmu̱ mi tsꞌu̱ta har pontꞌi, ne njapꞌu̱ nuꞌu̱ di ꞌbu̱hu̱, hinte tsa̱ te da jaju̱ ar tsꞌoki. Nupya ga ꞌbu̱hu̱ ga o̱thu̱ nöꞌö xiñho. Bi tho ar u̱giꞌö, ne njapꞌu̱ gi pe̱ꞌsu̱ ar nzaki.

25 Ngetho ngi ñhe̱hwihu̱ ꞌra ya tsi de̱ti xki mfontꞌi, ha nupya xka penju̱ xka tsu̱hu̱ ar ma̱ꞌyo suꞌa ri tehu̱.

3

Hanja da mꞌu̱ ya nthöti

1 Di zoꞌahu̱ nuꞌahu̱ gar ꞌbe̱hñöhu̱ nꞌehe, gi ꞌyo̱thu̱ ri dömehu̱, ne njapꞌu̱ nuꞌmu̱ togo hinxi ñꞌemu̱i, da hñönga ár mhö Jö hantꞌahu̱ ri hogamꞌu̱ihu̱, hinge mahyoni gi zohu̱.

2 Ho̱nse̱ da hyantꞌa ri hogamꞌu̱ihu̱ xintꞌaxi ne gi tsufu̱ Jö.

3 Nuna ri ñhokihu̱, hinge xa gi hyoñhu̱ nöꞌö oxta mañö xa di thotho gi ñhoju̱. Yo xa gi ñho̱xu̱ ya hwe̱xkabo̱jö, ne hingi hyehu̱ ya he gi ñꞌexu̱.

4 Hyoñhu̱ nöꞌö di ꞌñe mbo ri mu̱ihu̱. Nunar ñhokinu̱ hiñhamꞌu̱ da thege. Gi umba ri mu̱ihu̱ gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar hogamꞌu̱i, ne gi ꞌyo̱thwu̱ ar ñho maꞌra. Gehnu̱ numañho Jö.

5 Ngetho njapꞌu̱ mi ñhoka mahamꞌu̱ nuꞌu̱ ya tsi ꞌbe̱hñö mi ꞌbu̱ nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi. Ne mi to̱ꞌmba ár mfa̱tsꞌi Jö, mi o̱ta gatho nöꞌö mi xipa yá döme.

6 Jangu ar Sara mi o̱ta ar Abra, ne mi embabi ár hmu. Ha nuꞌahu̱ xka ehu̱ di bo̱ni yá tꞌinxuꞌihu̱, nuꞌmu̱ gi ꞌyo̱thu̱ ar ñho ne hiñꞌotho te gi tsuhu̱.

7 Di zoꞌahu̱pya nuꞌahu̱ gar dömehu̱, ꞌbu̱hwihu̱ ri ꞌbe̱hñöhu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nꞌar döta mfödi, ne gi umfu̱ ar nsu di ꞌñepi, ngetho hintsꞌu̱ nze̱ye̱ yá tsꞌe̱di. Beñhu̱ gehnu̱ ri ñꞌowihu̱ gi hñöngwi mahye̱gi yá njöpi Jö, ne njapꞌu̱ hinte di ja te da kꞌaꞌsa da tꞌaꞌahu̱ nöꞌö gi a̱fu̱ Jö.

Hanja da mꞌu̱ gatho ya ku

8 Hár ngötsꞌi di xiꞌahu̱ gi beñhu̱ nꞌadar mfeni, di ko ri mu̱ihu̱ gi mhöhu̱ ngu ya tsi ku, gi pe̱ꞌsu̱ ar nhwëki ne gi ntsixkwihu̱ gatho.

9 Yo gi koꞌspabihu̱ yá ñöni togo o̱tꞌahu̱ ar tsꞌoki, ne hingi ntsa̱ntsꞌaniwi maꞌra. Nöꞌö gi ꞌyo̱thu̱, te̱twathohu̱ Jö, ngetho xi tsꞌoñꞌahu̱ da tꞌaꞌahu̱ ar njöpi.

10 Ngetho ngu enga har Tꞌofo:

Nöꞌö togo ne da mö ár te, ne da hyanda ya hoga pa,

hinda hye̱ ár ne da mönga nöꞌö hingi ho,

ne hinda hye̱gi da mönga ya nhemhñö.

11 Dá hye̱ ar tsꞌoki ne da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xiñho.

Da hyonga ar hogamꞌu̱i, ne xta dini hinda hye̱gi.

12 Ngetho ar tsi Hmu handa xiñho nuꞌu̱ pe̱ꞌsa nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi,

ne o̱xtho to̱ꞌmi tema da ꞌya̱pabi.

Ne ꞌbu̱tho da umba yá mfe̱i nuꞌu̱ togo hingi o̱tꞌa xiñho nꞌehe.

13 Ha nuꞌmu̱ gi o̱thu̱ nöꞌö xiñho, togo tsa̱ te da jaꞌahu̱ ꞌmu̱.

14 Ne nuꞌmu̱ ja te da njaꞌahu̱ ngetho gi o̱thu̱ xiñho, nza̱thoꞌö. Yo gi jafu̱masu ne da piꞌahu̱, ne hingi tu ri mu̱ihu̱.

15 Nöꞌö gi pe̱hu̱, nsundahu̱ Jö ar tsi Hmu ha ri mu̱ihu̱. Ne hyaxꞌmu̱ gi ꞌbu̱hu̱ xka ñhoju̱ gi thöthu̱, hingi ñꞌexu̱ ne di ꞌbe̱nga ntꞌekꞌei nuꞌu̱ togo a̱ñꞌahu̱ teme di bo̱nga ri ndo̱ꞌmihu̱ gi pe̱ꞌsu̱.

16 ꞌBu̱hu̱ hinte di tsu̱ꞌa ri mfenihu̱. Ne njapꞌu̱ nuꞌu̱ ju̱sꞌahu̱ ri ꞌbedehu̱ enö gar tsꞌoktehu̱, da ꞌbe̱ yá tsa̱ xta nu hingi njapꞌu̱. Xta nuꞌahu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nꞌar hogamꞌu̱i, ngetho gi ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

17 Xiñhoꞌö nuꞌmu̱ gi thohu̱ ya thogi ngetho gi o̱thu̱ nöꞌö xiñho, nuꞌmu̱ njapꞌu̱ ne ar tsi Hmu, hinge gi thohu̱ ya thogi ngetho gi o̱thu̱ ya tsꞌoki.

18 Nunar tsi Hmu Hesukristo bi tho nꞌagitho ar ndöte, njapꞌu̱ bi hñöga ma tsꞌokihu̱. Ar hogajöꞌi bi unga ár te bi po̱kagihu̱ nuju̱ xta o̱thu̱ ya tsꞌoki, ne da zixkagihu̱ ma ga ꞌbu̱hwihu̱ Jö. Majöni bi du ár ndoꞌyo, ha nu ár hñö himbi du, po̱ntho bi mengi bi nte núꞌmu̱ mi nanga manꞌagi ár ndoꞌyo.

19 Nunár hñö bi ma ba humbyá hmi nuꞌu̱ yá hñö ya jöꞌi bi jotꞌi.

20 Nuꞌu̱ mahamꞌu̱ himbi ne bi ꞌyo̱de, hangu bi do̱ꞌmahmö Jö, gatho ya pa bi ziꞌspa ar Noe bi hyoka ar motsa. Himbi kꞌontꞌa nze̱ye̱ ya jöꞌi, ho̱nse̱ hñöto bi bongi nda jötꞌa har dehe.

21 Nunar dehenu̱ bi ñuꞌsa ar ximha̱i, ñhe̱hwi ar xixthe nuya payu̱. Nunar xixthenu̱, hinge di nehu̱ ga xu̱ju̱ ma ndoꞌyohu̱. Gehnu̱ nꞌar ntꞌudi di uñhu̱ hár nthandi Jö hinte tsu̱ka ma mfenihu̱, ne xta mpo̱hu̱. Gathonu̱ xta höñhu̱ ngetho bi mengi bi nte ar tsi Hmu Hesukristo.

22 Gehnu̱ mi wadi bi bo̱xa mhetsꞌi, bi hñuxa hár ñꞌe̱i Jö. Ne gatho ya e̱nxe̱, ya ndö ne ya tsꞌu̱tꞌwi o̱ta nöꞌö möñꞌö.

4

Ngu yá hoga ꞌbe̱goꞌihu̱ Jö, jafu̱ da mpe̱ ya hogantꞌuni xi ꞌraꞌahu̱ Jö

1 Ar tsi Hmu Hesukristo bi ze̱ta nuya thogiyu̱ hár ndoꞌyo, jange pe̱ꞌsu̱ nunar mfeninu̱ nꞌehe. Ngetho nuꞌu̱ togo xi tho ya u̱gi hár ndoꞌyo, xi ñꞌehwi ar tsꞌoki.

2 Nuya pa xi ꞌñepꞌu̱ hinda mꞌu̱ ngu nese̱, te̱mtho yá tsꞌonhe ya meximha̱i. Nupya da ꞌyo̱tꞌa gatho ngu ne Jö.

3 Hye̱hu̱pꞌu̱ nöꞌö ngi o̱thu̱ mi numañho nuꞌu̱ hingya gamfi. Nuꞌu̱ ꞌbe̱ngwi ya jöꞌi, te gatho neꞌu̱, xa ya nti, xa ne da ꞌbe̱ yá mfeni ha ya da̱ngo, ne ndönga ya tsita empꞌö, xa xi ntsꞌotho nöꞌö o̱tꞌu̱.

4 Nuyu̱ ꞌyo̱tho hingi ñꞌowihu̱ ha yá tsꞌoꞌbe̱fi, ne theñꞌahu̱.

5 Ha ma da da̱twa majöni nöꞌö togo xi ñhoki da umbyá mfe̱i nuꞌu̱ te, ne nuꞌu̱ xi du.

6 Jange xi nsipabi ar hoga mhö nuꞌu̱ togo xi dupya, ne da tsa̱ da mꞌu̱ꞌu̱ ngu ar hñö di hñöxkwi Jö, mödi bi hñönga ar ndöte ngu ar njutꞌi ar tsꞌoki tho gatho ya jöꞌi.

7 Nöꞌö ar pa da göxa xo̱ge, ꞌba̱pꞌu̱tho da zo̱ho̱. Jange hyanthu̱ xiñho tema gi pe̱hu̱, ne ndöꞌmhu̱ hingi tsa̱ya̱hu̱ gi zohu̱ Jö.

8 Ne gi umba ri mu̱ihu̱ mꞌe̱tꞌo xa gi mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa, ngetho ar mhöte punga nze̱ye̱ ya tsꞌoki.

9 Gi nethohu̱ gi uñhu̱ ar tsa̱ya̱ nꞌa ngu nꞌa.

10 Ngu yá hoga ꞌbe̱goꞌihu̱ xi tꞌe̱ntꞌa ha ri ꞌye̱hu̱ nuya nze̱ye̱ ya hogantꞌuni unga Jö, jafu̱ da mpe̱ ha yá mꞌu̱i maꞌra ngu ar ntꞌuni xi nhwëkꞌahu̱.

11 Nuꞌmu̱ ja nꞌa togo ñö, dá ñö ngu mönga ár mhö Jö. Ha nuꞌmu̱ ja nꞌa togo pe̱pa maꞌra, dá ꞌyo̱tꞌe ngu ár döta ár tsꞌe̱di Jö xi thembabi. Ne njapꞌu̱ gatho nöꞌö gi pe̱hu̱ da nsundabi Jö, ngetho gi pe̱fu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Jö ár me̱ti ar nsunda ne ar tsꞌu̱tꞌwi hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Dá njapꞌu̱.

Di thohu̱ ya thogi ngetho dar gamfihu̱

12 Ma tsi hmöka kuhu̱, yo gi tu ri mu̱ihu̱ nuꞌmu̱ xta epꞌu̱ ya thogi, ne da zu̱ꞌahu̱ ngu nꞌar tsibi da tsa̱tꞌahu̱ ri ñꞌemu̱ihu̱. Yo ma gi ꞌyo̱hu̱ xta epꞌu̱ gathoyu̱.

13 Nöꞌö gi ꞌyo̱thu̱, njohyahu̱ ngetho gi thohu̱ nꞌa tsi tu̱i ya u̱gi ngu bi tho ar tsi Hmu Hesukristo, ne núꞌmu̱ xta nheki ár nsunda xa ma gi njohyahu̱.

14 Nuꞌmu̱ ntꞌu̱tsaꞌihu̱ ngetho gi te̱ñhu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, xa nza̱thoꞌö, njapꞌu̱ nheki gi ꞌbu̱hwihu̱ ár Hñö Jö. Majöni nuꞌu̱ tsani, ha nuꞌahu̱ gi nsundabihu̱ ha ri mꞌu̱ihu̱.

15 Yo ma gi thohu̱ ya thogi ngetho gar hyotehu̱, gar bëhu̱, gar tsꞌoktehu̱, wa gi ñꞌöxtehu̱ tengu yá mꞌu̱i maꞌra.

16 Ha nuꞌmu̱ gi thohu̱ ya thogi ngetho xka ñꞌemu̱ihu̱, yo ma gi ntsa̱hu̱. Nsundabihu̱ Jö gi thohu̱yu̱.

17 Ngetho bi zo̱ ar pa da nja ár mfe̱i Jö, ne ma da du̱ꞌma mꞌe̱tꞌo hár nijö. Ha nuꞌmu̱ xi ndu̱i xi gu̱tka ma guhu̱, tema ngötsꞌi to̱ꞌma nuꞌu̱ hinxi ñꞌemu̱i ár hoga mhö Jö.

18 Ne enga har Tꞌofo nꞌehe:

Nuꞌmu̱ xa xi ñhembi da mpo̱ho̱ nꞌar hogajöꞌi,

habu̱ di gohmö nöꞌö hingi benga Jö, ne ar tsꞌokte ꞌmu̱.

19 Jange nuꞌu̱ togo gi thohu̱ ya thogi ngu ne Jö, ꞌye̱ntꞌathohu̱ ri tehu̱ ha yá ꞌye̱ ar tsi Dada togo bi hyogagihu̱, ne xa gi umba ri mu̱ihu̱ gi ꞌyo̱thu̱ ar ñho.

5

Sufu̱ yá tsi de̱ti Jö

1 Di zo nuꞌu̱ ya ndö har nijö gi ꞌbu̱hwihu̱pꞌu̱. Di a̱pabiga dar ndöse̱ nꞌehe, ne da handwa yá u̱gi bi tho ar tsi Hmu Hesukristo, ne di to̱ꞌmi ga ꞌbu̱ꞌbenu̱ mhetsꞌi xta nheki ár nsunda.

2 Suhu̱ ya tsi de̱ti gi ꞌbu̱hwihu̱pꞌu̱ yá me̱ti ar tsi Hmu. Yo gi o̱thu̱ ngetho njaꞌahu̱, go gi nese̱hu̱. Yo gi homfu̱ yá bojö, njohya gi suhu̱.

3 Hingi ꞌyo̱thu̱ ndöta gi ne gi hyo̱maha̱ihu̱ nuꞌu̱ togo gi suhu̱. Nöꞌö gi ꞌyo̱thu̱, ꞌñuhu̱ nꞌar hogamꞌu̱i.

4 Ne xta epꞌu̱ ar Döngama̱ꞌyo, ma gi hñöñhu̱ ar nthöhö nsunda hinda ma da thege.

5 Mahye̱gi di xiꞌahu̱ nuꞌahu̱ gi bötsihu̱, ꞌyo̱thu̱ te da xiꞌahu̱ ya ndö har nijö. Gathoꞌihu̱ ñꞌo̱thu̱ nꞌa ngu nꞌa, ne di nhekitho ri hogamu̱ihu̱, ngetho:

Jö nto̱xkwi nuꞌu̱ ya ñꞌexte,

ne hwëkwa ár mfa̱tsꞌi nuꞌu̱ hingya ñꞌetsꞌi.

6 Ntsꞌa̱ꞌmhu̱ hár nthandi Jö togo xa ja ár tsꞌe̱di, ne go da ꞌñesꞌahu̱ ri nsuhu̱ núꞌmu̱ xta zo̱nga ar pa xi beñꞌö.

7 Tsokwabihu̱ Jö gatho ri dumu̱ihu̱, nöꞌö hingi tsa̱ya̱ suꞌahu̱.

8 Zo̱tꞌa xiñho ri da̱hu̱ ne yo gi öthu̱, ngetho ri ñꞌu̱nihu̱ ar tsꞌondöhi ꞌyo ngu nꞌar ꞌmuhu honi togo da ꞌye̱ntꞌa ár ne.

9 No̱xju̱ gi to̱ꞌspabihu̱ xi nze̱ ri jamfihu̱. Gi pöhu̱ nuya thogiyu̱, bí thopya nze̱ye̱ ya ku xo̱ge ár nxidi ar ximha̱i.

10 Ne Jö togo ár me̱ti ar nhwëki, bi zokagihu̱ ga ꞌbu̱hu̱ hár nsunda hingi thege, ngetho di te̱ñhu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Nu xta tho ꞌra ya tsi pa gi thohu̱ ya thogi, gese̱ꞌö da ma̱xꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi, da ze̱tꞌa ri jamfihu̱, da ꞌraꞌahu̱ ar tsꞌe̱di, ne da zixꞌahu̱ xiñho hár ꞌñuꞌö.

11 Jö go ár me̱tiꞌö ar nsunda ne ar tsꞌu̱tꞌwi hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Dá njapꞌu̱.

Ya ngöxanze̱ngwa

12 Di pe̱ñꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱ da hñösꞌahu̱ ar ku Silbano, togo di handi nꞌar ku o̱ta xiñho ar tsi Hmu. Xta otꞌahu̱ nꞌa tsi tu̱i, di ne ga hupꞌa ri mu̱ihu̱, ne di da̱majöni gehnu̱ ár nhwëki Jö nöꞌö gi te̱ñhu̱.

13 Ar nijö ꞌbu̱ Mbabilonia, mahye̱gi nguꞌahu̱ xi hwahna Jö, pe̱ñꞌahu̱ ar nze̱ngwa nꞌehe. Ar ku Mörko togo po̱ntho ma tꞌu̱ ze̱ngwaꞌihu̱ nꞌehe.

14 Nze̱ngwahu̱ nꞌa ngu nꞌa xa gi mhötehu̱. Gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar hogamꞌu̱i gatho nuꞌahu̱ xka nthe̱xu̱ ar tsi Hmu Hesukristo. Dá njapꞌu̱.

ÁR ÑOHO AR PEDRO

1

2

3

ÁR ÑOHO AR PEDRO

Ár ñoho ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Pedro

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Simu, tꞌengagi ar Pedro, ár ꞌbe̱gogi ne ár mpo̱tegi ar tsi Hmu Hesukristo. Di otꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱ nuꞌahu̱ xka tsu̱hu̱ nꞌar nza̱tho jamfi ngu nöꞌö di pe̱ꞌsje. Xka tsu̱hu̱ nunar jamfinu̱, ngetho xa ar hogajöꞌi ma Jöhu̱ ne ma Po̱ho̱tehu̱ ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

2 Dá hñuxa ar nhwëki ne ar hogamꞌu̱i gi höñhu̱, ngetho gi pöhu̱ Jö ne ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

Nuya ku di hñöxa ár mꞌu̱i Jö

3 Jö xa pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di, ne xi ꞌrakagihu̱ gatho nöꞌö di hoñhu̱ ga ꞌbu̱hu̱ ne ga pe̱fu̱ xiñho, ngetho nöꞌö togo bi zokagihu̱ xa döta ár nsunda, gese̱ꞌö bi ñꞌudi ga pötwabihu̱.

4 Ne xi ꞌraju̱ ya nza̱tho ñhötꞌi thota ár mhödi ne xa döta. Njapꞌu̱ da tsa̱ di hñöxꞌahu̱ ár mꞌu̱i Jö, ngetho xka hye̱hu̱pꞌu̱ ar tsꞌoki jawa har ximha̱i, tꞌo̱tꞌe te̱nga yá tsꞌonhe ya jöꞌi.

5 Jange nuꞌahu̱ xa gi umba ri mu̱ihu̱ gi te̱twabihu̱ da me̱wi ri jamfihu̱ ar hogamꞌu̱i, ha nunar hogamꞌu̱i di pe̱wi ar hoga mfödi.

6 Nunar hoga mfödi di pe̱wi ar ntsꞌuni, ha nunar ntsꞌuni di pe̱wi ar tsꞌe̱ti, ha nunar tsꞌe̱ti di pe̱wi ar nhwëki.

7 Ha nunar nhwëki di pe̱wi ar mhöte nꞌa ngu nꞌa, ne nöꞌö gi mhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa, di pe̱wi gi möhu̱ gatho nu maꞌra.

8 Ngetho nuꞌmu̱ xa gi pe̱ꞌsu̱yu̱, ne gi jafu̱ da xu, hinda ma da mꞌe̱pꞌu̱ xka pöhu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, hingi ꞌbu̱hu̱ njapꞌu̱tho hinter mꞌe̱fi ri tehu̱.

9 Ha nuꞌu̱ togo hingi pe̱ꞌsa nuya ñhoyu̱ pe̱wi yá jamfi, o̱tꞌa ngoda̱, hingi honga nöꞌö bi e mhetsꞌi, ne xi pumhni xi nsu̱kwa yá tsꞌoki xki ꞌyo̱tꞌa mamꞌe̱tꞌo.

10 Jange tsi kuhu̱, xa gi umba ri mu̱ihu̱ gi ñꞌuhu̱ xi tsꞌoñꞌahu̱ ne xi thañꞌahu̱, ngetho nuꞌmu̱ gi ꞌyo̱thu̱ njapꞌu̱, xi ñhembi gi ta̱hu̱.

11 Ne njapꞌu̱ ma da sokꞌahu̱ nꞌar döta ne nza̱tho goxthi, ne gi ku̱thu̱ har tsꞌu̱tꞌwi hiñhamꞌu̱ da thege, ár me̱ti ma Po̱ho̱tehu̱ ne ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

12 Nuga hinga ma ga tsa̱ya̱ ga beñꞌahu̱ gathoyu̱, mödi xka pöhu̱ ne xi ze̱tꞌa ri jamfihu̱ gi te̱ñhu̱ nöꞌö majöni xi nsiꞌahu̱.

13 Di beni nupya di ꞌbu̱tho, gehnu̱ ma ꞌbe̱fi ga bempꞌahu̱ gi ꞌyo̱thu̱yu̱.

14 Ngetho di pödi ngutꞌa ma ga he̱kwa nunar ndoꞌyonu̱, ngu xi xikagi ar tsi Hmu Hesukristo.

15 Ma ga umba ma mu̱i nꞌehe, núꞌmu̱ xka ñꞌeꞌbe nunar ha̱inu̱, nuꞌahu̱ hyaxꞌmu̱ gi benthu̱ nuya xta utꞌahu̱.

Da̱majöni nuꞌu̱ togo bi hyandwase̱ ár nsunda ar tsi Hmu Hesukristo

16 Nuje xta utꞌahe ngu da handwase̱he ár tsꞌe̱di ne ár ꞌñehe ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo, hinge ngu enga ya ꞌbede xi bense̱ ya jöꞌi.

17 Da hanthe núꞌmu̱ Jö ar Dada bi ꞌñeꞌspa ár nsu ne bi umba ar nsunda, núnu̱ habu̱ bi nheki nunar mhö ndi ꞌñe har nsunda mhetsꞌi, mi enö: Gehnu̱ ma hmöka Tꞌu̱, jakagi ga njohya.

18 Ne nuje da o̱he nunar mhönu̱ ndi ꞌñe mhetsꞌi núꞌmu̱ ndi ꞌbu̱ꞌbehe har jöpa tꞌo̱ho̱.

19 Gatho nuya thogiyu̱ xi ñꞌudi majöni nöꞌö xki mönga yá mꞌe̱hni Jö. Jange xiñho gi jafu̱masu nuya mhöyu̱, ngu nꞌar ñotꞌi yotꞌahu̱ madeda ar ꞌbe̱xui, gi to̱ꞌmhu̱ da hatsꞌi ne da yotꞌahu̱ ar njötso̱ po̱xa ꞌbu̱ xudi.

20 Ho̱nse̱ beñhu̱ mꞌe̱tꞌo, gatho nöꞌö xi ꞌyotꞌa yá mꞌe̱hni Jö har Tꞌofo, hinda tsa̱ ga bense̱hu̱ nöꞌö tema ne da mö, go utkagihu̱ Jö.

21 Ngetho nuya te bi mönga nuya mꞌe̱hniꞌu̱, hingar mfenise̱ nꞌar jöꞌi. Bi tꞌumbabi nuꞌu̱ yá ꞌbe̱go Jö mi ꞌbu̱ nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi, mi möñꞌu̱ ngu mi xipa ár Hñö Jö nda mö.

2

Ya kate mꞌe̱hni ne ya kate utate

(Ar Huda 3‑13)

1 Mi ꞌbu̱ nuya paꞌu̱ ya kate mꞌe̱hni har hnini Israel, ngu ma da nja ya kate utate habu̱ gi ꞌbu̱hu̱ nꞌehe. Nuyu̱ ma da ku̱tꞌa ñꞌöntho ya tsꞌomhö da hwata ar nijö. Hinge ho̱nse̱ꞌö, ma da ko̱nga ar tsi Hmu togo bi gu̱ka har tsꞌoki, ne njapꞌu̱ ma da nhwati nꞌagitho.

2 Ne nze̱ye̱ ma da de̱mba yá tsꞌoꞌbe̱fi, ne go yá tsꞌokiyu̱ ma da tsꞌanga ar ꞌñu majöni.

3 Xa ya nzibjö, ma da gu̱kꞌahu̱ yá nthöhö di mönga ya nhemhñö. Nuyu̱ yanu̱ mahamꞌu̱ xi tꞌe̱kwa yá mfe̱i, ne ꞌba̱pꞌu̱tho ar pa da nhwati.

4 Ngetho Jö himbi pumbabi ya e̱nxe̱ bi ntsꞌoki. Bi ꞌyu̱tꞌa har tsibi, ne bi ꞌñetꞌa har fa̱di xi mꞌe̱xui, tꞌe̱gi da zo̱nga ár pa ar mfe̱i.

5 Ne himbi pumba nuya jöꞌi mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo, ba pe̱mpa ar döꞌye bi goꞌma xo̱ge ar ximha̱i mi ꞌbu̱ har tsꞌoki. Ho̱nse̱ bi ꞌye̱ ar Noe mi uta ya jöꞌi ar hogamꞌu̱i, nunu̱ ne ma yoto bi kꞌontꞌwi.

6 Ne mba mꞌe̱mpa ar mfe̱i nda nhwata ar hnini Sodoma ne Gomora, ho̱nse̱ ar ꞌbospi bi gohi. Ne bi japꞌu̱ ngu nꞌar ntꞌudi ma da njapabipꞌu̱ nuꞌu̱ ne da mꞌu̱ nꞌar tsꞌomꞌu̱i.

7 Ne bi ꞌye̱kwa ár te ar Lot togo mar hogajöꞌi, mi tupa ár mu̱i mi handi hanja mi ꞌbu̱ nuya tsꞌojöꞌiyu̱.

8 Ngetho nunar hogajöꞌinu̱ mi ꞌbu̱hwiꞌu̱, jange hyaxꞌmu̱ mi tupa ár hogamu̱i mi handi ne mi o̱ꞌspa yá tsꞌoꞌbe̱fi.

9 Ja nhekinu̱, ar tsi Hmu njambödi da ma̱xa da tho ar tsꞌa̱ti nuꞌu̱ ya hogajöꞌi, ne da ꞌye̱kwatho yá mfe̱i nuꞌu̱ togo o̱tꞌa ar tsꞌoki, da tꞌumba nunar pa da thöxamajöni.

10 Ne töte yá mfe̱i nuꞌu̱ togo bi de̱nga gatho nöꞌö mi ne yá ndoꞌyo. ꞌYoꞌu̱ har tsꞌoki ne o̱tꞌa gatho nöꞌö xintsꞌotho, hingi ne togo da me̱hni. Xa ya gese̱ ne xi me yá ñö, hingi ntsu da zanga nuꞌu̱ togo pe̱ꞌsa yá tsꞌe̱di.

11 Nuya e̱nxe̱ mödi töte yá tsꞌe̱di ne yá nsunda, tsupi hingi a̱ nꞌar mfe̱i da zu̱hyu̱ núꞌmu̱ ꞌbu̱ꞌu̱ hár nthandi ar tsi Hmu.

12 Ha nuya jöꞌiyu̱ ñömañꞌu̱ nöꞌö hingi pödi, ngu ya me̱ti hiñꞌotho yá mfeni, xi tꞌe̱ntꞌi da tho ne da nhwati. Nuyá tsꞌokise̱ da zixa har ꞌbe̱xui.

13 Ma da hñönga yá nthöhö ngu ya tsꞌokte, ngetho gehyu̱ yá johyayu̱, zo̱da ar hyadi o̱tꞌa gatho nöꞌö neꞌu̱. Nꞌar mꞌe̱tsa̱yu̱, ngetho núꞌmu̱ gi ntsixkwihu̱, ñꞌentho o̱tꞌu̱ nöꞌö hingi ho.

14 Nuyu̱ ho̱nse̱ xa hyo̱kwa yá nthöti maꞌra, hingi tsa̱bi o̱tꞌa ya tsꞌoki. Ha̱tꞌi da zo ha yá ꞌye̱yu̱ nuꞌu̱ togo hinxi ze̱ta yá ñꞌemu̱i. Ha yá mu̱i xi nzöi hyo̱kwa yá me̱ti maꞌra. Yá bötsiyu̱ ar ꞌbe̱xui.

15 Xi hye̱ꞌu̱ ar ꞌñu majöni, ne xi de̱mba ár ꞌñu ar Balam ár tꞌu̱ ar Beor, togo xa bi mö ár nthöhö ar tsꞌoki.

16 Mödi nꞌar me̱ti ndu bi ñö ngu nꞌar ñꞌo̱ho̱, bi zu̱i himbi hye̱gi nda ꞌyo̱tꞌa nöꞌö mi beni.

17 Nuya jöꞌiyu̱ ñhe̱hwi ya po̱the hinte unga ar dehe, ne ngu ya gui tuxta ar ꞌyomndöhi. Xi tꞌe̱kwabi da mꞌu̱ har ꞌbe̱xui hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

18 Ngetho ñö ya mhö ñꞌetsꞌi hinte yá ñho. Njapꞌu̱ koꞌsa nuꞌu̱ majöni mi ne nda hye̱ nuꞌu̱ togo ꞌbu̱ har tsꞌoki, ne kadi da ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö ne yá ndoꞌyo.

19 Xipabiꞌu̱ da xotꞌa yá nthötꞌi, ha gese̱ꞌu̱ xi nthötꞌa har tsꞌoki. Ngetho nöꞌö togo da nthöhö, nu togo bi döhö po̱ntho xi dötꞌi, japi da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö neꞌö.

20 Xa majöni di xiꞌahu̱, nuꞌmu̱ xki kꞌothmöꞌu̱ ha ya tsꞌoki ja har ximha̱i ngetho xki bötwa ár ꞌñu ar tsi Hmu ne ar Po̱ho̱te Hesukristo, ne da mengi da zo habu̱ mi ku̱ꞌu̱, da mꞌe̱di ne yá mꞌu̱i töpa ár ntsꞌotho mi ꞌbu̱ mꞌe̱tꞌo.

21 Ngetho mar ñhomhö hinxi böhmöꞌu̱ ar ꞌñu tsixa ar hogajöꞌi, hinge ho̱nse̱ bi bödi, ne bi mengi bi hye̱pꞌu̱ ar döta ꞌbe̱pate bi tꞌumbabi.

22 Ne xpa epabi ngu enga ar mhö majöni: Ar ꞌyo pengi ju̱xa ár tsꞌodi, ne ar tsꞌu̱di xi nsati, pengi da ntönga har bo̱ha̱i.

3

Ar pa da nheki ár tsꞌe̱di ar tsi Hmu xi ꞌñepꞌu̱

1 Ma tsi hmöka kuhu̱, gehnu̱ ár ñoho ar he̱ꞌmi di otꞌahu̱, ne gatho yohoyu̱ di hupꞌa ri mu̱ihu̱ gi pe̱ꞌsu̱ nꞌar mfeni xintꞌaxi.

2 Di ne gi beñhu̱ nuya mhö bi mönga mamꞌe̱tꞌo yá hoga mꞌe̱hni Jö, ne nuya ꞌbe̱pate bi zokꞌahu̱ ma tsi Hmuhu̱ ne ma Po̱ho̱tehu̱, gehnu̱ bi xiꞌahu̱ yá mpo̱te ar tsi Hmu gi ꞌñehu̱.

3 Pöhu̱ mꞌe̱tꞌo, nuya ngöxapa ma da e ya thente di ꞌbu̱ ngu nese̱ꞌu̱.

4 Di eñꞌu̱: Te bi ja ar ñhötꞌi nda e ar tsi Hmu Hesukristo. Ngetho bi the ma palehu̱, ha nunar ximha̱i njangutho ngu ar pa bi thoki.

5 Nuyu̱ nese̱ da pumhni gehnu̱ ár mhö Jö bi hyoka mamꞌe̱tꞌo ar mhetsꞌi ne ar ximha̱i. Ba ehyu̱ har dehe ne oxta har dehe.

6 Jange nunar ximha̱i mi ꞌbu̱ mahamꞌu̱, bi hwata ar dehe mi ñutsꞌi.

7 Ha nunar mhetsꞌi ne nunar ha̱i ꞌbu̱pya, getnu̱ ár mhö Jö e̱kwi da nzo̱ har tsibi nunar pa da thöxamajöni, ne da tꞌumba ár mfe̱i ya tsꞌokte.

8 Tsi kuhu̱, yo gi pumhnihu̱ nꞌehe, nunar tsi Hmu handa nꞌapa ngu ꞌre̱tꞌanthebe ya je̱ye̱, ne ꞌre̱tꞌanthebe ya je̱ye̱ handa ngu nꞌapatho.

9 Ar tsi Hmu hingi huꞌsta ar pa da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xi ñötꞌi, ngu benga ꞌra. Pe̱ꞌskagihu̱ ar tsꞌe̱ti hingi ne togo da mꞌe̱di, neꞌö gatho da ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi.

10 Ha nunar pa da e ar tsi Hmu, ma da zo̱ ngu nꞌar bë tso̱ ꞌbu̱ nxui. Nuꞌmú̱, nuya mhetsꞌi ma da nhwati, da ntꞌo̱ nꞌar döta ñu̱ni, ne gatho nöꞌö te janu̱ ma da xutꞌa har tsibi, ha nu ar ximha̱i ne gatho nöꞌö te jawa ma da nzo̱.

11 Nuꞌmu̱ ma da nhwata gathoyu̱, yoꞌö hingi ꞌbu̱hu̱ nꞌar mꞌu̱i xintꞌaxi ne gi ñhogajöꞌihu̱.

12 Ne gi ndo̱ꞌmhu̱ da zo̱ ár pa Jö, ne xa gi umba ri mu̱ihu̱ gi jafu̱ ngutꞌa da zo̱ho̱. Nuya paꞌu̱ ar mhetsꞌi ma da nde̱ ne da xutꞌi, ne gatho nöꞌö te janu̱ ma da mi har tsibi.

13 Ha nuju̱ di to̱ꞌmhu̱ manꞌar ꞌraꞌyo mhetsꞌi ne manꞌar ꞌraꞌyo ximha̱i, habu̱ ho̱nse̱ ja ar hogamꞌu̱i.

14 Jange tsi kuhu̱, nuꞌmu̱ gi to̱ꞌmhu̱ nuya ñhötꞌiyu̱, umba ri mu̱ihu̱ da diñꞌahu̱ hinte ma ja̱xtꞌi gi pe̱ꞌsu̱, dar ntꞌaxiꞌihu̱ ne gi ꞌbu̱hu̱ nꞌar hogamꞌu̱i.

15 Ne pöhu̱ xiñho, nunar tsi Hmu pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱ti honi da mpo̱ gatho ya jöꞌi, jangu ma tsi kuhu̱ Pablo xi tꞌumba ar hoga mfödi xi ꞌyotꞌahu̱.

16 Gatho nuya he̱ꞌmi xi ꞌyotꞌi, no̱nga nöꞌö xta xiꞌahu̱. ꞌRayu̱ xi ñhembi da födi te ne da ꞌñenö. Jange nuꞌu̱ hintsꞌu̱ pödi ne hingi tse̱ yá mu̱i, pa̱ti. Japꞌu̱ nu maꞌra ya Tꞌofo nꞌehe, ne da ꞌyo̱tꞌa ngu neꞌu̱, ne njapꞌu̱ honse̱ yá mfe̱ise̱.

17 Jange nuꞌahu̱ ma tsi hmöka kuhu̱, xka pöhu̱, jamasuhu̱ yo ma da hya̱ꞌahu̱ yá tsꞌoki ya tsꞌokte, ne gi hye̱hu̱pꞌu̱ ár tsꞌe̱di ri jamfihu̱.

18 Nöꞌö gi ꞌyo̱thu̱, dá hñutsꞌi gi pöhu̱ ma tsi Hmuhu̱ ne ma Po̱ho̱tehu̱ Hesukristo, ne dá te ri mfödihu̱ hár nhwëki. Go di ꞌñepꞌu̱ da tꞌumba ar nsunda nupya ne hiñhamꞌu̱ da ntsa̱ya̱. Dá njapꞌu̱.

ÁR NDU̱I AR XUWA

1

2

3

4

5

ÁR NDU̱I AR XUWA

Ár ndu̱i ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Xuwa

1

Ar mhö unga ar te

1 Nöꞌö togo mi ꞌbu̱i núꞌmu̱ hinte mi jawa har ximha̱i, ne hinte mi janu̱ mhetsꞌi, nunar mhönu̱ ungar te, getꞌö xta o̱he ne xta handase̱he, da kꞌöthe ne da tha̱ñhe.

2 Nunar mhö ungar te mi ꞌbu̱hwi ar Dada, ba e bi njöꞌi, ne da hanthe, gehnu̱ di da̱he majöni, ne di xiꞌahe nunar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

3 Nöꞌö xta hanthe ne xta o̱he, gehnu̱ di xiꞌahe. Njapꞌu̱ gi pöhu̱ nöꞌö di pöje nꞌehe, ne ga pe̱ꞌsu̱ nꞌadar mfeni mahye̱giwi Jö ar Dada ne ar Hesukristo ár Tꞌu̱.

4 Jange di otꞌaꞌihu̱ nuya mhöyu̱, ne njapꞌu̱ da nxo̱ge ri johyahu̱.

Jö gehnu̱ ar hyatsꞌi

5 Nunar mhönu̱ di xiꞌahe, gese̱ꞌö bi xikagihe, enö njawa: Jö gehnu̱ ar hyatsꞌi. Habu̱ ꞌbu̱ꞌö hinte ma ꞌbe̱xui janu̱.

6 Nuꞌmu̱ di eñhu̱ di ꞌbu̱hwihu̱ ar tsi Dada ne di ꞌyohu̱ har ꞌbe̱xui, dar nemhñöhu̱, ne hindi te̱ñhu̱ nöꞌö majöni.

7 Ha nuꞌmu̱ ga ꞌyohu̱ har hyatsꞌi ngu ar tsi Dada ꞌbu̱ har hyatsꞌi, nꞌadar mfeni di ꞌbu̱hu̱ nꞌa ngu nꞌa ꞌmu̱, ne ár ji ar tsi Hmu Hesukristo ár Tꞌu̱ Jö da xu̱gagihu̱ gatho ma tsꞌokihu̱.

8 Nuꞌmu̱ ga eñhu̱ hindi o̱thu̱ ar tsꞌoki, di nkase̱hu̱ ne hindi te̱ñhu̱ nöꞌö majöni.

9 Nuꞌmu̱ ga da̱twabihu̱ ma tsꞌokihu̱ Jö, nöꞌö hingi yotꞌa ár ne, da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xi mö. Ne di ka̱xmbenihu̱ da pumgagihu̱, ne da xu̱ga gatho ma tsꞌokihu̱.

10 Nuꞌmu̱ di eñhu̱ hinxta o̱thu̱ nꞌar tsꞌoki, po̱ntho di xipabihu̱ ar tsi Dada ar nemhñö, ne hinxta pe̱ꞌspabihu̱ ár mhö ha ma mu̱ihu̱.

2

Ar tsi Hmu Hesukristo go ꞌba̱ made ñöngagihu̱

1 Ma tsi bötsiꞌihu̱, di otꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱, ngetho hindi ne gi ntsꞌoju̱. Ha nuꞌmu̱ bi hya̱ꞌahu̱, di ꞌñehu̱ togo ñöngagihu̱ hár nthandi Jö. Gehnu̱ ar Hesukristo ngu ma ñöntehu̱, hinte ma tsꞌoki xi ꞌyo̱tꞌe.

2 Bi unse̱ ár te ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱, ne bi mpumgagihu̱ gatho ma tsꞌokihu̱. Hinge ho̱nse̱ nuju̱, gatho nu maꞌra ꞌbu̱kwa har ximha̱i nꞌehe.

3 Njanu̱ da nhekitho ha di pöhu̱ Jö wa hinꞌö, nuꞌmu̱ di o̱thu̱ nöꞌö te ꞌbe̱pkagihu̱.

4 Nuꞌmu̱ nꞌa togo da ꞌñenö: Nuga di pö ar tsi Hmu, ne hingi o̱tꞌa nöꞌö xi ꞌbe̱pkagihu̱ Jö, nꞌar kate ne hingi pe̱ꞌsa nöꞌö majöni hár mu̱i.

5 Ha nöꞌö togo da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö xi ꞌbe̱pkagihu̱, majöni xi ñuxa ár mhöte Jö hár mu̱i. Njapꞌu̱ hö, di pöhu̱ di ꞌbu̱hwihu̱ꞌö.

6 Nöꞌö togo enö hyaxꞌmu̱ ꞌbu̱hwi Jö, mahyoni da mꞌu̱i ngu bi mꞌu̱ ar tsi Hmu Hesukristo.

Ar ꞌraꞌyo ꞌbe̱pate

7 Tsi kuhu̱, hindi otꞌa nꞌar ꞌraꞌyo ꞌbe̱pate ga pe̱ñꞌahu̱, ho̱nse̱ di bempꞌahu̱ nöꞌö xki nsiꞌahu̱ har ndu̱i. Nunar ꞌbe̱patenu̱ getꞌö ngu nuna xka ꞌyo̱hu̱.

8 Mödi hö, ma ga xiꞌahu̱ nꞌar ꞌraꞌyo ꞌbe̱pate gehnu̱ majöni, bi ñꞌuꞌö ne nupya di ꞌñuhu̱ nꞌehe. Ngetho ar ꞌbe̱xui ma da thogi, ne nunar ñotꞌi majöni fu̱di ungar hyatsꞌi.

9 Nöꞌö togo enö ꞌbu̱ har hyatsꞌi ne u̱tsa ár ku, ꞌbu̱ta har ꞌbe̱xuiꞌö.

10 Nöꞌö togo mö ár ku, hyaxꞌmu̱ ꞌbu̱ har hyatsꞌi, ne hinda ma da nthe̱wi ar mfetsꞌe.

11 Ha nöꞌö togo u̱tsa ár ku, ꞌbu̱ta har ꞌbe̱xui ne ja ꞌyonu̱tho. Ne hingi pödi habu̱ di ma, ngetho ar ꞌbe̱xui hingi he̱gi da hyandi.

12 Ma tsi bötsiꞌihu̱, di pe̱ñꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱, ngetho hár thuhu ar tsi Hmu Hesu xi mpumpꞌa ri tsꞌokihu̱.

13 Di otꞌahu̱ dadahu̱, ngetho gi pöhu̱ nöꞌö togo mi ꞌbu̱i núꞌmu̱ hinte mi otho. Di otꞌahu̱ bötsithohu̱, ngetho xka töhu̱ ar tsꞌondöhi.

Di otꞌahu̱ ma tsi bötsiꞌihu̱, ngetho xka pöhu̱ ar Dada.

14 Xta otꞌahu̱ dadahu̱, xka pöhu̱ nöꞌö togo mi ꞌbu̱i núꞌmu̱ hinte mi otho. Xta otꞌahu̱ gi bötsithohu̱, ngetho xka ze̱ta ri jamfihu̱, ne xka töhu̱ ar tsꞌondöhi ga te̱ñhu̱ ár mhö Jö xka kwathu̱ ha ri mu̱ihu̱.

15 Yo gi möhu̱ ar ximha̱i ne nuya te jawa. Nu togo mö ar ximha̱i, hingi pe̱ꞌspa ár mhöte Jö ar Dada.

16 Ngetho gatho nöꞌö te ja har ximha̱i, ngu ya tsꞌonhe benga ya jöꞌi ne handi, ne ar ñꞌetsꞌi, hingi pe̱hna Jöyu̱, go unga ar ximha̱i.

17 Ar ximha̱i ne yá tsꞌonhe ma da thotho, ha nuꞌu̱ togo o̱tꞌa nöꞌö ne Jö, ma da mꞌu̱ nꞌar mꞌu̱i hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

Nöꞌö togo ne da bëpa ár nsu ar Hesukristo

18 Ma tsi bötsiꞌihu̱, di ꞌbu̱hu̱pya ya ngöxapa. Ngu xka ꞌyo̱hu̱ ma nda e nꞌa togo nda nto̱xkwi ar tsi Hmu Hesukritso, ne nupya ja nze̱ye̱ togo nto̱xkwi. Jange di pöhu̱ xi zo̱ ya ngöxapa.

19 Xi ꞌwege xi hye̱ju̱, ngetho hinxki jamfi xiñho ngu xta jamfihu̱. Nuꞌmu̱ xi jamfihmö xiñhoꞌu̱, hinxi ꞌwehmöꞌu̱. Ne xi ꞌwege, njapu̱ da nheki hinga gatho nguju̱ di nꞌatꞌwihu̱ ar tsi Hmu.

20 Ha nuꞌahu̱ hingi njahu̱pꞌu̱, ngetho xi tꞌaꞌahu̱ ár Hñö Jö, jange gi pöhu̱ xiñho gathoyu̱.

21 Hindi pe̱ñꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱ ngu nuꞌu̱ hingi pö nöꞌö majöni. Di otꞌi ngetho gi pöhu̱, ha nor nhemhñö hindi ꞌñe habu̱ ja nöꞌö majöni.

22 Togo ar nemhñö. Ar nemhñö nöꞌö togo ko̱nga ar Hesu gehnu̱ ar Kristo. Nuyu̱ yá ñꞌu̱ni ar tsi Hmu, ngu gatho nuꞌu̱ togo ko̱nga ar Dada ne ár Tꞌu̱.

23 Gatho nuꞌu̱ togo ko̱nga ár Tꞌu̱ Jö, hingi pe̱ꞌsa ar Dada ha yá mu̱i. Nöꞌö togo da̱majöni ár Tꞌu̱ Jö, pe̱ꞌspa ár Dada nꞌehe.

24 Yo ma gi hye̱hu̱pꞌu̱ nöꞌö xka pöhu̱ ár ndu̱i. Nuꞌmu̱ hingi hye̱hu̱pꞌu̱, gi ꞌbu̱hwihu̱ ár Tꞌu̱ ne ar Dada.

25 Ne gehnu̱ ar ñhötꞌi bi ñötkagihu̱: ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

26 Di otꞌahu̱ tengu yá ꞌbe̱fi nuꞌu̱ ne da kaꞌahu̱.

27 Ha nunár Hñö Jö xi ꞌraꞌahu̱ ar tsi Hmu, gehnu̱ ꞌbu̱ ha ri mu̱ihu̱. Ne hinga mahyoni togo da utꞌahu̱, ngetho gese̱ꞌö go xi utꞌahu̱, ne mönga majöni. ꞌBu̱hwihu̱ ar tsi Hmu ngu xi utꞌahu̱ꞌö.

28 Ha nupya ma tsi bötsiꞌihu̱, ꞌbu̱hwihu̱ nꞌar hogamꞌu̱i ar tsi Hmu, ne núꞌmu̱ xta ñꞌudi hinga ntsa̱hu̱, ne xta pengi hinga ꞌbe̱ ma tsa̱hu̱ ga ꞌwehu̱.

29 Nuꞌmu̱ gi pöhu̱ ar tsi Hmu Hesukristo pe̱ꞌsa nꞌar hogamu̱i, pöhu̱ nꞌehe, gatho nuꞌu̱ pe̱ꞌsa ar hogamu̱i go yá bötsi Jö.

3

Yá bötsigihu̱ Jö

1 Beñhu̱ tengu xi mökagihu̱ Jö, bi ꞌñengagihu̱ yá bötsigihu̱. Jange nuꞌu̱ togo hingi jamfi, hingi pöju̱, ngu himbi böꞌö.

2 Ma tsi kuhu̱, nupya yá bötsigihu̱ Jö, mödi hindi pöthu̱ xiñho tengu nor mꞌu̱i ma ga pe̱ꞌsu̱ mꞌe̱fa. Nöꞌö di pöhu̱ hö, núꞌmu̱ xta epꞌu̱, ma ga ñhe̱hwihu̱ ngetho ma ga hanthu̱ tenguꞌö.

3 Ne gatho nuꞌu̱ togo di to̱ꞌmhu̱ da njapꞌu̱, hyaxꞌmu̱ di umba ma mu̱ihu̱ da tꞌaxkagihu̱ ngu xintꞌaxiꞌö.

4 Gatho nuꞌu̱ togo o̱tꞌa ya tsꞌoki, tsꞌokwa yá ꞌbe̱pate Jö, ngetho nꞌar tsꞌoki hinda ꞌyo̱ta ya ꞌbe̱pate.

5 Ne gi pöhu̱ xiñho, ar tsi Hmu ba ekwa bi hñögagihu̱ ma tsꞌokihu̱, ne nöꞌö hinte ma tsꞌoki bi ꞌyo̱tꞌe.

6 Gatho nuꞌu̱ togo ꞌbu̱hwi ar tsi Hmu, hingi o̱tꞌa ya tsꞌoki. Ha nuꞌu̱ o̱tꞌatho ya tsꞌoki, hinxi hyandi ne hinxi böꞌö.

7 Ma tsi bötsiꞌihu̱, yo ma gi ñhe̱hu̱ togo da hya̱ꞌahu̱. Pöhu̱ nunar tsi Hmu ar hogajöꞌi, ne nöꞌö togo ne da ñhogajöꞌi, te̱mbatho ár mꞌu̱iꞌö.

8 Nöꞌö togo o̱tꞌa ya tsꞌoki, ár me̱ti ar tsꞌondöhi, ngetho ar tsꞌondöhi hár ndu̱itho o̱tꞌa ya tsꞌoki. Jange ba e ár Tꞌu̱ Jö da jöꞌspa ár ꞌbe̱fi ar tsꞌondöhi.

9 Gatho nuꞌu̱ togo xi hñönga ar ꞌraꞌyo te unga Jö, xi ñꞌehwi ar tsꞌoki, ngetho di hñöxa Jö ar Dada. Hingi tsa̱ da gohnu̱tho har tsꞌoki, ngetho xi umba ár te ar tsi Dada.

10 Njanu̱ nheki togo yá bötsi Jö ne togo yá bötsi ar tsꞌondöhi: Gatho nuꞌu̱ togo hingi o̱tꞌa nöꞌö xiñho ne hingi mö ár ku, hingyá bötsi Jö.

11 Ngetho gehnu̱ ar mhö xka ꞌyo̱hu̱ ya mahamꞌu̱: Ga nmhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa.

12 Hinga njahu̱ ngu ar Kain, mi te̱nga ar tsꞌondöhi ne bi hyo ár jödö. Bi hyonu̱ ngetho mar ntsꞌoda ár ꞌbe̱fise̱, ha nuyá ꞌbe̱fi ár jödö mar ñho.

13 Ma tsi kuhu̱, yo gi tu ri mu̱ihu̱ nuꞌmu̱ da u̱tsaꞌihu̱ nuꞌu̱ hingya gamfi.

14 Nuju̱ di pöhu̱ xta po̱ñhu̱ har ndöte ndi ꞌbu̱hu̱, ne xta thohu̱ har te, ngetho di möhu̱ ma kuhu̱. Nu togo hingi mö ár ku, po̱ntho xi du.

15 Gatho nuꞌu̱ togo u̱tsa ár ku, gehnu̱ ar hyote. Ne di pöhu̱ nuya hyote hingi pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

16 Ar tsi Hmu Hesukristo bi utkagihu̱ ndana ar mhöte majöni núꞌmu̱ mi po̱kagihu̱ bi unse̱ ár te. Nuju̱ nꞌehe ga e̱nthu̱ ma tehu̱ ga homfu̱ yá ñho ma kuhu̱.

17 Nuꞌmu̱ nꞌa togo pe̱ꞌsa ya ñho, ne handa ár ñꞌohu̱ hinte pe̱tsꞌi, ne hinte da umbabi, hanja da nheki pe̱ꞌspa ár mhöte Jö ꞌmu̱.

18 Ma tsi bötsiꞌihu̱, hinge ma ga mhöhu̱ di oxta mañö. Ma ga ñꞌu ma mhötehu̱ di o̱thwu̱ ar ñho ma kuhu̱ di po̱nga ha ma mu̱ihu̱.

19 Njapꞌu̱ di pöhu̱ tsixkagihu̱ nöꞌö majöni, ne hinte di tuka ma mu̱ihu̱ hár nthandi Jö.

20 Ha nuꞌmu̱ tsu̱ka ma mu̱ihu̱ xikagihu̱ hindi ꞌbu̱hu̱ xiñho hár nthandiꞌö, Jö töpa ár mfödi ma mu̱ihu̱, ne pö gatho.

21 Ma tsi hmöka kuhu̱, nuꞌmu̱ hingi tsu̱ka ma mu̱ihu̱, hinga ntsuhu̱ ga ꞌbu̱hu̱ hár nthandi Jö.

22 Ne gatho nöꞌö te ga a̱fu̱, ga höñhu̱, ngetho di o̱thwu̱ yá ꞌbe̱pate, ne di pe̱hu̱ nöꞌö numañhoꞌö.

23 Ne go gehnu̱ ár ꞌbe̱pate Jö, ga jamfibihu̱ ár Tꞌu̱ Hesukristo, ne ga nmhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa, jangu xi ꞌbe̱pkagihu̱.

24 Nöꞌö togo o̱ta ngu xi ꞌbe̱pkagihu̱ Jö, ꞌbu̱hwiꞌö. Di pöhu̱ xiñho di ꞌbu̱hwihu̱, ngetho xi ꞌrakagihu̱ ár Hñö.

4

Nuꞌu̱ togo hömpa ár Hñö Jö ne nuꞌu̱ togo hömpa ár hñö ar tsꞌondöhi

1 Tsi hmöka kuhu̱, yo gi jamfibihu̱ gatho nuꞌu̱ togo ñö. Hyanthu̱ mꞌe̱tꞌo ha hömpa ár Hñö Jö wa hinꞌö, ngetho nze̱ye̱ ya kate mꞌe̱hni xi nxanga har ximha̱i.

2 Njanu̱ ma gi pöhu̱ ha hömpa ár Hñö Jö wa hinꞌö: Gatho nuꞌu̱ enö, ar tsi Hmu Hesukristo ba e bi njöꞌi, xi me̱hna Jö.

3 Ne gatho nuya ko̱nga ar tsi Hmu Hesukristo ba e bi njöꞌi, hingo xpa pe̱hna Jö. Nunu̱ ár me̱ti ár ñꞌu̱ni ar tsi Hmu xka ꞌyo̱hu̱ nda ehe, ne di xiꞌahu̱ ꞌbu̱kwapya har ximha̱i.

4 Ma tsi bötsiꞌihu̱, yá me̱tiꞌihu̱ Jö xka ntötehu̱, ngetho nöꞌö togo ꞌbu̱ ha ma mu̱ihu̱ töpa ár tsꞌe̱di nöꞌö togo ꞌbu̱kwa har ximha̱i.

5 Nuyu̱ ya meximha̱itho ne mönga gatho nöꞌö te jawa, ha nuyá mimeximha̱iwi o̱xa nöꞌö te möñꞌu̱.

6 Nuju̱ yá me̱tigihu̱ Jö, nuꞌu̱ togo pö Jö o̱xa nöꞌö di xifu̱. Ne nuꞌu̱ hingyá me̱ti Jö hingi o̱xa nöꞌö di xifu̱. Njapꞌu̱ di pöhu̱ togo mönga majöni ne togo mönga ar nhemhñö.

Jö xa möte

7 Ma tsi hmöka kuhu̱, ma ga nmhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa, ngetho ar mhöte gor me̱ti Jö, ne gatho nuꞌu̱ möte gehyu̱ yá bötsi Jö, ne pödi togoꞌö.

8 Nöꞌö togo u̱tsa ár ku, hinxi bö Jö, ngetho Jö xa möte.

9 Njanu̱ bi utkagihu̱ Jö, go ba pe̱nkwa har ximha̱i nöꞌö nꞌase̱ ár Tꞌu̱, bi du, ne njapꞌu̱ bi ꞌraju̱ ar ꞌraꞌyo te.

10 Ma ga xiꞌahu̱ ndana ar mhöte majöni: Nuju̱ hinge da möhu̱ Jö, go bi mökagihu̱. Jange ba pe̱hna ár Tꞌu̱ bi unga ár te ngu nꞌar mꞌo̱ñho̱, ne njapꞌu̱ xi mpumgagihu̱ ma tsꞌokihu̱.

11 Ma tsi hmöka kuhu̱, nuꞌmu̱ Jö bi mökagihu̱ njapꞌu̱, ma ga nmhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa nꞌehe.

12 Hinto xi hyanda Jö, ha nuꞌmu̱ ga nmhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa, gese̱ꞌö ꞌbu̱ ha ma mu̱ihu̱, ne ár mhöte xi nxo̱ge ha ma mu̱ihu̱.

13 Di pöhu̱ di ꞌbu̱hwihu̱, ngetho xi ꞌrakagihu̱ ár Hñö.

14 Ha nuje xta hanthe ne di da̱he majöni, Jö ar Dada xpa pe̱hna ár Tꞌu̱, gehnu̱ ár Po̱ho̱te ya meximha̱i.

15 Gatho nuꞌu̱ togo da̱majöni ar Hesu ár Tꞌu̱ Jö, nuyu̱ ꞌbu̱hwi Jö.

16 Ne nuju̱ xta pöhu̱ ne xta jamfihu̱ nunar mhöte pe̱ꞌskagihu̱ Jö. Jö xa möte, ne gatho nuꞌu̱ togo möte ꞌbu̱hwi Jö.

17 Njapꞌu̱ xi ñuxa ár mhöte ha ma mu̱ihu̱, ne nu xta göxa ar ximha̱i ga njohyahu̱ hinga ntsuhu̱, ngetho di hñöxkagihu̱ꞌö di ꞌbu̱hu̱wa har ximha̱i.

18 Nuꞌmu̱ xa majöni di pe̱ꞌsu̱ ar mhöte, hiñꞌotho ar ntsu, ngetho ar mhöte majöni höka ar ntsu. Nöꞌö togo ntsu, tsupa ár mfe̱i Jö, ne hinxi ñuxa ár mhöte hár mu̱i.

19 Nuju̱ di möhu̱ Jö, ngetho mꞌe̱tꞌo bi mökagihu̱ꞌö.

20 Nuꞌmu̱ da ꞌñenga nꞌa: Nuga di mö Jö, ha u̱tsa ár ku, nꞌar nemhñöꞌö. Ngetho nuꞌmu̱ hingi mö ár ku togo handi, hanja da mö Jö togo hinxi hyandi.

21 Di pe̱ꞌsu̱ nunar ꞌbe̱patenu̱ xi ꞌrakagihu̱ Jö: Nöꞌö togo mö Jö, mahyoni da mö ár ku nꞌehe.

5

Nunar ñꞌemu̱i tö ar ximha̱i

1 Gatho nuꞌu̱ togo ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesu ngu ar Kristo, gehnu̱ nꞌár bötsi Jö. Ne gatho nuꞌu̱ togo mö ar dada, mötwa yá bötsi nꞌehe.

2 Njanu̱ di pöhu̱ di möthwu̱ yá bötsi Jö, nuꞌmu̱ di möhu̱ꞌö ne di o̱thwu̱ nöꞌö xi ꞌbe̱pkagihu̱.

3 Nuꞌmu̱ xa majöni di möhu̱ Jö, ga o̱thwu̱ nöꞌö xikagihu̱ ꞌmu̱, ne nöꞌö ꞌbe̱pkagihu̱ hingi hembi ga o̱thu̱.

4 Ngetho gatho nuꞌu̱ togo yá bötsi Jö, ho̱maha̱i ar ximha̱i, ne ar ñꞌemu̱i gehnu̱ tö ar ximha̱i.

5 Nuꞌu̱ ñꞌemu̱i ar Hesu ár Tꞌu̱ Jö, gehyu̱ xi dö ar ximha̱i.

Ár Hñö Jö da̱majöni

6 Ar tsi Hmu Hesukristo ba ekwa har ximha̱i, bi ñꞌudi har dehe ne har ji. Hinge ho̱nse̱ har dehe, har ji nꞌehe. Ne ár Hñö Jö da̱majöni, ngetho nunu̱ mönga majöni.

7 Ngetho hñu nuꞌu̱ togo da̱majöninu̱ mhetsꞌi: ar Dada, ar Mhö, ne ár Hñö Jö. Gatho hñuyu̱ nꞌatho.

8 Ne njapꞌu̱ hñu nuꞌu̱ togo da̱wa majöni har ximha̱i: ár Hñö Jö, ar dehe ne ar ji. Gatho hñuyu̱ nꞌatꞌwu̱ mö.

9 Nuꞌmu̱ di ñꞌemu̱ibihu̱ nöꞌö da̱majöni ya jöꞌi, Jö töte ga ñꞌemu̱ibihu̱, ne gese̱nu̱ xi da̱majöni togo ár Tꞌu̱.

10 Nöꞌö togo ñꞌemu̱ibi ár Tꞌu̱ Jö, pe̱ꞌsase̱ hár mu̱i nöꞌö xi da̱majöni Jö. Ha nöꞌö togo hinxi ñꞌemu̱i, ho̱xa Jö ar nemhñö, ngetho himbi ñꞌemu̱ibi nöꞌö xi da̱majöni togo ár Tꞌu̱.

11 Ne go gehnu̱ ar mhö xi da̱majöni: Jö xi ꞌraju̱ ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, ne nunar tenu̱ go unga ár Tꞌu̱.

12 Nöꞌö togo pe̱ꞌspa ár Tꞌu̱ Jö hár mu̱i, pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Ha nöꞌö togo hingi pe̱ꞌspa ár Tꞌu̱, hingi to̱ꞌma ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

Ar hoga mfödi tꞌumba nuꞌu̱ togo pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi

13 Di otꞌahu̱ nuya mhöyu̱, di xiꞌahu̱ nuꞌahu̱ gi ñꞌemu̱ibihu̱ ár Tꞌu̱ Jö, njapꞌu̱ gi pöhu̱ gi pe̱ꞌsu̱ ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

14 Gehnu̱ ar ñꞌemu̱i di pe̱ꞌspabihu̱, nuꞌmu̱ ga a̱fu̱ ngu neꞌö, da ꞌyo̱xkagihu̱.

15 Ha nuꞌmu̱ di pöhu̱ da ꞌyo̱xkagihu̱ nöꞌö di a̱pabihu̱, nuꞌmu̱ di ñꞌemu̱ihu̱ gatho nöꞌö xta a̱fu̱, da ꞌraju̱.

16 Nöꞌö togo da hyanda ár ku da ꞌyo̱tꞌa nꞌar tsꞌoki hinge nuya da ꞌbe̱ ár te, dá ꞌya̱pa Jö, ne nunu̱ hinda hye̱gi da mꞌe̱di, ho̱nse̱ nuꞌmu̱ ar tsꞌoki hinda thökwa ár te. Ja ya tsꞌoki di ꞌñepa ar ndöte, nuyu̱ hindi enö da tꞌa̱pa Jö da ma̱tsꞌi.

17 Mödi gatho nöꞌö hingi ho, ar tsꞌoki, hinga gatho di ꞌñepa ar ndöte.

18 Di pöhu̱ gatho nuꞌu̱ togo ꞌbu̱hwi Jö ngu ár Dada, hingi ꞌbu̱ har tsꞌoki, ngetho ár Tꞌu̱ Jö su, ne ar tsꞌondöhi hinte tsa̱ te da japabi.

19 Di pöhu̱ nꞌehe, nuju̱ yá me̱tigihu̱ Jö, ha gatho nuya meximha̱i o hár ꞌye̱ ar tsꞌondöhi.

20 Ne di pöhu̱ nunár Tꞌu̱ Jö xpa e xi ꞌraju̱ ar hoga mfeni, ne njapꞌu̱ ga pöhu̱ Jö togo majöni. Gehnu̱ di ꞌbu̱hwihu̱, ár Tꞌu̱ Hesukristo, nunar Jö majöni togo unga ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

21 Ma tsi bötsiꞌihu̱, yo gi ndöñhu̱ ya tsita empꞌö. Dá njapꞌu̱.

ÁR ÑOHO AR XUWA

ÁR ÑOHO AR XUWA

Ár ñoho ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Xuwa

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Xuwa ar dönzia, di pe̱ñꞌa nunar he̱ꞌminu̱ tsi ꞌbe̱hñö xi hwañꞌa Jö, ne nuya ri bötsi. Xa di möꞌahu̱ ngetho gi te̱ñhu̱ nöꞌö majöni, hinge ho̱nse̱ga, gatho nu maꞌra xi bö nöꞌö majöni nꞌehe.

2 Di njahepꞌu̱ ngetho di pe̱ꞌsu̱ ha ma mu̱ihu̱ nöꞌö majöni, ne hinda ma da hye̱ju̱.

3 Jö ar Dada ne ar tsi Hmu Hesukristo ár Tꞌu̱, da ko yá mu̱i da hwëkꞌahu̱ yá ñho ne ar hogamꞌu̱i, ngetho gi jamfihu̱ nöꞌö majöni ne gi pe̱ꞌsu̱ ar mhöte.

Yo ma gi ꞌwehu̱ gi hye̱hu̱ ár ntꞌuti ar tsi Hmu Hesukristo

4 Xa xta njohya ngetho xta tinga ꞌra ri bötsi te̱nga nöꞌö majöni, ngu xi zogagihu̱ Jö ar Dada ga o̱thu̱.

5 Ha nupya di a̱ꞌa ar möte, tsi ꞌbe̱hñö gi nku. Hinge ngu ga ꞌraꞌa nꞌar ꞌraꞌyo ꞌbe̱pate. Di bempꞌatho nöꞌö ndi pe̱ꞌsu̱ mahamꞌu̱, ga nmhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa.

6 Ne go gehnu̱ ar mhöte majöni, ga o̱thu̱ nöꞌö xi ꞌbe̱pkagihu̱ꞌö. Ne njanu̱ xi ꞌbe̱pkagihu̱, ga nmhöhu̱ nꞌa ngu nꞌa, ngu xka ꞌyo̱hu̱ mahamꞌu̱.

7 Ngetho nze̱ye̱ ya hya̱te xi nxanga har ximha̱i, ko̱ni ar Hesukristo ba e bi njöꞌi. Nöꞌö togo o̱tꞌa njapꞌu̱, ar hya̱te ne ár ñꞌu̱ni ar Hesukristo.

8 Nsuse̱hu̱ hinto da hya̱ꞌahu̱ ne hinda mꞌe̱ ri ꞌbe̱fihu̱ xka pe̱hu̱, ne gi hñöñhu̱ xo̱ge ri nthöhöhu̱ da ꞌraꞌahu̱ Jö.

9 Nöꞌö togo da ꞌwege ne hinda ne da de̱mba ár ntꞌuti ar tsi Hmu Hesukristo, hingi pe̱ꞌsa Jö hár mu̱i. Ha nöꞌö togo te̱mba ár ntꞌuti, nöꞌö hö, pe̱ꞌsa ar Dada ne ár Tꞌu̱.

10 Nuꞌmu̱ da zo̱ñꞌahu̱ nꞌar jöꞌi, ne hingi xiꞌahu̱ nunar ntꞌuti xi zogagihu̱ ar tsi Hmu Hesukristo, yo gi umfu̱ nse̱ki ha ri nguhu̱, ne hingi umfu̱ ar tsa̱ya̱.

11 Ngetho nöꞌö togo da ꞌñemba nuya jöꞌiyu̱ da thogi da tsa̱ya̱, mfa̱xkwi da ꞌyo̱tꞌa yá tsꞌoꞌbe̱fiyu̱.

Di beni ma ga tso̱ñꞌahu̱

12 Mödi xa di pe̱ꞌsa nze̱ye̱ te ga xiꞌahu̱, hindi ne ga pe̱ñꞌahu̱ ha nꞌar he̱ꞌmi xi tꞌotꞌi. Di beni ma ga tso̱ñꞌahu̱ ne ga ñhanthu̱ ga ñöwihu̱, ne xa ga njohyahu̱.

13 Nuyá bötsi ri juhwe̱ xi hwahna Jö nꞌehe, ze̱ngwaꞌi. Dá njapꞌu̱.

ÁR HÑU AR XUWA

ÁR HÑU AR XUWA

Ár hñu ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Xuwa

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Xuwa ar dönzia, di otꞌa nunar he̱ꞌminu̱, ma tsi hmöka ku Gayo togo di möꞌi ngetho gi te̱nga nöꞌö majöni.

2 Ma tsi hmöka kuꞌi, di a̱pa Jö da bo̱nga gatho xiñho nöꞌö gi pe̱fi, ne gi pe̱ꞌsa ar nzaki, ngu ꞌyo di xu ár tsꞌe̱di Jö ha ri mu̱i.

3 Xa da njohya núꞌmu̱ mba e ya ku bi xikagi nöꞌö majöni ja ha ri mu̱i, ne hanja gi umba ri mu̱i gi te̱nu̱.

4 Hiñꞌotho manꞌar johya di töta nöꞌö xta o̱de, nuꞌu̱ po̱ntho ma bötsi xa umba yá mu̱i te̱nga nöꞌö majöni.

Ar Gayo tꞌeꞌspa ár nsu unga nse̱ki hár ngu

5 Ma tsi kuꞌi, xa gi o̱tꞌa nꞌar hoga ꞌbe̱fi gi fa̱xa ya ku, ne mꞌe̱tꞌo nuꞌu̱ hinga ri mpödi.

6 Nuya kuꞌu̱ xi da̱majöni har nijö xa gi pe̱ꞌsar mhöte. Jange di beni xiñho hingi hye̱pꞌu̱tho njapꞌu̱. Fa̱tsꞌi da ñꞌo yá ꞌñu, ngu di ꞌñepi da mfa̱xa nꞌár ꞌbe̱go Jö, ne da zo̱nga habu̱ di maꞌu̱.

7 Nuya kuyu̱ mpe̱fi ngetho möpa ár thuhu ar tsi Hmu, ne hingi hömba yá mfa̱tsꞌi umba nuꞌu̱ hingya gamfi.

8 Nuju̱ dar gamfihu̱ꞌmu̱, ma ga fa̱xu̱ nuya kuyu̱, ne njapꞌu̱ ga mfa̱xtehu̱ da nu̱nga nöꞌö majöni.

Ar Diotrefe ne da tsꞌoka ar ꞌbe̱fi

9 Nuga xta otꞌwa ar nijö, ha nunar Diotrefe togo o̱tꞌa ndöta madeda ya ku, hingi japamasu nöꞌö di xife.

10 Jange nuꞌmu̱ xka mapꞌu̱, ma ga xiꞌahu̱ ha ri mhuntsꞌihu̱ gatho nuya te o̱tꞌa nunar Diotrefe. Ju̱sje ya nhemhñö. Hinge ho̱ntꞌö pe̱fi, hingi umba ar se̱ki ya ku, ha nuꞌu̱ unga ar se̱ki tsu̱i ne e̱nga har nijö.

Ar hoga ꞌbe̱fi o̱tꞌa ar ku Demetrio

11 Ma tsi kuꞌi, yo gi te̱nga nöꞌö hingi ho, te̱nga nöꞌö xiñho. Nöꞌö togo o̱tꞌa xiñho, gor me̱ti Jö, ha nöꞌö togo o̱tꞌa nöꞌö hingi ho, hinxi bö Jö.

12 Gatho ya ku da̱majöni, nunar ku Demetrio o̱tꞌa xiñho, ne nöꞌö o̱tꞌe da̱se̱ majöni nꞌehe. Ha nuje di eñhe, hö njapꞌu̱, ne gi pöhu̱ di möñhe majöni.

Ya ngöxanze̱ngwa

13 Nuga ndi pe̱ꞌsa nze̱ye̱ te nga xiꞌahu̱, mödi hindi ne ga otꞌa ha nꞌar he̱ꞌmi ne ar ntꞌotꞌi.

14 Ngetho di ne ga nthe̱wi ngutꞌa ne ga ñhandwi ga ñöhu̱.

15 Jö da ꞌraꞌa nꞌar hogamꞌu̱i. Gatho ya ku di mpöhu̱ pe̱ñꞌa nze̱ngwa. Ze̱ngwagihepꞌu̱ nꞌa ngu nꞌa ya ku di mpöhu̱.

AR HUDA

AR HUDA

Ar he̱ꞌmi bi ꞌyotꞌa ar Huda

1

Ar nze̱ngwa

1 Nuga dar Huda, ár ꞌbe̱gogi ar tsi Hmu Hesukristo ne ár jödö ar Hakobo. Di pe̱ñꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱ nuꞌahu̱ xi zoñꞌahu̱ da tꞌaxkꞌahu̱ Jö ar Dada, ne xi hwixꞌahu̱ har tsi Hmu Hesukristo.

2 Dá hñuxa ár nhwëki, ár hogamꞌu̱i ne ar mhöte ꞌraꞌahu̱ Jö.

Ya kate utate ne yá tsꞌontꞌuti

(2 Pedro 2:1‑17)

3 Tsi kuhu̱, xa di ne ga pe̱ñꞌahu̱ nꞌar he̱ꞌmi habu̱ ga xiꞌahu̱ nunar ñꞌemu̱i di pe̱ꞌsu̱. Ha di handi mꞌe̱tꞌo, mahyoni ga xiꞌahu̱ xa gi umba ri mu̱ihu̱ gi ñöñhu̱ nunar ñꞌemu̱i nꞌagitho bi tꞌakagihu̱.

4 Ngetho xi yu̱tꞌa ñꞌöntho ꞌra ya tsꞌojöꞌi ju̱mpa ár nhwëki Jö da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö te gatho neꞌu̱. Nuyu̱ yanu̱ mamꞌe̱tꞌo xi tꞌe̱ntꞌi da mꞌe̱di, ne ko̱nga Jö togo ar ndö xo̱ge, ne ko̱nga ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

5 Di ne ga beñꞌahu̱ nöꞌö mamꞌe̱tꞌo xka pöhu̱: Núꞌmu̱ ar tsi Dada ba ju̱ka ya me Israel mi njapi nda mpe̱ ntsꞌe̱di núnu̱ Ehipto, mꞌe̱fa bi hyo gatho nuꞌu̱ togo himbi ñꞌemu̱ibi.

6 Ha nuya e̱nxe̱ himbi su yá nsu xki tꞌumbabi, bi zopꞌu̱ yá ngu habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱, nupya Jö xi gotꞌa har ꞌbe̱xui, ne xi nthötꞌi to̱ꞌmtho da zo̱nga ar pa da thöꞌspa majöni.

7 Ngu ar Sodoma, ar Gomora ne nu maꞌra ya hnini mi ja ha yá nthetꞌiyu̱, nuꞌu̱ nꞌehe mi hye̱pꞌu̱ Jö, ho̱nse̱ mi ne nda ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö mi ne yá ndoꞌyo, ne ya ndo̱ mi ꞌbe̱ngwi yá mindo̱wi. Ngu nꞌar ntꞌudi bi tꞌe̱ntꞌa har tsibi hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Njanu̱ utkagihu̱ tengu ár mfe̱i Jö.

8 Nuya tsꞌojöꞌiyu̱ ngu ꞌwithötho, ngu nu maꞌra xta möñhu̱ hingi tsupa Jö, tsanga gatho nuꞌu̱ ja yá tsꞌe̱di, ne hyaxꞌmu̱ tsꞌoka yá ndoꞌyo.

9 Nunar ndö e̱nxe̱ Mige, núꞌmu̱ mi nwengwi ar tsꞌondöhi togo nda gohwi ár ndoꞌyo ar Moise, himbi ꞌya̱pa nꞌar ntꞌa̱di. Ho̱nse̱ bi ꞌñembabi: Ar tsi Dada da zu̱ꞌaꞌi.

10 Ha nuya tsꞌojöꞌiyu̱ tsanga gatho nöꞌö hingi pödi. Ha nöꞌö pödi, ngu ya me̱ti hiñꞌotho yá mfeni, o̱tꞌa gatho nöꞌö neꞌu̱. Njapꞌu̱ japa da tsꞌoka yá te.

11 Hwëkateꞌu̱, ngetho xi de̱mbatho ár ꞌbe̱fi ar Kain, ne bi ñꞌe̱ntꞌatho da dö ar bojö ngu ar Balam. Nuyu̱ ma da nhwata ngu ar Kore, ngetho xa ya me̱ꞌsku.

12 Nuya jöꞌiyu̱ nꞌar mꞌe̱tsa̱ gi nthöskwihu̱ núꞌmu̱ gi ñungwihu̱ mahye̱gi ya hmöka ku. Hiñꞌotho yá tsa̱yu̱, honse̱ yá ñho. Ñhe̱hwi ya ꞌbikui tuxta ar ndöhi, ngu ya ꞌba̱iza núꞌmu̱ ndöbëhë hinti unga te da tsꞌi, yoꞌgi xi du ne yoꞌgi xi nkꞌu̱tsꞌi xi tꞌe̱mpꞌu̱.

13 Nuyu̱, njangu nuya dehe mpu̱ntsꞌi ne tuxa ár fu̱gi bi e̱nga har ñönthe, njapꞌu̱ nheki yá tsꞌoki ꞌbe̱ yá tsa̱, ngu ya tso̱ nixtꞌi xi tꞌe̱ntꞌi da mꞌe̱ har ꞌbe̱xui.

14 Ar Enok ár yoto mꞌu̱i yá ma̱ngaꞌbe̱to ar Adan, bi ꞌñeñꞌö mamꞌe̱tꞌo: Hyanthu̱ ba ehnu̱ ar tsi Hmu ñꞌowi nuꞌu̱ ra nze̱ye̱ ya nthebe ya nthebe nuꞌu̱ yá me̱tiꞌö.

15 Ne da hñöꞌspa majöni gatho ya jöꞌi, ne da hñuꞌmba yá hmi ya tsꞌojöꞌi da uta gatho nuya tsꞌoki xi ꞌyo̱tꞌe, ne gatho nöꞌö xi tso̱tꞌwa ár mu̱i Jö mi ho̱xa ya tsꞌomhö.

16 Nuya jöꞌiyu̱ gatho tsa̱mañꞌu̱ ne gatho ñömañꞌu̱, ne da ꞌyo̱tꞌa gatho nöꞌö neꞌu̱, xa ñꞌexase̱ ne ka ya jöꞌi da zipyá bojö.

Ar tsꞌu̱i ne ar humamu̱i

17 Ha nuꞌahu̱ ma tsi kuhu̱, beñhu̱ xiñho nuya mhö bi mönga mahamꞌu̱ yá mpo̱te ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo.

18 Nuya mhö bi xiꞌahu̱: Nu ha ya ngöxapa ma da nja ya hya̱te jöꞌi, ma da mꞌu̱ꞌu̱ ngu xipabi yá tsꞌomfeni.

19 Gehyu̱ heka ya ku, te̱mnda yá ꞌbe̱fi ar ximha̱i, ngetho hinxi me̱ꞌspa ár Hñö Jö.

20 Hö, tsi kuhu̱, umba ri mu̱ihu̱ da te ri ñꞌemu̱ihu̱, ne zohu̱ ar tsi Dada, di tsixꞌahu̱ ár Hñö Jö.

21 Yo ma gi hye̱hu̱ nunar mhöte xi ꞌrakagihu̱ Jö, ne hyaxꞌmu̱ gi to̱ꞌmhu̱ ár nhwëki ma tsi Hmuhu̱ Hesukristo da ꞌraꞌahu̱ ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

22 Nuꞌmu̱ gi hyanthu̱ ꞌra ya ku hingi ñꞌemu̱i xiñho, fa̱xu̱ da te yá jamfi.

23 Maꞌra fa̱xu̱ da mpo̱ho̱, ne njapꞌu̱ gi tsiñhu̱ hinda ma har tsibi. Maꞌra hwëju̱, ho̱nse̱ ntsuñhu̱ yo ma gi te̱mfu̱ yá tsꞌoki. U̱tsahu̱ ar tsꞌoki ne yá dutu xi tsꞌonga nuya ꞌyo̱tꞌatsꞌokiyu̱.

Ya ngöxa mhö tꞌeꞌspa ár nsu Jö

24 Jö togo pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di da sugagihu̱, ne hinda hye̱gagihu̱ ga ꞌwehu̱, xa di johyanu̱ da zixkagihu̱ xintꞌaxigihu̱ hár nsunda.

25 Gehnu̱ pe̱ꞌsa ar mfödi, ne ho̱nse̱nu̱ Jö ne ma Po̱ho̱tehu̱. Dá nhutꞌwabiꞌö ár nsunda. Dá nhumansubi ár tsꞌu̱tꞌwi ne ár tsꞌe̱di, ne da tꞌeꞌspa ár nsupya, ne hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Dá njapꞌu̱.

YA NTHANDI

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

YA NTHANDI

Nöꞌö bi hyanda ar Xuwa ne bi ꞌyotꞌi

1

Ar tsi Hmu Hesukristo bi ꞌñu nöꞌö himi födi

1 Gehnu̱ ar mhö bi ꞌñu ar tsi Hmu Hesukristo, xki umba Jö ár Dada nda xipabi yá ꞌbe̱go gatho nöꞌö ma nda tho ngutꞌa, ne ba pe̱hna nꞌár e̱nxe̱ bi xipabi ar Xuwa.

2 Gehnu̱ da̱majöni yá mhö Jö ngu bi mönga ar tsi Hmu Hesukristo, ne gatho te bi hyantꞌö.

3 Nza̱tho nuꞌu̱ togo da nehe ne da ꞌyo̱xa nunar mhö no̱nga tema da tho mꞌe̱fa, ne da ꞌyo̱tꞌa nuya te möngwa, ngetho ꞌba̱pꞌu̱tho ar pa ma da thogi.

Ar nze̱ngwa mꞌe̱mpa nuya yoto ya nijö

4 Nuga dar Xuwa, di pe̱ñꞌahu̱ nunar he̱ꞌminu̱, nuꞌahu̱ gar gamfihu̱ gi mhunsu̱ ha ya yoto nijö ꞌbu̱hnu̱ har ha̱i Asia. Jö mi ꞌbu̱i, ꞌbu̱ nuya payu̱, ne hiñhamꞌu̱ da göxa ár mꞌu̱i, da hwëkꞌahu̱ yá ñho ne da ꞌraꞌahu̱ nꞌar hogamꞌu̱i. Nunar njöpinu̱ go ꞌraꞌahu̱ Jö, ne nuya yoto ya hñö ꞌbu̱hnu̱ ñhandwi ár thuxandö,

5 ne ar tsi Hmu Hesukristo togo mönga majöni ngu xi nsipabi. Gehnu̱ bi mꞌe̱tꞌo bi mengi bi nte bi dö gatho nuꞌu̱ xi du. Ne gehnu̱ töpa ár tsꞌe̱di gatho ya ndö ꞌbu̱ har ximha̱i. Gehnu̱ nꞌehe togo bi mökagihu̱, ne bi nöꞌma ár ji mi unga ár te, bi gu̱gagihu̱ har tsꞌoki ndi ꞌbu̱hu̱.

6 Ne bi hñuxkagihu̱ ngu ya ndö ne ya möjö, ne njapꞌu̱ ga pe̱fu̱ Jö ár Dada. Xa nsundaꞌö, ne pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Dá njapꞌu̱.

7 ꞌYo̱hu̱, ar tsi Hmu ma da e ha ya gui, ne gatho ya meximha̱i ma da hyandi. Nuꞌu̱ togo bi su̱tsꞌi ma da hyantꞌu̱ nꞌehe. Gatho ya jöꞌi ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i ma da zontꞌi. Hö, dá njapꞌu̱.

8 Nuga go da du̱ꞌmi ne di jöꞌsa xo̱ge, ngu ar ndu̱i ne ar ngötsꞌi, enga njapꞌu̱ ar tsi Hmu mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo, ꞌbu̱pya, ne hiñhamꞌu̱ da göxa ár mꞌu̱i, gehnu̱ hinter ñhembibi da ꞌyo̱tꞌe.

Ngu nꞌar tꞌi bi nheki Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi

9 Nuga dar Xuwa ri kuhu̱, di thohu̱ mahye̱gi ya ntꞌu̱tsa, di ꞌbu̱hwihu̱ mahye̱gi hár tsꞌu̱tꞌwi ar tsi Hmu Hesukristo, ne di tse̱thu̱ nöꞌö bi epkagihu̱. Dá tso̱kawa har xe̱ni ha̱i o har dehe ár thuhu Mpatmo, ngetho di mömba ár mhö Jö, ne di da̱majöni togo ar tsi Hmu Hesukristo.

10 Ha nꞌár pa ar tsi Hmu, da nthe̱xꞌbe ár Hñö Jö, ne da o̱ mo̱te ma xu̱tha nꞌa togo mi ñö ntsꞌe̱di, ngu ár ñheti nꞌar kꞌaxtꞌathu̱xi.

11 Ne mi enö:

—Nuga go da du̱ꞌmi ne di jöꞌsa xo̱ge, ngu ar ndu̱i ne ar ngötsꞌi. ꞌYotꞌa ha nꞌar he̱ꞌmi gatho nöꞌö gi hyandi, ne pe̱mpa nuya yoto ya nijö ꞌbu̱ har ha̱i Asia. Gehyu̱ yá thuhu: Ñꞌefeso, Ñꞌesmirna, Mpergamo, Ntiatira, Nsardi, Mfiladelfia, ne Nlaodisea.

12 Da ñegi nga handa togo mi zokagi, ne nu nda ꞌba̱tꞌi da handa nꞌar kꞌaxtꞌabo̱jö mfoxꞌyo.

13 Ne madeda nuya yoto ya mfoxꞌyoyu̱, mi nheki nꞌár ꞌba̱i nꞌar ñꞌo̱ho̱ ndi hñöxa Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi. Nunár he mi tso̱nga har ha̱i ár ma, ne xki de̱ka hár tiñö nꞌar kꞌaxtꞌabo̱jö ngu̱tꞌi.

14 Ár ñö ne yá xtö xa mar ntꞌaxi, ngu ar xiꞌyo ne ar tꞌaxtse̱. Nuyá da̱ mi ñhe̱hwi ya faspi.

15 Nuyá wa mi ñhe̱hwi ár ntꞌaxi nꞌar xiujö núꞌmu̱ o har hwifi xa zo̱. Nu ár mhö mi ñhe̱hwi ár ñheti nꞌar döta nzo̱the.

16 Mi hö hár ñꞌe̱i yoto ya tso̱. Hár ne mi po̱nga nꞌar ndo̱jwai xa mi he̱nte gatho yoho yá ñöni. Nunár hminu̱ xa mi yotꞌi ngu ar hyadi xa pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di madempa.

17 Nda handi, da hwanga ha yá wa, to da ꞌñenö xta tu. Nöꞌö bi hñuxka ár ñꞌe̱i, ne bi ꞌñengagi:

—Yo gi ntsu. Nuga go di du̱ꞌmi ne di jöꞌsa xo̱ge.

18 Di te mödi da tu, ha nupya di ꞌbu̱i, hiñhamꞌu̱ da göxa ma te. Dá njapꞌu̱. Di hömpa yá nsoki ar ndöte ne ar ꞌbe̱xui.

19 Hñuxa har he̱ꞌmi gatho nöꞌö xka hyandi, nuya thopya ne nuya ma da tho mꞌe̱fa.

20 Ma ga xiꞌa tema di bo̱nga nuya yoto ya tso̱ xka hyanda ha ma ñꞌe̱i, ne nuya yoto ya kꞌaxtꞌabo̱jö mfoxꞌyo: nuya yoto ya tso̱, gehyu̱ nuya yoto ya e̱nxe̱ ꞌbu̱ ha nuya yoto ya nijö. Ha nuya yoto ya mfoxꞌyo xka hyandi, gehyu̱ nuya yoto ya nijö.

2

Ya mhö mꞌe̱mpa nuya yoto ya nijö: Ar mhö mꞌe̱mpa ar nijö Ñꞌefeso

1 ꞌYotꞌwa nunar e̱nxe̱ ꞌbu̱hnu̱ har nijö Ñꞌefeso, ne ꞌñembabi: Njanu̱ xiꞌahu̱ nöꞌö togo hö yoto ya tso̱ hár ñꞌe̱i, ne ꞌyo madeda ya kꞌaxtꞌabo̱jö mfoxꞌyo:

2 Nuga xta pötꞌa ri ꞌbe̱fihu̱, ne xta pödi hanja xka umba ri mu̱ihu̱ xka pe̱ꞌsu̱ ar tsꞌe̱ti. Hinxka ꞌñetꞌa ri xu̱thahu̱ nuꞌu̱ togo o̱tꞌa ya tsꞌoki. Xka hñöꞌsfu̱ majöni nuꞌu̱ togo eñꞌu̱ yá mpo̱te Jö, ne xka pöthu̱ yá nemhñö.

3 Xa xka tse̱thu̱ ya thogi. Hinxka wenthu̱ xi za̱ꞌahu̱ xka mpe̱hu̱, ngetho xka da̱tkagihu̱ majöni ma thuhu.

4 Ho̱nse̱ hindi hopꞌahu̱ hingi mökagihu̱ ngu ngi möju̱ har ndu̱i.

5 Beñhu̱ hangu ngi mökagihu̱. Ntso̱ꞌmhu̱ ne penju̱ gi ꞌyo̱thu̱ nuya ꞌbe̱fi ngi o̱thu̱ har ndu̱i. Ngetho nuꞌmu̱ hingi ntso̱ꞌmhu̱, ma ga ehe ne ga hökꞌa ri mfoxꞌyohu̱ habu̱ ꞌbu̱i.

6 Mödi gi u̱tsabihu̱hmö yá tsꞌoꞌbe̱fi nuꞌu̱ togo te̱nga ar Nikola. Nuyá tsꞌoꞌbe̱fiyu̱ di u̱tsaga nꞌehe.

7 Nuꞌu̱ togo tu yá gu, dá ꞌyo̱xa nöꞌö te mönga ár Hñö Jö xipa ya nijö. Nuꞌu̱ togo da ntöte, ma ga umba ar se̱ki da du̱kwa te unga ar ꞌba̱iza unga ar te, ꞌba̱ madeda ár nza̱tho hwöhi Jö.

Ar mhö mꞌe̱mpa ar nijö Ñꞌesmirna

8 ꞌYotꞌwa nunar e̱nxe̱ ꞌbu̱hnu̱ har nijö Ñꞌesmirna, ne ꞌñembabi: Nöꞌö togo du̱ꞌmi ne jöꞌsa xo̱ge, gehnu̱ togo bi du ne bi mengi bi nte manꞌagi, eñꞌahu̱ njawa:

9 Nuga xta pötꞌa ri ꞌbe̱fihu̱, ne nuya ntꞌu̱tsa gi thohu̱, ne ri ñhoyahu̱. Mödi gi pe̱ꞌsu̱ nze̱ye̱ ri mꞌe̱tsꞌihu̱ nuya hingi nhekiwa. Di pödi hangu ñömañꞌu̱ꞌihu̱ nuya enö ya xodyo empꞌö, gehyu̱ nꞌar mhuntsꞌi ár me̱ti ar tsꞌondöhi.

10 Yo gi tsuhu̱ gatho nöꞌö ma gi thohu̱. Pöhu̱ nunar tsꞌondöhi ma da ꞌñeꞌahu̱ ꞌra har fa̱di, ne njapꞌu̱ da tsꞌa̱tꞌahu̱. ꞌRe̱tꞌa mpa ma gi thohu̱ ya thogi. Ze̱ta ri jamfihu̱ ꞌbu̱tho gi tuhu̱, ha nuga ma ga ꞌraꞌahu̱ ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi ngu ri nthöhöhu̱.

11 Nuꞌu̱ togo tu yá gu, dá ꞌyo̱xa te mönga ár Hñö Jö xipa ya nijö. Nöꞌö togo da ntöte, hinte ma da japa ar ñoho ndöte.

Ar mhö mꞌe̱mpa ar nijö Mpergamo

12 ꞌYotꞌwa nunar e̱nxe̱ ꞌbu̱hnu̱ har nijö Mpergamo, ne ꞌñembabi: Nöꞌö togo hö ar ndo̱jwai xa he̱nte gatho yoho yá ñöni, eñꞌahu̱ njawa:

13 Nuga xta pötꞌa ri ꞌbe̱fihu̱, ne di pödi habu̱ gi ꞌbu̱hu̱, ka ꞌbu̱pꞌu̱ ngu ár ndö ar tsꞌondöhi. Mödi njapꞌu̱, nuꞌahu̱ xka da̱hu̱ majöni ne hinxka ko̱ngagihu̱. Hinga ꞌyo̱thu̱ nuya paꞌu̱ ga hyanthu̱ bi thoka ma hoga ꞌbe̱go ar Antipas, ngi ꞌbu̱hwihu̱nu̱ habu̱ ꞌbu̱ ar tsꞌondöhi.

14 Ho̱nse̱ hindi hopꞌahu̱ ꞌra gi te̱mfu̱ yá ntꞌuti ar Balam mi uta ar Balak. Mi tsixa ya me Israel nda zipa yá ñhuni ya tsita empꞌö, ne togatho nda mꞌe̱ngwi, ne njapꞌu̱ nda da̱hmöꞌu̱.

15 Ne gi ꞌñehu̱pꞌu̱ ꞌra togo te̱mba yá ntꞌuti nuꞌu̱ te̱nga ar Nikola. Nuya ntꞌutiyu̱ di u̱tsaga.

16 Jange di xiꞌahu̱ gi ꞌyo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi. Ngetho nuꞌmu̱ hinꞌö, ma ga ehe ga ntumꞌeꞌu̱ ga hö ar ndo̱jwai po̱nga ha ma ne.

17 Nuꞌu̱ togo tu ár gu, dá ꞌyo̱xa te mönga ár Hñö Jö xipa ya nijö. Nuꞌu̱ togo da ntöte, ma ga umba da zi ar thuhme ba kö mhetsꞌi xi tꞌögi. Ne ga umba nꞌar tsi tꞌaxdo habu̱ huxa nꞌar ꞌraꞌyo thuhu, ne hinto manꞌa di pödi, ho̱nse̱ nöꞌö togo di hö.

Ar mhö mꞌe̱mpa ar nijö Ntiatira

18 ꞌYotꞌwa nunar e̱nxe̱ ꞌbu̱hnu̱ har nijö Ntiatira, ne ꞌñembabi: Ár Tꞌu̱ Jö togo pe̱ꞌsa yá da̱ ñhe̱hwi ya faspi, ne yá wa ngu ár ntꞌaxi nꞌar xiujö o har hwifi, embabi:

19 Nuga di pötꞌa gatho ri ꞌbe̱fihu̱, ri mhötehu̱, ri ñꞌemu̱ihu̱, ri tsꞌe̱tihu̱, ne hanja gi pe̱pkagihu̱pya, töta ngu ngi pe̱pkagihu̱ mahamꞌu̱.

20 Ho̱nse̱ hindi hopꞌahu̱ gi ꞌñehu̱pꞌu̱ nunar ꞌbe̱hñö ár thuhu ar Hesabel. Ense̱ꞌö nꞌár mꞌe̱hni Jö, ne uta nuya ma ꞌbe̱go togatho da mꞌe̱ngwi, ne da zi ya ñhuni xi mꞌo̱ꞌspa ya tsita empꞌu̱.

21 Nunar ꞌbe̱hñönu̱ xta umba ꞌra ya tsi pa, ha hinxi ꞌyo̱tꞌwa ár ntso̱ꞌmi ꞌbe̱ngwi ya ndo̱.

22 Pöhu̱ nunar ꞌbe̱hñönu̱ ma ga ka̱xa ntꞌoxi, ne ma da tho ya thogi nuꞌu̱ togo ꞌbe̱ngwi, nuꞌmu̱ hinda ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi nꞌehe.

23 Ma ga hopa gatho yá bötsi, ne njapꞌu̱ gatho ya nijö ma da bödi, nuga di hëtwa yá mfeni ne yá mu̱i ya jöꞌi, ne di umba ár mfe̱i ngu di ꞌñepa nꞌa ngu nꞌa.

24 Ha gatho nu maꞌra gi ꞌbu̱hu̱ har nijö Ntiatira, hinxka te̱mbabihu̱ yá ntꞌumbi, ne hinxka pöhu̱ nöꞌö eñꞌu̱ xi ñhembi da fötwa ar tsꞌondöhi, di xiꞌahu̱, hinga ꞌraꞌahu̱ manꞌar ꞌbe̱fi.

25 Ho̱nse̱ di a̱ꞌahu̱, yo ma gi hye̱hu̱ nöꞌö xka pöhu̱. Ndo̱ꞌmthohu̱ ga pengi.

26 Nuꞌu̱ togo da ntöte ne di pe̱pkatho har ngötsꞌi, ma ga umba ar tsꞌe̱di da me̱ꞌsa ár nsu hagatho ya ha̱i.

27 Ne ma da hyu̱xtya tꞌobo̱jö, ne ma da hwata nuya hnini ngu nꞌar tsꞌo̱i bo̱ha̱i. Ma ga umba ar tsꞌe̱di ngu xta höni xi ꞌraka ma Dada.

28 Ne ga umba ar njötso̱.

29 Nuꞌu̱ togo tu ár gu, dá ꞌyo̱xa te mönga ár Hñö Jö xipa ya nijö.

3

Ar mhö mꞌe̱mpa ar nijö Nsardi

1 ꞌYotꞌwa nunar e̱nxe̱ ꞌbu̱hnu̱ har nijö Nsardi, ne ꞌñembabi: Nöꞌö togo tsixa nuya yoto ya hñö pe̱pa Jö, ne hö yoto ya tso̱, enö njawa: Di pötꞌa gatho ri ꞌbe̱fihu̱. Thusꞌahu̱ gi tehu̱, ha nuga di xiꞌahu̱ xka tuhu̱.

2 Zo̱tꞌa ri da̱hu̱ ne suhu̱ nöꞌö tema gi pe̱ꞌsu̱ ꞌbu̱tho da götsꞌi. Ngetho xta timpꞌahu̱, nuya ri ꞌbe̱fihu̱ hintsꞌu̱ xiñho hár nthandi Jö.

3 Jange beñhu̱ tema xka hñöñhu̱, tema xka ꞌyo̱hu̱, ne gi kwathu̱ xiñho, ne ꞌyo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi. Ngetho nuꞌmu̱ hingi ndo̱ꞌmhu̱, xki tha̱ñhu̱ ga tso̱ho̱ ngu nꞌar bë hingi to̱ꞌmhu̱ hamꞌu̱.

4 Ha gi ꞌñepꞌu̱ ꞌranu̱ Nsardi togo hinxi ja̱xtꞌa yá tꞌaxhe. Ma ga ñꞌoꞌbegaꞌu̱ di he ya tꞌaxhe, ngetho njapꞌu̱ di ꞌñepabiꞌu̱.

5 Nuꞌu̱ togo da ntöte, ma da theta ya tꞌaxhe, hinda thökwa yá thuhu har he̱ꞌmi no̱nga ar te, ne ma ga mömba yá thuhu hár nthandi ma Dada ne yá e̱nxe̱.

6 Nuꞌu̱ togo tu yá gu, dá ꞌyo̱xa te mönga ár Hñö Jö xipa ya nijö.

Ar mhö mꞌe̱mpa ar nijö Mfiladelfia

7 ꞌYotꞌwa nunar e̱nxe̱ ꞌbu̱hnu̱ har nijö Mfiladelfia, ne ꞌñembabi: Njanu̱ xiꞌahu̱ nöꞌö togo xintꞌaxi, gehnu̱ majöni, ne hömpa yá nsoki ar ndö Dabi. Nuꞌmu̱ kotꞌö hinto tsa̱ da xoki, ha nuꞌmu̱ xokꞌö hinto tsa̱ da gotꞌi.

8 Nuga di pötꞌa ri ꞌbe̱fihu̱. Mödi txꞌu̱da ri tsꞌe̱dihu̱, hinxka ko̱mju̱ ma thuhu, ne xka ꞌyo̱tju̱ ma mhö. Jange nuga xta xokꞌahu̱ nꞌar goxthi hinto tsa̱ da gotꞌi.

9 ꞌYo̱hu̱. Nuya xi mhuntsꞌi, yá me̱ti ar tsꞌondöhi, ne kate eñꞌu̱ ya xodyo, ma ga japi da nda̱ndihmö ha ri wahu̱. Njapꞌu̱ da böꞌu̱ di möꞌahu̱.

10 Ngetho xka tse̱thu̱ xka sukagihu̱ ma mhö, nuga nꞌehe ma ga suꞌahu̱ xta ꞌñepꞌu̱ ya tsꞌothogi da zu̱ gatho nuꞌu̱ ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i, njapꞌu̱ da tsꞌa̱ta gatho ya meximha̱i.

11 Pöhu̱, ꞌba̱pꞌu̱tho ar pa ma ga ehe. Kwathu̱ xiñho nöꞌö gi pe̱ꞌsu̱, ne hinto da hñömpꞌa ri nthöhöhu̱.

12 Nuꞌu̱ togo da ntöte, ma ga hutsꞌi da do̱ꞌspa ár nijö Jö, hiñhamꞌu̱ ma da nju̱knu̱. Ne ma ga otꞌwabinu̱ ár thuhu Jö ne ár thuhu ár hniniꞌö, gehnu̱ ar ꞌraꞌyo Herusalen di gö mhetsꞌi habu̱ bi ꞌbu̱ Jö, ne ga otꞌwabinu̱ ma thuhu nꞌehe.

13 Nuꞌu̱ togo tu yá gu, dá ꞌyo̱xa te mönga ár Hñö Jö xipa ya nijö.

Ar mhö mꞌe̱mpa ar nijö Nlaodisea

14 ꞌYotꞌwa nunar e̱nxe̱ ꞌbu̱hnu̱ har nijö Nlaodisea, ne ꞌñembabi: Nöꞌö togo ar Njapꞌu̱, da̱majöni xiñho, ne ja ba po̱nu̱ ar mfeni nda hyoka Jö gatho nöꞌö bi hyoki, eñꞌahu̱ njawa:

15 Nuga di pötꞌa ri ꞌbe̱fihu̱ xi ndupatho. Xiñhohmö nuꞌmu̱ dá ntse̱tho wa dá mpa.

16 Ngetho gar ndupathohu̱, hingar ntse̱ ne hingar mpa, ngu ar dehe ma ga ju̱ka ha ma ne, ga tsokꞌahu̱.

17 Nuꞌahu̱ gi ense̱hu̱: Hinte di kꞌathe, xa di pe̱ꞌse ya ñho. Ha hingi pöhu̱ gar hwëkateꞌihu̱, gar hyoyahu̱, hinte gi pe̱ꞌsu̱, gar goda̱hu̱, hinte gi köhu̱ nꞌar xe̱ni ar dutu.

18 Jange di xiꞌahu̱ gi ta̱mgagihu̱ ar kꞌaxtꞌabo̱jö nöꞌö xi tho har tsibi, ne hinte gi kꞌathu̱. Ne gi ta̱ñhu̱ ya tꞌaxdutu, hingi ꞌbe̱ ri tsa̱hu̱ xta thantꞌahu̱ hinte gi köhu̱ nꞌa xe̱ni. Ne xithu̱ ar ꞌñethi ri da̱hu̱, da xogi ne gi hyanthu̱.

19 Nuga di tsu̱i ne di fe̱i gatho nuꞌu̱ togo di mödi, jange ꞌyo̱thwu̱ ár ntso̱ꞌmi, ne umba ri mu̱ihu̱ gi pe̱pkagihu̱.

20 Pöhu̱ ꞌmu̱, nuga di ꞌba̱ har goxthi di mafi. Nöꞌö togo da ꞌyo̱tka ma mhö, ne da xoka ar goxthi da thogagi hár ngu, ga ku̱tꞌi ga ñumꞌe.

21 Nuꞌu̱ togo da ntöte, ma ga etsꞌi ga huxꞌbe ngu ar ndö, ngu xta ntötega, ne xta huxꞌbe ma Dada hár thuxandö.

22 Nuꞌu̱ togo tu yá gu, dá ꞌyo̱xa te mönga ár Hñö Jö xipa ya nijö.

4

Ar ndöngajö bi ja mañö mhetsꞌi

1 Da jwadi da handa gathoyu̱, mꞌe̱fa da handa nꞌar goxthi mi xo mhetsꞌi. Ne da pengi da o̱twa ár mhö nöꞌö togo bi zokagi mꞌe̱tꞌo, mi ñhe̱hwi ár ñheti nꞌar kꞌaxtꞌathu̱xi, ne bi ꞌñengagi:

—Po̱xa injawa, ne ga utꞌaꞌi tema da tho mꞌe̱fa xta wa nuya xka hyandi.

2 Mꞌe̱fa ár Hñö Jö bi hyexkagi ne bi utkagi nꞌar thuxandö mi ꞌbu̱hnu̱ mhetsꞌi, ne mi huxhnu̱ nꞌa.

3 Nöꞌö togo mi huxnu̱ har thuxandö, mi hyatsꞌi ñhe̱hwi nꞌar hoga hyasdo ne nꞌar hoga the̱ntsꞌado. Ne hár nthetꞌi mi kotꞌatho nꞌar ꞌbe̱jni mi hwe̱xka ngu nꞌar hoga kꞌangdo.

4 Hár nthetꞌi ar thuxandö mi ꞌbu̱ ma nꞌa̱temagoho ya thuxandö. Ne ka mi huxhnu̱ nꞌa̱temagoho ya tsi dönzia, mi hö ya tꞌaxhe, ne mi huꞌsa ya fu̱indö ma ya kꞌaxtꞌabo̱jö.

5 Har thuxandö mi ꞌbu̱ madetho mi po̱nga ya hwe̱i, ya ñu̱ni ne ya ñheti. Ne mi ñhandwi nꞌehe yoto ya ñotꞌi mi zo̱, gehyu̱ nuya yoto ya hñö pe̱pa Jö.

6 Mi ñhandwi nunar thuxandö nꞌehe nꞌar ñho̱nthe ngu ar doxito. Ne mi ꞌba̱hnu̱ getꞌu̱ hár nthetꞌi ar thuxandö goho ya zuꞌwe pe̱ꞌsa yá te, xa mi ñuxa ya da̱ habu̱ mi nheki ne mo̱te.

7 Nor mꞌe̱tꞌo zuꞌwe mi ñhe̱hwi nꞌar ꞌmuhu, ár ñoho mi ñhe̱hwi nꞌar boi, ár hñu mi pe̱ꞌsa ár hmi ngu nꞌar jöꞌi, ár goho mi ñhe̱hwi nꞌar nxu̱ni nsa̱ni.

8 Nuya goho ya zuꞌweyu̱ mi pe̱ꞌsa yá te, mi tu ꞌrato yá hwa nꞌa ngu nꞌa, ne ha yá hwa xa mi ñuxa ya da̱ mañö ne mbo. Nuyu̱ parxui hingi tsa̱ya̱ eñꞌu̱:

Xintꞌaxi, xintꞌaxi, xintꞌaxi,

hinter ñhembibi da ꞌyo̱tꞌa ma tsi Hmuhu̱, nöꞌö togo mi ꞌbu̱i, ꞌbu̱pya, ne hiñhamꞌu̱ da göxa ár te.

9 Nuya goho ya zuꞌweyu̱ mi pe̱ꞌsa yá te, mi eꞌspa ár nsu, mi nsundabi ne mi umba njamödi nöꞌö togo huxa har thuxandö, hiñhamꞌu̱ da göxa ár mꞌu̱i.

10 Núꞌmu̱ mi o̱tꞌa njapꞌu̱yu̱, nuya nꞌa̱temagoho ya tsi dönzia mi nda̱ndihmö hár wa nöꞌö togo huxa har thuxandö, ne mi nsundabi nöꞌö togo hiñhamꞌu̱ da göxa ár te. Ne mi po̱kwa yá fu̱indö ñhantꞌu̱ har thuxandö, ne mi eñꞌu̱:

11 Ma tsi Hmuꞌihe, di ꞌñepꞌaꞌi da nsundaꞌi,

da tꞌesꞌa ri nsu, ne da fötꞌa ri tsꞌe̱di.

Ngetho go ga hyoka gatho nöꞌö te ja,

ne ngu ga nege, njapꞌu̱ xi nja.

5

Ar mꞌa̱xa he̱ꞌmi ne ár Tꞌu̱ Jö ngu ar tsi Ntxönandöni

1 Nepꞌu̱ da handa nöꞌö togo mi huxa har thuxandö, mi hö hár ñꞌe̱i nꞌar mꞌa̱xa he̱ꞌmi xki tꞌotꞌa nthi ne mbo, ne xki ꞌba̱ta yoto ya mꞌa̱tꞌi, hinge to gatho nda tsa̱ nda ꞌyo̱tsꞌe.

2 Ne da handa nꞌar e̱nxe̱ xa mi pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di, ne xa mi mafi ntsꞌe̱di mi enö:

—Hage ꞌbu̱ nꞌa togo di ꞌñepi da ꞌyo̱ꞌsa ya mꞌa̱tꞌi ne da tu̱nga ar he̱ꞌmi.

3 Ne hinto mi ꞌbu̱hnu̱ mhetsꞌi, har ximha̱i, ne mbor ha̱i togo nda xotꞌa ar he̱ꞌmi, himi tsa̱ nda hyanthmö.

4 Nuga xa ndi zoni, ngetho hinto bi thini togo ndi ꞌñepi nda xotꞌa ar he̱ꞌmi, nda nehe, himi tsa̱ nda hyanthmö.

5 Nꞌa nuya tsi dönzia bi ꞌñengagi:

—Yo gi zoni. Nöꞌö togo ar Ndö tꞌembabi ar ꞌMuhu, xpa po̱nga ha yá mëni ar Huda ne ár ꞌbe̱to ar ndö Dabi, nunu̱ go xi ntöte. Jange di ꞌñepabi da ꞌyo̱ꞌsa nuya yoto ya mꞌa̱tꞌi, ne da xotꞌa ar he̱ꞌmi.

6 Nepꞌu̱ da handa nꞌar tsi Ntxönandöni mi nhekitho xki tho, mi ꞌba̱ madetho ar thuxandö, ne madeda nuya goho ya zuꞌwe mi te, ne madeda ya tsi dönzia. Nunar tsi Ndöninu̱ mi pe̱ꞌsa yoto yá ndöni, ne yoto yá da̱. Ne nuya da̱yu̱, gehyu̱ nuya yoto ya hñö pe̱pa Jö, xi me̱hna da ma xo̱ge ár nxidi ar ximha̱i.

7 Nuꞌmú̱, ba ehnu̱, ne bi hñönga ar he̱ꞌmi mi hö hár ñꞌe̱i nöꞌö togo mi huxa har thuxandö.

8 Nuya goho ya zuꞌwe mi te, ne nuya nꞌa̱temagoho ya tsi dönzia, bi nda̱ndihmö hár wa ar tsi Ndöni togo xki wadi xki hñönga ar he̱ꞌmi. Gathoyu̱ mi hö ya ꞌbida, ne ya ntꞌe̱ni kꞌaxtꞌabo̱jö mi ñuxa ya githni, gehyu̱ yá nsa̱di ya gamfi.

9 Ne mi tuꞌu̱ nꞌar ꞌraꞌyo thuhu, mi embabiꞌu̱ ar tsi Ntxönandöni:

Nuꞌge go di ꞌñepꞌaꞌi gi hñönga ar ꞌba̱xa he̱ꞌmi ne gi ꞌyo̱ꞌspa yá mꞌa̱tꞌi tu,

ngetho bi nhöpꞌa ri ji bi thoꞌaꞌi, ne ga tsingagihe yá me̱tigihepya Jö.

Ga ju̱gagihe hagatho ya mꞌu̱i, ya hñö, ya hnini, ne hagatho ya ha̱i ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i.

10 Ne xka ꞌñexkagihe ga pe̱fe Jö, dar ndöhe ne dar möjöhe,

ne ga ndöhe har ximha̱i.

11 Nepꞌu̱ da o̱ ꞌra ya mhö, ne nda handi mi ra nze̱ye̱ ya e̱nxe̱, mi ꞌbu̱ hár nthetꞌi ar thuxandö, ne nuya goho ya zuꞌwe mi te, ne nuya tsi dönzia. Nuya e̱nxe̱yu̱ hinto mi tsa̱ nda mede, ngetho ma ya nthebenthebe ár nze̱ye̱.

12 Ne xa mi mafi mi eñꞌu̱:

Ar tsi Ntxönandöni bi tho,

di ꞌñepabi da hñönga ar nsu ngu ar ndö, ya ñho,

ar hoga mfödi, ar tsꞌe̱di,

da tꞌeꞌspa ár nsu, da tꞌumba ar nsunda ne ar nsa̱di.

13 Ne gatho nu maꞌra xi hyoka Jö bi ñö nꞌehe, nuꞌu̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi, nuꞌu̱ ꞌbu̱ har ximha̱i, nuꞌu̱ ꞌbu̱ mbor ha̱i, nuꞌu̱ ꞌbu̱ har dehe ne nuꞌu̱ ya zuꞌwe ku̱nu̱. Da o̱de bi ꞌñeñꞌu̱:

Dá nsa̱ta Jö togo huxa har thuxandö,

ne dá nsa̱ta ar tsi Ntxönandöni.

Dá tꞌeꞌspa ár nsu, dá tꞌumba ar nsunda.

Dá mhö pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

14 Ne nuya goho ya zuꞌwe mi te, mi thödi mi eñꞌu̱:

—Dá njapꞌu̱.

Ne nuya nꞌa̱temagoho ya tsi dönzia mi nda̱ndihmö, ne xa mi ntsꞌa̱ꞌmi mi tso̱nga yá hmi har ha̱i, mi nsunda nöꞌö togo hiñhamꞌu̱ da göxa ár mꞌu̱i.

6

Nuꞌu̱ yoto ya mꞌa̱tꞌi

1 Nepꞌu̱ nu ar tsi Ntxönandöni bi ꞌyo̱ꞌsa nꞌa nuya mꞌa̱tꞌiyu̱. Ne da o̱ nꞌa nuya goho ya zuꞌwe mi te, bi ñö ntsꞌe̱di ngu nꞌar ñu̱ni, ne bi ꞌñengagi:

—Ba e gi hyandi.

2 Nda handi mi ꞌba̱hnu̱ nꞌar to̱ge mi nto̱ nꞌar tꞌaxfani, ne mi hö hár ꞌye̱ nꞌar e̱ntꞌo nda ntuhni. Ne bi tꞌumba nꞌar fu̱indö, ne habu̱ gatho mi thogi mi töte.

3 Nu mi ꞌyo̱ꞌsa ár ñoho ar mꞌa̱tꞌi ar tsi Ntxönandöni, da o̱de bi ꞌñengagi ár ñoho nuya zuꞌwe te:

—Ba e gi hyandi.

4 Da handi bi bo̱nga manꞌar to̱ge mi nto̱ nꞌar fani mar nthe̱ntsꞌi. Ne nu togo mi nto̱ge, bi tꞌumba nꞌar ndo̱jwai ne ar se̱ki nda hñöka ar hogamꞌu̱i har ximha̱i, ne nda japa ya jöꞌi nda ñho nꞌa ngu nꞌa ha ya tuhni.

5 Nu mi ꞌyo̱ꞌsa ár hñu ar mꞌa̱tꞌi, ár hñu nuya zuꞌwe te bi ꞌñengagi:

—Ba e gi hyandi.

Ne da handa nꞌar to̱ge mi nto̱ nꞌar ꞌbofani, ne mi hö nꞌar tsꞌu̱ti hár ꞌye̱.

6 Ne da o̱ nꞌar mhö bi bo̱nga madeda nuya goho ya zuꞌwe mi te, ne mi enö:

—Nꞌa pa ar nthöhö, ho̱nse̱ tsa̱ da tha̱nga nꞌa hwada ar tꞌe̱i ne hñu hwada ar sebada, ha yo gi tsꞌoju̱ ar nziki ne ar ixkatꞌafi.

7 Nu mi ꞌyo̱ꞌsa ár goho mꞌa̱tꞌi, da o̱de bi ñö ár goho zuꞌwe te, ne bi ꞌñengagi:

—Ba e gi hyandi.

8 Da handi mi ꞌba̱hnu̱ nꞌar kꞌaxtꞌafani, ne nu ar to̱ge már thuhu ar Ndöte, ne mi nte̱ngwi ar ꞌBe̱xui. Bi tꞌumbabiyu̱ ar se̱ki nda hyo nꞌar goho xe̱ni ya jöꞌi ꞌbu̱ xo̱ge ár nxidi ar ximha̱i, ha ya tuhni, har thuhu, ha ya texte hñeni, ne da hyo ya zate zuꞌwe ꞌbu̱ har ximha̱i.

9 Nu mi ꞌyo̱ꞌsa ár ku̱tꞌa mꞌa̱tꞌi ar tsi Ntxönandöni, da handa hár wa ar mꞌo̱xmꞌo̱ñho̱, mi ꞌba̱hnu̱ yá pa nuꞌu̱ ya gamfi xki tho ngetho mi mömba ár mhö Jö, ne mi da̱majöni mi ñꞌemu̱ibiꞌö.

10 Ne xa mi mafi ntsꞌe̱di mi eñꞌu̱:

—Tsi Hmu, xintꞌaxiꞌi ne majöni. Hamꞌu̱ da zo̱hmö ar pa gi ꞌyo̱tje ar tsꞌu̱tꞌwi, ne gi jotꞌwa ma jihe nuꞌu̱ ꞌbu̱kwa har ximha̱i.

11 Ne nꞌa ngu nꞌa bi tꞌumba ya tꞌaxhe. Ne bi nsipabi nda ntsa̱ya̱ maꞌra ya tsi pa, nda do̱ꞌmi nda zo̱ gatho yá miꞌbe̱gowi ne maꞌra yá kuwi ma nda thoꞌu̱ nꞌehe ngu xki thoyu̱.

12 Nu nda handi bi ꞌyo̱ꞌsa ár ꞌrato mꞌa̱tꞌi, bi nja nꞌa ra döta nhwöni. Ar hyadi bi boki ngu nꞌar ꞌbohe dumu̱i, ne ar zönö bi the̱nga xo̱ge ngu ar ji.

13 Da handi ba ho̱ ya tso̱ mhetsꞌi bi zo har ha̱i, ngu nꞌar ꞌba̱iꞌiuxi ho̱ nuya te tu núꞌmu̱ ꞌyo ar ꞌyomndöhi.

14 Ne ar mhetsꞌi bi mꞌe̱tho ngu nꞌar he̱ꞌmi bi ꞌba̱tsꞌi. Ha nuya tꞌo̱ho̱ ne ya xe̱ni ha̱i, gatho bi mponi habu̱ mi ꞌbu̱ꞌu̱.

15 Ha nuya ndö, ne nuya döta, nuya pe̱ꞌsa ya ñho, nuya ndöndogu, nuya pe̱ꞌsa yá tsꞌe̱di, ya ꞌbe̱go ne nuꞌu̱ hingya ꞌbe̱go, gathoyu̱ bi ñꞌönga ha ya oki ne ha ya ndo̱do ja ha ya tꞌo̱ho̱.

16 Ne mi emba ya tꞌo̱ho̱ ne ya ndo̱do:

—Yo̱thu̱ ne tse̱bgagihe, hindi nehe da hyangagihe nöꞌö togo huxa har thuxandö. Kobgagihe hinda zu̱je ár kwe̱ ar tsi Ndöni.

17 Ngetho xi zo̱ ar pa da nheki ár kwe̱ Jö, togo tsa̱ da ze̱ti.

7

Nuꞌu̱ nꞌanthebe ne yonꞌa̱te ne goho ya ꞌre̱tꞌanthebe xki thuꞌspa ngu ar nthixtꞌi

1 Mꞌe̱fa da handa goho ya e̱nxe̱ mi ꞌba̱ ha yá ñöni ar ximha̱i. Mi ta̱ka nuya goho ya ndöhi hinge nda ñꞌo har ha̱i, har dehe, ne hinge nda huönga ár xi nꞌar za.

2 Da handa manꞌar e̱nxe̱ ba e mahyatsꞌi mi hömpa nꞌa ngu ar bo̱jö nthixtꞌi ár me̱ti Jö togo te. Ne bi matꞌa ntsꞌe̱di nuya ma goho ya e̱nxe̱ xki tꞌumba ar se̱ki nda tsꞌoka ar ha̱i ne ar dehe.

3 Ne bi ꞌñembabi:

—Yo gi tsꞌoju̱hmö ar ha̱i, ar dehe, ya za. Mꞌe̱tꞌo ma ga jwahu̱ ga tuthwu̱ nöꞌö ngu ar nthixtꞌi ha yá dë nuyá ꞌbe̱go ma tsi Hmuhu̱.

4 Ne da o̱de bi nho̱nga hangu ár nze̱ye̱ nuꞌu̱ xki thuꞌspabi ngu ar nthixtꞌi: mi tsu̱ nꞌanthebe ne yonꞌa̱temagoho ya ꞌre̱tꞌanthebe, ha gatho nuya mꞌu̱i xki ꞌñe ha yá bötsi ar Israel.

5 Nuꞌu̱ xki ꞌñe ha yá ꞌbe̱to ar Huda, mi tsu̱ ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌre̱tꞌanthebe xki thuꞌspabi ngu ar nthixtꞌi, ha yá ꞌbe̱to ar Rube ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌre̱tꞌanthebe nuꞌu̱ xki thuꞌspabi nꞌehe, ha yá ꞌbe̱to ar Gad ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌre̱tꞌanthebe nuꞌu̱ xki thuꞌspabi nꞌehe.

6 Ha yá ꞌbe̱to ar Aser ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌre̱tꞌanthebe xki thuꞌspabi, ha yá ꞌbe̱to ar Neftali ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌre̱tꞌanthebe, ha yá ꞌbe̱to ar Manases ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌre̱tꞌanthebe nuꞌu̱ xki thuꞌspabi ngu ar nthixtꞌi nꞌehe.

7 Ha yá ꞌbe̱to ar Simeon ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌre̱tꞌanthebe xki thuꞌspabi, ha yá ꞌbe̱to ar Lebi ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌre̱tꞌanthebe, ha yá ꞌbe̱to ar Isakar ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌre̱tꞌanthebe xki thuꞌspabi nꞌehe.

8 Ha yá ꞌbe̱to ar Sabulon ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌre̱tꞌanthebe xki thuꞌspabi, ha yá ꞌbe̱to ar Huse ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌre̱tꞌanthebe, ha yá ꞌbe̱to ar Benjamin ꞌre̱tꞌamayoho ya ꞌre̱tꞌanthebe nuꞌu̱ xki thuꞌspabi ngu ar nthixtꞌi nꞌehe.

Ar Xuwa bi hyanda nze̱ye̱ ya jöꞌi mi he ya tꞌaxdutu

9 Mꞌe̱fa da handa nze̱ye̱ ya jöꞌi, xa mi töta ar nze̱ye̱ hinto mi tsa̱ nda mede, xki ꞌñe ha gatho ya ha̱i, ya mꞌu̱i, ya hnini, ne gatho ya hñö. Mi ꞌba̱ꞌu̱ mi ñhandwi ar thuxandö ne ar tsi Ndöni, mi heꞌu̱ ya tꞌaxdutu, ne mi hö ya de̱nthiꞌu̱.

10 Ne mi mafi ntsꞌe̱di mi eñꞌu̱:

Jö ma Dadahu̱ togo huxa har thuxandö,

ne nöꞌö ñhe̱hwi ar tsi Ndöni,

ho̱nse̱yu̱ go unga ar mpo̱ho̱.

11 Ne da handa mi ꞌba̱hnu̱ gatho ya e̱nxe̱ xa xki gotꞌatho ar thuxandö, ya goho zuꞌwe mi te, ne nuya tsi dönzia. Nuya e̱nxe̱yu̱ bi nda̱ndihmö hár wa ar thuxandö, ne xa mi tsꞌa̱ꞌma yá hmi ꞌbu̱tho nda zo̱nga har ha̱i, ne bi ndönga Jö.

12 Mi eñꞌu̱:

Dá njapꞌu̱. Dá mhatꞌwa ár thuhu Jö ma Dadahu̱, ne dá nsunda, ngetho gehnu̱ ár me̱ti ar mfödi.

Dá tꞌumba njamödi ne dá tꞌeꞌspa ár nsu, ngetho gehnu̱ ar ndö ja ár tsꞌe̱di.

Hiñhamꞌu̱ da tsa̱ya̱ da nhu njapꞌu̱ Jö. Dá njapꞌu̱.

13 Nꞌa mbi ꞌya̱ngatho nꞌa nuya tsi dönzia, ne bi ꞌñengagi:

—Xi nuya ꞌba̱hnu̱ hö ya tꞌaxhe, togoyu̱ ne ha xpa ehyu̱.

14 Nuga da thöti ne da embabi:

—Tsi ndada, go gi pöke togoyu̱.

Ne nöꞌö bi ꞌñengagi:

—Nuya jöꞌiyu̱ gehyu̱ xpa kꞌonga har döta thogi, ne xi xu̱ka yá dutu, ne xa xi tꞌaxki hár ji ar tsi Ndöni.

15 Jange ꞌba̱ ñhandwi ár thuxandö Jö, ne pe̱pabi parxui hár nijö. Ne nu togo hu har thuxandö da hopi da mꞌu̱hwi.

16 Núnu̱ mhetsꞌi hinda ma da me̱ꞌsa ar thuhu ne hinda ntuthe. Ar hyadi hinda ma da tsötꞌi, ne hinda zitꞌa ar pa.

17 Ngetho nöꞌö ngu ar tsi Ntxönandöni ꞌbu̱ madeda ar thuxandö, gese̱ꞌö ma da su, ne da ꞌye̱tꞌa ha ya po̱the po̱ ya dehe unga ar te. Ne Jö ma da hñuꞌmba yá mu̱i, ne da dukwa yá gida̱.

8

Ár yoto mꞌa̱tꞌi

1 Númꞌu̱ mi ꞌyo̱ꞌsa ár yoto mꞌa̱tꞌi nunar tsi Ntxönandöni, xa bi metho, ne ngu made xe̱nimpa hinte bi tꞌo̱hnu̱ mhetsꞌi.

2 Nepꞌu̱ da handa yoto ya e̱nxe̱ mi ꞌba̱ hár nthandi Jö, ne bi tꞌumba nꞌar kꞌaxtꞌathu̱xi nꞌa ngu nꞌa.

3 Ne da handi bi zo̱hnu̱ manꞌar e̱nxe̱, bi mꞌa̱ bi ñhandwi habu̱ mꞌo̱xantꞌutsꞌi, ne mi hö nꞌar kꞌaxtꞌabo̱jö ntꞌutsꞌi. Bi tꞌumba nze̱ye̱ ar githni nda thöꞌspa ya mhatꞌajö xi ꞌyo̱tꞌa ya gamfi, ne da da̱twa Jö har mꞌo̱xantꞌutsꞌi xi thoka ar kꞌaxtꞌabo̱jö, mi ꞌbu̱hnu̱ mi ñhandwa ar thuxandö.

4 Hár ꞌye̱ ar e̱nxe̱ bi bo̱xa ár ꞌbifi ar ntꞌutsꞌi mi nthöskwi yá mhatꞌajö ya gamfi, ne bi zo̱nga habu̱ mi huxa Jö.

5 Nunar e̱nxe̱nu̱ bi gu̱ ar ntꞌutsꞌi, bi ñuꞌsa ya de̱spi har tsibi zo̱ har mꞌo̱xmꞌo̱ñho̱, ne bi pönsa har ximha̱i. Mi ꞌyo̱tꞌa njapꞌu̱, bi nja ya ñu̱ni, ya ñheti, ya hwe̱i, ne bi nhwönga ar ximha̱i.

Ya kꞌaxtꞌathu̱xi

6 Nuya yoto ya e̱nxe̱ mi hö ya kꞌaxtꞌathu̱xi bi ñhoki nda hyu̱xtꞌi.

7 Nunar ꞌbe̱tꞌo e̱nxe̱ bi hyu̱xtꞌa ár kꞌaxtꞌathu̱xi, ne bi hyo̱ har ximha̱i ya ndo ne ya tsibi mi nthöskwi ar ji. Bi zötꞌa ar hñu xe̱ni gatho ya ꞌba̱iza ja har ximha̱i, ne bi the bi nzo̱ xo̱ge ar kꞌangdo̱ni.

8 Ar ñoho e̱nxe̱ bi hyu̱xtꞌa ár kꞌaxtꞌathu̱xi, ne bi zo har ñho̱nthe ngu nꞌar döta tꞌo̱ho̱ mi zo̱, ne nꞌa hñu xe̱ni ar dehe bi nji.

9 Bi du nꞌa hñu xe̱ni gatho ya zuꞌwe ku̱ har dehe, ne nꞌa hñu xe̱ni gatho ya motsa ꞌyo har dehe bi nhwati.

10 Ar hñu e̱nxe̱ bi hyu̱xtꞌa ár kꞌaxtꞌathu̱xi, ne ba ta̱ mhetsꞌi nꞌa ra döta tso̱ mi zo̱ ngu nꞌar tu̱nza. Bi zo ha nꞌa hñu xe̱ni ya döthe ne ha ya po̱the.

11 Nunar tso̱nu̱ már thuhu ar Judo̱ni. Nꞌar hñu xe̱ni ya dehe bi jugi, ne nze̱ye̱ ya jöꞌi bi du, ngetho nuya deheyu̱ bi jugi.

12 Ar goho e̱nxe̱ bi hyu̱xtꞌa ár kꞌaxtꞌathu̱xi, ne bi tsꞌokwa nꞌa hñu xe̱ni ar hyadi, ar zönö ne ya tso̱, ne bi kꞌatꞌa nꞌar hñu xe̱ni ar hyatsꞌi ꞌbu̱ pa ne ꞌbu̱ xui.

13 Da o̱ nꞌar mhö ne da handa nꞌar nxu̱ni mi nsa̱nga madeda mhetsꞌi, ne mi enga ntsꞌe̱di:

—Hwëkate, hwëkate nuꞌu̱ ꞌbu̱ har ximha̱i, ngetho ꞌbu̱tho da thu̱xtꞌa nu má hñu ya kꞌaxtꞌathu̱xi.

9

1 Ar ku̱tꞌa e̱nxe̱ bi hyu̱xtꞌa ár kꞌaxtꞌathu̱xi, ne da handa nꞌar tso̱ bi da̱ har ha̱i, ne bi tꞌumba ár nsoki ar nzonganzafi.

2 Nu mi xoka ar nzonganzafi xa ba po̱xa ar ꞌbifi ngu nꞌar tꞌu, ne nunar ꞌbifinu̱ bi japi bi boka ar hyadi ne ar ndöhi.

3 Har ꞌbifi ba po̱xkwi ya kꞌoto, bi nxanga xo̱ge har ximha̱i, ne bi tꞌumba ar tsꞌe̱di nda ntsate ngu ya penzu̱.

4 Bi nsipabi hinte nda japa ya kꞌangdo̱ni ne gatho nöꞌö xi nkꞌangi, hinte nda japa ya za. Ho̱nse̱ nda za nuya jöꞌi hinte mi tu nöꞌö ngu ar nthixtꞌi ár me̱ti Jö ha yá dë.

5 Ne bi nsipabi hinge nda hyo, ho̱nse̱ nda japi nda tho ya u̱gi ku̱tꞌa nzönö. Nu ár ñꞌu̱ yá ne nuya kꞌotoyu̱, jangu ár ñꞌu̱ ár mpu̱hni nꞌar penzu̱.

6 Nuya paꞌu̱ ya jöꞌi di honga hanja da du, ne hinda tsa̱. Xa di nemhö da du, ha nunar ndöte ma da ñꞌöni.

7 Nuya kꞌotoyu̱ mi ñhe̱hwi ꞌra ya fani xi ñhoki da ntuhni. Mi huꞌsa ꞌra ngu ya ntsantꞌi kꞌaxtꞌabo̱jö. Nuyá hmi mi ñhe̱hwi ngu ár hmi nꞌar jöꞌi.

8 Nuyá xtö mi ñhe̱hwi yá xtö nꞌar ꞌbe̱hñö, ha nuyá tsꞌi mi ñhe̱hwi yá tsꞌi nꞌar ꞌmuhu.

9 Mi köxa ha yá ndoꞌyo ngu nꞌar ntha̱ki bo̱jö. Nu ár mbu̱ni yá hwa mi ñhe̱hwi ár nga̱ni ya bo̱jö ju̱tꞌa ya fani nixtꞌi di ma har tuhni.

10 Mi tu yá zu̱ ne yá mꞌite ngu ya penzu̱. Nuyá mꞌite mi tu ha yá zu̱, mi pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di nda japa ya jöꞌi nda tho ya u̱gi ku̱tꞌa nzönö.

11 Nu ár ndöꞌu̱, gehnu̱ ar e̱nxe̱ ꞌbu̱ har nzonganzafi. Nu ár thuhu har hñö ebreo Abadon, ha nu har hñö griego ár thuhu ar Apolion (po̱ntho da ꞌñenö, ar jöꞌste).

12 Nunar mꞌe̱tꞌo döta thogi xi wahnu̱, ne xi ꞌñepꞌu̱tho ma yoho.

13 Nu mi hyu̱xtꞌa ár kꞌaxtꞌathu̱xi ar ꞌrato e̱nxe̱, da o̱ nꞌar mhö mi po̱nga madeda nuꞌu̱ goho ya ndöni mi huxa ha yá ñöni ar mꞌo̱xantꞌutsꞌi xi thoka ar kꞌaxtꞌabo̱jö, ꞌbu̱hnu̱ ñhandwi Jö.

14 Nunar mhönu̱ bi ꞌñemba ar ꞌrato e̱nxe̱:

—Xotꞌa nuya goho ya e̱nxe̱ thötꞌa har döthe Eufrate.

15 Ne bi nsotꞌa nuya goho ya e̱nxe̱ xki tꞌe̱ntꞌi tema xe̱nimpa, tema pa, tema zönö, tema je̱ye̱ xki thuꞌspabi nda hyo nꞌár hñu xe̱ni gatho ya jöꞌi ꞌbu̱ har ximha̱i.

16 Da o̱de hangu ya ndogu mi nto̱ ya fani, mi yonthebe ya ꞌre̱tꞌanthebe ya ꞌre̱tꞌanthebe.

17 Ne da handa ngu nꞌar tꞌi nuya fani ne yá to̱ge. Nuya to̱ge mi hö ya ntha̱ka tiñö mar the̱ni, mar nkꞌangi ne mar nkꞌaxtꞌi. Ha nuyá ñö ya fani mi ñhe̱hwi ár ñö nꞌar ꞌmuhu. Ha yá ne mi po̱nga ar tsibi, ar ꞌbifi, ne ar kꞌaxtꞌado mi zo̱.

18 Nuya döta thogiyu̱, ar tsibi, ar ꞌbifi, ne ar kꞌaxtꞌado zo̱ mi po̱nga ha yá ne ya fani, bi the ár hñu xe̱ni ya jöꞌi mi ꞌbu̱ har ximha̱i.

19 Nuya faniyu̱ mi pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di ha yá ne, ne ha yá zu̱, ngetho yá zu̱ mi hñe̱hwi ya kꞌeñö mi tu yá ñö ne mi pu̱hna ya jöꞌi.

20 Ha nu maꞌra ya jöꞌi bi kꞌontꞌi, himbi du ha ya döta thogiyu̱. Mödi njapꞌu̱, himbi ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi. Ne himbi hye̱pꞌu̱ mi ndönga nöꞌö mi hokase̱ꞌu̱, ne ya tsꞌondöhi, ya tsita empꞌö xi thoka ar kꞌaxtꞌabo̱jö, ar tꞌaxi, ar kꞌaxtꞌi xi mpotsꞌi, ya do, ya za. Nuyu̱ hingi tsa̱ da hyandi, hingi o̱de, ne hingi ꞌyo.

21 Himbi ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi ma ya hyote, ya ꞌñete, togatho mi ꞌbe̱ngwi, ne himbi hye̱pꞌu̱ yá mfë.

10

Ar e̱nxe̱ mi hö nꞌar tꞌu̱lo he̱ꞌmi

1 Nepꞌu̱ da handa manꞌar e̱nxe̱ ba kö mhetsꞌi, xa mi pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di. Xki goꞌmatho nꞌar gui, ne hár ñö mi kotꞌatho nꞌar ꞌbe̱jni. Ha nu ár hmi mi ñhe̱hwi ar hyadi, nuyá wa mi ñhe̱hwi ya faspi.

2 Mi hö hár ꞌye̱ nꞌar he̱ꞌmi mi xogi. Ne bi ꞌñexa ár wa ñꞌe̱i har ñho̱nthe, ha nu ár wa ngöhö bi ꞌñexa har ha̱i.

3 Ne bi mafi ntsꞌe̱di ngu ár ngeni nꞌar ꞌmuhu. Nu mi mafi bi nheki yoto ya ñu̱ni.

4 Nda o̱twa ár ñheti nuya ñu̱ni, da ñhoki nga otꞌi, ha nꞌar mhö ba e mhetsꞌi bi ꞌñengagi:

—Hye̱pꞌu̱ njapꞌu̱tho. Yo gi otꞌa nöꞌö bi mönga nuya yoto ñu̱ni.

5 Nunar e̱nxe̱ mi ꞌba̱ har ñho̱nthe ne har ha̱i, bi gu̱xa ár ñꞌe̱i mhetsꞌi.

6 Ne bi ꞌñetꞌa made nöꞌö hiñhamꞌu̱ da göxa ár te, bi hyoka mhetsꞌi ne gatho te janu̱, bi hyoka ar ha̱i ne gatho te jawa, bi hyoka ar dehe ne gatho te ku̱nu̱. Ne bi ꞌñenga njanu̱:

—Txꞌu̱da ya pa ꞌbe̱di da göxa gatho.

7 Nu xta hyu̱xtꞌa ár kꞌaxtꞌathu̱xi ar yoto e̱nxe̱, ma da tho gatho nöꞌö ho̱nse̱ Jö mi pödi tema nda ꞌyo̱tꞌe ne ma nda nheki, gatho nöꞌö xki xipa yá mꞌe̱hni.

8 Nunar mhö ndi ꞌñe mhetsꞌi, bi zokagi manꞌagi ne bi ꞌñengagi:

—Di ma ba hönga ar he̱ꞌmi xogi o hár ꞌye̱ ar e̱nxe̱ ꞌba̱ har ñho̱nthe ne har ha̱i.

9 Da ma da tsu̱ ar e̱nxe̱ da a̱pa ar he̱ꞌmi, ne nöꞌö bi ꞌñengagi:

—Hñöni ne tsa. Ha ri mu̱i ma da jugi, ha nu ha ri ne ma gi tsa̱ xi ñꞌu ngu ar tꞌafisefi.

10 Nuga da hömba ar he̱ꞌmi hár ꞌye̱ ar e̱nxe̱, ne da tsa. Mi tho ha ma ne mar ñꞌu ngu ar tꞌafisefi, ha mi zo̱nga ha ma mu̱i bi juga ma xefo.

11 Ne nöꞌö bi ꞌñengagi:

—Mahyoni gi pengi gi mönga manꞌagi nuya tema da tho ha gatho ya hnini, ya ha̱i, ya hñö ne ya ndö.

11

Yoho togo da̱majöni

1 Bi tꞌaka nꞌar xithi ntꞌe̱ni ne bi tꞌengagi:

—Di ma ba e̱mba ár nijö Jö, ar mꞌo̱xmꞌo̱ñho̱, ne hangu ꞌbu̱hnu̱ matꞌa Jö.

2 Ha nunár thi ar nijö tsopꞌu̱, yo gi e̱ni, ngetho xi nda̱twa nuꞌu̱ hingya xodyo, ha nuyu̱ ma da neꞌma ar njöpa hnini hñu nje̱ye̱ made.

3 Ma ga pe̱hna nu yoho ma mꞌe̱hni da hye ya he dumu̱i, da mömga ma mhö nuya hñu nje̱ye̱ madeyu̱.

4 Nuya mꞌe̱hniyu̱ gehyu̱ ngu yo ꞌba̱i ya njömdo̱ni, ne ngu yoho ya mfoxꞌyo ꞌba̱hnu̱ hár nthandi Jö togo ár ndö ar ximha̱i.

5 Nuyu̱ po̱ngar tsibi ha yá ne, ne njapꞌu̱ ho yá ñꞌu̱ni honi te gatho da japabi. Njapꞌu̱ ma da du gatho nuꞌu̱ togo ne te da japabiꞌu̱.

6 Pe̱ꞌsa ar tsꞌe̱di da gotꞌa mhetsꞌi, hinda ꞌwöi gatho ya pa di mömba ár mhö Jö. Tsa̱ da japa da nji ar dehe, ne tsa̱ da me̱hna ya döta thogi har ha̱i gatho nöꞌö da neꞌu̱.

7 Nu xta wadi da da̱majöniꞌu̱, ma da epꞌu̱ ar tsꞌozuꞌwe, xpa po̱xa har nzonganzafi da ntunkwiyu̱, da döhö ne da hyo.

8 Yá ndoꞌyo ma da tsꞌohnu̱ madeda ár ta̱i ar döta hnini habu̱ bi mpontꞌa ma tsi Hmuhu̱. Nunar hnininu̱ po̱ntho ar Sodoma ne ar Ehipto.

9 Ne ya jöꞌi xki ꞌñe ha gatho ya hnini, gatho ya mꞌu̱i, gatho ya hñö, ne gatho ya ha̱i, ma da kꞌötꞌwatho yá ndoꞌyo hñupa made, ngetho hinda ma da the̱gi togo da ꞌya̱gi.

10 Gatho ya meximha̱i ma da njohya xta duyu̱, ngetho nuya mꞌe̱hniyu̱ xki japi xki tho ya u̱gi gathoyu̱. Jange xa ma da njohya, ne da mpe̱hna ya ntꞌuni nꞌa ngu nꞌa.

11 Nepu̱ mi tho hñupa made, bi yu̱tꞌa ha yá ndoꞌyo ar hñö unga ar te ba pe̱hna Jö, ne bi mengi bi nangi bi mꞌa̱i. Gatho nuꞌu̱ togo bi hyandi xa bi ntsu.

12 Ne bi nheki nꞌar mhö ndi ꞌñe mhetsꞌi, bi ꞌñemba nuꞌu̱ xki mengi xki nte:

—Ba ehu̱, po̱xu̱ injawa.

Ne bi tsꞌixꞌu̱ ha nꞌar gui. Ha nuyá ñꞌu̱ni bi hyandi hanja bi maꞌu̱.

13 Ne bi nja ꞌmu̱ nꞌa ra döta nhwöni. Nunar nhwöninu̱ bi yo̱tꞌa nꞌa ꞌre̱tꞌa xe̱ni gatho ar hnini, ne bi du hñunꞌa̱te ne ꞌre̱tꞌanthebe ya jöꞌi. Ha nu maꞌra bi bongi, xa bi ntsu ne bi nsundabi Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

14 Nunár ñoho ar döta thogi xi wadi. Hyanthu̱pya ba ekwatho ár hñu.

Ár yoto ar kꞌaxtꞌathu̱xi

15 Ar yoto e̱nxe̱ bi hyu̱xtꞌa ár kꞌaxtꞌathu̱xi, ne bi nheki ꞌra ya mhönu̱ mhetsꞌi mi eñꞌu̱ njawa:

Gatho ya ndö mi ja har ximha̱i,

xi hñönga ma tsi Dadahu̱ ne ár Kristo,

ne go ma da ndöꞌö gatho ya pa.

16 Ha nuya nꞌa̱temagoho ya tsi dönzia mi huxa ha yá thuxandö mi ñhandwi Jö, bi nda̱ndihmö bi me̱ yá hmi har ha̱i mi nsunda Jö.

17 Mi eñꞌu̱:

Di ꞌraꞌahe njamödi, tsi Hmu,

hinte ar ñhembiꞌi te gi ꞌyo̱tꞌe.

Nuꞌge ngi ꞌbu̱i, gi ꞌbu̱pya, ne ma gi ꞌbu̱ gatho ya pa,

xka ñꞌudi ri döta tsꞌe̱di,

ne xka du̱ꞌmi gi ndö.

18 Bi mbo̱ yá kwe̱ gatho ya meximha̱i,

nupya ma da nheki ri kwe̱ nꞌehe.

Xi zo̱ ar pa gi hñöꞌspa majöni nuya xi du,

ne gi hwata nuꞌu̱ togo hwata ar ximha̱i.

Ha nuya ri mꞌe̱hni, ya gamfi ne gatho nuya ri ꞌbe̱go tsupꞌa ri thuhu,

nuya döta, nuya tꞌu̱lo,

ma gi umba yá nthöhö.

19 Mꞌe̱fa bi xo ár nijö Jö mhetsꞌi, ne bi nheki mi ꞌbu̱hnu̱ mbo ar ꞌbezankohi. Mi yotnu̱ ya hwe̱i, mi nheki ya ñheti, ya ñu̱ni, xa bi da̱ nze̱ye̱ ya ndo, ne bi nja nꞌar nhwöni.

12

Ar ꞌbe̱hñö ne ar zothe

1 Mꞌe̱fa bi nheki mhetsꞌi nꞌar döta ntꞌudi. Da handa nꞌar ꞌbe̱hñö mi he ar hyadi, mi to̱ har zönö, ne mi huꞌsa nꞌar ntsantꞌi mi huxa ꞌre̱tꞌamayoho ya tso̱.

2 Mi da̱thi ne xa mi mafi ntsꞌe̱di mi tho ya u̱gi, ngetho ma nda mꞌu̱ ár bötsi.

3 Bi nheki manꞌar ntꞌudi mhetsꞌi. Nupya da handa mi ꞌba̱hnu̱ nꞌar the̱nga zothe mi tu yoto yá ñö, ꞌre̱tꞌa yá ndöni, ne mi huꞌsa nꞌar ntsantꞌi nꞌa ngu nꞌa yá ñö.

4 Ne nunár mazu̱ bi gu̱tꞌa nꞌa hñu xe̱ni gatho ya tso̱ mhetsꞌi, ne ba e̱ngwa har ha̱i. Ne bi mꞌa̱ bi ñhandwi ar ꞌbe̱hñö mi da̱thi, mi ne nda zapa ár bötsi núꞌmu̱ nda mꞌu̱i.

5 Nunar ꞌbe̱hñönu̱ bi mꞌu̱ ár bötsi mar tsꞌu̱ntꞌu̱, ma da ndö xo̱ge har ximha̱i di hö nꞌar tꞌobo̱jö. Ne bi thömba ár bötsi da hñuxkwi Jö hár thuxandö.

6 Ha nunar ꞌbe̱hñö bi ma ba ñꞌönga ha ya otꞌatꞌo̱ho̱ habu̱ xki hyokwabi Jö, ne nda tꞌini hñu nje̱ye̱ made.

7 Mꞌe̱fa ba njanu̱ nꞌar tuhni mhetsꞌi. Ar ndöꞌe̱nxe̱ Mige ne yá e̱nxe̱ mi ntunkwi ar zothe, mi fa̱xa yá e̱nxe̱ nꞌehe.

8 Ar zothe ne yá e̱nxe̱ hinte bi za̱ te bi me̱ꞌu̱, ne himbi nthe̱gi nda mꞌu̱hnu̱ mhetsꞌi.

9 Bi tꞌe̱mꞌu̱ ar zothe, getnu̱ ar kꞌeñö mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo, ne ár thuhu ar tsꞌondöhi ne ar tsꞌoxe̱di, ka ya meximha̱i. Nunu̱ ne yá tsꞌoꞌe̱nxe̱ ba tꞌe̱nga injawa har ximha̱i.

10 Nꞌa nda o̱ta nꞌar mhönu̱ mhetsꞌi mi enö:

—Nupya hö, ma da nheki ár mpo̱ho̱, ár tsꞌe̱di ne ár tsꞌu̱tꞌwi ma tsi Dadahu̱. Ne xi da̱twa ár nsu ár Kristo da ndö, ngetho xi tꞌe̱nga nöꞌö togo mi ho̱xa ma kuhu̱ parxui hár nthandi Jö.

11 Ha nuya ku xi döhmö ar tsꞌondöhi ngetho xi jamfibi ár ji ar tsi Ntxönandöni, ne xi da̱twa majöni ár mhö Jö, xki ꞌye̱ntꞌa yá te nda thoꞌu̱.

12 Jange njohyahu̱ mhetsꞌi ne gatho ya mengunu̱. Ha hwëkate nuꞌahu̱ gi ꞌbu̱hu̱ har ximha̱i ne har dehe, ngetho ar tsꞌondöhi xpa köpꞌu̱ xa tsu̱ ar kwe̱, ngetho pödi txꞌu̱da ya pa pongwabi.

13 Núꞌmu̱ mba tꞌe̱nga mhetsꞌi ba ꞌbe̱hna har ximha̱i nunar zothenu̱, bi nkuhwi ar ꞌbe̱hñö xki mꞌu̱ ár tsi tsꞌu̱ntꞌu̱.

14 Ha nunar ꞌbe̱hñö bi tꞌumba nuya yoho yá hwa ar döta nxu̱ni, nda nsa̱ni nda zopꞌu̱ ar zothe. Ne nda mꞌu̱ har otꞌatꞌo̱ho̱ habu̱ xi hyokwa Jö nda tꞌini hñunje̱ye̱ made.

15 Ha nunar zothe bi tso hár ne ra nze̱ye̱ ar dehe ngu nꞌar döthe, ne bi ꞌye̱mba mo̱te ar ꞌbe̱hñö nda duxhmö.

16 Ha nunar ha̱i bi ma̱xa ar ꞌbe̱hñö, ngetho bi dutꞌa gatho ar döthe xki zo ar zothe.

17 Nunar zothe xa bi u̱tsa ar ꞌbe̱hñö, ne bi ma ba ntunkwi yá ꞌbe̱to nuꞌu̱ o̱twabi nöꞌö xi ꞌbe̱pa Jö, ne da̱majöni ñꞌemu̱ibi ar tsi Hmu Hesukristo.

13

Yoho ya tsꞌozuꞌwe

1 Ndi ꞌba̱ har ñönthe, nꞌa nda handatho ba po̱xa har ñho̱nthe nꞌar tsꞌozuꞌwe mi tu yoto yá ñö, ꞌre̱tꞌa yá ndöni, ne ha nꞌa ngu nꞌa yá ndöni mi huꞌsa nꞌar ntsantꞌi. Ne ha nꞌa ngu nꞌa yá ñö mi huxa nꞌar thuhu mi tsanga Jö.

2 Nunar zuꞌwe da handi mi ñhe̱hwi nꞌar döta ma̱ngamixi. Nuyá wa mar nxaki yá xi ne yá xa̱, ngu nꞌar döta zuꞌwe ár thuhu ar oso. Nu ár ne mi ñhe̱hwi ár ne nꞌar ꞌmuhu. Ar zothe bi umba ár tsꞌe̱di, ne bi ꞌñexa hár thuxandö nda ndöwi.

3 Ne da handa nꞌa nuyá ñö xki tsꞌe̱ni ꞌbu̱tho nda du, ha bi kꞌontꞌa ar ndöte ne bi ditsꞌi. Gatho nuya jöꞌi bi hyandi, xa bi ꞌyo̱tho ne bi de̱ni.

4 Bi ndöñꞌu̱ ar zothe togo xki umba ar tsꞌe̱di ar tsꞌozuꞌwe. Hinge ho̱nse̱ bi ndönga ar zothe, bi ndönga ar tsꞌozuꞌwe nꞌehe, ne bi ꞌñeñꞌu̱:

—Hinjoꞌo manꞌa ngu ar tsꞌozuꞌwe, ne hinjoꞌo togo da nto̱xkwi.

5 Ar tsꞌozuꞌwe bi tꞌumba ar se̱ki nꞌehe nda ñꞌexase̱ ne nda ñömañꞌu̱bi Jö. Nunar tsꞌe̱dinu̱ ma da göxa xta zo̱nga hñu nje̱ye̱ made.

6 Ne bi zanga Jö, bi zamba ár thuhu, bi zamba ár nijö habu̱ ꞌbu̱ꞌö, ne bi zanga gatho nuꞌu̱ bi ꞌbu̱ mhetsꞌi.

7 Bi tꞌumba ar se̱ki nda ntunkwi ya gamfi ne nda ntöteꞌö. Bi tꞌumba ar se̱ki nꞌehe nda ndö ha gatho ya mꞌu̱i, ya hnini, ya hñö ne ya ha̱i.

8 Bi ndönga ar tsꞌozuꞌwe gatho nuꞌu̱ ya jöꞌi himi huxa yá thuhu har he̱ꞌmi no̱nga ar te, ár me̱ti ar tsi Ntxönandöni, xki thutsꞌi nda tho núꞌmu̱ hinxki thoktho ar ximha̱i ne ar mhetsꞌi.

9 Nuꞌu̱ togo tu yá gu, dá ꞌyo̱xa nöꞌö di mö.

10 Nuꞌu̱ togo kote, ma da jotꞌu̱ nꞌehe. Ha nuꞌu̱ togo ju̱ ar ndo̱jwai hote, ma da tho ndo̱jwaitho nꞌehe. Ka nhekiwa yá tsꞌe̱ti ne yá ñꞌemu̱i ya gamfi.

11 Mꞌe̱fa da handa manꞌar tsꞌozuꞌwe bi bo̱nga har ha̱i, mi tu yoho yá ndöni ngu nꞌar de̱ti, ne mi ñö ngu nꞌar zothe.

12 Ne ju̱mpa ár tsꞌe̱di ar mꞌe̱tꞌo tsꞌozuꞌwe hár hmiꞌö, ne japa gatho ya meximha̱i da ndönga nor ꞌbe̱tꞌo tsꞌozuꞌwe bi dixa ár ntsꞌe̱ni ꞌbu̱tho nda du.

13 O̱tꞌa ya döta ntꞌudi, japa da hyo̱ har ha̱i ya tsibi di ꞌñe mhetsꞌi ha yá hmi ya jöꞌi.

14 Ne ka gatho ya meximha̱i, o̱tꞌa nuya ntꞌudi xi tꞌumba ar se̱ki da uta ya jöꞌi hár hmi nöꞌö manꞌar tsꞌozuꞌwe. Bi ꞌbe̱pa ya jöꞌi nda hyokwa nꞌar do ñhe̱hwi ár ꞌba̱i nunar tsꞌozuꞌwe mi ꞌbu̱tho nda du ne bi nte, ne nda ꞌñexa ngu yá jö empꞌö.

15 Bi tꞌumba ar se̱ki nda japi nda joxa ár hñö ne nda ñö nunar donu̱ ñhe̱hwi ár ꞌba̱i ar tsꞌozuꞌwe, ne nda japi nda tho gatho nuꞌu̱ togo hinge nda ndöni.

16 Ne mi japa gatho nda thutwa nöꞌö ngu ar nthixtꞌi ha yá ñꞌe̱i wa ha yá dë, nuya tꞌu̱lo bötsi, ya döta, nuya pe̱ꞌsa yá ñho, nuya hyoya, nuya mꞌe̱go ne nuya hingi mꞌe̱go.

17 Hinto da tsa̱ da nta̱i wa da mpa̱ nuꞌmu̱ hindi pe̱ꞌspa nöꞌö ngu ar nthixtꞌi, wa ár thuhu wa ár mꞌede ár thuhu.

18 Ka mahyoniwa ar mfödi da mꞌetwa ár mꞌede ar tsꞌozuꞌwe, ngetho nu ár mꞌedeꞌö, ár mꞌede nꞌar ñꞌo̱ho̱. Gehnu̱ ar mꞌede: ꞌratonthebe ma hñunꞌa̱te ne ꞌrato.

14

Ar thuhu bi ntu nuꞌu̱ nꞌanthebe yonꞌa̱temagoho ya ꞌre̱tꞌanthebe

1 Mꞌe̱fa da handa ar tsi Ntxönandöni mi ꞌba̱hnu̱ har tꞌo̱ho̱ Nsion. Ne mi ꞌba̱hwi nꞌanthebe ma yonꞌa̱temagoho ya ꞌre̱tꞌanthebe nuya mi pe̱ꞌspa ár thuhuꞌö ne ár thuhu ár Dada xki tꞌotꞌa ha yá dëyu̱.

2 Ne da o̱ nꞌar mhö ndi ꞌñe mhetsꞌi, xa mi ntsꞌe̱di ngu ár ñheti nze̱ye̱ ya dehe, ne ngu ár nga̱ni nꞌar ñu̱ni. Ha nunar mhönu̱ da o̱de mi ñhe̱hwi ár mꞌe̱i ya me̱ꞌmda.

3 Ne mi tuꞌu̱ nꞌar ꞌraꞌyo thuhu hár nthandi ar thuxandö, mi ñhandwi nuya goho ya zuꞌwe mi te, ne ya tsi dönzia. Ne nunar thuhunu̱ hinto mi tsa̱ nda bödi, ho̱nse̱ nuꞌu̱ nꞌanthebe ne yonꞌa̱temagoho ya ꞌre̱tꞌanthebe xpa tsꞌinga har ximha̱i.

4 Gehyu̱ nuꞌu̱ hinxi ntsꞌoka ñꞌowi ya ꞌbe̱hñö, ngetho hinto xi mꞌe̱ngwi. Ne te̱ñꞌu̱ ar tsi Ntxönandöni habu̱ gatho di ma. Gehyu̱ ngu ar ꞌbe̱tꞌo sofo xi tsꞌinga har ximha̱i, yá me̱ti Jö ne yá me̱ti ar tsi Ntxönandöni.

5 Ne hinte bi thimba nꞌar nhemhñö xki bo̱nga ha yá ne, gehyu̱ xintꞌaxi ꞌba̱hnu̱ hár thuxandö Jö.

Ar mhö bi mönga nuꞌu̱ hñu ya e̱nxe̱

6 Mꞌe̱fa da handa manꞌar e̱nxe̱ bi nsa̱nga madeda mhetsꞌi. Mi mönga ar hoga mhö hiñhamꞌu̱ da götsꞌi, ne xipabi gatho ya meximha̱i, ya hnini, ya mꞌu̱i, ya hñö ne ya ha̱i.

7 Mi ma ntsꞌe̱di mi enö:

—Tsuhu̱ Jö ne nsundahu̱, ngetho xi zo̱ ar pa da thöꞌspa majöni ya jöꞌi. Ne ndöñhu̱nu̱ ngetho bi hyoka mhetsꞌi, ar ximha̱i, ar ñho̱nthe ne gatho ya po̱the.

8 Mi waꞌö, manꞌar e̱nxe̱ bi ñö ntsꞌe̱di nꞌehe, ne bi ꞌñenö:

—Xi nhwata ar döta hnini Mbabilonia, mi japa nu maꞌra yá mihniniwi nda zipa ár kwe̱ Jö ngu xi ziꞌö, ngetho xi ntsꞌokte nꞌehe.

9 Ar hñu e̱nxe̱ bi ñö ntsꞌe̱di, ne bi ꞌñenö:

—Nuꞌu̱ togo da ndönga ar tsꞌozuꞌwe wa ar do di hñötsꞌi, wa xi hñömba ár nthixtꞌi hár ꞌye̱ wa hár dë,

10 xa ma da zipa ár kwe̱ Jö, ngu nꞌar tꞌe̱ni da sitꞌa ya ixkatꞌafi ne da ꞌbaxki. Ma da tꞌe̱ntꞌa har tsibi zo̱ ku̱ ya kꞌaxtꞌado xa xi mpa, habu̱ ma da tho ya u̱gi hár nthandi ya gamfi ne ar tsi Ntxönandöni.

11 Ne ar ꞌbifi habu̱ bi tho ya u̱gi fu̱nga hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Hiñꞌotho yá tsa̱ya̱ ꞌbu̱ mpa ne ꞌbu̱ nxui, gatho nuꞌu̱ togo da ndönga ar tsꞌozuꞌwe ne ar do di hñötsꞌi, ne nuꞌu̱ togo da hñömba ngu ar nthixtꞌi ár thuhu.

12 Ka nhekiwa yá tsꞌe̱ti ya gamfi, nuꞌu̱ togo o̱tꞌa nöꞌö xi ꞌbe̱pa Jö ne ñꞌemu̱i ar tsi Hmu Hesukristo.

13 Da o̱ nꞌar mhö ba e mhetsꞌi, ne bi ꞌñengagi:

—ꞌYotꞌa njawa: Nza̱tho gatho nuꞌu̱ togo da du di njapꞌu̱ xi ñꞌemu̱i ar tsi Hmu. Hö, njawa enga ár Hñö Jö, ma da göxa yá ꞌbe̱fi, ha nuyá nthöhö ma da me̱witho.

Ma da njo ar sofo har ximha̱i

14 Mꞌe̱fa da handa nꞌar tꞌaxgui, ne ka mi huxnu̱ nꞌa ndi hñöxa Nöꞌö Togo ba e bi Njöꞌi. Mi huꞌsa nꞌar fu̱indö xi thoka ar kꞌaxtꞌabo̱jö, ne mi hö hár ꞌye̱ nꞌar tꞌe̱xu̱ xa mi he̱ki.

15 Nepꞌu̱ da handa manꞌar e̱nxe̱ xa mi ñö ntsꞌe̱di ba po̱nga hár ngu Jö, ne bi ꞌñemba nöꞌö togo mi huxa har gui:

—Ju̱ ri tꞌe̱xu̱ ne xa ar tꞌe̱i, ngetho xi zo̱ ar sofo, ne xi ñöxa ar tꞌe̱i.

16 Ne nöꞌö togo mi huxa har gui, bi gu̱ ár tꞌe̱xu̱, ne bi xa xo̱ge ar ximha̱i ngu nsa nꞌar wötꞌe̱i.

17 Ba po̱nga manꞌar e̱nxe̱ hár ngu Jö, ne mi hö hár ꞌye̱ nꞌehe nꞌar tꞌe̱xu̱ xa mi he̱ki.

18 Bi bo̱nga manꞌar e̱nxe̱ har mꞌo̱xmꞌo̱ñho̱ togo e̱nga ar tsibi, ne bi matꞌa ntsꞌe̱di nöꞌö togo mi hö ar tꞌe̱xu̱ xa mi he̱ki, ne bi ꞌñembabi:

—Ju̱ ri tꞌe̱xu̱ ne fe̱kwa yá ꞌye̱ ya ꞌba̱iꞌobxi, ngetho xi dö.

19 Nunar e̱nxe̱ bi ꞌye̱nga ár tꞌe̱xu̱ har ha̱i, ne bi me̱ka gatho ya obxi, nepꞌu̱ bi ꞌyu̱tꞌa har nthe̱ꞌmaꞌobxi. Njapꞌu̱ ma da njapa ya jöꞌi xta zu̱pa ár kwe̱ Jö.

20 Nunar nthe̱ꞌmaꞌobxi mi ꞌbu̱ nthi ar hnini, ne mi nthe̱ꞌmi bi bo̱nga ar ji xa mi nze̱ye̱, ne mi tso̱nga ha yá ne ya fani, ne bi ñꞌini bi zo̱nga ár yapꞌu̱ ngu yoto mpa da ñꞌo nꞌar jöꞌi.

15

Ya e̱nxe̱ ba hö nuꞌu̱ yoto ya ngöxa u̱gi

1 Mꞌe̱fa da handa manꞌa ar döta ntꞌudi bi nhekinu̱ mhetsꞌi, xa da ꞌyo̱tho. Da handa yoto ya e̱nxe̱ mi hö ya ꞌbe̱fa u̱gi, gehyu̱ ma da thiꞌspa ár kwe̱ Jö.

2 Da handnu̱ nꞌar ñho̱nthe nꞌehe, ngu ar doxito mi nthöskwi ya tsibi. Ne mi to̱hnu̱ nuꞌu̱ togo xki dö ar tsꞌozuꞌwe ne ar ꞌba̱ido ndi hñötsꞌi, himbi ñhe̱gi nda thuꞌspabi ár nthixtꞌi, wa ár mꞌede ár thuhu. Mi ꞌba̱hnu̱yu̱ mi hömpa yá ꞌbida Jö.

3 Ne mi tuꞌu̱ ar thuhu mi tu ar Moise ár ꞌbe̱go Jö, ne mi tutwa ár thuhu ar tsi Ntxönandöni, mi eñꞌu̱ njawa:

Ma tsi Hmuꞌihe, gar Jö hinte ár ñhembiꞌi,

xa döta ne nsunda gatho nöꞌö gi pe̱fi.

Xiñho ne majöni nuya ri ꞌñu.

Gár Ndö gatho ya hnini har ximha̱i.

4 Ma tsi Hmuꞌihe, gatho ya jöꞌi da zuꞌaꞌi.

Da e da ndömpꞌa ri thuhu gatho ya ha̱i,

ngetho ho̱nse̱ꞌi xintꞌaxiꞌi,

ne nuya payu̱ xi nheki ri tsꞌu̱tꞌwi.

5 Mꞌe̱fa da handnu̱ mhetsꞌi bi xo habu̱ xa mar nsunda mi ꞌbu̱ mbo hár ngu Jö, habu̱ jwata ya nxindo xi tꞌotꞌa yá ꞌbe̱pate Jö.

6 Ka bi bo̱nu̱ nuya yoto ya e̱nxe̱ mi hö nuya yoto ya mfe̱i, mi he ꞌra ya tꞌaxdutu xa mi hwe̱xki, ne xki dötꞌa yá tiñö nꞌar kꞌaxtꞌabo̱jö bötꞌi.

7 Nꞌa nuya goho ya zuꞌwe mi te, bi umba ꞌra nꞌar kꞌaxtꞌabo̱jö ntꞌe̱ni nuya yoto ya e̱nxe̱ mi ꞌbu̱hnu̱. Nuya ntꞌe̱niyu̱ mi po ár kwe̱ Jö nöꞌö hiñhamꞌu̱ da göxa ár mꞌu̱i.

8 Núnu̱ hár ngu Jö xa mar nsunda, xa bi ñuxa ar ꞌbifi bi ꞌñu ár nsundaꞌö ne ár tsꞌe̱di. Hinto mi tsa̱ nda yu̱tnu̱, mꞌe̱tꞌo da göxa gatho ya mfe̱i mi hö nuya yoto ya e̱nxe.

16

Ya tꞌe̱ni po ár kwe̱ Jö

1 Da o̱ nꞌar mhö ndi ꞌñe hár ngu Jö, ne bi ꞌñemba nuya yoto ya e̱nxe̱:

—Di ma ba ꞌba̱ñöhu̱ har ximha̱i ár kwe̱ Jö po ha ri tꞌe̱nihu̱.

2 Bi ma ar ꞌbe̱tꞌo e̱nxe̱ ba ꞌba̱ñö ár tꞌe̱ni har ximha̱i. Ne bi ñuxa ya tsꞌosösi xa mar ñꞌu̱ gatho nuꞌu̱ ya jöꞌi bi hñömba ár nthixtꞌi ar tsꞌozuꞌwe, ne bi ndömba ar do ndi hñötsꞌi.

3 Ar ñoho ar e̱nxe̱ bi ꞌba̱ñö ár tꞌe̱ni har ñho̱nthe, ne xo̱ge bi nji ngu ár ji nꞌar jöꞌi xi tho, ne gatho nuꞌu̱ mi ku̱nu̱ bi duꞌu̱.

4 Ar hñu e̱nxe̱ bi ꞌba̱ñö ár tꞌe̱ni ha ya döthe ne ya po̱the, ne gatho yá dehe bi nji nꞌehe.

5 Ne da o̱de bi ꞌñenga nunar e̱nxe̱ mi su ya dehe:

—Nuꞌge ma tsi Hmuꞌi gi ꞌbu̱i ne ngi ꞌbu̱i, xintꞌaxiꞌi, xka umba nꞌa ngu nꞌa nöꞌö di ꞌñepi, ne xka ꞌyo̱tꞌa nꞌar hoga tsꞌu̱tꞌwi.

6 Xka umba ar ji da zi nuꞌu̱ togo bi nöꞌmba ár ji ya gamfi ne nuya ri mꞌe̱hni. Gehnu̱ ndi ꞌñepabiꞌu̱.

7 Ne da o̱ nꞌar mhö mi po̱nga har mꞌo̱xmꞌo̱ñho̱ mi enö:

—Ma tsi Hmuꞌi gar Jö, hinte ar ñhembiꞌi gi ꞌyo̱tꞌe. Nuna ri tsꞌu̱tꞌwi gehnu̱ majöni ne xiñho.

8 Ar goho e̱nxe̱ bi ꞌba̱ñö har hyadi nöꞌö mi po hár tꞌe̱ni, ne ar hyadi bi tꞌumba ar se̱ki nda tsötꞌa ya jöꞌi.

9 Nunar pahyadi bi tsötꞌa ya jöꞌi. Mödi njapꞌu̱, nuyu̱ himbi ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi nda nsunda Jö. Nöꞌö bi ꞌyo̱tꞌu̱, bi zamba ár thuhu Jö togo pe̱hna nuya u̱giyu̱.

10 Ar ku̱tꞌa e̱nxe̱ bi ꞌba̱ñö ár tꞌe̱ni hár thuxandö ar tsꞌozuꞌwe, ne bi tsoxui gatho ár ndö. Nuya jöꞌi mi tsase̱ yá jöhne mi tho ar u̱gi.

11 Bi zambabiꞌu̱ ár thuhu Jö bi ꞌbu̱ mhetsꞌi, ngetho xa mi tho ar u̱gi mar ñꞌu̱ yá ntsꞌe̱ni, ne himbi ꞌyo̱tꞌwa yá ntso̱ꞌmi.

12 Ar ꞌrato e̱nxe̱ ba ꞌba̱ñö ár tꞌe̱ni har döthe Eufrate, ne bi xa̱ ar dehe bi paxtꞌwa ár ꞌñu ya ndö me mahyatsꞌi.

13 Ne da handa hñu ya tsꞌondöhi ngu ya döta zomfo, bi bo̱nga nꞌa hár ne ar zothe, manꞌa hár ne ar tsꞌozuꞌwe, manꞌa hár ne ar kate mꞌe̱hni.

14 Gehyu̱ ya tsꞌondöhi o̱tꞌa ya ntꞌudi ha yá nthandi ya ndö ꞌbu̱ har ximha̱i, ne da musyu̱ di ñꞌowi gatho yá ndogu, da ñhoki da ntuhna ar pa xi hñuxa Jö, togo hinto da ñhuxkwi ár tsꞌe̱di.

15 Ar tsi Hmu bi ꞌñenö:

—Ma ga ëka ngu nꞌar bë tso̱ ꞌbu̱ nxui. Xa ma da njohya togo xka tso̱ho̱ ga tini di nuhu ne di he yá dutu, njapꞌu̱ hinda ꞌbe̱ ár tsa̱.

16 Nuya tsꞌondöhi ba e̱ gatho ya ndö ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i, ne bi munsa har xe̱ni ár thuhu Nꞌarmagedon har hñö ebreo.

17 Ar yoto e̱nxe̱ bi ꞌba̱ñö ár tꞌe̱ni har ndöhi, ne da o̱ nꞌar mhö ndi ꞌñe har thuxandö ꞌbu̱ har nijö mhetsꞌi, ne mi enö:

—Bi wapya xo̱ge.

18 Nꞌa bi nhekitho bi nja ya hwe̱i, ya ñheti, ya ñu̱ni, ne bi nhwönga ar ha̱i. Nunar nhwöninu̱ xa mar ntsꞌe̱di, ar meximha̱i hiñhamꞌu̱ xki hyanda manꞌa di njapꞌu̱ ár ntsꞌe̱di.

19 Ne nunar döngahnini bi hege hñu xe̱ni, nu maꞌra ya hnini ja har ximha̱i bi yo̱tꞌu̱ xo̱ge. Ha nunar hnini Mbabilonia bi benga Jö da thiꞌsnu̱ ár kwe̱.

20 Nuya xe̱ni ha̱i mi kꞌöxa har dehe bi yu̱i, ha nuya tꞌo̱ho̱ bi mꞌe̱tho.

21 Ba ho̱ mhetsꞌi ya ndo ne bi zu̱ ya jöꞌi, mi tsu̱ ngu madenthebe hwada ár ñhu̱. Ha nuya jöꞌi bi zamba ár thuhu Jö mi thoꞌu̱ nunar mfe̱i bi zu̱ꞌu̱, ngetho xa mar ntsꞌe̱di.

17

Nunar tsꞌoꞌbe̱hñö bi tꞌumba ar mfe̱i hiñhamꞌu̱ da götsꞌi

1 Mꞌe̱fa ba e nꞌa nuya yoto e̱nxe̱ mi hö ya tꞌe̱ni, bi zokagi ne bi ꞌñengagi:

—Ba e injawa ne ga utꞌa ar njutꞌi xi thuꞌspabi ar tsꞌoꞌbe̱hñö huxa ha nze̱ye̱ ya dehe.

2 Nunar ꞌbe̱hñönu̱ xi mꞌe̱ngwi ya ndö ꞌbu̱ har ximha̱i, ne gatho ya jöꞌi xi ꞌbe̱ yá mfeni ꞌbu̱tho xi nti o̱tꞌwi ya tsꞌoki.

3 Ár Hñö Jö xki zinga ha ma te, ha nunar e̱nxe̱ bi zixkagi ha ya otꞌatꞌo̱ho̱, ne ka da handnu̱ nꞌar ꞌbe̱hñö mi ꞌbu̱hnu̱ mi nto̱ nꞌar the̱ngatsꞌozuꞌwe. Nunu̱ mi tu yoto yá ñö, ꞌre̱tꞌa yá ndöni, ne xa mi ñuxa ya thuhu mi tsanga Jö.

4 Nunar ꞌbe̱hñönu̱ mi he nꞌar he mar nkꞌantsꞌi ne mar nthe̱ntsꞌi, ne mi hö ya kꞌaxtꞌabo̱jö, ya nza̱thodo ne maꞌra ngu ya tꞌaxdo xi mhödi. Mi hö hár ꞌye̱ nꞌar kꞌaxtꞌabo̱jö tꞌe̱ni mi ñuxa nöꞌö hingi ho, ne nöꞌö xi ntsꞌotho ꞌbe̱ngwi ya jöꞌi.

5 Ne mi huxa hár dë nꞌar thuhu hingi födi te me̱ꞌö, enö njawa: Ar döta Mbabilonia, ár nönö ya tsꞌoꞌbe̱hñö ne gatho nöꞌö hingi ho jawa har ximha̱i.

6 Da handa nunar ꞌbe̱hñö xa xki nti, xki zipa yá ji ya gamfi ne nuꞌu̱ bi unga yá te mi te̱nga ar tsi Hmu Hesukristo. Númꞌu̱ nda handi, xa da ꞌyo̱tho.

7 Ne nunar e̱nxe̱ bi ꞌñengagi:

—Yoꞌö gi ꞌyo̱tho. Nuga ma ga xiꞌaꞌi tema di bo̱nga nunar ꞌbe̱hñö ne ar tsꞌozuꞌwe tu yoto yá ñö ne ꞌre̱tꞌa yá ndöni mutsꞌi.

8 Nunar tsꞌozuꞌwe xka hyandi mi ꞌbu̱i, nepꞌu̱ bi njoꞌo, txꞌu̱tho ꞌbe̱di da bo̱nga har nzonganzafi, ne da tꞌetꞌa har tsibi. Gatho nuya meximha̱i himi huxa yá thuhu har he̱ꞌmi no̱nga ar te, xki thahna núꞌmu̱ hinxki thokta ar ximha̱i, ma da ꞌyo̱tho xta hyanda nunar tsꞌozuꞌwe mi ꞌbu̱i, nepꞌu̱ bi njoꞌo, ne da mꞌu̱ manꞌagi.

9 Ja mahyoniwa ar mfödi: Nuya yoto yá ñö, gehyu̱ yoto ya tꞌo̱ho̱ habu̱ huxa nunar ꞌbe̱hñönu̱.

10 Ne da ꞌñenö nꞌehe, gehyu̱ yoto ya ndö. Ku̱tꞌa xi mꞌe̱di, nꞌa pe̱ꞌsta ár tsꞌe̱di, ne ꞌbe̱ta manꞌa da ehe. Ha nu xta ehe, hinda ma da mꞌu̱i yapa da ndö.

11 Nunar tsꞌozuꞌwe mi ꞌbu̱i nepꞌu̱ bi njoꞌo, gehnu̱ ár hñöto ndö, nꞌa nuya yoto, ne di ma har tsibi.

12 Ha nuya ꞌre̱tꞌa ya ndöni xka hyandi, gehyu̱ ꞌre̱tꞌa ya ndö hinxi hñönda yá tsꞌe̱di, ne ꞌra ma da hñönga yá ndö ꞌra ya tsi patho mahye̱giwi ar tsꞌozuꞌwe.

13 Gatho ꞌre̱tꞌa pe̱ꞌsa nꞌadar mfeni, ne ma da ꞌye̱ntꞌa yá ndö ne yá tsꞌu̱tꞌwi da me̱pa ar tsꞌozuꞌwe.

14 Gathoyu̱ ma da ntunkwi ar tsi Ntxönandöni, ne ar tsi Ndöni ma da ntöte, ngetho go gehnu̱ ár Hmu gatho ya hmu, ne ár Ndö gatho ya ndö. Ne gatho nuꞌu̱ togo ꞌbu̱hwi, xi tsꞌohni, xi thahni ne o̱tꞌa nöꞌö nsipabi.

15 Ne bi ꞌñengagi nunar e̱nxe̱ nꞌehe:

—Nuya dehe xka hyandi habu̱ huxa ar tsꞌoꞌbe̱hñö, gehyu̱ ya hnini, ya mꞌu̱i, ya ha̱i ne ya hñö.

16 Ne nuyá ꞌre̱tꞌa ndöni ar tsꞌozuꞌwe xka hyandi, ma da u̱tsa ar tsꞌoꞌbe̱hñö, ma da hñömba gatho yá ñho, ne ma da zo nthe̱mfotho. Ma da zapa yá ngo̱ ne ma da tsötꞌa har tsibi.

17 Ngetho Jö xi hñuꞌspa ha yá mu̱i da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö neꞌö. Jange bi me̱ꞌsa nꞌadar mfeni da ꞌye̱ntꞌa yá ndö ha yá ꞌye̱ ar tsꞌozuꞌwe, ne njapꞌu̱ da wadi da tho gatho nöꞌö xi mönga Jö.

18 Ha nunar ꞌbe̱hñö xka hyandi, gehnu̱ ar döta hnini di ndö gatho ya ndö ꞌbu̱ har ximha̱i.

18

Ar döta hnini Mbabilonia bi nhwati

1 Mꞌe̱fa mi tho gathoyu̱, da handa manꞌar e̱nxe̱ ba kö mhetsꞌi xa mi pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di, ne gatho ar ximha̱i bi ñuxa ár hyatsꞌi xa már nsunda.

2 Xa bi mafi ntsꞌe̱di ne bi ꞌñenö:

—Bi nhwata ar döta hnini Mbabilonia. Ho̱nse̱ ꞌbu̱hnu̱ ya tsꞌondöhi, ne xi ꞌyo̱tꞌa yá ngu ya hñö xintsꞌotho, ne ka haxhnu̱ ya tsꞌotsꞌintsꞌu̱ hinto ne da hyandi.

3 Ngetho ya hnini ꞌbu̱ har ximha̱i xi ꞌyo̱tꞌwi ya tsꞌoki, xi zipa ár kwe̱ Jö. Ne gatho ya ndö ꞌbu̱ har ximha̱i xi mꞌe̱ngwi, ha nuya ma̱ ꞌbu̱ har ximha̱i xi xu yá mꞌe̱tsꞌi mi pa̱pa ya ñho nunar hnininu̱.

4 Ne da o̱ manꞌar mhö ndi ꞌñe mhetsꞌi, bi ꞌñengagi:

—Nuꞌahu̱ ma bötsiꞌihu̱, po̱ñhu̱ ha nunar hnininu̱, yo ma gi mfa̱xkwi yá tsꞌoki ne da zu̱ꞌahu̱ yá u̱gi xi tꞌe̱kwabinu̱.

5 Ngetho yá tsꞌoki xi zo̱nga ár ñhetsꞌi mhetsꞌi, ne Jö xi beni da umba ar mfe̱i.

6 Koꞌspabihu̱ te xi jaꞌahu̱ nunar hnininu̱, ne koꞌspabihu̱ yoꞌgi nöꞌö tema xi ꞌyo̱tꞌö. Ngu nunar tꞌe̱ni xi tsitꞌahu̱, koꞌspabihu̱ yoꞌgi.

7 Ngu xi ꞌñexa ár nsu ne xi njohya, njapꞌu̱tho umfu̱ ar u̱gi ne ar tsꞌoni. Ngetho xi ꞌñense̱: Nuga di huxa ngu nꞌar ndö; hindi ꞌranxu, ne hinga ma ga nzoni.

8 Jange nꞌapatho ma da epabi ar u̱gi, ar thuhu, ar tsꞌoni, ar ndöte, nepꞌu̱ ma da tsꞌötꞌa har tsibi, ngetho xa pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di Jö ar Hmu togo xi hñöꞌspa majöni.

9 Ne gatho nuꞌu̱ ya ndö ꞌbu̱ har ximha̱i xki mꞌe̱ngwi ne xki njohyawi, xa ma da zontꞌi núꞌmu̱ xta hyandwa ár ꞌbifi di po̱xa xta tsötꞌi.

10 Ma da mꞌa̱ta yapꞌu̱ ngetho di ntsu, ne ma da ꞌñeñꞌu̱:

—Hwëkateꞌi tsi döta hnini Mbabilonia xi nze̱ꞌi. Dama bi tꞌa̱ꞌa ri mfe̱i.

11 Ha nuya ma̱ ꞌbu̱ har ximha̱i, zontꞌi ne tupyá mu̱i, ngetho hinjoꞌo togo da da̱mba nuya te pa̱ꞌu̱.

12 Nuya pa̱ ya kꞌaxtꞌabo̱jö, ya tꞌaxbo̱jö, ya nza̱thodo, nuya ngu ya tꞌaxdo xi mhödi, ya hoga dutu nza̱tho, ya hwe̱xka dutu, ya dutu nkꞌantsꞌi ne nthe̱ntsꞌi, ya za pe̱ꞌsa ar hogañu̱ni, nuya thoki xi thökwa yá tsꞌi ya döta zuꞌwe, nuya nju̱ ya nza̱thoza xi nthoki, nuꞌu̱ nju̱ ya the̱ngabo̱jö xi nthoki, ya bo̱jötho, ne ya do hwe̱xki.

13 Mi höxꞌu̱ gatho ya do̱ni ne ya njotsꞌi mi yu̱ni xi nku̱hi, ar githni, ne ar hogañu̱ni ár thuhu ar mira, ar ixkatꞌafi, ar nziki, ar hoga ju̱ntꞌe̱i, ar tꞌe̱i, ya me̱ti, ya de̱ti, ya fani, ya ntönza, ya ꞌbe̱go, ne yá pa ya jöꞌi.

14 Ne ma da tꞌemba nunar hnininu̱:

—Hiñꞌotho yá ñho ya ꞌba̱iza ngi tsi. Xi kꞌatꞌa nuya xa ngi tsa̱manku̱hi ne ngi exa ri nsu ngi tsi, hingi timpya.

15 Nuꞌu̱ mi pa̱pa gathoyu̱, ne njapꞌu̱ xki me̱ꞌsa yá ñho, ma da mꞌa̱ yapꞌu̱ di tsu ár mfe̱i bi zu̱di, xa di tu yá mu̱i ne di zontꞌi.

16 Ne di eñꞌu̱:

—Hwëkate nunar döta hnini mi ñhoki mi he ya hoga dutu nza̱tho xi nkꞌantsꞌi ne xi nthe̱ntsꞌi, ne mi ñhoki mi hö ya kꞌaxtꞌabo̱jö, ya nza̱tho do, ne ngu ya tꞌaxdo mar mhödi.

17 Nꞌapatho bi göxa nze̱da ya ñho.

Gatho nuya e̱ ya döta motsa, yá ma̱xte, ne nuꞌu̱ ꞌyo har dehe ne gatho nuꞌu̱ mpe̱hnu̱ bi mꞌa̱ta yapꞌu̱.

18 Nu mi hyanda ar ꞌbifi mi po̱tsꞌe, bi maꞌu̱ ne mi eñꞌu̱:

—Hiñꞌotho manꞌar hnini ngunu̱.

19 Bi ꞌyu̱xya fontha̱i ha yá ñö mi tho ar dumu̱i, ne xa mi mar tsꞌoni mi eñꞌu̱:

—Hwëkate nunar tsi döta hnini. Ngetho nuyá ñho xki japi nda bo̱xa mañö gatho nuꞌu̱ togo pe̱ꞌsa yá motsa har dehe, ha nupya nꞌapatho xi nhwati.

20 Njohyahu̱nu̱ mhetsꞌi gamfihu̱, nuꞌahu̱ gár mpo̱tehu̱ ne nuꞌahu̱ gár mꞌe̱hniꞌihu̱ Jö. Ngetho Jö xi hñöꞌspa majöni gatho nöꞌö xi jaꞌahu̱.

21 Mꞌe̱fa da handa manꞌar e̱nxe̱ xa mi pe̱ꞌsa ár tsꞌe̱di, bi gu̱ nꞌar döta do ngu nꞌar ju̱ni, bi ꞌye̱ntꞌa har ñho̱nthe ne bi ꞌñenö:

—Ma da njapabinu̱ ar döta hnini Mbabilonia, ne hinda ma da thini.

22 Hinda ma da tꞌo̱hnu̱ togo da mpe̱ꞌmda, hinda tꞌo̱ nuꞌu̱ togo ja te zu̱ntꞌi, ne nuꞌu̱ togo hu̱xtꞌa ya thu̱za ne ya kꞌaxtꞌathu̱xi. Hinda ma da thinga nꞌa togo di hoka nꞌar nza̱tho ꞌbe̱fi, hinda ma da tꞌo̱ ár nga̱ni nꞌar ju̱ni.

23 Hinda ma da nhekinu̱ nꞌar ñotꞌi, hinda ma da tꞌo̱ nꞌar ngo nthöti. Nuyá ma̱, gehyu̱ mi dötahmö ꞌbu̱ har ximha̱i, ne nuyá ntꞌeteyu̱, bi hya̱tꞌa gatho ya ha̱i.

24 Ha nunar hnininu̱, ja bi thinu̱ yá ji yá mꞌe̱hni Jö, ya gamfi ne gatho nuꞌu̱ xi tho har ximha̱i.

19

Ar ndönga Jö núnu̱ mhetsꞌi

1 Mꞌe̱fa da o̱ ra nze̱ye̱ togo mi ñönu̱ mhetsꞌi, ne mi eñꞌu̱:

Dár nsunda Jö ma tsi Hmuhu̱.

Gor me̱tiꞌö ar mpo̱ho̱, ar nsunda, ne ar tsꞌe̱di.

2 Ngetho nöꞌö o̱tꞌa ar hoga tsꞌu̱tꞌwi ne majöni.

Gehnu̱ xi umba ár mfe̱i ar tsꞌoꞌbe̱hñö

togo xi tsꞌotꞌa ar ximha̱i to gatho ꞌbe̱ngwi,

ne xi gotꞌwabi ár ji yá ꞌbe̱go xi hyo nunar ꞌbe̱hñönu̱.

3 Manꞌagi bi ꞌñeñꞌu̱:

—Dá nsunda Jö, ngetho nunár ꞌbifi tsötꞌi, hiñhamꞌu̱ da götsꞌi po̱tsꞌe.

4 Nuya nꞌa̱temagoho ya tsi dönzia ne nuya goho ya zuꞌwe mi te, bi nda̱ndihmö ne bi ñꞌani bi me̱ yá hmi har ha̱i. Ne bi nsunda Jö huxa har thuxandö, mi eñꞌu̱:

—Dá njapꞌu̱, dá nsunda Jö.

5 Bi bo̱nga nꞌar mhö har thuxandö mi enö njawa:

Ndöñhu̱ Jö ma tsi Hmuhu̱,

gatho yá ꞌbe̱goꞌihu̱,

ya tꞌu̱lo ne ya döta,

togo gi tsufu̱ Jö.

6 Ne da o̱ ꞌra ya mhö ngu ra nze̱ye̱ ya jöꞌi, ngu ár ñheti ya nzo̱the, ngu ya ñu̱ni, ne mi enö:

Dá nsunda Jö, ngetho Jö ma tsi Hmuhu̱ hinjoꞌo togo da hñuxkwi, go ar ndöꞌö.

7 Ma ga njohyahu̱, hö xa ga njohyahu̱, ne ga umfu̱ ar nsunda,

ngetho xi da̱tꞌa ár nthöti ar tsi Ntxönandöni,

ne nunár ꞌbe̱hñö xi ñhoki.

8 Ne xi tꞌumba ar se̱ki da hye ya hoga dutu xintꞌaxi ne xi nhwe̱xki.

Ngetho nunar hoga dutu, gehnu̱ nuyá hoga ꞌbe̱fi xi ꞌyo̱tꞌa ya gamfi.

Ár ngo ar tsi Ntxönandöni

9 Mꞌe̱fa bi ꞌñenga ar e̱nxe̱:

—ꞌYotꞌa nuya mhöyu̱: Nza̱tho nuꞌu̱ togo xi tsꞌohna hár ngo ar tsi Ntxönandöni.

Ne bi ꞌñengagi:

—Nuya mhöyu̱ gehyu̱ majöni yá mhö Jö.

10 Nuga da nda̱ndihmö hár wa nga ndöni. Ha nöꞌö bi ꞌñengagi:

—Hyandi xiñho nöꞌö gi pe̱fi, yo gi japꞌu̱. Nuga dar ꞌbe̱gotho nguꞌi, ne nuꞌu̱ ri ku togo da̱majöni xi jamfi ar tsi Hmu Hesukristo. Ndönga Jö.

Ngetho nuꞌu̱ togo da̱majöni togo ar tsi Hmu Hesukristo, gehyu̱ hömpa ár Hñö Jö mömba ár mhö.

Ar to̱ge nto̱ ar tꞌaxfani

11 Nepꞌu̱ da nu mi xo mhetsꞌi, ne da handa nꞌar tꞌaxfani. Nu ár to̱ge mar thuhu Majöni ne o̱tꞌa nöꞌö te mö, ne hö ar hoga tsꞌu̱tꞌwi höxa majöni ne ntuhni.

12 Nuyá da̱ ar to̱ge mi ñhe̱hwi ya faspi. Mi huxa hár ñö nze̱ye̱ ya fu̱indö, ne xki tꞌotnu̱ nꞌar thuhu hinto manꞌa mi pödi tema mi mö, ho̱nse̱nu̱ mi pödi.

13 Mi he nꞌar dutu xa xki mꞌahna ya ji, ha nu ár thuhu gehnu̱: ÁR MHÖ JÖ.

14 Ha nuya ndogu me mhetsꞌi mi he ya hoga dutu xintꞌaxi, ne mi ꞌbe̱faꞌu̱ mi te̱ni mi nto̱ ya tꞌaxfani nꞌehe.

15 Hár ne ar to̱ge ꞌbe̱tꞌo, po̱nga nꞌar ndo̱jwai he̱nte nuya yoho yá ñöni, da su̱ꞌsa ya meximha̱i. Ne ma da ꞌyo̱tꞌa ar tsꞌu̱tꞌwi di hö nꞌar tꞌobo̱jö. Ne da neꞌma ya jöꞌi ngu nheꞌma ya obxi the̱ꞌmi, ne da diꞌspa ár kwe̱ Jö togo hinto tsa̱ da ñhuxkwi.

16 Hár he ne hár xinthe tu nunar thuhunu̱: ÁR NDÖ YA NDÖ NE ÁR HMU YA HMU.

17 Nepꞌu̱ da handa nꞌar e̱nxe̱ mi to̱ har hyadi, ne bi mafi ntsꞌe̱di bi ꞌñemba gatho ya zuꞌwe nsa̱nga madeda mhetsꞌi:

—Ba ehu̱, kwathu̱ har da̱ngo xi ꞌye̱kꞌahu̱ Jö.

18 Tsafu̱ yá ngo̱ ya ndö, ya ndöndogu ne ya jöꞌi tse̱di, yá ngo̱ ya fani ne yá to̱ge, yá ngo̱ tsa̱ntꞌö ar jöꞌi, ya ꞌbe̱go ne nuya hingya ꞌbe̱go, ya tꞌu̱lo ne ya döta.

19 Ne da handa ar tsꞌozuꞌwe ne gatho ya ndö ꞌbu̱ har ximha̱i ne yá ndogu, xki mhuntsꞌi nda ntunkwi ar to̱ge nto̱ ar tꞌaxfani ne yá ndogu ñꞌowi nꞌehe.

20 Ar tsꞌozuꞌwe bi nju̱, ne bi nju̱ ar kate mꞌe̱hni nꞌehe, togo xki ꞌyo̱tꞌa ya ntꞌudi bi hya̱tꞌa nuꞌu̱ bi hñömba ár nthixtꞌi ar tsꞌozuꞌwe, ne bi ndönga ar do ndi hñötsꞌi. Gatho yohoyu̱ bi nju̱ bi tꞌetꞌa tetho ha nꞌar tsibi ngu nꞌar ñho̱nthe, habu̱ zo̱ ku̱ ya kꞌaxtꞌado xa xi mpa.

21 Ha nu maꞌra bi hyo ar ndo̱jwai mi po̱nga hár ne ar to̱ge, ne gatho ya zuꞌwe nsa̱ni bi niñö bi zipa yá ngo̱ꞌu̱.

20

ꞌRe̱tꞌanthebe nje̱ye̱

1 Nepꞌu̱ da handa nꞌar e̱nxe̱ ba kö mhetsꞌi mi hömpa yá nsoki ar nzonganzafi, ne mi hö hár ꞌye̱ nꞌar dönthi bo̱jö.

2 Bi gu̱ ar zothe, geꞌö ar kꞌeñö mi ꞌbu̱ mamꞌe̱tꞌo, getꞌö ar tsꞌondöhi, ne bi xo̱tꞌa ꞌre̱tꞌanthebe ya je̱ye̱.

3 Ne bi ꞌye̱ntꞌa har nzonganzafi, bi gotꞌi xiñho, ne hinge nda hye̱gi nda ka ya meximha̱i. Mꞌe̱tꞌo da tho ꞌre̱tꞌanthebe nje̱ye̱, ne da the̱ maꞌra ya tsi pa.

4 Nepꞌu̱ da handa ya thuxandö, mi huxnu̱ nuꞌu̱ togo bi tꞌetsꞌi nda hñöxa majöni. Ne da handwa yá pa nuꞌu̱ togo xki the̱kwa yá ꞌyu̱ga, ngetho mi da̱majöni ar tsi Hmu Hesu ne ár mhö Jö. Gehyu̱ hinxki ndönga ar tsꞌozuꞌwe, hinxki ndönga ar do ndi hñötsꞌi. Hinxi hñöñꞌu̱ ár nthixtꞌi ha yá dë wa ha yá ꞌye̱. Ne bi mengi bi nteꞌu̱, bi ndöwi ar tsi Hmu Hesukristo ꞌre̱tꞌanthebe nje̱ye̱.

5 Nuyu̱ xi mꞌe̱tꞌo xi mengi xi nte. Ha nu maꞌra xki du, mꞌe̱tꞌo bi tho ꞌre̱tꞌanthebe nje̱ye̱, ne ja bi mengi bi nteꞌu̱.

6 Nza̱tho ne xintꞌaxi yá mꞌu̱i nuꞌu̱ togo xi tꞌumba ar se̱ki da mꞌe̱tꞌo da mengi da nte. Ar ñoho ndöte hinte da japabiꞌu̱. Nuyu̱ ma da tꞌetsꞌi ngu yá möjö Jö ne ar tsi Hmu Hesukristo, ne da ndöwi ꞌre̱tꞌanthebe nje̱ye̱.

7 Nu xta wadi da tho ꞌre̱tꞌanthebe nje̱ye̱, ar tsꞌondöhi ma da sokwa ár fa̱di.

8 Ne ma da bo̱ni da ka ya jöꞌi ꞌbu̱ ha gatho ya ha̱i hár nxidi ar ximha̱i, nuꞌu̱ to̱xa ar tsi Hmu. Ma da munsa har döta tuhni, ne ár nze̱ye̱ ya jöꞌi ñhe̱hwi ar ꞌbomu ꞌbonga har ñönthe.

9 Habu̱ gatho ba po̱xa ya jöꞌi, ne bi hyextar ximha̱i, xa bi gotꞌatho habu̱ mi ꞌbu̱ ya gamfi ne ar hmöka hnini. Jö ba pe̱hna ar tsibi ba ta̱ mhetsꞌi, ne bi jöꞌsa xo̱ge.

10 Nunar tsꞌondöhi mi ka ya jöꞌi, bi nju̱ ne bi tꞌe̱ntꞌa har ñho̱nthe tsibi mi zo̱ mi ku̱ ya kꞌaxtꞌado, ka mi ku̱nu̱ ar tsꞌozuꞌwe ne ar hya̱te mꞌe̱hni. Ma da tho nunar u̱ginu̱ parxui ne hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

Ar thöxamajöni o̱tꞌa nöꞌö huxa har tꞌaxthuxandö

11 Mꞌe̱fa da handa nꞌar döta tꞌaxthuxandö, ne hár hmi nöꞌö togo mi huxhnu̱ bi mꞌe̱ta ar ximha̱i ne ar mhetsꞌi, himbi födi habu̱ima.

12 Ne da handa gatho nuꞌu̱ togo xki du, ya döta ne ya tꞌu̱lo, mi ꞌba̱ꞌu̱ hár nthandi Jö. Bi ntu̱nga ꞌra ya he̱ꞌmi, ne manꞌar he̱ꞌmi bi ntu̱ngi, gehnu̱ habu̱ huxa yá thuhu nuꞌu̱ togo pe̱ꞌsa ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi. Nuya xki du bi thöꞌspa majöni, ne bi tꞌumbi nöꞌö ndi ꞌñepi, ngu mi huxa ha ya he̱ꞌmi, ngetho njapꞌu̱ xki ꞌyo̱tꞌu̱.

13 Ar döta ñho̱nthe bi da̱ yá jöꞌi xki dunu̱, ar ndöte ne ar ꞌbe̱xui bi da̱ yá jöꞌi xki du nꞌehe, ne bi thöꞌspa majöni nꞌa ngu nꞌa ngu xki ꞌyo̱tꞌu̱.

14 Mꞌe̱fa ar ndöte ne ar ꞌbe̱xui bi tꞌe̱ntꞌu̱ har ñho̱nthe tsibi. Gehnu̱ ar ñoho ndöte.

15 Ha gatho nuꞌu̱ togo himbi thini mi huxa yá thuhu har he̱ꞌmi no̱nga ar te, bi tꞌe̱ntꞌu̱ har ñho̱nthe tsibi.

21

Nꞌar ꞌraꞌyo mhetsꞌi ne nꞌar ꞌraꞌyo ximha̱i

1 Nepꞌu̱ da handa nꞌar ꞌraꞌyo mhetsꞌi ne nꞌar ꞌraꞌyo ximha̱i, ngetho nunar ꞌbe̱tꞌo mhetsꞌi ne ar ꞌbe̱tꞌo ximha̱i bi götsꞌi, ha nu ar ñho̱nthe bi mꞌe̱tho.

2 Nuga dar Xuwa, da handa ar jöpa hnini, nunar ꞌraꞌyo Herusalen, ba köꞌma Jö mhetsꞌi habu̱ bi ꞌbu̱ꞌö, xa mi nza̱tho ngu nꞌar ꞌbe̱hñö xi ñhoki da nthötwi ár döme.

3 Ne da o̱ nꞌar mhö ndi ꞌñe mhetsꞌi mi enö:

—Hyandi, nupya ár nijö Jö ꞌbu̱hwi ya meximha̱i, ne nöꞌö ma da mꞌu̱hwiꞌu̱. Nuyu̱ ma da mꞌu̱i ngu ár hnini, ne gese̱ Jö ma da mꞌu̱i ngu ár Jöꞌu̱.

4 Jö ma da dukwa gatho yá gida̱ ha yá da̱ꞌu̱. Hinda ma da nja ar ndöte, ar tsꞌoni, ar mhafi, ar u̱gi, ngetho nuya ꞌbe̱tꞌo thogi xi mꞌe̱di.

5 Ha nöꞌö togo mi huxa har thuxandö bi ꞌñenö:

—Hyandi, nuga di hoka maꞌraꞌyo gatho.

Ne bi ꞌñengagi nꞌehe:

—ꞌYotꞌi, ngetho nöꞌö xta xiꞌaꞌi ma da njapꞌu̱ ne majöni.

6 Ne bi ꞌñengagi manꞌagi:

—Xi tho gatho. Nuga go da du̱ꞌmi ne di jöꞌsa xo̱ge, ngu ar ndu̱i ne ar ngötsꞌi. Nuꞌu̱ togo tuthe, ma ga umtho ar dehe po̱ har po̱the unga ar te hiñhamꞌu̱ da götsꞌi.

7 Nuꞌu̱ togo da ntöte, ma ga hekwabi gatho nuya ñhoyu̱. Ma da nugagi ngu ár Jögi, ne ga nuga ngu ma bötsi.

8 Ha nuya tsuzu̱, ya me̱ꞌsku, ya tsꞌojöꞌi, ya hyote, nuya ꞌbe̱ngwi maꞌra ya jöꞌi, ya ꞌñete, nuꞌu̱ togo ndönga yá tsita empꞌö, ne gatho nuꞌu̱ mönga ya nhemhñö, ma da tꞌetꞌa har ñho̱nthe tsibi zo̱ ku̱ ya kꞌaxtꞌado xa xi mpa. Gehnu̱ ar ñoho ndöte.

Ar ꞌraꞌyo hnini Herusalen

9 Nꞌa mba epꞌu̱tho bi zu̱kagi nꞌa nuya yoto ya e̱nxe̱ mi hö yoto yá tꞌe̱ni mi ñuxa ya ngöxa mfe̱i. Da ñöꞌbe ne bi ꞌñengagi:

—Ba e injawa ne ga utꞌaꞌi ár ꞌbe̱hñö xi wadi xi nthötwi ar tsi Ntxönandöni.

10 Ár Hñö Jö xki zinga ha ma te, ha nunar e̱nxe̱ bi zixkagi ha nꞌar döta tꞌo̱ho̱ mar ñhetsꞌi, ne bi utkagi ar döta jöpa hnini Herusalen ba köꞌma Jö mhetsꞌi habu̱ bi ꞌbu̱ꞌö.

11 Nunar hniniꞌö xa mi hyatsꞌi mi pe̱ꞌspa ár nsunda Jö. Mi ñhe̱hwi ngu nꞌar hyaꞌsdo xi mhödi, mi hyaꞌstho ngu nꞌar doxito.

12 Mi jotꞌa nꞌar döta jödo xa mar ñhetsꞌi, ne mi tu ꞌre̱tꞌamayoho ya goxthi, ha nꞌa ngu nꞌa ya goxthi mi ꞌba̱ nꞌar e̱nxe̱. Ne xi tꞌotnu̱ yá thuhu nuꞌu̱ ꞌre̱tꞌamayoho yá tꞌu̱ ar Hakob, habu̱ xpa e yá mꞌu̱i ya me Israel.

13 Hñu ya goxthi ñhanda mahyatsꞌi, hñu ñhanda mahwifi, hñu ñhanda mampuni, ne hñu ñhanda makꞌangi.

14 Mi pe̱ꞌsa nunar hnininu̱ ꞌre̱tꞌamayoho ya mu̱dido, ne nꞌa ngu nꞌa nuya doyu̱ mi tu yá thuhu nuya ꞌre̱tꞌamayoho yá mpo̱te ar tsi Ntxönandöni.

15 Nunar e̱nxe̱ ndi ñöꞌbe, mi hö nꞌar kꞌaxtꞌabo̱jö tꞌo, ma nda ꞌye̱nga ar hnini, yá goxthi ne yá jödo.

16 Nunar hnininu̱, ꞌramangutho ár nxidi, ár ma ne ár ñhetsꞌi. Ha nunar e̱nxe̱ bi gu̱ ar tꞌo mi hö, ne bi ꞌye̱nga ar hnini. Ne nunár ma bi zu̱ ngu madenthebe ya pa da ñꞌo nꞌar jöꞌi, njapꞌu̱tho ár ñhetsꞌi ne ár nxidi.

17 Nuya jödo bi zu̱ yonꞌa̱temahñu ñhu̱fi ár mpidi. Nuya ntꞌe̱niyu̱ gehyu̱ ar ntꞌe̱ni pe̱ꞌsa ya jöꞌi, ha nunar e̱nxe̱ bi de̱ntho.

18 Ar jödo ma ya hyasdo, ha nu ar hnini xki thoka ar hoga kꞌaxtꞌabo̱jö mi hwe̱xki ngu nꞌar hyaꞌsa doxito.

19 Nuya mu̱dido mi ku̱xa hár wa ar jödo, xki thoki xki thuta tsa̱ntꞌö ya nza̱thodo. Nu ar mꞌe̱tꞌo mar hyaꞌsdo, nu ár ñoho mar kꞌangdo, nu ár hñu gehnu̱ nꞌar do mi tu yá nhwe̱xki, nu ár goho mar bo̱thedo.

20 Nu ár ku̱tꞌa nza̱thodo mi tu ya mꞌe̱tsꞌi, nu ár ꞌrato mar the̱ngdo, nu ár yoto mar hyaꞌsa kꞌaxtꞌado, nu ár hñöto mar kꞌantsꞌado, nu ár gu̱to mar kꞌaxtꞌado, nu ár ꞌre̱tꞌa mar hyaꞌsa bo̱thedo, nu ár ꞌre̱tꞌamanꞌa mar do̱nthido, nu ár ꞌre̱tꞌamayoho mar hyaꞌsa do̱nthido.

21 Nuyá goxthi mi ꞌre̱tꞌamayoho ngu ya tꞌaxdo xi mhödi. Nꞌa ngu nꞌa ar tꞌaxdo mar goxthi. Ha nu ár ꞌñu ar hnini xki thoka ar hoga kꞌaxtꞌabo̱jö, mi hyaꞌstho ngu nꞌar doxito.

22 Núnu̱ har jöpa hnini hinda handa xki juxa nꞌar nijö, ngetho ka ꞌbu̱hnu̱ Jö ar tsi Hmu, hinjoꞌo togo da ñhuxkwi ár tsꞌe̱di, ne ar tsi Ntxönandöni, gehyu̱ ngu ar nijö.

23 Hingi homba ár ñotꞌi ar hyadi ne ár ñotꞌi ar zönö, ngetho hexa ar hyatsꞌi ár nsunda Jö, ne ar tsi Ntxönandöni gehnu̱ ꞌyotwabiꞌu̱.

24 Ne gatho ya jöꞌi di ꞌbu̱ hár nxidi ar ximha̱i, ma da ñꞌo har ñotꞌiꞌö, ne gatho ya ndö ma da e da da̱twa yá nsu ne yá ñho.

25 Nuyá goxthi hinda ma da njotꞌa ꞌbu̱ pa, ha nu ar xui hingi födi tenguꞌö.

26 Gatho yá nsu ne yá ñho ya hnini ma da thöxhnu̱.

27 Hinte ma ntsꞌotho ma da yu̱tnu̱, hinda yu̱tꞌa nꞌa togo hingi o̱tꞌa xiñho wa di mönga ya nhemhñö; ho̱nse̱ nuꞌu̱ togo di huxa yá thuhu har he̱ꞌmi no̱nga ar te, ár me̱ti ar tsi Ntxönandöni.

22

1 Nepꞌu̱ ar e̱nxe̱ bi utkagi nꞌar döthe mi po ar dehe unga ar te, xa mar ñhatsꞌi, mi hwe̱xka ngu nꞌar doxito. Nunar döthenu̱ po̱nga hár thuxandö Jö ne ar tsi Ntxönandöni.

2 Thota har döꞌñu madeda ar hnini, ne gatho yoho yá ñöni ar döthe ꞌba̱ ar ꞌba̱iza ungar te. Ta̱tꞌa zönö unga te da tsꞌi, ꞌre̱tꞌamayoho ya sofo ar je̱ye̱, ha nuyá xi, o̱the gatho ya meximha̱i.

3 Hinte janu̱ nöꞌö xi tꞌe̱ntꞌi da tsꞌoni. Ha nu ár thuxandö Jö ne ar tsi Ntxönandöni ka ꞌbu̱hnu̱, ne gatho yá ꞌbe̱go pe̱pabi,

4 ma da tsa̱ da ñhandwi, ne ár thuhu di tu ha yá dëꞌu̱.

5 Hinte janu̱ ar xui. Nuya ma da mꞌu̱hnu̱ hinda hyonga ár hyatsꞌi nꞌar ñotꞌi, wa ár hyatsꞌi ar hyadi, ngetho Jö ar tsi Hmu da yotꞌwabiꞌu̱. Ne da ndöꞌu̱, hiñhamꞌu̱ da göxa yá ndöꞌu̱.

ꞌBa̱pꞌu̱tho ar pa da e ar tsi Hmu

6 Nepꞌu̱ ar e̱nxe̱ bi ꞌñengagi:

—Nuya mhöyu̱ di xiꞌaꞌi ma da thogi ne majöni. Jö ar tsi Hmu togo umbabi te da mönga yá mꞌe̱hni, xpa pe̱hna ár e̱nxe̱ da uta yá ꞌbe̱go nöꞌö ma da thogi hingar yapa.

7 Ar tsi Hmu bi ꞌñenö:

—Pöhu̱, ꞌba̱pꞌu̱tho ar pa ga ehe. Nza̱tho nuꞌu̱ togo da ꞌyo̱tꞌa nöꞌö te möngwa har he̱ꞌminu̱, no̱nga tema da tho mꞌe̱fa.

8 Nuga ar Xuwa, da o̱tsꞌe ne da handa gathoyu̱. Nu mi wadi da handi, da nda̱ndihmö hár wa ar e̱nxe̱ togo bi utkagi gatho, ndi ne nga ndömhö.

9 Ha nöꞌö bi ꞌñengagi:

—Ha gi o̱de. Yo gi japꞌu̱, ngetho nuga ma miꞌbe̱gowi mahye̱gi ngu nuya ri ku ya mꞌe̱hni, ne ngu nuꞌu̱ togo o̱tꞌa ngu mönga nunar he̱ꞌminu̱. Nöꞌö gi ꞌyo̱tꞌe, ndönga Jö.

10 Ne bi ꞌñengagi nꞌehe:

—Yo ma gi ꞌñö nuya mhö no̱nga tema da tho mꞌe̱fa, huxa nunar he̱ꞌminu̱, ngetho ꞌba̱pꞌu̱tho ar pa da thogi ngu möngwa.

11 Nuya tsꞌomꞌu̱i hinda ma da mponga yá mꞌu̱i, ne nuya tsꞌojöꞌi di o̱tꞌatho nöꞌö xintsꞌotho. Nöꞌö togo ar hogajöꞌi ma da njapꞌu̱tho, ha nöꞌö togo xintꞌaxi, dar ntꞌaxitho.

12 —Hyanthu̱, ꞌba̱pꞌu̱tho ar pa ga ehe, ne ga umba nꞌa ngu nꞌa ár nthöhö ngu yá ꞌbe̱fi xi ꞌyo̱tꞌu̱.

13 Nuga da du̱ꞌmi ne di jöꞌsa xo̱ge, ngu ar ndu̱i ne ar ngötsꞌi, togo ꞌbe̱tꞌo ne ꞌbe̱fa.

14 Nza̱tho nuꞌu̱ togo penga yá dutu, ne di ꞌñepi da watꞌa har ꞌba̱iza unga ar te, ne da yu̱tꞌa ha yá goxthi ar hnini.

15 Ha nuya tsꞌojöꞌi ma da go nthi, njangu ya ꞌñete, nuꞌu̱ togo ꞌbe̱ngwi ya jöꞌi, nuya hyote, nuꞌu̱ togo ndönga ya tsita empꞌö, ne gatho nuꞌu̱ togo mödi ne mönga ya nhemhñö.

16 —Nuga ar Hesu, xta pe̱ñꞌahu̱ ma e̱nxe̱ xi da̱tꞌahu̱ majöni nuya tema da tho ha ya nijö. Ár ꞌbe̱togi ar ndö Dabi, di njangu ar njötso̱ po̱xa ꞌbu̱ xudi xa di yotꞌi.

17 Ár Hñö Jö ne ár ꞌbe̱hñö ar tsi Ntxönandöni enö njawa:

—Ba ehe.

Ne gatho nuꞌu̱ togo o̱de, dá ꞌñenö nꞌehe:

—Ba ehe.

Ne gatho nuꞌu̱ togo tuthe, dá ehe, ne gatho nuꞌu̱ togo ne, dá e da zi nunar dehe unga ar te tꞌuntho.

18 Nuga di da̱majöni, gatho togo da ꞌyo̱xa nuya mhö no̱nga tema da tho mꞌe̱fa xi tꞌotꞌa har he̱ꞌminu̱, ne da hñutsꞌi, Jö ma da hñuꞌspa ya u̱gi no̱ngwa.

19 Ha nuꞌu̱ togo da hñökwabi nuya mhö huxa har he̱ꞌminu̱ no̱nga tema da tho mꞌe̱fa, Jö ma da hñökwabi ár thuhu har he̱ꞌmi no̱nga ar te, hinda ma da mꞌu̱ har jöpa hnini, ne hinda tꞌumba nuya ñhötꞌi huxa har he̱ꞌminu̱.

20 Nöꞌö togo xi da̱majöni gathoyu̱ enö njawa:

—Majöni ꞌba̱pꞌu̱tho ar pa ga ehe.

Dá njapꞌu̱. Ba ehe ma tsi Hmuꞌi Hesu.

21 Ar tsi Hmu Hesukristo da hwëkꞌahu̱ ár ñhötꞌi gi gathohu̱. Dá njapꞌu̱.